Վիքիպեդիա hywiki https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Վիքիպեդիա Վիքիպեդիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Կատեգորիա Կատեգորիայի քննարկում Պորտալ Պորտալի քննարկում Վիքինախագիծ Վիքինախագծի քննարկում Սևագիր Սևագրի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 1507 10953625 10894180 2026-10-22T07:07:57Z ~2026-56674-88 178518 /* */ 10953625 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Իրան (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ երկիր|բնօրինակ անվանում=جمهوری اسلامی ایران|հայերեն անվանում=Իրանի Իսլամական ԷՐՈ հանրապետություն}} '''Իրան''' ({{lang-fa|ایران}} {{transl|fa|Irān}}), նաև հայտնի որպես '''Պարսկաստան'''<ref>{{Cite book |last=A. Fishman |first=Joshua |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives (Volume 1) |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0195374926 |page=266 |quote="“Iran” and “Persia” are synonymous" The former has always been used by the Iranian speaking peoples themselves, while the latter has served as the international name of the country in various languages}}</ref>, պաշտոնապես '''Իրանի Իսլամական Հանրապետություն''' ({{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران‎}})<ref>{{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} {{transl|fa|Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān}} {{IPA-fa|d͡ʒomhuːˌɾije eslɒːˌmije ʔiːˈɾɒn|}}</ref>, ինքնիշխան պետություն [[Արևմտյան Ասիա]]յում<ref>{{Cite web |title="CESWW" – Definition of Central Eurasia |url=http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805052739/http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |archivedate=2010 թ․ օգոստոսի 5 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 1 |publisher=Cesww.fas.harvard.edu}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013 թ․ հունիսի 14 |title=Iran Guide |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212095435/http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |archivedate=2009 թ․ դեկտեմբերի 12 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21 |publisher=National Geographic}}</ref>։ Ավելի քան 81 միլիոն բնակչությամբ<ref name="amar.org.ir">{{Cite web |title=داده‌ها و اطلاعات آماری |url=https://www.amar.org.ir/دادهها-و-اطلاعات-آماری |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314233022/https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C |archivedate=2018 թ․ մարտի 14 |accessdate=2018 թ․ մարտի 18 |publisher=Amar.org.ir}}</ref> Իրանը աշխարհում [[Աշխարհի երկրներն ըստ ազգաբնակչության|բնակչության թվով 18-րդն է]]<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ մարտի 13 |title=National Census Preliminary Results Released: Iran's Urban Population Up |url=https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713122706/https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 13 |access-date=2017 թ․ մայիսի 28 |work=Financial Tribune |language=en-US}}</ref>։ 1.648.195 կմ քառակուսի տարածքով այն երկրորդ ամենախոշոր երկիրն է [[Մերձավոր Արևելք]]ում և 17-րդը՝ աշխարհում։ Իրանը հյուսիս արևմուտքում սահմանակից է [[Հայաստան]]ին, [[Ադրբեջան]]ին և Ադրբեջանի մաս կազմող [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանին]], հյուսիսում [[Կասպից ծով]]ին, հյուսիս արևելքում [[Թուրքմենստան]]ին, արևելքում [[Աֆղանստան]]ին և [[Պակիստան]]ին, հարավում [[Պարսից ծոց]]ին և [[Օմանի ծոց]]ին, արևմուտքում [[Թուրքիա]]յին և [[Իրաք]]ին։ Երկիրը գտնվում է [[Եվրասիա]]յի և Արևմտյան Ասիայի կենտրոնում, իսկ [[Հորմուզի նեղուց]]ը երկրին տալիս է աշխարհաքաղաքական մեծ կարևորություն<ref>{{Cite web |title=Iran's Strategy in the Strait of Hormuz |url=http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071232/http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |archivedate=2015 թ․ դեկտեմբերի 8 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 29 |publisher=The Diplomat}}</ref>։ Երկրի մայրաքաղաքը և խոշորագույն քաղաքը [[Թեհրան]]ն է, որը համարվում է նաև երկրի մշակութային և տնտեսական կենտրոնը։ Իրանի տարածքում են ծնունդ առել աշխարհի հնագույն [[քաղաքակրթություն]]ներից շատերը<ref>{{Cite book |author=[[Christopher Whatley|Whatley, Christopher]] |title=Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707 |date=2001 |publisher=Tuckwell Press}}</ref><ref>{{Cite book |author=Lowell Barrington |url=https://books.google.am/books?id=yLLuWYL8gTsC&pg=PA121 |title=Comparative Politics: Structures and Choices, 2nd ed.tr: Structures and Choices |date=2012 թ․ հունվար |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-111-34193-0 |page=121 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21}}</ref>՝ սկսած մ.թ.ա. չորրորդ հազարամյակում [[Էլամ]]ական թագավորություններից։ Իրանն առաջին անգամ միավորել են [[մեդեր]]ը, իրանական մի ժողովուրդ, մ.թ.ա. յոթերորդ դարում<ref name="Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran">{{Cite web |author=Encyclopædia Britannica |title=Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/372125/Media |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25 |publisher=Britannica.com}}</ref>։ Երկիրը հասել է իր հզորության գագաթնակետին [[Աքեմենյան պետություն|Աքեմենյան պետության]] ժամանակ, որը հիմնադրել էր [[Կյուրոս Բ Մեծ]]ը մ.թ.ա. վեցերորդ դարում, որի տարածքները ձգվում էին [[Արևելյան Եվրոպա]]յից մինչև [[Ինդոս]] գետի ավազան՝ դառնալով մինչ այդ եղածներից ամենաընդարձակ պետությունը<ref name="book">{{Cite book |author=David Sacks |url=https://books.google.am/?id=gsGmuQAACAAJ |title=Encyclopedia of the ancient Greek world |author2=Oswyn Murray |author3=Lisa R. Brody |author4=Oswyn Murray |author5=Lisa R. Brody |publisher=Infobase Publishing |year=2005 |isbn=978-0-8160-5722-1 |pages=256 (at the right portion of the page) |accessdate=2016 թ․ օգոստոսի 17}}</ref>։ Պարսկական իշխանությունը տապալեց [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի]]ն մ.թ.ա. չորրորդ դարում։ Ալեքսանդրի մահից հետո Իրանում հաստատվեց հելլենական [[Սելևկյան տերություն]]ը, սակայն մ․թ․ա․ երրորդ դարում երկիրն անցավ [[Պարթևստան|Պարթևական տերության]] տիրապետության տակ։ Մ․թ․ երրորդ դարում պարթևական իշխանությունը փոխարինեց [[Սասանյան Պարսկաստան]]ը։ Սասանյանները դարձան համաշխարհային գերտերություն հաջորդ չորս դարերում<ref name="Norman A. Stillman p. 22">{{Cite book |author=Stillman, Norman A. |url=https://archive.org/details/jewsofarablands00stil |title=The Jews of Arab Lands |date=1979 |publisher=Jewish Publication Society |isbn=0827611552 |page=[https://archive.org/details/jewsofarablands00stil/page/22 22]}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, p. 29">{{Cite book |author=Jeffreys, Elizabeth; Haarer, Fiona K. |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies: London, 21–26 August, 2006, Volume 1 |date=2006 թ․ սեպտեմբերի 30 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=075465740X |page=29}}</ref>։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան]] սկսվեցին յոթերորդ դարում և արդյունքում [[Իրանի իսլամացում|Իրանը իսլամացվեց]]՝ փոխարինելով [[Զրադաշտականություն]]ը և [[Մանիքեություն]]ը [[Իսլամ]]ով։ Իրանը մեծ ներդրում ունեցավ [[Իսլամական ոսկե դար]]ում, որը ծնեց մեծ թվով ազդեցիկ արվեստագետների և գիտնականների։ Երկու դար անց Իրանում սկսեցին կառավարել իսլամական տարբեր բնիկ տոհմեր, որոնց ավելի ուշ նվաճեցին [[սելջուկներ]]ը և [[Իլխանություն|մոնղոլները]]։ [[Սեֆյաններ]]ի հզորացումը 15-րդ դարում բերեց միացյալ պարսկական պետության վերահիմնադրմանը<ref name="Sarkhosh">{{Citation |author1=Sarkhosh Curtis, Vesta |title=Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran |date=2005 |page=108 |url=https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |location=London |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84511-062-8 |quote=Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name 'Iran' disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or 'Iranian lands', which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations. |author2=Stewart, Sarah}}</ref>, որին հաջորդեց Իրանի վերափոխումը Շիա Իսլամի, որը շրջադարձային կետ դարձավ Իսլամի պատմության մեջ<ref name="Andrew J. Newman 2006">{{Cite book |author=Andrew J. Newman |url=https://books.google.am/books?id=afsYCq1XOewC |title=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire |date=2006 թ․ ապրիլի 21 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-86064-667-6 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21}}</ref><ref name="savoryeiref">{{Cite encyclopedia |title=Safavids |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |author=Savory, R. M.}}</ref>։ 18-րդ դարում Պարսկաստանը [[Նադիր շահ]]ի օրոք դարձավ աշխարհի հզորագույն տերություններից մեկը<ref name="books.google.nl">{{Cite book |author=Axworthy, Door Michael |url=https://books.google.am/books?id=9o0AAwAAQBAJ |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |isbn=9780857721938 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ 19-րդ դարի առաջին կեսի [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] հետ պատերազմներում Իրանը կրեց նշանակալի տարածքային կորուստներ՝ կորցնելով ողջ [[Հարավային Կովկաս]]ը{{sfn|Fisher|Avery|Hambly|Melville|1991|pp=329–330}}<ref name="Timothy C. Dowling pp. 728-730">{{Cite book |author=Dowling, Timothy C. |url=https://books.google.am/books?id=KTq2BQAAQBAJ |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 2 |publisher=ABC-CLIO |isbn=1598849484 |pages=728–730}}</ref>։ Հանրային ճնշումները 1906 թվականին բերեցին սահմանադրական հեղափոխության, որից հետո հաստատվեց սահմանադրական միապետություն։ 1953 թվականին ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի հրահրած հեղաշրջումը Իրանը դարձրեց Արևմուտքի հետ լավ հարաբերություններով երկիր<ref name="Anthony H. Cordesman p 22">{{Cite book |author=[[Anthony Cordesman|Cordesman, Anthony H.]] |url=https://books.google.am/books?id=3j6sZyByv8EC |title=Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction |date=1999 |isbn=9780275965297 |page=22}}</ref>։ Օտարերկրյա ազդեցության և [[Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի|Մոհամմադ Ռեզա]] շահի իշխանության դեմ բողոքները 1979 թվականին բերեցին [[Իրանի իսլամական հեղափոխություն|հեղափոխության]], որի արդյունքում հիմնադրվեց [[Իսլամական հանրապետություն]]։ 1980-ական թվականներին երկիրը ներքաշվեց [[Իրան-իրաքյան պատերազմ|պատերազմի մեջ Իրաքի դեմ]], որը տևեց մոտ ինը տարի, և արդյունքում երկու երկրները ունեցան մարդկային և ֆինանսական ահռելի կորուստներ։ == Անվանում == Իրանի անունը ծագել է հին պարսկերեն Aryānā բառից, որը նշանակում է «''Արիների Աշխարհ''»<ref name="hinduwebsite">{{Cite web |author=V.Jayaram |date=2007 թ․ հունվարի 9 |title=The Concepts of Hinduism – Arya |url=http://www.hinduwebsite.com/hinduism/concepts/arya.asp |accessdate=2011 թ․ հունիսի 18 |publisher=Hinduwebsite.com}}</ref><ref name="wiscper">{{Cite web |date=2006 թ․ փետրվարի 21 |title=Iranian Languages |url=http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060221034145/http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm |archive-date=2006 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21 |publisher=LSS.wis.edu |pages=26–7}}</ref><ref name="about.com">{{Cite web |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |title="Iran – The Ancient Name of Iran", N.S. Gill |url=http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716094502/http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2011 թ․ հունիսի 18 |publisher=Ancienthistory.about.com}}</ref><ref name="Bailey_Arya">{{Cite encyclopedia |year=1987 |title=Arya |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/arya-an-ethnic-epithet |last=Bailey |first=Harold Walter |volume=2 |pages=681–683 |authorlink=Harold Walter Bailey}}</ref>։ == Պատմություն == === Հին շրջան === [[Պատկեր:Elam Map.jpg|մինի|225x225px|[[Էլամ]]]]Իրանը համաշխարհային քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից է։ Մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներում Իրանում գոյություն ուներ զարգացած մշակույթ։ Իրանի տարածքում բնակվող ցեղերն սկսել էին զբաղվել անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ Այդ տեսանկյունից Փիրանշահր քաղաքը Իրանի ամենահին քաղաքակրթությունն է՝ 8000 տարեկան<ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224042/https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref><ref>https://nation.com.pk/08-Jan-2019/8-000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221165701/https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222170355/https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 22 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref>։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբին Իրանի հարավ-արևմուտքում ստեղծվել են քաղաք-պետություններ, այնուհետև առաջացել է [[Էլամ]] պետությունը։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում Իրան ներթափանցեցին արիները, որոնք ձուլվեցին տեղաբնիկների հետ։ Արիների անունից է հավանաբար առաջացել «Իրան» անվանումը։ Իրանի տարածքում առավելապես զարգացած են եղել Մանայում և [[Ելամ]]ում ապրող ժողովուրդները։ [[Պատկեր:Map of Achaemenid Imperial Satraps (English Version).png|մինի|[[Սատրապական Հայաստան]]]] Մ.թ.ա. 7-րդ դարի սկզբին Իրանի հյուսիս-արևմուտքում առաջացել է [[Մարաստան]]ը, որը մ.թ.ա. 616-605 թվականներին Բաբելոնի դաշնակցությամբ կործանեց [[Ասորեստան]]ը, գրավեց Մանան, [[Ուրարտու]]ն։ Ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]], [[Ասորեստան]]ի գրավման ժամանակ մարերին օգնել է Հայոց թագավոր [[Պարույր Սկայորդի]]ն։ Մ.թ.ա. 553 թվականին մարերի դեմ ապստամբել են [[պարսիկներ]]ը, որոնց ղեկավարել է Կյուրոս Բ Մեծը՝ պարսից Աքեմենյան տոհմից։ Նա հաղթել է մարերին և հիմնել [[Աքեմենյանների պետություն]]ը (մ. թ. ա. 550-330)։ Մ.թ.ա. 500-449 թվականներին տեղի ունեցան հույն-պարսկական պատերազմները, որոնց նպատակն էր տիրել արևելքից արևմուտք ձգվող առևտրական ճանապարհներին։ Մ.թ.ա. 330 թվականին [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի]]ն խորտակեց Աքեմենյան պետությունը։ Նրա մահից հետո Իրանը մտավ Սելևկյանների պետության կազմի մեջ։ [[Պատկեր:Roman East 50-en.svg|մինի|[[Հռոմեա-պարթևական պատերազմներ]]]] Մ.թ.ա. մոտ 248 թվականին ապարն ցեղի առաջնորդ Արշակը հիմնեց [[Պարթևական թագավորություն]]ը (մ.թ.ա. մոտ 248 մ.թ. 226)։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարի կեսին այն իր մեջ ընդգրկում էր ամբողջ Իրանական բարձրավանդակը։ Պաշտոնական լեզուներն էին [[հունարեն]]ն ու պահլավերենը։ Տիրապետող կրոնը եղել է զրադաշտականությունը։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Պարթևստանի և Հռոմի միջև պայքար էր գնում Արևելքում տիրապետող դիրք գրավելու համար։ Մ.թ.ա. 53 թվականին Հայոց թագավոր Արտավազդ Բ-ն Հռոմի դեմ դաշինք կնքեց պարթևաց թագավոր Որոդեսի (մ.թ.ա. 56-37) հետ։ Մ.թ.ա. 50-40-ական թվականներին հայ-պարթևական զորքերը արշավեցին [[Ասորիք]], Փյունիկիա և [[Պաղեստին]]։ Մ.թ. 54-64 թվականներին պարտության մատնեցին հռոմեական զորքերին, և Հայաստանի թագավոր ճանաչվեց պարթևաց արքա [[Վաղարշ Ա Պարթև|Վաղարշ Ա]]-ի եղբայր [[Տրդատ Ա]]։ === Միջնադար === [[Պատկեր:Sassanian Empire 621 A.D.jpg|մինի|Սասանյան Պարսկաստանի քարտեզ|alt=]]224 թվականին Իրանի Ֆարս նահանգում ապստամբություն բռնկեց պարթևների դեմ, և քրմապետ Սասանի թոռ [[Արտաշիր Պապական]]ը հիմնեց [[Սասանյանների պետություն]]ը (գոյատևեց մինչև 7-րդ դարը)։ Հայ Արշակունի թագավորները պայքարել են Սասանյանների դեմ՝ նրանց համարելով դինաստիական հակառակորդներ։ Սասանյանները իրենց հերթին ձգտել են նվաճել [[Հայաստան]]ը։ 387 թվականին Իրանը և Հռոմեական կայսրությունը [[Հայաստան]]ը բաժանեցին միմյանց միջև։ 428 թվականին Սասանյանները իրենց տիրապետության տակ գտնվող մասում վերացրին հայկական պետականությունը։ 3-4-րդ դարերում Իրանում սկզբնավորվեցին ավատատիրական հարաբերությունները։ Այդ շրջանում ձևավորվեցին զրադաշտականության հիմնական դրույթները և «[[Ավեստա]]յի» կանոնները։ 3-րդ դարի կեսին ծավալվեց մանիքեությունը, 5-րդ դարի վերջին՝ մազդակյան շարժումը։ Սասանյանների պետությունն իր ծաղկման գագաթնակետին հասավ 6-րդ դարում։ Իրանը բաժանված էր վարչական 4 միավորի՝ «քուստակների»։ [[Հայաստան]]ի՝ Իրանին անցած արևելյան մասը, իբրև մարզպանություն, մտնում էր Հյուսիսային քուստակի մեջ։ [[Հայաստան]]ի նկատմամբ Իրանի ձուլման քաղաքականությունը հանգեցրեց ապստամբությունների։ 6-րդ դարում պարսկա-բյուզանդական պատերազմների հետևանքով Հայաստանը 591 թվականին [[Հայաստանի երկրորդ բաժանում|երկրորդ անգամ բաժանվեց]] Իրանի և [[Բյուզանդիա]]յի միջև։ [[Պատկեր:Օմայյան խալիֆայություն.png|մինի|Արաբական Խալիֆայություն|alt=]] 637 թվականին արաբական զորքերը Կադիսի տակ ջախջախեցին Սասանյաններին, իսկ 642 թվականին [[Նեհավենդի ճակատամարտ]]ում վերջնական հարված հասցրին նրանց։ Իրանը դարձավ Արաբական խալիֆայության նահանգներից մեկը։ Իրանում տարածվեց [[Իսլամ]]ը, [[արաբ]], տիրապետության դեմ բռնկեցին մի շարք ապստամբություններ։ 9-10-րդ դարերում Իրանում առաջացան ինքնուրույն իշխանություններ (Թահիրիների, Սաֆարիների, Սամանիների, Բուվայհիների)։ 950-ականներից Իրանի հյուսիս-արևելքի շրջաններում ստեղծվեց Ղազնևիների իշխանությունը։ 11-րդ դարի սկզբին Իրան արշավեցին թուրք, օղուզները, 1040-1045 թվականներին՝ նրանց հաջորդները՝ սելջուկները, որոնք իրենց ենթարկեցին Իրանը։ 12-րդ դարում Իրանը գտնվել է խորեզմշահերի տիրապետության տակ։ 13-րդ դարում Իրանը նվաճեցին մոնղոլները, 1380-93 թվականներին՝ [[Լենկթեմուր]]ը։ [[Լենկթեմուր]]ի տերության անկումից հետո Իրանը ընկավ թուրքմեն Կարա-Կոյունլու և Ակ-Կոունլու ցեղերի տիրապետության տակ։ [[Պատկեր:The maximum extent of the Safavid Empire under Shah Abbas I.png|մինի|ձախից|Սեֆյան Իրան|alt=]] 15-րդ դարի սկզբին Իրանում մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին Սեֆյանները, որոնք 15-րդ դարի վերջին պայքար սկսեցին թուրքմեն իշխանությունների դեմ։ Սեֆյանների առաջնորդ Իսմայիլը ջախջախեց Ակ-Կոյունլուներին և 1502 թվականին հիմնեց Սեֆյանների պետությունը (1502-1722)։ 1507-08 թվականներին Սեֆյանները գրավեցին [[Հայաստան]]ը, Քրդստանը և Միջագետքը։ 1514 թվականից երկարատև պատերազմներ սկսվեցին Սեֆյանների պետության և [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] միջև։ Սեֆյանների պետությունն իր զարգացման գագաթնակետին հասավ [[Աբբաս I Սեֆի|շահ Աբբասի]] ժամանակ (1587-1629)։ Նա մի շարք բարեփոխումների միջոցով ամրապնդեց կենտրոնական իշխանությունը, դիվանագիտական կապեր հաստատեց եվրոպական երկրների հետ։ Իրանի որոշ շրջաններում առևտուրը և արհեստները զարգացնելու նպատակով [[Աբբաս I Սեֆի|Աբբաս I]]-ը բազմահազար հայերի բռնի գաղթեցրեց Իրան։ 17-րդ դարի վերջից սկսվեց Իրանի տնտեսական և քաղաքական թուլացումը։ Հետզհետե ապստամբություններ բռնկեցին Իրանի տիրապետության դեմ։ 1722 թվականին աֆղանները գրավեցին Սպահանը և վերացրին Սեֆյանների պետությունը։ Աֆղանական տիրապետության դեմ շարժումը ղեկավարեց Աֆշար ցեղի առաջնորդ [[Նադիր շահ|Նադիրը]], որը 1730-ական թվականներին Իրանը ազատագրեց աֆղաններից։ 1736 թվականին Նադիրը հռչակվեց շահ (1736-1747)։ Նա վտարեց Իրան ներխուժած [[թուրք]]երին, նվաճեց [[Աֆղանստան]]ը, արշավեց [[Հնդկաստան]], գրավեց [[Դելի]]ն։ Նադիր շահի սպանությունից հետո նրա ստեղծած կայսրությունը քայքայվեց։ Երկրում ծայր առան միջֆեոդալական կռիվներ։ 1796 թվականին շահ հռչակվեց [[Աղա-Մահմեդ Խան Ղազար|Աղա-Մահմեդ Խան Ղաջարը]] (1796-97), որը հիմք դրեց Ղաջարական դինաստիային (1796-1925)։ [[Պատկեր:Персия, Афганистан и Белуджистан, конец XIX века.jpg|մինի|Իրանը 19-րդ դարի վերջին|alt=]] === Նոր շրջան === 18-րդ դարի վերջից Իրանը ներգրավվեց եվրոպական երկրների քաղաքական ոլորտ և դարձավ նրանց գաղութային էքսպանսիայի առարկա։ Անիրավահավասար պայմանագրեր կնքվեցին [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Ռուսաստան]]ի և այլ երկրների հետ։ 19-րդ դարի սկզբին ռուս-պարսկական պատերազմների հետևանքով Իրանի Անդրկովկասյան տիրույթները, այդ թվում՝ [[Արևելյան Հայաստան]]ը, միացվեցին [[Ռուսաստան]]ին։ Եվրոպական երկրների ագրեսիվ քաղաքականության և Իրանի տնտեսական և քաղաքական թուլության հետևանքով Իրանը վերածվեց այդ երկրների սպառման շուկայի։ Երկրի ծանր վիճակը առաջացրեց տարերային շարժումներ, որոնք հանգեցրին Բաբիների ապստամբությանը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին մեծ վեզիր Միրզա Թաղի-խան Ամիր Նիզամիի բարեփոխումների հետևանքով որոշ դրական տեղաշարժեր կատարվեցին երկրի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ 1856-1857 թվականներին Հերաթի համար մղված անգլո-իրանական պատերազմը անհաջողությամբ ավարտվեց Իրանի համար։ Իրանն աստիճանաբար դարձավ եվրոպական երկրների կիսագաղութ։ [[Մեծ Բրիտանիա]]ն և ցարական [[Ռուսաստան]]ը ստացան հեռագրական, ճանապարհային և այլ կոնցեսիաներ։ 1905 թվականի երկրի տարբեր մասերում շարժումներ առաջացան օտարերկրյա տիրապետության դեմ։ 19-րդ դարի վերջին աճեց ազգային ինքնագիտակցությունը, ծնունդ առան բուրժուական ազգայնական գաղափարներ։ Երկրի տնտեսական և քաղաքական ծանր վիճակը, ֆեոդալական շահագործումը, եվրոպական տերությունների գաղութային քաղաքականությունը հանգեցրին 1905-1911 թվականների իրանական հեղափոխությանը, որի ընթացքում ստեղծվեց Իրանի առաջին մեջլիսը։ Իրանում սկզբնավորվեց բուրժուական դեմոկրատական և ազգային-ազատագրական շարժումը։ === Նորագույն շրջան === [[Պատկեր:Mohammad Pahlavi Coronation.jpg|մինի|ձախից|Մուհհամադ Ռեզա Փահլավին իր ընտանիքի հետ|alt=]] [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի սկզբին Իրանը իրեն չեզոք հայտարարեց, սակայն շուտով դարձավ ռազմական գործողությունների թատերաբեմ։ 1914 թվականի նոյեմբերին թուրքական զորքերը ներխուժեցին [[Ատրպատական]], իսկ անգլիական զորքերը՝ հարավ-արևմուտքի նավթային շրջանները։ 1915 թվականին ռուսական զորքերը գրավեցին [[Թավրիզ]]ը։ Իրանի օկուպացումն առաջ բերեց հակաիմպերիալիստական շարժում։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Իրանում ծավալվեց ազգային-ազատագրական շարժում (1917-1921)։ Սովետական կառավարությունը Իրանից դուրս բերեց ռուսական զորքերը և հրաժարվեց ցարական [[Ռուսաստան]]ի հետ Իրանի կնքած անիրավահավասար պայմանագրերից։ 1919 թվականին [[Անգլիա]]ն Իրանին պարտադրեց ստրկացուցիչ պայմանագիր, որով երկիրը փաստորեն դարձավ [[Անգլիա]]յի պրոտեկտորատ։ 1920 թվականին [[Թավրիզ]]ում ապստամբություն բռնկվեց, որը ղեկավարում էր դեմոկրատական կուսակցությունը՝ Շեյխ Մոհամադ Ւփաբանիի գլխավորությամբ։ 1921 թվականին [[Թեհրան]]ում Ռեզա խանի ղեկավարությամբ պետական հեղաշրջում կատարվեց։ Ստեղծվեց Մեիդ Զիաէդ Դինի կառավարությունը։ 1923 թվականին Իրանի վարչապետ դարձած Ռեզա խանի ճնշման տակ մեջլիսը 1925 թվականի [[հոկտեմբերի 31]]-ին որոշում կայացրեց Ղաջարական դինաստիան տապալելու մասին։ 1925 թվականի [[դեկտեմբերի 12]]-ին Իրանի շահ հռչակվեց Ռեզա խանը՝ Ռեզա-շահ Փահլավի անվամբ (1925-1941)։ [[Պատկեր:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|մինի|Այաթոլլահ Խոմեյնին Իրան վերադառնալիս 1979 փետրվարի 1|alt=]] Իրանում Իսլամական Հեղափոխությունը տեղի էր ունենում Շահ Մուհհամադ Ռեզա Փահլավիի և Հոգևոր առաջնորդ Այաթալլահ Խոմեյնիի միջև։ Սկզբում Հեղափոխությունը անցկացվում էր հակաշահական բողոքի ցույցերով, որոնք ճնշվում էին կառավարական զորքերի կողմից։ 1979 թվականի [[հունվար]]ից սկսած երկիրը կաթվածահար եղավ մշտական գործադուլներով և ցույցերով։ Այդ ամենի արդյունքով 1979 թվականի [[փետրվարի 1]]-ին Մուհհամադ Ռեզա Փահլավին իր ընտանիքի հետ լքեց Իրանը։ Իսկ [[Ֆրանսիա]] աքսորված Այաթոլլահ Խոմեյնին վերադարձավ Իրան։ Նրան դիմավորեցին միլիոնավոր իրանցիներ։ 1979 թվականի [[ապրիլի 1]]-ին Իրանում անցկացվեց հանրաքվե, որով էլ Իրանը պաշտոնապես անվանվեց Իրանի Իսլամական Հանրապետություն։ 1979 թվականի [[դեկտեմբերի 3]]-ին Իրանում ընդունվեց նոր սահմանադրություն։ [[Պատկեր:Aerial View of Damavand 26.11.2008 04-25-38.JPG|մինի|աջից||Իրանի Ամենաբարձր Լեռը՝ [[Դեմավենդ]]]] == Աշխարհագրություն == Իրանն ընկած է [[Ասիա]] աշխարհամասի հարավարևմտյան մասում և զբաղեցնում է Իրանական բարձրավանդակի ընդարձակ տարածքի 2/3 մասը՝ [[Միջագետք]]ից մինչև Կոպետ-Դաղի կատարները տարածվելով մոտ 1400 կմ, և Արաքսից մինչև Պակիստանի սահմանակից Բելուջիստան՝ մոտ 2250 կմ։ Երկրի տարածքը կազմում է 1 միլիոն 648 հազար կմ²։ Այն հավասար է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Գերմանիա]]յի, [[Իտալիա]]յի, [[Բելգիա]]յի, [[Իռլանդիա]]յի և [[Դանիա]]յի տարածքները միասին վերցրած։ Հյուսիսում Իրանը սահմանակցում է Հայաստանի Հանրապետության, Ադրբեջանի Հանրապետության, Թուրքմենստանի Հանրապետության, հյուսիս-արևմուտքում Թուրքիայի, արևմուտքում Իրաքի, արևելքում Աֆղանստանի, հարավ-արևելքում Պակիստանի հետ։ Հյուսիսում Իրանի տարածքը ողողվում է Կասպից ծովի, հարավում՝ Պարսից ծոցի և Օմանի ծովի ջրերով։ Իրանը՝ լեռների ու բարձր լեռնաշղթաների երկիր է, որոնք զբաղեցնում են նրա տարածքի 4/5-ից ավելին։ Ռելիեֆը շատ բարդ է, բարձրությունների տատանումները՝ խիստ կտրուկ։ === Կլիմա === Իրանի կլիման նրա տարածքի մեծ մասում չոր և ցամաքային է։ Տեղումները չափազանց քիչ են՝ համենայն դեպս երկրի տարածքի մեծ մասում։ Առավել շատ տեղումներ լինում են տարվա ձմեռային և գարնանային շրջաններում։ Առանձնապես չոր է Իրանական բարձրավանդակի ներքին շրջաններում, քանի որ ծայրամասային լեռները կլանում են ողջ խոնավությունը։ Երկրի ամենախոնավ շրջանը Կասպից ծովի առափնյա շրջանն է։ Իրանական բարձրավանդակի ներքին շրջաններում են գտնվում երկու ամենախոշոր անապատները՝ Դեշթե-Քեվիր և Դեշթե-Լութ անապատները, որոնք զբաղեցնում են երկրի տարածքի մեկ ութերորդ մասը։ Մեծությամբ երրորդ անապատը Ջազմուրյան անապատն է։ Առհասարակ ամառն Իրանում ամենուրեք շոգ է և չոր՝ բացառությամբ [[Կասպից ծով]]ի ափերի։ Իրանական բարձրավանդակի ներքին անապատներում և երկրի հյուսիս-արևելքում ձմռանը հազվագյուտ չեն սառը օդային զանգվածների ներխուժումները Սիբիրից և Արկտիկայից, որի պատճառով տեղի է ունենում ջերմաստիճանի կտրուկ անկում՝ մինչև -20, -25 աստիճան։ Միաժամանակ երկրի շատ շրջաններում ամառային շոգը գերազանցում է +30, +35 աստիճանը։ == Բնակչություն == [[Պատկեր:Iranian man in mosque- reading qur'an and use his mobile phone - 2007.jpg|մինի|ձախից|Իրանցի տղամարդը [[Ղուրան]] ուսումնասիրելիս|alt=]] Իրանը բնութագրվում է ազգային կազմի խայտաբղետությամբ։ Իրանում ապրում են շուրջ 30 ժողովուրդներ և ցեղեր՝ ինչպես իրանական ծագման՝ [[պարսիկներ]], [[քրդեր]], [[գիլյանցիներ]], բելուջներ, բախթիարներ, [[լոռեր]], [[ազարիներ]] (բնիկ իրանցիներ, պատմական [[Ատրպատական]] ([[Իրանական Ադրբեջան]]) երկրամասի՝ ներկայիս [[Արևելյան Ադրբեջան|Արևելյան]] և [[Արևմտյան Ադրբեջան]] և [[Արդաբիլ (նահանգ)|Արդաբիլ]] նահանգների բնակիչներ) և այլն, այնպես էլ ոչ իրանական ծագման ազգեր ու ժողովուրդներ՝ հայեր, ասորիներ, արաբներ, թուրքմեններ և այլն։ Այժմ Իրանի բնակչությունը կամզում է 80.853.900 մարդ։ Պարսիկները կազմում են Իրանի բնակչության մոտ 61 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org">{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://iranprimer.usip.org/blog/2013/sep/03/iran-minorities-2-ethnic-diversity |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416033903/https://iranprimer.usip.org/blog/2013/sep/03/iran-minorities-2-ethnic-diversity |archive-date=2024 թ․ ապրիլի 16 |access-date=2015 թ․ հունվարի 13}}</ref>, երկրորդ ազգը Իրանում ազերիներն են մոտ 16 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org"/>, երրորդ ազգը Իրանում քրդերն են, որոնք կազմում են երկրի բնակչության 10 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org"/>։ Իրանում ապրում են նաև մեծ թվով [[արաբներն Իրանում|արաբներ]], [[Հայերն Իրանում|հայեր]] և [[թուրքմեններ]]։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը դավանում է [[իսլամ]]ի շիա ուղղությանը։ Երկրում կան նաև սուննի [[մուսուլմաններ]], [[քրիստոնյա]]ներ, [[Հուդայականություն|հուդայականներ]] և այլ կրոններ դավանող ժողովուրդներ են։ [[Պատկեր:Iran 2007 259 Qom Mosque (1731966125).jpg|մինի|ձախից|219x219px|Պարսկական մզկիթ]] Իրանի ժողովուրդների միասնական լեզուն ընդունվեց 9-րդ դարում ձևավորված նոր պարսկերենը։ [[Պարսկերենի այբուբեն]]ը հիմնված է [[արաբերենի այբուբեն]]ի վրա։ Բնակչությունն անհավասարաչափ է բնակեցված։ [[Կասպից ծով]]ի ափամերձ շրջանները, Իրանի հյուսիսային շրջաններով խիտ են բնակեցված։ Հակառակ դրան, Իրանի հարավային որոշ անապատային շրջաններ անմարդաբնակ են։ Իրանը միաժամանակ և՛ արտագաղթի, և՛ ներգաղթի երկիր է։ Սակայն ներգաղթը գերակշռում է արտագաղթին։ Իրան ներգաղթողները հիմնականում գալիս են Հնդկաստանից, [[Բանգլադեշ]]ից և [[Շրի Լանկա]]յից։ == Կրոն == Իրանի Պետական կրոնը իսլամի Շիա ուղղությունն է։ Շիա մուսուլմանները կազմում են բնակչության շուրջ 90 %-ը։ Իրանը այն սակավաթիվ պետություններից է որտեղ բնակչության գերակշիռ մասը շիաներն են (այդպիսի պետություններն են նաև [[Ադրբեջան]]ը և [[Բահրեյն]]ը։)։ == Տնտեսություն == Իրանն չնայած իր դեմ կիրառվող պատժամիջոցների՝ ունի շատ հզոր տնտեսություն։ Իրանի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) կազմում է շուրջ 1,284 Տրիլիոն [[ԱՄՆ դոլար]]<ref name="Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին">[http://knoema.com/nwnfkne/world-gdp-ranking-2015-data-and-charts Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին]</ref>։ Այդ ցուցանիշով Իրանը զբաղեցնում է 18-րդ տեղը ամբողջ աշխարհում, և 7-րդ տեղը [[Ասիա]]յում ([[Չինաստան]]ից, [[Հնդկաստան]]ից, [[Ճապոնիա]]յից, [[Հարավային Կորեա]]յից, [[Ինդոնեզիա]]յից և [[Թուրքիա]]յից հետո<ref name="Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին"/>)։ Իրանը նավթի պաշարներով աշխարհում 4-րդն է ([[Վենեսուելա]]յից, [[Սաուդյան Արաբիա]]յից և [[Կանադա]]յից հետո)<ref>[http://www.mapsofworld.com/world-top-ten/world-top-ten-oil-reserves-countries-map.html Նավթի Պահուստներով աշխարհի 10 առաջատար պետությունները]</ref>, և առաջին տեղը Գազի Պահուստներով (2014 թվականին Իրանը գազի պաշարներով առաջ անցավ առաջատար Ռուսաստանից)<ref>[http://www.aysor.am/am/news/2014/07/29/oil-iran/825680 ՕՊԵԿ»-ի նավթի պաշարների 13 տոկոսը բաժին է ընկնում Իրանին ]</ref> Մինչև [[երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ը Իրանը ագրարային երկիր էր։ Գյուղատնտեսության մեջ տիրապետում էին ֆեոդալական և կիսաֆեոդալական հարաբերությունները։ Արդյունահանվում էր միայն [[նավթ]], որը տնօրինում էր օտարերկրյա կապիտալը։ 1960-ական թվականներին անցկացվեց հողային ռեֆորմ, վերացվեց խոշոր ֆեոդալական հողատիրությունը՝ գյուղացիների մեծ մասը (մոտ 2,5 մլն ընտանիք) վարձակալից դարձավ մանր հողատեր։ Յոթնամյա և հնգամյա պլանների միջոցով տնտեսության զարգացումը սկսել է ընթանալ ինդուստրացման ուղիով։ Կառուցվել են ծանր արդյունաբերության խոշոր ձեռնարկություններ, ստեղծվել էներգետիկայի միասնական սիստեմ։ Տնտեսության մեջ շարունակում է մեծ դեր խաղալ նավթարդյունաբերությունը։ Նախկին ագրարային երկիրը դարձել է ագրարային-ինդուստրիալ երկիր։ Մեծանում է պետության սեկտորի դերը։ Աճել է ազգային եկամուտը։ Երկրի տնտեսության զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ տնտեսական և տեխնիկական համագործակցությունը սոցիալիստական երկրների հետ։ === Գյուղատնտեսություն === Գյուղատնտեսությունը Իրանի տնտեսության կարևոր ճյուղն է։ Երկրում ստեղծվել են ագրարային-արդյունաբերական համալիրներ, կոոպերատիվ և ակցիոներական տնտեսություններ, մեքենայացվել է գյուղատնտեսությունը։ Գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղը ոռոգովի հողագործությունն է (տալիս է գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքի մոտ 60 %-ը)։ Ցանքատարածությունների 60 %-ը զբաղեցնում է ցորենը, որի բերքի մոտ 1/2-ը տալիս են հյուսիսարևելյան և հյուսիսարևմտյան շրջանները, բրնձի բերքի մոտ 80 %-ը՝ մերձկասպյան շրջանները։ Գյուղատնտեսության մեջ կարևոր դեր ունի էքստենսիվ քոչվոր անասնապահությունը։ 1974 թվականին երկրում կար 30,2 մլն մանր, 5,8 մլն խոշոր եղջերավոր անասուն։ Գիլան և Մազանդարան նահանգներում զբաղվում են [[Շերամապահություն|շերամապահությամբ]]։ [[Կասպից ծով]]ի և [[Պարսից ծոց]]ի ափերին զարգացած է ձկնորսությունը և մարգարտի արդյունահանումը։ === Արդյունաբերություն === [[Նավթ]]ի հանույթի արագ աճին զուգընթաց 1950-ական թվականներին սկսվել է ազգային արդյունաբերության զարգացումը։ Նավթարդյունաբերության ազգայնացման համար սկսված պայքարն ավարտվեց 1973 թվականին։ Ստեղծվեցին արդյունաբերության նոր ճյուղեր (մետալուրգիական, մեքենաշինական, քիմիական, նավթաքիմիական)։ Իրանը դարձավ [[նավթ]] արտահանող երկրների կազմակերպության անդամ։ [[Նավթ]] արդյունաբերության մեջ կարևոր դեր ունի [[նավթ]]ի միջազգային միավորումը, որին բաժին է ընկնում Իրանում արդյունահանվող նավթի ավելի քան 90%-ը։ Իրանը այժմ օրական արդյունահանում է 1.322.000 տ նավթ<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի երկիրներն ըստ նավթի արդյունահանման |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2242rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202181412/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2242rank.html |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 2 |accessdate=2015 թ․ հունիսի 2}}</ref>։ Իրանական ազգային նավթային ընկերություններն արդյունահանում են երկրի նավթի ընդհանուր հանույթի 0,2-0,3%-ը։ Կարևոր նշանակություն ունի նավթավերամշակման արդյունաբերությունը։ Խոշոր ձեռնարկությունները գտնվում են [[Աբադան (Իրան)|Աբադանում]], [[Թեհրան]]ում և [[Քերմանշահ]]ում։ [[Նավթ]]ի և [[բնական գազ]]ի բազայի վրա առաջացել, և մեծ զարգացում են ստացել նավթաքիմիական և քիմիական արդյունաբերությունը։ Ամերիկյան կապիտալի մասնակցությամբ կառուցվել են նավթաքիմիական 3 խոշոր համալիր Աբադանում, Խսարք կղզում և Բանդար Շահփուրում (ամենախոշորը Միջին Արևելքում)։ [[ԱՄՆ]]-ի և [[Գերմանիա]]յի կապիտալների մասնակցությամբ Ահվազում կառուցվել է պողպատի գլանվածքի 2 գործարան, 1972 թվականին Արաքում, պակիստանյան ֆիրմաների օգնությամբ, ավարտվել է ալյումինի առաջին գործարանի շինարարությունը։ Առավել զարգացած ճյուղերից է ավտոհավաքման արդյունաբերությունը (ձեռնարկությունները գտնվում են Թեհրանում և նրա շրջակայքում)։ [[Թավրիզ]]ում՝ [[Ռումինիա]]յի օգնությամբ կառուցվել է տրակտորաշինական գործարան։ Արդյունաբերության կարևոր ճյուղերից է լեռնահանքային արդյունաբերությունը, որտեղ առաջնակարգ դեր ունի նավթի հանույթը։ Կարևոր նշանակություն ունի բնական գազի արդյունահանումը։ Գեչսարան-Աստարա գազամուղով Իրանը գազ է արտահանում նախկին [[ԽՍՀՄ]] պետություններ։ Արդյունահանում են նաև քարածուխ, քրոմիտներ, ցինկի, պղնձի, մանգանի, երկաթի հանքաքար։ === Տրանսպորտ === Իրանում երթևեկությունը աջակողմյան է։ Իրանն ունի զարգացած տրանսպորտային ենթակառուցվածք։ Ընդհանուր ճանապարհների երկարությունը կազմում է ավելի քան 178 հազար կիլոմետր, որից 2/3-ը [[ասֆալտ]]ապատ է։ Երկաթուղիների երկարությունը կազմում է 8400 կիլոմետր։ Իրանը երկաթուղային կապ ունի [[Ադրբեջան]]ի, [[Պակիստան]]ի, [[Թուրքիա]]յի և [[Թուրքմենստան]]ի հետ (շուտով կգործի նաև [[Հայաստան]]-Իրան երկաթգիծը<ref>{{Cite web |title=Հայաստան-Իրան Երկաթգիծ կառուցելու համաձայնագիրը ստորագրված է |url=http://www.yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=23014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315182757/http://yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=23014 |archive-date=2016 թ․ մարտի 15 |access-date=2015 թ․ ապրիլի 12}}</ref>)։ Իրանում գործում է 321 [[օդանավակայան]]։ Իրանի 6 խոշոր քաղաքներում գործում է նաև մետրո։ == Պետական կարգ == 1979 թվականին ընդունված սահմանադրության համաձայն Իրանը հանդիսանում է իսլամական հանրապետություն։ Ժամանակակից աշխարհում շատ քիչ իրական թեոկրատական պետություն է մնացել, որոնցից մեկը հենց Իրանի Իսլամական Հանրապետությունն է։ === Վարչական բաժանում === {{Հիմնական|Իրանի վարչական բաժանում}} {{See also|Իրանի խոշոր քաղաքների ցուցակ}} [[Պատկեր:Iran kashan Badroud (2989495366).jpg|մինի|Պարսկական մզկիթ|alt=]] Իրանը բաժանված է 31 [[օսթան]]ների կամ նահանգների, որոնք խմբավորված են հինգ տարածաշրջաններում։ Յուրաքանչյուր օսթան կառավարվում է նշանանակովի '''օսթանդարի''' (նահանգապետի) կողմից։ Օսթաններն բաժանվում են [[Իրանի գավառներ|գավառների]] (շահրեսթան, {{lang-fa|شهرستان‎}}), որոնց ընդհանուր թիվը կազմում է 471։ Շահրեսթաններն իրենց հերթին բաժանվում են շրջանների (բախշ, {{lang-fa|بخش‎}}) և ենթաշրջանների (դեհեսթան, {{lang-fa|دهستان‎}}՝)։ Բնակչության հիմնական մասը բնակվում է քաղաքներում. [[2016]] թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքային բնակչությունը կազմում էր 59 146 847 մարդ կամ ընդհանուր բնակչության 74%-ը։ Ամենախոշոր քաղաքներն են մայրաքաղաք [[Թեհրան]]ը (բնակչությունը [[2016]] թ. դրությամբ` 8.69 միլիոն մարդ), [[Մաշհադ]]ը (3 միլիոն մարդ), [[Սպահան]]ը (1.96 միլիոն մարդ), [[Քարաջ]]ը (1.59 միլիոն մարդ), [[Շիրազ]]ը (1.57 միլիոն մարդ), [[Թավրիզ]]ը (1.56 միլիոն մարդ), [[Ղոմ]]ը (1.2 միլիոն մարդ), [[Ահվազ]]ը (1.18 միլիոն մարդ)<ref name="City_populations">[https://www.citypopulation.de/en/iran/cities/ Իրանի քաղաքների բնակչություննը ըստ մարդահամարների արդյունքների (անգլ.)]</ref>։ === Պետության գլուխ === [[Պատկեր:Seyyed Ali Khamenei.jpg|մինի|Իրանի Հոգևոր Առաջնորդը|alt=]] Պետության գլուխն է համարվում հոգևոր առաջնորդը, որին նաև անվանում են «Ռահբար մոազզամ», ով նաև հանդիսանում [[Իրանի զինված ուժեր]]ի գերագույն հրամանատարը։ Ներկայումս այդ պաշտոնը զբաղեցնում է [[այաթոլլա]] [[Ալի Խամենեի]]ն։ Նա ընտրվում է [[Էքսպերտների Խորհուրդ|Էքսպերտների Խորհրդի]] կողմից և ձևականորեն պատասխանատու է նրանց առջև։ === Գործադիր իշխանություն === [[Պատկեր:Raisi in 2021-02 (cropped).jpg|մինի|Իրանի Նախագահը|alt=]] Երկրի երկրորդ դեմքն է համարվում նախագահը։ Ըստ էությամբ նա կատարում է վարչապետի գործառույթները, որի պաշտոնը հեղափոխությունից հետո վերացվեց։ Երկրի նախագահը հանդիսանում է կառավարության գլուխը։ Նա է նշանակում և ղեկավարում երկրի 21 նախարարներին։ Նախագահն ընտրվում է 4 տարի ժամկետով, ընդ որում, անմիջապես 2 անգամից ավել ընտրվել չի կարող։ Նախագահի թեկնածությունը հաստատում է [[Սահմանադրության Պահապանների Խորհուրդ]]ը։ === Օրենսդիր իշխանություն === Իրանի խորհրդարանը, որը կոչվում է Մեջլիս, միապալատ է։ Մեջլիսն ունի 290 անդամ, որոնք ընտրվում են համաժողովրդական ընտրություններով 4 տարի ժամկետով։ Մեջլիսի դեպուտատների թեկնածությունը նույնպես հաստատվում է Պահապանների Խորհրդի կողմից։ '''Սահմանադրության Պահապանների խորհուրդը''' հատուկ մարմին է, որը բաղկացած է 12 հոգուց (6 մուսուլմանական հոգևորականության ներկայացուցչից և 6 իրավաբանից)։ Նրա իրավասությունների մեջ է մտնում հաստատել նախագահի և Մեջլիսի դեպուտատների թեկնածությունները, ինչպես նաև հետևել Մեջլիսի աշխատանքին։ Նա վետոի իրավունք ունի Մեջլիսի օրինագծերի նկատմամբ։ '''Նպատակահարմարության խորհուրդը''' Իրանի հոգևոր առաջնորդի խորհրդակցական մարմին է, որը բաղկացած է 28 հոգուց և նրա պարտականությունների մեջ է մտնում լուծել Պահապանների խորհրդի և Մեջլիսի միջև առաջացած հակասությունները։ === Դատական իշխանություն === Իրանի դատական համակարգը կազմված է [[Ժողովրդական դատարան]]ից և [[Հեղափոխական դատարան]]ից։ Առանձին դատական մարմին է հանդիսանում Հատուկ հոգևոր դատարանը։ === Էքսպերտների խորհուրդ === [[Էքսպերտների Խորհուրդ]]ը բաղկացած է 86 հոգևորականներից, որոնք 8 տարի ժամկետով ընտրվում են ժողովրդի կողմից։ Էքսպերտենրի խորհուրդը ընտրում է երկրի առաջնորդին, ինչպես նաև իրավունք ունի ցանկացած պահի գահընկեց անել վերջինիս։ === Զինված ուժեր === Իրանի զինված ուժերի թվաքանակը 545.000 է, պահեստազորը՝ 1800.000{{փաստ}}։ Ռազմական բյուջեով զբաղեցնում է 25-րդ տեղը աշխարհում՝ 9.041 միլիարդ դոլար{{փաստ}}։ == Մշակույթ == === Դպրոց === Մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Իրանում տիրել է կրթության միջնադարյան կրոնական համակարգը։ [[Իրանի սահմանադրական հեղափոխություն|Հեղափոխության շրջանում]] (1905-1911) օրենքներ են ընդունվել կրթության աշխարհիկ համակարգի և պարտադիր տարրական ուսուցման մասին։ 1927 թվականին օրենքով նախատեսվել է համընդհանուր անվճար տարրական կրթություն և հանրակրթական դպրոցների միասնական պետական համակարգ։ 1943 թվականին ընդունվել է նոր օրենք, որի համաձայն 10 տարվա ընթացքում պետք է իրականացվեր համընդհանուր տարրական կրթությունը, չնայած դրան 1966 թվականին անգրագետ էր տղամարդկանց 67 %-ը, կանանց՝ 88 %-ը։ 1968 թվականից ժողկրթության համակարգի մեջ են մտել 5-ամյա պարտադիր տարրական և միջնակարգ (վճարովի, ոչ պարտադիր, երկու աստիճանով՝ յուրաքանչյուրում ուսուցման տևողությունը 3 տարի) դպրոցները։ Ուսուցման 11-րդ տարին բուհի նախապատրաստական դասընթացն է։ Իրանում մասնագիտական ուսումնական հաստատությունները գործում են միջնակարգ դպրոցի 1-ին աստիճանի հիմքի վրա (ուսուցման տևողությունը 2-3 տարի)։ [[ԽՍՀՄ]]-ը օժանդակությամբ է Իրանում տեխնիկական կադրեր պատրաստող ուսումնական կենտրոնների ստեղծման գործին։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում 2-ամյա մանկավարժական ուսումնարանները, միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչներ՝ Թեհրանի համալսարանին կից մանկավարժական ինստիտուտը։ Բարձրագույն կրթություն են ստանում պետական (հիմնադրվել է 1934 թվականին), Իրանի ազգային (1960 թվականին), «Արիյամեհրի» արդարադատության (1966) համալսարաններում՝ [[Թեհրան]]ում, Փահլավիի անվան Շիրազի (1945), [[Մաշհադ]]ի (1955), Սպահանի (1960-ական թվականներ), [[Թավրիզ]]ի (1946), Ահվազի (1955) համալսարաններում, [[Թեհրան]]ի պոլիտեխնիկական, գյուղատնտեսական (Քարաջում) ինստիտուտներում են։ Խոշորագույն գրադարաններն են Ազգայինը (հիմնադրվել է 1935 թվականին, 80 հազար կտոր գիրք), Փահլավիի (հիմնադրվել է 1965 թվականին, 450 հազար կտոր ձեռագիր), Թեհրանի համալսարանական գրադարանները են։ Թեհրանում են Հնագիտության (1936), Ազգագրության (1938) և այլ թանգարաններ։ === Փիլիսոփայություն === [[Պատկեր:Persepolis 06.jpg|մինի|alt=]] Իրանի փիլիսոփայության մտքի հնագույն հուշարձանը «Ավեստան» է, որ նաև արտացոլում է հնդ-իրանական ցեղերի կոսմոլոգիական պատկերացումները։ Կեցությունն ըմբռնվել է, որպես երկու նախահիմքերի՝ Ահուրամազդայի և Ահրիմանի պայքարի արտահայտություն։ Սասանյանների տիրապետության ընթացքում (3-7-րդ դարեր) լայնորեն տարածվել են հին հունական ուսմունքները, մասնավորապես նեոպլատոնականությունը, որ զարգացրել են [[Բյուզանդիա]]յից արտաքսված հեթանոս գիտնականները։ Մեծ նշանակություն են ունեցել մանիքեությունը և մազդեզականությունը։ Արաբական տիրապետության շրջանում Իրանի փիլիսոփայության միտքը զարգացել է իսլամական Արևելքի ժողովուրդներին բնորոշ գաղափարների ազդեցությամբ։ Փիլիսոփայության պատկերացումների մեջ կարևոր է հավերժ ժամանակի (գրվան, դահր)՝ կեցության բոլորաշրջան փոփոխությունների նախահիմքի մասին ուսմունքը։ Ազատամտական հակումները բնորոշ են ար-Ռազիի հայացքներին (9-րդ դարի վերջ-10-րդ դարի սկիզբ)։ Լայն տարածում է ստացել արիստոտելականությունը (Աբու Ալի իբն-Աինա)։ Իրանի փիլիսոփայական մտքի նվաճումն էր Սուհրավերդիի (12-րդ դարի երկրորդ կես) «հայտնության փիլիսոփայությունը»։ Փիլիսոփայության մտքի նոր աշխուժացում է սկսվել 16-17-րդ դարեր, այսպես կոչված, [[Սպահան]]յան վերածննդի շրջանում։ 18-19-րդ դարերի կրոնափիլիսոփայական հոսանքների պայքարում ծագել է «շեյխերի» դպրոցը (Ա. Ախասյի, 19-րդ դարի սկիզբ), որը հարատևում է առ այսօր։ 19-րդ դարում ծագել են բաբիզմը և բեհայիզմը։ Արևմուտքի ազդեցությամբ, կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման ընթացքում, հանդես են եկել լիբերալ-բուրժուական լուսավորական մտքի տարբեր հոսանքներ, որոնք հակադրվել են իդեալիստական մետաֆիզիկական ավանդական դպրոցներին։ 20-րդ դարում Իրանում տարածվում են մարքսիզմի գաղափարները, որի աչքի ընկնող պրոպագանդիստներից էր ԻԿԿ-ի ղեկավարներից Թաղի էրանին։ Իրանի արդի փիլիսոփայության մտքին բնորոշ է արևմտաեվրոպական փիլիսոփայական տարբեր ուղղությունների համակցումը իսլամական կրոնական աշխարհայացքին, օրինակ, էկզիստենցիալիզմը՝ սուֆիզմին (Ա. Հեկմաթ, Խ. Նասրը և ուրիշներ)։ Հարատևում են իսլամական սքոլաստիկայի հետևորդները։ Տարածվում են արևմտաեվրոպական ուսմունքներ։ Զարգանում է սոցիոլոգիան (Մ. Մադհավի, Ա. Թուրաբի), մասնավորապես էմպիրիստական սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները (Ջ. Բեհնամ, Շ. Ռասեխ, Դ. Նարոքի)։ Փիլիսոփայության գիտությունների հիմնական կենտրոնը Թեհրանի համալսարանն է, ուր բանասիրական ֆակուլտետին կից գործում է փիլիսոփայության և հումանիտար գիտությունների իրանական ընկերությունը։ === Գրականություն === [[Պատկեր:Sadeq Hedayat, 1927.jpg|մինի|Հայտնի պարսիկ գրող, գրականագետ Հեդայաթ 1906 թվական Փարիզ|alt=]] Իրանի հին և մասնավորապես միջնադարյան գրականությունը իրանական խմբի լեզուներով խոսող ժողովուրդների ([[պարսիկ]], տաջիկ, աֆղան, [[քուրդ]] են), մի շարք թուրքալեզու ժողովուրդների (ուզբեկ, [[թուրքմեն]], ադրբեջանցի, [[թուրք]]) և Հինդուստանի որոշ ժողովուրդների սեփականությունն է։ Դասական շրջանի Իրանի գրականությունը (9-15-րդ դարեր) հաճախ կոչում են պարսկա-տաջիկական։ Հին պարսկերենով պահպանված հուշարձաններում («Ավեստա», աքեմենյան սեպագիր արձանագրություններ) առկա են չափածո խոսքի, հերոսական էպոսի և թագավորական ժամանակագրությունների տարրեր։ Սասանյան շրջանին են վերաբերում մեզ չհասած «Խվաթայ նամակ» («Գիրք թագավորացա) դինաստիական ժամանակագրությունը, «Ասորական ծառ», «Զարերի որդու հիշատակարանը», «Արտաշիր Փափաքանի արարքները» էպիկական ասքերը, «Քալիլե և Դիմնե» խրատական ժողովածուն և այլ հուշարձաններ։ Երբ արաբները նվաճեցին Իրանը և այն մտավ խալիֆայության կազմի մեջ (7-րդ դար), գրականության հիմնական լեզուն դարձավ արաբերենը, որով թարգմանվեցին պահլավական գրականության որոշ երկեր։ 9-րդ դարում Միջին Ասիայում և Խորասանում արաբալեզու գրականության կողքին զարգացել է ֆարսի լեզվով պոեզիան Հանզալե Բադղիսի, Ֆիրուզ Մաշրիղի, (Աբու Դուր գանի)։ Գրական պարսկերենը և Իրանի դասական պոեզիայի հիմնական ժանրերը (ռուբայի, գազել, քասիդ, մասնավի, քիթա) վերջնականապես ձևավորվել են Ռուդաքիի (մահացել 941) ու նրա սերնդի՝ 10-րդ դարի առաջին կեսի բանաստեղծների գործերում։ [[Ֆիրդուսի|Ֆիրդուսու]] (մոտ 940-1020) «Շահնամե»-ով ամբողջացել են 10-րդ դարի կեսից սկսած չափածո էպիկական ժողովածուներ ստեղծելու փորձերը։ 10-րդ դարի երկրորդ կեսից ֆարսին գրական լեզու է դարձել նաև Իրանի արևմուտքում։ 11-րդ դարում Իրանի գրականության մեջ զարգացել է ներբողագրական պոեզիան (Ֆառոխի, մահացել է 1038, Ունսուրի, մահացել է 1039, Մանուչահրի, մահացել է 1041)։ Պարսկալեզու հումանիստական գրականության գագաթնակետը [[Օմար Խայամ]]ի (մոտ 1048-1121 թվականներից հետո) պոեզիան է։ 12-րդ դարում Իրանի պոեզիայում տարածում է ստացել «իրաքյան» կոչված ճարտասանական բարդ ոճը՝ Մուիզիի (մահացել է 1127), Ռունիի (մահացել է 1130), Բուխարիի (մահացել է 1148), Ռ. Վաթվաթի (մահացել է 1182) քասիդները, խոշոր ներբողագիր էնվերիի (մահացել է մոտ 1170) և [[Խաքանի Շիրվանի|Խաքանիի]] (1120-1199) ստեղծագործությունը։ Այդ ոճը ոչ պակաս բնորոշ է 12-րդ դարի արձակի համար՝ Աբուլ-Մաալի, Զահիրի, Հ. Բալխի։ 12-րդ դարի գրականության մեջ նշանակալի երևույթ էր 1189 թվականին գրի առնված ժողովրդական «Մամաքե այյար» ժողովածուն։ Մոնղոլական նվաճման (1220-56) հետևանքով անկում ապրած Իրանի դասական գրականությունը վերստին ծաղկեց 13-րդ դարի երկրորդ կեսին-14-րդ դարի (Ի. Քերմանի, մահացել է 1277, Հ. Թաբրիզի, մահացել է 1314, Մ. Սավեջի, մոտ 1300-75)։ Հնդկաստանի պարսկալեզու բանաստեղծներ Ա. Դեհլևին (1253- 1325) և Իս. Քերմանին (1281-մոտ 1352), շարունակելով [[Նիզամի Գյանջևի]]ի ավանդույթները, վերածնեցին խրատական և հերոսական էպոսը, ընդլայնեցին գազելի թեմատիկան։ Թուրքաբնակ սուֆի բանաստեղծ և փիլիսոփա Ջալալ ալ-Դին Ռումին (1207-73) աստվածացրեց մարդուն։ Այդ շրջանում ուժեղացավ հումանիստական գրական հոսանքը (երգիծաբան Օ. Զաքանի, մահացել է 1366 թվականի և 1370 թվականի միջև, սարբեդարների ժողովրդական շարժման երգիչ է. Ցամին, մահացել է 1368, բանաստեղծներ Սաադի, Հաֆեզ)։ 15-րդ դարում պարսկալեզու բանաստեղծությունը զարգացման գագաթնակետին է հասնում հերաթյան գրական կենտրոնի առաջնորդ Ա. Ջամիի (1414-92) պոեզիայում։ 16-րդ դարից սկսած առանձնանում են իրանական և տաջիկական գրականությունները։ Լայնորեն տարածվում են բանահյուսական ավանդույթների վրա հիմնված ժանրերը, ինքնուրույն գրական ժանր է դառնում մարսիեն՝ շիայական միստերիական պոեզիան։ 17-18-րդ դարերում առաջին անգամ գրի են առնվում վերջինիս հետ կապված ողբերգական միստերիաները (թավիե)։ Դասական ավանդույթը զարգացել է այսպես կոչված պալատական գրականության շրջանակներում։ Իրանական շատ բանաստեղծներ փոխադրվում են Միջին Ասիա, [[Թուրքիա]] և, հատկապես, Հնդկաստան, որտեղ պարսկալեզու պոեզիան ծաղկում է ապրում Մեծ Մողոլների օրոք (17-րդ դարի երկրորդ կես-18-րդ դարի առաջին կես, Զեբուննիսա, 1639-1702, Բեդիլ՝ 1644-1721, Շեյխ խազին, 1692-1766)։ 17-րդ դարում Հնդկաստանի պարսկալեզու գրականության ազդեցությամբ իրանական պոեզիայում հաստատվեց հնդկական բարդ ոճը (սաբքե հինդի), առաջացան ձևապաշտական դպրոցներ։ Գրականությունը կյանքին մոտեցնելու առաջին քայլերն արեցին 18-րդ դարում, «Բազգաշթ» («վերադարձ») գրական ուղղության կողմնակիցները (Իսֆահանի, Քաշանի, Իսֆահանի)՝ ձգտելով վերածնել իրանական վաղ դասականների պարզ ոճը։ Այս ուղղությունը շարունակում են բանաստեղծներ Ֆարահանին (1778-1835), Իսֆահանին (1758- 1828), Վիսալը (մահ. 1846), Ղաանին (1808-54) և Իսֆահանին (մահացել է 1865)։ 19-րդ դարում երևան է եկել ուղեգրությունների և հուշագրությունների ժանրը։ Դարավերջին սկսել է տարածվել լուսավորական գրականությունը, որի հետ է կապվում թատերագրության, հրապարակախոսական վեպի ու վիպակի, պամֆլետի ու ֆելիետոնի (1879-1956) սկզբնավորումը Իրանի գրականության մեջ։ 1905-11 թվականների իրանական հեղափոխության և 1918-21 թվականների ազգային-ազատագրական պայքարի շրջանում դեմոկրատական գաղափարների արտահայտիչը դարձավ հրապարակախոսության հետ սերտորեն կապված երգիծական պոեզիան (Դեհխոդա, Ֆարահանի, 1861-1917, Բահար, 1886-1951, Իրաջ Միրզա, 1874-1926, Ղազվինի, մոտ 1882-1933)։ Հակաֆեոդալական և հակագաղութատիրական նպատակաուղղվածությամբ աչքի ընկավ բանաստեղծներ Ցազդիի (1889-1939) և էշղիի (1894-1924) ստեղծագործությունը։ Սոցիալիստական գաղափարներն արտահայտություն գտան Ա. Լահութիի (1887-1957) պոեզիայում։ Այս ժամանակին է վերաբերում պատմավեպի (Բաղեր, Շեյխ Նաթարի, Քերմանի) և նորավեպի ժանրի սկզբնավորումը (Զամալզադե, ծնվել է 1890)։ 1920-ական թվականների սկզբին հեղափոխական շարժման անկումը և բռնության ուժեղացումը պայմանավորեցին առաջին սոցիալական վեպերի հոռետեսական տրամադրությունը (Քազեմի, ծնվել է 1887, Խալիլի, Դովլաթաբադի, Հեջազի, ծնվել է 1896, խոդադադե)։ 1930-ական թվականներին երկրում տիրող ռեակցիայի պայմաններում պոեզիայում աշխուժացավ ներբողագրական հոսանքը, պատմավեպը ստացավ ազգայնական ոգի, սոցիալական վեպը սահմանափակվեց բարձրաշխարհիկ կյանքի նկարագրությամբ։ Ռեգա-շահի վարչակարգի անկումից (1941) հետո Իրանի գրավոր արձակը, նոր վերելք ապրեց (Հեդայաթ, 1903-51, Ալավի, ծնվել է 1904)։ Զարգացավ նորավեպի ու պատմվածքի ժանրը (Չուբաք, Բեհազին, ծնվել է 1914 թվականին, Նուշին, 1910-1971, Սադեղ), ստեղծվեցին սոցիալական վեպեր ու վիպակներ (Զամալզադե, Նաֆիսի, Ֆազել), աշխուժություն նկատվեց դրամատուր գիայում (Չուբաք, Նուշին) և թարգմանական գրականության բնագավառում։ 1940-ական թվականների վերջին և 50-ականների սկզբին պոեզիայում տիրապետող դարձան հակաիմպերիալիստական տրամադրությունները (Թավալոլի, ծնվել է 1917, Սայե, ծնվել է 1927, Սոլթանի, ծնվել է 1922, Զալի, ծնվել է 1906), ձևավորվեց ու հաստատվեց «շերենոու» (նոր բանաստեղծություն) ուղղությունը (Աֆրաշթե, 1908-59 և այլն)։ Իրանի պոեզիայի դասական ուղղությունը շարունակում են զարգացնել Շահրիարը (ծնվել է 1906), Սոայերին (ծնվել է 1909), Համիդին (ծնվել է 1914), Խանլարին (ծնվել է 1913) և ուրիշներ։ 1950-ականների երկրորդ կեսից Իրանի պոեզիայում ճանաչում գտած «նոր բանաստեղծության» ներկայացուցիչներ Նադերփուրի, Օմիդի, Ֆառոխզադի, Քեսրայիի պոեզիային բնորոշ է պարսից բանաստեղծության ավանդույթների ստեղծագործական յուրացումը, հումանիստական հնչեղությունը։ Գրականագիտությունը Իրանում եղել է դեռևս վաղ միշնադարում։ 12-րդ դարի դարից սկսած կազմվել են մատենագիտական յուրօրինակ անթոլոգիաներ՝ թազքերե։ Զարգացել է տաղաչափության մասին գիտությունը («էլամեարուզ»)։ Նոր ուղղության գրականագիտությունը սկզբնավորվել է 1920-ական թվականներին։ 1950-60-ական թվականներին Իրանի գրականագիտության մեջ դրսևորվում է գրական պրոցեսը տեսականորեն իմաստավորելու միտում (միթրա, դաստեղեյբ, զարենքուբ)։ === Ճարտարապետություն === [[Պատկեր:Nasirolmolk mosque warm light.jpg|մինի|Պարսկական Մզկիթը ներսից|alt=]] [[Պատկեր:Masjid Shah, view of the courtyard by Pascal Coste.jpg|մինի|Իրանի Իսֆահան քաղաքը 1841 թվականին|alt=]] [[Պատկեր:Esfahan-shah-sq.jpg|մինի|Պարսկական Մզկիթ Իսֆահան քաղաքում|alt=]] [[Պատկեր:Qareh kelissa.jpg|մինի|հայկական [[Սուրբ Թադևոսի վանք]]ը Իրանի Հյուսիսում|alt=]] Նեոլիթի ժամանակաշրջանից պահպանվել են հողագործական բնակավայրերի մնացորդներ՝ կավե և հում աղյուսե տներով (կան որմնանկարների հետքեր)։ Իրանի հարավ-արևմուտքում, մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակում, [[Էլամ]] պետությունում զարգացել է Միջագետքի մշակույթին մոտ արվեստ։ Մեդական թագավորության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի առաջին կես) կառուցվել են մայրաքաղաք Էկբատանի (ժամանակակից՝ Համադան) հզոր ամրությունները, երկսյունազարդ ճակատային խորշով վիմափոր դամբարաններ։ Աքեմենյան ժամանակաշրջանում մեծ թափ է ստացել պալատային ճարտարապետությունը։ Պալատների բաղկացուցիչ մասերից էր ապադանը։ Հիմնական շինարարական նյութը հում աղյուսն էր, փայտը, քարը, դեկորում կիրառվել է գունավոր սվաղ, ոսկեզօծում, կենդանիների քանդակներով պարակալներ և այլն։ Պաշտամունքային կառույցներն էին քառամույթ, քառակուսի հատակագծով զրադաշտական սրբարանները, քարե աշտարակները՝ սրբազան կրակը պահելու համար։ Աքեմենյանների թագավորական գերեզմանատները վիմափոր դամբարաններ էին։ Ձևով առանձնանում է Բյուրոս արքայի դամբարանը Փասարդադում։ Սելևկյանների ժամանակաշրջանում գերակշռում են հելլենիստական նմուշները (տաճար Կենգավերում, մ.թ.ա. 2-րդ դար)։ Պարթևական ժամանակաշրջանում կազմավորվել է դեպի ներքին բակը բացվող այվանով պալատի տիպը (Քուհե-խոջա սարի պալատը Համուն լճի մոտ)։ Սասանյան ժամանակաշրջանում ինտենսիվ զարգացել է քաղաքաշինությունը։ Քաղաքները կառուցապատվել են բոլորաձև Ֆանտաստիկ կենդանու հախճաղյուսն հարթաքանդակ Շոշից (Լուվր, Փարիզ) Աքեմենյան պտյակ, արծաթ (Բրիտանական թանգարան, [[Լոնդոն]]) (Դուր, այժմ՝ Փիրուզաբադ) կամ ուղղանկյուն պարագծով պարիսպների ներքո, հաճախ կանոնավոր հատակագծով (Նիշապուրը շախմատաձև է)։ Շինությունները քարից էին, թրծված կամ հում աղյուսից, պարաբոլաձև թաղերով, կիրառվել է նաև արոմպային փոխանցմամբ գմբեթ։ Հսկայական չափերի պալատներին բնորոշ էր մեծ թաղածածկ այվան՝ ընդունելության դահլիճը, լրացված գմբեթավոր կառույց, և բոլորաձև կտրվածքի, հզոր սյունկոնտրֆորսները (Ֆիրուզաբադում 3-րդ դար, Սարվեստանում, 5-րդ դար)։ Պաշտամունքային կառույցներն էին՝ «չոբտակ» զրադաշտական տաճարները (քառակուսի հատակագծով, քառակամար գմբեթավոր տաղավար) և քարե զոհասեղանները բաց երկնքի տակ։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան|Արաբական նվաճումները]] (7-րդ դար) և իսլամի տարածումը սկզբնավորել են նոր տիպի կառույցներ՝ մի նարեթներով մզկիթ, մեդրեսե, դամբարան, ծածկված շուկա, քարվանսարա («խան»), բաղնիք («համմամ») և այլն։ Ծավալվել է միջնադարյան ամրոց-քաղաքների շինարարությունը, քաղաքի երկու գլխավոր փողոցները կապելով չորս դարպասներ, փոխհատվում էին կենտրոնում՝ կազմելով հրապարակ (մեյդան), որտեղ գտնվում էին պալատը, շուկան, գլխավոր մզկիթը, երբեմն՝ միջնաբերդը («արկ»)։ Քաղաքի պարսպից դուրս արհեստավորական արվարձաններն էին։ Կամարներն ու թաղերը հետզհետե դարձել են սլաքային, առաջացել են ջլաղեղնավոր թաղերի ու տրոմպային փոխանցմամբ գմբեթների բազմաթիվ տարբերակներ։ 12-րդ դարում կազմավորվել է իրանական մզկիթի տիպը, սրահներով շրջապատված ուղղանկյուն բակ, առանցքադիր, դեմ հանդիման չորս այվանով, որոնցից մեկի հետևում գմբեթավոր դահլիճն էր (Զավարի մզկիթը, Էրդասաանի մոտակայքում, 1135, Սպահանի գլխավոր մզկիթը)։ Մզկիթին կից մինարեթն էր, սկզբում՝ քառակուսի հատա կագծով, ութնիստ բնով, 11-րդ դարից՝ բոլորաձև, դեպի վեր նվազող տրամագծով, ձևավոր շարվածքի գոտիներով, շթաքարե պսակով և փոքր գմբեթավոր աշտարակի ավարտով (Բաստամի մինարեթը, 1120)։ Դամբարանները աշտարակաձև էին (բոլորակ կամ աստղաձև հատակագծով, կոնաձև ծածկով) և գմբեթավոր խորանարդաձև։ 13-14-րդ դարերում, Հուլավյան իշխանության ժամանակաշրջանում, ճարտարապետությունը կրել է մի շարք փոփոխություններ, կոմպոզիցիոն (այվանների պատերին արվում են կամարակապ բացվածքներ, խորշեր, իսկ շքամուտքի այվանը ավարտվում է գմբեթաբդով, պաշտամունքային կառույցներում առանձին կանգնած մինարեթը փոխարինվում է շքամուտքի գլխին կառուցված երկու գեղակազմ աշտարակներով, ճակատների և ինտերիերի բոլոր աարրերը դառնում են նեղ, խիսավերձիգ են), կառուցվածքային (մշակվում են թաղակիր կամարների համակարգի տարբերակներ, բարձրասլաք բջջային գմբեթ են)։ Դեկորին բնորոշ է հագեցված բազմագունությունը, օրնամենտալ որմնանկարչությունը, փորագրված, ներկված արհեստական մարմարը, ջնարակած խեցին, շթաքարեկազմ (ստալակտիտային) քիվերը, թաղերը են։ Հիմնական շինանյութը հում և թրծված աղյուսն է։ Այս շրջանում կազմավորվել են պաշտամունքային մեծաչափ անսամբլներ բազմատիպ շենքերով՝ մզկիթ, մինարե, խանակա կամ մեդրեսե (Նեթենզի համալիրը, 1304-25), կառուցվել են քարավանատներ, կամուրջներ, բաղնիքներ, նաև Իրանի ողջ պատմության երեք խոշորագույն կառույցները՝ Ղազան խանի (1295-1305) և Օլջայթու-Խոդաբնդեի (1305-13, ճարտարապետ Ալի-Շահ) դամբարանները, Ալի-Շահի մզկիթը [[Թավրիզ]]ում։ Թեմուրյանների պետության կազմում Իրանի (14-15-րդ դարեր) պաշտամունքային կառույցները պսակվում են թմբուկավոր խեցե, երկնագույն երեսպատ գմբեթով, շքամուտքը կողահարվում է մինարեներով, ճակատներն ամբողջովին երեսպատվում են ջնարակած խեցեգորգով (Դոհարշադ մզկիթը Մաշհադում, 1405-18, ճարտարապետ Ղավամ ադ-Դին Շիրազի)։ 16-րդ դարից Սեֆյան Իրանի ճարտարապետությունը աչքի է ընկնում չափազանց մեծ մասշտաբով, պերճաշուքությամբ, ծավալների զանգվածեղությամբ, բազմազան նրբագեղ մանրամասներով, գունեղ, բարդ դեկորով։ Վերջնականապես կազմավորվել է քարվանսարայի տիպը։ Հատկապես ծավալվել է քաղաքաշինությունը. սկզբնավորվել է քաղաքային վիթխարի անսամբլի գաղափարը (Նոր Սպահանը՝ հսկայական Մեյդանե-Շահ հրապարակով և Չհարրաղ բուլվար մայրուղիով)։ 18-19-րդ դարերում Իրանի տնտեսության անկման հետ շինարարությունը կտրուկ կրճատվել է։ 20-րդ դարում կառուցվել են նոր տիպի շենքեր (Թեհրանի համալսարանը, 1930-ական թվականներ, ճարտարապետ՝ Ա. Դոդար), կիրառվում են երկաթբետոն, մետաղ, ապակի։ 1950-ական թվականներից կառուցվել են կառավարական, մեմորիալ շինություններ, հյուրանոցներ, հիվանդանոցներ, դպրոցներ։ Իրանի ճարտարապետները համադրում են ժամանակակից սկզբունքները ազգային ճարտարապետական ավանդներին. Իբն Սինայի (1952, [[Համադան]]), Նադիր շահի (1961, [[Մաշհադ]]) դամբարանները, ՕմարԻ» այյամի գերեզմանը։ Իրանում վերջին շրջանում մեծ թափ է ստացել քաղաքաշինությունը, մայրաքաղաք Թեհրանը հարստացել է բազմաթիվ կառույցներով, նրա բնակչության թիվը 2015 թվականին անցավ 13.6 միլիոնը<ref>[http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Թեհրանի բնակչությունը 2015 թվականին]</ref>։ === Կերպարվեստ === [[Պատկեր:Iranian Wedding Ceremony.jpg|մինի|alt=]] [[Պատկեր:St-Stepanous-02.jpg|մինի|Հայկական Սուրբ Ստեփանոս Եկեղեցին Իրանի Հյուսիսում|alt=]] Իրանի տարածքում հայտնաբերված արվեստի հուշարձանները հնագույն ժամանակներից են (մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակների խեցեղեն, գլիպտիկա ևն)։ Մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներում Իրանի հարավ-արևմուտքում զարգացել է Ելամի արվեստը։ Մ.թ.ա. 12-7-րդ դարերում Իրանի կենտրոնական մասի արևելքում հայտնաբերված նրբագեղ բրոնզյա իրերը հայտնի են «[[Լոռեսթան]]ի բրոնզ» անվամբ։ Հետագայում առաջատար է դարձել Միդիայի մշակույթը։ Աքեմենյան շրջանի Իրանի արվեստին բնորոշ է շենքերը գարդարող բարձրաքանդակը (Պերսեպոլիս, Շոշ)։ Բարձր զարգացման է հասել մետաղի գեղարվեստական մշակումը (դրվագված և փորագրված արծաթյա անոթներ, ոսկերչական իրեր)։ Սասանյան թագավորության շրջանում հիմնական տեղ է տրվել քանդակագործությանը՝ բոլորաքանդակ, ժայռակոփ բարձրաքանդակներ, որոնք աչքի են ընկնում պլաստիկ արտահայտչականությամբ։ Համաշխարհային հռչակ են վայելել դեկորատիվ-կիրառական արվեստի գործերից բրդյա և մետաքսյա գործվածքները, մետաղյա իրերը (արծաթյա սկահակներ, թասեր՝ դրվագված, ձուլածո կամ Փորագրված)։ 7-13-րդ դարերում պահպանվել են որմնանկարների մնացորդներ, արհեստական մարմարի բարձրաքանդակներ, մանրանկարչության նմուշներ։ Սելջուկյան շրջանի (11-12-րդ դարեր) բրոնզյա իրերը ծանրանիստ են, ճոխ զարդարված։ 9-13-րդ դարերի խեցեղենը աչքի է ընկնում տեխնոլոգիական և գեղարվեստական հատկանիշների բազմազանությամբ։ Զարգացել է ապակե գործությունը։ Մոնղոլական արշավանքները (13-րդ դարի առաջին կես) դանդաղեցրել են մշակույթի առաջընթացը, սակայն 13-րդ դարի երկրորդ կեսից վերածնվել են արվեստի բոլոր տեսակները։ 14-15-րդ դարերում առաջին պլան է մղվել մանրանկարչությունը։ 14-րդ դարի առաջին կեսից գործել է Թավրիզի մանրանկարչության դպրոցը, 14-15-րդ դարերում՝ Շիրազի մանրանկարչության դպրոցը, որին բնորոշ էին կոմպոզիցիայի մոնումենտալություն, հստակ ու նրբագեղ գծանկար, գունային հնչեղ համադրություն, կերպարների ազատ շարժում («Էսքանդարի անթոլոգիա», 1410, Կյուլպենկյանի հավաքածու, Լիսաբոն)։ 15-րդ դարում կարևոր նշանակություն է ստացել Հերաթի մանրանկարչության դպրոցը։ Ստեղծվել են մանրանկարներից կազմված ալբոմներ, զարգացել են դիմանկարչական մանրանկարչությունը, թեթև գունազարդված գծանկարչությունը։ 16-17-րդ դարերի անվանի նկարիչներից առանձնանում են Աղա Ռզան, Ռգա Աբասին, Մոհամադ Զտմանը։ Համաշխարհային շուկայում լայն համարում են ստանում գեղանկարչորեն հարուստ գործվածքները, գորգերը, խեցեգործական և մետաղյա իրերը, լաքը, ոսկերչական առարկաները։ 18-րդ դարի վերջից Իրանի արվեստում զգալի է դարձել եվրոպական ազդեցությունը, սկզբնավորվել է ջրաներկով և յուղաներկով գեղանկարչությունը (Սանի-օլ-Մոլք, Մահմուդ Մալեք աշ-Շոար), շարունակվել են մանրանկարչության ավանդույթները (Լոթֆ Ալի)։ 20-րդ դարի սկզբից զարգացել են եվրոպական տիպի քանդակագործությունը, գեղանկարչությունը և գրաֆիկան (հատկապես գրքի նկարազարդումը և ռեկլամային պլակատը)։ Ռեալիստական արվեստի ուղիով են ընթանում Քեմալ օլ-Մոլքը (1920 թվականին [[Թեհրան]]ում հիմնել է գեղանկարչության և քանդակագործության դպրոց), Հասան Ալի Վազիրին (գեղանկարիչ և քանդակագործ), Մոհսեն Մողադդամը (գեղանկարիչ), Աբուլքասիմ Սադեղին (քանդակագործ) և ուրիշներ։ Աշխատավոր ժողովրդի կյանքին են նվիրված Աբդուլլա Ամերիի, Լեյլի Մատին Դավթարիի երփնագրերը, Հուշանգ Փեգեշք-Նիյայի փորագրությունները։ Մանրանկարիչները ([[Հոսեյն Բեհզադ]] և ուրիշներ) ձգտում են վերականգնել հին վարպետների ավանդույթները։ Մոդեռնիստական հոսանքների հետնորդներ են Բեհջադ Մադրը, Աշոտ Մինասյանը, Ահմադ Իսֆանդիարին և ուրիշներ։ 1959 թվականին Թեհրանում հիմնադրվել է Դեկորատիվ արվեստների բարձրագույն դպրոց։ Իրանում ստեղծվել է հայկական արվեստի մի ամբողջ դպրոց։ Այնտեղ է ստեղծագործել խոշոր մանրանկարիչ [[Հակոբ Ջուղայեցի]]ն։ Հայկական արվեստի տարբեր նմուշներ են պահպանվել Նոր Ջուղայում, [[Թավրիզ]]ում, Շիրազում և այլուր, որոնք կարևոր են 17-18-րդ դարերի հայ արվեստի պատմության համար։ Նշանակալից են հատկապես Մինասի և [[Հովհաննես Մրքուզ (փիլիսոփա)|Հովհաննես Մրքուզի]] ստեղծագործությունները։ 1870-ական թվականներին Թեհրանում պալատական նկարիչ էր [[Հակոբ Հովնաթանյան]]ը։ Ժամանակակից իրանահայ նկարիչների արվեստում նկատելի են դեռես 17-րդ դարում սկզբնավորված փոխազդեցությունների ավանդույթները։ === Երաժշտություն === [[Պատկեր:Kamanche.jpg|մինի|Պարսկական քամանչա|alt=]] Իրանի բազմադարյա ավանդույթ ունեցող պրոֆեսիոնալ (դասական) և ժողովրդական երաժշտությունը մոնոդիկ է։ Հիմքում ունի 7 հիմնական և բազմաթիվ լրացուցիչ դաստգյահ-հնչյունաշարերի յուրատեսակ լադային համակարգ՝ բաղկացած 24 աստիճանից։ Երաժշտության գլխավոր ձևերն են՝ թեսնիֆ (յուրատեսակ բալլադ), քասիդ (ձոն), ղազել (քնարական երգ), շատ տարածված է մակամը։ Նվագարաններից են՝ սազ, թառ, քամանչա (լարային), զուռնա (փողային), զարբ (հարվածային)։ Իրանի հնագույն երաժշտության վերաբերյալ տվյալներ համարյա չեն պահպանվել։ 7-րդ դարի սկզբին [[Խոսրով II Ափարվեզ]] կամ Ապրուեզ երաժշտասեր արքայի հովանավորությամբ Տիզբոնում նախաձեռնել են երգ-երաժշտության կանոնավորմանը, հրավիրվել են երաժիշտներ (այդ թվում նաև Հայաստանից)։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան|Արաբական նվաճումներից]] հետո նկատելի են փոխազդեցությունները։ 9-րդ դարից սկսած ծաղկել է պալատական արվեստը։ 13-րդ դարում գործել է տեսաբան, կոմպոզիտոր և կատարող Ուրմավին։ 15-րդ դարում պահպանվել են տեղեկություններ նոտագրության մասին։ 1850-ական թվականներից Իրանի երաժշտությունը ազդվել է եվրոպականից. [[Թեհրան]]ում, կայսերական քոլեջին կից բացվել է երաժշտական դպրոց։ 1920-ական թվականներին կոմպոզիտոր, վիրտուոզ թառահար, Թեհրանի համալսարանի պրոֆեսոր Ալի Նաղի Վազիրին սկզբնավորել է ազգային երաժշտության ուսուցումը, հրատարակել երաժշտական տեսության դասագիրք, բացել երաժշտական դպրոց, որտեղ սովորել են Իրանի առաջին պրոֆեսիոնալ երաժիշտները։ 1930-ական թվականների սկզբին Թեհրանում բացվել են բարձրագույն երաժշտական դպրոց (1940-ական թթ. վերջերից՝ կոնսերվատորիա), մասնավոր երաժշտական դպրոցներ։ Ճանաչված կոմպոզիտորներից և երաժշտագետներից են՝ Աբդուլհասան Սեբան, Ռ. Ֆարղանեն, Հ. Սանջարին, կատարողներից ու օպերայի և բալետի արտիստներից՝ Ֆ. Սեբան, Ջ. Աշոտ-Հարությունյանցը, Ս. Թաջբախշը, Ա. Մելքոնյանը, Փարսին։ Իրանում գործում են օպերայի և բալետի թատրոն (1967, Թեհրան), հեռուստատեսության բալետի խումբը, ֆիլհարմոնիա (1953), 2 սիմֆոնիկ նվագախումբ, կոնսերվատորիաներ, բալետի և երաժշտական դպրոցներ։ Դարեր շարունակ Իրանում հռչակ են վայելել հայազգի ժողովրդական երգիչները, աշուղները։ Նորագույն շրջանի իրանահայ երաժշտական մշակույթի նշանավոր ներկայացուցիչներից են Ն. Գալանդերյանը, Լ. Գրիգորյանը, Հ. Գրիգորյանը, Ռ. Գրիգորյանը, Լ. Բազիլը, Ա. Ջամբագյանը, Մ. Մելիք-Ասլանյանը, Լ. Ճգնավորյանը, Հ. Վարդանյանը և ուրիշներ։ Հայ երաժիշտ արվեստագետների ջանքերով Իրանի տարբեր քաղաքներում ստեղծվել են երգչախմբեր։ 1928 թվականին Թեհրանում հիմնվել է «Կոմիտաս» երկսեռ երգչախումբը (հիմնադիր՝ Հ. Գրիգորյան), 1945 թվականին՝ «Գուսան» երգչախումբը (հիմնադիր՝ Ն. Գալանդերյան), 1946 թվականին՝ «Գուսան» երգչախումբը և նվագախումբը (հիմնադիր՝ Լ. Գրիգորյան), 1960 թվականին՝ «Հայ երգ» (հիմնադիրներ՝ Լ. Բազիլ և Ա. Հովհաննիսյան), 1963 թվականին՝ «Անուշ» (հիմնադիր՝ Հ. Գասպարյան), 1951 թվականին Աբադանում՝ «Գուսան» (հիմնադիր՝ Ժ. Մինասյան) երգչախմբերը։ Շատ հայ ջութակահարներ, դաշնակահարներ, երգիչներ, դիրիժորներ դասավանդում են Թեհրանի կոնսերվատորիայում, հանդես գալիս տարբեր նվագախմբերում և օպերային թատրոնում։ Հայտնի են դաշնակահարուհի Տ. Աշոտ-Հարությունյանցը, երգչուհիներ Թ. Փիլոսյանը, Ա. Թերզյանը, երգիչ Ա. Աղաբեկյանը, ջութակահարներ Վ. Իաջայանը, Հ. Մանուկյանը և ուրիշներ։ Գործում են «Արարատ» և «Հայ երգ» երաժշտական ընկերությունները։ === Թատրոն === [[Պատկեր:Iranian theater new delhi feb 2006.JPG|մինի|Պարսկական թատրոն Դելի քաղաքում|alt=]] Թատերարվեստի տարրեր են պարունակել Իրանի հին ծիսակատարությունները։ Հիշատակություններ կան բազիգերների հին թատրոնի մասին, որ մոտ է եղել գուսանների արվեստին։ Կենցաղավարել են մնջախաղը, ստվերների և տիկնիկային թատրոնները։ 10-րդ դարից զարգացել են միստերիաները, որոնց գրառումներից 17-18-րդ դարերից սկզբնավորվել է պարսկական ողբերգության թազիյե տեսակը։ Մինչե 1930-ականներին ներկայացումներ են տվել թափառաշրջիկ դերասանները՝ մասխարաբազները։ 1890 թվականին, Թեհրանում, պոլիտեխնիկական դպրոցին կից ստեղծվել է պալատական թատրոն, 1911-12 թվականներին կազմակերպվել են Ազգային, 1917 թվականին՝ Իրանական կոմեդիայի թատրոնները, 1932 թվականին՝ թատրոն-ստուդիա (ղեկավար բեմա նկարիչ Ս. Քերմանշահի). 1945-49 թվականներին, [[Թեհրան]]ում գործել է «Ֆիրդուսի» թատրոնը, 1963 թվականին ստեղծվել դրամատիկական ստուդիա։ Մշտական թատերախմբերից են՝ «Թատրոնն այսօր» (ղեկավար Մ. Ջաֆֆարի), «Ազգային» (ղեկավար Մ. Զավանմարդ) և Արվեստի ու մշակույթի մինիստրության խումբը։ Իրանի ճանաչված դերասաններից են՝ Մոստաֆա և Մախին Օսկույիները, Մոհամադ Ալի Քեշավարզը, Ռոհմեդին Իասրովին։ 1968-69 թվականներին «Թալար մուզե» թատրոնում բեմադրվել են Ա. Օստրովսկու, Մ. Գորկու, Ա. Արբուզովի, Բ. Բրեխտի և արևմտաեվրոպական այլ դրամատուրգների պիեսները։ Թեհրանում գործում են նաև «Շահրիվարի 25-ի», «Քասրա», «Նասր», «Ջամեյե Բարբոդ», Մաշհադում՝ Ազգային թատրոն, Սպահանում՝ «Սեպահան», Համադանում՝ «Բուալի» և այլ թատրոններ։ Հայ թատերական կյանքն Իրանում սկզբնավորվել է 1879 թվականին՝ Թեհրանում (Մ. Փափազյանի նախաձեռնությամբ)։ 1880 թվականից ներկայացումներ են տրվել Թավրիզում, 1888 թվականից՝ [[Նոր Ջուղա]]յում։ 1888 թվականին և 1890 թվականին [[Թավրիզ]]ում և [[Թեհրան]]ում պիեսներ են բեմադրել Ս. և Ա. Սաֆրազյանները (այդ թվում «Պեպո»-ն՝ Աստ. Փանվելյանի ադրբեջաներեն թարգմանությամբ)։ 20-րդ դարի սկզբին Իրանի հայաշատ քաղաքներում ներկայացումներ են տվել Թիֆլիսից, Բաքվից ժամանած հայկական թատերախմբերը (այդ թվում Աբելյան-Արմենյան թատերախումբը)։ 1919-21 թվականներին Իրանում են աշխատել Սիրանուշը, Արմենյան ամուսինները, Ա. Հովհաննիսյանը։ Իրանի և իրանահայ թատրոնին մեծ ծառայություններ է մատուցել Վ. Փափազյանը (1934)։ Իրանում հայկական թատրոնի զարգացմանը մեծապես նպաստել են Մ. Թաշճյանը, Մ. Մարությանը, Ս. Արզումանյանը, Ռ. և Լ. Աթայանները, Մ. Մանուկյանը, Եֆբարը և ուրիշներ։ 1940-50-ական թվականներին [[Թավրիզ]]ում գործել են «Շիրվանզադե», «Հ. Աբելյան», «Սասունցի Դավիթ», ինչպես և Դրամատիկական, Դրամա-օպերետային թատերախմբեր։ Թատերական կապերն ամրապնդելու գործում նշանակալից դեր են կատարել երգիչ, բանաստեղծ և դերասան Ա. Հովհաննիսյանը, Մ. և Ն. Մարվարյանները, Է. Բալասանյանը։ === Կինո === 1930 թվականին նկարահանվել է առաջին «Աբի Ռաբի» (ռեժիսոր՝ Էխանիյան) խաղարկային ֆիլմ-ֆարսը։ 1946 թվականին Թեհրանում կազմակերպվել է «Միթրաֆիլմ» առաջին կինո ստուդիան։ 1950-ականների ամենահաջողված՝ «Նավահանգստի գողը» (1954, ռեժիսոր Ա. Շիրազի) ֆիլմը ստեղծվել է իտալական նեոռեալիզմի ազդեցությամբ։ 1960-1970-ական թվականներին թողարկվում են դիցաբանական և պատմական թեմաներով ֆիլմեր, կոմեդիաներ, մելոդրամներ՝ «Մազանդարանի վագրը» (ռեժիսոր՝ Ս. Խաչիկյան), «Սպասումի ափը» (ռեժիսոր Ս. Յասեմի) են։ 1955 թվականից Թեհրանում անց են կացվում միջազգային, 1964 թվականից՝ ազգային կինոփառատոներ։ 1964 թվականին հիմնադրվել է Կինեմատոգրաֆիայի բարձրագույն խորհուրդը։ Իրանի կինեմատոգրաֆիայի զարգացմանը նպաստել են ռեժիսորներ Մ. Մոհսենին, Մ. Ցասեմին, Շ. Ռաֆիան, Մ. Խաչիկյանը և ուրիշներ։ Կինոդերասաններից են՝ Վոսուղին, Ֆարդին, Արմանը, ժալեն, Շիվան, Շոխլան, Դիլքեշը, Մադրը և ուրիշներ։ Կինոստուդիաներից են (1971)՝ «Պարս-ֆիլմ»-ը, «Ասիա-ֆիլմ»-ը, «Ասրե-Թալայի»-ն, «Միսագիե»-ն, «Քարավան»-ը։ Թողարկվում է 100-ից ավելի կինոնկար։ == Հետաքրքիր փաստեր == Իրանի դրոշը աշխարհում ամենաշատ բառեր պարունակող դրոշն է։ Դրոշի վրա 22 անգամ գրված է «Ալլահ Ակբար»<ref>{{Cite web |title=Իրանի Դրոշ |url=http://33tura.ru/iran-flag |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728054528/http://33tura.ru/iran-flag |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 28 |access-date=2015 թ․ ապրիլի 12}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Իրանի վարչական բաժանում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://iran.mfa.am Իրանում Հայաստանի դեսպանություն] * [https://en.mfa.gov.ir/portal/product/5231/382/Armenia Իրանի դեսպանությունը Հայաստանում] * [https://alikonline.ir Ալիք օրաթերթ] * [https://tehranprelacy.com/ Թեհրանի հայոց թեմ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413093401/http://www.tehranprelacy.com/ |date=2021-04-13 }} * [https://iranicaonline.org/ Encyclopaedia Iranica] {{ref-en}} {{Վիքիբառարան|Իրան}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Իրանի վարչական բաժանում}} {{Ասիական երկրներ}} {{Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն}} {{Միջին Արևելք}} {{Պարսից ծոցի երկրներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=442}} [[Կատեգորիա:1979 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի երկրներ]] [[Կատեգորիա:Իսլամական հանրապետություններ]] [[Կատեգորիա:Իրան]] [[Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:ՕՊԵԿ անդամ երկրներ]] 88a3swen1x5zuy8benqe4wqpah4h5al 10953626 10953625 2026-10-22T07:09:48Z ~2026-56674-88 178518 /* */ 10953626 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Իրան (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ երկիր|բնօրինակ անվանում=جمهوری اسلامی ایران|հայերեն անվանում=Իրանի Իսլամական հանրապետություն}} '''Իրան''' ({{lang-fa|ایران}} {{transl|fa|Irān}}), նաև հայտնի որպես '''Պարսկաստան'''<ref>{{Cite book |last=A. Fishman |first=Joshua |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives (Volume 1) |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0195374926 |page=266 |quote="“Iran” and “Persia” are synonymous" The former has always been used by the Iranian speaking peoples themselves, while the latter has served as the international name of the country in various languages}}</ref>, պաշտոնապես '''Իրանի Իսլամական Հանրապետություն''' ({{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران‎}})<ref>{{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} {{transl|fa|Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān}} {{IPA-fa|d͡ʒomhuːˌɾije eslɒːˌmije ʔiːˈɾɒn|}}</ref>, ինքնիշխան պետություն [[Արևմտյան Ասիա]]յում<ref>{{Cite web |title="CESWW" – Definition of Central Eurasia |url=http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805052739/http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |archivedate=2010 թ․ օգոստոսի 5 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 1 |publisher=Cesww.fas.harvard.edu}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013 թ․ հունիսի 14 |title=Iran Guide |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212095435/http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |archivedate=2009 թ․ դեկտեմբերի 12 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21 |publisher=National Geographic}}</ref>։ Ավելի քան 81 միլիոն բնակչությամբ<ref name="amar.org.ir">{{Cite web |title=داده‌ها و اطلاعات آماری |url=https://www.amar.org.ir/دادهها-و-اطلاعات-آماری |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314233022/https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C |archivedate=2018 թ․ մարտի 14 |accessdate=2018 թ․ մարտի 18 |publisher=Amar.org.ir}}</ref> Իրանը աշխարհում [[Աշխարհի երկրներն ըստ ազգաբնակչության|բնակչության թվով 18-րդն է]]<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ մարտի 13 |title=National Census Preliminary Results Released: Iran's Urban Population Up |url=https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713122706/https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 13 |access-date=2017 թ․ մայիսի 28 |work=Financial Tribune |language=en-US}}</ref>։ 1.648.195 կմ քառակուսի տարածքով այն երկրորդ ամենախոշոր երկիրն է [[Մերձավոր Արևելք]]ում և 17-րդը՝ աշխարհում։ Իրանը հյուսիս արևմուտքում սահմանակից է [[Հայաստան]]ին, [[Ադրբեջան]]ին և Ադրբեջանի մաս կազմող [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանին]], հյուսիսում [[Կասպից ծով]]ին, հյուսիս արևելքում [[Թուրքմենստան]]ին, արևելքում [[Աֆղանստան]]ին և [[Պակիստան]]ին, հարավում [[Պարսից ծոց]]ին և [[Օմանի ծոց]]ին, արևմուտքում [[Թուրքիա]]յին և [[Իրաք]]ին։ Երկիրը գտնվում է [[Եվրասիա]]յի և Արևմտյան Ասիայի կենտրոնում, իսկ [[Հորմուզի նեղուց]]ը երկրին տալիս է աշխարհաքաղաքական մեծ կարևորություն<ref>{{Cite web |title=Iran's Strategy in the Strait of Hormuz |url=http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071232/http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |archivedate=2015 թ․ դեկտեմբերի 8 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 29 |publisher=The Diplomat}}</ref>։ Երկրի մայրաքաղաքը և խոշորագույն քաղաքը [[Թեհրան]]ն է, որը համարվում է նաև երկրի մշակութային և տնտեսական կենտրոնը։ Իրանի տարածքում են ծնունդ առել աշխարհի հնագույն [[քաղաքակրթություն]]ներից շատերը<ref>{{Cite book |author=[[Christopher Whatley|Whatley, Christopher]] |title=Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707 |date=2001 |publisher=Tuckwell Press}}</ref><ref>{{Cite book |author=Lowell Barrington |url=https://books.google.am/books?id=yLLuWYL8gTsC&pg=PA121 |title=Comparative Politics: Structures and Choices, 2nd ed.tr: Structures and Choices |date=2012 թ․ հունվար |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-111-34193-0 |page=121 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21}}</ref>՝ սկսած մ.թ.ա. չորրորդ հազարամյակում [[Էլամ]]ական թագավորություններից։ Իրանն առաջին անգամ միավորել են [[մեդեր]]ը, իրանական մի ժողովուրդ, մ.թ.ա. յոթերորդ դարում<ref name="Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran">{{Cite web |author=Encyclopædia Britannica |title=Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/372125/Media |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25 |publisher=Britannica.com}}</ref>։ Երկիրը հասել է իր հզորության գագաթնակետին [[Աքեմենյան պետություն|Աքեմենյան պետության]] ժամանակ, որը հիմնադրել էր [[Կյուրոս Բ Մեծ]]ը մ.թ.ա. վեցերորդ դարում, որի տարածքները ձգվում էին [[Արևելյան Եվրոպա]]յից մինչև [[Ինդոս]] գետի ավազան՝ դառնալով մինչ այդ եղածներից ամենաընդարձակ պետությունը<ref name="book">{{Cite book |author=David Sacks |url=https://books.google.am/?id=gsGmuQAACAAJ |title=Encyclopedia of the ancient Greek world |author2=Oswyn Murray |author3=Lisa R. Brody |author4=Oswyn Murray |author5=Lisa R. Brody |publisher=Infobase Publishing |year=2005 |isbn=978-0-8160-5722-1 |pages=256 (at the right portion of the page) |accessdate=2016 թ․ օգոստոսի 17}}</ref>։ Պարսկական իշխանությունը տապալեց [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի]]ն մ.թ.ա. չորրորդ դարում։ Ալեքսանդրի մահից հետո Իրանում հաստատվեց հելլենական [[Սելևկյան տերություն]]ը, սակայն մ․թ․ա․ երրորդ դարում երկիրն անցավ [[Պարթևստան|Պարթևական տերության]] տիրապետության տակ։ Մ․թ․ երրորդ դարում պարթևական իշխանությունը փոխարինեց [[Սասանյան Պարսկաստան]]ը։ Սասանյանները դարձան համաշխարհային գերտերություն հաջորդ չորս դարերում<ref name="Norman A. Stillman p. 22">{{Cite book |author=Stillman, Norman A. |url=https://archive.org/details/jewsofarablands00stil |title=The Jews of Arab Lands |date=1979 |publisher=Jewish Publication Society |isbn=0827611552 |page=[https://archive.org/details/jewsofarablands00stil/page/22 22]}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, p. 29">{{Cite book |author=Jeffreys, Elizabeth; Haarer, Fiona K. |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies: London, 21–26 August, 2006, Volume 1 |date=2006 թ․ սեպտեմբերի 30 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=075465740X |page=29}}</ref>։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան]] սկսվեցին յոթերորդ դարում և արդյունքում [[Իրանի իսլամացում|Իրանը իսլամացվեց]]՝ փոխարինելով [[Զրադաշտականություն]]ը և [[Մանիքեություն]]ը [[Իսլամ]]ով։ Իրանը մեծ ներդրում ունեցավ [[Իսլամական ոսկե դար]]ում, որը ծնեց մեծ թվով ազդեցիկ արվեստագետների և գիտնականների։ Երկու դար անց Իրանում սկսեցին կառավարել իսլամական տարբեր բնիկ տոհմեր, որոնց ավելի ուշ նվաճեցին [[սելջուկներ]]ը և [[Իլխանություն|մոնղոլները]]։ [[Սեֆյաններ]]ի հզորացումը 15-րդ դարում բերեց միացյալ պարսկական պետության վերահիմնադրմանը<ref name="Sarkhosh">{{Citation |author1=Sarkhosh Curtis, Vesta |title=Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran |date=2005 |page=108 |url=https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |location=London |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84511-062-8 |quote=Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name 'Iran' disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or 'Iranian lands', which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations. |author2=Stewart, Sarah}}</ref>, որին հաջորդեց Իրանի վերափոխումը Շիա Իսլամի, որը շրջադարձային կետ դարձավ Իսլամի պատմության մեջ<ref name="Andrew J. Newman 2006">{{Cite book |author=Andrew J. Newman |url=https://books.google.am/books?id=afsYCq1XOewC |title=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire |date=2006 թ․ ապրիլի 21 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-86064-667-6 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21}}</ref><ref name="savoryeiref">{{Cite encyclopedia |title=Safavids |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |author=Savory, R. M.}}</ref>։ 18-րդ դարում Պարսկաստանը [[Նադիր շահ]]ի օրոք դարձավ աշխարհի հզորագույն տերություններից մեկը<ref name="books.google.nl">{{Cite book |author=Axworthy, Door Michael |url=https://books.google.am/books?id=9o0AAwAAQBAJ |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |isbn=9780857721938 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ 19-րդ դարի առաջին կեսի [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] հետ պատերազմներում Իրանը կրեց նշանակալի տարածքային կորուստներ՝ կորցնելով ողջ [[Հարավային Կովկաս]]ը{{sfn|Fisher|Avery|Hambly|Melville|1991|pp=329–330}}<ref name="Timothy C. Dowling pp. 728-730">{{Cite book |author=Dowling, Timothy C. |url=https://books.google.am/books?id=KTq2BQAAQBAJ |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 2 |publisher=ABC-CLIO |isbn=1598849484 |pages=728–730}}</ref>։ Հանրային ճնշումները 1906 թվականին բերեցին սահմանադրական հեղափոխության, որից հետո հաստատվեց սահմանադրական միապետություն։ 1953 թվականին ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի հրահրած հեղաշրջումը Իրանը դարձրեց Արևմուտքի հետ լավ հարաբերություններով երկիր<ref name="Anthony H. Cordesman p 22">{{Cite book |author=[[Anthony Cordesman|Cordesman, Anthony H.]] |url=https://books.google.am/books?id=3j6sZyByv8EC |title=Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction |date=1999 |isbn=9780275965297 |page=22}}</ref>։ Օտարերկրյա ազդեցության և [[Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի|Մոհամմադ Ռեզա]] շահի իշխանության դեմ բողոքները 1979 թվականին բերեցին [[Իրանի իսլամական հեղափոխություն|հեղափոխության]], որի արդյունքում հիմնադրվեց [[Իսլամական հանրապետություն]]։ 1980-ական թվականներին երկիրը ներքաշվեց [[Իրան-իրաքյան պատերազմ|պատերազմի մեջ Իրաքի դեմ]], որը տևեց մոտ ինը տարի, և արդյունքում երկու երկրները ունեցան մարդկային և ֆինանսական ահռելի կորուստներ։ == Անվանում == Իրանի անունը ծագել է հին պարսկերեն Aryānā բառից, որը նշանակում է «''Արիների Աշխարհ''»<ref name="hinduwebsite">{{Cite web |author=V.Jayaram |date=2007 թ․ հունվարի 9 |title=The Concepts of Hinduism – Arya |url=http://www.hinduwebsite.com/hinduism/concepts/arya.asp |accessdate=2011 թ․ հունիսի 18 |publisher=Hinduwebsite.com}}</ref><ref name="wiscper">{{Cite web |date=2006 թ․ փետրվարի 21 |title=Iranian Languages |url=http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060221034145/http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm |archive-date=2006 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21 |publisher=LSS.wis.edu |pages=26–7}}</ref><ref name="about.com">{{Cite web |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |title="Iran – The Ancient Name of Iran", N.S. Gill |url=http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716094502/http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2011 թ․ հունիսի 18 |publisher=Ancienthistory.about.com}}</ref><ref name="Bailey_Arya">{{Cite encyclopedia |year=1987 |title=Arya |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/arya-an-ethnic-epithet |last=Bailey |first=Harold Walter |volume=2 |pages=681–683 |authorlink=Harold Walter Bailey}}</ref>։ == Պատմություն == === Հին շրջան === [[Պատկեր:Elam Map.jpg|մինի|225x225px|[[Էլամ]]]]Իրանը համաշխարհային քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից է։ Մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներում Իրանում գոյություն ուներ զարգացած մշակույթ։ Իրանի տարածքում բնակվող ցեղերն սկսել էին զբաղվել անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ Այդ տեսանկյունից Փիրանշահր քաղաքը Իրանի ամենահին քաղաքակրթությունն է՝ 8000 տարեկան<ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224042/https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref><ref>https://nation.com.pk/08-Jan-2019/8-000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221165701/https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222170355/https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 22 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref>։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբին Իրանի հարավ-արևմուտքում ստեղծվել են քաղաք-պետություններ, այնուհետև առաջացել է [[Էլամ]] պետությունը։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում Իրան ներթափանցեցին արիները, որոնք ձուլվեցին տեղաբնիկների հետ։ Արիների անունից է հավանաբար առաջացել «Իրան» անվանումը։ Իրանի տարածքում առավելապես զարգացած են եղել Մանայում և [[Ելամ]]ում ապրող ժողովուրդները։ [[Պատկեր:Map of Achaemenid Imperial Satraps (English Version).png|մինի|[[Սատրապական Հայաստան]]]] Մ.թ.ա. 7-րդ դարի սկզբին Իրանի հյուսիս-արևմուտքում առաջացել է [[Մարաստան]]ը, որը մ.թ.ա. 616-605 թվականներին Բաբելոնի դաշնակցությամբ կործանեց [[Ասորեստան]]ը, գրավեց Մանան, [[Ուրարտու]]ն։ Ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]], [[Ասորեստան]]ի գրավման ժամանակ մարերին օգնել է Հայոց թագավոր [[Պարույր Սկայորդի]]ն։ Մ.թ.ա. 553 թվականին մարերի դեմ ապստամբել են [[պարսիկներ]]ը, որոնց ղեկավարել է Կյուրոս Բ Մեծը՝ պարսից Աքեմենյան տոհմից։ Նա հաղթել է մարերին և հիմնել [[Աքեմենյանների պետություն]]ը (մ. թ. ա. 550-330)։ Մ.թ.ա. 500-449 թվականներին տեղի ունեցան հույն-պարսկական պատերազմները, որոնց նպատակն էր տիրել արևելքից արևմուտք ձգվող առևտրական ճանապարհներին։ Մ.թ.ա. 330 թվականին [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի]]ն խորտակեց Աքեմենյան պետությունը։ Նրա մահից հետո Իրանը մտավ Սելևկյանների պետության կազմի մեջ։ [[Պատկեր:Roman East 50-en.svg|մինի|[[Հռոմեա-պարթևական պատերազմներ]]]] Մ.թ.ա. մոտ 248 թվականին ապարն ցեղի առաջնորդ Արշակը հիմնեց [[Պարթևական թագավորություն]]ը (մ.թ.ա. մոտ 248 մ.թ. 226)։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարի կեսին այն իր մեջ ընդգրկում էր ամբողջ Իրանական բարձրավանդակը։ Պաշտոնական լեզուներն էին [[հունարեն]]ն ու պահլավերենը։ Տիրապետող կրոնը եղել է զրադաշտականությունը։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Պարթևստանի և Հռոմի միջև պայքար էր գնում Արևելքում տիրապետող դիրք գրավելու համար։ Մ.թ.ա. 53 թվականին Հայոց թագավոր Արտավազդ Բ-ն Հռոմի դեմ դաշինք կնքեց պարթևաց թագավոր Որոդեսի (մ.թ.ա. 56-37) հետ։ Մ.թ.ա. 50-40-ական թվականներին հայ-պարթևական զորքերը արշավեցին [[Ասորիք]], Փյունիկիա և [[Պաղեստին]]։ Մ.թ. 54-64 թվականներին պարտության մատնեցին հռոմեական զորքերին, և Հայաստանի թագավոր ճանաչվեց պարթևաց արքա [[Վաղարշ Ա Պարթև|Վաղարշ Ա]]-ի եղբայր [[Տրդատ Ա]]։ === Միջնադար === [[Պատկեր:Sassanian Empire 621 A.D.jpg|մինի|Սասանյան Պարսկաստանի քարտեզ|alt=]]224 թվականին Իրանի Ֆարս նահանգում ապստամբություն բռնկեց պարթևների դեմ, և քրմապետ Սասանի թոռ [[Արտաշիր Պապական]]ը հիմնեց [[Սասանյանների պետություն]]ը (գոյատևեց մինչև 7-րդ դարը)։ Հայ Արշակունի թագավորները պայքարել են Սասանյանների դեմ՝ նրանց համարելով դինաստիական հակառակորդներ։ Սասանյանները իրենց հերթին ձգտել են նվաճել [[Հայաստան]]ը։ 387 թվականին Իրանը և Հռոմեական կայսրությունը [[Հայաստան]]ը բաժանեցին միմյանց միջև։ 428 թվականին Սասանյանները իրենց տիրապետության տակ գտնվող մասում վերացրին հայկական պետականությունը։ 3-4-րդ դարերում Իրանում սկզբնավորվեցին ավատատիրական հարաբերությունները։ Այդ շրջանում ձևավորվեցին զրադաշտականության հիմնական դրույթները և «[[Ավեստա]]յի» կանոնները։ 3-րդ դարի կեսին ծավալվեց մանիքեությունը, 5-րդ դարի վերջին՝ մազդակյան շարժումը։ Սասանյանների պետությունն իր ծաղկման գագաթնակետին հասավ 6-րդ դարում։ Իրանը բաժանված էր վարչական 4 միավորի՝ «քուստակների»։ [[Հայաստան]]ի՝ Իրանին անցած արևելյան մասը, իբրև մարզպանություն, մտնում էր Հյուսիսային քուստակի մեջ։ [[Հայաստան]]ի նկատմամբ Իրանի ձուլման քաղաքականությունը հանգեցրեց ապստամբությունների։ 6-րդ դարում պարսկա-բյուզանդական պատերազմների հետևանքով Հայաստանը 591 թվականին [[Հայաստանի երկրորդ բաժանում|երկրորդ անգամ բաժանվեց]] Իրանի և [[Բյուզանդիա]]յի միջև։ [[Պատկեր:Օմայյան խալիֆայություն.png|մինի|Արաբական Խալիֆայություն|alt=]] 637 թվականին արաբական զորքերը Կադիսի տակ ջախջախեցին Սասանյաններին, իսկ 642 թվականին [[Նեհավենդի ճակատամարտ]]ում վերջնական հարված հասցրին նրանց։ Իրանը դարձավ Արաբական խալիֆայության նահանգներից մեկը։ Իրանում տարածվեց [[Իսլամ]]ը, [[արաբ]], տիրապետության դեմ բռնկեցին մի շարք ապստամբություններ։ 9-10-րդ դարերում Իրանում առաջացան ինքնուրույն իշխանություններ (Թահիրիների, Սաֆարիների, Սամանիների, Բուվայհիների)։ 950-ականներից Իրանի հյուսիս-արևելքի շրջաններում ստեղծվեց Ղազնևիների իշխանությունը։ 11-րդ դարի սկզբին Իրան արշավեցին թուրք, օղուզները, 1040-1045 թվականներին՝ նրանց հաջորդները՝ սելջուկները, որոնք իրենց ենթարկեցին Իրանը։ 12-րդ դարում Իրանը գտնվել է խորեզմշահերի տիրապետության տակ։ 13-րդ դարում Իրանը նվաճեցին մոնղոլները, 1380-93 թվականներին՝ [[Լենկթեմուր]]ը։ [[Լենկթեմուր]]ի տերության անկումից հետո Իրանը ընկավ թուրքմեն Կարա-Կոյունլու և Ակ-Կոունլու ցեղերի տիրապետության տակ։ [[Պատկեր:The maximum extent of the Safavid Empire under Shah Abbas I.png|մինի|ձախից|Սեֆյան Իրան|alt=]] 15-րդ դարի սկզբին Իրանում մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին Սեֆյանները, որոնք 15-րդ դարի վերջին պայքար սկսեցին թուրքմեն իշխանությունների դեմ։ Սեֆյանների առաջնորդ Իսմայիլը ջախջախեց Ակ-Կոյունլուներին և 1502 թվականին հիմնեց Սեֆյանների պետությունը (1502-1722)։ 1507-08 թվականներին Սեֆյանները գրավեցին [[Հայաստան]]ը, Քրդստանը և Միջագետքը։ 1514 թվականից երկարատև պատերազմներ սկսվեցին Սեֆյանների պետության և [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] միջև։ Սեֆյանների պետությունն իր զարգացման գագաթնակետին հասավ [[Աբբաս I Սեֆի|շահ Աբբասի]] ժամանակ (1587-1629)։ Նա մի շարք բարեփոխումների միջոցով ամրապնդեց կենտրոնական իշխանությունը, դիվանագիտական կապեր հաստատեց եվրոպական երկրների հետ։ Իրանի որոշ շրջաններում առևտուրը և արհեստները զարգացնելու նպատակով [[Աբբաս I Սեֆի|Աբբաս I]]-ը բազմահազար հայերի բռնի գաղթեցրեց Իրան։ 17-րդ դարի վերջից սկսվեց Իրանի տնտեսական և քաղաքական թուլացումը։ Հետզհետե ապստամբություններ բռնկեցին Իրանի տիրապետության դեմ։ 1722 թվականին աֆղանները գրավեցին Սպահանը և վերացրին Սեֆյանների պետությունը։ Աֆղանական տիրապետության դեմ շարժումը ղեկավարեց Աֆշար ցեղի առաջնորդ [[Նադիր շահ|Նադիրը]], որը 1730-ական թվականներին Իրանը ազատագրեց աֆղաններից։ 1736 թվականին Նադիրը հռչակվեց շահ (1736-1747)։ Նա վտարեց Իրան ներխուժած [[թուրք]]երին, նվաճեց [[Աֆղանստան]]ը, արշավեց [[Հնդկաստան]], գրավեց [[Դելի]]ն։ Նադիր շահի սպանությունից հետո նրա ստեղծած կայսրությունը քայքայվեց։ Երկրում ծայր առան միջֆեոդալական կռիվներ։ 1796 թվականին շահ հռչակվեց [[Աղա-Մահմեդ Խան Ղազար|Աղա-Մահմեդ Խան Ղաջարը]] (1796-97), որը հիմք դրեց Ղաջարական դինաստիային (1796-1925)։ [[Պատկեր:Персия, Афганистан и Белуджистан, конец XIX века.jpg|մինի|Իրանը 19-րդ դարի վերջին|alt=]] === Նոր շրջան === 18-րդ դարի վերջից Իրանը ներգրավվեց եվրոպական երկրների քաղաքական ոլորտ և դարձավ նրանց գաղութային էքսպանսիայի առարկա։ Անիրավահավասար պայմանագրեր կնքվեցին [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Ռուսաստան]]ի և այլ երկրների հետ։ 19-րդ դարի սկզբին ռուս-պարսկական պատերազմների հետևանքով Իրանի Անդրկովկասյան տիրույթները, այդ թվում՝ [[Արևելյան Հայաստան]]ը, միացվեցին [[Ռուսաստան]]ին։ Եվրոպական երկրների ագրեսիվ քաղաքականության և Իրանի տնտեսական և քաղաքական թուլության հետևանքով Իրանը վերածվեց այդ երկրների սպառման շուկայի։ Երկրի ծանր վիճակը առաջացրեց տարերային շարժումներ, որոնք հանգեցրին Բաբիների ապստամբությանը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին մեծ վեզիր Միրզա Թաղի-խան Ամիր Նիզամիի բարեփոխումների հետևանքով որոշ դրական տեղաշարժեր կատարվեցին երկրի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ 1856-1857 թվականներին Հերաթի համար մղված անգլո-իրանական պատերազմը անհաջողությամբ ավարտվեց Իրանի համար։ Իրանն աստիճանաբար դարձավ եվրոպական երկրների կիսագաղութ։ [[Մեծ Բրիտանիա]]ն և ցարական [[Ռուսաստան]]ը ստացան հեռագրական, ճանապարհային և այլ կոնցեսիաներ։ 1905 թվականի երկրի տարբեր մասերում շարժումներ առաջացան օտարերկրյա տիրապետության դեմ։ 19-րդ դարի վերջին աճեց ազգային ինքնագիտակցությունը, ծնունդ առան բուրժուական ազգայնական գաղափարներ։ Երկրի տնտեսական և քաղաքական ծանր վիճակը, ֆեոդալական շահագործումը, եվրոպական տերությունների գաղութային քաղաքականությունը հանգեցրին 1905-1911 թվականների իրանական հեղափոխությանը, որի ընթացքում ստեղծվեց Իրանի առաջին մեջլիսը։ Իրանում սկզբնավորվեց բուրժուական դեմոկրատական և ազգային-ազատագրական շարժումը։ === Նորագույն շրջան === [[Պատկեր:Mohammad Pahlavi Coronation.jpg|մինի|ձախից|Մուհհամադ Ռեզա Փահլավին իր ընտանիքի հետ|alt=]] [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի սկզբին Իրանը իրեն չեզոք հայտարարեց, սակայն շուտով դարձավ ռազմական գործողությունների թատերաբեմ։ 1914 թվականի նոյեմբերին թուրքական զորքերը ներխուժեցին [[Ատրպատական]], իսկ անգլիական զորքերը՝ հարավ-արևմուտքի նավթային շրջանները։ 1915 թվականին ռուսական զորքերը գրավեցին [[Թավրիզ]]ը։ Իրանի օկուպացումն առաջ բերեց հակաիմպերիալիստական շարժում։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Իրանում ծավալվեց ազգային-ազատագրական շարժում (1917-1921)։ Սովետական կառավարությունը Իրանից դուրս բերեց ռուսական զորքերը և հրաժարվեց ցարական [[Ռուսաստան]]ի հետ Իրանի կնքած անիրավահավասար պայմանագրերից։ 1919 թվականին [[Անգլիա]]ն Իրանին պարտադրեց ստրկացուցիչ պայմանագիր, որով երկիրը փաստորեն դարձավ [[Անգլիա]]յի պրոտեկտորատ։ 1920 թվականին [[Թավրիզ]]ում ապստամբություն բռնկվեց, որը ղեկավարում էր դեմոկրատական կուսակցությունը՝ Շեյխ Մոհամադ Ւփաբանիի գլխավորությամբ։ 1921 թվականին [[Թեհրան]]ում Ռեզա խանի ղեկավարությամբ պետական հեղաշրջում կատարվեց։ Ստեղծվեց Մեիդ Զիաէդ Դինի կառավարությունը։ 1923 թվականին Իրանի վարչապետ դարձած Ռեզա խանի ճնշման տակ մեջլիսը 1925 թվականի [[հոկտեմբերի 31]]-ին որոշում կայացրեց Ղաջարական դինաստիան տապալելու մասին։ 1925 թվականի [[դեկտեմբերի 12]]-ին Իրանի շահ հռչակվեց Ռեզա խանը՝ Ռեզա-շահ Փահլավի անվամբ (1925-1941)։ [[Պատկեր:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|մինի|Այաթոլլահ Խոմեյնին Իրան վերադառնալիս 1979 փետրվարի 1|alt=]] Իրանում Իսլամական Հեղափոխությունը տեղի էր ունենում Շահ Մուհհամադ Ռեզա Փահլավիի և Հոգևոր առաջնորդ Այաթալլահ Խոմեյնիի միջև։ Սկզբում Հեղափոխությունը անցկացվում էր հակաշահական բողոքի ցույցերով, որոնք ճնշվում էին կառավարական զորքերի կողմից։ 1979 թվականի [[հունվար]]ից սկսած երկիրը կաթվածահար եղավ մշտական գործադուլներով և ցույցերով։ Այդ ամենի արդյունքով 1979 թվականի [[փետրվարի 1]]-ին Մուհհամադ Ռեզա Փահլավին իր ընտանիքի հետ լքեց Իրանը։ Իսկ [[Ֆրանսիա]] աքսորված Այաթոլլահ Խոմեյնին վերադարձավ Իրան։ Նրան դիմավորեցին միլիոնավոր իրանցիներ։ 1979 թվականի [[ապրիլի 1]]-ին Իրանում անցկացվեց հանրաքվե, որով էլ Իրանը պաշտոնապես անվանվեց Իրանի Իսլամական Հանրապետություն։ 1979 թվականի [[դեկտեմբերի 3]]-ին Իրանում ընդունվեց նոր սահմանադրություն։ [[Պատկեր:Aerial View of Damavand 26.11.2008 04-25-38.JPG|մինի|աջից||Իրանի Ամենաբարձր Լեռը՝ [[Դեմավենդ]]]] == Աշխարհագրություն == Իրանն ընկած է [[Ասիա]] աշխարհամասի հարավարևմտյան մասում և զբաղեցնում է Իրանական բարձրավանդակի ընդարձակ տարածքի 2/3 մասը՝ [[Միջագետք]]ից մինչև Կոպետ-Դաղի կատարները տարածվելով մոտ 1400 կմ, և Արաքսից մինչև Պակիստանի սահմանակից Բելուջիստան՝ մոտ 2250 կմ։ Երկրի տարածքը կազմում է 1 միլիոն 648 հազար կմ²։ Այն հավասար է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Գերմանիա]]յի, [[Իտալիա]]յի, [[Բելգիա]]յի, [[Իռլանդիա]]յի և [[Դանիա]]յի տարածքները միասին վերցրած։ Հյուսիսում Իրանը սահմանակցում է Հայաստանի Հանրապետության, Ադրբեջանի Հանրապետության, Թուրքմենստանի Հանրապետության, հյուսիս-արևմուտքում Թուրքիայի, արևմուտքում Իրաքի, արևելքում Աֆղանստանի, հարավ-արևելքում Պակիստանի հետ։ Հյուսիսում Իրանի տարածքը ողողվում է Կասպից ծովի, հարավում՝ Պարսից ծոցի և Օմանի ծովի ջրերով։ Իրանը՝ լեռների ու բարձր լեռնաշղթաների երկիր է, որոնք զբաղեցնում են նրա տարածքի 4/5-ից ավելին։ Ռելիեֆը շատ բարդ է, բարձրությունների տատանումները՝ խիստ կտրուկ։ === Կլիմա === Իրանի կլիման նրա տարածքի մեծ մասում չոր և ցամաքային է։ Տեղումները չափազանց քիչ են՝ համենայն դեպս երկրի տարածքի մեծ մասում։ Առավել շատ տեղումներ լինում են տարվա ձմեռային և գարնանային շրջաններում։ Առանձնապես չոր է Իրանական բարձրավանդակի ներքին շրջաններում, քանի որ ծայրամասային լեռները կլանում են ողջ խոնավությունը։ Երկրի ամենախոնավ շրջանը Կասպից ծովի առափնյա շրջանն է։ Իրանական բարձրավանդակի ներքին շրջաններում են գտնվում երկու ամենախոշոր անապատները՝ Դեշթե-Քեվիր և Դեշթե-Լութ անապատները, որոնք զբաղեցնում են երկրի տարածքի մեկ ութերորդ մասը։ Մեծությամբ երրորդ անապատը Ջազմուրյան անապատն է։ Առհասարակ ամառն Իրանում ամենուրեք շոգ է և չոր՝ բացառությամբ [[Կասպից ծով]]ի ափերի։ Իրանական բարձրավանդակի ներքին անապատներում և երկրի հյուսիս-արևելքում ձմռանը հազվագյուտ չեն սառը օդային զանգվածների ներխուժումները Սիբիրից և Արկտիկայից, որի պատճառով տեղի է ունենում ջերմաստիճանի կտրուկ անկում՝ մինչև -20, -25 աստիճան։ Միաժամանակ երկրի շատ շրջաններում ամառային շոգը գերազանցում է +30, +35 աստիճանը։ == Բնակչություն == [[Պատկեր:Iranian man in mosque- reading qur'an and use his mobile phone - 2007.jpg|մինի|ձախից|Իրանցի տղամարդը [[Ղուրան]] ուսումնասիրելիս|alt=]] Իրանը բնութագրվում է ազգային կազմի խայտաբղետությամբ։ Իրանում ապրում են շուրջ 30 ժողովուրդներ և ցեղեր՝ ինչպես իրանական ծագման՝ [[պարսիկներ]], [[քրդեր]], [[գիլյանցիներ]], բելուջներ, բախթիարներ, [[լոռեր]], [[ազարիներ]] (բնիկ իրանցիներ, պատմական [[Ատրպատական]] ([[Իրանական Ադրբեջան]]) երկրամասի՝ ներկայիս [[Արևելյան Ադրբեջան|Արևելյան]] և [[Արևմտյան Ադրբեջան]] և [[Արդաբիլ (նահանգ)|Արդաբիլ]] նահանգների բնակիչներ) և այլն, այնպես էլ ոչ իրանական ծագման ազգեր ու ժողովուրդներ՝ հայեր, ասորիներ, արաբներ, թուրքմեններ և այլն։ Այժմ Իրանի բնակչությունը կամզում է 80.853.900 մարդ։ Պարսիկները կազմում են Իրանի բնակչության մոտ 61 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org">{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://iranprimer.usip.org/blog/2013/sep/03/iran-minorities-2-ethnic-diversity |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416033903/https://iranprimer.usip.org/blog/2013/sep/03/iran-minorities-2-ethnic-diversity |archive-date=2024 թ․ ապրիլի 16 |access-date=2015 թ․ հունվարի 13}}</ref>, երկրորդ ազգը Իրանում ազերիներն են մոտ 16 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org"/>, երրորդ ազգը Իրանում քրդերն են, որոնք կազմում են երկրի բնակչության 10 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org"/>։ Իրանում ապրում են նաև մեծ թվով [[արաբներն Իրանում|արաբներ]], [[Հայերն Իրանում|հայեր]] և [[թուրքմեններ]]։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը դավանում է [[իսլամ]]ի շիա ուղղությանը։ Երկրում կան նաև սուննի [[մուսուլմաններ]], [[քրիստոնյա]]ներ, [[Հուդայականություն|հուդայականներ]] և այլ կրոններ դավանող ժողովուրդներ են։ [[Պատկեր:Iran 2007 259 Qom Mosque (1731966125).jpg|մինի|ձախից|219x219px|Պարսկական մզկիթ]] Իրանի ժողովուրդների միասնական լեզուն ընդունվեց 9-րդ դարում ձևավորված նոր պարսկերենը։ [[Պարսկերենի այբուբեն]]ը հիմնված է [[արաբերենի այբուբեն]]ի վրա։ Բնակչությունն անհավասարաչափ է բնակեցված։ [[Կասպից ծով]]ի ափամերձ շրջանները, Իրանի հյուսիսային շրջաններով խիտ են բնակեցված։ Հակառակ դրան, Իրանի հարավային որոշ անապատային շրջաններ անմարդաբնակ են։ Իրանը միաժամանակ և՛ արտագաղթի, և՛ ներգաղթի երկիր է։ Սակայն ներգաղթը գերակշռում է արտագաղթին։ Իրան ներգաղթողները հիմնականում գալիս են Հնդկաստանից, [[Բանգլադեշ]]ից և [[Շրի Լանկա]]յից։ == Կրոն == Իրանի Պետական կրոնը իսլամի Շիա ուղղությունն է։ Շիա մուսուլմանները կազմում են բնակչության շուրջ 90 %-ը։ Իրանը այն սակավաթիվ պետություններից է որտեղ բնակչության գերակշիռ մասը շիաներն են (այդպիսի պետություններն են նաև [[Ադրբեջան]]ը և [[Բահրեյն]]ը։)։ == Տնտեսություն == Իրանն չնայած իր դեմ կիրառվող պատժամիջոցների՝ ունի շատ հզոր տնտեսություն։ Իրանի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) կազմում է շուրջ 1,284 Տրիլիոն [[ԱՄՆ դոլար]]<ref name="Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին">[http://knoema.com/nwnfkne/world-gdp-ranking-2015-data-and-charts Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին]</ref>։ Այդ ցուցանիշով Իրանը զբաղեցնում է 18-րդ տեղը ամբողջ աշխարհում, և 7-րդ տեղը [[Ասիա]]յում ([[Չինաստան]]ից, [[Հնդկաստան]]ից, [[Ճապոնիա]]յից, [[Հարավային Կորեա]]յից, [[Ինդոնեզիա]]յից և [[Թուրքիա]]յից հետո<ref name="Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին"/>)։ Իրանը նավթի պաշարներով աշխարհում 4-րդն է ([[Վենեսուելա]]յից, [[Սաուդյան Արաբիա]]յից և [[Կանադա]]յից հետո)<ref>[http://www.mapsofworld.com/world-top-ten/world-top-ten-oil-reserves-countries-map.html Նավթի Պահուստներով աշխարհի 10 առաջատար պետությունները]</ref>, և առաջին տեղը Գազի Պահուստներով (2014 թվականին Իրանը գազի պաշարներով առաջ անցավ առաջատար Ռուսաստանից)<ref>[http://www.aysor.am/am/news/2014/07/29/oil-iran/825680 ՕՊԵԿ»-ի նավթի պաշարների 13 տոկոսը բաժին է ընկնում Իրանին ]</ref> Մինչև [[երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ը Իրանը ագրարային երկիր էր։ Գյուղատնտեսության մեջ տիրապետում էին ֆեոդալական և կիսաֆեոդալական հարաբերությունները։ Արդյունահանվում էր միայն [[նավթ]], որը տնօրինում էր օտարերկրյա կապիտալը։ 1960-ական թվականներին անցկացվեց հողային ռեֆորմ, վերացվեց խոշոր ֆեոդալական հողատիրությունը՝ գյուղացիների մեծ մասը (մոտ 2,5 մլն ընտանիք) վարձակալից դարձավ մանր հողատեր։ Յոթնամյա և հնգամյա պլանների միջոցով տնտեսության զարգացումը սկսել է ընթանալ ինդուստրացման ուղիով։ Կառուցվել են ծանր արդյունաբերության խոշոր ձեռնարկություններ, ստեղծվել էներգետիկայի միասնական սիստեմ։ Տնտեսության մեջ շարունակում է մեծ դեր խաղալ նավթարդյունաբերությունը։ Նախկին ագրարային երկիրը դարձել է ագրարային-ինդուստրիալ երկիր։ Մեծանում է պետության սեկտորի դերը։ Աճել է ազգային եկամուտը։ Երկրի տնտեսության զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ տնտեսական և տեխնիկական համագործակցությունը սոցիալիստական երկրների հետ։ === Գյուղատնտեսություն === Գյուղատնտեսությունը Իրանի տնտեսության կարևոր ճյուղն է։ Երկրում ստեղծվել են ագրարային-արդյունաբերական համալիրներ, կոոպերատիվ և ակցիոներական տնտեսություններ, մեքենայացվել է գյուղատնտեսությունը։ Գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղը ոռոգովի հողագործությունն է (տալիս է գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքի մոտ 60 %-ը)։ Ցանքատարածությունների 60 %-ը զբաղեցնում է ցորենը, որի բերքի մոտ 1/2-ը տալիս են հյուսիսարևելյան և հյուսիսարևմտյան շրջանները, բրնձի բերքի մոտ 80 %-ը՝ մերձկասպյան շրջանները։ Գյուղատնտեսության մեջ կարևոր դեր ունի էքստենսիվ քոչվոր անասնապահությունը։ 1974 թվականին երկրում կար 30,2 մլն մանր, 5,8 մլն խոշոր եղջերավոր անասուն։ Գիլան և Մազանդարան նահանգներում զբաղվում են [[Շերամապահություն|շերամապահությամբ]]։ [[Կասպից ծով]]ի և [[Պարսից ծոց]]ի ափերին զարգացած է ձկնորսությունը և մարգարտի արդյունահանումը։ === Արդյունաբերություն === [[Նավթ]]ի հանույթի արագ աճին զուգընթաց 1950-ական թվականներին սկսվել է ազգային արդյունաբերության զարգացումը։ Նավթարդյունաբերության ազգայնացման համար սկսված պայքարն ավարտվեց 1973 թվականին։ Ստեղծվեցին արդյունաբերության նոր ճյուղեր (մետալուրգիական, մեքենաշինական, քիմիական, նավթաքիմիական)։ Իրանը դարձավ [[նավթ]] արտահանող երկրների կազմակերպության անդամ։ [[Նավթ]] արդյունաբերության մեջ կարևոր դեր ունի [[նավթ]]ի միջազգային միավորումը, որին բաժին է ընկնում Իրանում արդյունահանվող նավթի ավելի քան 90%-ը։ Իրանը այժմ օրական արդյունահանում է 1.322.000 տ նավթ<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի երկիրներն ըստ նավթի արդյունահանման |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2242rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202181412/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2242rank.html |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 2 |accessdate=2015 թ․ հունիսի 2}}</ref>։ Իրանական ազգային նավթային ընկերություններն արդյունահանում են երկրի նավթի ընդհանուր հանույթի 0,2-0,3%-ը։ Կարևոր նշանակություն ունի նավթավերամշակման արդյունաբերությունը։ Խոշոր ձեռնարկությունները գտնվում են [[Աբադան (Իրան)|Աբադանում]], [[Թեհրան]]ում և [[Քերմանշահ]]ում։ [[Նավթ]]ի և [[բնական գազ]]ի բազայի վրա առաջացել, և մեծ զարգացում են ստացել նավթաքիմիական և քիմիական արդյունաբերությունը։ Ամերիկյան կապիտալի մասնակցությամբ կառուցվել են նավթաքիմիական 3 խոշոր համալիր Աբադանում, Խսարք կղզում և Բանդար Շահփուրում (ամենախոշորը Միջին Արևելքում)։ [[ԱՄՆ]]-ի և [[Գերմանիա]]յի կապիտալների մասնակցությամբ Ահվազում կառուցվել է պողպատի գլանվածքի 2 գործարան, 1972 թվականին Արաքում, պակիստանյան ֆիրմաների օգնությամբ, ավարտվել է ալյումինի առաջին գործարանի շինարարությունը։ Առավել զարգացած ճյուղերից է ավտոհավաքման արդյունաբերությունը (ձեռնարկությունները գտնվում են Թեհրանում և նրա շրջակայքում)։ [[Թավրիզ]]ում՝ [[Ռումինիա]]յի օգնությամբ կառուցվել է տրակտորաշինական գործարան։ Արդյունաբերության կարևոր ճյուղերից է լեռնահանքային արդյունաբերությունը, որտեղ առաջնակարգ դեր ունի նավթի հանույթը։ Կարևոր նշանակություն ունի բնական գազի արդյունահանումը։ Գեչսարան-Աստարա գազամուղով Իրանը գազ է արտահանում նախկին [[ԽՍՀՄ]] պետություններ։ Արդյունահանում են նաև քարածուխ, քրոմիտներ, ցինկի, պղնձի, մանգանի, երկաթի հանքաքար։ === Տրանսպորտ === Իրանում երթևեկությունը աջակողմյան է։ Իրանն ունի զարգացած տրանսպորտային ենթակառուցվածք։ Ընդհանուր ճանապարհների երկարությունը կազմում է ավելի քան 178 հազար կիլոմետր, որից 2/3-ը [[ասֆալտ]]ապատ է։ Երկաթուղիների երկարությունը կազմում է 8400 կիլոմետր։ Իրանը երկաթուղային կապ ունի [[Ադրբեջան]]ի, [[Պակիստան]]ի, [[Թուրքիա]]յի և [[Թուրքմենստան]]ի հետ (շուտով կգործի նաև [[Հայաստան]]-Իրան երկաթգիծը<ref>{{Cite web |title=Հայաստան-Իրան Երկաթգիծ կառուցելու համաձայնագիրը ստորագրված է |url=http://www.yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=23014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315182757/http://yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=23014 |archive-date=2016 թ․ մարտի 15 |access-date=2015 թ․ ապրիլի 12}}</ref>)։ Իրանում գործում է 321 [[օդանավակայան]]։ Իրանի 6 խոշոր քաղաքներում գործում է նաև մետրո։ == Պետական կարգ == 1979 թվականին ընդունված սահմանադրության համաձայն Իրանը հանդիսանում է իսլամական հանրապետություն։ Ժամանակակից աշխարհում շատ քիչ իրական թեոկրատական պետություն է մնացել, որոնցից մեկը հենց Իրանի Իսլամական Հանրապետությունն է։ === Վարչական բաժանում === {{Հիմնական|Իրանի վարչական բաժանում}} {{See also|Իրանի խոշոր քաղաքների ցուցակ}} [[Պատկեր:Iran kashan Badroud (2989495366).jpg|մինի|Պարսկական մզկիթ|alt=]] Իրանը բաժանված է 31 [[օսթան]]ների կամ նահանգների, որոնք խմբավորված են հինգ տարածաշրջաններում։ Յուրաքանչյուր օսթան կառավարվում է նշանանակովի '''օսթանդարի''' (նահանգապետի) կողմից։ Օսթաններն բաժանվում են [[Իրանի գավառներ|գավառների]] (շահրեսթան, {{lang-fa|شهرستان‎}}), որոնց ընդհանուր թիվը կազմում է 471։ Շահրեսթաններն իրենց հերթին բաժանվում են շրջանների (բախշ, {{lang-fa|بخش‎}}) և ենթաշրջանների (դեհեսթան, {{lang-fa|دهستان‎}}՝)։ Բնակչության հիմնական մասը բնակվում է քաղաքներում. [[2016]] թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքային բնակչությունը կազմում էր 59 146 847 մարդ կամ ընդհանուր բնակչության 74%-ը։ Ամենախոշոր քաղաքներն են մայրաքաղաք [[Թեհրան]]ը (բնակչությունը [[2016]] թ. դրությամբ` 8.69 միլիոն մարդ), [[Մաշհադ]]ը (3 միլիոն մարդ), [[Սպահան]]ը (1.96 միլիոն մարդ), [[Քարաջ]]ը (1.59 միլիոն մարդ), [[Շիրազ]]ը (1.57 միլիոն մարդ), [[Թավրիզ]]ը (1.56 միլիոն մարդ), [[Ղոմ]]ը (1.2 միլիոն մարդ), [[Ահվազ]]ը (1.18 միլիոն մարդ)<ref name="City_populations">[https://www.citypopulation.de/en/iran/cities/ Իրանի քաղաքների բնակչություննը ըստ մարդահամարների արդյունքների (անգլ.)]</ref>։ === Պետության գլուխ === [[Պատկեր:Seyyed Ali Khamenei.jpg|մինի|Իրանի Հոգևոր Առաջնորդը|alt=]] Պետության գլուխն է համարվում հոգևոր առաջնորդը, որին նաև անվանում են «Ռահբար մոազզամ», ով նաև հանդիսանում [[Իրանի զինված ուժեր]]ի գերագույն հրամանատարը։ Ներկայումս այդ պաշտոնը զբաղեցնում է [[այաթոլլա]] [[Ալի Խամենեի]]ն։ Նա ընտրվում է [[Էքսպերտների Խորհուրդ|Էքսպերտների Խորհրդի]] կողմից և ձևականորեն պատասխանատու է նրանց առջև։ === Գործադիր իշխանություն === [[Պատկեր:Raisi in 2021-02 (cropped).jpg|մինի|Իրանի Նախագահը|alt=]] Երկրի երկրորդ դեմքն է համարվում նախագահը։ Ըստ էությամբ նա կատարում է վարչապետի գործառույթները, որի պաշտոնը հեղափոխությունից հետո վերացվեց։ Երկրի նախագահը հանդիսանում է կառավարության գլուխը։ Նա է նշանակում և ղեկավարում երկրի 21 նախարարներին։ Նախագահն ընտրվում է 4 տարի ժամկետով, ընդ որում, անմիջապես 2 անգամից ավել ընտրվել չի կարող։ Նախագահի թեկնածությունը հաստատում է [[Սահմանադրության Պահապանների Խորհուրդ]]ը։ === Օրենսդիր իշխանություն === Իրանի խորհրդարանը, որը կոչվում է Մեջլիս, միապալատ է։ Մեջլիսն ունի 290 անդամ, որոնք ընտրվում են համաժողովրդական ընտրություններով 4 տարի ժամկետով։ Մեջլիսի դեպուտատների թեկնածությունը նույնպես հաստատվում է Պահապանների Խորհրդի կողմից։ '''Սահմանադրության Պահապանների խորհուրդը''' հատուկ մարմին է, որը բաղկացած է 12 հոգուց (6 մուսուլմանական հոգևորականության ներկայացուցչից և 6 իրավաբանից)։ Նրա իրավասությունների մեջ է մտնում հաստատել նախագահի և Մեջլիսի դեպուտատների թեկնածությունները, ինչպես նաև հետևել Մեջլիսի աշխատանքին։ Նա վետոի իրավունք ունի Մեջլիսի օրինագծերի նկատմամբ։ '''Նպատակահարմարության խորհուրդը''' Իրանի հոգևոր առաջնորդի խորհրդակցական մարմին է, որը բաղկացած է 28 հոգուց և նրա պարտականությունների մեջ է մտնում լուծել Պահապանների խորհրդի և Մեջլիսի միջև առաջացած հակասությունները։ === Դատական իշխանություն === Իրանի դատական համակարգը կազմված է [[Ժողովրդական դատարան]]ից և [[Հեղափոխական դատարան]]ից։ Առանձին դատական մարմին է հանդիսանում Հատուկ հոգևոր դատարանը։ === Էքսպերտների խորհուրդ === [[Էքսպերտների Խորհուրդ]]ը բաղկացած է 86 հոգևորականներից, որոնք 8 տարի ժամկետով ընտրվում են ժողովրդի կողմից։ Էքսպերտենրի խորհուրդը ընտրում է երկրի առաջնորդին, ինչպես նաև իրավունք ունի ցանկացած պահի գահընկեց անել վերջինիս։ === Զինված ուժեր === Իրանի զինված ուժերի թվաքանակը 545.000 է, պահեստազորը՝ 1800.000{{փաստ}}։ Ռազմական բյուջեով զբաղեցնում է 25-րդ տեղը աշխարհում՝ 9.041 միլիարդ դոլար{{փաստ}}։ == Մշակույթ == === Դպրոց === Մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Իրանում տիրել է կրթության միջնադարյան կրոնական համակարգը։ [[Իրանի սահմանադրական հեղափոխություն|Հեղափոխության շրջանում]] (1905-1911) օրենքներ են ընդունվել կրթության աշխարհիկ համակարգի և պարտադիր տարրական ուսուցման մասին։ 1927 թվականին օրենքով նախատեսվել է համընդհանուր անվճար տարրական կրթություն և հանրակրթական դպրոցների միասնական պետական համակարգ։ 1943 թվականին ընդունվել է նոր օրենք, որի համաձայն 10 տարվա ընթացքում պետք է իրականացվեր համընդհանուր տարրական կրթությունը, չնայած դրան 1966 թվականին անգրագետ էր տղամարդկանց 67 %-ը, կանանց՝ 88 %-ը։ 1968 թվականից ժողկրթության համակարգի մեջ են մտել 5-ամյա պարտադիր տարրական և միջնակարգ (վճարովի, ոչ պարտադիր, երկու աստիճանով՝ յուրաքանչյուրում ուսուցման տևողությունը 3 տարի) դպրոցները։ Ուսուցման 11-րդ տարին բուհի նախապատրաստական դասընթացն է։ Իրանում մասնագիտական ուսումնական հաստատությունները գործում են միջնակարգ դպրոցի 1-ին աստիճանի հիմքի վրա (ուսուցման տևողությունը 2-3 տարի)։ [[ԽՍՀՄ]]-ը օժանդակությամբ է Իրանում տեխնիկական կադրեր պատրաստող ուսումնական կենտրոնների ստեղծման գործին։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում 2-ամյա մանկավարժական ուսումնարանները, միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչներ՝ Թեհրանի համալսարանին կից մանկավարժական ինստիտուտը։ Բարձրագույն կրթություն են ստանում պետական (հիմնադրվել է 1934 թվականին), Իրանի ազգային (1960 թվականին), «Արիյամեհրի» արդարադատության (1966) համալսարաններում՝ [[Թեհրան]]ում, Փահլավիի անվան Շիրազի (1945), [[Մաշհադ]]ի (1955), Սպահանի (1960-ական թվականներ), [[Թավրիզ]]ի (1946), Ահվազի (1955) համալսարաններում, [[Թեհրան]]ի պոլիտեխնիկական, գյուղատնտեսական (Քարաջում) ինստիտուտներում են։ Խոշորագույն գրադարաններն են Ազգայինը (հիմնադրվել է 1935 թվականին, 80 հազար կտոր գիրք), Փահլավիի (հիմնադրվել է 1965 թվականին, 450 հազար կտոր ձեռագիր), Թեհրանի համալսարանական գրադարանները են։ Թեհրանում են Հնագիտության (1936), Ազգագրության (1938) և այլ թանգարաններ։ === Փիլիսոփայություն === [[Պատկեր:Persepolis 06.jpg|մինի|alt=]] Իրանի փիլիսոփայության մտքի հնագույն հուշարձանը «Ավեստան» է, որ նաև արտացոլում է հնդ-իրանական ցեղերի կոսմոլոգիական պատկերացումները։ Կեցությունն ըմբռնվել է, որպես երկու նախահիմքերի՝ Ահուրամազդայի և Ահրիմանի պայքարի արտահայտություն։ Սասանյանների տիրապետության ընթացքում (3-7-րդ դարեր) լայնորեն տարածվել են հին հունական ուսմունքները, մասնավորապես նեոպլատոնականությունը, որ զարգացրել են [[Բյուզանդիա]]յից արտաքսված հեթանոս գիտնականները։ Մեծ նշանակություն են ունեցել մանիքեությունը և մազդեզականությունը։ Արաբական տիրապետության շրջանում Իրանի փիլիսոփայության միտքը զարգացել է իսլամական Արևելքի ժողովուրդներին բնորոշ գաղափարների ազդեցությամբ։ Փիլիսոփայության պատկերացումների մեջ կարևոր է հավերժ ժամանակի (գրվան, դահր)՝ կեցության բոլորաշրջան փոփոխությունների նախահիմքի մասին ուսմունքը։ Ազատամտական հակումները բնորոշ են ար-Ռազիի հայացքներին (9-րդ դարի վերջ-10-րդ դարի սկիզբ)։ Լայն տարածում է ստացել արիստոտելականությունը (Աբու Ալի իբն-Աինա)։ Իրանի փիլիսոփայական մտքի նվաճումն էր Սուհրավերդիի (12-րդ դարի երկրորդ կես) «հայտնության փիլիսոփայությունը»։ Փիլիսոփայության մտքի նոր աշխուժացում է սկսվել 16-17-րդ դարեր, այսպես կոչված, [[Սպահան]]յան վերածննդի շրջանում։ 18-19-րդ դարերի կրոնափիլիսոփայական հոսանքների պայքարում ծագել է «շեյխերի» դպրոցը (Ա. Ախասյի, 19-րդ դարի սկիզբ), որը հարատևում է առ այսօր։ 19-րդ դարում ծագել են բաբիզմը և բեհայիզմը։ Արևմուտքի ազդեցությամբ, կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման ընթացքում, հանդես են եկել լիբերալ-բուրժուական լուսավորական մտքի տարբեր հոսանքներ, որոնք հակադրվել են իդեալիստական մետաֆիզիկական ավանդական դպրոցներին։ 20-րդ դարում Իրանում տարածվում են մարքսիզմի գաղափարները, որի աչքի ընկնող պրոպագանդիստներից էր ԻԿԿ-ի ղեկավարներից Թաղի էրանին։ Իրանի արդի փիլիսոփայության մտքին բնորոշ է արևմտաեվրոպական փիլիսոփայական տարբեր ուղղությունների համակցումը իսլամական կրոնական աշխարհայացքին, օրինակ, էկզիստենցիալիզմը՝ սուֆիզմին (Ա. Հեկմաթ, Խ. Նասրը և ուրիշներ)։ Հարատևում են իսլամական սքոլաստիկայի հետևորդները։ Տարածվում են արևմտաեվրոպական ուսմունքներ։ Զարգանում է սոցիոլոգիան (Մ. Մադհավի, Ա. Թուրաբի), մասնավորապես էմպիրիստական սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները (Ջ. Բեհնամ, Շ. Ռասեխ, Դ. Նարոքի)։ Փիլիսոփայության գիտությունների հիմնական կենտրոնը Թեհրանի համալսարանն է, ուր բանասիրական ֆակուլտետին կից գործում է փիլիսոփայության և հումանիտար գիտությունների իրանական ընկերությունը։ === Գրականություն === [[Պատկեր:Sadeq Hedayat, 1927.jpg|մինի|Հայտնի պարսիկ գրող, գրականագետ Հեդայաթ 1906 թվական Փարիզ|alt=]] Իրանի հին և մասնավորապես միջնադարյան գրականությունը իրանական խմբի լեզուներով խոսող ժողովուրդների ([[պարսիկ]], տաջիկ, աֆղան, [[քուրդ]] են), մի շարք թուրքալեզու ժողովուրդների (ուզբեկ, [[թուրքմեն]], ադրբեջանցի, [[թուրք]]) և Հինդուստանի որոշ ժողովուրդների սեփականությունն է։ Դասական շրջանի Իրանի գրականությունը (9-15-րդ դարեր) հաճախ կոչում են պարսկա-տաջիկական։ Հին պարսկերենով պահպանված հուշարձաններում («Ավեստա», աքեմենյան սեպագիր արձանագրություններ) առկա են չափածո խոսքի, հերոսական էպոսի և թագավորական ժամանակագրությունների տարրեր։ Սասանյան շրջանին են վերաբերում մեզ չհասած «Խվաթայ նամակ» («Գիրք թագավորացա) դինաստիական ժամանակագրությունը, «Ասորական ծառ», «Զարերի որդու հիշատակարանը», «Արտաշիր Փափաքանի արարքները» էպիկական ասքերը, «Քալիլե և Դիմնե» խրատական ժողովածուն և այլ հուշարձաններ։ Երբ արաբները նվաճեցին Իրանը և այն մտավ խալիֆայության կազմի մեջ (7-րդ դար), գրականության հիմնական լեզուն դարձավ արաբերենը, որով թարգմանվեցին պահլավական գրականության որոշ երկեր։ 9-րդ դարում Միջին Ասիայում և Խորասանում արաբալեզու գրականության կողքին զարգացել է ֆարսի լեզվով պոեզիան Հանզալե Բադղիսի, Ֆիրուզ Մաշրիղի, (Աբու Դուր գանի)։ Գրական պարսկերենը և Իրանի դասական պոեզիայի հիմնական ժանրերը (ռուբայի, գազել, քասիդ, մասնավի, քիթա) վերջնականապես ձևավորվել են Ռուդաքիի (մահացել 941) ու նրա սերնդի՝ 10-րդ դարի առաջին կեսի բանաստեղծների գործերում։ [[Ֆիրդուսի|Ֆիրդուսու]] (մոտ 940-1020) «Շահնամե»-ով ամբողջացել են 10-րդ դարի կեսից սկսած չափածո էպիկական ժողովածուներ ստեղծելու փորձերը։ 10-րդ դարի երկրորդ կեսից ֆարսին գրական լեզու է դարձել նաև Իրանի արևմուտքում։ 11-րդ դարում Իրանի գրականության մեջ զարգացել է ներբողագրական պոեզիան (Ֆառոխի, մահացել է 1038, Ունսուրի, մահացել է 1039, Մանուչահրի, մահացել է 1041)։ Պարսկալեզու հումանիստական գրականության գագաթնակետը [[Օմար Խայամ]]ի (մոտ 1048-1121 թվականներից հետո) պոեզիան է։ 12-րդ դարում Իրանի պոեզիայում տարածում է ստացել «իրաքյան» կոչված ճարտասանական բարդ ոճը՝ Մուիզիի (մահացել է 1127), Ռունիի (մահացել է 1130), Բուխարիի (մահացել է 1148), Ռ. Վաթվաթի (մահացել է 1182) քասիդները, խոշոր ներբողագիր էնվերիի (մահացել է մոտ 1170) և [[Խաքանի Շիրվանի|Խաքանիի]] (1120-1199) ստեղծագործությունը։ Այդ ոճը ոչ պակաս բնորոշ է 12-րդ դարի արձակի համար՝ Աբուլ-Մաալի, Զահիրի, Հ. Բալխի։ 12-րդ դարի գրականության մեջ նշանակալի երևույթ էր 1189 թվականին գրի առնված ժողովրդական «Մամաքե այյար» ժողովածուն։ Մոնղոլական նվաճման (1220-56) հետևանքով անկում ապրած Իրանի դասական գրականությունը վերստին ծաղկեց 13-րդ դարի երկրորդ կեսին-14-րդ դարի (Ի. Քերմանի, մահացել է 1277, Հ. Թաբրիզի, մահացել է 1314, Մ. Սավեջի, մոտ 1300-75)։ Հնդկաստանի պարսկալեզու բանաստեղծներ Ա. Դեհլևին (1253- 1325) և Իս. Քերմանին (1281-մոտ 1352), շարունակելով [[Նիզամի Գյանջևի]]ի ավանդույթները, վերածնեցին խրատական և հերոսական էպոսը, ընդլայնեցին գազելի թեմատիկան։ Թուրքաբնակ սուֆի բանաստեղծ և փիլիսոփա Ջալալ ալ-Դին Ռումին (1207-73) աստվածացրեց մարդուն։ Այդ շրջանում ուժեղացավ հումանիստական գրական հոսանքը (երգիծաբան Օ. Զաքանի, մահացել է 1366 թվականի և 1370 թվականի միջև, սարբեդարների ժողովրդական շարժման երգիչ է. Ցամին, մահացել է 1368, բանաստեղծներ Սաադի, Հաֆեզ)։ 15-րդ դարում պարսկալեզու բանաստեղծությունը զարգացման գագաթնակետին է հասնում հերաթյան գրական կենտրոնի առաջնորդ Ա. Ջամիի (1414-92) պոեզիայում։ 16-րդ դարից սկսած առանձնանում են իրանական և տաջիկական գրականությունները։ Լայնորեն տարածվում են բանահյուսական ավանդույթների վրա հիմնված ժանրերը, ինքնուրույն գրական ժանր է դառնում մարսիեն՝ շիայական միստերիական պոեզիան։ 17-18-րդ դարերում առաջին անգամ գրի են առնվում վերջինիս հետ կապված ողբերգական միստերիաները (թավիե)։ Դասական ավանդույթը զարգացել է այսպես կոչված պալատական գրականության շրջանակներում։ Իրանական շատ բանաստեղծներ փոխադրվում են Միջին Ասիա, [[Թուրքիա]] և, հատկապես, Հնդկաստան, որտեղ պարսկալեզու պոեզիան ծաղկում է ապրում Մեծ Մողոլների օրոք (17-րդ դարի երկրորդ կես-18-րդ դարի առաջին կես, Զեբուննիսա, 1639-1702, Բեդիլ՝ 1644-1721, Շեյխ խազին, 1692-1766)։ 17-րդ դարում Հնդկաստանի պարսկալեզու գրականության ազդեցությամբ իրանական պոեզիայում հաստատվեց հնդկական բարդ ոճը (սաբքե հինդի), առաջացան ձևապաշտական դպրոցներ։ Գրականությունը կյանքին մոտեցնելու առաջին քայլերն արեցին 18-րդ դարում, «Բազգաշթ» («վերադարձ») գրական ուղղության կողմնակիցները (Իսֆահանի, Քաշանի, Իսֆահանի)՝ ձգտելով վերածնել իրանական վաղ դասականների պարզ ոճը։ Այս ուղղությունը շարունակում են բանաստեղծներ Ֆարահանին (1778-1835), Իսֆահանին (1758- 1828), Վիսալը (մահ. 1846), Ղաանին (1808-54) և Իսֆահանին (մահացել է 1865)։ 19-րդ դարում երևան է եկել ուղեգրությունների և հուշագրությունների ժանրը։ Դարավերջին սկսել է տարածվել լուսավորական գրականությունը, որի հետ է կապվում թատերագրության, հրապարակախոսական վեպի ու վիպակի, պամֆլետի ու ֆելիետոնի (1879-1956) սկզբնավորումը Իրանի գրականության մեջ։ 1905-11 թվականների իրանական հեղափոխության և 1918-21 թվականների ազգային-ազատագրական պայքարի շրջանում դեմոկրատական գաղափարների արտահայտիչը դարձավ հրապարակախոսության հետ սերտորեն կապված երգիծական պոեզիան (Դեհխոդա, Ֆարահանի, 1861-1917, Բահար, 1886-1951, Իրաջ Միրզա, 1874-1926, Ղազվինի, մոտ 1882-1933)։ Հակաֆեոդալական և հակագաղութատիրական նպատակաուղղվածությամբ աչքի ընկավ բանաստեղծներ Ցազդիի (1889-1939) և էշղիի (1894-1924) ստեղծագործությունը։ Սոցիալիստական գաղափարներն արտահայտություն գտան Ա. Լահութիի (1887-1957) պոեզիայում։ Այս ժամանակին է վերաբերում պատմավեպի (Բաղեր, Շեյխ Նաթարի, Քերմանի) և նորավեպի ժանրի սկզբնավորումը (Զամալզադե, ծնվել է 1890)։ 1920-ական թվականների սկզբին հեղափոխական շարժման անկումը և բռնության ուժեղացումը պայմանավորեցին առաջին սոցիալական վեպերի հոռետեսական տրամադրությունը (Քազեմի, ծնվել է 1887, Խալիլի, Դովլաթաբադի, Հեջազի, ծնվել է 1896, խոդադադե)։ 1930-ական թվականներին երկրում տիրող ռեակցիայի պայմաններում պոեզիայում աշխուժացավ ներբողագրական հոսանքը, պատմավեպը ստացավ ազգայնական ոգի, սոցիալական վեպը սահմանափակվեց բարձրաշխարհիկ կյանքի նկարագրությամբ։ Ռեգա-շահի վարչակարգի անկումից (1941) հետո Իրանի գրավոր արձակը, նոր վերելք ապրեց (Հեդայաթ, 1903-51, Ալավի, ծնվել է 1904)։ Զարգացավ նորավեպի ու պատմվածքի ժանրը (Չուբաք, Բեհազին, ծնվել է 1914 թվականին, Նուշին, 1910-1971, Սադեղ), ստեղծվեցին սոցիալական վեպեր ու վիպակներ (Զամալզադե, Նաֆիսի, Ֆազել), աշխուժություն նկատվեց դրամատուր գիայում (Չուբաք, Նուշին) և թարգմանական գրականության բնագավառում։ 1940-ական թվականների վերջին և 50-ականների սկզբին պոեզիայում տիրապետող դարձան հակաիմպերիալիստական տրամադրությունները (Թավալոլի, ծնվել է 1917, Սայե, ծնվել է 1927, Սոլթանի, ծնվել է 1922, Զալի, ծնվել է 1906), ձևավորվեց ու հաստատվեց «շերենոու» (նոր բանաստեղծություն) ուղղությունը (Աֆրաշթե, 1908-59 և այլն)։ Իրանի պոեզիայի դասական ուղղությունը շարունակում են զարգացնել Շահրիարը (ծնվել է 1906), Սոայերին (ծնվել է 1909), Համիդին (ծնվել է 1914), Խանլարին (ծնվել է 1913) և ուրիշներ։ 1950-ականների երկրորդ կեսից Իրանի պոեզիայում ճանաչում գտած «նոր բանաստեղծության» ներկայացուցիչներ Նադերփուրի, Օմիդի, Ֆառոխզադի, Քեսրայիի պոեզիային բնորոշ է պարսից բանաստեղծության ավանդույթների ստեղծագործական յուրացումը, հումանիստական հնչեղությունը։ Գրականագիտությունը Իրանում եղել է դեռևս վաղ միշնադարում։ 12-րդ դարի դարից սկսած կազմվել են մատենագիտական յուրօրինակ անթոլոգիաներ՝ թազքերե։ Զարգացել է տաղաչափության մասին գիտությունը («էլամեարուզ»)։ Նոր ուղղության գրականագիտությունը սկզբնավորվել է 1920-ական թվականներին։ 1950-60-ական թվականներին Իրանի գրականագիտության մեջ դրսևորվում է գրական պրոցեսը տեսականորեն իմաստավորելու միտում (միթրա, դաստեղեյբ, զարենքուբ)։ === Ճարտարապետություն === [[Պատկեր:Nasirolmolk mosque warm light.jpg|մինի|Պարսկական Մզկիթը ներսից|alt=]] [[Պատկեր:Masjid Shah, view of the courtyard by Pascal Coste.jpg|մինի|Իրանի Իսֆահան քաղաքը 1841 թվականին|alt=]] [[Պատկեր:Esfahan-shah-sq.jpg|մինի|Պարսկական Մզկիթ Իսֆահան քաղաքում|alt=]] [[Պատկեր:Qareh kelissa.jpg|մինի|հայկական [[Սուրբ Թադևոսի վանք]]ը Իրանի Հյուսիսում|alt=]] Նեոլիթի ժամանակաշրջանից պահպանվել են հողագործական բնակավայրերի մնացորդներ՝ կավե և հում աղյուսե տներով (կան որմնանկարների հետքեր)։ Իրանի հարավ-արևմուտքում, մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակում, [[Էլամ]] պետությունում զարգացել է Միջագետքի մշակույթին մոտ արվեստ։ Մեդական թագավորության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի առաջին կես) կառուցվել են մայրաքաղաք Էկբատանի (ժամանակակից՝ Համադան) հզոր ամրությունները, երկսյունազարդ ճակատային խորշով վիմափոր դամբարաններ։ Աքեմենյան ժամանակաշրջանում մեծ թափ է ստացել պալատային ճարտարապետությունը։ Պալատների բաղկացուցիչ մասերից էր ապադանը։ Հիմնական շինարարական նյութը հում աղյուսն էր, փայտը, քարը, դեկորում կիրառվել է գունավոր սվաղ, ոսկեզօծում, կենդանիների քանդակներով պարակալներ և այլն։ Պաշտամունքային կառույցներն էին քառամույթ, քառակուսի հատակագծով զրադաշտական սրբարանները, քարե աշտարակները՝ սրբազան կրակը պահելու համար։ Աքեմենյանների թագավորական գերեզմանատները վիմափոր դամբարաններ էին։ Ձևով առանձնանում է Բյուրոս արքայի դամբարանը Փասարդադում։ Սելևկյանների ժամանակաշրջանում գերակշռում են հելլենիստական նմուշները (տաճար Կենգավերում, մ.թ.ա. 2-րդ դար)։ Պարթևական ժամանակաշրջանում կազմավորվել է դեպի ներքին բակը բացվող այվանով պալատի տիպը (Քուհե-խոջա սարի պալատը Համուն լճի մոտ)։ Սասանյան ժամանակաշրջանում ինտենսիվ զարգացել է քաղաքաշինությունը։ Քաղաքները կառուցապատվել են բոլորաձև Ֆանտաստիկ կենդանու հախճաղյուսն հարթաքանդակ Շոշից (Լուվր, Փարիզ) Աքեմենյան պտյակ, արծաթ (Բրիտանական թանգարան, [[Լոնդոն]]) (Դուր, այժմ՝ Փիրուզաբադ) կամ ուղղանկյուն պարագծով պարիսպների ներքո, հաճախ կանոնավոր հատակագծով (Նիշապուրը շախմատաձև է)։ Շինությունները քարից էին, թրծված կամ հում աղյուսից, պարաբոլաձև թաղերով, կիրառվել է նաև արոմպային փոխանցմամբ գմբեթ։ Հսկայական չափերի պալատներին բնորոշ էր մեծ թաղածածկ այվան՝ ընդունելության դահլիճը, լրացված գմբեթավոր կառույց, և բոլորաձև կտրվածքի, հզոր սյունկոնտրֆորսները (Ֆիրուզաբադում 3-րդ դար, Սարվեստանում, 5-րդ դար)։ Պաշտամունքային կառույցներն էին՝ «չոբտակ» զրադաշտական տաճարները (քառակուսի հատակագծով, քառակամար գմբեթավոր տաղավար) և քարե զոհասեղանները բաց երկնքի տակ։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան|Արաբական նվաճումները]] (7-րդ դար) և իսլամի տարածումը սկզբնավորել են նոր տիպի կառույցներ՝ մի նարեթներով մզկիթ, մեդրեսե, դամբարան, ծածկված շուկա, քարվանսարա («խան»), բաղնիք («համմամ») և այլն։ Ծավալվել է միջնադարյան ամրոց-քաղաքների շինարարությունը, քաղաքի երկու գլխավոր փողոցները կապելով չորս դարպասներ, փոխհատվում էին կենտրոնում՝ կազմելով հրապարակ (մեյդան), որտեղ գտնվում էին պալատը, շուկան, գլխավոր մզկիթը, երբեմն՝ միջնաբերդը («արկ»)։ Քաղաքի պարսպից դուրս արհեստավորական արվարձաններն էին։ Կամարներն ու թաղերը հետզհետե դարձել են սլաքային, առաջացել են ջլաղեղնավոր թաղերի ու տրոմպային փոխանցմամբ գմբեթների բազմաթիվ տարբերակներ։ 12-րդ դարում կազմավորվել է իրանական մզկիթի տիպը, սրահներով շրջապատված ուղղանկյուն բակ, առանցքադիր, դեմ հանդիման չորս այվանով, որոնցից մեկի հետևում գմբեթավոր դահլիճն էր (Զավարի մզկիթը, Էրդասաանի մոտակայքում, 1135, Սպահանի գլխավոր մզկիթը)։ Մզկիթին կից մինարեթն էր, սկզբում՝ քառակուսի հատա կագծով, ութնիստ բնով, 11-րդ դարից՝ բոլորաձև, դեպի վեր նվազող տրամագծով, ձևավոր շարվածքի գոտիներով, շթաքարե պսակով և փոքր գմբեթավոր աշտարակի ավարտով (Բաստամի մինարեթը, 1120)։ Դամբարանները աշտարակաձև էին (բոլորակ կամ աստղաձև հատակագծով, կոնաձև ծածկով) և գմբեթավոր խորանարդաձև։ 13-14-րդ դարերում, Հուլավյան իշխանության ժամանակաշրջանում, ճարտարապետությունը կրել է մի շարք փոփոխություններ, կոմպոզիցիոն (այվանների պատերին արվում են կամարակապ բացվածքներ, խորշեր, իսկ շքամուտքի այվանը ավարտվում է գմբեթաբդով, պաշտամունքային կառույցներում առանձին կանգնած մինարեթը փոխարինվում է շքամուտքի գլխին կառուցված երկու գեղակազմ աշտարակներով, ճակատների և ինտերիերի բոլոր աարրերը դառնում են նեղ, խիսավերձիգ են), կառուցվածքային (մշակվում են թաղակիր կամարների համակարգի տարբերակներ, բարձրասլաք բջջային գմբեթ են)։ Դեկորին բնորոշ է հագեցված բազմագունությունը, օրնամենտալ որմնանկարչությունը, փորագրված, ներկված արհեստական մարմարը, ջնարակած խեցին, շթաքարեկազմ (ստալակտիտային) քիվերը, թաղերը են։ Հիմնական շինանյութը հում և թրծված աղյուսն է։ Այս շրջանում կազմավորվել են պաշտամունքային մեծաչափ անսամբլներ բազմատիպ շենքերով՝ մզկիթ, մինարե, խանակա կամ մեդրեսե (Նեթենզի համալիրը, 1304-25), կառուցվել են քարավանատներ, կամուրջներ, բաղնիքներ, նաև Իրանի ողջ պատմության երեք խոշորագույն կառույցները՝ Ղազան խանի (1295-1305) և Օլջայթու-Խոդաբնդեի (1305-13, ճարտարապետ Ալի-Շահ) դամբարանները, Ալի-Շահի մզկիթը [[Թավրիզ]]ում։ Թեմուրյանների պետության կազմում Իրանի (14-15-րդ դարեր) պաշտամունքային կառույցները պսակվում են թմբուկավոր խեցե, երկնագույն երեսպատ գմբեթով, շքամուտքը կողահարվում է մինարեներով, ճակատներն ամբողջովին երեսպատվում են ջնարակած խեցեգորգով (Դոհարշադ մզկիթը Մաշհադում, 1405-18, ճարտարապետ Ղավամ ադ-Դին Շիրազի)։ 16-րդ դարից Սեֆյան Իրանի ճարտարապետությունը աչքի է ընկնում չափազանց մեծ մասշտաբով, պերճաշուքությամբ, ծավալների զանգվածեղությամբ, բազմազան նրբագեղ մանրամասներով, գունեղ, բարդ դեկորով։ Վերջնականապես կազմավորվել է քարվանսարայի տիպը։ Հատկապես ծավալվել է քաղաքաշինությունը. սկզբնավորվել է քաղաքային վիթխարի անսամբլի գաղափարը (Նոր Սպահանը՝ հսկայական Մեյդանե-Շահ հրապարակով և Չհարրաղ բուլվար մայրուղիով)։ 18-19-րդ դարերում Իրանի տնտեսության անկման հետ շինարարությունը կտրուկ կրճատվել է։ 20-րդ դարում կառուցվել են նոր տիպի շենքեր (Թեհրանի համալսարանը, 1930-ական թվականներ, ճարտարապետ՝ Ա. Դոդար), կիրառվում են երկաթբետոն, մետաղ, ապակի։ 1950-ական թվականներից կառուցվել են կառավարական, մեմորիալ շինություններ, հյուրանոցներ, հիվանդանոցներ, դպրոցներ։ Իրանի ճարտարապետները համադրում են ժամանակակից սկզբունքները ազգային ճարտարապետական ավանդներին. Իբն Սինայի (1952, [[Համադան]]), Նադիր շահի (1961, [[Մաշհադ]]) դամբարանները, ՕմարԻ» այյամի գերեզմանը։ Իրանում վերջին շրջանում մեծ թափ է ստացել քաղաքաշինությունը, մայրաքաղաք Թեհրանը հարստացել է բազմաթիվ կառույցներով, նրա բնակչության թիվը 2015 թվականին անցավ 13.6 միլիոնը<ref>[http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Թեհրանի բնակչությունը 2015 թվականին]</ref>։ === Կերպարվեստ === [[Պատկեր:Iranian Wedding Ceremony.jpg|մինի|alt=]] [[Պատկեր:St-Stepanous-02.jpg|մինի|Հայկական Սուրբ Ստեփանոս Եկեղեցին Իրանի Հյուսիսում|alt=]] Իրանի տարածքում հայտնաբերված արվեստի հուշարձանները հնագույն ժամանակներից են (մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակների խեցեղեն, գլիպտիկա ևն)։ Մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներում Իրանի հարավ-արևմուտքում զարգացել է Ելամի արվեստը։ Մ.թ.ա. 12-7-րդ դարերում Իրանի կենտրոնական մասի արևելքում հայտնաբերված նրբագեղ բրոնզյա իրերը հայտնի են «[[Լոռեսթան]]ի բրոնզ» անվամբ։ Հետագայում առաջատար է դարձել Միդիայի մշակույթը։ Աքեմենյան շրջանի Իրանի արվեստին բնորոշ է շենքերը գարդարող բարձրաքանդակը (Պերսեպոլիս, Շոշ)։ Բարձր զարգացման է հասել մետաղի գեղարվեստական մշակումը (դրվագված և փորագրված արծաթյա անոթներ, ոսկերչական իրեր)։ Սասանյան թագավորության շրջանում հիմնական տեղ է տրվել քանդակագործությանը՝ բոլորաքանդակ, ժայռակոփ բարձրաքանդակներ, որոնք աչքի են ընկնում պլաստիկ արտահայտչականությամբ։ Համաշխարհային հռչակ են վայելել դեկորատիվ-կիրառական արվեստի գործերից բրդյա և մետաքսյա գործվածքները, մետաղյա իրերը (արծաթյա սկահակներ, թասեր՝ դրվագված, ձուլածո կամ Փորագրված)։ 7-13-րդ դարերում պահպանվել են որմնանկարների մնացորդներ, արհեստական մարմարի բարձրաքանդակներ, մանրանկարչության նմուշներ։ Սելջուկյան շրջանի (11-12-րդ դարեր) բրոնզյա իրերը ծանրանիստ են, ճոխ զարդարված։ 9-13-րդ դարերի խեցեղենը աչքի է ընկնում տեխնոլոգիական և գեղարվեստական հատկանիշների բազմազանությամբ։ Զարգացել է ապակե գործությունը։ Մոնղոլական արշավանքները (13-րդ դարի առաջին կես) դանդաղեցրել են մշակույթի առաջընթացը, սակայն 13-րդ դարի երկրորդ կեսից վերածնվել են արվեստի բոլոր տեսակները։ 14-15-րդ դարերում առաջին պլան է մղվել մանրանկարչությունը։ 14-րդ դարի առաջին կեսից գործել է Թավրիզի մանրանկարչության դպրոցը, 14-15-րդ դարերում՝ Շիրազի մանրանկարչության դպրոցը, որին բնորոշ էին կոմպոզիցիայի մոնումենտալություն, հստակ ու նրբագեղ գծանկար, գունային հնչեղ համադրություն, կերպարների ազատ շարժում («Էսքանդարի անթոլոգիա», 1410, Կյուլպենկյանի հավաքածու, Լիսաբոն)։ 15-րդ դարում կարևոր նշանակություն է ստացել Հերաթի մանրանկարչության դպրոցը։ Ստեղծվել են մանրանկարներից կազմված ալբոմներ, զարգացել են դիմանկարչական մանրանկարչությունը, թեթև գունազարդված գծանկարչությունը։ 16-17-րդ դարերի անվանի նկարիչներից առանձնանում են Աղա Ռզան, Ռգա Աբասին, Մոհամադ Զտմանը։ Համաշխարհային շուկայում լայն համարում են ստանում գեղանկարչորեն հարուստ գործվածքները, գորգերը, խեցեգործական և մետաղյա իրերը, լաքը, ոսկերչական առարկաները։ 18-րդ դարի վերջից Իրանի արվեստում զգալի է դարձել եվրոպական ազդեցությունը, սկզբնավորվել է ջրաներկով և յուղաներկով գեղանկարչությունը (Սանի-օլ-Մոլք, Մահմուդ Մալեք աշ-Շոար), շարունակվել են մանրանկարչության ավանդույթները (Լոթֆ Ալի)։ 20-րդ դարի սկզբից զարգացել են եվրոպական տիպի քանդակագործությունը, գեղանկարչությունը և գրաֆիկան (հատկապես գրքի նկարազարդումը և ռեկլամային պլակատը)։ Ռեալիստական արվեստի ուղիով են ընթանում Քեմալ օլ-Մոլքը (1920 թվականին [[Թեհրան]]ում հիմնել է գեղանկարչության և քանդակագործության դպրոց), Հասան Ալի Վազիրին (գեղանկարիչ և քանդակագործ), Մոհսեն Մողադդամը (գեղանկարիչ), Աբուլքասիմ Սադեղին (քանդակագործ) և ուրիշներ։ Աշխատավոր ժողովրդի կյանքին են նվիրված Աբդուլլա Ամերիի, Լեյլի Մատին Դավթարիի երփնագրերը, Հուշանգ Փեգեշք-Նիյայի փորագրությունները։ Մանրանկարիչները ([[Հոսեյն Բեհզադ]] և ուրիշներ) ձգտում են վերականգնել հին վարպետների ավանդույթները։ Մոդեռնիստական հոսանքների հետնորդներ են Բեհջադ Մադրը, Աշոտ Մինասյանը, Ահմադ Իսֆանդիարին և ուրիշներ։ 1959 թվականին Թեհրանում հիմնադրվել է Դեկորատիվ արվեստների բարձրագույն դպրոց։ Իրանում ստեղծվել է հայկական արվեստի մի ամբողջ դպրոց։ Այնտեղ է ստեղծագործել խոշոր մանրանկարիչ [[Հակոբ Ջուղայեցի]]ն։ Հայկական արվեստի տարբեր նմուշներ են պահպանվել Նոր Ջուղայում, [[Թավրիզ]]ում, Շիրազում և այլուր, որոնք կարևոր են 17-18-րդ դարերի հայ արվեստի պատմության համար։ Նշանակալից են հատկապես Մինասի և [[Հովհաննես Մրքուզ (փիլիսոփա)|Հովհաննես Մրքուզի]] ստեղծագործությունները։ 1870-ական թվականներին Թեհրանում պալատական նկարիչ էր [[Հակոբ Հովնաթանյան]]ը։ Ժամանակակից իրանահայ նկարիչների արվեստում նկատելի են դեռես 17-րդ դարում սկզբնավորված փոխազդեցությունների ավանդույթները։ === Երաժշտություն === [[Պատկեր:Kamanche.jpg|մինի|Պարսկական քամանչա|alt=]] Իրանի բազմադարյա ավանդույթ ունեցող պրոֆեսիոնալ (դասական) և ժողովրդական երաժշտությունը մոնոդիկ է։ Հիմքում ունի 7 հիմնական և բազմաթիվ լրացուցիչ դաստգյահ-հնչյունաշարերի յուրատեսակ լադային համակարգ՝ բաղկացած 24 աստիճանից։ Երաժշտության գլխավոր ձևերն են՝ թեսնիֆ (յուրատեսակ բալլադ), քասիդ (ձոն), ղազել (քնարական երգ), շատ տարածված է մակամը։ Նվագարաններից են՝ սազ, թառ, քամանչա (լարային), զուռնա (փողային), զարբ (հարվածային)։ Իրանի հնագույն երաժշտության վերաբերյալ տվյալներ համարյա չեն պահպանվել։ 7-րդ դարի սկզբին [[Խոսրով II Ափարվեզ]] կամ Ապրուեզ երաժշտասեր արքայի հովանավորությամբ Տիզբոնում նախաձեռնել են երգ-երաժշտության կանոնավորմանը, հրավիրվել են երաժիշտներ (այդ թվում նաև Հայաստանից)։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան|Արաբական նվաճումներից]] հետո նկատելի են փոխազդեցությունները։ 9-րդ դարից սկսած ծաղկել է պալատական արվեստը։ 13-րդ դարում գործել է տեսաբան, կոմպոզիտոր և կատարող Ուրմավին։ 15-րդ դարում պահպանվել են տեղեկություններ նոտագրության մասին։ 1850-ական թվականներից Իրանի երաժշտությունը ազդվել է եվրոպականից. [[Թեհրան]]ում, կայսերական քոլեջին կից բացվել է երաժշտական դպրոց։ 1920-ական թվականներին կոմպոզիտոր, վիրտուոզ թառահար, Թեհրանի համալսարանի պրոֆեսոր Ալի Նաղի Վազիրին սկզբնավորել է ազգային երաժշտության ուսուցումը, հրատարակել երաժշտական տեսության դասագիրք, բացել երաժշտական դպրոց, որտեղ սովորել են Իրանի առաջին պրոֆեսիոնալ երաժիշտները։ 1930-ական թվականների սկզբին Թեհրանում բացվել են բարձրագույն երաժշտական դպրոց (1940-ական թթ. վերջերից՝ կոնսերվատորիա), մասնավոր երաժշտական դպրոցներ։ Ճանաչված կոմպոզիտորներից և երաժշտագետներից են՝ Աբդուլհասան Սեբան, Ռ. Ֆարղանեն, Հ. Սանջարին, կատարողներից ու օպերայի և բալետի արտիստներից՝ Ֆ. Սեբան, Ջ. Աշոտ-Հարությունյանցը, Ս. Թաջբախշը, Ա. Մելքոնյանը, Փարսին։ Իրանում գործում են օպերայի և բալետի թատրոն (1967, Թեհրան), հեռուստատեսության բալետի խումբը, ֆիլհարմոնիա (1953), 2 սիմֆոնիկ նվագախումբ, կոնսերվատորիաներ, բալետի և երաժշտական դպրոցներ։ Դարեր շարունակ Իրանում հռչակ են վայելել հայազգի ժողովրդական երգիչները, աշուղները։ Նորագույն շրջանի իրանահայ երաժշտական մշակույթի նշանավոր ներկայացուցիչներից են Ն. Գալանդերյանը, Լ. Գրիգորյանը, Հ. Գրիգորյանը, Ռ. Գրիգորյանը, Լ. Բազիլը, Ա. Ջամբագյանը, Մ. Մելիք-Ասլանյանը, Լ. Ճգնավորյանը, Հ. Վարդանյանը և ուրիշներ։ Հայ երաժիշտ արվեստագետների ջանքերով Իրանի տարբեր քաղաքներում ստեղծվել են երգչախմբեր։ 1928 թվականին Թեհրանում հիմնվել է «Կոմիտաս» երկսեռ երգչախումբը (հիմնադիր՝ Հ. Գրիգորյան), 1945 թվականին՝ «Գուսան» երգչախումբը (հիմնադիր՝ Ն. Գալանդերյան), 1946 թվականին՝ «Գուսան» երգչախումբը և նվագախումբը (հիմնադիր՝ Լ. Գրիգորյան), 1960 թվականին՝ «Հայ երգ» (հիմնադիրներ՝ Լ. Բազիլ և Ա. Հովհաննիսյան), 1963 թվականին՝ «Անուշ» (հիմնադիր՝ Հ. Գասպարյան), 1951 թվականին Աբադանում՝ «Գուսան» (հիմնադիր՝ Ժ. Մինասյան) երգչախմբերը։ Շատ հայ ջութակահարներ, դաշնակահարներ, երգիչներ, դիրիժորներ դասավանդում են Թեհրանի կոնսերվատորիայում, հանդես գալիս տարբեր նվագախմբերում և օպերային թատրոնում։ Հայտնի են դաշնակահարուհի Տ. Աշոտ-Հարությունյանցը, երգչուհիներ Թ. Փիլոսյանը, Ա. Թերզյանը, երգիչ Ա. Աղաբեկյանը, ջութակահարներ Վ. Իաջայանը, Հ. Մանուկյանը և ուրիշներ։ Գործում են «Արարատ» և «Հայ երգ» երաժշտական ընկերությունները։ === Թատրոն === [[Պատկեր:Iranian theater new delhi feb 2006.JPG|մինի|Պարսկական թատրոն Դելի քաղաքում|alt=]] Թատերարվեստի տարրեր են պարունակել Իրանի հին ծիսակատարությունները։ Հիշատակություններ կան բազիգերների հին թատրոնի մասին, որ մոտ է եղել գուսանների արվեստին։ Կենցաղավարել են մնջախաղը, ստվերների և տիկնիկային թատրոնները։ 10-րդ դարից զարգացել են միստերիաները, որոնց գրառումներից 17-18-րդ դարերից սկզբնավորվել է պարսկական ողբերգության թազիյե տեսակը։ Մինչե 1930-ականներին ներկայացումներ են տվել թափառաշրջիկ դերասանները՝ մասխարաբազները։ 1890 թվականին, Թեհրանում, պոլիտեխնիկական դպրոցին կից ստեղծվել է պալատական թատրոն, 1911-12 թվականներին կազմակերպվել են Ազգային, 1917 թվականին՝ Իրանական կոմեդիայի թատրոնները, 1932 թվականին՝ թատրոն-ստուդիա (ղեկավար բեմա նկարիչ Ս. Քերմանշահի). 1945-49 թվականներին, [[Թեհրան]]ում գործել է «Ֆիրդուսի» թատրոնը, 1963 թվականին ստեղծվել դրամատիկական ստուդիա։ Մշտական թատերախմբերից են՝ «Թատրոնն այսօր» (ղեկավար Մ. Ջաֆֆարի), «Ազգային» (ղեկավար Մ. Զավանմարդ) և Արվեստի ու մշակույթի մինիստրության խումբը։ Իրանի ճանաչված դերասաններից են՝ Մոստաֆա և Մախին Օսկույիները, Մոհամադ Ալի Քեշավարզը, Ռոհմեդին Իասրովին։ 1968-69 թվականներին «Թալար մուզե» թատրոնում բեմադրվել են Ա. Օստրովսկու, Մ. Գորկու, Ա. Արբուզովի, Բ. Բրեխտի և արևմտաեվրոպական այլ դրամատուրգների պիեսները։ Թեհրանում գործում են նաև «Շահրիվարի 25-ի», «Քասրա», «Նասր», «Ջամեյե Բարբոդ», Մաշհադում՝ Ազգային թատրոն, Սպահանում՝ «Սեպահան», Համադանում՝ «Բուալի» և այլ թատրոններ։ Հայ թատերական կյանքն Իրանում սկզբնավորվել է 1879 թվականին՝ Թեհրանում (Մ. Փափազյանի նախաձեռնությամբ)։ 1880 թվականից ներկայացումներ են տրվել Թավրիզում, 1888 թվականից՝ [[Նոր Ջուղա]]յում։ 1888 թվականին և 1890 թվականին [[Թավրիզ]]ում և [[Թեհրան]]ում պիեսներ են բեմադրել Ս. և Ա. Սաֆրազյանները (այդ թվում «Պեպո»-ն՝ Աստ. Փանվելյանի ադրբեջաներեն թարգմանությամբ)։ 20-րդ դարի սկզբին Իրանի հայաշատ քաղաքներում ներկայացումներ են տվել Թիֆլիսից, Բաքվից ժամանած հայկական թատերախմբերը (այդ թվում Աբելյան-Արմենյան թատերախումբը)։ 1919-21 թվականներին Իրանում են աշխատել Սիրանուշը, Արմենյան ամուսինները, Ա. Հովհաննիսյանը։ Իրանի և իրանահայ թատրոնին մեծ ծառայություններ է մատուցել Վ. Փափազյանը (1934)։ Իրանում հայկական թատրոնի զարգացմանը մեծապես նպաստել են Մ. Թաշճյանը, Մ. Մարությանը, Ս. Արզումանյանը, Ռ. և Լ. Աթայանները, Մ. Մանուկյանը, Եֆբարը և ուրիշներ։ 1940-50-ական թվականներին [[Թավրիզ]]ում գործել են «Շիրվանզադե», «Հ. Աբելյան», «Սասունցի Դավիթ», ինչպես և Դրամատիկական, Դրամա-օպերետային թատերախմբեր։ Թատերական կապերն ամրապնդելու գործում նշանակալից դեր են կատարել երգիչ, բանաստեղծ և դերասան Ա. Հովհաննիսյանը, Մ. և Ն. Մարվարյանները, Է. Բալասանյանը։ === Կինո === 1930 թվականին նկարահանվել է առաջին «Աբի Ռաբի» (ռեժիսոր՝ Էխանիյան) խաղարկային ֆիլմ-ֆարսը։ 1946 թվականին Թեհրանում կազմակերպվել է «Միթրաֆիլմ» առաջին կինո ստուդիան։ 1950-ականների ամենահաջողված՝ «Նավահանգստի գողը» (1954, ռեժիսոր Ա. Շիրազի) ֆիլմը ստեղծվել է իտալական նեոռեալիզմի ազդեցությամբ։ 1960-1970-ական թվականներին թողարկվում են դիցաբանական և պատմական թեմաներով ֆիլմեր, կոմեդիաներ, մելոդրամներ՝ «Մազանդարանի վագրը» (ռեժիսոր՝ Ս. Խաչիկյան), «Սպասումի ափը» (ռեժիսոր Ս. Յասեմի) են։ 1955 թվականից Թեհրանում անց են կացվում միջազգային, 1964 թվականից՝ ազգային կինոփառատոներ։ 1964 թվականին հիմնադրվել է Կինեմատոգրաֆիայի բարձրագույն խորհուրդը։ Իրանի կինեմատոգրաֆիայի զարգացմանը նպաստել են ռեժիսորներ Մ. Մոհսենին, Մ. Ցասեմին, Շ. Ռաֆիան, Մ. Խաչիկյանը և ուրիշներ։ Կինոդերասաններից են՝ Վոսուղին, Ֆարդին, Արմանը, ժալեն, Շիվան, Շոխլան, Դիլքեշը, Մադրը և ուրիշներ։ Կինոստուդիաներից են (1971)՝ «Պարս-ֆիլմ»-ը, «Ասիա-ֆիլմ»-ը, «Ասրե-Թալայի»-ն, «Միսագիե»-ն, «Քարավան»-ը։ Թողարկվում է 100-ից ավելի կինոնկար։ == Հետաքրքիր փաստեր == Իրանի դրոշը աշխարհում ամենաշատ բառեր պարունակող դրոշն է։ Դրոշի վրա 22 անգամ գրված է «Ալլահ Ակբար»<ref>{{Cite web |title=Իրանի Դրոշ |url=http://33tura.ru/iran-flag |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728054528/http://33tura.ru/iran-flag |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 28 |access-date=2015 թ․ ապրիլի 12}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Իրանի վարչական բաժանում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://iran.mfa.am Իրանում Հայաստանի դեսպանություն] * [https://en.mfa.gov.ir/portal/product/5231/382/Armenia Իրանի դեսպանությունը Հայաստանում] * [https://alikonline.ir Ալիք օրաթերթ] * [https://tehranprelacy.com/ Թեհրանի հայոց թեմ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413093401/http://www.tehranprelacy.com/ |date=2021-04-13 }} * [https://iranicaonline.org/ Encyclopaedia Iranica] {{ref-en}} {{Վիքիբառարան|Իրան}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Իրանի վարչական բաժանում}} {{Ասիական երկրներ}} {{Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն}} {{Միջին Արևելք}} {{Պարսից ծոցի երկրներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=442}} [[Կատեգորիա:1979 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի երկրներ]] [[Կատեգորիա:Իսլամական հանրապետություններ]] [[Կատեգորիա:Իրան]] [[Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:ՕՊԵԿ անդամ երկրներ]] 4b1f8kapish4k20io5j3xqhla97vm1m 10953635 10953626 2026-10-22T08:16:34Z 23artashes 2675 10953635 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Իրան (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ երկիր|բնօրինակ անվանում=جمهوری اسلامی ایران|հայերեն անվանում=Իրանի Իսլամական Հանրապետություն}} '''Իրան''' ({{lang-fa|ایران}} {{transl|fa|Irān}}), նաև հայտնի որպես '''Պարսկաստան'''<ref>{{Cite book |last=A. Fishman |first=Joshua |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives (Volume 1) |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0195374926 |page=266 |quote="“Iran” and “Persia” are synonymous" The former has always been used by the Iranian speaking peoples themselves, while the latter has served as the international name of the country in various languages}}</ref>, պաշտոնապես '''Իրանի Իսլամական Հանրապետություն''' ({{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران‎}})<ref>{{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} {{transl|fa|Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān}} {{IPA-fa|d͡ʒomhuːˌɾije eslɒːˌmije ʔiːˈɾɒn|}}</ref>, ինքնիշխան պետություն [[Արևմտյան Ասիա]]յում<ref>{{Cite web |title="CESWW" – Definition of Central Eurasia |url=http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805052739/http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |archivedate=2010 թ․ օգոստոսի 5 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 1 |publisher=Cesww.fas.harvard.edu}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013 թ․ հունիսի 14 |title=Iran Guide |url=http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212095435/http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |archivedate=2009 թ․ դեկտեմբերի 12 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21 |publisher=National Geographic}}</ref>։ Ավելի քան 81 միլիոն բնակչությամբ<ref name="amar.org.ir">{{Cite web |title=داده‌ها و اطلاعات آماری |url=https://www.amar.org.ir/دادهها-و-اطلاعات-آماری |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314233022/https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C |archivedate=2018 թ․ մարտի 14 |accessdate=2018 թ․ մարտի 18 |publisher=Amar.org.ir}}</ref> Իրանը աշխարհում [[Աշխարհի երկրներն ըստ ազգաբնակչության|բնակչության թվով 18-րդն է]]<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ մարտի 13 |title=National Census Preliminary Results Released: Iran's Urban Population Up |url=https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713122706/https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 13 |access-date=2017 թ․ մայիսի 28 |work=Financial Tribune |language=en-US}}</ref>։ 1.648.195 կմ քառակուսի տարածքով այն երկրորդ ամենախոշոր երկիրն է [[Մերձավոր Արևելք]]ում և 17-րդը՝ աշխարհում։ Իրանը հյուսիս արևմուտքում սահմանակից է [[Հայաստան]]ին, [[Ադրբեջան]]ին և Ադրբեջանի մաս կազմող [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանին]], հյուսիսում [[Կասպից ծով]]ին, հյուսիս արևելքում [[Թուրքմենստան]]ին, արևելքում [[Աֆղանստան]]ին և [[Պակիստան]]ին, հարավում [[Պարսից ծոց]]ին և [[Օմանի ծոց]]ին, արևմուտքում [[Թուրքիա]]յին և [[Իրաք]]ին։ Երկիրը գտնվում է [[Եվրասիա]]յի և Արևմտյան Ասիայի կենտրոնում, իսկ [[Հորմուզի նեղուց]]ը երկրին տալիս է աշխարհաքաղաքական մեծ կարևորություն<ref>{{Cite web |title=Iran's Strategy in the Strait of Hormuz |url=http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208071232/http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |archivedate=2015 թ․ դեկտեմբերի 8 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 29 |publisher=The Diplomat}}</ref>։ Երկրի մայրաքաղաքը և խոշորագույն քաղաքը [[Թեհրան]]ն է, որը համարվում է նաև երկրի մշակութային և տնտեսական կենտրոնը։ Իրանի տարածքում են ծնունդ առել աշխարհի հնագույն [[քաղաքակրթություն]]ներից շատերը<ref>{{Cite book |author=[[Christopher Whatley|Whatley, Christopher]] |title=Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707 |date=2001 |publisher=Tuckwell Press}}</ref><ref>{{Cite book |author=Lowell Barrington |url=https://books.google.am/books?id=yLLuWYL8gTsC&pg=PA121 |title=Comparative Politics: Structures and Choices, 2nd ed.tr: Structures and Choices |date=2012 թ․ հունվար |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-111-34193-0 |page=121 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21}}</ref>՝ սկսած մ.թ.ա. չորրորդ հազարամյակում [[Էլամ]]ական թագավորություններից։ Իրանն առաջին անգամ միավորել են [[մեդեր]]ը, իրանական մի ժողովուրդ, մ.թ.ա. յոթերորդ դարում<ref name="Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran">{{Cite web |author=Encyclopædia Britannica |title=Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/372125/Media |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 25 |publisher=Britannica.com}}</ref>։ Երկիրը հասել է իր հզորության գագաթնակետին [[Աքեմենյան պետություն|Աքեմենյան պետության]] ժամանակ, որը հիմնադրել էր [[Կյուրոս Բ Մեծ]]ը մ.թ.ա. վեցերորդ դարում, որի տարածքները ձգվում էին [[Արևելյան Եվրոպա]]յից մինչև [[Ինդոս]] գետի ավազան՝ դառնալով մինչ այդ եղածներից ամենաընդարձակ պետությունը<ref name="book">{{Cite book |author=David Sacks |url=https://books.google.am/?id=gsGmuQAACAAJ |title=Encyclopedia of the ancient Greek world |author2=Oswyn Murray |author3=Lisa R. Brody |author4=Oswyn Murray |author5=Lisa R. Brody |publisher=Infobase Publishing |year=2005 |isbn=978-0-8160-5722-1 |pages=256 (at the right portion of the page) |accessdate=2016 թ․ օգոստոսի 17}}</ref>։ Պարսկական իշխանությունը տապալեց [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի]]ն մ.թ.ա. չորրորդ դարում։ Ալեքսանդրի մահից հետո Իրանում հաստատվեց հելլենական [[Սելևկյան տերություն]]ը, սակայն մ․թ․ա․ երրորդ դարում երկիրն անցավ [[Պարթևստան|Պարթևական տերության]] տիրապետության տակ։ Մ․թ․ երրորդ դարում պարթևական իշխանությունը փոխարինեց [[Սասանյան Պարսկաստան]]ը։ Սասանյանները դարձան համաշխարհային գերտերություն հաջորդ չորս դարերում<ref name="Norman A. Stillman p. 22">{{Cite book |author=Stillman, Norman A. |url=https://archive.org/details/jewsofarablands00stil |title=The Jews of Arab Lands |date=1979 |publisher=Jewish Publication Society |isbn=0827611552 |page=[https://archive.org/details/jewsofarablands00stil/page/22 22]}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, p. 29">{{Cite book |author=Jeffreys, Elizabeth; Haarer, Fiona K. |title=Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies: London, 21–26 August, 2006, Volume 1 |date=2006 թ․ սեպտեմբերի 30 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=075465740X |page=29}}</ref>։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան]] սկսվեցին յոթերորդ դարում և արդյունքում [[Իրանի իսլամացում|Իրանը իսլամացվեց]]՝ փոխարինելով [[Զրադաշտականություն]]ը և [[Մանիքեություն]]ը [[Իսլամ]]ով։ Իրանը մեծ ներդրում ունեցավ [[Իսլամական ոսկե դար]]ում, որը ծնեց մեծ թվով ազդեցիկ արվեստագետների և գիտնականների։ Երկու դար անց Իրանում սկսեցին կառավարել իսլամական տարբեր բնիկ տոհմեր, որոնց ավելի ուշ նվաճեցին [[սելջուկներ]]ը և [[Իլխանություն|մոնղոլները]]։ [[Սեֆյաններ]]ի հզորացումը 15-րդ դարում բերեց միացյալ պարսկական պետության վերահիմնադրմանը<ref name="Sarkhosh">{{Citation |author1=Sarkhosh Curtis, Vesta |title=Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran |date=2005 |page=108 |url=https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |location=London |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-84511-062-8 |quote=Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name 'Iran' disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or 'Iranian lands', which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations. |author2=Stewart, Sarah}}</ref>, որին հաջորդեց Իրանի վերափոխումը Շիա Իսլամի, որը շրջադարձային կետ դարձավ Իսլամի պատմության մեջ<ref name="Andrew J. Newman 2006">{{Cite book |author=Andrew J. Newman |url=https://books.google.am/books?id=afsYCq1XOewC |title=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire |date=2006 թ․ ապրիլի 21 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-86064-667-6 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21}}</ref><ref name="savoryeiref">{{Cite encyclopedia |title=Safavids |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd |author=Savory, R. M.}}</ref>։ 18-րդ դարում Պարսկաստանը [[Նադիր շահ]]ի օրոք դարձավ աշխարհի հզորագույն տերություններից մեկը<ref name="books.google.nl">{{Cite book |author=Axworthy, Door Michael |url=https://books.google.am/books?id=9o0AAwAAQBAJ |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant |date=2006 |isbn=9780857721938 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ 19-րդ դարի առաջին կեսի [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] հետ պատերազմներում Իրանը կրեց նշանակալի տարածքային կորուստներ՝ կորցնելով ողջ [[Հարավային Կովկաս]]ը{{sfn|Fisher|Avery|Hambly|Melville|1991|pp=329–330}}<ref name="Timothy C. Dowling pp. 728-730">{{Cite book |author=Dowling, Timothy C. |url=https://books.google.am/books?id=KTq2BQAAQBAJ |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 2 |publisher=ABC-CLIO |isbn=1598849484 |pages=728–730}}</ref>։ Հանրային ճնշումները 1906 թվականին բերեցին սահմանադրական հեղափոխության, որից հետո հաստատվեց սահմանադրական միապետություն։ 1953 թվականին ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի հրահրած հեղաշրջումը Իրանը դարձրեց Արևմուտքի հետ լավ հարաբերություններով երկիր<ref name="Anthony H. Cordesman p 22">{{Cite book |author=[[Anthony Cordesman|Cordesman, Anthony H.]] |url=https://books.google.am/books?id=3j6sZyByv8EC |title=Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction |date=1999 |isbn=9780275965297 |page=22}}</ref>։ Օտարերկրյա ազդեցության և [[Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի|Մոհամմադ Ռեզա]] շահի իշխանության դեմ բողոքները 1979 թվականին բերեցին [[Իրանի իսլամական հեղափոխություն|հեղափոխության]], որի արդյունքում հիմնադրվեց [[Իսլամական հանրապետություն]]։ 1980-ական թվականներին երկիրը ներքաշվեց [[Իրան-իրաքյան պատերազմ|պատերազմի մեջ Իրաքի դեմ]], որը տևեց մոտ ինը տարի, և արդյունքում երկու երկրները ունեցան մարդկային և ֆինանսական ահռելի կորուստներ։ == Անվանում == Իրանի անունը ծագել է հին պարսկերեն Aryānā բառից, որը նշանակում է «''Արիների Աշխարհ''»<ref name="hinduwebsite">{{Cite web |author=V.Jayaram |date=2007 թ․ հունվարի 9 |title=The Concepts of Hinduism – Arya |url=http://www.hinduwebsite.com/hinduism/concepts/arya.asp |accessdate=2011 թ․ հունիսի 18 |publisher=Hinduwebsite.com}}</ref><ref name="wiscper">{{Cite web |date=2006 թ․ փետրվարի 21 |title=Iranian Languages |url=http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060221034145/http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm |archive-date=2006 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 21 |publisher=LSS.wis.edu |pages=26–7}}</ref><ref name="about.com">{{Cite web |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |title="Iran – The Ancient Name of Iran", N.S. Gill |url=http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716094502/http://ancienthistory.about.com/od/persianempiremaps/qt/Iran.htm |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2011 թ․ հունիսի 18 |publisher=Ancienthistory.about.com}}</ref><ref name="Bailey_Arya">{{Cite encyclopedia |year=1987 |title=Arya |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/arya-an-ethnic-epithet |last=Bailey |first=Harold Walter |volume=2 |pages=681–683 |authorlink=Harold Walter Bailey}}</ref>։ == Պատմություն == === Հին շրջան === [[Պատկեր:Elam Map.jpg|մինի|225x225px|[[Էլամ]]]]Իրանը համաշխարհային քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից է։ Մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներում Իրանում գոյություն ուներ զարգացած մշակույթ։ Իրանի տարածքում բնակվող ցեղերն սկսել էին զբաղվել անասնապահությամբ և երկրագործությամբ։ Այդ տեսանկյունից Փիրանշահր քաղաքը Իրանի ամենահին քաղաքակրթությունն է՝ 8000 տարեկան<ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224042/https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref><ref>https://nation.com.pk/08-Jan-2019/8-000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221165701/https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222170355/https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ |archive-date=2019 թ․ փետրվարի 22 |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 21}}</ref>։ Մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբին Իրանի հարավ-արևմուտքում ստեղծվել են քաղաք-պետություններ, այնուհետև առաջացել է [[Էլամ]] պետությունը։ Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում Իրան ներթափանցեցին արիները, որոնք ձուլվեցին տեղաբնիկների հետ։ Արիների անունից է հավանաբար առաջացել «Իրան» անվանումը։ Իրանի տարածքում առավելապես զարգացած են եղել Մանայում և [[Ելամ]]ում ապրող ժողովուրդները։ [[Պատկեր:Map of Achaemenid Imperial Satraps (English Version).png|մինի|[[Սատրապական Հայաստան]]]] Մ.թ.ա. 7-րդ դարի սկզբին Իրանի հյուսիս-արևմուտքում առաջացել է [[Մարաստան]]ը, որը մ.թ.ա. 616-605 թվականներին Բաբելոնի դաշնակցությամբ կործանեց [[Ասորեստան]]ը, գրավեց Մանան, [[Ուրարտու]]ն։ Ըստ [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]], [[Ասորեստան]]ի գրավման ժամանակ մարերին օգնել է Հայոց թագավոր [[Պարույր Սկայորդի]]ն։ Մ.թ.ա. 553 թվականին մարերի դեմ ապստամբել են [[պարսիկներ]]ը, որոնց ղեկավարել է Կյուրոս Բ Մեծը՝ պարսից Աքեմենյան տոհմից։ Նա հաղթել է մարերին և հիմնել [[Աքեմենյանների պետություն]]ը (մ. թ. ա. 550-330)։ Մ.թ.ա. 500-449 թվականներին տեղի ունեցան հույն-պարսկական պատերազմները, որոնց նպատակն էր տիրել արևելքից արևմուտք ձգվող առևտրական ճանապարհներին։ Մ.թ.ա. 330 թվականին [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի]]ն խորտակեց Աքեմենյան պետությունը։ Նրա մահից հետո Իրանը մտավ Սելևկյանների պետության կազմի մեջ։ [[Պատկեր:Roman East 50-en.svg|մինի|[[Հռոմեա-պարթևական պատերազմներ]]]] Մ.թ.ա. մոտ 248 թվականին ապարն ցեղի առաջնորդ Արշակը հիմնեց [[Պարթևական թագավորություն]]ը (մ.թ.ա. մոտ 248 մ.թ. 226)։ Մ.թ.ա. 2-րդ դարի կեսին այն իր մեջ ընդգրկում էր ամբողջ Իրանական բարձրավանդակը։ Պաշտոնական լեզուներն էին [[հունարեն]]ն ու պահլավերենը։ Տիրապետող կրոնը եղել է զրադաշտականությունը։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Պարթևստանի և Հռոմի միջև պայքար էր գնում Արևելքում տիրապետող դիրք գրավելու համար։ Մ.թ.ա. 53 թվականին Հայոց թագավոր Արտավազդ Բ-ն Հռոմի դեմ դաշինք կնքեց պարթևաց թագավոր Որոդեսի (մ.թ.ա. 56-37) հետ։ Մ.թ.ա. 50-40-ական թվականներին հայ-պարթևական զորքերը արշավեցին [[Ասորիք]], Փյունիկիա և [[Պաղեստին]]։ Մ.թ. 54-64 թվականներին պարտության մատնեցին հռոմեական զորքերին, և Հայաստանի թագավոր ճանաչվեց պարթևաց արքա [[Վաղարշ Ա Պարթև|Վաղարշ Ա]]-ի եղբայր [[Տրդատ Ա]]։ === Միջնադար === [[Պատկեր:Sassanian Empire 621 A.D.jpg|մինի|Սասանյան Պարսկաստանի քարտեզ|alt=]]224 թվականին Իրանի Ֆարս նահանգում ապստամբություն բռնկեց պարթևների դեմ, և քրմապետ Սասանի թոռ [[Արտաշիր Պապական]]ը հիմնեց [[Սասանյանների պետություն]]ը (գոյատևեց մինչև 7-րդ դարը)։ Հայ Արշակունի թագավորները պայքարել են Սասանյանների դեմ՝ նրանց համարելով դինաստիական հակառակորդներ։ Սասանյանները իրենց հերթին ձգտել են նվաճել [[Հայաստան]]ը։ 387 թվականին Իրանը և Հռոմեական կայսրությունը [[Հայաստան]]ը բաժանեցին միմյանց միջև։ 428 թվականին Սասանյանները իրենց տիրապետության տակ գտնվող մասում վերացրին հայկական պետականությունը։ 3-4-րդ դարերում Իրանում սկզբնավորվեցին ավատատիրական հարաբերությունները։ Այդ շրջանում ձևավորվեցին զրադաշտականության հիմնական դրույթները և «[[Ավեստա]]յի» կանոնները։ 3-րդ դարի կեսին ծավալվեց մանիքեությունը, 5-րդ դարի վերջին՝ մազդակյան շարժումը։ Սասանյանների պետությունն իր ծաղկման գագաթնակետին հասավ 6-րդ դարում։ Իրանը բաժանված էր վարչական 4 միավորի՝ «քուստակների»։ [[Հայաստան]]ի՝ Իրանին անցած արևելյան մասը, իբրև մարզպանություն, մտնում էր Հյուսիսային քուստակի մեջ։ [[Հայաստան]]ի նկատմամբ Իրանի ձուլման քաղաքականությունը հանգեցրեց ապստամբությունների։ 6-րդ դարում պարսկա-բյուզանդական պատերազմների հետևանքով Հայաստանը 591 թվականին [[Հայաստանի երկրորդ բաժանում|երկրորդ անգամ բաժանվեց]] Իրանի և [[Բյուզանդիա]]յի միջև։ [[Պատկեր:Օմայյան խալիֆայություն.png|մինի|Արաբական Խալիֆայություն|alt=]] 637 թվականին արաբական զորքերը Կադիսի տակ ջախջախեցին Սասանյաններին, իսկ 642 թվականին [[Նեհավենդի ճակատամարտ]]ում վերջնական հարված հասցրին նրանց։ Իրանը դարձավ Արաբական խալիֆայության նահանգներից մեկը։ Իրանում տարածվեց [[Իսլամ]]ը, [[արաբ]], տիրապետության դեմ բռնկեցին մի շարք ապստամբություններ։ 9-10-րդ դարերում Իրանում առաջացան ինքնուրույն իշխանություններ (Թահիրիների, Սաֆարիների, Սամանիների, Բուվայհիների)։ 950-ականներից Իրանի հյուսիս-արևելքի շրջաններում ստեղծվեց Ղազնևիների իշխանությունը։ 11-րդ դարի սկզբին Իրան արշավեցին թուրք, օղուզները, 1040-1045 թվականներին՝ նրանց հաջորդները՝ սելջուկները, որոնք իրենց ենթարկեցին Իրանը։ 12-րդ դարում Իրանը գտնվել է խորեզմշահերի տիրապետության տակ։ 13-րդ դարում Իրանը նվաճեցին մոնղոլները, 1380-93 թվականներին՝ [[Լենկթեմուր]]ը։ [[Լենկթեմուր]]ի տերության անկումից հետո Իրանը ընկավ թուրքմեն Կարա-Կոյունլու և Ակ-Կոունլու ցեղերի տիրապետության տակ։ [[Պատկեր:The maximum extent of the Safavid Empire under Shah Abbas I.png|մինի|ձախից|Սեֆյան Իրան|alt=]] 15-րդ դարի սկզբին Իրանում մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին Սեֆյանները, որոնք 15-րդ դարի վերջին պայքար սկսեցին թուրքմեն իշխանությունների դեմ։ Սեֆյանների առաջնորդ Իսմայիլը ջախջախեց Ակ-Կոյունլուներին և 1502 թվականին հիմնեց Սեֆյանների պետությունը (1502-1722)։ 1507-08 թվականներին Սեֆյանները գրավեցին [[Հայաստան]]ը, Քրդստանը և Միջագետքը։ 1514 թվականից երկարատև պատերազմներ սկսվեցին Սեֆյանների պետության և [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] միջև։ Սեֆյանների պետությունն իր զարգացման գագաթնակետին հասավ [[Աբբաս I Սեֆի|շահ Աբբասի]] ժամանակ (1587-1629)։ Նա մի շարք բարեփոխումների միջոցով ամրապնդեց կենտրոնական իշխանությունը, դիվանագիտական կապեր հաստատեց եվրոպական երկրների հետ։ Իրանի որոշ շրջաններում առևտուրը և արհեստները զարգացնելու նպատակով [[Աբբաս I Սեֆի|Աբբաս I]]-ը բազմահազար հայերի բռնի գաղթեցրեց Իրան։ 17-րդ դարի վերջից սկսվեց Իրանի տնտեսական և քաղաքական թուլացումը։ Հետզհետե ապստամբություններ բռնկեցին Իրանի տիրապետության դեմ։ 1722 թվականին աֆղանները գրավեցին Սպահանը և վերացրին Սեֆյանների պետությունը։ Աֆղանական տիրապետության դեմ շարժումը ղեկավարեց Աֆշար ցեղի առաջնորդ [[Նադիր շահ|Նադիրը]], որը 1730-ական թվականներին Իրանը ազատագրեց աֆղաններից։ 1736 թվականին Նադիրը հռչակվեց շահ (1736-1747)։ Նա վտարեց Իրան ներխուժած [[թուրք]]երին, նվաճեց [[Աֆղանստան]]ը, արշավեց [[Հնդկաստան]], գրավեց [[Դելի]]ն։ Նադիր շահի սպանությունից հետո նրա ստեղծած կայսրությունը քայքայվեց։ Երկրում ծայր առան միջֆեոդալական կռիվներ։ 1796 թվականին շահ հռչակվեց [[Աղա-Մահմեդ Խան Ղազար|Աղա-Մահմեդ Խան Ղաջարը]] (1796-97), որը հիմք դրեց Ղաջարական դինաստիային (1796-1925)։ [[Պատկեր:Персия, Афганистан и Белуджистан, конец XIX века.jpg|մինի|Իրանը 19-րդ դարի վերջին|alt=]] === Նոր շրջան === 18-րդ դարի վերջից Իրանը ներգրավվեց եվրոպական երկրների քաղաքական ոլորտ և դարձավ նրանց գաղութային էքսպանսիայի առարկա։ Անիրավահավասար պայմանագրեր կնքվեցին [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Ռուսաստան]]ի և այլ երկրների հետ։ 19-րդ դարի սկզբին ռուս-պարսկական պատերազմների հետևանքով Իրանի Անդրկովկասյան տիրույթները, այդ թվում՝ [[Արևելյան Հայաստան]]ը, միացվեցին [[Ռուսաստան]]ին։ Եվրոպական երկրների ագրեսիվ քաղաքականության և Իրանի տնտեսական և քաղաքական թուլության հետևանքով Իրանը վերածվեց այդ երկրների սպառման շուկայի։ Երկրի ծանր վիճակը առաջացրեց տարերային շարժումներ, որոնք հանգեցրին Բաբիների ապստամբությանը։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին մեծ վեզիր Միրզա Թաղի-խան Ամիր Նիզամիի բարեփոխումների հետևանքով որոշ դրական տեղաշարժեր կատարվեցին երկրի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ 1856-1857 թվականներին Հերաթի համար մղված անգլո-իրանական պատերազմը անհաջողությամբ ավարտվեց Իրանի համար։ Իրանն աստիճանաբար դարձավ եվրոպական երկրների կիսագաղութ։ [[Մեծ Բրիտանիա]]ն և ցարական [[Ռուսաստան]]ը ստացան հեռագրական, ճանապարհային և այլ կոնցեսիաներ։ 1905 թվականի երկրի տարբեր մասերում շարժումներ առաջացան օտարերկրյա տիրապետության դեմ։ 19-րդ դարի վերջին աճեց ազգային ինքնագիտակցությունը, ծնունդ առան բուրժուական ազգայնական գաղափարներ։ Երկրի տնտեսական և քաղաքական ծանր վիճակը, ֆեոդալական շահագործումը, եվրոպական տերությունների գաղութային քաղաքականությունը հանգեցրին 1905-1911 թվականների իրանական հեղափոխությանը, որի ընթացքում ստեղծվեց Իրանի առաջին մեջլիսը։ Իրանում սկզբնավորվեց բուրժուական դեմոկրատական և ազգային-ազատագրական շարժումը։ === Նորագույն շրջան === [[Պատկեր:Mohammad Pahlavi Coronation.jpg|մինի|ձախից|Մուհհամադ Ռեզա Փահլավին իր ընտանիքի հետ|alt=]] [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի սկզբին Իրանը իրեն չեզոք հայտարարեց, սակայն շուտով դարձավ ռազմական գործողությունների թատերաբեմ։ 1914 թվականի նոյեմբերին թուրքական զորքերը ներխուժեցին [[Ատրպատական]], իսկ անգլիական զորքերը՝ հարավ-արևմուտքի նավթային շրջանները։ 1915 թվականին ռուսական զորքերը գրավեցին [[Թավրիզ]]ը։ Իրանի օկուպացումն առաջ բերեց հակաիմպերիալիստական շարժում։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ Իրանում ծավալվեց ազգային-ազատագրական շարժում (1917-1921)։ Սովետական կառավարությունը Իրանից դուրս բերեց ռուսական զորքերը և հրաժարվեց ցարական [[Ռուսաստան]]ի հետ Իրանի կնքած անիրավահավասար պայմանագրերից։ 1919 թվականին [[Անգլիա]]ն Իրանին պարտադրեց ստրկացուցիչ պայմանագիր, որով երկիրը փաստորեն դարձավ [[Անգլիա]]յի պրոտեկտորատ։ 1920 թվականին [[Թավրիզ]]ում ապստամբություն բռնկվեց, որը ղեկավարում էր դեմոկրատական կուսակցությունը՝ Շեյխ Մոհամադ Ւփաբանիի գլխավորությամբ։ 1921 թվականին [[Թեհրան]]ում Ռեզա խանի ղեկավարությամբ պետական հեղաշրջում կատարվեց։ Ստեղծվեց Մեիդ Զիաէդ Դինի կառավարությունը։ 1923 թվականին Իրանի վարչապետ դարձած Ռեզա խանի ճնշման տակ մեջլիսը 1925 թվականի [[հոկտեմբերի 31]]-ին որոշում կայացրեց Ղաջարական դինաստիան տապալելու մասին։ 1925 թվականի [[դեկտեմբերի 12]]-ին Իրանի շահ հռչակվեց Ռեզա խանը՝ Ռեզա-շահ Փահլավի անվամբ (1925-1941)։ [[Պատկեր:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|մինի|Այաթոլլահ Խոմեյնին Իրան վերադառնալիս 1979 փետրվարի 1|alt=]] Իրանում Իսլամական Հեղափոխությունը տեղի էր ունենում Շահ Մուհհամադ Ռեզա Փահլավիի և Հոգևոր առաջնորդ Այաթալլահ Խոմեյնիի միջև։ Սկզբում Հեղափոխությունը անցկացվում էր հակաշահական բողոքի ցույցերով, որոնք ճնշվում էին կառավարական զորքերի կողմից։ 1979 թվականի [[հունվար]]ից սկսած երկիրը կաթվածահար եղավ մշտական գործադուլներով և ցույցերով։ Այդ ամենի արդյունքով 1979 թվականի [[փետրվարի 1]]-ին Մուհհամադ Ռեզա Փահլավին իր ընտանիքի հետ լքեց Իրանը։ Իսկ [[Ֆրանսիա]] աքսորված Այաթոլլահ Խոմեյնին վերադարձավ Իրան։ Նրան դիմավորեցին միլիոնավոր իրանցիներ։ 1979 թվականի [[ապրիլի 1]]-ին Իրանում անցկացվեց հանրաքվե, որով էլ Իրանը պաշտոնապես անվանվեց Իրանի Իսլամական Հանրապետություն։ 1979 թվականի [[դեկտեմբերի 3]]-ին Իրանում ընդունվեց նոր սահմանադրություն։ [[Պատկեր:Aerial View of Damavand 26.11.2008 04-25-38.JPG|մինի|աջից||Իրանի Ամենաբարձր Լեռը՝ [[Դեմավենդ]]]] == Աշխարհագրություն == Իրանն ընկած է [[Ասիա]] աշխարհամասի հարավարևմտյան մասում և զբաղեցնում է Իրանական բարձրավանդակի ընդարձակ տարածքի 2/3 մասը՝ [[Միջագետք]]ից մինչև Կոպետ-Դաղի կատարները տարածվելով մոտ 1400 կմ, և Արաքսից մինչև Պակիստանի սահմանակից Բելուջիստան՝ մոտ 2250 կմ։ Երկրի տարածքը կազմում է 1 միլիոն 648 հազար կմ²։ Այն հավասար է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Գերմանիա]]յի, [[Իտալիա]]յի, [[Բելգիա]]յի, [[Իռլանդիա]]յի և [[Դանիա]]յի տարածքները միասին վերցրած։ Հյուսիսում Իրանը սահմանակցում է Հայաստանի Հանրապետության, Ադրբեջանի Հանրապետության, Թուրքմենստանի Հանրապետության, հյուսիս-արևմուտքում Թուրքիայի, արևմուտքում Իրաքի, արևելքում Աֆղանստանի, հարավ-արևելքում Պակիստանի հետ։ Հյուսիսում Իրանի տարածքը ողողվում է Կասպից ծովի, հարավում՝ Պարսից ծոցի և Օմանի ծովի ջրերով։ Իրանը՝ լեռների ու բարձր լեռնաշղթաների երկիր է, որոնք զբաղեցնում են նրա տարածքի 4/5-ից ավելին։ Ռելիեֆը շատ բարդ է, բարձրությունների տատանումները՝ խիստ կտրուկ։ === Կլիմա === Իրանի կլիման նրա տարածքի մեծ մասում չոր և ցամաքային է։ Տեղումները չափազանց քիչ են՝ համենայն դեպս երկրի տարածքի մեծ մասում։ Առավել շատ տեղումներ լինում են տարվա ձմեռային և գարնանային շրջաններում։ Առանձնապես չոր է Իրանական բարձրավանդակի ներքին շրջաններում, քանի որ ծայրամասային լեռները կլանում են ողջ խոնավությունը։ Երկրի ամենախոնավ շրջանը Կասպից ծովի առափնյա շրջանն է։ Իրանական բարձրավանդակի ներքին շրջաններում են գտնվում երկու ամենախոշոր անապատները՝ Դեշթե-Քեվիր և Դեշթե-Լութ անապատները, որոնք զբաղեցնում են երկրի տարածքի մեկ ութերորդ մասը։ Մեծությամբ երրորդ անապատը Ջազմուրյան անապատն է։ Առհասարակ ամառն Իրանում ամենուրեք շոգ է և չոր՝ բացառությամբ [[Կասպից ծով]]ի ափերի։ Իրանական բարձրավանդակի ներքին անապատներում և երկրի հյուսիս-արևելքում ձմռանը հազվագյուտ չեն սառը օդային զանգվածների ներխուժումները Սիբիրից և Արկտիկայից, որի պատճառով տեղի է ունենում ջերմաստիճանի կտրուկ անկում՝ մինչև -20, -25 աստիճան։ Միաժամանակ երկրի շատ շրջաններում ամառային շոգը գերազանցում է +30, +35 աստիճանը։ == Բնակչություն == [[Պատկեր:Iranian man in mosque- reading qur'an and use his mobile phone - 2007.jpg|մինի|ձախից|Իրանցի տղամարդը [[Ղուրան]] ուսումնասիրելիս|alt=]] Իրանը բնութագրվում է ազգային կազմի խայտաբղետությամբ։ Իրանում ապրում են շուրջ 30 ժողովուրդներ և ցեղեր՝ ինչպես իրանական ծագման՝ [[պարսիկներ]], [[քրդեր]], [[գիլյանցիներ]], բելուջներ, բախթիարներ, [[լոռեր]], [[ազարիներ]] (բնիկ իրանցիներ, պատմական [[Ատրպատական]] ([[Իրանական Ադրբեջան]]) երկրամասի՝ ներկայիս [[Արևելյան Ադրբեջան|Արևելյան]] և [[Արևմտյան Ադրբեջան]] և [[Արդաբիլ (նահանգ)|Արդաբիլ]] նահանգների բնակիչներ) և այլն, այնպես էլ ոչ իրանական ծագման ազգեր ու ժողովուրդներ՝ հայեր, ասորիներ, արաբներ, թուրքմեններ և այլն։ Այժմ Իրանի բնակչությունը կամզում է 80.853.900 մարդ։ Պարսիկները կազմում են Իրանի բնակչության մոտ 61 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org">{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://iranprimer.usip.org/blog/2013/sep/03/iran-minorities-2-ethnic-diversity |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416033903/https://iranprimer.usip.org/blog/2013/sep/03/iran-minorities-2-ethnic-diversity |archive-date=2024 թ․ ապրիլի 16 |access-date=2015 թ․ հունվարի 13}}</ref>, երկրորդ ազգը Իրանում ազերիներն են մոտ 16 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org"/>, երրորդ ազգը Իրանում քրդերն են, որոնք կազմում են երկրի բնակչության 10 %-ը<ref name="iranprimer.usip.org"/>։ Իրանում ապրում են նաև մեծ թվով [[արաբներն Իրանում|արաբներ]], [[Հայերն Իրանում|հայեր]] և [[թուրքմեններ]]։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը դավանում է [[իսլամ]]ի շիա ուղղությանը։ Երկրում կան նաև սուննի [[մուսուլմաններ]], [[քրիստոնյա]]ներ, [[Հուդայականություն|հուդայականներ]] և այլ կրոններ դավանող ժողովուրդներ են։ [[Պատկեր:Iran 2007 259 Qom Mosque (1731966125).jpg|մինի|ձախից|219x219px|Պարսկական մզկիթ]] Իրանի ժողովուրդների միասնական լեզուն ընդունվեց 9-րդ դարում ձևավորված նոր պարսկերենը։ [[Պարսկերենի այբուբեն]]ը հիմնված է [[արաբերենի այբուբեն]]ի վրա։ Բնակչությունն անհավասարաչափ է բնակեցված։ [[Կասպից ծով]]ի ափամերձ շրջանները, Իրանի հյուսիսային շրջաններով խիտ են բնակեցված։ Հակառակ դրան, Իրանի հարավային որոշ անապատային շրջաններ անմարդաբնակ են։ Իրանը միաժամանակ և՛ արտագաղթի, և՛ ներգաղթի երկիր է։ Սակայն ներգաղթը գերակշռում է արտագաղթին։ Իրան ներգաղթողները հիմնականում գալիս են Հնդկաստանից, [[Բանգլադեշ]]ից և [[Շրի Լանկա]]յից։ == Կրոն == Իրանի Պետական կրոնը իսլամի Շիա ուղղությունն է։ Շիա մուսուլմանները կազմում են բնակչության շուրջ 90 %-ը։ Իրանը այն սակավաթիվ պետություններից է որտեղ բնակչության գերակշիռ մասը շիաներն են (այդպիսի պետություններն են նաև [[Ադրբեջան]]ը և [[Բահրեյն]]ը։)։ == Տնտեսություն == Իրանն չնայած իր դեմ կիրառվող պատժամիջոցների՝ ունի շատ հզոր տնտեսություն։ Իրանի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) կազմում է շուրջ 1,284 Տրիլիոն [[ԱՄՆ դոլար]]<ref name="Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին">[http://knoema.com/nwnfkne/world-gdp-ranking-2015-data-and-charts Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին]</ref>։ Այդ ցուցանիշով Իրանը զբաղեցնում է 18-րդ տեղը ամբողջ աշխարհում, և 7-րդ տեղը [[Ասիա]]յում ([[Չինաստան]]ից, [[Հնդկաստան]]ից, [[Ճապոնիա]]յից, [[Հարավային Կորեա]]յից, [[Ինդոնեզիա]]յից և [[Թուրքիա]]յից հետո<ref name="Իրանի ՀՆԱ-ն 2013 թվականին"/>)։ Իրանը նավթի պաշարներով աշխարհում 4-րդն է ([[Վենեսուելա]]յից, [[Սաուդյան Արաբիա]]յից և [[Կանադա]]յից հետո)<ref>[http://www.mapsofworld.com/world-top-ten/world-top-ten-oil-reserves-countries-map.html Նավթի Պահուստներով աշխարհի 10 առաջատար պետությունները]</ref>, և առաջին տեղը Գազի Պահուստներով (2014 թվականին Իրանը գազի պաշարներով առաջ անցավ առաջատար Ռուսաստանից)<ref>[http://www.aysor.am/am/news/2014/07/29/oil-iran/825680 ՕՊԵԿ»-ի նավթի պաշարների 13 տոկոսը բաժին է ընկնում Իրանին ]</ref> Մինչև [[երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ը Իրանը ագրարային երկիր էր։ Գյուղատնտեսության մեջ տիրապետում էին ֆեոդալական և կիսաֆեոդալական հարաբերությունները։ Արդյունահանվում էր միայն [[նավթ]], որը տնօրինում էր օտարերկրյա կապիտալը։ 1960-ական թվականներին անցկացվեց հողային ռեֆորմ, վերացվեց խոշոր ֆեոդալական հողատիրությունը՝ գյուղացիների մեծ մասը (մոտ 2,5 մլն ընտանիք) վարձակալից դարձավ մանր հողատեր։ Յոթնամյա և հնգամյա պլանների միջոցով տնտեսության զարգացումը սկսել է ընթանալ ինդուստրացման ուղիով։ Կառուցվել են ծանր արդյունաբերության խոշոր ձեռնարկություններ, ստեղծվել էներգետիկայի միասնական սիստեմ։ Տնտեսության մեջ շարունակում է մեծ դեր խաղալ նավթարդյունաբերությունը։ Նախկին ագրարային երկիրը դարձել է ագրարային-ինդուստրիալ երկիր։ Մեծանում է պետության սեկտորի դերը։ Աճել է ազգային եկամուտը։ Երկրի տնտեսության զարգացման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ տնտեսական և տեխնիկական համագործակցությունը սոցիալիստական երկրների հետ։ === Գյուղատնտեսություն === Գյուղատնտեսությունը Իրանի տնտեսության կարևոր ճյուղն է։ Երկրում ստեղծվել են ագրարային-արդյունաբերական համալիրներ, կոոպերատիվ և ակցիոներական տնտեսություններ, մեքենայացվել է գյուղատնտեսությունը։ Գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղը ոռոգովի հողագործությունն է (տալիս է գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքի մոտ 60 %-ը)։ Ցանքատարածությունների 60 %-ը զբաղեցնում է ցորենը, որի բերքի մոտ 1/2-ը տալիս են հյուսիսարևելյան և հյուսիսարևմտյան շրջանները, բրնձի բերքի մոտ 80 %-ը՝ մերձկասպյան շրջանները։ Գյուղատնտեսության մեջ կարևոր դեր ունի էքստենսիվ քոչվոր անասնապահությունը։ 1974 թվականին երկրում կար 30,2 մլն մանր, 5,8 մլն խոշոր եղջերավոր անասուն։ Գիլան և Մազանդարան նահանգներում զբաղվում են [[Շերամապահություն|շերամապահությամբ]]։ [[Կասպից ծով]]ի և [[Պարսից ծոց]]ի ափերին զարգացած է ձկնորսությունը և մարգարտի արդյունահանումը։ === Արդյունաբերություն === [[Նավթ]]ի հանույթի արագ աճին զուգընթաց 1950-ական թվականներին սկսվել է ազգային արդյունաբերության զարգացումը։ Նավթարդյունաբերության ազգայնացման համար սկսված պայքարն ավարտվեց 1973 թվականին։ Ստեղծվեցին արդյունաբերության նոր ճյուղեր (մետալուրգիական, մեքենաշինական, քիմիական, նավթաքիմիական)։ Իրանը դարձավ [[նավթ]] արտահանող երկրների կազմակերպության անդամ։ [[Նավթ]] արդյունաբերության մեջ կարևոր դեր ունի [[նավթ]]ի միջազգային միավորումը, որին բաժին է ընկնում Իրանում արդյունահանվող նավթի ավելի քան 90%-ը։ Իրանը այժմ օրական արդյունահանում է 1.322.000 տ նավթ<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի երկիրներն ըստ նավթի արդյունահանման |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2242rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202181412/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2242rank.html |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 2 |accessdate=2015 թ․ հունիսի 2}}</ref>։ Իրանական ազգային նավթային ընկերություններն արդյունահանում են երկրի նավթի ընդհանուր հանույթի 0,2-0,3%-ը։ Կարևոր նշանակություն ունի նավթավերամշակման արդյունաբերությունը։ Խոշոր ձեռնարկությունները գտնվում են [[Աբադան (Իրան)|Աբադանում]], [[Թեհրան]]ում և [[Քերմանշահ]]ում։ [[Նավթ]]ի և [[բնական գազ]]ի բազայի վրա առաջացել, և մեծ զարգացում են ստացել նավթաքիմիական և քիմիական արդյունաբերությունը։ Ամերիկյան կապիտալի մասնակցությամբ կառուցվել են նավթաքիմիական 3 խոշոր համալիր Աբադանում, Խսարք կղզում և Բանդար Շահփուրում (ամենախոշորը Միջին Արևելքում)։ [[ԱՄՆ]]-ի և [[Գերմանիա]]յի կապիտալների մասնակցությամբ Ահվազում կառուցվել է պողպատի գլանվածքի 2 գործարան, 1972 թվականին Արաքում, պակիստանյան ֆիրմաների օգնությամբ, ավարտվել է ալյումինի առաջին գործարանի շինարարությունը։ Առավել զարգացած ճյուղերից է ավտոհավաքման արդյունաբերությունը (ձեռնարկությունները գտնվում են Թեհրանում և նրա շրջակայքում)։ [[Թավրիզ]]ում՝ [[Ռումինիա]]յի օգնությամբ կառուցվել է տրակտորաշինական գործարան։ Արդյունաբերության կարևոր ճյուղերից է լեռնահանքային արդյունաբերությունը, որտեղ առաջնակարգ դեր ունի նավթի հանույթը։ Կարևոր նշանակություն ունի բնական գազի արդյունահանումը։ Գեչսարան-Աստարա գազամուղով Իրանը գազ է արտահանում նախկին [[ԽՍՀՄ]] պետություններ։ Արդյունահանում են նաև քարածուխ, քրոմիտներ, ցինկի, պղնձի, մանգանի, երկաթի հանքաքար։ === Տրանսպորտ === Իրանում երթևեկությունը աջակողմյան է։ Իրանն ունի զարգացած տրանսպորտային ենթակառուցվածք։ Ընդհանուր ճանապարհների երկարությունը կազմում է ավելի քան 178 հազար կիլոմետր, որից 2/3-ը [[ասֆալտ]]ապատ է։ Երկաթուղիների երկարությունը կազմում է 8400 կիլոմետր։ Իրանը երկաթուղային կապ ունի [[Ադրբեջան]]ի, [[Պակիստան]]ի, [[Թուրքիա]]յի և [[Թուրքմենստան]]ի հետ (շուտով կգործի նաև [[Հայաստան]]-Իրան երկաթգիծը<ref>{{Cite web |title=Հայաստան-Իրան Երկաթգիծ կառուցելու համաձայնագիրը ստորագրված է |url=http://www.yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=23014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315182757/http://yerkirmedia.am/?act=news&lan=hy&id=23014 |archive-date=2016 թ․ մարտի 15 |access-date=2015 թ․ ապրիլի 12}}</ref>)։ Իրանում գործում է 321 [[օդանավակայան]]։ Իրանի 6 խոշոր քաղաքներում գործում է նաև մետրո։ == Պետական կարգ == 1979 թվականին ընդունված սահմանադրության համաձայն Իրանը հանդիսանում է իսլամական հանրապետություն։ Ժամանակակից աշխարհում շատ քիչ իրական թեոկրատական պետություն է մնացել, որոնցից մեկը հենց Իրանի Իսլամական Հանրապետությունն է։ === Վարչական բաժանում === {{Հիմնական|Իրանի վարչական բաժանում}} {{See also|Իրանի խոշոր քաղաքների ցուցակ}} [[Պատկեր:Iran kashan Badroud (2989495366).jpg|մինի|Պարսկական մզկիթ|alt=]] Իրանը բաժանված է 31 [[օսթան]]ների կամ նահանգների, որոնք խմբավորված են հինգ տարածաշրջաններում։ Յուրաքանչյուր օսթան կառավարվում է նշանանակովի '''օսթանդարի''' (նահանգապետի) կողմից։ Օսթաններն բաժանվում են [[Իրանի գավառներ|գավառների]] (շահրեսթան, {{lang-fa|شهرستان‎}}), որոնց ընդհանուր թիվը կազմում է 471։ Շահրեսթաններն իրենց հերթին բաժանվում են շրջանների (բախշ, {{lang-fa|بخش‎}}) և ենթաշրջանների (դեհեսթան, {{lang-fa|دهستان‎}}՝)։ Բնակչության հիմնական մասը բնակվում է քաղաքներում. [[2016]] թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքային բնակչությունը կազմում էր 59 146 847 մարդ կամ ընդհանուր բնակչության 74%-ը։ Ամենախոշոր քաղաքներն են մայրաքաղաք [[Թեհրան]]ը (բնակչությունը [[2016]] թ. դրությամբ` 8.69 միլիոն մարդ), [[Մաշհադ]]ը (3 միլիոն մարդ), [[Սպահան]]ը (1.96 միլիոն մարդ), [[Քարաջ]]ը (1.59 միլիոն մարդ), [[Շիրազ]]ը (1.57 միլիոն մարդ), [[Թավրիզ]]ը (1.56 միլիոն մարդ), [[Ղոմ]]ը (1.2 միլիոն մարդ), [[Ահվազ]]ը (1.18 միլիոն մարդ)<ref name="City_populations">[https://www.citypopulation.de/en/iran/cities/ Իրանի քաղաքների բնակչություննը ըստ մարդահամարների արդյունքների (անգլ.)]</ref>։ === Պետության գլուխ === [[Պատկեր:Seyyed Ali Khamenei.jpg|մինի|Իրանի Հոգևոր Առաջնորդը|alt=]] Պետության գլուխն է համարվում հոգևոր առաջնորդը, որին նաև անվանում են «Ռահբար մոազզամ», ով նաև հանդիսանում [[Իրանի զինված ուժեր]]ի գերագույն հրամանատարը։ Ներկայումս այդ պաշտոնը զբաղեցնում է [[այաթոլլա]] [[Ալի Խամենեի]]ն։ Նա ընտրվում է [[Էքսպերտների Խորհուրդ|Էքսպերտների Խորհրդի]] կողմից և ձևականորեն պատասխանատու է նրանց առջև։ === Գործադիր իշխանություն === [[Պատկեր:Raisi in 2021-02 (cropped).jpg|մինի|Իրանի Նախագահը|alt=]] Երկրի երկրորդ դեմքն է համարվում նախագահը։ Ըստ էությամբ նա կատարում է վարչապետի գործառույթները, որի պաշտոնը հեղափոխությունից հետո վերացվեց։ Երկրի նախագահը հանդիսանում է կառավարության գլուխը։ Նա է նշանակում և ղեկավարում երկրի 21 նախարարներին։ Նախագահն ընտրվում է 4 տարի ժամկետով, ընդ որում, անմիջապես 2 անգամից ավել ընտրվել չի կարող։ Նախագահի թեկնածությունը հաստատում է [[Սահմանադրության Պահապանների Խորհուրդ]]ը։ === Օրենսդիր իշխանություն === Իրանի խորհրդարանը, որը կոչվում է Մեջլիս, միապալատ է։ Մեջլիսն ունի 290 անդամ, որոնք ընտրվում են համաժողովրդական ընտրություններով 4 տարի ժամկետով։ Մեջլիսի դեպուտատների թեկնածությունը նույնպես հաստատվում է Պահապանների Խորհրդի կողմից։ '''Սահմանադրության Պահապանների խորհուրդը''' հատուկ մարմին է, որը բաղկացած է 12 հոգուց (6 մուսուլմանական հոգևորականության ներկայացուցչից և 6 իրավաբանից)։ Նրա իրավասությունների մեջ է մտնում հաստատել նախագահի և Մեջլիսի դեպուտատների թեկնածությունները, ինչպես նաև հետևել Մեջլիսի աշխատանքին։ Նա վետոի իրավունք ունի Մեջլիսի օրինագծերի նկատմամբ։ '''Նպատակահարմարության խորհուրդը''' Իրանի հոգևոր առաջնորդի խորհրդակցական մարմին է, որը բաղկացած է 28 հոգուց և նրա պարտականությունների մեջ է մտնում լուծել Պահապանների խորհրդի և Մեջլիսի միջև առաջացած հակասությունները։ === Դատական իշխանություն === Իրանի դատական համակարգը կազմված է [[Ժողովրդական դատարան]]ից և [[Հեղափոխական դատարան]]ից։ Առանձին դատական մարմին է հանդիսանում Հատուկ հոգևոր դատարանը։ === Էքսպերտների խորհուրդ === [[Էքսպերտների Խորհուրդ]]ը բաղկացած է 86 հոգևորականներից, որոնք 8 տարի ժամկետով ընտրվում են ժողովրդի կողմից։ Էքսպերտենրի խորհուրդը ընտրում է երկրի առաջնորդին, ինչպես նաև իրավունք ունի ցանկացած պահի գահընկեց անել վերջինիս։ === Զինված ուժեր === Իրանի զինված ուժերի թվաքանակը 545.000 է, պահեստազորը՝ 1800.000{{փաստ}}։ Ռազմական բյուջեով զբաղեցնում է 25-րդ տեղը աշխարհում՝ 9.041 միլիարդ դոլար{{փաստ}}։ == Մշակույթ == === Դպրոց === Մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Իրանում տիրել է կրթության միջնադարյան կրոնական համակարգը։ [[Իրանի սահմանադրական հեղափոխություն|Հեղափոխության շրջանում]] (1905-1911) օրենքներ են ընդունվել կրթության աշխարհիկ համակարգի և պարտադիր տարրական ուսուցման մասին։ 1927 թվականին օրենքով նախատեսվել է համընդհանուր անվճար տարրական կրթություն և հանրակրթական դպրոցների միասնական պետական համակարգ։ 1943 թվականին ընդունվել է նոր օրենք, որի համաձայն 10 տարվա ընթացքում պետք է իրականացվեր համընդհանուր տարրական կրթությունը, չնայած դրան 1966 թվականին անգրագետ էր տղամարդկանց 67 %-ը, կանանց՝ 88 %-ը։ 1968 թվականից ժողկրթության համակարգի մեջ են մտել 5-ամյա պարտադիր տարրական և միջնակարգ (վճարովի, ոչ պարտադիր, երկու աստիճանով՝ յուրաքանչյուրում ուսուցման տևողությունը 3 տարի) դպրոցները։ Ուսուցման 11-րդ տարին բուհի նախապատրաստական դասընթացն է։ Իրանում մասնագիտական ուսումնական հաստատությունները գործում են միջնակարգ դպրոցի 1-ին աստիճանի հիմքի վրա (ուսուցման տևողությունը 2-3 տարի)։ [[ԽՍՀՄ]]-ը օժանդակությամբ է Իրանում տեխնիկական կադրեր պատրաստող ուսումնական կենտրոնների ստեղծման գործին։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ են պատրաստում 2-ամյա մանկավարժական ուսումնարանները, միջնակարգ դպրոցի ուսուցիչներ՝ Թեհրանի համալսարանին կից մանկավարժական ինստիտուտը։ Բարձրագույն կրթություն են ստանում պետական (հիմնադրվել է 1934 թվականին), Իրանի ազգային (1960 թվականին), «Արիյամեհրի» արդարադատության (1966) համալսարաններում՝ [[Թեհրան]]ում, Փահլավիի անվան Շիրազի (1945), [[Մաշհադ]]ի (1955), Սպահանի (1960-ական թվականներ), [[Թավրիզ]]ի (1946), Ահվազի (1955) համալսարաններում, [[Թեհրան]]ի պոլիտեխնիկական, գյուղատնտեսական (Քարաջում) ինստիտուտներում են։ Խոշորագույն գրադարաններն են Ազգայինը (հիմնադրվել է 1935 թվականին, 80 հազար կտոր գիրք), Փահլավիի (հիմնադրվել է 1965 թվականին, 450 հազար կտոր ձեռագիր), Թեհրանի համալսարանական գրադարանները են։ Թեհրանում են Հնագիտության (1936), Ազգագրության (1938) և այլ թանգարաններ։ === Փիլիսոփայություն === [[Պատկեր:Persepolis 06.jpg|մինի|alt=]] Իրանի փիլիսոփայության մտքի հնագույն հուշարձանը «Ավեստան» է, որ նաև արտացոլում է հնդ-իրանական ցեղերի կոսմոլոգիական պատկերացումները։ Կեցությունն ըմբռնվել է, որպես երկու նախահիմքերի՝ Ահուրամազդայի և Ահրիմանի պայքարի արտահայտություն։ Սասանյանների տիրապետության ընթացքում (3-7-րդ դարեր) լայնորեն տարածվել են հին հունական ուսմունքները, մասնավորապես նեոպլատոնականությունը, որ զարգացրել են [[Բյուզանդիա]]յից արտաքսված հեթանոս գիտնականները։ Մեծ նշանակություն են ունեցել մանիքեությունը և մազդեզականությունը։ Արաբական տիրապետության շրջանում Իրանի փիլիսոփայության միտքը զարգացել է իսլամական Արևելքի ժողովուրդներին բնորոշ գաղափարների ազդեցությամբ։ Փիլիսոփայության պատկերացումների մեջ կարևոր է հավերժ ժամանակի (գրվան, դահր)՝ կեցության բոլորաշրջան փոփոխությունների նախահիմքի մասին ուսմունքը։ Ազատամտական հակումները բնորոշ են ար-Ռազիի հայացքներին (9-րդ դարի վերջ-10-րդ դարի սկիզբ)։ Լայն տարածում է ստացել արիստոտելականությունը (Աբու Ալի իբն-Աինա)։ Իրանի փիլիսոփայական մտքի նվաճումն էր Սուհրավերդիի (12-րդ դարի երկրորդ կես) «հայտնության փիլիսոփայությունը»։ Փիլիսոփայության մտքի նոր աշխուժացում է սկսվել 16-17-րդ դարեր, այսպես կոչված, [[Սպահան]]յան վերածննդի շրջանում։ 18-19-րդ դարերի կրոնափիլիսոփայական հոսանքների պայքարում ծագել է «շեյխերի» դպրոցը (Ա. Ախասյի, 19-րդ դարի սկիզբ), որը հարատևում է առ այսօր։ 19-րդ դարում ծագել են բաբիզմը և բեհայիզմը։ Արևմուտքի ազդեցությամբ, կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման ընթացքում, հանդես են եկել լիբերալ-բուրժուական լուսավորական մտքի տարբեր հոսանքներ, որոնք հակադրվել են իդեալիստական մետաֆիզիկական ավանդական դպրոցներին։ 20-րդ դարում Իրանում տարածվում են մարքսիզմի գաղափարները, որի աչքի ընկնող պրոպագանդիստներից էր ԻԿԿ-ի ղեկավարներից Թաղի էրանին։ Իրանի արդի փիլիսոփայության մտքին բնորոշ է արևմտաեվրոպական փիլիսոփայական տարբեր ուղղությունների համակցումը իսլամական կրոնական աշխարհայացքին, օրինակ, էկզիստենցիալիզմը՝ սուֆիզմին (Ա. Հեկմաթ, Խ. Նասրը և ուրիշներ)։ Հարատևում են իսլամական սքոլաստիկայի հետևորդները։ Տարածվում են արևմտաեվրոպական ուսմունքներ։ Զարգանում է սոցիոլոգիան (Մ. Մադհավի, Ա. Թուրաբի), մասնավորապես էմպիրիստական սոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները (Ջ. Բեհնամ, Շ. Ռասեխ, Դ. Նարոքի)։ Փիլիսոփայության գիտությունների հիմնական կենտրոնը Թեհրանի համալսարանն է, ուր բանասիրական ֆակուլտետին կից գործում է փիլիսոփայության և հումանիտար գիտությունների իրանական ընկերությունը։ === Գրականություն === [[Պատկեր:Sadeq Hedayat, 1927.jpg|մինի|Հայտնի պարսիկ գրող, գրականագետ Հեդայաթ 1906 թվական Փարիզ|alt=]] Իրանի հին և մասնավորապես միջնադարյան գրականությունը իրանական խմբի լեզուներով խոսող ժողովուրդների ([[պարսիկ]], տաջիկ, աֆղան, [[քուրդ]] են), մի շարք թուրքալեզու ժողովուրդների (ուզբեկ, [[թուրքմեն]], ադրբեջանցի, [[թուրք]]) և Հինդուստանի որոշ ժողովուրդների սեփականությունն է։ Դասական շրջանի Իրանի գրականությունը (9-15-րդ դարեր) հաճախ կոչում են պարսկա-տաջիկական։ Հին պարսկերենով պահպանված հուշարձաններում («Ավեստա», աքեմենյան սեպագիր արձանագրություններ) առկա են չափածո խոսքի, հերոսական էպոսի և թագավորական ժամանակագրությունների տարրեր։ Սասանյան շրջանին են վերաբերում մեզ չհասած «Խվաթայ նամակ» («Գիրք թագավորացա) դինաստիական ժամանակագրությունը, «Ասորական ծառ», «Զարերի որդու հիշատակարանը», «Արտաշիր Փափաքանի արարքները» էպիկական ասքերը, «Քալիլե և Դիմնե» խրատական ժողովածուն և այլ հուշարձաններ։ Երբ արաբները նվաճեցին Իրանը և այն մտավ խալիֆայության կազմի մեջ (7-րդ դար), գրականության հիմնական լեզուն դարձավ արաբերենը, որով թարգմանվեցին պահլավական գրականության որոշ երկեր։ 9-րդ դարում Միջին Ասիայում և Խորասանում արաբալեզու գրականության կողքին զարգացել է ֆարսի լեզվով պոեզիան Հանզալե Բադղիսի, Ֆիրուզ Մաշրիղի, (Աբու Դուր գանի)։ Գրական պարսկերենը և Իրանի դասական պոեզիայի հիմնական ժանրերը (ռուբայի, գազել, քասիդ, մասնավի, քիթա) վերջնականապես ձևավորվել են Ռուդաքիի (մահացել 941) ու նրա սերնդի՝ 10-րդ դարի առաջին կեսի բանաստեղծների գործերում։ [[Ֆիրդուսի|Ֆիրդուսու]] (մոտ 940-1020) «Շահնամե»-ով ամբողջացել են 10-րդ դարի կեսից սկսած չափածո էպիկական ժողովածուներ ստեղծելու փորձերը։ 10-րդ դարի երկրորդ կեսից ֆարսին գրական լեզու է դարձել նաև Իրանի արևմուտքում։ 11-րդ դարում Իրանի գրականության մեջ զարգացել է ներբողագրական պոեզիան (Ֆառոխի, մահացել է 1038, Ունսուրի, մահացել է 1039, Մանուչահրի, մահացել է 1041)։ Պարսկալեզու հումանիստական գրականության գագաթնակետը [[Օմար Խայամ]]ի (մոտ 1048-1121 թվականներից հետո) պոեզիան է։ 12-րդ դարում Իրանի պոեզիայում տարածում է ստացել «իրաքյան» կոչված ճարտասանական բարդ ոճը՝ Մուիզիի (մահացել է 1127), Ռունիի (մահացել է 1130), Բուխարիի (մահացել է 1148), Ռ. Վաթվաթի (մահացել է 1182) քասիդները, խոշոր ներբողագիր էնվերիի (մահացել է մոտ 1170) և [[Խաքանի Շիրվանի|Խաքանիի]] (1120-1199) ստեղծագործությունը։ Այդ ոճը ոչ պակաս բնորոշ է 12-րդ դարի արձակի համար՝ Աբուլ-Մաալի, Զահիրի, Հ. Բալխի։ 12-րդ դարի գրականության մեջ նշանակալի երևույթ էր 1189 թվականին գրի առնված ժողովրդական «Մամաքե այյար» ժողովածուն։ Մոնղոլական նվաճման (1220-56) հետևանքով անկում ապրած Իրանի դասական գրականությունը վերստին ծաղկեց 13-րդ դարի երկրորդ կեսին-14-րդ դարի (Ի. Քերմանի, մահացել է 1277, Հ. Թաբրիզի, մահացել է 1314, Մ. Սավեջի, մոտ 1300-75)։ Հնդկաստանի պարսկալեզու բանաստեղծներ Ա. Դեհլևին (1253- 1325) և Իս. Քերմանին (1281-մոտ 1352), շարունակելով [[Նիզամի Գյանջևի]]ի ավանդույթները, վերածնեցին խրատական և հերոսական էպոսը, ընդլայնեցին գազելի թեմատիկան։ Թուրքաբնակ սուֆի բանաստեղծ և փիլիսոփա Ջալալ ալ-Դին Ռումին (1207-73) աստվածացրեց մարդուն։ Այդ շրջանում ուժեղացավ հումանիստական գրական հոսանքը (երգիծաբան Օ. Զաքանի, մահացել է 1366 թվականի և 1370 թվականի միջև, սարբեդարների ժողովրդական շարժման երգիչ է. Ցամին, մահացել է 1368, բանաստեղծներ Սաադի, Հաֆեզ)։ 15-րդ դարում պարսկալեզու բանաստեղծությունը զարգացման գագաթնակետին է հասնում հերաթյան գրական կենտրոնի առաջնորդ Ա. Ջամիի (1414-92) պոեզիայում։ 16-րդ դարից սկսած առանձնանում են իրանական և տաջիկական գրականությունները։ Լայնորեն տարածվում են բանահյուսական ավանդույթների վրա հիմնված ժանրերը, ինքնուրույն գրական ժանր է դառնում մարսիեն՝ շիայական միստերիական պոեզիան։ 17-18-րդ դարերում առաջին անգամ գրի են առնվում վերջինիս հետ կապված ողբերգական միստերիաները (թավիե)։ Դասական ավանդույթը զարգացել է այսպես կոչված պալատական գրականության շրջանակներում։ Իրանական շատ բանաստեղծներ փոխադրվում են Միջին Ասիա, [[Թուրքիա]] և, հատկապես, Հնդկաստան, որտեղ պարսկալեզու պոեզիան ծաղկում է ապրում Մեծ Մողոլների օրոք (17-րդ դարի երկրորդ կես-18-րդ դարի առաջին կես, Զեբուննիսա, 1639-1702, Բեդիլ՝ 1644-1721, Շեյխ խազին, 1692-1766)։ 17-րդ դարում Հնդկաստանի պարսկալեզու գրականության ազդեցությամբ իրանական պոեզիայում հաստատվեց հնդկական բարդ ոճը (սաբքե հինդի), առաջացան ձևապաշտական դպրոցներ։ Գրականությունը կյանքին մոտեցնելու առաջին քայլերն արեցին 18-րդ դարում, «Բազգաշթ» («վերադարձ») գրական ուղղության կողմնակիցները (Իսֆահանի, Քաշանի, Իսֆահանի)՝ ձգտելով վերածնել իրանական վաղ դասականների պարզ ոճը։ Այս ուղղությունը շարունակում են բանաստեղծներ Ֆարահանին (1778-1835), Իսֆահանին (1758- 1828), Վիսալը (մահ. 1846), Ղաանին (1808-54) և Իսֆահանին (մահացել է 1865)։ 19-րդ դարում երևան է եկել ուղեգրությունների և հուշագրությունների ժանրը։ Դարավերջին սկսել է տարածվել լուսավորական գրականությունը, որի հետ է կապվում թատերագրության, հրապարակախոսական վեպի ու վիպակի, պամֆլետի ու ֆելիետոնի (1879-1956) սկզբնավորումը Իրանի գրականության մեջ։ 1905-11 թվականների իրանական հեղափոխության և 1918-21 թվականների ազգային-ազատագրական պայքարի շրջանում դեմոկրատական գաղափարների արտահայտիչը դարձավ հրապարակախոսության հետ սերտորեն կապված երգիծական պոեզիան (Դեհխոդա, Ֆարահանի, 1861-1917, Բահար, 1886-1951, Իրաջ Միրզա, 1874-1926, Ղազվինի, մոտ 1882-1933)։ Հակաֆեոդալական և հակագաղութատիրական նպատակաուղղվածությամբ աչքի ընկավ բանաստեղծներ Ցազդիի (1889-1939) և էշղիի (1894-1924) ստեղծագործությունը։ Սոցիալիստական գաղափարներն արտահայտություն գտան Ա. Լահութիի (1887-1957) պոեզիայում։ Այս ժամանակին է վերաբերում պատմավեպի (Բաղեր, Շեյխ Նաթարի, Քերմանի) և նորավեպի ժանրի սկզբնավորումը (Զամալզադե, ծնվել է 1890)։ 1920-ական թվականների սկզբին հեղափոխական շարժման անկումը և բռնության ուժեղացումը պայմանավորեցին առաջին սոցիալական վեպերի հոռետեսական տրամադրությունը (Քազեմի, ծնվել է 1887, Խալիլի, Դովլաթաբադի, Հեջազի, ծնվել է 1896, խոդադադե)։ 1930-ական թվականներին երկրում տիրող ռեակցիայի պայմաններում պոեզիայում աշխուժացավ ներբողագրական հոսանքը, պատմավեպը ստացավ ազգայնական ոգի, սոցիալական վեպը սահմանափակվեց բարձրաշխարհիկ կյանքի նկարագրությամբ։ Ռեգա-շահի վարչակարգի անկումից (1941) հետո Իրանի գրավոր արձակը, նոր վերելք ապրեց (Հեդայաթ, 1903-51, Ալավի, ծնվել է 1904)։ Զարգացավ նորավեպի ու պատմվածքի ժանրը (Չուբաք, Բեհազին, ծնվել է 1914 թվականին, Նուշին, 1910-1971, Սադեղ), ստեղծվեցին սոցիալական վեպեր ու վիպակներ (Զամալզադե, Նաֆիսի, Ֆազել), աշխուժություն նկատվեց դրամատուր գիայում (Չուբաք, Նուշին) և թարգմանական գրականության բնագավառում։ 1940-ական թվականների վերջին և 50-ականների սկզբին պոեզիայում տիրապետող դարձան հակաիմպերիալիստական տրամադրությունները (Թավալոլի, ծնվել է 1917, Սայե, ծնվել է 1927, Սոլթանի, ծնվել է 1922, Զալի, ծնվել է 1906), ձևավորվեց ու հաստատվեց «շերենոու» (նոր բանաստեղծություն) ուղղությունը (Աֆրաշթե, 1908-59 և այլն)։ Իրանի պոեզիայի դասական ուղղությունը շարունակում են զարգացնել Շահրիարը (ծնվել է 1906), Սոայերին (ծնվել է 1909), Համիդին (ծնվել է 1914), Խանլարին (ծնվել է 1913) և ուրիշներ։ 1950-ականների երկրորդ կեսից Իրանի պոեզիայում ճանաչում գտած «նոր բանաստեղծության» ներկայացուցիչներ Նադերփուրի, Օմիդի, Ֆառոխզադի, Քեսրայիի պոեզիային բնորոշ է պարսից բանաստեղծության ավանդույթների ստեղծագործական յուրացումը, հումանիստական հնչեղությունը։ Գրականագիտությունը Իրանում եղել է դեռևս վաղ միշնադարում։ 12-րդ դարի դարից սկսած կազմվել են մատենագիտական յուրօրինակ անթոլոգիաներ՝ թազքերե։ Զարգացել է տաղաչափության մասին գիտությունը («էլամեարուզ»)։ Նոր ուղղության գրականագիտությունը սկզբնավորվել է 1920-ական թվականներին։ 1950-60-ական թվականներին Իրանի գրականագիտության մեջ դրսևորվում է գրական պրոցեսը տեսականորեն իմաստավորելու միտում (միթրա, դաստեղեյբ, զարենքուբ)։ === Ճարտարապետություն === [[Պատկեր:Nasirolmolk mosque warm light.jpg|մինի|Պարսկական Մզկիթը ներսից|alt=]] [[Պատկեր:Masjid Shah, view of the courtyard by Pascal Coste.jpg|մինի|Իրանի Իսֆահան քաղաքը 1841 թվականին|alt=]] [[Պատկեր:Esfahan-shah-sq.jpg|մինի|Պարսկական Մզկիթ Իսֆահան քաղաքում|alt=]] [[Պատկեր:Qareh kelissa.jpg|մինի|հայկական [[Սուրբ Թադևոսի վանք]]ը Իրանի Հյուսիսում|alt=]] Նեոլիթի ժամանակաշրջանից պահպանվել են հողագործական բնակավայրերի մնացորդներ՝ կավե և հում աղյուսե տներով (կան որմնանկարների հետքեր)։ Իրանի հարավ-արևմուտքում, մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակում, [[Էլամ]] պետությունում զարգացել է Միջագետքի մշակույթին մոտ արվեստ։ Մեդական թագավորության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի առաջին կես) կառուցվել են մայրաքաղաք Էկբատանի (ժամանակակից՝ Համադան) հզոր ամրությունները, երկսյունազարդ ճակատային խորշով վիմափոր դամբարաններ։ Աքեմենյան ժամանակաշրջանում մեծ թափ է ստացել պալատային ճարտարապետությունը։ Պալատների բաղկացուցիչ մասերից էր ապադանը։ Հիմնական շինարարական նյութը հում աղյուսն էր, փայտը, քարը, դեկորում կիրառվել է գունավոր սվաղ, ոսկեզօծում, կենդանիների քանդակներով պարակալներ և այլն։ Պաշտամունքային կառույցներն էին քառամույթ, քառակուսի հատակագծով զրադաշտական սրբարանները, քարե աշտարակները՝ սրբազան կրակը պահելու համար։ Աքեմենյանների թագավորական գերեզմանատները վիմափոր դամբարաններ էին։ Ձևով առանձնանում է Բյուրոս արքայի դամբարանը Փասարդադում։ Սելևկյանների ժամանակաշրջանում գերակշռում են հելլենիստական նմուշները (տաճար Կենգավերում, մ.թ.ա. 2-րդ դար)։ Պարթևական ժամանակաշրջանում կազմավորվել է դեպի ներքին բակը բացվող այվանով պալատի տիպը (Քուհե-խոջա սարի պալատը Համուն լճի մոտ)։ Սասանյան ժամանակաշրջանում ինտենսիվ զարգացել է քաղաքաշինությունը։ Քաղաքները կառուցապատվել են բոլորաձև Ֆանտաստիկ կենդանու հախճաղյուսն հարթաքանդակ Շոշից (Լուվր, Փարիզ) Աքեմենյան պտյակ, արծաթ (Բրիտանական թանգարան, [[Լոնդոն]]) (Դուր, այժմ՝ Փիրուզաբադ) կամ ուղղանկյուն պարագծով պարիսպների ներքո, հաճախ կանոնավոր հատակագծով (Նիշապուրը շախմատաձև է)։ Շինությունները քարից էին, թրծված կամ հում աղյուսից, պարաբոլաձև թաղերով, կիրառվել է նաև արոմպային փոխանցմամբ գմբեթ։ Հսկայական չափերի պալատներին բնորոշ էր մեծ թաղածածկ այվան՝ ընդունելության դահլիճը, լրացված գմբեթավոր կառույց, և բոլորաձև կտրվածքի, հզոր սյունկոնտրֆորսները (Ֆիրուզաբադում 3-րդ դար, Սարվեստանում, 5-րդ դար)։ Պաշտամունքային կառույցներն էին՝ «չոբտակ» զրադաշտական տաճարները (քառակուսի հատակագծով, քառակամար գմբեթավոր տաղավար) և քարե զոհասեղանները բաց երկնքի տակ։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան|Արաբական նվաճումները]] (7-րդ դար) և իսլամի տարածումը սկզբնավորել են նոր տիպի կառույցներ՝ մի նարեթներով մզկիթ, մեդրեսե, դամբարան, ծածկված շուկա, քարվանսարա («խան»), բաղնիք («համմամ») և այլն։ Ծավալվել է միջնադարյան ամրոց-քաղաքների շինարարությունը, քաղաքի երկու գլխավոր փողոցները կապելով չորս դարպասներ, փոխհատվում էին կենտրոնում՝ կազմելով հրապարակ (մեյդան), որտեղ գտնվում էին պալատը, շուկան, գլխավոր մզկիթը, երբեմն՝ միջնաբերդը («արկ»)։ Քաղաքի պարսպից դուրս արհեստավորական արվարձաններն էին։ Կամարներն ու թաղերը հետզհետե դարձել են սլաքային, առաջացել են ջլաղեղնավոր թաղերի ու տրոմպային փոխանցմամբ գմբեթների բազմաթիվ տարբերակներ։ 12-րդ դարում կազմավորվել է իրանական մզկիթի տիպը, սրահներով շրջապատված ուղղանկյուն բակ, առանցքադիր, դեմ հանդիման չորս այվանով, որոնցից մեկի հետևում գմբեթավոր դահլիճն էր (Զավարի մզկիթը, Էրդասաանի մոտակայքում, 1135, Սպահանի գլխավոր մզկիթը)։ Մզկիթին կից մինարեթն էր, սկզբում՝ քառակուսի հատա կագծով, ութնիստ բնով, 11-րդ դարից՝ բոլորաձև, դեպի վեր նվազող տրամագծով, ձևավոր շարվածքի գոտիներով, շթաքարե պսակով և փոքր գմբեթավոր աշտարակի ավարտով (Բաստամի մինարեթը, 1120)։ Դամբարանները աշտարակաձև էին (բոլորակ կամ աստղաձև հատակագծով, կոնաձև ծածկով) և գմբեթավոր խորանարդաձև։ 13-14-րդ դարերում, Հուլավյան իշխանության ժամանակաշրջանում, ճարտարապետությունը կրել է մի շարք փոփոխություններ, կոմպոզիցիոն (այվանների պատերին արվում են կամարակապ բացվածքներ, խորշեր, իսկ շքամուտքի այվանը ավարտվում է գմբեթաբդով, պաշտամունքային կառույցներում առանձին կանգնած մինարեթը փոխարինվում է շքամուտքի գլխին կառուցված երկու գեղակազմ աշտարակներով, ճակատների և ինտերիերի բոլոր աարրերը դառնում են նեղ, խիսավերձիգ են), կառուցվածքային (մշակվում են թաղակիր կամարների համակարգի տարբերակներ, բարձրասլաք բջջային գմբեթ են)։ Դեկորին բնորոշ է հագեցված բազմագունությունը, օրնամենտալ որմնանկարչությունը, փորագրված, ներկված արհեստական մարմարը, ջնարակած խեցին, շթաքարեկազմ (ստալակտիտային) քիվերը, թաղերը են։ Հիմնական շինանյութը հում և թրծված աղյուսն է։ Այս շրջանում կազմավորվել են պաշտամունքային մեծաչափ անսամբլներ բազմատիպ շենքերով՝ մզկիթ, մինարե, խանակա կամ մեդրեսե (Նեթենզի համալիրը, 1304-25), կառուցվել են քարավանատներ, կամուրջներ, բաղնիքներ, նաև Իրանի ողջ պատմության երեք խոշորագույն կառույցները՝ Ղազան խանի (1295-1305) և Օլջայթու-Խոդաբնդեի (1305-13, ճարտարապետ Ալի-Շահ) դամբարանները, Ալի-Շահի մզկիթը [[Թավրիզ]]ում։ Թեմուրյանների պետության կազմում Իրանի (14-15-րդ դարեր) պաշտամունքային կառույցները պսակվում են թմբուկավոր խեցե, երկնագույն երեսպատ գմբեթով, շքամուտքը կողահարվում է մինարեներով, ճակատներն ամբողջովին երեսպատվում են ջնարակած խեցեգորգով (Դոհարշադ մզկիթը Մաշհադում, 1405-18, ճարտարապետ Ղավամ ադ-Դին Շիրազի)։ 16-րդ դարից Սեֆյան Իրանի ճարտարապետությունը աչքի է ընկնում չափազանց մեծ մասշտաբով, պերճաշուքությամբ, ծավալների զանգվածեղությամբ, բազմազան նրբագեղ մանրամասներով, գունեղ, բարդ դեկորով։ Վերջնականապես կազմավորվել է քարվանսարայի տիպը։ Հատկապես ծավալվել է քաղաքաշինությունը. սկզբնավորվել է քաղաքային վիթխարի անսամբլի գաղափարը (Նոր Սպահանը՝ հսկայական Մեյդանե-Շահ հրապարակով և Չհարրաղ բուլվար մայրուղիով)։ 18-19-րդ դարերում Իրանի տնտեսության անկման հետ շինարարությունը կտրուկ կրճատվել է։ 20-րդ դարում կառուցվել են նոր տիպի շենքեր (Թեհրանի համալսարանը, 1930-ական թվականներ, ճարտարապետ՝ Ա. Դոդար), կիրառվում են երկաթբետոն, մետաղ, ապակի։ 1950-ական թվականներից կառուցվել են կառավարական, մեմորիալ շինություններ, հյուրանոցներ, հիվանդանոցներ, դպրոցներ։ Իրանի ճարտարապետները համադրում են ժամանակակից սկզբունքները ազգային ճարտարապետական ավանդներին. Իբն Սինայի (1952, [[Համադան]]), Նադիր շահի (1961, [[Մաշհադ]]) դամբարանները, ՕմարԻ» այյամի գերեզմանը։ Իրանում վերջին շրջանում մեծ թափ է ստացել քաղաքաշինությունը, մայրաքաղաք Թեհրանը հարստացել է բազմաթիվ կառույցներով, նրա բնակչության թիվը 2015 թվականին անցավ 13.6 միլիոնը<ref>[http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html Թեհրանի բնակչությունը 2015 թվականին]</ref>։ === Կերպարվեստ === [[Պատկեր:Iranian Wedding Ceremony.jpg|մինի|alt=]] [[Պատկեր:St-Stepanous-02.jpg|մինի|Հայկական Սուրբ Ստեփանոս Եկեղեցին Իրանի Հյուսիսում|alt=]] Իրանի տարածքում հայտնաբերված արվեստի հուշարձանները հնագույն ժամանակներից են (մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակների խեցեղեն, գլիպտիկա ևն)։ Մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներում Իրանի հարավ-արևմուտքում զարգացել է Ելամի արվեստը։ Մ.թ.ա. 12-7-րդ դարերում Իրանի կենտրոնական մասի արևելքում հայտնաբերված նրբագեղ բրոնզյա իրերը հայտնի են «[[Լոռեսթան]]ի բրոնզ» անվամբ։ Հետագայում առաջատար է դարձել Միդիայի մշակույթը։ Աքեմենյան շրջանի Իրանի արվեստին բնորոշ է շենքերը գարդարող բարձրաքանդակը (Պերսեպոլիս, Շոշ)։ Բարձր զարգացման է հասել մետաղի գեղարվեստական մշակումը (դրվագված և փորագրված արծաթյա անոթներ, ոսկերչական իրեր)։ Սասանյան թագավորության շրջանում հիմնական տեղ է տրվել քանդակագործությանը՝ բոլորաքանդակ, ժայռակոփ բարձրաքանդակներ, որոնք աչքի են ընկնում պլաստիկ արտահայտչականությամբ։ Համաշխարհային հռչակ են վայելել դեկորատիվ-կիրառական արվեստի գործերից բրդյա և մետաքսյա գործվածքները, մետաղյա իրերը (արծաթյա սկահակներ, թասեր՝ դրվագված, ձուլածո կամ Փորագրված)։ 7-13-րդ դարերում պահպանվել են որմնանկարների մնացորդներ, արհեստական մարմարի բարձրաքանդակներ, մանրանկարչության նմուշներ։ Սելջուկյան շրջանի (11-12-րդ դարեր) բրոնզյա իրերը ծանրանիստ են, ճոխ զարդարված։ 9-13-րդ դարերի խեցեղենը աչքի է ընկնում տեխնոլոգիական և գեղարվեստական հատկանիշների բազմազանությամբ։ Զարգացել է ապակե գործությունը։ Մոնղոլական արշավանքները (13-րդ դարի առաջին կես) դանդաղեցրել են մշակույթի առաջընթացը, սակայն 13-րդ դարի երկրորդ կեսից վերածնվել են արվեստի բոլոր տեսակները։ 14-15-րդ դարերում առաջին պլան է մղվել մանրանկարչությունը։ 14-րդ դարի առաջին կեսից գործել է Թավրիզի մանրանկարչության դպրոցը, 14-15-րդ դարերում՝ Շիրազի մանրանկարչության դպրոցը, որին բնորոշ էին կոմպոզիցիայի մոնումենտալություն, հստակ ու նրբագեղ գծանկար, գունային հնչեղ համադրություն, կերպարների ազատ շարժում («Էսքանդարի անթոլոգիա», 1410, Կյուլպենկյանի հավաքածու, Լիսաբոն)։ 15-րդ դարում կարևոր նշանակություն է ստացել Հերաթի մանրանկարչության դպրոցը։ Ստեղծվել են մանրանկարներից կազմված ալբոմներ, զարգացել են դիմանկարչական մանրանկարչությունը, թեթև գունազարդված գծանկարչությունը։ 16-17-րդ դարերի անվանի նկարիչներից առանձնանում են Աղա Ռզան, Ռգա Աբասին, Մոհամադ Զտմանը։ Համաշխարհային շուկայում լայն համարում են ստանում գեղանկարչորեն հարուստ գործվածքները, գորգերը, խեցեգործական և մետաղյա իրերը, լաքը, ոսկերչական առարկաները։ 18-րդ դարի վերջից Իրանի արվեստում զգալի է դարձել եվրոպական ազդեցությունը, սկզբնավորվել է ջրաներկով և յուղաներկով գեղանկարչությունը (Սանի-օլ-Մոլք, Մահմուդ Մալեք աշ-Շոար), շարունակվել են մանրանկարչության ավանդույթները (Լոթֆ Ալի)։ 20-րդ դարի սկզբից զարգացել են եվրոպական տիպի քանդակագործությունը, գեղանկարչությունը և գրաֆիկան (հատկապես գրքի նկարազարդումը և ռեկլամային պլակատը)։ Ռեալիստական արվեստի ուղիով են ընթանում Քեմալ օլ-Մոլքը (1920 թվականին [[Թեհրան]]ում հիմնել է գեղանկարչության և քանդակագործության դպրոց), Հասան Ալի Վազիրին (գեղանկարիչ և քանդակագործ), Մոհսեն Մողադդամը (գեղանկարիչ), Աբուլքասիմ Սադեղին (քանդակագործ) և ուրիշներ։ Աշխատավոր ժողովրդի կյանքին են նվիրված Աբդուլլա Ամերիի, Լեյլի Մատին Դավթարիի երփնագրերը, Հուշանգ Փեգեշք-Նիյայի փորագրությունները։ Մանրանկարիչները ([[Հոսեյն Բեհզադ]] և ուրիշներ) ձգտում են վերականգնել հին վարպետների ավանդույթները։ Մոդեռնիստական հոսանքների հետնորդներ են Բեհջադ Մադրը, Աշոտ Մինասյանը, Ահմադ Իսֆանդիարին և ուրիշներ։ 1959 թվականին Թեհրանում հիմնադրվել է Դեկորատիվ արվեստների բարձրագույն դպրոց։ Իրանում ստեղծվել է հայկական արվեստի մի ամբողջ դպրոց։ Այնտեղ է ստեղծագործել խոշոր մանրանկարիչ [[Հակոբ Ջուղայեցի]]ն։ Հայկական արվեստի տարբեր նմուշներ են պահպանվել Նոր Ջուղայում, [[Թավրիզ]]ում, Շիրազում և այլուր, որոնք կարևոր են 17-18-րդ դարերի հայ արվեստի պատմության համար։ Նշանակալից են հատկապես Մինասի և [[Հովհաննես Մրքուզ (փիլիսոփա)|Հովհաննես Մրքուզի]] ստեղծագործությունները։ 1870-ական թվականներին Թեհրանում պալատական նկարիչ էր [[Հակոբ Հովնաթանյան]]ը։ Ժամանակակից իրանահայ նկարիչների արվեստում նկատելի են դեռես 17-րդ դարում սկզբնավորված փոխազդեցությունների ավանդույթները։ === Երաժշտություն === [[Պատկեր:Kamanche.jpg|մինի|Պարսկական քամանչա|alt=]] Իրանի բազմադարյա ավանդույթ ունեցող պրոֆեսիոնալ (դասական) և ժողովրդական երաժշտությունը մոնոդիկ է։ Հիմքում ունի 7 հիմնական և բազմաթիվ լրացուցիչ դաստգյահ-հնչյունաշարերի յուրատեսակ լադային համակարգ՝ բաղկացած 24 աստիճանից։ Երաժշտության գլխավոր ձևերն են՝ թեսնիֆ (յուրատեսակ բալլադ), քասիդ (ձոն), ղազել (քնարական երգ), շատ տարածված է մակամը։ Նվագարաններից են՝ սազ, թառ, քամանչա (լարային), զուռնա (փողային), զարբ (հարվածային)։ Իրանի հնագույն երաժշտության վերաբերյալ տվյալներ համարյա չեն պահպանվել։ 7-րդ դարի սկզբին [[Խոսրով II Ափարվեզ]] կամ Ապրուեզ երաժշտասեր արքայի հովանավորությամբ Տիզբոնում նախաձեռնել են երգ-երաժշտության կանոնավորմանը, հրավիրվել են երաժիշտներ (այդ թվում նաև Հայաստանից)։ [[Արաբական արշավանքները Պարսկաստան|Արաբական նվաճումներից]] հետո նկատելի են փոխազդեցությունները։ 9-րդ դարից սկսած ծաղկել է պալատական արվեստը։ 13-րդ դարում գործել է տեսաբան, կոմպոզիտոր և կատարող Ուրմավին։ 15-րդ դարում պահպանվել են տեղեկություններ նոտագրության մասին։ 1850-ական թվականներից Իրանի երաժշտությունը ազդվել է եվրոպականից. [[Թեհրան]]ում, կայսերական քոլեջին կից բացվել է երաժշտական դպրոց։ 1920-ական թվականներին կոմպոզիտոր, վիրտուոզ թառահար, Թեհրանի համալսարանի պրոֆեսոր Ալի Նաղի Վազիրին սկզբնավորել է ազգային երաժշտության ուսուցումը, հրատարակել երաժշտական տեսության դասագիրք, բացել երաժշտական դպրոց, որտեղ սովորել են Իրանի առաջին պրոֆեսիոնալ երաժիշտները։ 1930-ական թվականների սկզբին Թեհրանում բացվել են բարձրագույն երաժշտական դպրոց (1940-ական թթ. վերջերից՝ կոնսերվատորիա), մասնավոր երաժշտական դպրոցներ։ Ճանաչված կոմպոզիտորներից և երաժշտագետներից են՝ Աբդուլհասան Սեբան, Ռ. Ֆարղանեն, Հ. Սանջարին, կատարողներից ու օպերայի և բալետի արտիստներից՝ Ֆ. Սեբան, Ջ. Աշոտ-Հարությունյանցը, Ս. Թաջբախշը, Ա. Մելքոնյանը, Փարսին։ Իրանում գործում են օպերայի և բալետի թատրոն (1967, Թեհրան), հեռուստատեսության բալետի խումբը, ֆիլհարմոնիա (1953), 2 սիմֆոնիկ նվագախումբ, կոնսերվատորիաներ, բալետի և երաժշտական դպրոցներ։ Դարեր շարունակ Իրանում հռչակ են վայելել հայազգի ժողովրդական երգիչները, աշուղները։ Նորագույն շրջանի իրանահայ երաժշտական մշակույթի նշանավոր ներկայացուցիչներից են Ն. Գալանդերյանը, Լ. Գրիգորյանը, Հ. Գրիգորյանը, Ռ. Գրիգորյանը, Լ. Բազիլը, Ա. Ջամբագյանը, Մ. Մելիք-Ասլանյանը, Լ. Ճգնավորյանը, Հ. Վարդանյանը և ուրիշներ։ Հայ երաժիշտ արվեստագետների ջանքերով Իրանի տարբեր քաղաքներում ստեղծվել են երգչախմբեր։ 1928 թվականին Թեհրանում հիմնվել է «Կոմիտաս» երկսեռ երգչախումբը (հիմնադիր՝ Հ. Գրիգորյան), 1945 թվականին՝ «Գուսան» երգչախումբը (հիմնադիր՝ Ն. Գալանդերյան), 1946 թվականին՝ «Գուսան» երգչախումբը և նվագախումբը (հիմնադիր՝ Լ. Գրիգորյան), 1960 թվականին՝ «Հայ երգ» (հիմնադիրներ՝ Լ. Բազիլ և Ա. Հովհաննիսյան), 1963 թվականին՝ «Անուշ» (հիմնադիր՝ Հ. Գասպարյան), 1951 թվականին Աբադանում՝ «Գուսան» (հիմնադիր՝ Ժ. Մինասյան) երգչախմբերը։ Շատ հայ ջութակահարներ, դաշնակահարներ, երգիչներ, դիրիժորներ դասավանդում են Թեհրանի կոնսերվատորիայում, հանդես գալիս տարբեր նվագախմբերում և օպերային թատրոնում։ Հայտնի են դաշնակահարուհի Տ. Աշոտ-Հարությունյանցը, երգչուհիներ Թ. Փիլոսյանը, Ա. Թերզյանը, երգիչ Ա. Աղաբեկյանը, ջութակահարներ Վ. Իաջայանը, Հ. Մանուկյանը և ուրիշներ։ Գործում են «Արարատ» և «Հայ երգ» երաժշտական ընկերությունները։ === Թատրոն === [[Պատկեր:Iranian theater new delhi feb 2006.JPG|մինի|Պարսկական թատրոն Դելի քաղաքում|alt=]] Թատերարվեստի տարրեր են պարունակել Իրանի հին ծիսակատարությունները։ Հիշատակություններ կան բազիգերների հին թատրոնի մասին, որ մոտ է եղել գուսանների արվեստին։ Կենցաղավարել են մնջախաղը, ստվերների և տիկնիկային թատրոնները։ 10-րդ դարից զարգացել են միստերիաները, որոնց գրառումներից 17-18-րդ դարերից սկզբնավորվել է պարսկական ողբերգության թազիյե տեսակը։ Մինչե 1930-ականներին ներկայացումներ են տվել թափառաշրջիկ դերասանները՝ մասխարաբազները։ 1890 թվականին, Թեհրանում, պոլիտեխնիկական դպրոցին կից ստեղծվել է պալատական թատրոն, 1911-12 թվականներին կազմակերպվել են Ազգային, 1917 թվականին՝ Իրանական կոմեդիայի թատրոնները, 1932 թվականին՝ թատրոն-ստուդիա (ղեկավար բեմա նկարիչ Ս. Քերմանշահի). 1945-49 թվականներին, [[Թեհրան]]ում գործել է «Ֆիրդուսի» թատրոնը, 1963 թվականին ստեղծվել դրամատիկական ստուդիա։ Մշտական թատերախմբերից են՝ «Թատրոնն այսօր» (ղեկավար Մ. Ջաֆֆարի), «Ազգային» (ղեկավար Մ. Զավանմարդ) և Արվեստի ու մշակույթի մինիստրության խումբը։ Իրանի ճանաչված դերասաններից են՝ Մոստաֆա և Մախին Օսկույիները, Մոհամադ Ալի Քեշավարզը, Ռոհմեդին Իասրովին։ 1968-69 թվականներին «Թալար մուզե» թատրոնում բեմադրվել են Ա. Օստրովսկու, Մ. Գորկու, Ա. Արբուզովի, Բ. Բրեխտի և արևմտաեվրոպական այլ դրամատուրգների պիեսները։ Թեհրանում գործում են նաև «Շահրիվարի 25-ի», «Քասրա», «Նասր», «Ջամեյե Բարբոդ», Մաշհադում՝ Ազգային թատրոն, Սպահանում՝ «Սեպահան», Համադանում՝ «Բուալի» և այլ թատրոններ։ Հայ թատերական կյանքն Իրանում սկզբնավորվել է 1879 թվականին՝ Թեհրանում (Մ. Փափազյանի նախաձեռնությամբ)։ 1880 թվականից ներկայացումներ են տրվել Թավրիզում, 1888 թվականից՝ [[Նոր Ջուղա]]յում։ 1888 թվականին և 1890 թվականին [[Թավրիզ]]ում և [[Թեհրան]]ում պիեսներ են բեմադրել Ս. և Ա. Սաֆրազյանները (այդ թվում «Պեպո»-ն՝ Աստ. Փանվելյանի ադրբեջաներեն թարգմանությամբ)։ 20-րդ դարի սկզբին Իրանի հայաշատ քաղաքներում ներկայացումներ են տվել Թիֆլիսից, Բաքվից ժամանած հայկական թատերախմբերը (այդ թվում Աբելյան-Արմենյան թատերախումբը)։ 1919-21 թվականներին Իրանում են աշխատել Սիրանուշը, Արմենյան ամուսինները, Ա. Հովհաննիսյանը։ Իրանի և իրանահայ թատրոնին մեծ ծառայություններ է մատուցել Վ. Փափազյանը (1934)։ Իրանում հայկական թատրոնի զարգացմանը մեծապես նպաստել են Մ. Թաշճյանը, Մ. Մարությանը, Ս. Արզումանյանը, Ռ. և Լ. Աթայանները, Մ. Մանուկյանը, Եֆբարը և ուրիշներ։ 1940-50-ական թվականներին [[Թավրիզ]]ում գործել են «Շիրվանզադե», «Հ. Աբելյան», «Սասունցի Դավիթ», ինչպես և Դրամատիկական, Դրամա-օպերետային թատերախմբեր։ Թատերական կապերն ամրապնդելու գործում նշանակալից դեր են կատարել երգիչ, բանաստեղծ և դերասան Ա. Հովհաննիսյանը, Մ. և Ն. Մարվարյանները, Է. Բալասանյանը։ === Կինո === 1930 թվականին նկարահանվել է առաջին «Աբի Ռաբի» (ռեժիսոր՝ Էխանիյան) խաղարկային ֆիլմ-ֆարսը։ 1946 թվականին Թեհրանում կազմակերպվել է «Միթրաֆիլմ» առաջին կինո ստուդիան։ 1950-ականների ամենահաջողված՝ «Նավահանգստի գողը» (1954, ռեժիսոր Ա. Շիրազի) ֆիլմը ստեղծվել է իտալական նեոռեալիզմի ազդեցությամբ։ 1960-1970-ական թվականներին թողարկվում են դիցաբանական և պատմական թեմաներով ֆիլմեր, կոմեդիաներ, մելոդրամներ՝ «Մազանդարանի վագրը» (ռեժիսոր՝ Ս. Խաչիկյան), «Սպասումի ափը» (ռեժիսոր Ս. Յասեմի) են։ 1955 թվականից Թեհրանում անց են կացվում միջազգային, 1964 թվականից՝ ազգային կինոփառատոներ։ 1964 թվականին հիմնադրվել է Կինեմատոգրաֆիայի բարձրագույն խորհուրդը։ Իրանի կինեմատոգրաֆիայի զարգացմանը նպաստել են ռեժիսորներ Մ. Մոհսենին, Մ. Ցասեմին, Շ. Ռաֆիան, Մ. Խաչիկյանը և ուրիշներ։ Կինոդերասաններից են՝ Վոսուղին, Ֆարդին, Արմանը, ժալեն, Շիվան, Շոխլան, Դիլքեշը, Մադրը և ուրիշներ։ Կինոստուդիաներից են (1971)՝ «Պարս-ֆիլմ»-ը, «Ասիա-ֆիլմ»-ը, «Ասրե-Թալայի»-ն, «Միսագիե»-ն, «Քարավան»-ը։ Թողարկվում է 100-ից ավելի կինոնկար։ == Հետաքրքիր փաստեր == Իրանի դրոշը աշխարհում ամենաշատ բառեր պարունակող դրոշն է։ Դրոշի վրա 22 անգամ գրված է «Ալլահ Ակբար»<ref>{{Cite web |title=Իրանի Դրոշ |url=http://33tura.ru/iran-flag |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728054528/http://33tura.ru/iran-flag |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 28 |access-date=2015 թ․ ապրիլի 12}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Իրանի վարչական բաժանում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://iran.mfa.am Իրանում Հայաստանի դեսպանություն] * [https://en.mfa.gov.ir/portal/product/5231/382/Armenia Իրանի դեսպանությունը Հայաստանում] * [https://alikonline.ir Ալիք օրաթերթ] * [https://tehranprelacy.com/ Թեհրանի հայոց թեմ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413093401/http://www.tehranprelacy.com/ |date=2021-04-13 }} * [https://iranicaonline.org/ Encyclopaedia Iranica] {{ref-en}} {{Վիքիբառարան|Իրան}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Իրանի վարչական բաժանում}} {{Ասիական երկրներ}} {{Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն}} {{Միջին Արևելք}} {{Պարսից ծոցի երկրներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=442}} [[Կատեգորիա:1979 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Ասիայի երկրներ]] [[Կատեգորիա:Իսլամական հանրապետություններ]] [[Կատեգորիա:Իրան]] [[Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:ՕՊԵԿ անդամ երկրներ]] 8lhaqcrftg3a7vytumu17jkpalpqj2f 0 1615 10953627 10942571 2026-10-22T07:11:16Z ~2026-56674-88 178518 /* */ 10953627 wikitext text/x-wiki {{Աուդիո հոդված|Hy-Թուրքիա (Turkey).ogg|հունիսի 20, 2019|6363358}} '''Թուրքիա'''<ref>{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=54}}</ref> ({{lang-tr|Türkiye}}), պաշտոնական անվանումը՝ '''Թուրքիայի Հանրապետություն''' ([[թուրքերեն|թուրք․]]՝ {{Audio|Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg|''Türkiye Cumhuriyeti''}}, {{IPA1|ˈtyɾcije d͡ʒumˈhuɾijeti|pron}}), միջմայրցամաքային պետություն [[Եվրասիա]]յի [[Հարավարևմտյան Ասիա|հարավարևմտյան հատվածում]]։ Տարածքի հիմնական մասը գտնվում է [[Անատոլիա|Փոքրասիական թերակղզում]], իսկ մի փոքրիկ հատված նաև [[Հարավարևելյան Եվրոպա]]յում՝ [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] վրա (պատմական [[Արևելյան Թրակիա]]յում)<ref>{{Cite book |last1=Zdanowski |first1=Jerzy |title=Middle Eastern Societies in the 20th Century |date=2014 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1443869591 |page=11 |quote="The Republic of Turkey lies on two continents. Approximately 97% of it is in Asia, in the geographical regions known as Asia Minor and the Armenian Upland. The remaining 3% of Turkey is in Europe, on the Balkan Peninsula."}}</ref>։ Թուրքիան [[Աշխարհիկ պետություն|աշխարհիկ]], [[Ունիտար պետություն|ունիտար]] և [[Նախագահական համակարգ|նախագահական]] հանրապետություն է, որն ունի բազմամշակութային մեծ ժառանգություն<ref name="cia">{{Cite web |title=Turkey |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=The World Factbook, Central Intelligence Agency}}</ref>։ Սահմանակից է ութ երկրների հետ․ հյուսիս-արևմուտքում սահմանակցում է [[Հունաստան]]ին և [[Բուլղարիա]]յին, հյուսիս-արևելքում՝ [[Վրաստան]]ին, հարավում՝ [[Իրաք]]ին և [[Սիրիա]]յին, իսկ արևելքում սահման ունի [[Հայաստան]]ի, [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]] և [[Ադրբեջանական Հանրապետություն|Ադրբեջանի]] [[էքսկլավ]] [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության]] հետ։ Թուրքիայի ափերը երեք կողմերից շրջապատված են [[ծով]]երով։ Արևմուտքում ափերը ողողում են [[Եգեյան ծով|Եգեյան]], հյուսիսում՝ [[Սև ծով|Սև]], իսկ հարավում՝ [[Միջերկրական ծով]]երի ջրերը։ Թուրքիայի սևծովյան նեղուցները՝ [[Բոսֆորի նեղուց|Բոսֆորը]] և [[Դարդանելի նեղուց|Դարդանելը]], բաժանում են [[Թրակիա]]ն [[Անատոլիա|Փոքրասիական թերակղզուց]], ինչպես նաև [[Եվրոպա]]ն [[Ասիա]]յից<ref name="NatlGeoAtlas">{{Cite book |title=National Geographic Atlas of the World |publisher=National Geographic Society |year=1999 |isbn=0-7922-7528-4 |edition=7th |location=Washington, D.C.}} "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe&nbsp;... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref>։ Թուրքիայի մայրաքաղաքը [[Անկարա]]ն է, իսկ խոշորագույն քաղաքը՝ [[Ստամբուլ]]ը։ Ստամբուլը խոշորագույն քաղաքը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև երկրի մշակութային և առևտրային գլխավոր կենտրոնը։ Այն բնակչության թվաքանակով [[Եվրոպա]]յի ամենամեծ քաղաքն է։ Թուրքիան բազմազգ պետություն է։ [[Թուրքերեն|Թուրքերը]] կազմում են երկրի բնակչության 70 %-ը<ref name="konda">{{Cite web |date=2006 |title=Toplumsal Yapı Araştırması 2006 |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 15 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 21 |publisher=KONDA Research and Consultancy}}</ref>։ Օրինական կերպով ճանաչված ազգային փոքրամասնություններն են [[Հայերը Թուրքիայում|հայերը]], [[հույներ]]ը և [[հրեաներ]]ը, իսկ չճանաչված էթնիկ խմբերից են [[քրդեր]]ը, [[Արաբները Թուրքիայում|արաբները]], [[չերքեզներ]]ը, [[ալբանացիներ]]ը, [[բոսնիացիներ]]ը, [[վրացիներ]]ը և այլն։ Քրդերը երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնություններն են (հիմնականում բնակվում են [[Արևմտյան Հայաստան]]ի տարածքում), որոնք կազմում են երկրի բնակչության 20%-ը։ Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս [[Հին քարի դար|հին քարե դարի]] ժամանակներից<ref>{{Cite journal |last=Stiner |first=Mary C. |author2=Kuhn, Steven L. |author3=Güleç, Erksin |title=Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories |url=https://www.researchgate.net/publication/236037711_Early_Upper_Paleolithic_shell_beads_at_Ucagizli_Cave_I_Turkey_Technology_and_the_socioeconomic_context_of_ornament_life-histories |journal=Journal of Human Evolution |volume=64 |issue=5 |pages=380–398 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.01.008 |issn=0047-2484 |pmid=23481346}}</ref>։ Անտիկ ժամանակներում Թուրքիայի մերօրյա տարածքը բաժանված է եղել [[Ասորեստան|ասորիների]], [[Հին Հունաստան|հույների]], [[թրակիա]]ցիների, [[փռյուգիա]]ցիների, [[Վանի թագավորություն|ուրարտացիների]] և [[Մեծ Հայքի թագավորություն|հայերի]] մեջ<ref name="Howard">{{Cite book |author=Douglas Arthur Howard |url=https://archive.org/details/historyofturkey00doug |title=The History of Turkey |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2001 |isbn=978-0-313-30708-9 |pages=xiv–xx |access-date=2013 թ․ ապրիլի 2 |url-access=registration}}</ref><ref name="SteadmanMcMahon2011">{{Cite book |author1=Sharon R. Steadman |url={{Google books |plainurl=yes |id=7ND_CE9If3kC }} |title=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC) |author2=Gregory McMahon |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-537614-2 |pages=3–11, 37 |access-date=2013 թ․ մարտի 23}}</ref><ref name="MET">{{Cite journal |last=Casson |first=Lionel |year=1977 |title=The Thracians |url=http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |url-status=dead |journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin |volume=35 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.2307/3258667 |issn=0026-1521 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503015440/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |archive-date=2019 թ․ մայիսի 3 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 31}}</ref>։ [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] կողմից այս տարածքների նվաճումից հետո, [[Փոքր Ասիա]]ն ենթարկվում է հունականացման, իսկ որոշ ժամանակ անց միավորվում է [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] մեջ։ [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|Կայսերական Հռոմի մասնատումից]] հետո Փոքրասիական թերակղզին դարձել է [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]]ը ենթակա տարածք<ref name="SteadmanMcMahon2011" /><ref name="FreedmanMyers2000">{{Cite book |author1=David Noel Freedman |url=https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse |title=Eerdmans Dictionary of the Bible |author2=Allen C. Myers |author3=Astrid Biles Beck |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2000 |isbn=978-0-8028-2400-4 |page=[https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse/page/61 61] |access-date=2013 թ․ մարտի 24 |url-access=registration}}</ref>։ [[11-րդ դար]]ում Անատոլիան ենթարկվել է [[Սելջուկներ|սելջուկների արշավանքներին]] և սկսվել է տարածաշրջանի թուրքալեզու ազգերով բնակեցման գործընթացը։ [[1071 թվական]]ի [[Մանազկերտի ճակատամարտ]]ում բյուզանդական զորքերը ջախջախիչ պարտություն են կրում [[սելջուկներ]]ից, որի արդյունքում ներկայիս Թուրքիայի տարածքի վրա ստեղծվում է [[Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանություն]]ը<ref>{{Cite book |title=Turkey: A Country Study |year=1996 |isbn=0-8444-0864-6 |editor1-last=Metz |editor1-first=Helen Chapin |edition=fifth |series=Area handbook series |location=Washington D.C. |chapter=Turkish Origins |lccn=95049612 |chapter-url=http://countrystudies.us/turkey/5.htm}}</ref>։ Սելջուկները ղեկավարում են Անատոլիան մինչև մոնղոլական արշավանքները<ref name=mfk&gl>{{Cite book |last1=Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser |title=The origins of the Ottoman Empire |page=33}}</ref>։ [[1299 թվական]]ին օղուզների ցեղի առաջնորդ [[Օսման I|Օսման I-ը]] Թուրքիայի արևելքում ստեղծում է իր պետությունը, որը, կարճ ժամանակահատվածում ընդարձակվելով, դառնում է աշխարհակալ կայսրություն։ [[14-րդ դար]]ի կեսերին Օսմանյան կայսրությունն իր շուրջն է միավորում Անատոլիան, ինչպես նաև [[Արևելյան Եվրոպա]]յի, [[Արևմտյան Ասիա]]յի և [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յի մեծ մասը։ [[1453|1453 թվականին]] [[Կոստանդնուպոլսի անկում|թուրքերը գրավում են Կոստանդնուպոլիսը]]՝ վերջ դնելով դարերի պատմություն ունեցող Բյուզանդիայի գոյությանը։ Այսպիսով՝ [[Օսմանյան կայսրություն]]ը դառնում է [[Եվրասիա]]յի և [[Աֆրիկա]]յի մեծագույն քաղաքական ուժը։ Կայսրությունն իր հզորության գագաթնակետին հասավ [[16-րդ դար]]ում՝ [[Սուլեյման I|Սուլեյման I-ի]] կառավարման տարիներին։ Երկու դար շարունակ [[Օսմանյան կայսրություն]]ը պահպանեց տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ երկրի կարգավիճակը։ [[20-րդ դար]]ում հեղափոխության ալիքները սկսեցին ալեկոծել Թուրքիայի ափերը։ [[1913 թվական]]ին [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրքերի]] գլխավորած [[Միություն և առաջադիմություն|«Միություն և առաջադիմություն»]] կուսակցությունը Թուրքիայում կատարեց [[Երիտթուրքական հեղափոխություն|ազգային հեղաշրջում]], որի արդյունքում տապալվեց սուլթանի իշխանությունը։ [[Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում|Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին]] երիտթուրքական իշխանություններն իրագործեցին [[Հայոց ցեղասպանություն]]ը, որին զոհ գնաց ավելի քան 1,5 միլիոն հայ։ Միևնույն ժամանակ նման գործողություններ իրականացվեցին նաև [[Հույների ցեղասպանությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրան անմիջապես հաջորդող տարիներին|հույների]] և [[Ասորիների ցեղասպանություն|ասորիների]] նկատմամբ<ref name="SchallerZimmerer">{{Cite journal |last=Schaller |first=Dominik J. |last2=Zimmerer |first2=Jürgen |year=2008 |title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |journal=Journal of Genocide Research |volume=10 |issue=1 |pages=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref>։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Աշխարհամարտում]] Օսմանյան կայսրության կրած պարտությունից հետո կայսրության տարածքը տրոհվեց։ [[Անկարա]]յում իշխանության գլուխ եկավ գեներալ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ը։ Նրա ղեկավարած կառավարությունը հրաժարվեց կատարել [[Սևրի պայմանագիր|Սևրի պայմանագրով]] նախատեսված դրույթները, որի արդյունքում սկսվեց [[Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Թուրքիայի անկախության համար մղվող պատերազմը՝ Միլլի]]։ Պատերազմն ավարտվեց թուրքերի հաղթանակով և [[1923 թվական]]ին Թուրքիան հռչակվեց [[Հանրապետություն]]<ref name="Britannica">{{Cite web |year=2007 |title=Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23 |url=http://www.britannica.com/eb/article-44425/Turkey |access-date=2007 թ․ հոկտեմբերի 29 |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref>։ Առաջին նախագահ Մուսթաֆա Քեմալը իրականացրեց [[Քեմալականություն|բազմաթիվ բարեփոխումներ]], որի արդյունքում Թուրքիան դարձավ աշխարհիկ արևմտամետ պետություն<ref>{{Cite web |date=1939 թ․ նոյեմբերի 4 |title=The Political and Strategic Importance of Turkey |url=https://www.jstor.org/stable/25642612 |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 29 |publisher=Royal Institute of International Affairs |pages=3–11 |jstor=25642612 |issue=22 |journal=Bulletin of International News |volume=16}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011 թ․ հունվարի 13 |title=Economic and Strategic Role of Turkey |url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/LLN-2011-001/LLN-2011-001.pdf |publisher=House of Lords, Parliament of the United Kingdom}}</ref>։ Թուրքիայի Հանրապետությունը [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված Ազգերի Կազմակերպության]], [[Հյուսիս-Ատլանտյան դաշինք|Հյուսիսատլանտյան դաշինքի]], [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]], [[Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն|ԵԱՀԿ-ի]], [[Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպություն|ԻՎԿ-ի]] և [[Մեծ քսանյակ|G-20-ի]] հիմնադիր անդամ է։ Թուրքիայի բարգավաճող տնտեսությունը և դիվանագիտական նախաձեռնությունները հանգեցրին նրան, որ երկիրը ճանաչվեց տարածաշրջանի գլխավոր ուժ<ref name=giga-hamburg.de1>{{Cite web |title=The Political Economy of Regional Power: Turkey |url=http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210210237/http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf |archive-date=2014 թ․ փետրվարի 10 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=giga-hamburg.de}}</ref><ref name=isanet.org1>{{Cite web |title=Theoretical Analysis of Turkey as a Regional Power |url=http://web.isanet.org/Web/Conferences/FLACSO-ISA%20BuenosAires%202014/Archive/3bae0df8-d05d-4837-9811-73216a2a95bf.pdf |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=web.isanet.org}}</ref>։ Մինչև 2017 թվականի սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվեն, Թուրքիան եղել է [[խորհրդարանական հանրապետություն]]։ Ներկայումս երկիրն ունի կառավարման նախագահական ձև։ Երկրի քաղաքականության մեջ կարևոր նշանակություն ունեն [[Թուրքիայի սահմանադրություն|սահմանադրությունն]] ու [[Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով|խորհրդարանը]] (մեջլիս)։ Թուրքիայի ներկայիս սահմանադրությունը ընդունվել է [[1924|1924 թվականին]]: == Անվան ծագումնաբանություն == Երկրի անվանումը կապված է [[Թուրքերեն|թուրք ժողովրդի]] էթնոնիմի հետ<ref>Scharlipp, Wolfgang (2000). ''An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions''. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. {{ISBN|3-933847-00-1}}, 9783933847003.</ref> և բառացի նշանակում է ''«թուրքերի երկիր»''։ Թուրքական առաջին պետությունը [[Փոքր Ասիա]]յում առաջացել է [[13-րդ դար]]ի վերջին [[14-րդ դար]]ի սկզբին։ Այդ պետությունը [[Օսման-Բեյ|Օսման բեյի]] ([[1299]]-[[1326]]) անունով կոչվել է Օսմանի բեյություն, հետագայում՝ [[Օսմանյան կայսրություն]]։ Թուրքիայի անվան [[Հունարեն|հունական]] տարբերակը ({{lang-el|Τουρκία}}) հիշատակված է [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի կայսր]] [[Կոստանդին Ծիրանածին]]ի աշխատության մեջ<ref>{{Cite book |last=Jenkins |first=Romilly James Heald |url=https://archive.org/details/constantineporph00porp |title=De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus |publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies |year=1967 |isbn=0-88402-021-5 |edition=New, revised |series=Corpus fontium historiae Byzantinae |location=Washington, D.C. |page=[https://archive.org/details/constantineporph00porp/page/65 65] |access-date=2013 թ․ օգոստոսի 28 |url-access=registration}}</ref><ref name="PrinzingSalamon1999">{{Cite book |author1=Günter Prinzing |title=Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996 |author2=Maciej Salamon |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |year=1999 |isbn=978-3-447-04146-1 |page=46}}</ref>։ Հայտնի է նաև, որ հեղինակը «թուրքեր» ասելով նկատի է ունեցել այդ ժամանակահատվածում կայսրության համար վտանգ սպառնացող [[մագյարներ]]ին (հունգարներ)։ Նույն կերպ, բյուզանդական աղբյուրներում «Թուրքիա» անվան տակ հանդես է եկել արևմտաթյուրքական խաքանությունից անջատված [[Խազարական խաքանություն]]ը<ref>{{Cite web |last=Öztürk |first=Özhan |year=2011 |title=Pontus: Antik Çağ'dan Günümüze Karadeniz'in Etnik ve Siyasi Tarihi |url=http://www.karalahana.com/makaleler/kitap/pontus-antik-cagdan-gunumuze-karadeniz-etnik-siyasi-tarihi.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915062836/http://www.karalahana.com/makaleler/kitap/pontus-antik-cagdan-gunumuze-karadeniz-etnik-siyasi-tarihi.htm |archivedate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=Genesis Yayınları |page=364 |quote=...&nbsp;Greek term Tourkoi first used for the Khazars in 568 AD. In addition in "De Administrando Imperio" Hungarians call Tourkoi too once known as Sabiroi&nbsp;... |df=dmy |location=Ankara}}</ref>։ [[15–րդ դար|15]]-[[16-րդ դար]]երում [[թուրքեր]]ը դեռ չունեին միասնական ցեղանուն, դրան փոխարինում էր դավանական [[մուսուլման]] անունը։ [[Հայեր]]ը նրանց անվանում էին ''տաճիկ'' (այստեղից էլ՝ անցյալում հայերեն՝ երկրին տրվող ''Տաճկաստան'' անվանումը, որը պաշտոնապես կիռարվում էր նաև 1932 թ․<ref>{{Cite web |title=Hayastani Sotsʻialistakan Khorhdayin Hanrapetutʻyan kartēz |url=https://www.loc.gov/resource/g7150.ct004322/ |accessdate=2020 թ․ հունիսի 2 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref>)։ Երբ ուժեղացավ [[պանիսլամիզմ]]ն ու [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյաների]] նկատմամբ հալածանքը, ապա տաճիկ ասելով հայերը նկատի էին ունենում ընդհանրապես ճնշող, դաժան անձ կամ ժողովուրդ (մինչև այժմ էլ հայերենում պահպանվել է ''տաճիկ կտրել'' դարձվածքը, որը նշանակում է «սաստիկ կատաղել, դաժանանալ»)։ == Պատմություն == {{Հիմնական|Թուրքիայի պատմություն}} === Անատոլիայի և Արևելյան Թրակիայի նախապատմություն === {{Հիմնական|Անատոլիայի նախապատմություն|Անատոլիայի հնագույն թագավորություններ}} [[Պատկեր:Lion_Gate,_Hattusa_01.jpg|մինի|266x266px|աջից|Առյուծի դարպասները [[Հատտուսա]]յում՝ [[Խեթական պետություն|Խեթական կայսրության]] մայրաքաղաքում։ Քաղաքի պատմությունը սկսվել է [[մ.թ.ա. 6-րդ դար|մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում]]<ref name="whcunesco">{{Cite web |title=Hattusha: the Hittite Capital |url=http://whc.unesco.org/en/list/377 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=whc.unesco.org}}</ref>]] [[Արևելյան Անատոլիա]]ն մարդկության պատմության հնագույն բնօրրաններից է։ [[Հին անատոլիացիներ]]ը այստեղ հաստատվել են [[Նեոլիթ|նեոլիթի ժամանակահատվածում]] և բնակվել այս տարածքներում մինչև [[Միջին Արևելք]]ում [[հելլենիզմ]]ի տարածումը։ Այդ ժողովուրդներից շատերը խոսում էին [[Հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին]] պատկանող անատոլիական լեզուներով<ref name="UCLA">{{Cite web |title=The Position of Anatolian |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20Anatolian.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GNtCVWdz?url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20Anatolian.pdf |archivedate=2013 թ․ մայիսի 5 |access-date=2013 թ․ մայիսի 4 |format=PDF}}</ref>։ Որոշ գիտնականներ ուսումնասիրելով հնագույն ժամանակներում ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում խոսված [[խեթերեն]] և [[Լուվիերեն|լուվիերեն լեզուները,]] [[Անատոլիա]]ն առաջարկել են, որպես [[հնդեվրոպական լեզուներ]]ի հիպոթետիկ կենտրոն<ref name="AnatoliaIndoEuropean">{{Cite journal |last=Balter |first=Michael |date=2004 թ․ փետրվարի 27 |title=Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family? |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1323 |journal=Science |volume=303 |issue=5662 |page=1323 |doi=10.1126/science.303.5662.1323 |pmid=14988549}}</ref>։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը պատմականորեն կոչվում է [[Արևելյան Թրակիա]]։ Այս տարածքները բնակեցվել են [[Նեոլիթյան ժամանակաշրջան|նորքարեդարյան դարաշրջանում]]՝ մ․թ․ա․ մոտ 6000-ական թվականներին՝ առնվազն քառասուն հազար տարի առաջ։ [[Գյոբեկլի թեփե|Գյոբեքլի թեփեն]] (հայկական աղբյուրներում հիշատակված է ''Պորտասար'' անվանումով) մեզ հայտնի ամենահին կրոնածիսական կառույցն է, որը գտնվում է Թուրքիայի տարածքում։ Նեոլիթյան շրջանի այս համալիրը ամենայն հավանականությամբ կառուցվել է [[Մ.թ.ա. 10–րդ դար|մ․թ․ա․ 10-րդ հազարամյակում]]<ref name="ArchMag">{{Cite web |date=Nov–Dec 2008 |title=The World's First Temple |url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329113052/http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |archive-date=2012 թ․ մարտի 29 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=Archaeology magazine |page=23}}</ref>։ Պեղումների արդյունքում հայտնի է դարձել, որ Գյոբեքլի թեփեն ոչ թե լքվել է, այլ [[Մ.թ.ա. 8–րդ դար|մ․թ․ա․ 8-րդ հազարամյակից]] հետո դիտավորյալ կերպով ամբողջովին հողով ծածկվել։ Թուրքիայի տարածքում ամենալավ պահպանված հնավայրը [[Չաթալ Հույուք]]ն է։ Հնագույն այս քաղաքը կառուցվել է [[Մ.թ.ա. 7-րդ դար|մ․թ․ա․ 7-րդ հազարամյակում]]։ Չաթալ Հույուքից հայտնաբերվել են [[Որսորդություն|որսորդության]] և [[Անասնապահություն|անասնապահության]] զարգացման մակարդակը բացահայտող նյութեր, խեցեղեն, քարե գործիքներ, զենքեր (դաշույններ և այլն) ու զարդեր (նույնիսկ՝ հայելիներ), երկրաչափական նախշերով կավե կնիքներ, ինչպես նաև փայտե ամաններ։ Քաղաքի բնակչության մեջ գերիշխել է որսորդության պաշտամունքը, սկսել են ձևավորվել երկրագործական հավատալիքների տարրերը։ [[2012 թվական]]ի [[հուլիս]]ին Չաթալ Հույուք հնավայրը գրանցվել է [[Թուրքիայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկ|Թուրքիայում ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում]]<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հուլիսի 3 |title=Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List |url=http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117025024/http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |archivedate=2013 թ․ հունվարի 17 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Global Heritage Fund |df=dmy}}</ref>։ Թուրքիայի տարածքում են հայտնաբերվել նաև պատմական [[Տրոյա]] քաղաքի ավերակները<ref>{{Cite web |title=Troy |url=http://www.ancient.eu/troy/ |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |website=ancient.eu}}</ref>։ Անատոլիայի մեզ հայտնի ամենահին բնակիչները եղել են [[նախախեթեր]]ը և [[հուրիներ]]ը՝ ոչ հնդեվրոպական ժողովուրդներ, որոնք բնակվել են Անատոլիայի կենտրոնական և արևելյան շրջաններում՝ մ․թ․ա․ 2300 թվականից ի վեր<ref>{{Cite book |last=Zimansky |first=Paul |title=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |page=103}}</ref>։[[Պատկեր:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|մինի|263x263px|[[Պորտասար|Գյոբեքլի թեփեն]] [[Նեոլիթ|նեոլիթյան շրջանի]] կրոնածիսական համալիր է ներկայիս Թուրքիայի հարավարևելյան հատվածում: Համարվում է աշխարհի ամենահին ծիսական կառույցը|ձախից]][[Մ․թ․ա․ 18-րդ դար]]ի առաջին կեսին  Կուսսարա քաղաքի առաջնորդ Անիտտան միավորում է խեթերի քաղաք-պետությունները և ստեղծում [[Խեթական թագավորություն]]ը։ Այն դառնում է տարածաշրջանի առաջին խոշոր կայսրությունը։ Խեթական պետությունը եղել է վաղ ստրկատիրական պետություն։ Խեթ թագավորները կարճ ժամանակահատվածում ընդլայնում են Խեթական պետության սահմանները՝ ընդգրկելով [[Փոքր Ասիա]]յի մի շարք այլ շրջաններ։ Մ․թ․ա․ 1950 թվականին ասորիները նվաճում են կայսրության հարավարևմտյան շրջանները՝ հիմնադրելով [[Ասորեստան|Ասորեստան պետությունը]]<ref>{{Cite web |title=Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site |url=http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194000/http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |publisher=uakron.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assyrian Identity in Ancient Times And Today' |url=http://www.aina.org/articles/assyrianidentity.pdf |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |format=PDF}}</ref>։ Աշխարհակալ այդ պետությունը գոյատևում է մինչև [[Մ.թ.ա. 605|մ․թ․ա․ 605 թվականը]], երբ  [[Մարաստան]]ի արքա [[Կիաքսար]]ի, [[Բաբելոն]]ի արքա [[Նաբուպալասար]]ի և [[Մեծ Հայք]]ի տիրակալ [[Պարույր Սկայորդի|Պարույր Սկայորդու]] զորքերը միացյալ ուժերով նվաճում են Ասորեստանի մայրաքաղաք [[Նինվե]]ն։ [[Մ.թ.ա. 860|Մ.թ.ա. 860 թվականին]] պատմության թատերաբեմ է դուրս գալիս [[Վանի թագավորություն|ուրարտական պետությունը]], որը ասորեստանյան արձանագրությունների մեջ հիշատակված է, որպես Ասորեստանի հյուսիսային զորեղ մրցակից։ [[Այրարատ]] միջնաշխարհում պատմական վաղ շրջանում ստեղծված քաղաքական կազմավորումը, ի տարբերություն Նաիրյան ազգակից եզրաշխարհների, ապրելով համեմատաբար անխաթար և բնականոն զարգացում, արդեն [[մ.թ.ա. 9-րդ դար]]ի առաջին կեսին հասել է ռազմաքաղաքական և տնտեսական այնպիսի հզորության, որ ի դեմս [[Արամե]] արքայի ոչ միայն հաջողությամբ դիմագրավել է [[Ասորեստան]]ի հարձակումները, այլև գլխավորելով լեռնաշխարհի հայկական ցեղերի ու ցեղային «աշխարհների» համախմբման ընթացքը, կերտել է Արարատյան միասնական տերության հիմքերը։ Ուրարտուն ապրել գոյություն է ունեցել երեք դար և անկում ապրել [[Մ.թ.ա. 590|մ․թ․ա․ 590 թվականին]]։ Խեթական պետության փլուզումից հետո՝ [[Մ․թ․ա․ 1180|մ․թ․ա․ 1180 թվականին]], հնդեվրոպական մի շարք ցեղեր կարողանում են կայսրության աստիճանի հասցնել իրենց պետական միավորները։ Այսպիսով՝ Խեթական թագավորության մասնատման արդյունքում ստեղծվում են [[փռյուգիա]]ցիների և [[կիմերներ]]ի կայսրությունները<ref name="TroyHittiteEmpirePhrygians">{{Cite web |author=The Metropolitan Museum of Art, New York |date=2000 թ․ հոկտեմբեր |title=Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in ''Timeline of Art History.'' |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060910042040/http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm |archivedate=2006 թ․ սեպտեմբերի 10 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art}}</ref>։ [[Մ.թ.ա. 6-րդ դար|Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում]] անկում է ապրում [[Փռյուգիա]]ն։ Վերջինիս իրավահաջորդ պետություններից ամենահզորներն էին [[Լիդիա]]ն, [[Կարիա]]ն և [[Լիկիա]]ն։ === Վաղ շրջան և Բյուզանդական գերիշխանություն === [[Պատկեր:Turkey-3019_-_Hagia_Sophia_(2216460729).jpg|մինի|266x266px|աջից|Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, որը ներկայումս վերածված է մզկիթի, հանդիսանում է Ստամբուլի գլխավոր տեսարժանություններից մեկը։ Կառուցվել է [[532]]–[[537|537 թվականներին]] [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդիայի թագավոր]] [[Հուստինիանոս I]]-ի կողմից]][[Մ.թ.ա. 1200|Մ․թ․ա․ 1200 թվականից]] սկսած [[Անատոլիա]]ն բնակեցվել է էոլացիների և հոնիացիների կողմից։ Այդ շրջանում գաղութարարների կողմից ստեղծվում են այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են [[Միլեթ]]ը, [[Եփեսոս]]ը, [[Զմյուռնիա]]ն (ներկայումս՝ Իզմիր) և [[Բյուզանդիոն]]ը (ներկայումս՝ Ստամբուլ)<ref>{{Cite web |author=Mark Cartwright |title=Celsus Library |url=http://www.ancient.eu/Celsus_Library/ |access-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Ancient.eu}}</ref>։ Վերջիններս հիմնադրվել են [[Մ.թ.ա. 657|մ․թ․ա․ 657 թվականին]] [[Մեգարա]]յից գաղթած հույն գաղութարարների կողմից<ref>{{Cite web |title=Hagia Sophia |url=https://global.britannica.com/topic/Hagia-Sophia |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429163151/https://global.britannica.com/topic/Hagia-Sophia |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 29 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref>։ [[Կիմերներ]]ի և [[Սկյութներ|սկյութական ցեղերի]] ավերիչ ասպատակություններ հետևանքով թուլացած [[Ասորեստանի կործանում]]ից հետո ժամանակակից Թուրքիայի արևելյան հողերի վրա [[Մ.թ.ա. 570|մ.թ.ա. 570 թվականին]] ձևավորվում է [[Երվանդունյաց թագավորություն|Երվանդունյաց Հայաստանի թագավորությունը]], որը շուտով դառնում է տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ պետություններից մեկը<ref name="LewisBoardman1994">{{Cite book |author1=D. M. Lewis |url={{Google books |plainurl=yes |id=vx251bK988gC |page=462 }} |title=The Cambridge Ancient History |author2=John Boardman |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-23348-4 |page=444 |access-date=2013 թ․ ապրիլի 7}}</ref>։ Հյուսիսարևմտյան Թուրքիայում [[Մ.թ.ա. 475|մ․թ․ա․ 475 թվականին]] հիմնադրվում է Օդրիսի թագավորությունը։ [[Մ.թ.ա. 6-րդ դար|Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում]] Անատոլիան նվաճվում է [[Աքեմենյան Պարսկաստան]]ի կողմից<ref name="A companion to Ancient Macedonia">Joseph Roisman, Ian Worthington. [https://books.google.am/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345&lpg=PA345&dq=Achaemenid+Persians+ruled+balkans&source=bl&ots=K7qasgPG1K&sig=lkiajbVuNcHEbI5Lz3MnvIUBG1U&hl=hy&sa=X&ei=sb6RVP2qHoPUaqeGgZgE&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=Achaemenid%20Persians%20ruled%20balkans&f=false "A companion to Ancient Macedonia"] John Wiley & Sons, 2011. {{ISBN|144435163X}} pp 135–138, p 343</ref>։ [[Հույն-պարսկական պատերազմներ]]ը սկսվում են այն բանից հետո, երբ [[Պոլիս|հունական քաղաք պետությունները]] և [[Անատոլիա]]ն [[Մ.թ.ա. 499|մ․թ․ա․ 499 թվականին]] դադարում են հարկեր վճարել պարսից գանձանակ և ապստամբում են պարսկական տիրապետության դեմ։ [[Մ.թ.ա. 334|Մ․թ․ա․ 334 թվականին]] Թուրքիայի տարածքն ընկնում է [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] տիրապետության տակ, ինչն էլ հանգեցնում է տարածաշրջանի միատարրությանն ու հունականացմանը<ref name="PersiansInAsiaMinor">{{Cite web |author=Hooker, Richard |date=1999 թ․ հունիսի 6 |title=Ancient Greece: The Persian Wars |url=http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/PERSIAN.HTM |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/5uNLYWJA2?url=http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/PERSIAN.HTM |archivedate=2010 թ․ նոյեմբերի 20 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 22 |publisher=Washington State University, Washington, United States |df=dmy}}</ref>։ Ալեքսանդր Մեծի մահից հետո՝ [[Մ.թ.ա. 323|մ․թ․ա․ 323 թվականին]], Անատոլիայի տարածքում ստեղծվում են մի շարք փոքրիկ [[Հելլենիստական դարաշրջան|հելլենիստական թագավորություններ]], որոնք մինչև [[Մ.թ.ա. 1–ին դար|մ․թ․ա․ 1-ին դարի]] կեսը դառնում են [[Հռոմեական Հանրապետություն|Հռոմեական Հանրապետության]] մաս<ref name="AlexanderToRome">{{Cite web |author=The Metropolitan Museum of Art, New York |date=2000 թ․ հոկտեմբեր |title=Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in ''Timeline of Art History.'' |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061214003932/http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm |archivedate=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art}}</ref>։ Ալեքսանդրի օրոք սկսված հունականացման գործընթացը արագացվում է հռոմեական իշխանությունների կողմից, իսկ վաղ քրիստոնեական դարաշրջանում տեղի անատոլիական լեզուներն ու մշակույթը փոխարինվում են [[Հին հունարեն|հին հունական լեզվով]] և [[Հին Հունաստանի մշակույթ|մշակույթով]]<ref name="Hout2011">{{Cite book |author=Theo van den Hout |url=https://archive.org/details/elementsofhittit0000hout |title=The Elements of Hittite |date=2011 թ․ հոկտեմբերի 27 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-50178-1 |page=[https://archive.org/details/elementsofhittit0000hout/page/n18 1] |access-date=2013 թ․ մարտի 24}}</ref>։ [[Մ.թ.ա. 1–ին դար|Մ․թ․ա․ 1-ին դարից]] մինչև [[3–րդ դար|3-րդ դարը]] մերօրյա Թուրքիան դառնում է [[կռվախնձոր]] հռոմեացիների և հարևան պարթևների միջև։ Շուտով տարածքային վեճերը վերաճեցում են [[Հռոմեա-պարսկական պատերազմներ|հռոմեա-պարթևական երկարատև պատերազմների]]։ [[324 թվական]]ին [[Կոստանդիանոս Ա Մեծ|Կոստանդիանոս Մեծը]] [[Բյուզանդիոն]]ը դարձնում է [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] նոր մայրաքաղաք՝ այն անվանելով ''«Նոր Հռոմ»''<ref>{{Cite web |author=Daniel C. Waugh |year=2004 |title=Constantinople/Istanbul |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/turkey/istanbul/istanbul.html |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 26 |publisher=University of Washington, Seattle, Washington}}</ref>։ [[Թեոդոսիոս Ա Մեծ|Թեոդոսիոս I Մեծի]] մահից հետո՝ [[395 թվական]]ին, [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական աշխարհակալ կայսրությունը]] բաժանվում է [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն|արևմտյան]] և [[Արևելյան Հռոմեական կայսրություն|արևելյան հատվածների]], իսկ Բյուզանդիոնը՝ [[Կոստանդնուպոլիս]] անվան տակ, դառնում է [[Բյուզանդական կայսրություն|Արևելյան Հռոմեական կայսրության]] [[մայրաքաղաք]]ը։ Այս կայսրությունը, որը հետագայում կոչվում է Բյուզանդիա, վերահսկողություն է սահմանում Թուրքիայի տարածքի մեծ մասի վրա, մինչդեռ [[Սասանյան Պարսկաստան]]ը իշխում էր արևելքում։ 4-7-րդ դարերը նշանավորվում են [[Բյուզանդա-սասանյան պատերազմներ|բյուզանդա-սասանյան երկարատև պատերազմներով]]։ Պատերազմական գործողությունները հիմնականում տեղի են ունենում Թուրքիայի տարածքում։ {| class="graytable" |+ | width="30%" |[[Պատկեր:Aspendos_Amphitheatre.jpg|կենտրոն|265փքս]] | width="30%" |[[Պատկեր:Celsus_Library,_Ephesus.jpg|կենտրոն|265փքս]] | width="35%" |[[Պատկեր:East_Terrace_(4961356591).jpg|կենտրոն|265փքս]] |- | align="center" |Ասպենդոս քաղաքը գտնվում է ծովային [[Կիլիկիա]]յում՝Անթալիայից [[45]] կմ արևելյան, Եվրիմեդոն գետի ձախ ափին։ Հին շրջանում, գտնվելով տարանցիկ [[ճանապարհ]]ների հատման կետում, [[քաղաք]]ը բարգավաճել է։ Ասպենդոսի ավերակներում դեռ երևում է [[Հելլենականության դարաշրջան|հելլենիստական ոճով]] կառուցված [[թատրոն]]ը<ref>{{Cite web |title=The Theatre of Aspendos |url=http://www.vitruvius.be/theateraspendos.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103065255/http://www.vitruvius.be/theateraspendos.htm |archive-date=2018 թ․ նոյեմբերի 3 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Vitruvius.be}}</ref>։ | align="center" |Ցելսուսի գրադարնը հռոմեական մատենագրերի պահոց է, որը գտնվում է հնագույն [[Եփեսոս]] քաղաքում։ Կառուցվել է Տիբերիոս Հուլիոսի կողմից։ | align="center" |[[Նեմրութ (լեռ)|Նեմրութ լեռան]] լանջերին գտնվում է [[Կոմմագենե]]ի թագավոր [[Անտիոքոս Ա Կոմմագենացի|Անտիոքոս Ա Երվանդունու]] կառուցած դամբարանաբլուր-սրբավայրը, որի արևելյան և արևմտյան կողմերի արհեստական հարթակներին դրված են արձաններ, ինչպես նաև բարձրաքանդակներով ու արձանագրություններովայլ կոթողներ։ Համալիրի կենտրոնում դրված է հին հայերի գերագույն աստված [[Արամազդ]]ի արձանը<ref name="whc.unesco.orgx">{{Cite web |title=Nemrut Dağ |url=http://whc.unesco.org/en/list/448 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 17 |website=whc.unesco.org}}</ref>։ |} === Սելջուկներ և Օսմանյան կայսրության կազմավորում === {{Հիմնական|Ռումի սուլթանություն|Սելջուկյան սուլթանություն|Օսմանյան կայսրություն}}{{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն =<center>[[Օղուզներ]]ի կայա ցեղի առաջնորդ [[Էրթուղրուլ]]ն ու որդին՝ [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] հիմնադիր [[Օսման I]]-ը</center> | լայնություն1 = 235 | լայնություն2 = 220 | պատկեր1 = | պատկեր2 = Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png }}[[Սելջուկներ|Սելջուկ-թուրքերի]] նախնիներն ապրում էին [[Չինաստան]]ից հյուսիս ընկած տարածքներում և [[Միջին Ասիա]]յում։ Նրանք զբաղվում էին [[Անասնապահություն|քոչվորական անասնապահությամբ]] և տեղից տեղ էին շարժվում իրենց ընտանիքների ու հոտերի հետ միասին։ Շուտով սելջուկները քոչելով բռնեցին արևելքի ուղին և [[10-րդ դար]]ում հաստատվեցին [[Պարսկաստան]]ում։ Հետագայում այն դառնում է Թողրուլ բեկի ստեղծած [[Իկոնիայի սուլթանություն|Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանության]] վարչական կենտրոնը։ [[11-րդ դար]]ի երկրորդ կեսին սելջուկները սկսեցին ներթափանցել [[միջնադարյան Հայաստան]] և [[Արևելյան Անատոլիա|Անատոլիայի արևելյան շրջաններ]]։ [[1071 թվական]]ին սելջուկները [[Մանազկերտի ճակատամարտ|Մանազկերտի դաշտում]] ծանր պարտության մատնեցին մայրամուտի շրջանում գտնվող [[Բյուզանդական կայսրության բանակ]]ին և այդ թվականից ի վեր սկսվեց այդ տարածքների [[Պանթյուրքիզմ|թուրքացման գործընթացը]]։ Աստիճանաբար [[Թյուրքերեն|թյուրքերեն լեզուն]] և [[իսլամ]]ը սկսեցին գերակշռել [[Հունաստան]]ում, [[Արևելյան Անատոլիա]]յում, [[Հայաստան]]ում և [[Վրաստան]]ում։ [[1243|1243 թվականին]] սելջուկ-թուրքերը խոշոր պարտություն կրեցին մոնղոլներից, որը նպաստեց [[Սելջուկյան կայսրություն|Սելջուկյան կայսրության]] տարրալուծմանը։ Սելջուկների սկսած թուրքացման գործընթացը հաջորդ հարյուրամյակում շարունակում է տարածաշրջանի մյուս խոշոր [[Օսմանյան կայսրություն|իսլամադավան կայսրությունը]], որը կարժ ժամանակամիջոցում դառնում է աշխարհի ամենաազդեցիկ երկրներից մեկը։ Օսմանյան պետությունը ստեղծվում է [[Փոքր Ասիա]]յի [[հյուսիս]]-[[արևմուտք]]ում՝ [[Օղուզներ|թյուրքական քոչվոր օղուզ ցեղի]] մի ճյուղի ձևավորած փոքրիկ իշխանությունների՝ բեյլիքություններ հիմքի վրա։ Նրա իրավահաջորդը (ով Ռումի սուլթանից տարածք էր ստացել՝ որպես կախյալ իշխանություն)՝ [[Օսման-Բեյ|Օսման բեյը]], [[1299|1299 թվականին]] միավորում է [[Փոքր Ասիա]]յի քոչվոր ցեղերին և իրեն հռչակում է [[Ռումի սուլթանություն]]ից անկախ։ Օսման բեյի նորաստեղծ իշխանությունը հետագայում նրա անունով կոչվում է Օսմանյան, իսկ բնակիչները՝ թուրք-օսմաններ։ Օսման բեյը [[Բյուզանդիա]]յի տարածքների հաշվին իշխանությունն ընդարձակել է դեպի [[արևմուտք]]. [[1301|1301 թվականին]] թուրքերը նվաճում են [[Ենիշեհր]] [[քաղաք]]ը և դարձնում իրենց նստավայրը։ Նրա որդին՝ [[Օրհան I|Օրհան բեյը]], գրավում է [[Բուրսա]]ն և այն դարձնում [[մայրաքաղաք]]։ Նրա օրոք Օսմանյան պետության սահմանները [[հյուսիս]]ում հասնում են մինչև [[Սև ծով]], [[արևմուտք]]ում՝ [[Մարմարա ծով|Մարմարա ծով]] և [[Դարդանելի նեղուց]], իսկ [[արևելք]]ում մինչև Թուրքիայի Հանրապետության ներկայիս մայրաքաղաք [[Անկարա]]։ [[1362|1362 թվականին]] [[Մուրադ I|Մուրադ I-ի]] կողմից ստեղծվում է թուրքական բանակային նոր զորատեսակ, որոնք հիմնականում կազմվում են [[ենիչերիներ]]ից։ Ենիչերիները դեռահաս մանչեր էին, ովքեր հավաքագրվում էին ոչ իսլամադավան ընտանիքներից, ստանում էին ռազմական կրթություն և դառնում առաջնակարգ հետևակայիններ։ [[1371|1371 թվականին]] Մուրադի զորքերը [[Մարիցա (գետ)|Մարիցա գետի]] մոտ ջախջախիչ պարտության են մատնում [[Հարավային Եվրոպա]]յի քրիստոնյա տիրակալների 20-հազարանոց բանակին, որից հետո թուրք հրոսակավորները բռնազավթում են [[Մակեդոնիա (Հունաստան)|Մակեդոնիայի]] [[Հունաստանի քաղաքների ցանկ|քաղաքները]]։ Այդ հաղթանակները թույլ տվեցին ավելացնել թուրքերի ներկայությունը [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզում]], ինչպես նաև վերջնականապես պարտության մատնել [[Սերբիա]]յի և [[Բուլղարիայի թագավորություն|Բուլղարիայի]] թագավորներին։ Դարավերջին արդեն թուրքերը տիրում էր գրեթե ողջ Բալկաններին։ === Օսմանյան կայսրության վերելք և անկում === {{Հիմնական|Կոստանդնուպոլսի անկում|Օսմանյան կայսրության վերացում|Երիտթուրքական հեղափոխություն|Հայոց ցեղասպանություն}} [[Պատկեր:Benjamin-Constant-The_Entry_of_Mahomet_II_into_Constantinople-1876.jpg|մինի|321x321փքս|[[Մեհմեդ II]] Ֆաթիհը մտնում է Կոստանդնուպոլիս]] [[1453 թվական]]ի [[ապրիլ]]ին օսմանյան զորքերը սկսում են [[Կոստանդնուպոլսի անկում|Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի նվաճումը]]։ [[Կոստանդնուպոլսի պաշարումներ|63-օրյա հերոսական դիմադրությունից]] հետո [[Բյուզանդիա|բյուզանդացիներն]] անձնատուր են լինում և թուրքերը անցնելով [[Ոսկեղջյուր|Ոսկեղջյուր նավահանգիստը]] ներխուժում են դարերի պատմություն ունեցող քաղաք։ Գրավելով [[Կոստանդնուպոլիս]]ը՝ թուրքերը փակում են [[Կոստանդնուպոլսի պատմություն|1500-ամյա պատմություն]] ունեցող [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] վերջին էջը։ [[1514|1514 թվականին]] սուլթան [[Սելիմ I|Սելիմ I-ը]] (1512-1520) հաջողությամբ ընդարձակում է կայսրության հարավային և արևելյան սահմանները՝ [[Չալդիրանի ճակատամարտ]]ում հաղթանակ տանելով [[Սեֆյան Պարսկաստան|Սեֆյան Իրանի]] նկատմամբ։ [[1517թվական|1517 թվականին]] Սելիմը կայսրությանն է միացնում նաև [[Ալժիր]]ն ու [[Եգիպտոս]]ը՝ [[Կարմիր ծով]]ում ստեղծելով մշտական նավատորմ։ Հետագա տարիներին [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան Թուրքիան]] [[Հնդկական օվկիանոս]]ի, այդ թվում [[Կարմիր ծով]]ի, [[Արաբական ծով]]ի և [[Պարսից ծոց]]իգերիշխանության համար մրցակցության մեջ է մտնում [[Պորտուգալիայի կայսրություն|Պորտուգալական կայսրության]] հետ։ [[16-րդ դար|16]]-[[18-րդ դար]]երում տեղի են ունենում [[Թուրք-պարսկական պատերազմներ|թուրք-պարսկական մի շարք ռազմական բախումներ]], որի ժամանակ հաջողությունը ժպտում է մերթ մեկին և մերթ մյուսին։ Թուրք-պարսկական պատերազմները շարունակվում են [[Զենդիներ]]ի, [[Աֆշարյաններ]]ի և [[Ղաջարիների դինաստիա|Ղաջարիների հարստությունների]] օրոք՝ մինչև [[19-րդ դար]]ի առաջին կեսը։ Այս շրջանում [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] համար լուրջ սպառնալիք էր հանդիսանում [[Ցարական Ռուսաստան]]ը։ [[18-րդ դար]]ի երկրորդ կեսերից սկսած Օսմանյան կայսրությունը բռնեց ետադիմական ռեակցիայի ուղին։ [[1829|1829 թվականին]] Օսմանյան կայսրությունից անկախացավ առաջին հպատակ երկիրը՝ [[Հունաստան]]ը, որը ստանալով միջազգային հանրության օժանդակությունը կարողացավ դարավոր դադարից հետո ստեղծել [[Հունաստանի թագավորություն|անկախ պետականություն]]։ Գիտակցելով վերահաս վտանգը՝ սուլթան [[Մահմուդ II|Մահմուդ II-ը]] երկրում կատարեց արմատական փոփոխություններ, որոնք ուղղված էին [[Օսմանյան կայսրության արդիականացում|Օսմանյան կայսրության արդիականացմանը]]։ Այդ բարեփոխումները հետագայում ստացան [[թանզիմաթ]] անվանումը։ Օգտվելով թանզիմաթյան բարենորոգումներից՝ [[Միդհաթ փաշա]]ն [[1876 թվական]]ին ծավալեց նոր [[Թուրքիայի սահմանադրական պատմություն|սահմանադրական շարժում]], սակայն անգամ այդ շարժումը չկանխեց Օսմանյան կայսրության տարրալուծման վտանգը։ Ռազմական ուժի և հարստության կրճատման ֆոնի վրա աստիճանաբար սկսվեց կայսրության փլուզումը։ [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմներից]] հետո իրադարձություններն այլ ընթացք ստացան։ Թուրքահպատակ տարածքներում սկսվեցին էթնիկ լարվածություններ, որոնց անմիջականորեն նպաստում էր թուրքական կենտրոնական կառավարության վարած քաղաքականությունը։ Կայսրության տարբեր հատվածներում հալածանքների ենթարկվեցին ազգային փոքրամասնությունները։ Իրավիճակն էլ ավելի բարդացավ այն ժամանակ, երբ պալատական հեղաշրջման արդյունքում կայսրության ղեկը ստանձնեց [[Աբդուլ Համիդ II|Աբդուլ Համիդ II-ը]], ով իրագործեց [[Արևմտահայերի զանգվածային կոտորածներ (1894-1896)|արևմտահայերի զանգվածային կոտորածները]]։ [[Աբդուլ Համիդ II|Աբդուլ Համիդը]] ահ ու սարսափ տարածելով իր ենթակա տարածքներում և արքունիքում կարողացավ կենտրոնացնել իշխանությունը, սակայն այն իր ձեռքում երկար պահել չկարողացավ։ [[1908 թվական]]ին [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրքերը]] երկրում կատարեցին [[Երիտթուրքական հեղափոխություն|հեղաշրջում]], իսկ [[1913 թվական]]ին Թուրքիայում ստեղծվեց [[Երեք փաշաներ|եռապետական կառավարման համակարգ]]։ Իշխանությունը կենտրոնացվեց երեք իշխանական մարմինների՝ [[Թալեաթ Մեհմեդ|Թալեաթ]], [[Ջեմալ փաշա|Ջեմալ]] և [[Էնվեր փաշա|Էնվեր]] փաշաների ձեռքում։ [[Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում|Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] մասնակցում է [[Եռյակ դաշինք|Քառյակ դաշինքի]] կազմում։ Պատերազմական գործողությունների ավարտից հետո Թուրքիան հայտարարվում է, որպես պարտված կողմ և վերջինիս ճակատագիրը հանձնվում է [[Անտանտ|Անտանտի երկրների]] դատին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում երիտթուրքական կառավարությունն իրագործում է [[Հայոց ցեղասպանություն]]ը, որին զոհ են գնում շուրջ 1,5 միլիոն հայեր։ Թուրքական կառավարությունը մինչ օրս հրաժարվում է այդ իրադարձությունները ճանաչել, որպես [[ցեղասպանություն]] և պնդում է, որ հայերը տեղահանվել են արևելյան պատերազմական գոտուց։ Այդ տարիներին նման գործողություններ են կատարվել նաև Օսմանյան կայսրության տարածքում բնակվող [[Հույների ցեղասպանությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրան անմիջապես հաջորդող տարիներին|հույների]] և [[Ասորիների ցեղասպանություն|ասորիների]] նկատմամբ։ === Հանրապետական Թուրքիա === {{Հիմնական|Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք}} [[Պատկեր:Ataturk_visits_a_school.jpg|մինի|272x272px|1931 թ. Փետրվարի 1-ին Աթաթուրքը այցելում է Իզմիրի աղջիկների համար նախատեսված ավագ դպրոց: Ստամբուլի համալսարանը 1933 թվականի մայիսի 31-ին համալսարանական օրենսդրությամբ վերակազմավորելուց հետո Թուրքիայի կառավարությունը խառը սեռի կրթություն է մտցրել Թուրքիայի ակադեմիաներին, քոլեջներին և համալսարաններին: 1915 թ.-ին ՝ Օսմանյան ժամանակաշրջանում, Ստամբուլի ժամանակակից համալսարանի նախորդի նախորդ ՝ Իլհամ Դարլըֆունունուի մասնաճյուղի համար բացվեց աղջկա ուսանողների համար նախատեսված առանձին բաժին]] [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքում դաշնակիցները գրավում են [[Ստամբուլ]]ն ու [[Իզմիր]]ը, իսկ [[1918 թվական]]ի [[հոկտեմբերի 30]]-ի [[Մուդրոսի զինադադար]]ով Թուրքիան ենթարկվում է կապիտուլյացիայի։ [[1919|1919 թվականի]] [[հուլիսի 23]]-ից մինչև [[օգոստոսի 6]]-ը [[Էրզրում]]ում տեղի է ունենում ''«Արևելյան վիլայեթների իրավունքների պաշտպանության»'' կոնգրեսը, որն ընտրում է «ներկայացուցչական կոմիտե»՝ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալի]] գլխավորությամբ։ Դա նոր Թուրքիայի առաջին ժամանակավոր կառավարությունն Էր։ [[1919|1919 թվականի]] [[սեպտեմբերի 4]]-[[Սեպտեմբերի 11|11-ին]] [[Սեբաստիա]]յում տեղի է ունենում «Անատոլիայի և Ռումելիայի իրավունքների պաշտպանության ընկերությունների» համաթուրքական կոնգրեսը, որին մասնակցում են 33 պատգամավոր [[Անատոլիա]]յի և [[Ռումելիա]]յի (Եվրոպայում թուրքական տիրապետության տակ գտնվող տարածքներ) վիլայեթներից։ Վեհաժողովը չի ճանաչում [[Մուդրոսի զինադադար]]ով որոշված սահմանները և պայքարի կոչ է անում՝ պահպանելու [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] տարածքային ամբողջականությունը։ Սկսվում է [[Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Թուրքիայի անկախության համար պատերազմը]] անտանտյան զորքերի և թուրք ազատարարների միջև։ Թուրքական ուժերը գլխավորում է գեներալ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ը։ Արյունարբու մարտերից հետո թուրքերը [[Գալիպլոլիի մարտ|Գալիպոլիի ճակատամարտում]] առավելության են հասնում դաշնակիցների նկատմամբ և [[1922 թվական]]ի [[Հոկտեմբերի 11|հոկտեմբերի 11-ին]] պատերազմն ավարտվում է։ Վճռական պատերազմից հետո Թուրքիան վերջնականապես հրաժարվում է կատարել [[Սևրի պայմանագիր|Սևրի պայմանագրով]] նախատեսված դրույթները<ref name="Atatürk">{{Cite book |last=Mango |first=Andrew |url=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1 |title=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |publisher=Overlook |year=2000 |isbn=1-58567-011-1 |page=lxxviii}}</ref>։ [[1922 թվական]]ի [[Սեպտեմբերի 18|սեպտեմբերի 18-ին]] դաշնակիցների զորքերը դուրս բերվեցին երկրի տարածքից<ref name="18sep1922">{{Cite book |last1=Heper, Criss |first1=Metin, Nur Bilge |url=https://books.google.de/books?id=mKoanep9aBEC&pg=PA317&lpg=PA317&dq=18+september+1922+turkey&source=bl&ots=JVM4J2gIfA&sig=YI8EzGXtvQFst3HeB57XijlllXA&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwj3iLXQu_bMAhWpKsAKHVB3CqcQ6AEISzAH#v=onepage&q=18%20september%201922%20turkey&f=false |title=Historical Dictionary of Turkey |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6281-4}}</ref>, իսկ երկրի [[Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով|օրենսդիր մարմինը]] հող նախապատրաստեց [[Հանրապետություն|հանրապետական կառավարման համակարգի]] անցնելու համար։ [[Պատկեր:Protect_Your_Republic_Protest_-_6_(2007-04-14)_edit.jpg|մինի|աջից|296x296px|Հանրապետականների բողոքի ակցիաները [[Անկարա]]յում՝ [[Անըթքաբիր|Մուսթաֆա Քեմալի դամբարանի]] մոտ, [[2007 թվական]]]] [[1922 թվական]]ի [[Նոյեմբերի 1|նոյեմբերի 1-ին]] [[Անկարա]]յում տեղակայված խորհրդարանը պաշտոնապես վերացրեց [[սուլթան]]ությունը, դրանով իսկ վերջ դնելով [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] 623-ամյա միապետական կառավարման պատմությանը։ [[1923 թվական]]ի [[Հուլիսի 24|հուլիսի 24-ի]] [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրով]] Թուրքիայի Հանրապետությունը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվեց, որպես [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] իրավահաջորդ<ref>{{Cite book |last=Axiarlis |first=Evangelia |url=https://archive.org/details/politicalislamse0000axia |title=Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party |date=2014 |publisher=I.B. Tauris |p=[https://archive.org/details/politicalislamse0000axia/page/n30 11]}}</ref>։ [[1923 թվական]]ի [[Հոկտեմբերի 29|հոկտեմբերի 29-ին]] Անկարան դարձավ Թուրքիայի մայրաքաղաքը։ Լոզանի պայմանագրից ելնելով տեղի ունեցավ [[հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն]], որի արդյունքում Թուրքիայից տեղահանվեցին 1,1 միլիոն հույներ, իսկ [[Հունաստան]]ից՝ 380 հազար իսլամադավան ազգություններ (մեծ մասամբ՝ թուրքեր)<ref name="Clogg">{{Cite book |last=Clogg |first=Richard |url={{Google books |plainurl=yes |id=H5pyUIY4THYC }} |title=A Concise History of Greece |date=2002 թ․ հունիսի 20 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-00479-4 |page=101 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9}}</ref>։ [[Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Անկախության համար մղվող պայքարի]] գործիչ Մուսթաֆա Քեմալը դարձավ [[Թուրքիայի նախագահների ցանկ|Թուրքիայի առաջին նախագահը]]՝ ստանալով «թուրքերի հայր» (Աթաթուրք) տիտղոսը։ Կառավարման առաջին իսկ տարիներին Մուսթաֆա Քեմալը ձեռնամուխ եղավ մի շարք [[Քեմալական բարեփոխումներ|արմատական բարեփոխումների]] իրականացմանը։ Այդ ճանապարհին կարևոր քայլ էր [[Թուրքիայի սահմանադրական պատմություն|համաթուրքական առաջին աշխարհիկ սահմանադրության ընդունում]]<ref name="BoweringCrone2012">{{Cite book |author1=Gerhard Bowering |url={{Google books |plainurl=yes |id=JHcZlo12SGoC |page=49 }} |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |author2=Patricia Crone |author3=Wadad Kadi |author4=Devin J. Stewart |author5=Muhammad Qasim Zaman |author6=Mahan Mirza |date=2012 թ․ նոյեմբերի 28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3855-4 |page=49<!-- |quote=Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé&nbsp;... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923.&nbsp;... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens. --> |access-date=2013 թ․ օգոստոսի 14}}</ref>։ 1935 թվականին 18 կին պատգամավորներ դարձավ Թուրքիայի մեջլիսի անդամ։ Աթաթուրքի մահից հետո՝ [[1938|1938 թվականի]] [[Նոյեմբերի 10|նոյեմբերի 10-ին]], [[Իսմեթ Ինյոնյու]]ն, ով հեղաշրջման տարիներին եղել է Մուսթաֆա Քեմալի կողմնակիցներից մեկը, դառնում է Թուրքիայի Հանրապետության իշխանության ղեկավարը<ref>{{Cite web |title=Turkey holds first election that allows women to vote |url=http://blog.oup.com/2012/02/turkey-women-vote/ |work=OUPblog}}</ref>։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի սկզբնական շրջանում Թուրքիան պահպանել է [[Չեզոքություն|հարաբերական չեզոքություն]], սակայն 1945 թվականի փետրվարի 23-ից ի վեր վերջինս սկսել է կռվել դաշնակիցների կողմից։ 1945 թվականի հունիսի 26-ին Թուրքիան դառնում է [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված Ազգերի Կազմակերպության համաձայնագրի]] անդամ<ref name="Turkey_UN">{{Cite web |date=2006 թ․ հուլիսի 3 |title=Growth in United Nations membership (1945–2005) |url=https://www.un.org/Overview/growth.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160117212320/http://www.un.org/Overview/growth.htm |archivedate=2016 թ․ հունվարի 17 |access-date=2006 թ․ հոկտեմբերի 30 |publisher=United Nations |df=dmy}}</ref>։ Նույն թվականին տապալվեց Թուրքիայի միակուսակցական վարչակարգը և երկրում անցկացվեց առաջին բազմակուսակցական ընտրությունը։ [[1948|1948 թվականին]] Թուրքիան միացել է [[Մարշալի պլան|Մարշալյան պլանին]], իսկ [[1949|1949 թվականին]]՝ [[Եվրոպական խորհուրդ|Եվրոպական խորհրդին]]։ 1950 թվականի ընտրություններում հաղթանակ է տանում [[Ջելալ Բայար]]ի գլխավորած Ժողովրդավարական կուսակցությունը։ Վերջինիս ղեկավարած կուսակցությունը հաղթանակ է տանում 1954 և 1957 թվականների ընտրություններում ևս։ Կորեական պատերազմում ՄԱԿ-ի ուժերի հետ համատեղ իրականացրած առաքելությունից հետո 1952 թվականին Թուրքիան միացավ [[ՆԱՏՕ|ՆԱՏՕ-ին]]։ Հետագայում Թուրքիան դարձավ [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] հիմնադիր անդամ<ref name="Truman Doctrine">{{Cite book |last=Huston |first=James A. |url=https://archive.org/details/outpostsalliesus0000hust |title=Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953 |publisher=Susquehanna University Press |year=1988 |isbn=0-941664-84-8 |page=[https://archive.org/details/outpostsalliesus0000hust/page/134 134]}}</ref><ref name="oecd.org">{{Cite web |title=Members and partners |url=http://www.oecd.org/about/membersandpartners/list-oecd-member-countries.htm |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |website=OECD}}</ref>։ {{պանորամա|Panaroma Anıtkabir.jpg|1200px|align-cap=center|<center>[[Անըթքաբիր]], Թուրքական Հանրապետության հիմնադիր [[Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ի դամբարանը [[Անկարա]]յում</center>}} == Աշխարհագրություն == {{Հիմնական|Թուրքիայի աշխարհագրական շրջաններ}} [[Պատկեր:Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|մինի|277x277px|աջից|[[Վանա լիճ]]ն ու [[Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Աղթամար)|Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին]]։ Վանան երկրի խոշորագույն լիճն է, որը գտնվում է [[Արևելյան Անատոլիա]]յում]]Թուրքիան լինելով միջմայրցամաքային երկիր աշխարհի այն փոքրաթիվ պետություններից է, որի տարածքը միաժամանակ գտնվում է երկու [[աշխարհամաս]]երում։ [[Ասիական Թուրքիա]]ն, որը ներառում է երկրի ընդհանուր տարածքի 97 %-ը, Թուրքիայի եվրոպական հատվածից բաժանվում է [[Բոսֆորի նեղուց|Բոսֆորի]] և [[Դարդանելի նեղուց]]ներով, ինչպես նաև [[Մարմարա ծով]]ով։ [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|Եվրոպական Թուրքիան]] կազմում է երկրի ընդամենը 3 %-ը։ Թուրքիայի տարածքն ունի ավելի քան 1,600 կիլոմետր երկարություն և 800 կիլոմետր լայնություն, իսկ ընդհանուր մակերեսը՝ ներառյալ լճերն ու ներքին ջրերը, կազմում է 23.764 քառակուսի կիլոմետր (9.175 քառակուսի մղոն)։ Այսպիսով՝ Թուրքիայի Հանրապետությունն [[Աշխարհի պետությունները ըստ տարածքի|աշխարհի 37-րդ խոշորագույն երկիրն է՝ ըստ տարածքի]]։ Երկիրը երեք կողմերից շրջապատված է ծովերով։ Արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողողում է [[Եգեյան ծով|Եգեյան]], հյուսիսում՝ [[Սև ծով|Սև]], իսկ հարավում՝ [[Միջերկրական ծով]]ի ջրերը։ Հյուսիս-արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողում են նաև [[Արևելյան Միջերկրական]]ի մաս կազմող [[Մարմարա ծով|Մարմարա ներքին ծովի]] ջրերը։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը՝ [[Արևելյան Թրակիա|պատմական Արևելյան Թրակիան]], զբաղեցնում է [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] արևելյան մասը։ Այսպիսով՝ Եվրոպական Թուրքիան սահմանակցում է նաև [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միության]] անդամ երկու երկրների՝ [[Հունաստան]]ի և [[Բուլղարիա]]յի հետ։ Երկրի ասիական հատվածը հիմնականում զբաղեցնում է Անատոլիա թերակղզին, որը բաղկացած է նեղ ափամերձ հարթավայրերով բարձրաբերձ լեռնաշղթաներից։ Թուրքիան առավելապես լեռնային երկիր է. հիմնականում գտնվում է [[Փոքրասիական բարձրավանդակ]]ի և [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի սահմաններում։ Հյուսիսային և հարավային ափերը բարձրադիր են և թույլ կտրտված։ Հարավային ափին են հարում [[Անթալիա]] և [[Չուքուրօվա]] ցածրադիր հարթավայրերը։ Արևմտյան ափը խիստ կտրտված է։ Փոքրասիական բարձրավանդակը և մասամբ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ը հյուսիսից եզերված են [[Պոնտական լեռներ]]ով (բարձրությունը՝ մինչև 3931 մ), հարավից՝ [[Տավրոսի լեռներ]]ով (մինչև ''3726'' մ), որոնք արևելքում ձուլվում են Հաքյարի լեռներին (մինչև ''4168'' մ) Փոքրասիական բարձրավանդակի արևմտյան մասը բաղկացած է մինչև 2500 մ բարձրության լայնակի ձգվող զուգահեռ լեռնաշղթաներից, կենտրոնական մասն զբաղեցնում է Անատոլիական սարահարթը։ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի՝ Թուրքիային պատկանող մասում առանձնանում են մի շարք գոգավորություններ և սարահարթեր։ Արևելյան Թուրքիայում գերակշիռ մաս են կազմում Տավրոսի լեռնահամակարգի բարձրալեռները։ Ալպյան ծալքավորման վերին փուլերում վերակենդանացած խորքային բեկվածքներն ու երիտասարդ խզվածքները Տավրոսում առաջացրել են բեկորային լեռներին հատուկ մորֆոլոգիա։ Լեռնային գոտիների և բազուկների խզումնաաստիճանավոր, մեծ մասամբ [[զառիթափ]] լանջերին զուգահեռ ձևավորվում են բազմաթիվ իջվածքային միջլեռնային գոգավորություններ, որոնցով անցնում են Սեյհան, Ջեյհան, Կզըլ-Իրմակ, [[Եփրատ]] և այլ գետեր։ <center>'''Թուրքիայի բնություն'''</center> <gallery mode="packed" heights="160"> Պատկեր:Winter Morning in Cappadocia.jpg|Ձմեռային առավոտ [[Կապադովկիա]]յում Պատկեր:Vue du lac de Van.jpg|[[Վանա լիճ]]ը Թուրքիայի խոշորագույն լիճն է Պատկեր:Ararat ast 2002176 lrg.jpg|[[Արարատ լեռ]]՝ Թուրքիայի ամենաբարձր կետը Պատկեր:Aras River with Nagorno Karabakh-Azerbaijan at Right - Iran at Left - Iranian Azerbaijan - Iran (7421349614).jpg|[[Արաքս գետ]]ը հոսում է հայ-թուրքական սահմանով մեկ </gallery> Թուրքիայի այս տարածաշրջանը նշանավոր է գետերի և լճերի առատությամբ։ Արևելյան Թուրքիայում են գտնվում այնպիսի գետեր, ինչպիսիք են Եփրատը, Տիգրիսը, Արաքսը։ Լճերից խոշորագույնը Վանան է, որը Թուրքիայի խոշորագույն լիճը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև  [[Մերձավոր Արևելք]]ի մեծությամբ երկրորդ լիճը՝ Իրանում գտնվող [[Ուրմիո լիճ|Ուրմիո]] լճից հետո։ Փոքրիկ նեղուցուվ լիճը բաժանվում է ծանծաղ հյուսիսային և ավելի խոշոր հարավային հատվածի, որտեղ խորությունը հասնում է 451 մետրի։ Վանա լճի միջին խորությունը հասնում է 161,2 մետրի, ջրի ընդհանուր ծավալը՝ 576 կմ³։ Ափերը հիմնական ժայռոտ են։ Վանա լճում տեղակայված են բազմաթիվ մանր կղզյակներ, մասնավորապես ափերի մոտ, և չորս խոշոր կղզիներ՝ Ղադիր ([[Լիմ կղզի|Լիմ]]), [[Կտուց (կղզի)|Կտուց]], [[Աղթամար]] և [[Առտեր]]։ Ղադիրը (Լիմ) ամենամեծ կղզին է, որը գտնվում է լճի հյուսիսային մասում։ Վանա լճից ոչ հեռու գտնվում են նաև [[Նազիկ (լիճ)|Նազիկ]] (դեպի հյուսիս-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 1870 մ բարձրության վրա), [[Արճակ (լիճ)|Արճակ]] (արևելքում, ծովի մակերևույթից 1890 մետր բարձրության վրա) և Արին (հյուսիսում) լճերը։ Թուրքիայի ամենաբարձր կետը Արարատ լեռն է՝ 5165 մետր բարձրությամբ։ Արարատի գագաթը պատված է [[Հավերժական սառցույթ|հավերժական սառցույթով,]] որը 1957 թվականից ի վեր սկսել է փոքրանալ։ Ուշ 1950-ականներին Բլումենթալը հետազոտել է և պարզել, որ կան գագաթի ձյունից գոյացել են 11 սառցադաշտեր, որոնք ծածկում են շուրջ 11 կմ քառակուսի մակերես։ Սարահարթերը կազմված են հնագույն լավային ծածկույթներից, նրանց վրա վեր են խոյանում բազմաթիվ հզոր հանգած հրաբուխներ՝ [[Արարատ]]ը, [[Սիփան]]ը, [[Նեմրութ (լեռ)|Նեմրութը]] և ուրիշներ։ [[Հայկական Տավրոս]]ից հարավ գտնվում է Զեզիրե սարավանդի հյուսիսային մասը։ [[Եվրոպա]]կան Թուրքիայի Սեծովյան ափի երկայնքով ձգվում է Իսթրանջա լեռնաշղթան Թուրքիայի տարածքը գտնվում է Միջերկրածովյան ծալքավոր գեոսինկլինալային գոտու սահմաններում։ Այստեղ առանձնանում են Պոնտոսի և Տավրոսի ալպյան ծալքավոր համակարգերը, որոնց միջև գտնվում է մինչքեմբրի և մասամբ պալեոզոյի բյուրեղային ապարներից կազմված Կենտրոնա-Անատոլական ծալքավոր միջակա զոնան։ Հարավ-արևելքում անցնում է հնագույն Աֆրո-արաբական պլատֆորմի եզրային կքվածքը։ Թուրքիան բաժանված է յոթ աշխարհագրական տարածաշրջանների՝ Մարմարա, Եգեյան, Սևծովյան, Կենտրոնական Անատոլիա, Արևելյան Անատոլիա, Հարավարևելյան Անատոլիա և Միջերկրածովյան։ Թուրքիայի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով, հատկապես՝ քրոմիտների, [[բորատ]]ների, բոքսիտների, [[վոլֆրամ]]ի, [[սնդիկ]]ի, ծարիրի, պղնձի, քարածխի պաշարներով։ Կան նաև [[նավթ]]ի, մանգանի, երկաթի, կապարի, ցինկի, գորշածխի, մագնեզիտի, բարիտի, կորունդի, ասբեստի, ֆլյուորիտի, ծծմբի, ֆոսֆատների, քարաղի և այլ հանածոների արդյունաբերական նշանակություն ունեցող հանքավայրեր։ Ներքին սարահարթերում գերիշխում են կիսաանապատային բաց գորշ և մոխրագույն հողերը, իջվածքներում՝ աղուտները, [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի տափաստանային շրջաններում՝ սևահողերը, ծովափնյա շրջաններում՝ շագանակագույն, հյուսիս-արևելքի խոնավ մերձարևադարձերում՝ կարմրահողերը և լեռնաանտառային գորշ հողերը, իսկ 2000-2100 մ բարձրությունից սկսած՝ լեռնամարգագետնային հողերը։ <center>{{Համայնապատկեր|Pontic_Panorama.jpg|1108px|<center>Պոնտոսի լեռների համայնապատկերը</center>}}</center> === Կլիմայական պայմաններ === [[Պատկեր:Turkey koppen (hy).png|մինի|282x282px|աջից|Թուրքիայի կլիմայական գոտիների բազմազանությունը]] Թուրքիայի կլիման հիմնականում [[Ցամաքային կլիմա|ցամաքային]] է, իսկ ափամերձ շրջաններում՝ [[Բարեխառն գոտիներ|բարեխառն]] և [[Միջերկրածովյան կլիմա|միջերկրածովյան]]։ [[Լեռ|Լեռնային ռելիեֆը]] ստեղծում է [[Կլիմայական գոտիներ|կլիմայական շրջանների մեծ բազմազանություն]]։ [[Եգեյան ծով|Եգեյան]] և [[Միջերկրական ծով]]երի հարակից թուրքական տարածքներին բնորոշ է [[միջերկրածովյան կլիմա]]ն՝ տաք, չոր ամառներով և մեղմ ձմեռներով<ref name="Meteo">{{Cite web |title=Թուրքիայի կլիմա |url=http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5uiX1HeYH?url=http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 4 |access-date=2014 թ․ հունվարի 24 |publisher=Մետեորոլոգիայի գլխավոր վարչություն}}</ref>։ [[Սևծովյան տարածաշրջան|Սևծովյան տարածքների]] կլիման ձևավորվել է [[Ծովային կլիմա|օվկիանոսային կլիմայի]] ազդեցությամբ։ Այդ տարածքներին բնորոշ են ամառային տապերը և ցրտաշունչ, տեղումնառատ ձմեռները։ [[Սևծովյան տարածաշրջան|Սևծովյան ափը]] երկրի ամենատեղումնառատ շրջանը<ref name="Meteo" />։ Թուրքիայի արևելյան մասում տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է 2200 մմ (այն երկրում տեղումների քանակի ամենաբարձր ցուցանիշն է)։ [[Մարմարա ծով]]ի [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|ափամերձ շրջանները]]՝ այն տարածքները, որոնք [[Եգեյան ծով]]ը կապում են [[Սև ծով]]ին, ունեն անցողիկ կլիմա։ Այս տեղամասին բնորոշ է միաժամանակ և՛ միջերկրածովյան, և՛ օվկիանոսայի կլիմայի առկայությունը։ Մարմարա և Սև ծովերի հարակից տարածքներում ձյան տեղումներ գրանցվում են գրեթե ամեն ձմեռ, սակայն դրանք հալվում են մի քանի օրից։ Ի հակադրություն սրա՝ ձյունը հազվագյուտ երևույթ է հանդիսանում Եգեյան և Միջերկրածովյան երկրամասերում<ref name="Meteo" />։ Ափամերձ բարձրադիր լեռները խոչընդոտում են միջերկրական ծովի [[Գոլֆստրիմ|տաք օդային հոսանքների]] տարածումը երկրի ներքին շրջաններ։ Ի տարբերություն արևադարձային Թուրքիայի՝ կլիմայական պայմանները բավականին տարբեր են [[Արևելյան Անատոլիա]]յում<ref name="Meteo" />։ Սարահարթի արևելքում հատկապես խստաշունչ են ձմեռային ամիսները։ Ձյունը կարող է պահպանվել առնվազն 120 օր։ Տարվա ամենաշոգ ամիսը մայիսն է, իսկ հուլիսն ու օգոստոսն ամենաթեժ ամիսներն են։ [[Հունվար]]ը տարվա ամենացուրտ ամիսն է։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում 5&nbsp։°C է, սարահարթերում՝ 0&nbsp։°C-ից, -5&nbsp։°C, [[հուլիս]]ի միջին ջերմաստիճանը [[Սև ծով|Սև]] և [[Մարմարա ծով]]երի ափերին 22&nbsp։°C-ից մինչև 24&nbsp։°C է, [[Եգեյան ծով|Եգեյան]] և [[Միջերկրական ծով]]երի ափերին՝ 25&nbsp։°C-ից 32&nbsp։°C, ներքին սարահարթերում՝ 15&nbsp։°C-ից 22&nbsp։°C: Տարեկան տեղումները 1000-2000 մմ-ից՝ ափամերձ լեռներում մինչև 3000 մմ, Պոնտական լեռների արևելյան մասում, Անատոլական սարահարթի ներքին շրջաններում՝ 200-350 մմ, [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի լեռներում՝ 300-600 մմ<ref name="Meteo" />։ {{Եղանակի Աղյուսակ | location = Ստամբուլ | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C= 22.0 | Feb record high C= 23.2 | Mar record high C= 29.3 | Apr record high C= 33.6 | May record high C= 34.5 | Jun record high C= 40.0 | Jul record high C= 41.5 | Aug record high C= 39.6 | Sep record high C= 36.6 | Oct record high C= 34.0 | Nov record high C= 26.5 | Dec record high C= 25.8 | Jan high C = 8.5 | Feb high C = 9.0 | Mar high C = 10.8 | Apr high C = 15.4 | May high C = 20.0 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.6 | Aug high C = 26.8 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.1 | Nov high C = 14.7 | Dec high C = 10.8 | Jan mean C= 5.7 | Feb mean C= 5.7 | Mar mean C= 7.0 | Apr mean C= 11.1 | May mean C= 15.7 | Jun mean C= 20.4 | Jul mean C= 22.9 | Aug mean C= 23.1 | Sep mean C= 19.8 | Oct mean C= 15.6 | Nov mean C= 11.5 | Dec mean C= 8.0 | Jan low C = 3.2 | Feb low C = 3.1 | Mar low C = 4.2 | Apr low C = 7.7 | May low C = 12.1 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.5 | Aug low C = 20.1 | Sep low C = 16.8 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.5 | Jan record low C= -11.0 | Feb record low C= -8.4 | Mar record low C= -5.8 | Apr record low C= -1.4 | May record low C= 3.0 | Jun record low C= 8.5 | Jul record low C= 12.0 | Aug record low C= 12.3 | Sep record low C= 7.1 | Oct record low C= 0.6 | Nov record low C= -2.2 | Dec record low C= -7.0 | Jan precipitation mm = 105.0 | Feb precipitation mm = 78.0 | Mar precipitation mm = 70.8 | Apr precipitation mm = 45.2 | May precipitation mm = 34.1 | Jun precipitation mm = 35.0 | Jul precipitation mm = 31.6 | Aug precipitation mm = 40.7 | Sep precipitation mm = 59.5 | Oct precipitation mm = 90.0 | Nov precipitation mm = 101.3 | Dec precipitation mm = 122.0 | Jan precipitation days = 17.5 | Feb precipitation days = 15.3 | Mar precipitation days = 13.8 | Apr precipitation days = 10.4 | May precipitation days = 8.1 | Jun precipitation days = 6.1 | Jul precipitation days = 4.2 | Aug precipitation days = 4.9 | Sep precipitation days = 7.4 | Oct precipitation days = 11.3 | Nov precipitation days = 13.2 | Dec precipitation days = 17.2 | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan sun = 71.3 | Feb sun = 87.6 | Mar sun = 133.3 | Apr sun = 180.0 | May sun = 251.1 | Jun sun = 300.0 | Jul sun = 322.4 | Aug sun = 294.5 | Sep sun = 243.0 | Oct sun = 164.3 | Nov sun = 102.0 | Dec sun = 68.2 | source 1 = Türkiye Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (Turkish State Meteorological Service)}} === Կենսաբազմազանություն === {{Main|Թուրքիայի բուսական աշխարհ|Թուրքիայի կենդանական աշխարհ}} {{See also|Թուրքիայի բնապահպանական հիմնախնդիրներ}} [[պատկեր:Sumela Showing Location.JPG|thumb|[[Սումելա վանք|Սումելա վանական համալիրը]] [[Պոնտական լեռներ|Պոնտոսի լեռներում]]։ Այս լեռները ձևավորում են տարատեսական ծառերի, ֆլորայի և ֆաունայի յուրօրինակ էկոհամակարգ:]] Թուրքիայի արտասովոր էկոհամակարգը և բնակության վայրի բազմազանությունը հանգեցրել են տեսակների զանազանության տարածմանը<ref>{{Cite web |title=Biodiversity in Turkey |url=http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>։ [[Անատոլիա]]ն բազմատեսակ բույսերի հայրենիքն է, որոնք օգտագործվում են [[թուրքական խոհանոց]]ում։ Այդ բուսատեսակները մեծապես մշակվում են [[Գյուղատնտեսությունը Թուրքիայում|թուրքական գյուղատնտեսություն]]ում։ Որոշ բույսերի նախնիներ, որոնք եղել են մարդկության սննդի հիմնական մատակարարներ, մինչ օրս աճում են Թուրքիայում։ Թուրքիայի ֆաունան ավելի բազմազան է, քան նրա ֆլորան։ [[Եվրոպա]]յում ներկայումս բնակվում են շուրջ 60 000 կենդանատեսակներ, մինչդեռ Թուրքիայում կենդանատեսակների թիվը հասնում է 80 000-ի (մոտ 100 000, եթե հաշվենք նաև ենթատեսակները)<ref name=allaboutturkey>{{Cite web |title=Turkey's flora and fauna |url=http://www.allaboutturkey.com/turkfauna.htm |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=allaboutturkey.com}}</ref>։ Հյուսիսանատոլիական փշատերև ծառերը և սաղարթախիտ անտառները կազմում են էկոհամակարգ, որը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիսային մասում՝ Պոնտական լեռներում, մինչդեռ Կովկասյան խառը անտառները տարածվում են երկրի հյուսիսարևելյան մասում՝ ձգվելով մինչև թուրք-վրացական սահմանագիծը։ Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքը համարվում է եվրասիական որոշ կենդանատեսակների բնօրրանը։ Այդ կենդանատեսակներից են [[լորաճուռակ]]ը, [[բերկուտ]]ը, [[գերեզմանարծիվ]], [[փոքր շահնարծիվ]]ը, [[կովկասյան մայրեհավ]]ը, [[կարմրաճակատ սերինոս]]ը և [[կարմրաթև մագլցող]]ը<ref>{{Cite book |last=Couzens |first=Dominic |title=Top 100 Birding Sites of the World |publisher=[[University of California Press]] |year=2008 |isbn=978-0-520-25932-4 |pages=73–75}}</ref>։ Պոնտոսի լեռնազանգվածի և [[Սև ծով]]ի միջև առկա նեղ ափամերձ շերտը համարվում է Էուքսին-կոլխիդական խառը անտառների բնօրրանը։ Այստեղ են գտնվում աշխարհի մեղմ արևադարձային անտառների մեծ մասը<ref>{{Cite web |title=Pontic Mountains and highlands |url=http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226144110/http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm |archivedate=2014 թ․ փետրվարի 26 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |df=dmy}}</ref>։ [[Սոճի էլդարյան|Էլդարյան սոճին]] մեծապես տարածված է Թուրքիայում և Միջերկրական ծովի ափերին գտնվող մյուս երկրներում։ [[Վարդակակաչ]]ների որոշ վայրի տեսակներ բնորոշ են Անատոլիային։ Ծաղիկն առաջին անգամ Արևմտյան Եվրոպայում ի հայտ է եկել 16-րդ դարում։ Վերջինս, սերմերի հետ միասին, բերվել էր Օսմանյան կայսրությունից<ref name="Blunt 7">{{Cite book |last=Blunt |first=Wilfrid |title=Tulipomania |page=7}}</ref><ref>E. S. Forster (trans. et ed.), ''The Turkish Letters of [[Ogier Ghiselin de Busbecq]]'' (Oxford, 1927).</ref>։ Թուրքիայում այսօր կան [[Թուրքիայի ազգային պարկերի ցանկ|40 ազգային պարկեր]], 189 արգելոցներ, 31 արգելավայրեր, 80 պահպանվող տարածքներ և 109 բնության հուշարձաններ, ինչպես օրինակ Գալիպոլիի թերակղզու պատմական ազգային պարկը, Նեմրութ լեռան ազգային պարկը, Անտիկ Տրոյայի ազգային պարկը, Օլյուդենիզի ազգային պարկը և Պոլոնեզքյոյի ազգային պարկը<ref name=ministryofforest>{{Cite web |title=Statistics |url=http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217050153/http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 17 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=milliparklar.gov.tr |publisher=Ministry of Forest and Water – General Directorare of Nature Conservation and National Parks}}</ref>։ Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայի շրջանում տարածված են [[անգորական կատու]]ն, [[անգորական ճագար]]ը և [[անգորական այծը]]։ Թուրքիայի էնդեմիկ կատվատեսակներից մեկն էլ համարվում է [[Վանա կատու]]ն։ Թուրքիայի էնդեմիկ շնատեսակներից են [[անատոլիական հովվաշուն]]ը, [[Կանգալ (շուն)|կանգալ]]ը, [[Աքսարայ մալաքլիսի շունը|Աքսարայ մալաքլիսի ցեղատեսակի շուն]]ը և Աքբաշ ցեղատեսակի շունը<ref name=gateofturkey>{{Cite web |title=Specific Animals of Turkey |url=http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111002/http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals |archive-date=2016 թ․ մարտի 5 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=gateofturkey.com}}</ref>։ Անատոլիական ընձառյուծի սպանության վերջին գրանցված դեպքը, որն ազգակից է [[առաջավորասիական ընձառյուծ]]ին և բնորոշ Անատոլիայի արևմտյան շրջաններին, տեղի է ունեցել 1974 թվականի հունվարի 17-ին [[Անկարայի մարզ]]ի Բեյփազարը շրջանի Բաղյոզյու գյուղում<ref name="Ertüzün06">Ertüzün, M. (2006). [http://www.ergir.com/last_anatolian_panther.htm ''The last Anatolian Panther''].</ref><ref name=iucn>{{IUCN |assessor=Khorozyan, I. |year=2008 |id=15961 |taxon=Panthera pardus ssp. saxicolor |version=2014.3}}</ref>։ Առաջավորասիական (պարսկական) ընձառյուծը քիչ քանակությամբ հանդիպում է նաև Թուրքիայի հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան մարզերում<ref name=O.E.Can>Can, O. E. (2004). ''[http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf Status, conservation and management of large carnivores in Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813161249/http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf |date=2023-08-13 }}''. Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats. Standing Committee, 24th meeting, 29 November-3 December 2004, Strasbourg.</ref><ref>{{Cite web |title=Diyarbakır'da öldürülen leopar İran Parsı çıktı |url=http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023123101/http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 23 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 22}}</ref>։ Կասպյան վագրը վերացած վագրի ենթատեսակ է (ազգակից է [[ամուրյան վագր]]ին), որը, մինչև 20-րդ դարի կեսերը, տարածված է եղել Թուրքիայի արևելյան մարզերում։ Այս կենդանատեսակի սպանության վերջին դեպքը տեղի է ունեցել 1970 թվականի փետրվարին [[Ուլուդերե]]ում<ref name=O.E.Can /><ref name="Üstay">Üstay, A.H. (1990). ''Hunting in Turkey''. BBA, Istanbul.</ref>։ [[Սովորական լուսան]]ը և [[Եվրոպական վայրի կատու]]ն Թուրքիայի ֆաունային բնորոշ կենդանատեսակներից են, որոնք տարածված են Թուրքիայի անտառներում։ == Պետական կարգ == {{Հիմնական|Թուրքիայի պետական կարգ}} ::Տես նաև` [[Թուրքիայի սահմանադրություն]], [[Բինալի Յըլդըրըմի կաբինետ]] [[Պատկեր:MR.Recep Tayyip Erdoğan.JPG|284x284px|մինի|աջից|[[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ը [[Թուրքիայի նախագահ|Թուրքիայի նախագահի պաշտոնում]] սկսել է պաշտոնավարել [[2014 թվական]]ի [[Օգոստոսի 28|օգոստոսի 28-ից]]։ Հանդիսանում է [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|«Արդարություն և զարգացում» կուսակցության]] նախագահը։]] [[Պատկեր:Portrait of Binali Yıldırım (cropped).jpg|290x290px|մինի|աջից|[[Բինալի Յըլդըրըմ]]ը Թուրքիայի վարչապետի պաշտոնում սկսել է պաշտոնավարել [[2016|2016 թվականի]] [[Մայիսի 24|մայիսի 24-ից]]- մինչև 2018 թվականի հուլիսի 9-ը։ Ներկայումս զբաղեցնում է մեջլիսի խոսնակի պաշտոնը։]] Թուրքիան [[Խորհրդարանական հանրապետություն|խորհրդարանական]] ներկայացուցչական ժողովրդավարություն է։ 1923 թվականին հռչակելով իր անկախությունը՝ Թուրքիան հայտարարվել է որպես աշխարհիկ պետություն։ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ը երկրում սկսել է տարածել [[լաիցիզմ]]ի (աշխարհիկության) գաղափարախոսությունը<ref name="TR_Secularism">{{Cite book |last=Çarkoğlu |first=Ali |url=https://archive.org/details/religionpolitics0000unse_y3a8 |title=Religion and Politics in Turkey |publisher=Routledge, UK |year=2004 |isbn=0-415-34831-5}}</ref>։ Թուրքիայի գերագույն օրենքը համարվում է երկրի [[Թուրքիայի սահմանադրություն|սահմանադրությունը]]։ Այն սահմանում է թուրքական կառավարության, օրենդիր և դատական իշանությունների հիմնական լիազորությունները և պարտականությունները։ Սահմանադրության համաձայն, Թուրքիան ունիտար կենտրոնացված պետություն է։ Երկրի գլուխը նախագահն է և ունի սահմանադրական լայն լիազորություններ։ Նախագահը ընտրվում է ուղղակի ընտրությունների միջոցով՝ 5 տարի ժամկետով։ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ը Թուրքիայի առաջին նախագահն է, ով ընտրվել է ուղղակի ընտրությունների միջոցով։ Թուրքիայի գործադիր իշխանությունը բաղկացած է վարչապետի ինստիտուտից և նախարարների խորհրդից։ Այս երկուսը միասին կազմում են թուրքական կառավարությունը։ Երկրի [[Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով|խորհրդարանը]] միապալատ է։ Դատական համակարգը անկախ է իշխանության օրենսդիր և գործադիր ճյուղերից։ Թուրքիայի գերագույն դատարանը Սահմանադրական դատարանն է, որը քննում է ընդունված օրենքների և որոշումների համապատասխանությունը երկրի սահմանադրությանը։ Պետական խորհուրդը զբաղվում է վարչական գործերով և վարչական ակտերի քննությամբ, իսկ բարձրագույն վերաքննիչ դատարանը զբաղվում է մնացած բոլոր հարցերով և դատական գործերով<ref name="TR_Constit">{{Cite web |author=Turkish Directorate General of Press and Information |date=2001 թ․ հոկտեմբերի 17 |title=Turkish Constitution |url=http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203170110/http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm |archivedate=2007 թ․ փետրվարի 3 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 16 |publisher=Turkish Prime Minister's Office}}</ref>։ Վարչապետը ընտրվում է խորհրդարանի կողմից և, սովորաբար, նա խորհրդարանական նախորդ ընտրությունների ժամանակ ամենաշատ ձայներ հավաքած կուսակցության ներկայացուցիչն է լինում։ Ներկայումս Թուրքիայի վարչապետը [[Բինալի Յըլդըրըմ]]ն է, ով 2016 թվականի մայիսի 24-ին փոխարինել է [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ին։ Երկու սեռերի համար հավասար ընտրական իրավունքը Թուրքիայում գործում է 1933 թվականից սկսած և 18 տարին լրացած [[Թուրքական անձնագիր|Թուրքիայի ցանկացած քաղաքացի]] քվեարկության իրավունք ունի։ [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|Փոփոխված սահմանադրության]] համաձայն Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի պատգամավորների թվաքանակը 550-ից դարձել է 600։ Ընտրությունների ժամանակ երկիրը բաժանվում է 85 ընտրական շրջանների։ Սահմանադրական դատարանը կարող է կասեցնել քաղաքական կուսակցությունների հանրային ֆինանսավորումը կամ արգելել դրանց գործունեությունը, եթե տվյալ կուսակցությունը իրականացնում է հակապետական կամ անջատողական քաղաքականություն<ref>{{Cite news |date=2001 թ․ հուլիսի 31 |title=Euro court backs Turkey Islamist ban |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1466160.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2003 թ․ մարտի 14 |title=Turkey's Kurd party ban criticised |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2850601.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |publisher=BBC}}</ref>։ Կուսակցությունների խորհրդարան անցնելու շեմը կազմում է 10 %<ref name="BYEGM_TrPolSys">{{Cite web |author=Turkish Directorate General of Press and Information |date=2004 թ․ օգոստոսի 24 |title=Political Structure of Turkey |url=http://www.byegm.gov.tr/REFERENCES/Structure.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203025134/http://www.byegm.gov.tr/REFERENCES/Structure.htm |archivedate=2007 թ․ փետրվարի 3 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |publisher=Turkish Prime Minister's Office}}</ref>։ Համաձայն 1982 թվականի սահմանադրության, երկրի խորհրդարանը ընտրում էր նախագահին 7 տարի ժամկետով, ընդ որում առանց վերընտրման իրավունքի։ [[2007|2007 թվականի]] փոփոխությունները նախագահի ընտրության նոր կարգ են սահմանել։ [[Աթաթուրքի բարեփոխումներ]]ի կողմնակիցները, ովքեր կոչվում են քեմալիստներ, ի տարբերություն իսլամամետ [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցության]] ներկայացուցիչների, ավելի քիչ տեղ են տալիս օրենսդիր մարմնում, կրթական համակարգում և հանրային կյանքում կրոնի ունեցած նշանակությանը<ref name="FleetFaroqhi2008p357">{{Cite book |author1=Kate Fleet |title=The Cambridge History of Turkey |author2=Suraiya Faroqhi |author3=Reşat Kasaba |date=2008 թ․ ապրիլի 17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62096-3 |pages=357–358}}</ref>։ Քեմալիստները կողմնակից են դեմոկրատական արժեքներին, լաիցիստական սահմանադրությանը և արևմտյան աշխարհիկ կենսաձևին։ Նրանք կարևորում են պետության մասնակցությունը տնտեսական, կրթական և հանրային ծառայության այլ համակարգերում<ref name="FleetFaroqhi2008p357" />։ Սկսած 1980-ական թվականներին, այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք էին եկամտի անհավասարությունը և դասակարգային տարբերությունները, հանգեցրին իսլամիստական պոպուլիզմի զարգացմանը, որի կողմնակիցները սկսեցին պաշտոններ զբաղեցնել պետական ծառայության, ռազմական, դատական համակարգերում<ref name="FleetFaroqhi2008p357" />։ Թուրքիան Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|ԱԶԿ]]-ի կառավարման ժամանակ երկիրը նահանջել է դեմոկրատական արժեքներից և բռնել [[ավտորիտարիզմ]]ի ուղին<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 30 |title=Turkey quickly sliding into authoritarian rule after move to increase Erdogan's powers |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-increase-executive-powers-president-recep-tayyip-erdogan-authoritarian-rule-government-a7501666.html |access-date=2017 թ․ հունվարի 9 |publisher=The Independent}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Sewell |date=2017 թ․ հունվարի 9 |title=Turkey's Parliament Starts Debate on Expansion of President's Powers |url=https://www.nytimes.com/2017/01/09/world/middleeast/turkeys-parliament-starts-debate-on-expansion-of-presidents-powers.html |access-date=2017 թ․ հունվարի 9 |publisher=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Dombey |first1=Daniel |title=Turkey's Erdogan lurches toward authoritarianism |url=https://www.ft.com/content/e89e8d74-cfc1-11e3-a2b7-00144feabdc0 |access-date=2017 թ․ հունվարի 10 |publisher=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ նոյեմբերի 1 |title=Can Turkey's Democracy Survive President Erdogan? |url=https://www.nytimes.com/2016/11/02/opinion/can-turkeys-democracy-survive-president-erdogan.html |access-date=2017 թ․ հունվարի 10 |publisher=The New York Times}}</ref>։ Սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքները քննադատվել են [[Եվրոպայի Խորհուրդ|Եվրոպայի Խորհրդի]] ներկայացուցիչների կողմից, ովքեր բնորոշել են արդյունքները՝ որպես «նահանջ դեմոկրատական արժեքներից և անցում ավտորիտար կառավարման համակարգի»<ref>{{Cite web |last1=Braun |first1=Stefan |title=Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie |url=http://www.sueddeutsche.de/politik/erdoan-autokratie-tendenz-in-tuerkei-1.3399343 |access-date=2017 թ․ մարտի 3 |publisher=Süddeutsche Zeitung |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017 թ․ մարտի 1 |title=EU: Bericht: Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie |url=http://www.zeit.de/news/2017-03/01/eu-bericht-europarat-sieht-tuerkei-auf-dem-weg-in-die-autokratie-01004203 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304035323/http://www.zeit.de/news/2017-03/01/eu-bericht-europarat-sieht-tuerkei-auf-dem-weg-in-die-autokratie-01004203 |archive-date=2017 թ․ մարտի 4 |access-date=2017 թ․ մարտի 3 |publisher=Die Zeit}}</ref><ref>{{Cite web |title=Türkei: Europarat warnt vor drohender Autokratie |url=https://www.tagesschau.de/ausland/tuerkei-yuecel-105.html |access-date=2017 թ․ մարտի 3 |publisher=Tagesschau |language=de-DE}}</ref>։ Էրդողանն էլ հայտարարել էր, որ եվրոպական կառույցները իրավունք չունեն միջամտելու սուվերեն պետության ներքին գործերին։ 2017 թվականի ապրիլի 16-ին տեղի ունեցած [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|սահմանադրական հանրաքվեի]] արդյունքում երկիրը խորհրդարանական կառավարման համակարգից անցում է կատարել դեպի նախագահական կառավարման համակարգի<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հունվարի 19 |title=Turkish parliament nears approval of presidential system sought by Erdogan |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-politics-constitution-idUSKBN153238 |publisher=Reuters}}</ref>։ Շատ տեսաբանների կարծիքով սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում, Թուրքիան հեռացավ եվրոպական ժողովրդավարական արժեքներից, ինչպես նաև տեղի ունեցավ իշխանության գերկենտրոնացում նախագահի ձեռքում<ref name="euronewsreferendum">{{Cite web |title=Turkish constitutional referendum: TRexit from parliamentary democracy? |url=http://www.euronews.com/2017/03/13/view-turkish-constitutional-referendum-trexit-from-parliamentary-democracy |access-date=2017 թ․ մարտի 14 |website=euronews.com}}</ref><ref name="independent.co.ukx">{{Cite web |title=Turkey constitutional changes: what are they, how did they come about and how are they different? |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-president-recep-tayyip-erdogan-referendum-constitutional-reform-a7539286.html |access-date=2017 թ․ մարտի 28 |website=independent.co.uk}}</ref>։ Սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում կողմ քվեարկեց 24,811,383 մարդ (ընտրողների 51,34 %-ը), իսկ դեմ քվեարկեց 23,518,232 մարդ կամ ընտրողների 48,66 %-ը<ref>{{Cite web |title=The Latest: Turkey releases official referendum results |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/the-latest-turkey-releases-official-referendum-results/2017/04/27/d1239790-2b74-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505035851/https://www.washingtonpost.com/world/europe/the-latest-turkey-releases-official-referendum-results/2017/04/27/d1239790-2b74-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html |archive-date=2017 թ․ մայիսի 5 |access-date=2017 թ․ մայիսի 2 |publisher=Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=Turkey referendum: Erdogan declares victory |url=http://edition.cnn.com/2017/04/16/europe/turkey-referendum-results-erdogan/ |access-date=2017 թ․ մայիսի 2 |publisher=CNN}}</ref>։ === Մարդու իրավունքներ === {{Main|Մարդու իրավունքները Թուրքիայում}} ''Տես նաև՝ [[Ռասիզմը Թուրքիայում]], [[Գրաքննությունը Թուրքիայում]]'' [[Պատկեր:2013 Taksim Gezi Park protests, a view from Taksim Gezi Park on 4th June 2013 3.JPG|մինի|265x265px|[[Ստամբուլ]]ի [[Թաքսիմ Գեզի]] այգում տեղի ունեցած ցույցերից մի հատված, 2013 թվականի հունիսի 4]] Թուրքիայում [[մարդու իրավունքներ]]ի պաշտպանությունը եղել է բազմաթիվ քննարկումների, բանավեճերի և միջազգային քննադատությունների առարկա։ 1998- 2008 թվականներին [[Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան]]ը ընդդեմ Թուրքիայի ընդունել է շուրջ 1600 դատական որոշումներ, որոնք ուղղված էին երկրում մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, որոշ դեպքերում կյանքի իրավունքի իրացմանը և խոշտանգումներից պաշտպանմանը։ Վճիռների մի մասն էլ վերաբերել են քրդերի իրավունքներին, կանանց իրավունքներին, ԼԳԲՏ իրավունքներին և մամուլի ազատությանը։ Թուրքիայում մարդու իրավունքների լիակատար պաշտպանությունը հանդիսանում է [[ԵՄ]] անդամակցության կարևոր նախապայմաններից մեկը<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հոկտեմբերի 26 |title=Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria |url=http://www.europarl.europa.eu/en/pressroom/content/20101025IPR90072 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322190256/https://www.europarl.europa.eu/en/pressroom/content/20101025IPR90072 |archive-date=2020 թ․ մարտի 22 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=European Parliament Human Rights committee}}</ref>։ Համաձայն Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեի, [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցության]] կառավարության ժամանակ մեդիայի աշխատակիցների վրա եղել են ամենաշատ թվով հարձակումները՝ Թուրքիայի պատմության ողջ ընթացքում<ref name=CPJ>{{Cite web |author=Turkey's Press Freedom Crisis |title=Turkey's Press Freedom Crisis |url=http://cpj.org/reports/2012/10/turkeys-press-freedom-crisis-summary.php |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Committee to Protect Journalists}}</ref><ref name="CPJ" />։ Մեծ թվով լրագրողներ ձերբակալվել են՝ «ահաբեկչական գործունեության», «հակապետական գործունեության», «[[Էրգենեկոն]]» կազմակերպության հետ համագործակցության համար, մինչդեռ հազարավոր լրագրողներ ձերբակալվել և դատապարտվել են «թուրք ազգին վիրավորելու» կամ «իսլամը պառակտելու» մեղադրանքներով։ Այս ամենը գրաքննության «կոշտ» դրսևորումներից են<ref name=CPJ />։ 2017 թվականին, ԼՊԿ-ի տվյալներով, թուրքական բանտերում պատիժ են կրում 81 լրագրողներ, ներառյալ «[[Ջումհուրիյեթ]]» թերթի խմբագրակազմը, ովքեր դատապարտվել էին իրենց հոդվածների համար։ Ձերբակալված լրագրողների թվաքանակով Թուրքիան աշխարհում առաջինն է՝ շրջանցելով այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են [[Իրան]]ը, [[Էրիթրեա]]ն և [[Չինաստան]]ը<ref name=CPJ />, իսկ Freemuse-ի տվյալներով երկրում բանտարկված են 9 երաժիշտներ։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում երրորդն է՝ [[Ռուսաստան]]ից և [[Չինաստան]]ից հետո<ref name=freemuse>{{Cite web |title=Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations |url=http://freemuse.org/archives/9534 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314221246/http://freemuse.org/archives/9534 |archive-date=2016 թ․ մարտի 14 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 19 |website=freemuse.org}}</ref>։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի]] նախկին խոսնակ Ֆիլիպ Ջ. Քրոուլին նշել է, որ «Միացյալ Նահանգները անհանգստացած է Թուրքիայում լրագրողների նկատմամբ բռնությունների աճի տեմպերով»<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մարտի 4 |title=Seven journalists arrested in Turkey |url=https://www.theguardian.com/media/greenslade/2011/mar/04/turkey-press-freedom |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |work=The Guardian}}</ref>։ [[Freedom House]]-ը Թուրքիայում մամուլի ազատությունը գնահատել է «ոչ ազատ»<ref name=freedomhouse>{{Cite web |title=Turkey |url=https://freedomhouse.org/country/turkey#.VMnmzS7D8uk |access-date=2015 թ․ հունվարի 29 |website=freedomhouse.org}}</ref>։ Իր «Թուրքիայում ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեությունը» զեկույցում, որը հրապարակվել է 2016 թվականի հունիսի 22-ին, [[Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողով|ԵԽԽՎ]]-ն նշել է, որ «Թուրքիայում տեղի ունեցող զարգացումները սպառնում են մեդիայի և խոսքի ազատությանը, քայքայում են օրենքի իշխանությունը։ Երկրի հարավ-արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունները հաճախ ուղեկցվում են մարդու իրավունքների խախտումներով, որոնք, ըստ կառավարության, կրում են «հակաահաբեկչական բնույթ»։ Այս ամենը կասկածի տակ է դնում որոշ ինստիտուտների գործունեության դեմոկրատական բնույթը»<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հունիսի 23 |title=Rights violations, terror ops threaten Turkey's democratic institutions: PACE |url=http://www.hurriyetdailynews.com/rights-violations-terror-ops-threaten-turkeys-democratic-institutions-pace.aspx?pageID=238&nID=100835&NewsCatID=339 |access-date=2016 թ․ հունիսի 23 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref>։ 2016 թվականի մայիսի 20-ին Թուրքիայի խորհրդարանը պատգամավորների մոտ 1/4-ին զրկեց պատգամավորական անձեռնամխելիության իրավունքից։ Պատգամավորները եղել են ընդդիմադիր [[Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցություն|Ժողովուրդների դեմոկրատական]] և [[Ազգային հանրապետական կուսակցություն (Թուրքիա)|Ազգային հանրապետական կուսակցություններից]]<ref>"[http://www.dw.com/en/turkish-parliament-moves-to-strip-lawmakers-immunity-from-prosecution/a-19270449 Turkish parliament moves to strip lawmakers' immunity from prosecution]". [[Deutsche Welle]]. 20 May 2016.</ref>։ 2016 թվականի հուլիսի 15-ին տեղի ունեցած [[Հեղաշրջման փորձ Թուրքիայում (2016)|հեղաշրջման փորձից]] հետո շուրջ 125 000 դատավորներ, ուսուցիչներ, ոստիկանության աշխատակիցներ, քաղաքացիական ծառայողներ մեղադրվել են հեղաշրջմանը մասնակից լինելու համար, որոնցից 36 000-ին ձերբակալել են։ 130 մեդիա ընկերություններ, ներառյալ 16 հեռուստաընկերություններ և 45 թերթեր փակվել են<ref>"[https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-31/erdogan-s-putsch-purges-spreads-to-key-opposition-newspaper Erdogan Renews Putsch Purge With Targets in Media, Academia]". Bloomberg. 31 October 2016.</ref> թուրքական կառավարության կողմից<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-turkey-security-layoffs-idUSKBN13H0A9 From soldiers to midwives, Turkey dismisses 15,000 more after coup bid]".Reuters. 24 November 2016.</ref>։ === Իրավական համակարգ === {{Main|Թուրքիայի դատական համակարգ}} {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն =Բյուզանդական կայսր [[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս I]]-ի և օսմանյան սուլթան [[Սուլեյման I]]-ի պատկերները [[ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատ]]ի մուտքի մոտ։ Այստեղ փակցված են անցյալի հայտնի դատավորների պատկերները։ | լայնություն = 320 | պատկեր1 = Justinian I bas-relief in the U.S. House of Representatives chamber.jpg | պատկեր2 = Suleiman bas-relief in the U.S. House of Representatives chamber.jpg }} Թուրքիայի իրավական և դատական համակարգերը ամբողջապես ինտեգրված են եվրոպական իրավական համակարգին։ Այսպես, Թուրքիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը, որն ընդունվել է 1926 թվականին, ամբողջապես հիմնված է Շվեյցարիայի քաղաքացիական օրենսգրքի, Պարտավորությունների շվեյցարական օրենսգրքի և Գերմանիայի առևտրային օրենսգրքի վրա։ Թուրքիայի վարչական օրենսգիրքը նմանություններ ունի Ֆրանսիայի վարչական օրենսգրքի հետ, իսկ քրեական օրենսգիրքը՝ Իտալիայի քրեական օրենսգրքի հետ<ref name=mymerhaba.com>{{Cite web |title=Turkish Legal System |url=http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324030156/http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html |archive-date=2016 թ․ մարտի 24 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |website=mymerhaba.com/}}</ref>։ Թուրքիայում իշխանության ճյուղերը միմյանցից տարանջատված են։ Դատական իշխանությունը իրականացվում է անկախ դատարանների կողմից, որոնք հանդես են գալիս ժողովրդի անունից։ Դատարանների անկախությունը և կազմավորումը, դատավորների և դատախազների գործունեության անվտանգությունը, դատավորների և դատախազների գործունեության վերահսկողությունը, ռազմական դատարանները և դրանց կազմավորումը, ինչպես նաև սահմանադրական դատարանի իրավունքները և պարտականությունները ամրագրված են [[Թուրքիայի սահմանադրություն|երկրի սահմանադրության]] մեջ<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr>{{Cite web |title=THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY |url=http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211859/http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |website=uhdigm.adalet.gov.tr/ |publisher=Ministry of Justice}}</ref>։ Համաձայն սահմանադրության 142 հոդվածի, դատարանների կազմավորումը, պարտականությունները, իրավասությունները, գործառույթները և դատական գործընթացը ամրագրված են օրենքով։ Համաձայն սահմանադրության և համապաստասխան օրենքի, թուրքական դատարանները բաժանվում են երեք հիմնական խմբերի։ Դրանք են քաղաքացիական դատարանները, վարչական դատարանները և ռազմական դատարանները։ Յուրաքանչյուր խումբ ներառում է առաջին ատյանի դատարաններ և բարձրագույն դատարաններ։ Վճռաբեկ դատարանը քննում է բոլոր այն գործերը, որոնք չեն վերաբերում այս երեք կատեգորիաներին, բացի այդ դատարանը քննում է նաև բոլոր այն գործերը, որոնց վերաքննման համար բողոք է ներկայացվել վճռաբեկ դատարան<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr />։ Թուրքիայում օրինապահ մարմիններ են [[Անվտանգության գլխավոր վարչություն]]ը, [[Թուրքիայի ժանդարմերիա]]ն, ինչպես նաև Թուրքիայի վարչապետի և ներքին գործերի նախարարության ենթակայության տակ գործող գործակալությունները։ Թուրքիայի արդարադատության նախարարության տվյալներով, 2008 թվականի նոյեմբերի դրությամբ թուրքական բանտերում իրենց պատիժն են կրում շուրջ 100 000 մարդ։ Այս թիվը 2000 թվականի հետ համեմատած կրկնապատկվել է<ref>{{Cite web |title=General Directorate of Judicial Records |url=http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html# |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726172153/http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 26 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 25 |website=adlisicil.adalet.gov}}</ref>։ [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|ԱԶԿ]]-ի և [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի կառավարման ժամանակ, այսինքն սկսած 2013 թվականից, թուրքական դատարանների անկախությանը կասկածամտորեն են վերաբերել ինչպես թուրք, այնպես էլ օտարերկրացի խորհրդարանականները, լրագրողները և քաղաքական գործիչները։ Շատ քաղաքագետների կարծիքով դատավորները դարձել են իշխող կուսակցության «կամակատարները»<ref name=EU2015>{{Cite web |date=2015 թ․ նոյեմբերի 10 |title=European Commission: Turkey 2015 report |url=http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818052601/http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 18 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |work=European Commission}}</ref><ref name=EP2016>{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 14 |title=European Parliament resolution of 14 April 2016 on the 2015 report on Turkey |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+TA+P8-TA-2016-0133+0+DOC+PDF+V0//EN |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |work=European Parliament}}</ref><ref name=TI2016>{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 7 |title=Turkey’s institutions are failing to comply with good governance principles and combat corruption |url=http://www.transparency.org/news/pressrelease/turkeys_institutions_are_failing_to_comply_with_good_governance_principles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203014904/https://www.transparency.org/news/pressrelease/turkeys_institutions_are_failing_to_comply_with_good_governance_principles |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 3 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |work=Transparency International}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հուլիսի 6 |title=As ISIS attacks mount, Turkey steps up its war on free speech |url=http://europe.newsweek.com/zaman-newspaper-turkey-free-speech-477859 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |publisher=Newsweek}}</ref>։ [[Եվրոպական հանձնաժողով]]ի «Թուրքիա 2015» զեկույցում նշված է, որ դատական համակարգի անկախությունը և իշխանության ճյուղերի տարանջատման սկզբունքի նկատմամբ հարգանքը խարխլվել են, իսկ դատավորները և դատախազները գտնվում են քաղաքական ուժեղ ազդեցության տակ<ref name=EU2015 />։ == Արտաքին քաղաքականություն == {{Main|Թուրքիայի արտաքին քաղաքականություն}} [[Պատկեր:Participants at the 2015 G20 Summit in Turkey.jpg|մինի|ձախից|[[Մեծ քսանյակ]]ի առաջնորդները 2015 թվականին [[Անթալիա]]յում տեղի ունեցած գագաթնաժողովի ժամանակ|279x279px]] Թուրքիան [[ՄԱԿ]]-ի (1945)<ref name=ministryofforeign3>{{Cite web |title=The United Nations Organization and Turkey |url=http://www.mfa.gov.tr/the-united-nations-organization-and-turkey.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>,, [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] (1961)<ref name=ministryofforeign1>{{Cite web |title=Turkey's Relations with the Organization for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=http://www.mfa.gov.tr/oecd.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպություն|Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպության]] (1969)<ref name=ministryofforeign4>{{Cite web |title=The Republic of Turkey and The Organization of The Islamic Conference |url=http://www.mfa.gov.tr/the-islamic-conference--_oic_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[ԵԱՀԿ]]-ի (1973)<ref name=ministryofforeign5>{{Cite web |title=The Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) |url=http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-organization-for-security-and-cooperation-in-europe-osce.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Տնտեսական համագործակցության կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության]] (1985)<ref name=ministryofforeign6>{{Cite web |title=Turkey's relations with the Economic Cooperation Organization (ECO) |url=http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-economic-cooperation-organization-_eco_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն (ՍԾՏՀ)|Սևծովյան տնտեսական համագործակցության]] (1992)<ref name=ministryofforeign7>{{Cite web |title=The Black Sea Economic Cooperation Organization (BSEC) |url=http://www.mfa.gov.tr/the-black-sea-economic-cooperation-organization-_bsec_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Իսլամական ութնյակ]]ի (1997)<ref name=ministryofforeign8>{{Cite web |title=D8 |url=http://www.mfa.gov.tr/_d-8_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref> և [[Մեծ քսանյակ|G 20]]-ի (1999) հիմնադիր անդամ է<ref name=ministryofforeign2>{{Cite web |title=G-20 |url=http://www.mfa.gov.tr/g-20-en.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>։ Թուրքիան եղել է [[ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհուրդ|ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի]] ոչ մշտական անդամ 1951–1952, 1954–1955, 1961 և 2009–2010 թվականներին<ref name="Hürriyet UN Security">{{Cite web |date=2008 թ․ հոկտեմբերի 17 |title=Türkiye'nin üyeliği kabul edildi |url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=10149253&tarih=2008-10-17 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |work=Hürriyet Daily News}}</ref>։ 2012 թվականին Թուրքիան դարձել է [[Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն|Շանհայի համագործակցության կազմակերպության]] գործընկեր անդամ, իսկ 2013 թվականից սկսել է անդամակցել [[Ասիական համագործակցության կազմակերպություն|Ասիական համագործակցության կազմակերպությանը]]<ref name="AFGTUR">{{Cite web |date=2012 թ․ հունիսի 7 |title=SCO accepts Afghanistan as observer, Turkey dialogue partner |url=http://english.peopledaily.com.cn/90883/7839137.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128073821/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7839137.html |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 28 |access-date=2012 թ․ հունիսի 7 |publisher=Xinhua}}</ref><ref name=turkeyjoin>{{Cite web |date=2013 թ․ սեպտեմբերի 26 |title=No: 253, 26 September 2013, Press Release on Turkey’s Membership to the Asia Cooperation Dialogue |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-253_-26-september-2013_-press-release-on-turkey_s-membership-to--the-asia-cooperation-dialogue.en.mfa |access-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 26 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Turkey}}</ref>։ [[Պատկեր:EU and Turkey Locator Map (with unrecognized states).png|մինի|1949 թվականին դառնալով [[Եվրոպայի Խորհուրդ|Եվրոպայի Խորհրդի]] առաջին անդամներից մեկը՝ Թուրքիան, [[Անկարայի համաձայնագիր|Անկարայի համաձայնագրով]], 1963 թվականին դարձել է [[Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն|Եվրոպական տնտեսական համագործակցության]] ասոցացված անդամ, 1995 թվականին՝ [[ԵՄ մաքսային միություն|ԵՄ մաքսային միության]], իսկ արդեն 2005 թվականին սկսվել են [[ԵՄ]] անդամակցության բանակցությունները<ref name="TR_EUChrono" />։|251x251px]] Չնայած այն հանգամանքին, որ Թուրքիան մշտապես ունեցել է արևմտամետ դիրքորոշում, Եվրոպայի երկրների հետ հարաբերությունները եղել են թուրքական արտաքին քաղաքականության կարևորագույն բաժիններից մեկը։ 1949 թվականին դառնալով [[Եվրոպայի Խորհուրդ|Եվրոպայի Խորհրդի]] առաջին անդամներից մեկը՝ Թուրքիան, [[Անկարայի համաձայնագիր|Անկարայի համաձայնագրով]], 1963 թվականին դարձել է [[Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն|Եվրոպական տնտեսական համագործակցության]] ասոցացված անդամ։ 1987 թվականին, երկարատև բանակցություններից հետո, Թուրքիան տարածել է ԵԵՏ-ի պաշտոնական թեկնածու։ 1992 թվականին դարձել է [[Արևմտաեվրոպական միություն|Արևմտաեվրոպական միության]] ասոցացված անդամ<ref name="TR_EUChrono">{{Cite web |title=Chronology of Turkey-EU relations |url=http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm |archivedate=2007 թ․ մայիսի 15 |access-date=2006 թ․ հոկտեմբերի 30 |publisher=Turkish Secretariat of European Union Affairs}}</ref>։ 1995 թվականին՝ [[ԵՄ մաքսային միություն|ԵՄ մաքսային միության]], իսկ արդեն 2005 թվականին սկսվել են [[ԵՄ]] անդամակցության բանակցությունները։ Այսօր, ԵՄ անդամակցությունը հանդիսանում է թուրքական արտաքին քաղաքականության հիմնական ռազմավարական նպատակը։ Թուրքիան [[Կիպրոսի հիմնախնդիր|Կիպրոսի հիմնախնդրում]] աջակցում է [[Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն|Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությանը]], ինչն էլ ավելի է բարդեցնում ԵՄ-Թուրքիա հարաբերությունները և խոչընդոտ է հանդիսանում Թուրքիայի եվրաինտեգրման գործընթացի եզրափակման համար<ref name="Mardell">{{Cite news |last=Mardell |first=Mark |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 11 |title=Turkey's EU membership bid stalls |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6170749.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 17 |publisher=BBC=}}</ref>։ Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության մյուս կարևոր ասպեկտներից մեկն է Թուրքիա- [[ԱՄՆ]] հարաբերությունների խորացումը։ Այս երկրները ունեն ռազմավարական ամուր կապեր<ref name="foreignaffairs.com">{{Cite web |title=False Friends. Why the United States Is Getting Tough With Turkey |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/140952/michael-j-koplow/false-friends |access-date=2015 թ․ ապրիլի 6 |website=foreignaffairs.com}}</ref><ref name="fas.org">{{Cite web |title=Turkey: Background and U.S. Relations |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41368.pdf |access-date=2015 թ․ ապրիլի 6 |website=fas.org}}</ref>։ 1952 թվականին [[ԽՍՀՄ]] կողմից հնարավոր ագրեսիայից խուսափելու համար՝ Թուրքիան անդամակցել է [[ՆԱՏՕ]]-ին, որի արդյունքում Թուրքիան դարձել է ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի տարածաշրջանային գլխավոր գործընկերը։ Թուրքիան Միացյալ Նահանգներից ստանում է քաղաքական, տնտեսական և դիվանագիտական խոշոր աջակցություն։ Բացի այդ, ԱՄՆ-ն աջակցում է Թուրքիային՝ եվրաինտեգրման գործընթացում<ref>{{Cite web |last1=Ziya Öniş |first1=ŞuhnazYılmaz |title=Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity? |url=http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025835/http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 4 |website=istanbul2004.ku.edu.tr/}}</ref>։ [[Սառը պատերազմ]]ից հետո թուրքական արտաքին քաղաքականության նոր թիրախներ են դարձել [[Մերձավոր Արևելք]]ը, [[Կովկաս]]ը և [[Բալկաններ]]ը<ref name="edoc.hu-berlin.de">{{Cite web |last1=Mitrovic |first1=Marija |title=Turkish Foreign Policy towards the Balkans |url=http://edoc.hu-berlin.de/series/getmaseries/2014-10/PDF/10.pdf |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |website=edoc.hu-berlin.de}}</ref>։ [[Պատկեր:NATO_Ministers_of_Defense_and_of_Foreign_Affairs_meet_at_NATO_headquarters_in_Brussels_2010.jpg|ձախից|մինի|[[ՆԱՏՕ]]-ի կազմում [[Թուրքիայի զինված ուժեր]] իրենց մեծությամբ երկրորդն են՝ զիջելով միայն [[ԱՄՆ զինված ուժեր|ԱՄՆ]]-ին։ Թուրքիան անդամակցել է Հյուսիսատլանտյան դաշինքին 1952 թվականին<ref name="ministryofforeign">{{Cite web |title=Turkey's Relations with NATO |url=http://www.mfa.gov.tr/nato.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>։|299x299px]] 1991 թվականին [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ-ի փլուզման]] արդյունքում անկախացան մի շարք թյուրքական երկրների, որոնց հետ Թուրքիան ուներ մշակութային և լեզվական սերտ հարաբերություններ։ Հենց այդ կապերն էլ թույլ տվեց Թուրքիային ընդարձակել իր տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունները [[Կենտրոնական Ասիա]]յի երկրների հետ<ref name="Bal2004">{{Cite book |author=İdris Bal |url={{Google books |plainurl=yes |id=vDzjkrTDKjYC |page=269 }} |title=Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era |publisher=Universal-Publishers |year=2004 |isbn=978-1-58112-423-1 |page=269 |access-date=2013 թ․ հունիսի 15}}</ref>, ինչը հնարավորություն տվեց բնական գազը և նավթը [[Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղ]]ի միջոցով հասցնել [[Միջերկրական ծով]]ի ափ։ Այս նավթամուղի միջոցով կասպյան նավթը հասցվեց [[Եվրոպա]]։ Արդյունքում, Թուրքիան դարձավ նաև խոշոր տարանցիկ երկիր՝ արդյունքում ստանալով նաև բազմաթիվ քաղաքական դիվիդենտներ։ 1993 թվականին Թուրքիան խզեց իր հարաբերությունները [[Հայաստան]]ի հետ՝ փակելով [[հայ-թուրքական պետական սահման]]ը<ref>{{Cite book |last=Elanchenny |first=Susae |url={{Google books |plainurl=yes |id=9chOD205h2YC }} |title=Breaking the Ice The Role of Civil Society and Media in Turkey-Armenia Relations An Evaluation of the 'Dialogue-Building between Turkey and Armenia' Project |date=2010 |publisher=Istanbul Kültür University |isbn=605-4233-80-7 |location=Istanbul |page=9}}</ref>։ Թուրքիան [[Ղարաբաղյան հակամարտություն|Արցախյան հակամարտության]] հարցում պաշտպանում է [[Ադրբեջան]]ի դիրքորոշումը, որի հետ ունի դաշնակցային հարաբերություններ։ [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցության]] կառավարման ժամանակ, Թուրքիայի ազդեցությունը մեծացել է [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] նախկին տարածքներում՝ [[Մերձավոր Արևելք]]ում և [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկաններում]]։ Այս ծրագիրը կազմվել էր արտաքին գործերի նախկին նախարար [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ի կողմից։ Մի շարք վերլուծաբաններ այս ծրագիրը կոչել են նաև [[նեոօսմանիզմ]]<ref>{{Cite web |last=Taşpınar |first=Ömer |date=2008 թ․ սեպտեմբեր |title=Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism |url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=22209 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112075125/http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=22209 |archive-date=2011 թ․ հունվարի 12 |access-date=2010 թ․ հունիսի 5 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref><ref>{{Cite book |last=Murinson |first=Alexander |title=Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics) |date=2009 թ․ դեկտեմբեր |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-77892-1 |page=119}}</ref>։ 2010 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցած [[Արաբական գարուն|Արաբական գարնան]] ժամանակ, Թուրքիան աջակցել է արաբական երկրների ընդդիմադիր որոշ ուժերի, ինչպես օրինակ [[Սիրիա]]յում և [[Եգիպտոս]]ում<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 4 |title=Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support |url=http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071202/http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/ |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 3 |publisher=Euronews}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013 թ․ օգոստոսի 16 |title=Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence |url=http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928233432/http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors |archivedate=2013 թ․ սեպտեմբերի 28 |publisher=Bloomberg |df=dmy}}</ref>։ Արդյունքում լարվել են [[Սիրիա]]յի և [[Եգիպտոս]]ի հարաբերությունները Թուրքիայի հետ<ref>{{Cite web |author=Yaşar Yakış |date=2014 թ․ սեպտեմբերի 29 |title=On Relations between Turkey and Egypt |url=http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005012801/http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html |archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 5 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 19 |publisher=Turkish Weekly}}</ref>։ 2010 թվականին սրվել են նաև [[Իսրայել]]ի և Թուրքիայի դիվանագիտական հարաբերություններ, սակայն դրանք վերականգնվել են 2016 թվականի հունիսին<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հունիսի 27 |title=Israel and Turkey end rift over Gaza flotilla killings |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-36639834 |access-date=2016 թ․ հունիսի 27 |publisher=BBC}}</ref>։ Թուրքիան ներկայումս որդեգրել է «0 խնդիրներ հարևանների հետ քաղաքականությունը» (մշակվել է [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ի կողմից)<ref>{{Cite web |title=Policy of Zero Problems with our Neighbors |url=http://www.mfa.gov.tr/policy-of-zero-problems-with-our-neighbors.en.mfa |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 19 |publisher=Turkish Ministry of Foreign Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |author=Piotr Zalewsky |date=2013 թ․ օգոստոսի 22 |title=How Turkey Went From 'Zero Problems' to Zero Friends |url=https://foreignpolicy.com/2013/08/22/how-turkey-went-from-zero-problems-to-zero-friends/ |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 19 |publisher=Foreign Policy}}</ref>՝ դարձնելով արտաքին քաղաքականության գլխավոր դոկտրին<ref>{{Cite web |author=Mark Lowen |date=2014 թ․ նոյեմբերի 20 |title=Erdogan's 'New Turkey' drifts towards isolation |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-30111043 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=BBC}}</ref>։ 2015 թվականին, Թուրքիան [[Սաուդյան Արաբիա]]յի և [[Կատար]]ի հետ միասին ձևավորել է «ռազմական համագործակցություն» ընդդեմ Սիրիայի նախագահ [[Բաշշար ալ-Ասադ]]ի<ref>{{Cite news |author=Gareth Porter |date=2015 թ․ մայիսի 28 |title=Gulf allies and 'Army of Conquest' |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919055514/http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 19 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |newspaper=Al-Ahram Weekly}}</ref><ref>"[http://www.ibtimes.co.uk/syria-saudi-turkish-alliance-backs-conquest-army-rebels-defeat-bashar-al-assad-1500212 Syria: Saudi-Turkish alliance backs 'Conquest Army' rebels to defeat Bashar al-Assad]". ''International Business Times''. 7 May 2015.</ref>։ 2016 թվականին սրվել էին նաև թուրք-ռուսական հարաբերությունները, որոնք կարգավորվել են 2016 թվականի վերջին։ Հարաբերությունների սրման պատճառ էր դարձել թուրքական ուժայինների կողմից ռուսական ռազմական օդանավի խոցման փաստը<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 28 |title=Syria conflict: Turkey and Russia 'agree ceasefire plan' |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-38449551 |publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 28 |title=Turkey and Russia agree on draft Syria ceasefire, report says |url=http://edition.cnn.com/2016/12/28/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey/ |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 30 |title=How Russia and Turkey brokered peace in Syria – and sidelined the US |url=http://edition.cnn.com/2016/12/29/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey-analysis/ |publisher=[[CNN]]}}</ref>։ === Հայ-թուրքական հարաբերություններ === {{Հիմնական|Հայ-թուրքական հարաբերություններ}} [[Պատկեր:Armenian-Turkish accord signing.jpg|մինի|296x296px|[[Հայ-թուրքական արձանագրություններ|Հայ-թուրքական արձանագրության]] ստորագրումը [[Էդվարդ Նալբանդյան]]ի և [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ի կողմից]] Չնայած, որ [[1991|1991 թվականի]] [[դեկտեմբերի 24]]-ին Թուրքիան փաստացի ճանաչել է Հայաստանի Հանրապետության անկախություն, սակայն այն մինչ օրս հրաժարվում է դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ, այսինքն դե յուրե ճանաչել Հայաստանի Հանրապետությունը։ [[1993]] թվականին Թուրքիան միակողմանի փակել է օդային և ցամաքային սահմանը Հայաստանի հետ։ Միջազգային հանրության ճնշման ներքո օդային սահմանը վերաբացվել է 1995 թվականին, իսկ ցամաքային սահմանի վերաբացման և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու համար Թուրքիան առաջ էր քաշում մի շարք նախապայմաններ, որոնցից հիմնական են [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ի վերահսկողության տակ գտնվող շրջաններն [[Ադրբեջան]]ին վերադարձը, [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] միջազգային ճանաչումից և ընդհանրապես Թուրքիայի նկատմամբ պահանջներից հրաժարումը։ 1991 թվականից ի վեր հարաբերությունների կարգավորման բազմաթիվ փորձեր են եղել, որոնք անհաջողությամբ են ավարտվել Թուրքիայի որդեգրած դիրքորոշման պատճառով<ref name="mfa"/>։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Թուրքիայի նախագահ [[Աբդուլա Գյուլ|Աբդուլլա Գյուլ]]ը պաշտոնական այցով ժամանել է [[Հայաստան]]՝ դիտելու Հայաստան-Թուրքիա ֆուտբոլային հանդիպումը, իսկ արդեն 2009 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Թուրքիայի [[Բուրսա]] քաղաք է մեկնել ՀՀ նախագաժ [[Սերժ Սարգսյան]]ը՝ դիտելու պատասխան հանդիպումը։ Այս այցերը միջազգային հանրությունը և վերլուծաբանները անվանել են «ֆուտբոլային դիվանագիտություն»։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին [[Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն (ՍԾՏՀ)|Սևծովյան տնտեսական համագործակցության]] [[Երևան]]յան գագաթնաժողովին թուրքական պատվիրակությունը գլխավորել է արտաքին գործերի նախարար [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ն։ 2014 թվականի օգոստոսի 28-ին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար [[Էդվարդ Նալբանդյան]]ը [[Անկարա]]յում մասնակցել է նախագահ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի երդմնակալության արարողությանը<ref>{{Cite web |title=Թուրքիա - Երկկողմ հարաբերություններ - Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարություն |url=http://mfa.am/hy/country-by-country/tr/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807094659/http://mfa.am/hy/country-by-country/tr |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 7 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |website=mfa.am |language=en}}</ref>։ Չնայած նրան, որ երկու երկրների միջև չկան դիվանագիտական հարաբերություններ, սակայն 2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ին<ref name="establish">{{Cite news |last=Arsu |first=Sebnem |date=2009 թ․ օգոստոսի 31 |title=Turkey and Armenia to Establish Diplomatic Ties |url=http://www.nytimes.com/2009/09/01/world/europe/01armenia.html?_r=1&hp |accessdate=2009 թ․ սեպտեմբերի 1–ին |work=[[Նյու Յորք Թայմս]] |quote=Turkey and Armenia, whose century of hostilities constitutes one of the world's most enduring and acrimonious international rivalries, have agreed to establish diplomatic relations, the two countries announced Monday.}}</ref> հայտարարվեց, որ [[Հայաստան]]ը և Թուրքիան համաձայնվել են երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել<ref name="hurriyetdailynews.com">[http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=turkey-armenia-to-sign-diplomatic-deal-next-month-says-official-2009-09-27 Turkey, Armenia to sign diplomatic deal next month, says official]. ''[[Հուրիեթ]]''. September 27, 2009.</ref>։ Հայ-թուրքական արձանագրությունները [[2008]] թվականի աշնանը [[ՀՀ Նախագահ|ՀՀ նախագահի]]՝ [[Սերժ Սարգսյան]]ի նախաձեռնությամբ սկսված [[հայ-թուրքական հարաբերություններ]]ի կարգավորման նոր փուլի արդյունքում [[2009]] թվականի [[հոկտեմբերի 10]]-ին [[Ցյուրիխ]]ում Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարների ստորագրած արձանագրություններն են<ref name="mfa">{{Cite web |title=Երկկողմ հարաբերություններ, ընդհանուր տեղեկություններ |url=http://www.mfa.am/hy/country-by-country/tr/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807094659/http://mfa.am/hy/country-by-country/tr |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 7 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4}}</ref>։ Ստորագրվել է 2 փաստաթուղթ՝ արձանագրություն, որոնք են՝ * «Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին» * «Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև հարաբերությունների զարգացման մասին»<ref name="mfa"/>։ Սկզբում նախատեսվում էր առանց որևէ նախապայմանի դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի և Թուրքիայի միջև<ref>[http://www.asparez.am/gyumri-hy/haj_tyurkakan_hangyush/ Հայ-թուրքական հանգույց]</ref>։ Երկկողմ հարաբերությունների նորմալացման այդ քայլը հաջողությամբ չի ավարտվել, քանի որ Թուրքիան հենց սկզբից էլ հայտարարել էր, որ չի պատրաստվում վավերացնել նոր պայմանագրերը, քանի դեռ լուծված չէ Արցախի խնդիրը՝ ի օգուտ Ադրբեջանի։ Ի պատասխան դրան Հայաստանը հայտարարել է, որ այդ դեպքում չի պատրաստվում պայքարել վավերագրման համար<ref name="armenianweekly.com">[http://www.armenianweekly.com/2010/04/22/president-sarkisian-announces-suspension-of-protocols The Armenian Weekly, "President Sarkisian Announces Suspension of Protocols"]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/2263636.html Հայ-թուրքական հարաբերությունների հետագա զարգացումների մասին]</ref>։ Թուրքիան և Հայաստանը ունեն ոչ պաշտոնական հարաբերություններ։ {{պանորամա|dinkfuneral3.jpg|1500px|Տեսարան Ստամբուլի Շիշլի թաղամասի Հալասքարգազը պողոտայից, որտեղով հարյուր հազարավոր մարդիկ անցնում են բողոքի ցույցով՝ վանկարկելով «[[Բոլորս հայ ենք|Մենք բոլորս Հրանտ ենք, մենք բոլորս հայ ենք»]]։ Ցուցապաստառների վրա նույնպես գրված է այդ խոսքը։ «Ակօս» թերթի խմբագրատունը, որի մուտքի մոտ սպանվել է Հրանտ Դինքը, գտնվում է նկարի աջ մասում՝ սև ցանկապատի ետևում}} === Հույն-թուրքական հարաբերություններ === {{Հիմնական|Հույն-թուրքական երկրաշարժերի դիվանագիտություն|Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն}} [[Պատկեր:Mediterranean Climate Change Initiative 4.jpg|մինի|244x244px|[[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան|Էրդողան]] - [[Գեորգիոս Պապանդրեու|Պապանդրեու]] հանդիպումը [[Հունաստան]]ի մայրաքաղաք [[Աթենք]]ում|ձախից]] Պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում [[հույն-թուրքական հարաբերություններ]]ը զարգացել են փոխադարձ թշնամանքի ֆոնի վրա։ Դա հիմնավորապես պայմանավորված է եղել երկու երկրների միջև տեղի ունեցած բազմաթիվ ռազմական բախումներով։ [[Հունական ազգային-ազատագրական հեղափոխություն (1821-1829)|Հունաստանի անկախացումից]] հետո երկու երկրների միջև խոշոր մարտերը տեղի են ունեցել [[հույն-թուրքական պատերազմներ]]ի, [[Բալկանյան պատերազմներ]]ի և [[Համաշխարհային պատերազմ|երկու աշխարհամարտերի]] շրջանակներում։ [[1923 թվական]]ի [[Մայիսի 1|մայիսի 1-ին]] ստորագրվել է համաձայնագիր, որը նախատեսում էր իրականացնել [[Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն|Թուրքիայի և Հունաստանի բնակչության փոխանակություն]]։ Այն պայմանավորված էր [[Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)|1919-1922 թվականների պատերազմում]] հույների կրած պարտությամբ և [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի հաշտության պայմանագրի]] արդյունքներից ելնելով։ Անուղղակիորեն այս իրադարձությունը կարելի է համարել Փոքրասիական աղետի վերջին շրջափուլը։ Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ [[1919]]-[[1922|1922 թվականներին]] [[Փոքր Ասիա]]ն լքել են թվով 151,892 հույներ։ Մեծ թվով հույներ արտագաղթել են [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]], [[Կանադա]] և [[Ավստրալիա]], ուր և ձևավորվել են հունական համայնքներ։ [[1923 թվական]]ի [[Հուլիսի 24|հուլիսի 24-ի]] [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրի]] դրույթներից ելնելով ավելի քան 1 միլիոն 400 հազար հույն քրիստոնյաներ ստիպված եղան լքել Թուրքիան՝ բռնելով հայրենադարձության ուղին։ Փախստականներին ընդունելու համար [[Ազգերի լիգա]]ն [[Հունաստանի թագավորություն|Հունաստանի թագավորությանը]] հատկացրել է 150 միլիոն ֆրանկ։ Ինչ վերաբերվում է մուսուլմաններին, ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ Հունաստանի [[Մակեդոնիա (Հունաստան)|Մակեդոնիա երկրամասը]] լքել է ավելի քան 380 հազար թուրք։ Թուրքերից բացի, Հունաստանի տարածքը նույն ժամանակահատվածում լքել են նաև մեծ թվով ռոմանամուսուլմաններ, իսլամադավան ալբանացիներ և սլավոնական մուսուլմաններ։ Վերջիններիս ընդհանուր թիվը կազմել է 3 հազար։ 1930-ականներին հույն-թուրքական հարաբերությունները թևակոխել են բանակցային շրջափուլ, որի արդյունքում [[1940|1940-ականներին]] արդեն երկու երկրների միջև հաստատվեցին բարեկամական հարաբերություններ։[[Պատկեր:Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan_and_George_Papandreou,_Greece_May_2010_6.jpg|մինի|283x283px|[[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ը [[Հունաստանի վարչապետների ցանկ|Հունաստանի վարչապետ]] [[Գեորգիոս Պապանդրեու]]նի հետ հանդիպման ժամանակ, [[Աթենք]], [[Հունաստան]]]][[1952|1952 թվականին]] [[Հունաստան]]ը և Թուրքիան միաժամանակ դարձան [[ՆԱՏՕ|Հյուսիսատլանտյան դաշինքի]] անդամ։ Երկու երկրների միջև հարաբերությունները կրկին լարվեցին [[Ստամբուլի ջարդեր]]ի, [[Թուրքերի ներխուժումը Կիպրոս|թուրքերի կողմից Կիպրոս ներխուժման]] և [[Հարավային Եգեյան կղզիներ|Եգեյան ծովի կղզիների]] վերաբերյալ առճակատման արդյունքում։ [[Հույն-թուրքական երկրաշարժերի դիվանագիտություն]] կոչվող հատուկ քաղաքականության հետևանքով Հունաստանի և Թուրքիայի միջև հաստատվել են բարեդրացիական հարաբերություններ։ [[Հույն-թուրքական երկրաշարժերի դիվանագիտություն|Երկրաշարժերի դիվանագիտությունն]] իրենից ներկայացնում է աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների շղթա, որը ուղեկցվել է [[Հունաստան]]ի և Թուրքիայի միջև [[Դիվանագիտություն|դիվանագիտական հարաբերությունների]] վերածննդով, [[Հույներ|հույն]] և [[Թուրքեր|թուրք]] ժողովուրդների փոխադարձ համակրանքի առաջացմամբ։ Այս իրադարձությունները պայմանավորված էին [[1999 թվական]]ին միաժամանակ Թուրքիայի [[Իզմիթ]] քաղաքում և [[Աթենք|Հունաստանի մայրաքաղաքում]] տեղի ունեցած [[երկրաշարժ]]երով, որից հետո երկու երկրների կառավարությունները անցյալում թողնելով հույն-թուրքական ատելությունը և լարված հարաբերությունները վերսկսեցին դիվանագիտական հարաբերությունները։ Այս հաջորդական իրադարձությունները ապշեցրեցին շատ միջազգային դիտորդների։ Այդ ծրագրի գլխավոր հետևանքներից մեկը կարելի է համար նաև նախկինում Հունաստանի կառավարության արտահայտած բացասական դիրքորոշումը։ === Թուրքիա-ԵՄ հարաբերություններ === {{Հիմնական|Եվրոպական Միություն-Թուրքիա հարաբերություններ}} [[Պատկեր:Ömer_Çelik_and_Johannes_Hahn.jpg|ձախից|մինի|305x305փքս|{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}[[Եվրոպական հանձնաժողով|Եվրահանձնաժողովի]] նախագահը [[Եվրոպական Միություն-Թուրքիա հարաբերություններ|Թուրքիայի ԵՄ ինտեգրման]] հարցերով նախարար [[Օմեր Չելիք]]ի հետ]] Թուրքիան [[Մերձավոր Արևելք]]ում [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միության]] գլխավոր գործընկերներից մեկն է։ Եվրամիության և Թուրքիայի միջև հարաբերությունները հաստատվել են [[1959 թվական]]ին և ինստիտուցիոնալ շրջանակները պաշտոնապես հաստատվել են 1963 թվականին կնքված [[Անկարայի համաձայնագիր|Անկարայի համաձայնագրով]]։ [[1987 թվական]]ից սկսած Թուրքիան [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միությանն]] անդամակցելու հայտ է ներկայացրել, սակայն [[Մարդու իրավունքներ|մարդու հիմնարար իրավունքների և ազատությունների]] շարունական խախտումների պատճառով վերջինիս եվրոինտեգրման բանակցությունները դադարեցվել են։ Եվրամիության հարաբերությունները Թուրքիայի հետ զգալիորեն վատացել են [[2016]]-[[2017|2017 թվականներին]]։ Դա պայմանավորված էր երկրում [[ԶԼՄ]]-ների ազատության սահմանափակման, լրագրողների ձերբակալության, ինչպես նաև նախագահ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի և [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|«Արդարություն և զարգացում» կուսակցության]] գլխավորությամբ դեպի [[Ավտորիտարիզմ|ավտորիտար վարչակարգի]] հակվածության հետ։ [[2016|2016 թվականի]] [[Նոյեմբերի 24|նոյեմբերի 24-ին]] [[Եվրոպական խորհրդարան]]ը քվեարկեց Թուրքիայի անդամակցության բանակցությունները կասեցնելու օգտին<ref>{{Cite news |title=Freeze EU accession talks with Turkey until it halts repression, urge MEPs |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/news-room/20161117IPR51549/freeze-eu-accession-talks-with-turkey-until-it-halts-repression-urge-meps |publisher=European Parliament}}</ref>, սակայն այս որոշումը պարտավորեցնող չէր<ref>{{Cite news |title=EU parliament votes overwhelmingly in favour of scrapping Turkey accession talks |url=http://www.telegraph.co.uk/news/2016/11/24/eu-votes-overwhelmingly-favour-scrapping-turkey-accession-talks/ |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 8 |newspaper=The Telegraph}}</ref>։ [[Դեկտեմբերի 13|Դեկտեմբերի 13-ին]] [[Եվրոպական խորհուրդ]]ը հաստատեց, որ որևէ նոր տեղաշարժ չի գրանցվի Թուրքիայի հետ հարաբերություններում գերակա հանգամանքների պատճառով<ref name="Yahoo">{{Cite news |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 13 |title=EU says won't expand Turkey membership talks |url=https://www.yahoo.com/news/eu-says-wont-open-turkey-membership-chapters-165121377.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230224317/https://www.yahoo.com/news/eu-says-wont-open-turkey-membership-chapters-165121377.html |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 30 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 14 |publisher=Yahoo}}</ref>, քանի որ Թուրքիայի` ավտորիտարիզմի տանող ճանապարհը ԵՄ-ի հետ սերտ հարաբերությունների հաստատումն անհնար է դարձնում<ref name="Marc Pierini">{{Cite news |author=Marc Pierini |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Turkey’s Impending Estrangement From the West |url=http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/66408 |publisher=Carnegie Europe}}</ref>։ [[2017 թվական]]ին, հատակապես [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|Սահամանադրական բարեփոխումների]] ժամանակ, Էրդողանի կուսակցության հերթական հաղթանակի պատճառով Թուրքիայի անդմակցության գործընթացը դադարեցվեց<ref name="carnegie2">[http://carnegieeurope.eu/2017/04/11/eu-turkey-relations-reaching-crossroads-pub-68675 EU-Turkey Relations Reaching a Crossroads], ''Carnegie Europe''</ref><ref name="euronews">[http://www.euronews.com/2017/04/10/turkey-is-no-longer-an-eu-candidate-mep-says "Turkey is no longer an EU candidate", MEP says], ''Euronews''</ref>։ [[2016|2016 թվականի]] [[Մարտի 20|մարտի 20-ին]] ներգաղթյալների ճգնաժամի հաղաթահարման վերաբերյալ ԵՄ-Թուրքիա գործարքը մտավ ուժի մեջ։ Համաձայն գործարքի` [[Հունաստան]] ժամանող միգրանտները պետք է վերադարձվեին Թուրքիա, եթե նրանց չէին հատկացվում ապաստարան կամ նրանց պահանջը մերժվում էր։ Սահմանը հատողների թիվն այնքան էր ավելացել, որ Հունաստանը հայտարարեց, որ ի զորու չէ գործարքի կետերն անմիջապես կատարել։ Առկա էին շատ կասկածներ, որ գործարքը կարող է կյանքի կոչվել, քանի որ միգրանտների վերադարձման մեխանիզմը պարզորոշ չէր։ Շուրջ 2300 փորձագետներ մեկնեցին Հունաստան գործարքը իրականացնելու համար։ Հունաստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի վկայությամբ նման գործարքը հնարավոր չէր լինի իրականացնել 24 ժամվա ընթացքում։ Փոխարենը՝ Թուրքիան ստանալու էր օգնություն և քաղաքական զիջումներ։ == Վարչական բաժանում == {{հիմնական|Թուրքիայի վարչական բաժանում}} {{Թուրքիայի մարզերի սահմաններ}} Թուրքիան ունի կառավարման [[Ունիտար պետություն|ունիտար]] ձև, որը հանդիսանում է Թուրքիայի հանրային կառավարման համակարգի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը։ Երբ իշխանության երեք ճյուղերի ([[Օրենսդիր իշխանություն|օրենսդիր]], [[Գործադիր իշխանություն|գործադիր]] և [[Դատական իշխանություն (հանդես)|դատական համակարգերը]]) վրա է դրվում պետության ղեկավարման գործընթացը, տեղական իշխանությունների ներկայացուցիչները ունեն ավելի քիչ լիազորություններ։ Թուրքիայում չի գործում կառավարման դաշնային համակարգ, և բոլոր մարզերը ենթակա են կենտրոնական իշխանությանը, որը տեղակայված է մայրաքաղաք [[Անկարա]]յում։ Տեղական իշխանությունները իրականացնում են տվյալ տարածքի կառավարումը և պատասխանատու են այդ տարածքներում կառավարության կողմից իրականացվող քաղաքականության արդյունավետ կատարման համար։ Կառավարությունը տարածաշրջաններում ներկայացված է մարզպետերի, որը թուրքերեն կոչվում է վալի ({{lang-tr|Vali}}) կամ քաղաքապետերի կողմից ({{lang-tr|Kaymakam}}): Մնացած բարձրաստիճան պաշտոնյաները նշանակվում են կառավարության կողմից կամ ընտրվում են համայնքի ավագանու կողմից<ref name="justice.gov.tr">{{Cite web |title=General Structure of Turkish Public Administration |url=http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160521012919/http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |archive-date=2016 թ․ մայիսի 21 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |website=justice.gov.tr/ |publisher=Ministry of Justice}}</ref>։ Թուրքական մարզերը ունեն իրենց տեղական օրենսդիր մարմինները, որոնք ընդունում են մարզային նշանակության որոշումներ։ Չնայած կառավարման ունիտար ձևին, Թուրքիան բաժանված է 81 մարզերի կամ «իլերի» ({{lang-tr|il}}): Յուրաքանչյուր մարզ բաժանված է շրջանների ({{lang-tr|ilçe}}): Ընդհանուր առմամբ Թուրքիայում կան 923 շրջաններ<ref>{{Cite web |title=Turkey Districts |url=http://www.statoids.com/ytr.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>։ Թուրքիան բաժանված է նաև 7 աշխարհագրական [[Թուրքիայի տարածաշրջաններ|տարածաշրջանների]] ({{lang-tr|bölge}}) և 21 ենթաշրջանների։ Բաժանումը կատարվել է աշխարհագրական, դեմոգրաֆիական և տնտեսական նպատակներով։ Երկրի տարածաշրջանների բաժանումը չի դիտարկվում որպես վարչական բաժանում։ Անկարայում տեղակայված կենտրոնական իշխանության կազմում կան նաև գիտնականներ, որոնց միջոցով ավելի է հեշտանում երկրի կառավարման գործընթացը՝ հատկապես Թուրքիայի [[Արևելյան Անատոլիա|արևելյան հատվածում]]<ref name="afd" /><ref name="joppien" />, որտեղ խոշոր քաղաքների բնակչության մեծ մասը ազգային փոքրամասնություններ են, հատկապես քրդական համայնքի ներկայացուցիչներ<ref name="carnegie">{{Cite web |date=2011 թ․ օգոստոսի 1 |title=The Turkish Constitution and the Kurdish Question |url=http://carnegieendowment.org/2011/08/01/turkish-constitution-and-kurdish-question-pub-45218 |publisher=The Carnegie Endowment for International Peace}}</ref><ref>{{Cite web |author=Soner Cagaptay |date=2015 թ․ օգոստոսի 3 |title=Turkey's Kurdish Moment |url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/turkeys-kurdish-moment |publisher=The Washington Institute}}</ref><ref>{{Cite web |author=Stefano Sarsale |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 1 |title=HDP arrests pose grave risks for Turkey's future |url=http://globalriskinsights.com/2016/12/hdp-arrests-risks-turkeys-future/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922074020/https://globalriskinsights.com/2016/12/hdp-arrests-risks-turkeys-future/ |archive-date=2021 թ․ սեպտեմբերի 22 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Global Risk Insights}}</ref>։ 2004 թվականից հետո փորձեր են կատարվել կառավարման համակարգի ապակենտրոնացման ուղղությամբ, որոնք սակայն հաջողության չեն հասել<ref name="afd">{{Cite web |author1=Ulaş BAYRAKTAR |author2=Élise MASSICARD |date=2012 թ․ հուլիս |title=Decentralisation in Turkey |url=http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PUBLICATIONS/RECHERCHE/Scientifiques/Focales/07-VA-Focales.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114074441/http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PUBLICATIONS/RECHERCHE/Scientifiques/Focales/07-VA-Focales.pdf |archive-date=2017 թ․ հունվարի 14 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Agence française de développement}}</ref><ref name="joppien">{{Cite web |author=Charlotte Joppien |date=2014 թ․ սեպտեմբերի 24 |title='Civic Participation' or 'Customer Satisfaction'? Waves of Centralization, Decentralization and Recentralization from the Ottoman Empire until Today |url=http://researchturkey.org/civic-participation-or-customer-satisfaction-waves-of-centralization-decentralization-and-recentralization-from-the-ottoman-empire-until-today/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019205223/http://researchturkey.org/civic-participation-or-customer-satisfaction-waves-of-centralization-decentralization-and-recentralization-from-the-ottoman-empire-until-today/ |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 19 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=ResearchTurkey}}</ref>։ Իշխանության ապակենտրոնացման ուղղությամբ քայլեր է ձեռնարկվում նաև «Տեղական ինքնակառավարման մասին եվրոպական խարտիայի» 22-րդ գլխի շրջանակներում, որին միացել է նաև Թուրքիան։ Բացի այդ իշխանության ապակենտրոնացման պահանջը Թուրքիայի [[ԵՄ]] անդամակցության կարևոր նախապայմաններից մեկն է<ref>{{Cite web |author1=Aylin Güney |author2=Ayşe Aslihan Çelenk |date=2010 |title=Europeanization and the dilemma of decentralization: centre–local relations in Turkey |url=http://yoksis.bilkent.edu.tr/pdf/files/4859.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125343/http://yoksis.bilkent.edu.tr/pdf/files/4859.pdf |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 4 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Journal of Balkan and Near Eastern Studies}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մարտի 1 |title=Local and regional democracy in Turkey |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?p=&id=1754625 |publisher=Council of Europe, Congress of Local and Regional Authorities, Monitoring Committee}}</ref><ref name="sayan">{{Cite web |author1=İpek Özkal Sayan |author2=Barış Övgün |date=2014 |title=The Autonomy of the Local Governments in Turkey: A Continuous and Current Discussion |url=http://www.universitypublications.net/hssr/0302/pdf/VIE195.pdf |publisher=Humanities and Social Sciences Review}}</ref><ref>{{Cite web |author=Edit Soós |date=2016 թ․ ապրիլ |title=Challenges of Public Administration in Turkey |url=http://ase-scoop.org/papers/IWLP-2016/8.Soos_IWLP.pdf |publisher=Scientific Cooperations 2nd International Conference on Social Sciences, 2–3 April 2016, Istanbul}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Թուրքական իշխանության ապակենտրոնացման հարցը քննարկվում է բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում, քաղաքական հարթակներում և հանրային բանավեճերում<ref name="sayan" /><ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հոկտեմբերի 3 |title=BDP's decentralization proposal debated in Turkey |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=bdp8217s-perception-of-decentralization-threat-to-unity-says-politicians-2010-10-03 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 24 |title=The principle of decentralization in the new constitution |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=decentralization-principle-in-the-new-constitution-2010-09-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019210810/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=decentralization-principle-in-the-new-constitution-2010-09-24 |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 19 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref>։ == Ռազմական ոլորտ == {{Main|Թուրքիայի զինված ուժեր}} {{see also|Թուրքիայի ռազմական արդյունաբերություն}} [[Պատկեր:Two_Turkish_soldiers_salute_in_Kabul_(4699277363).jpg|աջից|մինի|280x280px|[[Շարային կեցվածք]] ընդունած երկու [[զինվոր]]ներ, որոնք ծառայում են [[Թուրքիայի զինված ուժեր]]ում]] Թուրքական զինուժը բաղկացած է [[Թուրքիայի ցամաքային ուժեր|ցամաքային ուժեր]]ից, [[Թուրքիայի ռազմաօդային ուժեր|ռազմաօդային ուժեր]]ից և [[Թուրքիայի ռազմածովային ուժեր|ռազմածովային ուժեր]]ից։ Թուրքական ժանդարմերիան և առափնյա պաշտպանությունը մտնում են Ներքին գործերի նախարարության կազմում և թուրքական բանակի, ռազմաօդային ու ռազմածովային ուժերի հետ միասին հանդիսանում են երկրի անվտանգության ապահովման հիմնական միջոցները։ Պատերազմական ժամանակ ժանդարմերիան և առափնյա պաշտպանությունը ենթակա են Պաշտպանության նախարարությանը<ref name="TSK_Organisation">{{Cite web |author=Turkish General Staff |authorlink=Թուրքիայի Զինված ուժեր |year=2006 |title=Turkish Armed Forces Defense Organization |url=http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090218082358/http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |archivedate=2009 թ․ փետրվարի 18 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 15 |publisher=Turkish Armed Forces}}</ref>։ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետը նշանակվում է նախագահի կողմից և ենթակա է նաև վարչապետին։ Նախարարների խորհուրդը ազգային անվտանգության կազմակերպման և զինված ուժերի մարտական պատրաստության կազմակերպման և իրականացման ժամանակ ենթակա է վարչապետին։ Այդուհանդերձ, պատերազմ հայտարարելը կամ այլ երկրներում թուրքական զինուժի ներկայության հարցը կամ էլ Թուրքիայի տարածքում օտարերկրյա զինուժի առկայությունը ընդունվում և վավերացվում է Մեջլիսի հետ<ref name="TSK_Organisation" />։ Թուրքիայի արական սեռի չափահաս տարիքի քաղաքացիները պարտավոր են անցնել զինվորական ծառայության, որը տևում է երեք շաբաթից մինչև 1 տարի՝ կախված անձի մասնագիտությունից և աշխատավայրից<ref>{{Cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division |date=2001 թ․ հուլիս |title=Turkey/Military service |url=http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061122042609/http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf |archivedate=2006 թ․ նոյեմբերի 22 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 27 |publisher=UNHCR |format=PDF}}</ref>։ Թուրքիայում արգելված է դասալքությունը, ինչպես նաև չկա այլընտրանքային ծառայություն<ref>{{Cite web |title=EBCO: European Bureau for Conscientious Objection |url=http://www.ebco-beoc.eu/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110173525/http://ebco-beoc.eu/ |archive-date=2016-01-10 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |publisher=Ebco-beoc.eu}}</ref>։ [[ՆԱՏՕ]]-ի կազմում Թուրքիան ունի երկրորդ խոշոր բանակը՝ [[ԱՄՆ զինված ուժեր|ԱՄՆ]]-ից հետո։ Համաձայն ՆԱՏՕ-ի 2011 թվականի տվյալների, Թուրքական զինուժը կազմված մոտ 495,000 զինծառայողներից<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ ապրիլի 13 |title=Financial and Economic Data Relating to NATO Defence |url=http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2012_04/20120413_PR_CP_2012_047_rev1.pdf |access-date=2013 թ․ հունիսի 16 |publisher=NATO}}</ref>։ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի կազմում այն հինգ երկրներից մեկն է, որը [[Գերմանիա]]յի, [[Բելգիա]]յի, [[Իտալիա]]յի և [[Նիդերլանդներ]]ի հետ միասին ստորագրել է ատոմային զենքի չտարածման մասին համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ մարտի 30 |title=Der Spiegel: ''Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany'' (10 April 2009) |url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,618550,00.html |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |work=Der Spiegel}}</ref>։ Մոտավորապես, 90 B61 տիպի ատոմային ռումբեր պահվում են [[Ինջիրլիք]]ի ավիաբազայում, որոնցից 40-ը պատկանում են թուրքական զինուժին։ Դրանք կարող են օգտագործվել ատոմային վտանգի պարագայում, սակայն անհրաժեշտ է ՆԱՏՕ-ի թույլտվությունը<ref>{{Cite web |author=Hans M. Kristensen |title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe |url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf |archivedate=2011 թ․ հունվարի 1 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Natural Resources Defense Council, 2005 |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ Թուրքիան, [[ՄԱԿ]]-ի և ՆԱՏՕ-ի կազմում, խաղաղապահ առաքելություն է իրականացրել [[Կորեական պատերազմ]]ի ժամանակ, [[Սոմալի]]ում, [[Հարավսլավիա]]յում, [[Աֆրիկա]]յում և [[Պարսից ծոցի պատերազմ]]ում։ Ներկայումս մոտ 36 000 զինծառայողներ տեղակայված են [[Հյուսիսային Կիպրոս]]ում<ref name="Richmond1998">{{Cite book |last=Richmond |first=Oliver P. |url={{Google books |plainurl=yes |id=_6wRdE2ZH4gC |page=260 }} |title=Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations |publisher=Psychology Press |year=1998 |isbn=978-0-7146-4877-4 |page=260 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9}}</ref>, Կոսովոյում<ref name="tskpeace">{{Cite web |title=Contribution of Turkish Armed Forces to Peace Support Operations |url=http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219001301/http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |archivedate=2015 թ․ փետրվարի 19 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 3 |website=tsk.tr |publisher=Turkish Armed Forces |df=dmy}}</ref>, Eurocorp-ում և [[Սիրիա]]յում<ref name="Enter the EU Battle Groups">{{Cite web |date=2007 թ․ փետրվար |title=Enter the EU Battle Groups |url=http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001035/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 13 |work=Chaillot Paper no.97 |publisher=European Union Institute for Security Studies |page=88}}</ref><ref name="hurriyetdailynews.comq">{{Cite web |title=Turkey finalizes military training base in Somalia |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-finalizes-military-training-base-in-somalia.aspx?PageID=238&NID=104468&NewsCatID=510 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 5 |website=hurriyetdailynews.com}}</ref><ref name="reuters.comq">{{Cite web |title=Turkey trains Kurdish peshmerga forces in fight against Islamic State |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-turkey-iraq-idUSKCN0J60B720141122 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 5 |website=reuters.com}}</ref>։ Բացի այդ, թուրքական ռազմաբազաներ կան [[Իրաք]]ում<ref>{{Cite web |title=What is Turkey doing in Iraq? |url=http://www.hurriyetdailynews.com/what-is-turkey-doing-in-iraq.aspx?pageID=449&nID=104733&NewsCatID=466}}</ref>, [[Կատար]]ում<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 28 |title=Seeing shared threats, Turkey sets up military base in Qatar |url=https://www.reuters.com/article/us-qatar-turkey-military-idUSKCN0XP2IT |via=Reuters}}</ref> և [[Սոմալի]]ում<ref>{{Cite web |title=Turkey sets up first African military base in Somalia |url=http://www.dailysabah.com/war-on-terror/2016/09/30/turkey-sets-up-first-african-military-base-in-somalia}}</ref>։ Համաձայն Global Peace Index 2016-ի՝ Թուրքիան խաղաղասեր 163 երկրների ցանկում եղել է 145-րդ հորիզոնականում, որի հիմնականում պայմանավորված է [[Թուրք-քրդական հակամարտություն|Թուրք-քրդական հակամարտությամբ]] և [[Սիրիական ճգնաժամ]]ով<ref name="forbes.comq">{{Cite web |title=The World's Most And Least Peaceful Countries In 2016 |url=https://www.forbes.com/sites/monicawang/2016/06/17/the-worlds-most-and-least-peaceful-countries-in-2016/#3d4ae44d644f |access-date=2017 թ․ ապրիլի 5 |website=forbes.com}}</ref>։ == Տնտեսություն == {{Main|Թուրքիայի տնտեսություն}} [[Պատկեր:Sapphire-Istanbul.jpg|մինի|աջից|260x260px|[[Sapphire Tower]] երկնաքերը Թուրքիայի ամենաբարձր շենքն է, որը գտնվում է [[Ստամբուլ]]ի [[Լևենտ]] թաղամասում]] Թուրքիան [[ՀՆԱ]]-ի ծավալներով [[Աշխարհի երկրներն ըստ ՀՆԱ-ի|աշխարհի երկրների ցանկում]] զբաղեցնում է 13-րդ հորիզոնականը<ref name="WB-GDP-PPP">{{Cite web |title=''Gross Domestic Product 2015, PPP.'' (Last revised on 22 July 2016.) |url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=The World Bank: World Development Indicators Database |format=PDF}}</ref>, իսկ [[Աշխարհի երկրներն ըստ անվանական ՀՆԱ-ի|անվանական ՀՆԱ-ի ծավալներով]]՝ 18-րդ հորիզոնականը<ref name="WB-GDP">{{Cite web |title=''Gross Domestic Product 2015, Nominal.'' (Last revised on 22 July 2016.) |url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=The World Bank: World Development Indicators Database |format=PDF}}</ref>։ Թուրքիան համարվում է [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] և [[Մեծ քսանյակ|G 20-ի]] հիմնադիր անդամ։ 1995 թվականին Թուրքիայի և [[ԵՄ]]-ի միջև կնքված [[ԵՄ-Թուրքիա մաքսային միություն|մաքսային միության]] շնորհիվ, երկրում ազատականցվել են մաքսային տուրքերը։ Այն հանդիսանում է Թուրքիայի արտաքին տնտեսական քաղաքականության ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը<ref>{{Cite web |author=Bartolomiej Kaminski |author2=Francis Ng |date=2006 թ․ մայիսի 1 |title=Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614030216/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf |archivedate=2007 թ․ հունիսի 14 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 27 |publisher=World Bank |page=3 |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ 2011 թվականի տվյալներով, Թուրքիայի արտահանումը կազմել է 143.5 միլիարդ դոլար, իսկ 2012 թվականին հասել է 163 միլիարդ դոլարի։ 2012 թվականի տվյալներով Թուրքիայից արտահանվող ապրանքների 8,6%-ը ուղարկվել է [[Գերմանիա]], 7,1%-ը՝ [[Իրաք]], 6,5%-ը՝ [[Իրան]], 5,7%-ը՝ [[Մեծ Բրիտանիա]], 5,4%-ը՝ [[Արաբական Միացյալ Էմիրություններ|ԱՄԷ]]։ Այդուհանդերձ, ներկրման մեծ ծավալները բալանսավորում են երկրի տնտեսական պոտենցիալը։ Այսպես, 2012 թվականի տվյալներով դեպի Թուրքիա ներկրումների ծավալներով առաջատար են եղել [[Ռուսաստան]]ը՝ 11,3%, [[Գերմանիա]]ն՝ 9%, [[Չինաստան]]ը՝ 9%, [[ԱՄՆ]]-ն՝6%, [[Իտալիա]]ն՝ 5.6%: Թուրքիան ունի խոշոր մեքենաշինական արդյունաբերություն։ 2015 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում արտադրվել է 1,3 միլիոն մեքենա, որի շնորհիվ Թուրքիան աշխարհում 14-րդն է՝ մեքենաների արտադրության ծավալներով<ref name="oica">{{Cite web |title=2015 Production Statistics |url=http://oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 6 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles}}</ref>։ 2011 թվականի տվյալներով, նավաշինությունից Թուրքիան ստացել է 1,2 մլրդ դոլար եկամուտ<ref name="ship-moe" />։ Հիմնական մատակարարներն են [[Մալթա]]ն, [[Մարշալյան կղզիներ]]ը, [[Պանամա]]ն և [[Մեծ Բրիտանիա]]ն։ Թուրքական նավաշինարանները ունեն տարբեր չափսերի 15 նավակայքեր և մեկ չոր նավակայք<ref name="ship-moe">{{Cite web |year=2012 |title=Shipbuilding Industry in Turkey |url=http://www.tcp.gov.tr/english/sectors/sectoringpdf/shipbuilding_2012.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6EK10Y6Kx?url=http://www.tcp.gov.tr/english/sectors/sectoringpdf/shipbuilding_2012.pdf |archivedate=2013 թ․ փետրվարի 10 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 14 |publisher=Ministry of Economy |df=dmy}}</ref>։ [[Թուզլա (Ստամբուլ)|Թուզլան]], [[Յալովա]]ն և [[Իզմիթ]]ը դարձել են Թուրքիայի հիմնական նավաշինական կենտրոնները<ref name="ship-oecd" />։ 2011 թվականին Թուրքիայում գործել են 70 նավաշինարաններ։ Եվս 56 նավաշինարաններ կառուցվել են մինչև 2016 թվականը<ref name="ship-oecd" /><ref name="ship-oecd">{{Cite web |date=2011 թ․ սեպտեմբեր |title=The Shipbuilding Industry in Turkey |url=http://www.oecd.org/turkey/48641944.pdf |publisher=OECD}}</ref>։ [[Պատկեր:View_of_Levent_financial_district_from_Istanbul_Sapphire.jpg|ձախից|մինի|267x267px|Երկնաքերեր [[Ստամբուլ]]ի [[Լևենտ (Ստամբուլ)|Լևենտ]] թաղամասում՝ Ստամբուլի բիզնես կենտրոնում<ref name="hurriyetdailynews2">{{Cite web |title=Istanbul remains motoring power of Turkey's economy |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-remains-motoring-power-of-turkey-2010-08-25 |access-date=2014 թ․ հունիսի 13 |website=hurriyetdailynews.com}}</ref>։]] [[Պատկեր:GDP per capita of UAE, Saudi Arabia, Oman, Turkey (HY).svg|մինի|Մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն ըստ տարիների՝ համեմատելով ԱՄԷ-ն, Սաուդիան Արաբիան, Օմանը, Թուրքիան։]] Թուրքական [[Beko]] և [[Vestel]] ապրանքանիշները համարվում են էլեկտրոնիկայի և տնային պարագաների [[Եվրոպա]]յի ամենախոշոր արտադրողներից մեկը։ Այս ընկերությունները մեծ գումարներ են ծախսում նորարարական հետազոտությունների և տեխնոլոգիական նորամուծությունների զարգացման և իրականացման համար<ref>{{Cite web |title=About Best-Selling Home Appliance Brand Beko UK |url=http://www.beko.co.uk/Pg/AboutBeko |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref><ref>{{Cite web |title=Beko Avrupa'da üçüncülüğe oynuyor |url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/129703.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Unknown TV Giant – Businessweek |url=http://www.businessweek.com/stories/2006-06-08/the-unknown-tv-giant |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717064533/http://www.businessweek.com/stories/2006-06-08/the-unknown-tv-giant |archive-date=2012-07-17 |url-status=dead}}</ref>։ Թուրքական տնտեսության մյուս խոշոր ոլորտներն են բանկային համակարգը, շինարարությունը, էլեկտրոնիկայի արտադրությունը, տեքստիլ արտադրությունը, նավթամշակումը, նավթաքիմիական արդյունաբերությունը, սննդի արդյունաբերությունը, հանքարդյունաբերությունը, երկաթի ուy պողպատի արդյունաբերությունը և մեքենաշինությունը։ 2010 թվականին, ՀՆԱ-ի ծավալների 9%-ը բաժին է ընկել գյուղատնտեսությանը, 26%-ը՝ արդյունաբերությանը և 65%-ը՝ ծառայությունների ոլորտինn։ Ինչևէ, գյուղատնտեսությունը որոշակիորեն ծածկում է գործազրկության ծավալները<ref>{{Cite web |title=Turkey: Agriculture and Rural Development |url=http://ec.europa.eu/agriculture/enlargement/countries/turkey/index_en.htm |access-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 9 |format=PDF}}</ref>։ 2004 թվականի տվյալներով, եկամտի ընդհանուր ծավալի 46%-ը բաժին է ընկնում երկրի 20 ամենահարուստ անձանց, իսկ ամենաղքատ 20%-ին բաժին է ընկնում ընդհանուր եկամտի միայն 6%-ը<ref>{{Cite web |author=Turkish Statistical Institute |date=2006 թ․ փետրվարի 27 |title=The result of Income Distribution |url=http://www.die.gov.tr/ENGLISH/SONIST/GELIR/k_270206.xls |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061014214703/http://www.die.gov.tr/ENGLISH/SONIST/GELIR/k_270206.xls |archivedate=2006 թ․ հոկտեմբերի 14 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 11 |publisher=Turkish Statistical Institute}}</ref>։ 2012 թվականի տվյալներով, կանանց գործազրկությունը Թուրքիայում կազմել է 30 %<ref>{{Cite web |title=No woman, no growth |url=http://www.hurriyetdailynews.com/no-woman-no-growth.aspx?pageID=449&nID=42539&NewsCatID=430 |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |work=Hürriyet Daily News}}</ref>։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում առաջատարն է կանանց զբաղվածությամբ՝ [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] երկրներում<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ մայիսի 23 |title=Religious Women in Turkey Have Been Left Out of Emancipation Movement |url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2013/05/23/religious-women-in-turkey-have-been-left-out-of-emancipation-movement/ |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |work=The New York Times}}</ref>։ Արտասահմանյան ուղղակի ներդրումների ծավալները 2012 թվականին կազմել են 8,3 մլրդ դոլար, իսկ 2013 թվականին հասել է մինչև 15 միլիարդի<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ փետրվարի 18 |title=M&A Encumbered Risks Damping Hot Money Bond Party: Turkey Credit |url=http://washpost.bloomberg.com/Story?docId=1376-MI9M250UQVI901-1RM1AMHSV3LSN5PTJL521KV5NQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105015234/http://washpost.bloomberg.com/Story?docId=1376-MI9M250UQVI901-1RM1AMHSV3LSN5PTJL521KV5NQ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ 2012 թվականին «Fitch Group»-ը, 18 տարվա ընդմիջումից հետո, բարձրացրել է Թուրքիայի ներդրումային վարկանիշը<ref>{{Cite news |title=UPDATE 4-Turkey regains investment grade rating after long wait |url=https://www.reuters.com/article/2012/11/05/turkey-fitch-rating-idUSL5E8M56DZ20121105 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001105643/http://www.reuters.com/article/2012/11/05/turkey-fitch-rating-idUSL5E8M56DZ20121105 |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 1 |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 17 |agency=Reuters}}</ref>, որի արդյունքում [[Moody's]]՛-ում 2013 թվականի մայիսի 13-ին բարձրացել է Թուրքիայի տնտեսական վարկանիշը<ref>{{Cite news |author=Daren Butler |date=2013 թ․ մայիսի 17 |title=UPDATE 1-Turkey hails new investment grading but worries about money flows |url=https://www.reuters.com/article/2013/05/17/turkey-economy-idUSL6N0DY1TI20130517 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181347/http://www.reuters.com/article/2013/05/17/turkey-economy-idUSL6N0DY1TI20130517 |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 24 |access-date=2013 թ․ մայիսի 17 |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |author=Ye Xie |author2=Selcuk Gokoluk |date=2013 թ․ մայիսի 17 |title=Turkey Raised to Investment Grade by Moody's on Debt Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-05-16/turkey-raised-to-investment-grade-by-moody-s-on-debt-cuts.html |access-date=2013 թ․ մայիսի 18 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ 2016 թվականի սեպտեմբերին Moody's-ը դարձյալ իջեցրել է Թուրքիայի վարկանիշը<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ սեպտեմբերի 23 |title=Turkey Cut to Junk as Moody's Concludes Its Post-Coup Review |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-09-23/turkey-cut-to-junk-as-moody-s-concludes-its-post-coup-review |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 7 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ 2016 թվականի տնտեսական ճգնաժամի արդյունքում, [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցությ]]ան կառավարությունը կուտակել է ամենամեծ թվով պարտքերը։ Այդ գումարները ծախսվել են շինարարության, այլ ոչ թե տնտեսական աճի կարգավորման և ներդրումների վրա<ref name="how-to-ruin">{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 6 |title=How to ruin a country's economy: AKP's 15 year long order of plunder and depredation in Turkey |url=http://www.birgun.net/haber-detay/how-to-ruin-a-country-s-economy-akp-s-15-year-long-order-of-plunder-and-depredation-in-turkey-138441.html |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 7 |publisher=BirGün}}</ref>։ 2002 թվականին թուրքական բանկերի մասնավոր պարտքը կազմել է 6,6 միլիարդ թուրքական լիրա, իսկ արդեն 2015 թվականին այն կազմել է 385 միլիարդ թուրքական լիրա<ref name="how-to-ruin" />։ === Տնտեսական պատմություն === {{Main|Թուրքիայի տնտեսական պատմություն}} [[Պատկեր:Ataturk-Nazilli-Cottonfactory.jpg|ձախից|մինի|[[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Աթաթուրք]]ը (կենտրոնում) [[Ջելալ Բայար]]ի (ձախում) և [[Իսմեթ Ինյոնյու]]ի (աջում) ուղեկցությամբ [[Նազիլի]]ի Սյումբերբանկ տեքստիլ գործարանի բացման ժամանակ, 1937 թվականի հոկտեմբերի 9։|256x256փքս]] [[Պատկեր:Bankalar_Caddesi_in_the_1920's.jpg|մինի|[[Բանքալար (փողոց)|Բանքալար փողոցի]] (Բանկերի փողոցի) տեսքը Թուրքիայի անկախության հռչակման առաջին տարիներին։ Կառուցվել է 1892 թվականին։ [[Օտտոմանյան բանկ]]ի շենքը երևում է ձախում։ 1995 թվականին [[Ստամբուլի ֆոնդային բորսա]]ն տեղափոխվել է [[Իսթինյե]], մինչդեռ թուրքական առաջատար բանկերի մեծ մասը իրենց կենտրոնակայանները տեղափոխել են [[Լևենտ (Ստամբուլ)|Լևենտ]] կամ [[Մասլաք]]։|261x261փքս]] Թուրքական Հանրապետության պատմության առաջին տարիներին, կառավարությունը (կամ բանկերը, որոնք ստեղծվել էին կառավարության կողմից, ինչպես օրինակ [[Թուրքիայի կենտրոնական բանկ]]ը, Türkiye İş Bankası-ն (1924), Sanayi ve Maadin Bankası-ն (1925), Emlak ve Eytam Bankası-ն (1926), Sümerbank-ը (1933), İller Bankası-ն (1933), Etibank-ը (1935), Denizbank-ը (1937), Halk Bankası-ն (1938) և այլն) ստիպված էր իրականացնել արդյունաբերական հիմնական ծրագրերը, քանի որ երկրում զարգացած չէր մասնավոր հատվածը։ Արդեն 1920- 1950-ական թվականներին, թուրք գործարարների նոր սերունդը, ինչպես օրինակ, [[Նուրի Դեմիրաղ]]ը, [[Վեհբի Քոչ]]ը, [[Հաջը Օմեր Սաբանջը]]ն և [[Նեջաթ Էջզաջըբաշը]]ն, սկսեցին հիմնել մասնավոր գործարաններ, որոնցից շատերը դարձան խոշոր ձեռնարկատիրական ընկերություններ և մեծ նշանակություն ունեն Թուրքիայի տնտեսության համար։ Դրանց թվին են դասվում [[Koç Holding]]-ը, [[Sabancı Holding]]-ը և [[Eczacıbaşı|Eczacıbaşı Holding]]-ը։ 1923-1972 թվականներին, Թուրքիայում գործում էր բյուջեի խիստ պլանավորման համակարգ։ Կառավարությունը սահմանափակումներ էր դրել արտաքին առևտրի, արտարժույթի, արտաքին ուղղակի ներդրումների և հանրային կյանքի տարբեր ոլորտներում մասնավոր հատվածի մասնակցության վրա, ինչպես օրինակ, հեռահաղորդակցությունը, էներգետիկ ոլորտ, հանքարդյունաբերությունը և այլն։ Այդուհանդերձ, 1983 թվականին վարչապետ [[Տուրգուտ Օզալ|Թուրգուտ Օզալը]] ձեռնարկեց բարեփոխումների շարք, որը արմատապես փոփոխեց թուրքական տնտեսական համակարգը՝ երկրում ներդնելով ազատ շուկայական համակարգը<ref name="80sLiberalization">{{Cite book |last=Nas |first=Tevfik F. |url=https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585 |title=Economics and Politics of Turkish Liberalization |publisher=Lehigh University Press |year=1992 |isbn=0-934223-19-X |p=[https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585/page/12 12]}}</ref>։ Այս բարեփոխումների արդյունքում դեպի Թուրքիա սկսեց տեղի ունենալ արտասահմանյան կապիտալի ներհոսք, որի արդյունքում երկրի սկսել գրանցել տնտեսական աճ։ Սակայն այս աճը ընդհատվեց 1994, 1999<ref>{{Cite news |date=1999 թ․ օգոստոսի 17 |title=Turkish quake hits shaky economy |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/422653.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=BBC}}</ref>, 2001<ref>{{Cite news |date=2002 թ․ փետրվարի 4 |title='Worst over' for Turkey |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1800869.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=BBC}}</ref> թվականներին, երբ երկրում տեղի ունեցան ֆինանսական ճգնաժամեր։ 1981- 2003 թվականներին Թուրքիայի ՀՆԱ-ն նախորդ տարվա հետ համեմատած աճել է 4%-ով<ref>{{Cite web |authorlink=World Bank |year=2005 |title=Turkey Labor Market Study |url=http://siteresources.worldbank.org/INTTURKEY/Resources/361616-1144320150009/Labor_C2.pdf |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 10 |work=World Bank |format=PDF}}</ref>։ Ֆիսկալ հավելյալ բարեփոխումների բացակայությունը, հանրային առողջ սեկտորի բացակայությունը, կոռուպցիայի մեծ ցուցանիշները, թույլ բանկային համակարգը ազդում են տնտեսության կայուն աճի ցուցանիշի վրա<ref>{{Cite book |author=OECD |title=Turkey 2002: Crucial Support for Economic Recovery |date=2002 թ․ նոյեմբերի 14 |publisher=OECD Publishing |isbn=978-92-64-17601-0 |page=23}}</ref>։ 2001 թվականի տնտեսական ճգնաժամից և ֆինանսների նախարար Քեմալ Դերվիշի կողմից ձեռնարկված բարեփոխումներից հետո, Թուրքիայում աճել են ինֆլյացիոն ցուցանիշները (միայն 2005 թվականին գրանցվել է 8% ինֆլյացիա), կրճատվել են արտասահմանյան ներդրումների ծավալները և բարձրացել է գործազրկությունը (միայն 2005 թվականին 10%-ով)<ref name="WorldBank_TRStat">{{Cite web |authorlink=World Bank |year=2005 |title=Data and Statistics for Turkey |url=http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,menuPK:361738~pagePK:141132~piPK:141109~theSitePK:361712,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061130105806/http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,menuPK:361738~pagePK:141132~piPK:141109~theSitePK:361712,00.html |archive-date=2006 թ․ նոյեմբերի 30 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 10 |work=World Bank}}</ref>։ Թուրքիայում տեղի ունեցած տնտեսական բարեփոխումների արդյունքում կրճատվեց պետության կողմից տնտեսության միջամտության հնարավորությունները։ Մասնավորապես, կառավարությունը սկսեց կարգավորել արտաքին առևտրի իրականացման քաղաքականությունը, մասնավորեցվեցին հանրային ձեռնարկությունները, պետական սեկտորի որոշ մարմիններ ազատականացվեցին, որոնք էլ դարձան քաղաքական բանավեճերի օբյեկտներ<ref name="TR_Eco">{{Cite news |last=Madslien |first=Jorn |date=2006 թ․ նոյեմբերի 2 |title=Robust economy raises Turkey's hopes |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6103008.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=BBC}}</ref>։ 2002- 2007 թվականներին ՀՆԱ-ն տարեկան ավելացել է 6․8 %-ով<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ հոկտեմբեր |title=Growth and economic crises in Turkey: leaving behind a turbulent past? |url=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication16004_en.pdf |work=Economic Papers 386 |publisher=Directorate-General for Economic and Financial Affairs of the European Commission |page=10}}</ref>։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում այդ ժամանակ եղել է ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը։ Այդուհանդերձ, 2008 թվականին տնտեսական կազմել է 1%, իսկ 2009 թվականին, [[Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ (2007-2010)|համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի]] հետևանքով, տնտեսական աճը երկրում կազմել է -5 %։ 2010 թվականին Թուրքիայի տնտեսական աճը կազմել է 8%<ref name="cia" />։ <!-- currency and inflation -->21-րդ դարի սկզբին Թուրքիայում ինֆլյացիոն բարձր մակարդակը էականորեն կրճատվել է։ 2005 թվականին երկրում շրջանառության մեջ է դրվել թուրքական նոր լիրան ({{lang-tr|Yeni Türk Lirası}})<ref>{{Cite news |date=2004 թ․ դեկտեմբերի 31 |title=Turkey knocks six zeros off lira |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4137469.stm |access-date=2008 թ․ հուլիսի 20 |publisher=BBC}}</ref>: 2009 թվականին թուրքական նոր լիրան դուրս է եկել շրջանառությունից և դարձյալ սկսել է կիրառվել [[թուրքական լիրա]]ն՝ նոր թղթադրամներով և մետաղադրամներով։ Թուրքական նոր լիրայի [[ISO 4217]] կոդը սկսեց կիրառվել նաև ժամանակակից լիրայի համար՝ արտարժույթի փոխանակման արտասահմանյան կետերում։ === Զբոսաշրջություն === {{Հիմնական|Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում}} [[Պատկեր:Alanyafromcastle.JPG|մինի|285x285փքս|Տեսարան [[թուրքական ռիվիերա]]յից: Որպես կանոն, ռիվերիան ներառում է [[Անթալիայի մարզ|Անթալիայի]] և [[Մուղլայի մարզ]]ները]] [[Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում|Զբոսաշրջության ոլորտը]] վերջին քսան տարիների ընթացքում Թուրքիայում զգալի աճ է գրանցել՝ դառնալով երկրի [[Թուրքիայի տնտեսություն|տնտեսության]] կարևորագույն ճյուղերից մեկը։ [[2014 թվական]]ին Թուրքիան իր հարկի տակ հյուրընալել է 42 միլիոն օտարերկրյա զբոսաշրջիկների՝ դառնալով աշխարհի 6-րդ ամենահայտնի զբոսաշրջային ուղղությունը<ref>{{Cite web |title=42 million tourists visit Turkey in 2014 |url=http://www.dailysabah.com/tourism/2015/01/01/42-million-tourists-visit-turkey-in-2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322220817/https://www.dailysabah.com/tourism/2015/01/01/42-million-tourists-visit-turkey-in-2014 |archive-date=2019 թ․ մարտի 22 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 6 |publisher=Daily Sabah}}</ref>։ Սակայն այդ թիվը գնալով նվազել է․ [[2015 թվական]]ին Թուրքիան ընդունել է 36 միլիոն, իսկ [[2016|2016-ին]]՝ 25 միլիոն զբոսաշրջիկ<ref name="three">{{Cite news |date=2016 թ․ հոկտեմբերի 5 |title=Turkey’s tourism industry reels from a year to forget |url=https://www.theguardian.com/travel/2016/oct/05/turkey-tourism-industry-reels-year-to-forget-istanbul-antalya |publisher=The Guardian}}</ref><ref name="four">{{Cite news |date=2016 թ․ նոյեմբերի 21 |title=Turkish–German ties at historic low, says scholar Faruk Şen |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkishgerman-ties-at-historic-low-says-scholar-faruk-sen.aspx?pageID=238&nID=106324&NewsCatID=510 |publisher=Hürriyet Daily News}}</ref>։ Այդ թիվը զգալիորեն կրճատվել է [[2017|2017 թվականին]] ևս<ref>{{Cite web |title=Turkey’s tourism revenue declines 17 pct in first quarter as foreign arrivals continue to decrease |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-tourism-revenue-declines-17-pct-in-first-quarter-as-foreign-arrivals-continue-to-decrease.aspx?pageID=238&nID=112518&NewsCatID=349 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 28 |publisher=Hürriyet Daily News}}</ref>։ Այս հանգամանքը հիմնականում պայմանավորված է [[Ռուսաստան]]ի հետ քաղաքական լարվածությամբ, ահաբեկչական հարձակումների սպառնալիքով<ref name="one">{{Cite web |title=Turkish 2015 tourism revenues fall 8.3 pct to $31.46 bln: Data |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-2015-tourism-revenues-fall-83-pct-to-3146-bln-data-.aspx?pageID=238&nID=94502&NewsCatID=349 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 6 |publisher=Hürriyet Daily News}}</ref><ref name="two">{{Cite news |date=2016 թ․ հունիսի 29 |title=Turkey tourism industry is latest to fall at hands of ISIS |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3666168/How-Istanbul-airport-bombing-latest-strategic-attack-Western-tourism-Muslim-countries-ISIS-terror-chiefs-believe-destroying-holiday-hotspots-ruins-economies-forces-locals-turn-jihad.html |agency=DailyMail}}</ref>, ինչպես նաև արտասահմանում նախագահ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի ծայրահեղական հայտարարություններով<ref name="boycott2">{{Cite news |date=2017 թ․ ապրիլի 15 |title=Ahead of referendum, Europeans boycott Turkey and tourism suffers |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/15/turkey-entrepreneurs-economy-erdogan/99186752/ |publisher=USA Today}}</ref>։ [[2016|2016 թվականի]] տվյալներով Թուրքիա ժամանած զբոսաշրջիկների մեծամասնությունը [[Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն]]ից են։ Մեծ թվով զբոսաշրջիկներ Թուրքիա ժամանում են [[Վրաստան]]ից, [[Միացյալ Թագավորություն|Մեծ Բրիտանիայից]], [[Բուլղարիա]]յից, [[Իրան]]ից, [[Ուկրաինա]]յից, [[Նիդերլանդներ]]ից, [[Ռուսաստան]]ից, [[Ադրբեջանական Հանրապետություն|Ադրբեջանից]], [[Ֆրանսիա]]յից, [[Սիրիա]]յից և այլն<ref name="TurkStat1">{{Cite web |title=Tourism Statistics 2012 |url=http://www.turkstat.gov.tr/IcerikGetir.do?istab_id=69 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109212302/http://www.turkstat.gov.tr/IcerikGetir.do?istab_id=69 |archive-date=2015 թ․ հունվարի 9 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 4 |website=turkstat.gov.tr/ |publisher=TurkStat}}</ref>։ Թուրքիան ունի բոլոր նախադրյալները սպասարկման ոլորտի այս ճյուղի զարգացման համար։ Երկրի ափերը ողողում են [[Միջերկրական ծով|Միջերկրական]], [[Եգեյան ծով|Եգեյան]], [[Մարմարա ծով|Մարմարա]] և [[Սև ծով]]ի ջրերը։ Դրանց մերձակա շրջաններին բնորոշ է [[Միջերկրածովյան կլիմա|մերձարևադարձային միջերկրածովյան կլիման]]։ Թուրքիայի [[Ջրափնյա գծի պարադոքս|ջրափնյա գծի]] ընդհանուր երկարությունը կազմում է 7200 կմ։ Երկրում գործում են ընդհանուր հաշվով 2870 [[հյուրանոց]]ներ, որոնք կարող են տեղավորել մինչև 700 հազար մարդ<ref>[http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/RealEstate.aspx Real Estate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517022901/http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/RealEstate.aspx |date=2017-05-17 }} // Invest in Turkey</ref>։ Թուրքիան զբաղեցնում է երկրորդ տեղը [[Եվրոպա]]յում և յոթերորդն աշխարհում՝ ըստ տաք աղբյուրների թվի (Տարածքով հոսում են 1300 տաք աղբյուրներ)։ Տրանսպորտային ցանցը թույլ է տալիս հարմարավետորեն շարժվել երկրի ցանկացած հատվածում<ref>[http://guide-travel.info/turkey_bus.html Թուրքիան, որպես տրանսպորտային կարևոր հանգույց]</ref>։ Թուրքիայի տարածքում կան մի շարք հնավայրեր և ավերակներ, որոնք պահպանվել են հին հունական և հռոմեական ժամանակահատվածից։ Թուրքիայի տարածքում են գտնվում լեգենդար [[Տրոյա|Տրոյա քաղաքի]] ավերակները։ Այստեղ է գտնվում նաև Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը՝ Ստամբուլը, որը նաև երկրի կարևորագույն զբոսաշրջային կենտրոնն է։ Ներկայումս [[Թուրքիայի Հանրապետություն|Թուրքիայի Հանրապետության]] տարածքում գտնվող մշակութային հուշարձաններից 16-ը գտնվում են [[Միավորված ազգերի Կրթության, գիտության և մշակույթի կազմակերպություն|ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի]] պաշտպանության տակ։ Այդ ցանկում գրանցված օբյեկտներն են [[Ստամբուլ]]ի պատմական շրջանները, [[Գյորեմե ազգային այգի]] և [[Կապադովկիա]]յի քարանձավները, [[Ուլու ջամի (Դիվրիղի)|Դիվրիղիի մեծ մզկիթը]], [[Հատտուսա]] հնագույն քաղաքը, [[Նեմրութ (լեռ)|Նեմրութ լեռան]] հնագիտական հայտնագործությունները<ref>{{Cite web |title=Turkey – UNESCO World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/TR/ |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>, [[Հիերապոլիս]] հնագույն քաղաք և [[Փամուքքալե]]ի աղբյուրները, [[Քսանֆ]] հնագույն քաղաք և [[Լետոնի տաճար]]ը, [[Սաֆրանբոլու]]ն, [[Տրոյա]]յի հնագիտական հուշարձանները, [[Սելիմիե մզկիթ]]ն ու հարակից սոցիալական մասնաշենքերը, Նեոլիթի ժամանակաշրջանի [[Չաթալ Հույուք]] բնակավայրը, Սելջուկյան [[Բուրսա]] և [[Ջումալըքըզըք]] բնակավայրերը, [[Պերգամոն]]ը և հարակից մշակութային լանդշաֆտները, Եփեսոսը, Դիարբեքիրի ամրոցը և Հևսելի այգիները, ինչպես նաև Հայոց հնագույն մայրաքաղաք Անին։ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ցանկում գրանցվելու համար ներկայացված են 72 թեկնածուներ։ Թուրքիայի տարածքումէ գտնվել Հին աշխարհի յոթ հրաշաիլիքներից երկուսը՝ [[Հալիկառնասի դամբարան|Հալիկառնասոսի դամբարանն]] ու [[Եփեսոս]]ը<ref name="historyworld">{{Cite web |title=THE SEVEN WONDERS OF THE WORLD |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=aa97 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010081128/http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=aa97 |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 10 |access-date=2014 թ․ հուլիսի 2 |website=historyworld.net}}</ref>։ <center>'''Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում'''</center> <gallery mode="packed" heights="160"> Պատկեր:Dolmabahce Palace, Gate of the Treasury.jpg|[[Դոլմաբահչե]]ն եղել է օսմանյան սուլթանների պալատը Պատկեր:Istanbul_asv2020-02_img53_Maiden's_Tower.jpg|[[Կույսի աշտարակ (Ստամբուլ)|Կույսի աշտարակը]] Ստամբուլի խորհրդանիշներից մեկն է Պատկեր:Blue Mosque 2017.jpg|[[Կապույտ մզկիթ (Ստամբուլ)|Կապույտ մզկիթը]] գտնվում է [[Սուլթանահմեդ|Սուլթանահմեդ թաղամասում]]՝ հանրահայտ [[Սուրբ Սոֆիայի տաճար]]ի հակառակ կողմում։ U%C3%A7hisar,_Cappadocia_07.jpg|[[Կապադովկիա]]ն [[Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում|Թուրքիայի զբոսաշրջային կենտրոններից]] մեկն է </gallery> === Ենթակառուցվածքներ === {{Main|Տրանսպորտը Թուրքիայում|Հեռահաղորդակցությունը Թուրքիայում|Էներգետիկան Թուրքիայում}} [[Պատկեր:Turkish Airlines Airbus A321 TC-JTH (26716697834).jpg|մինի|ձախից|Թուրքիայի ազգային ավիափոխադրողը՝ [[Turkish Airlines]]-ը 5 տարի անընդմեջ (2011-2015) [[Skytrax]]-ի կողմից ճանաչվել է որպես Եվրոպայի լավագույն ավիափոխադրող<ref name="TurkishAirlinesSkytrax" /><ref name="five">{{Cite web |title=Turkish Airlines named best airline in Europe for fifth year in a row – BUSINESS |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-airlines-named-best-airline-in-europe-for-fifth-year-in-a-row.aspx?PageID=238&NID=84117&NewsCatID=345}}</ref>։ Ավիաընկերությունը իրականացնում է ավիափոխադրումներ աշխարհի 435 ուղղություններով՝ 126 երկրներում։ Turkish Airlines-ը աշխարհում առաջատարն է ամենաշատ թվով պետություններ փոխադրելու քանակով<ref name="Turkish Airlines" />։|275x275փքս]] 2013 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում գործում են 98 օդանավակայաններ<ref>{{Cite web |title=CIA World Factbook: Turkey |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 17}}</ref>, որոնցից 22-ը միջազգային են<ref>{{Cite web |title=Study in Turkey: International Airports in Turkey |url=http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/first-step-to-turkey/international-airports/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20141116235000/http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/first-step-to-turkey/international-airports/ |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 16 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 17}}</ref>։ [[Ստամբուլ]]ի [[Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայան]]ը, իր զբաղվածությամբ, 11-րդն է աշխարհում։ Ըստ Airports Council International-ի տվյալների, միայն 2014 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին օդանավակայանը սպասարկել է ավելի քան 31,833,324<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ սեպտեմբերի 25 |title=Year to date Passenger Traffic |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813170044/http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 13 |access-date=2014 թ․ սեպտեմբերի 25 |publisher=ACI}}</ref>։ Ստամբուլի երրորդ միջազգային օդանավակայանը, որը ներկայումս գտնվում է կառուցման փուլում, նախատեսվում է, որ պետք է լինի աշխարհի ամենամեծ օդանավակայանը, որը տարեկան կսպասարկի 150 միլիոն ուղևորների<ref name="dhmi">{{Cite web |date=2013 թ․ հունվարի 24 |title=It will be the biggest airport of the world |url=http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129004331/http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |archive-date=2013 թ․ հունվարի 29 |access-date=2013 թ․ հունվարի 24}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |title=Istanbul's New Erdoğan-Backed Airport to Be Named After... Erdoğan |url=http://www.newsweek.com/istanbuls-new-erdogan-backed-airport-be-named-after-erdogan-264580}}</ref><ref>{{Cite web |author=Gianluca Mezzofiore |title=Erdogan Airport: Istanbul's Super Hub 'to be Named After Turkey's President-Elect' |url=http://www.ibtimes.co.uk/erdogan-airport-istanbuls-super-hub-be-named-after-turkeys-president-elect-1461166 |work=International Business Times UK}}</ref>։ [[Turkish Airlines]], որը 1933 թվականից հանդիսանում է երկրի ազգային ավիափոխադրողը, 5 տարի անընդմեջ (2011-2015) [[Skytrax]]-ի կողմից ճանաչվել է որպես Եվրոպայի լավագույն ավիափոխադրող<ref name=TurkishAirlinesSkytrax>{{Cite web |date=2012 թ․ հուլիսի 12 |title=Turkish Airlines is named the Best Airline in Europe at the 2012 World Airline Awards held at Farnborough Air Show |url=http://www.worldairlineawards.com/Awards_2012/europe.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425042957/http://www.worldairlineawards.com/awards_2012/europe.htm |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 25 |access-date=2013 թ․ ապրիլի 25 |publisher=Skytrax |df=dmy}}</ref><ref name="five" /><ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.worldairlineawards.com/Awards_2014/europe.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827141123/http://www.worldairlineawards.com/Awards_2014/europe.htm |archivedate=2014 թ․ օգոստոսի 27 |access-date=2014 թ․ սեպտեմբերի 28 |df=dmy}}</ref>։ Ավիաընկերությունը իրականացնում է ավիափոխադրումներ աշխարհի 435 ուղղություններով՝ 126 երկրներում։ Turkish Airlines-ը աշխարհում առաջատարն է ամենաշատ թվով պետություններ փոխադրելու քանակով<ref name="Turkish Airlines">{{Cite web |title=Turkish Airlines: International Flight Destinations |url=http://www.turkishairlines.com/en-int/flights-tickets/flights-destinations/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160519093619/http://www.turkishairlines.com/en-int/flights-tickets/flights-destinations |archivedate=2016 թ․ մայիսի 19 |access-date=2016 թ․ հունիսի 22 |publisher=Turkish Airlines |df=dmy}}</ref>։ Ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը երկրում կազմում է 65 523 կիլոմետր (40,776 մղոն)<ref>{{Cite web |title=Yol Ağı Bilgileri |url=http://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Kurumsal/YolAgi.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109030650/http://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Kurumsal/YolAgi.aspx |archive-date=2016 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=Karayolları Genel Müdürlüğü}}</ref>։ Երկաթուղային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10991 կիլոմետր (2008 թվականի տվյալներով), որից 2133 կիլոմետր էլեկտրական գնացքների համար է իսկ 457 կիլոմետրը՝ արագընթաց գնացքների համար<ref name=CIAFactbookTurkey>{{Cite web |title=CIA World Factbook: Turkey |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 29 |publisher=Cia.gov}}</ref><ref name=hizlitren.tcdd.gov.tr>{{Cite web |title=DÜNYADA VE TÜRKİYEDE HIZLI TREN |url=https://hizlitren.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=6 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705152333/https://hizlitren.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=6 |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 5 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 12 |website=hizlitren.tcdd.gov.tr |df=dmy}}</ref>։ Թուրքական պետական երկաթուղին արագընթաց գնացքների շահագործման ծրագիրը սկսել է 2003 թվականին։ [[Անկարա]]- [[Կոնիա]] երկաթգիծը շահագործման է հանձնվել 2011 թվականին, մինչդեռ [[Ստամբուլ]]- [[Անկարա]] երկաթգիծը միայն 2014 թվականին<ref name=hizlitren.tcdd.gov.tr />։ [[Մարմարայ]]ը, որը բացվել է 2013 թվականին և անցնում է [[Բոսֆոր]]ի տակով, իրար է կապում Ստամբուլի եվրոպական և ասիական հատվածները, մինչդեռ [[Eurasia Tunnel]]-ը նախատեսված է նաև ավտոմեքենաների համար<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 19 |title=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open |url=http://aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440 |publisher=Anadolu Agency}}</ref>։ [[Բոսֆորի կամուրջ]]ը (1973), [[Սուլթան Մեհմեդ Ֆաթիհի կամուրջ]]ը (1988) և [[Սելիմ Ահեղի կամուրջ]]ը (2016) իրար են կապում [[Եվրոպա]] և [[Ասիա]] աշխարհամասերը։ 2016 թվականին բացված [[Օսման Գազի կամուրջ]]ը իրար է կապում [[Իզմիթի ծոց]]ի հյուսիսային և հարավային ափերը։ Այն իր երկարությամբ չորրորդ կախովի կամուրջն է աշխարհում։ Կառուցվող [[Չանաքկալեի կամուրջ]]ը իրար կկապի [[Դարդանելի նեղուց|Դարդանելիի]] եվրոպական և ասիական ափերը։ 2008 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում բնական գազամուղների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 7555 կիլոմետր, իսկ նավթամուղներինը՝ 3636 կիլոմետր<ref name=CIAFactbookTurkey />։ [[Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղ]]ը, որն իր երկարությամբ աշխարհում երկրորդն է, շահագործման է հանձնվել 2005 թվականի մայիսի 10-ին<ref name=emreozgur.com>{{Cite web |title=BAKÜ-T İ FL İ S-CEYHAN BORUHATTI’NDA SON DURUM |url=http://www.emreozgur.com/petrol.pdf |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 12 |website=emreozgur.com}}</ref>։ [[Կապույտ հոսանք]]ը, որը [[Սև ծով]]ի տակով անցնող ամենախոշոր գազամուղն է, բնական գազ է մատակարարում [[Ռուսաստան]]ից Թուրքիա։ Կառուցվող [[Turkish Stream]] գազամուղով հնարավոր կլինի տարեկան 63 միլիարդ խորանարդ մետր գազ մատակարարել Եվրոպա, մինչդեռ [[Նաբուկկո գազամուղ]]ը նախատեսում էր կտրել Եվրոպայի կախվածությունը ռուսական գազից<ref>{{Cite news |title=Russia to Shift Ukraine Gas Transit to Turkey as EU Cries Foul |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-14/russia-to-shift-ukraine-gas-transit-to-turkey-as-eu-cries-foul |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 17 |newspaper=Bloomberg.com}}</ref>։ [[Պատկեր:Osman Gazi Köprüsü2.jpg|մինի|[[Օսման Գազի կամուրջ]]ը, որը կառուցված է [[Իզմիթի ծոց]]ի վրա, իր երկարությամբ [[Ամենաերկար կախովի կամուրջների ցանկ|աշխարհի 4-րդ կախովի կամուրջն է]]<ref name="trtworld.com1">{{Cite web |title=World's 4th longest suspension bridge opens in Turkey |url=http://www.trtworld.com/turkey/worlds-4th-longest-suspension-bridge-opens-in-turkey-135032 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226130542/https://www.trtworld.com/turkey/worlds-4th-longest-suspension-bridge-opens-in-turkey-135032 |archive-date=2017-12-26 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 14 |website=trtworld.com}}</ref>։|274x274px]] Թուրքիայում համացանցի ակտիվ օգտագործող է համարվում է շուրջ 42,3 միլիոն մարդ։ Freedom House-ը Թուրքիայում համացանցի ազատությունը գնահատել է որպես «ոչ ազատ»։ Թուրքիայի իշխանությունները տարբեր ժամանակներում արգելափակել են այնպիսի կայք էջեր, ինչպիսիք են [[Ֆեյսբուք]]ը, [[Թվիթթեր]]ը, [[ՅուԹյուբ]]ը։ 2017 թվականի մայիսի սկզբին Թուրքիայում [[Վիքիպեդիայի արգելափակումը Թուրքիայում (2017)|արգելափակվել]] է [[Վիքիպեդիա]]ն<ref name="turkeyblocks.org2">{{Cite web |title=Turkey Blocks: Incident Reports and News |url=https://turkeyblocks.org/reports/ |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |website=turkeyblocks.org}}</ref>։ Համաձայն Twitter's transparency report-ի Թուրքիան, սոցիալական մեդիայի գրաքննության հարցում, աշխարհում առաջիններից մեկն է<ref name="turkeyblocks.org1">{{Cite web |title=Turkey leads in social media censorship: new Twitter transparency report |url=https://turkeyblocks.org/2017/03/21/turkey-leads-social-media-censorship-new-twitter-transparency-report/ |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |website=turkeyblocks.org}}</ref>։ 2013 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում սպառվում է 240 միլիարդ կիլովատտ ժամ էներգիա<ref name="dwnuke">{{Cite web |date=2013 թ․ մայիսի 20 |title=Turkey invests big in nuclear power |url=http://www.dw.de/turkey-invests-big-in-nuclear-power/a-16824428 |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |publisher=Deutsche Welle}}</ref>։ Քանի որ Թուրքիան 2013 թվականին ներկրել է ծախսվող էլեկտրականության 72 տոկոսը, կառավարությունը որոշել է ներդրումներ իրականացնել ատոմային էներգիայի ոլորտում՝ ներկրման ծավալները կրճատելու նպատակով։ Մինչև 2023 թվականը Թուրքիայում կկառուցվի 3 ատոմակայան<ref name="dwnuke" />։ Թուրքիայի առաջին ատոմակայանը կառուցվելու է [[Մերսին]]ի Աքքույու շրջանում՝ [[Միջերկրական ծով]]ի ափին։ Երկրորդ ատոմակայանը լինելու է [[Սինոպի մարզ|Սինոպի]] Ինջեբուրուն շրջանում՝ [[Սև ծով]]ի ափին, իսկ երրորդը՝ [[Քըրըքքալեի մարզ|Քըրըքքալեի]] Իղնեադա շրջանում՝ դարձյալ Սև ծովի ափին<ref name="turknuc">{{Cite web |title=Turkey 'to speed up' nuclear plant plans |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-to-speed-up-nuclear-plant-plans.aspx?pageID=238&nID=72467&NewsCatID=348 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=hurriyetdailynews.com}}</ref>։ Թուրքիան աշխարհում հինգերորդն է երկրաջերմային էներգիայի հզորության ցուցանիշներով<ref name="look">{{Cite journal |last=Lund |first=J. W. |last2=Freeston |first2=D. H. |last3=Boyd |first3=T. L. |year=2005 |title=Direct application of geothermal energy: 2005 Worldwide review |url=http://www.os.is/gogn/Introductory_Lectures_2009/Direct%20application%20of%20geothermal%20energy%202005.pdf |url-status=dead |journal=Geothermics |volume=34 |issue=6 |pages=691–727 |doi=10.1016/j.geothermics.2005.09.003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010081821/http://www.os.is/gogn/Introductory_Lectures_2009/Direct%20application%20of%20geothermal%20energy%202005.pdf |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 10 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 17}}</ref>։ Թուրքիան [[ԵՄ]] INOGATE էներգետիկ ծրագրի գործընկեր պետություն է, որն ունի 4 հիմնական նպատակ՝ էներգետիկ անվտանգության ապահովում, անդամ երկրների էներգետիկ շուկաների կարգավորում, կայուն էներգետիկ համակարգի զարգացում և էներգետիկ ծրագրի մշակում և իրականացում<ref name="INOGATE website">{{Cite web |title=INOGATE website |url=http://www.inogate.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118080914/http://www.inogate.org/ |archive-date=2019 թ․ նոյեմբերի 18 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 29 |publisher=Inogate.org}}</ref>։ Թուրքիայում ջրամատակարարման և ապահովման գործընթացը հաճախ բախվում է որոշ խոչընդոտների հետ։ Նախորդ տարիների ընթացքում խմելու ջրի կայուն մատակարարման գործընթացը կանոնակարգվել է։ Բացի այդ, աշխատանքներ են տարվում նաև սանիտարական գործընթացը էլ ավելի կանոնակարգելու համար։ Ավտոմատ կոմունալ համակարգը ներդրվել է 16 խոշոր քաղաքներում<ref name="did-cevreorman17">Ministry of Environment and Forestry: [http://www.did-cevreorman.gov.tr/indir/UCES_ENG.pdf EU Integrated Environmental Approximation Strategy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312222212/http://www.did-cevreorman.gov.tr/indir/UCES_ENG.pdf |date=2012-03-12 }}, 2007, p. 17</ref>։ === Գիտություն և տեխնոլոգիա === {{Հիմնական|Գիտությունը Թուրքիայում}} [[Պատկեր:TaiIDEF2015_(11).JPG|ձախից|մինի|288x288px|[[TAI]]-ն աշխարհի 100 խոշոր դերակատարներից մեկն է ավիագնացության և օդային պաշտպանության ոլորտներում<ref name="tai.com.tr">{{Cite web |title=Company Profile |url=https://www.tai.com.tr/en/about-us/company-profile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507034412/http://www.tai.com.tr/en/about-us/company-profile |archive-date=2012 թ․ մայիսի 7 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 13 |website=tai.com.tr/}}</ref>]] [[TÜBİTAK]]-ը թուրքական պետական ընկերություն է, որը երկրում զբաղվում է գիտության, տեխնոլոգիայի և ինովացիոն քաղաքականության կազմակերպմամբ<ref>{{Cite web |title=Who We Are? The Scientific And Technological Research Council Of Turkey |url=http://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/content-who-we-are |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=Tubitak.gov}}</ref>։ [[Թուրքիայի գիտությունների ակադեմիա]]ն պետական գիտական ինքնավար հաստատություն է, որի հիմնական նպատակը Թուրքիայի տարածքում գիտական գործունեության կազմակերպումն է<ref>{{Cite web |title=Türkiye Bilimler Akademisi |url=http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021135239/http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 21 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=Tuba.gov}}</ref>։ [[TAEK]]-ը Թուրքիայում ատոմային էներգիայի կառավարման պետական հաստատություն է։ Նրա լիազորությունների մեջ են մտնում ատոմային էներգիայի ոլորտում իրականացվող հետազոտությունները, ինչպես նաև խաղաղ ատոմային զենքի զարգացումը և կիրառումը<ref>{{Cite web |title=Turkish Atomic Energy Authority – Mission of TAEK |url=http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608145555/http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |archivedate=2014 թ․ հունիսի 8 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=TAEK |df=dmy}}</ref>։ Ռազմարդյունաբերության ոլորտում թուրքական պետական ընկերություններ են [[Aselsan]]-ը, [[Havelsan]]-ը, [[Roketsan]]-ը, [[MKE]]-ն և այլն։ Թուրքիայի արբանյակային կենտրոնը պատկանում է Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությանը և գործարկվում է TAI-ի կողմից։ UFS-ը ծրագիր է, որի նպատակը Թուրքիայում արբանյակաշինության կազմակերպումն ու խթանումն է։ Այն բաղկացած է տիեզերակայանների պատրաստման, արբանյակների գործարկման, ինչպես նաև տիեզերական սարքավորումների վերանորոգման բաժիններից<ref name="ssm1">{{Cite web |title=Space Launch System Project |url=http://www.ssm.gov.tr/home/projects/Sayfalar/proje.aspx?projeID=222 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |publisher=Undersecretariat for Defence Industries}}</ref><ref name="dn1">{{Cite news |author=Bekdil, Burak Ege |date=2013 թ․ հուլիսի 28 |title=Turkey's Sat-Launcher Plans Raise Concerns |url=http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130830224731/http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |archive-date=2013 թ․ օգոստոսի 30 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |newspaper=Defense News}}</ref><ref name="dn2">{{Cite news |author=Bekdil, Burak Ege |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Turkey Spends Big on Innovation |url=http://www.defensenews.com/article/20131212/DEFREG01/312120022/Turkey-Spends-Big-Innovation |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20131220150620/http://www.defensenews.com/article/20131212/DEFREG01/312120022/Turkey-Spends-Big-Innovation |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |newspaper=Defense News}}</ref>։ [[Türksat]]-ը Թուրքիայի հեռահաղորդակցային միակ արբանյակն է, որը տիեզերք է արձակել [[Turksat (արբանյակ)|Türksat]] արբանյակները։ [[Göktürk-1]] և [[Göktürk-2]] Թուրքիային պատկանող արբանյակներ են, որոնք գտնվում են Թուրքիայի պաշտպանության նախարարության ենթակայության ներքո։ [[BILSAT-1]]-ը և [[RASAT]]-ը երկրի մակերևույթը ուսումնասիրող արբանյակներ են, որոնք գործարկվում են [[TÜBİTAKe]]-ի կողմից։ 2015 թվականին [[Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարան]]ի պրոֆեսոր [[Ազիզ Սանջար]]ը [[Թոմաս Լինդհալ]]ի և [[Պոլ Մոդրիչ]]ի հետ միասին արժանացել է [[Քիմիայի Նոբելյան մրցանակ]]ի՝ [[ԴՆԹ]] ոլորտում ուսումնասիրությունների իրականացման համար<ref>{{Cite web |title=Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize |url=http://www.dailysabah.com/science/2015/10/07/turkish-professor-aziz-sancar-part-of-the-team-that-wins-nobel-chemistry-prize}}</ref>։ Թուրք այլ հայտնի գիտնականներ են [[Հուլուսի Բեհչեթ]]ը, ով հայտնաբերել է [[Բեհչեթի հիվանդություն]]ը և մաթեմատիկոս [[Ջահիթ Արֆ]]ը, ով սահմանել է Արֆի փոփոխականը։ == Ժողովրդագրություն == {{հիմնական|Թուրքիայի բնակչություն}} {{Historical populations|1927|13554000|1930|14440000|1940|17728000|1950|20807000|1960|27506000|1970|35321000|1980|44439000|1990|55120000|2000|64252000|2010|73003000|2017|79815000|title=Թուրքիայի բնակչության աճ|source=Թուրքստատ<ref name=pop27-11>{{Cite web |title=Mid-year population estimations, 1927–1985; Mid-year population estimations and projections, 1986–2011 |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=242 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515170005/http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=242 |archive-date=2019 թ․ մայիսի 15 |access-date=2013 թ․ մայիսի 24 |publisher=Turkish Statistical Institute}}</ref>|percentages=pagr}}Ըստ [[2011|2011 թվականի]] Թուրքիայի մարդահամարի տվյալների՝ երկրի բնակչությունը կազմում է 74,7 միլիոն մարդ, որոնց երեք քառորդն ապրում է [[Թուրքիայի քաղաքներ|քաղաքներում]]։ Բնակչության տարեկան աճի ցուցանիշը կազմում է 1,35 %, իսկ [[բնակչության խտություն]]ը՝ 97 մարդ մեկ կմ քառակուսու վրա։ 15-64 տարիքային խմբի ներկայացուցիչները կազմում են երկրի բնակչության 67,4 %-ը, իսկ 0-14 տարիքային խումբը՝ 25,3 %: 65 տարեկանից մեծ անձնիք կազմում են ամբողջ բնակչության միայն 7,3 %-ը։ 1927 թվականին Թուրքիայում անցկացվել է առաջին պաշտոնական մարդահամարը, որի հավաստմամբ երկրի ընդհանուր բնակչությունը կազմում էր 13,6 միլիոն մարդ։ Թուրքիայի խոշորագույն քաղաքը՝ [[Ստամբուլ]]ը, Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքն է ըստ բնակչության և երրորդն՝ ըստ զբաղեցրած տարածքի։ [[Թուրքիայի սահմանադրություն|Թուրքիայի Հանրապետության սահմանադրության]] 66-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «թուրք» է կոչվում ''«Թուրքիայի քաղաքացիությամբ լիազորված ցանկացած քաղաքացի»''։ Այնուամենայնիվ, [[Թուրքիայի բնակչություն|Թուրքիայի բնակչության]] մեծամասնությունը [[Թուրքեր|թուրք էթնոսի]] ներկայացուցիչներն են։ Նրանք կազմում են ողջ երկրի բնակչության 70-75 %-ը։ [[Թուրքիայի բնակչություն|Բնակչության պատմական էթնիկական կազմի]] վերաբերյալ հուսալի տվյալները հասանելի չեն, քանի որ թուրքական իշխանությունները մարդահամար անցկացնելիս չէին մատնանշում բնակչության ազգային կազմը։ Թուրքիայի տարածքում բնակվող ազգային փոքրամասնությունների առաջին հստակ փաստացի գրավոր սահմանազատումը նկատվեց [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրում]]։ [[Լոզանի պայմանագիր]]ը, որպես «ոչ մուսուլման» փոքրամասնություններ ճանաչում էր [[հայեր]]ին, [[հույներ]]ին և [[հրեաներ]]ին։ Այլ փոքր էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներ էին [[ալբանացիներ]]ը, [[ասորիներ]]ը, [[բոսնիացիներ]]ը, [[չերքեզներ]]ը, [[քրդեր]]ը, [[Լազեր (ազգ)|լազերը]], [[բուլղարացիներ]]ը, [[գնչուներ]]ը, [[վրացիներ]]ը և այլն։ Ներկայիս Թուրքիայի տարածքում ապրող գլխավոր [[Ազգային փոքրամասնություններ|ազգային փոքրամասնությունը]] [[քրդեր]]ն են (18-25 %)։ Քրդաբնակ են Թուրքիայի արևելյան և հարավարևելյան շրջանները, որոնք հայտնի են [[Թուրքական Քուրդիստան|Թուրքական Քրդստան]] անվանումով։ Քրդերը մեծամասնություն են կազմում գլխավորապես [[Արևմտյան Հայաստանի վեց վիլայեթներ|Արևմտյան Հայաստանի նախկին վիլայեթների տարածքում]]՝ ներկայիս [[Դերսիմի մարզ|Դերսիմի]], [[Բինգյոլի մարզ|Բինգյոլի]], [[Մուշի մարզ|Մուշի]], [[Աղրըի մարզ|Աղրիի]], [[Իգդիրի մարզ|Իգդիրի]], [[Էլազըղի մարզ|Էլազղըի]], [[Դիարբեքիրի մարզ|Դիարբեքիրի]], [[Բաթմանի մարզ|Բաթմանի]], [[Շըրնաքի մարզ|Շըրնաքի]], [[Բիթլիսի մարզ|Բիթլիսի]], [[Վանի մարզ|Վանի]], [[Մարդինի մարզ|Մարդինի]], [[Սիիրթի մարզ|Սիիրթի]] և [[Հաքյարիի մարզ]]երում։ Քրդաբնակ են նաև [[Շանլըուրֆայի մարզ|Շանլըուրֆայի]] (47 %) և [[Կարսի մարզ (Թուրքիա)|Կարսի]] մարզերը (20 %)։ Բացի այդ, [[Ներգաղթ|ներքին միգրացիայի]] հետևանքով քրդական համայնքներ են ստեղծվել նաև կենտրոնական և արևմտյան Թուրքիայում, մասնավորապես՝ [[Ստամբուլ]]ում և այլ խոշոր քաղաքներում (որտեղ կա մոտավորապես 3 միլիոն քուրդ)։ Ստամբուլն աշխարհի ամենամեծ քրդաբնակ քաղաքն է։ [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրում]] նշված երեք կրոնական փոքրամասնություններից ([[հայեր]], [[հույներ]] և [[հրեաներ]]) բացի, այլ ազգերն ու ժողովուրդները պաշտոնական իրավունքներ չունեին, իսկ նրանց [[իրավունք]]ներն ու [[Ազատություն|հիմնարար ազատությունները]] սահմանափակված էին (մասնավորապես՝ լեզվի և դավանանքի ազատությունը)։ Թուրքիայում ''«փոքրամասնություն»'' տերմինը շարունակում է մնալ [[Սոցիոլոգիա|սոցիալական հարաբերությունների]] կարևոր հիմնախնդիրներից մեկը։ [[Թուրքիայի նախագահ|Թուրքական կառավարությունը]] հաճախ քննադատվում է փոքրամասնությունների նկատմամբ վերաբերմունքի համար։ Թեև փոքրամասնությունները պաշտոնապես ճանաչված չեն, այնուամենայնիվ, թուրքական ռադիոն, հեռուստատեսությունը, մամուլը և լրատվությունը հեռարձակվում են փոքրամասնությունների լեզուներով։ Բացի այդ, տարրական դպրոցում ընտրովի դասավանդվում են փոքրամասնությունների որոշ լեզուներ և գործում կիրակնօրյա դպրոցներ։ Ներգաղթյալները կազմում են Թուրքիայի Հանրապետության 2,5 %-ը (այս ցուցանիշով երկիրն առաջինն է աշխարհում)։ Միայն [[2017|2017 թվականի]] [[հունվար]]ին՝ Թուրքիան ընդունել է 2,8 միլիոն [[Սիրիացիներ|սիրիացի]] փախստական։ === Հայերը Թուրքիայում === {{հիմնական|Հայերը Թուրքիայում}} [[Պատկեր:Surp_Krikor_Lusaveriç_Church_and_Kuzguncuk_Mosque_in_Kuzguncuk,_Üsküdar_2.JPG|աջից|մինի|282x282փքս|Ստամբուլի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ հայկական եկեղեցին]] Ներկայումս Թուրքիայում բնակվում է մոտ 60-80 հազար հայ ([[համշենահայեր]]ի հետ միասին՝ 480 հազար)։ Թուրքիայի հայ համայնքը կենտրոնացված է Ստամբուլ քաղաքում (միայն Ստամբուլում բնակվում է 70 հազար հայ)։ Թուրքիայում հայ հասարակական կյանքը կազմակերպել են ազգային, մշակութային, գրական միությունները, բարեգործական ընկերությունները, որոնցից նշանավոր են Համազգյաց, Մեսրոպյան, Արարատյան, Կիլիկյան, Ազգանվեր հայուհյաց ընկերությունները։ Հայկական եկեղեցիներին կից գործում են դպրոցներ։ Առաջին կանոնավոր դպրոցը հիմնվել է [[1715|1715 թվականին]] Կոստանդնուպոլսում։ Ներկայումս գործում են 17 հայկական վարժարաններ, որտեղ ուսուցանվում են հայոց լեզու և կրոնի պատմություն (հայ ժողովրդի պատմության դասավանդումն արգելված է)։ [[Թուրքերեն]]ի, [[Թուրքիայի պատմություն|Թուրքիայի պատմության]] և [[Թուրքիայի աշխարհագրական շրջաններ|աշխարհագրության]] ուսուցիչները պարտադիր թուրքեր են։ Թուրքիայում ապրող հայերը մեծ ավանդ են ներդրել ոչ միայն հայ ազգային արվեստի, այլև թուրքական մշակույթի տարբեր բնագավառների զարգացման գործում։ Թուրքիայում առաջին թատրոնի հիմնադիրը [[Հակոբ Վարդովյան]]ն է, օպերայի և օպերետի ստեղծողը՝ [[Տիգրան Չուխաջյան]]ը, առաջին նվագախմբի ղեկավարը՝ Գրիգոր Սինանյանը։ Երկար տարիներ արքունի ճարտարապետության գլխավոր դեմքերից են եղել Պալյան ընտանիքի ներկայացուցիչները, Գ. և Կ. Օտյանները, Հ. Սերվերյանը, սուլթանների պալատական նկարիչները՝ Մանասե ընտանիքի անդամները (թուրքական արվեստում առաջին դիմանկարիչները), լուսանկարչության սկզբնավորողն էր Աբդուլլահների հայ ընտանիքը։ Քանդակագործ [[Երվանդ Ոսկան]]ը համարվում է Թուրքիայում քանդակագործության արվեստի հիմնադիրը։ Թուրքիայում են ապրել և ստեղծագործել հայ գրականության բազմաթիվ նշանավոր դեմքեր՝ [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]]ը, [[Պետրոս Դուրյան]]ը, [[Միսաք Մեծարենց]]ը, [[Հակոբ Պարոնյան]]ը, [[Երվանդ Օտյան]]ը, [[Գրիգոր Զոհրապ]]ը, [[Սիամանթո]]ն, [[Դանիել Վարուժան]]ը, [[Ռուբեն Սևակ]]ը և ուրիշներ. նրանցից շատերը [[Մեծ եղեռն]]ի զոհ դարձան։ Թուրքիայում առաջին հայալեզու պարբերականը՝ «Լրո գիրը», լույս է տեսել [[1832|1832 թվականին]]։ Ներկայումս հրատարակվում են «Ժամանակ», «Մարմարա» օրաթերթերը, «Սուրբ Փրկիչ», «Լրաբեր», «Ակոս» և այլ պարբերականներ։ Թուրքիան մերժում է հայերի ցեղասպանության փաստը, սակայն արդեն այն ճանաչվել և դատապարտվել է աշխարհի բազմաթիվ պետությունների ու միջազգային կազմակերպությունների կողմից։ === Լեզու === {{Main|Թուրքիայի լեզուներ}} [[պատկեր:Mother language in 1965 Turkey census - Turkish.png|thumb|Թուրքիայի [[թուրքերեն|թուրքախոս]] բնակչությունը համաձայն 1965 թվականի մարդահամարի տվյալների<ref>Ahmet Buran & Berna Yüksel Çak, [http://www.kitapyurdu.com/kitap/turkiyede-diller-ve-etnik-gruplar/269680.html ''Türkiye'de Diller ve Etnik Gruplar''], Akçağ Yayınları, Ankara, 2012, p. 318. {{ISBN|978-6055413545}}</ref>:]] Երկրի պաշտոնական լեզուն [[թուրքերեն]]ն է, որը բնակչության 85.54 %-ի առաջին լեզուն է<ref name=milliyet-languages>{{Cite web |title=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor |url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 4 |publisher=Milliyet.com.tr}}</ref>։ Բնակչության 11.97 %-ը խոսում է [[քրդերեն]]ի [[քուրմանջի]] լեզվով<ref name="milliyet-languages" />։ [[Արաբերեն]]ը և [[զազա]]յերենը բնակչության 2.39 %-ի մայր լեզուներն են<ref name="milliyet-languages" />։ Թուրքիայում վտանգված լեզուների շարքում ներառված են [[աբազերեն]]ը, [[աբխազերեն]]ը, [[ադըղեերեն]]ը, [[հունարենի կապադովկյան բարբառ]]ը, [[գագաուզերեն]]ը, [[հյուսիսբոխտերեն]]ը, [[համշենի բարբառ]]ը, [[կաբարդա-չերքեզերեն]]ը, [[սեֆարդերեն]]ը, [[լազերեն]]ը, [[մլահսո]]ն, [[պոնտերեն]]ը, [[գնչուերեն]]ը, [[ասորաարամերեն]]ը, [[տուրոյո]]ն, [[ուբիխերեն]]ը և [[արևմտահայերեն]]ը<ref name="www.unesco.org index">{{Cite web |title=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger |url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=UNESCO}}</ref>։ === Կրոն === {{Main|Կրոնը Թուրքիայում}} {{See also|Աշխարհիկությունը Թուրքիայում}} {{Pie chart |thumb = right |caption = Կրոնը Թուրքիայում (2016)<ref name="ipsos2017">{{Cite web |date=2017 |title=Religion, Ipsos Global Trends |url=https://www.ipsosglobaltrends.com/wp-content/uploads/2017/04/Slide13-6.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905105138/https://www.ipsosglobaltrends.com/wp-content/uploads/2017/04/Slide13-6.jpg |archive-date=2017 թ․ սեպտեմբերի 5 |publisher=[[Ipsos]]}}</ref> |label1 = [[Սուննի իսլամ]] |value1 = 65 |color1 = DarkGreen |label2 = [[Շիա իսլամ]] |value2 = 4 |color2 = ForestGreen |label3 = Իսլամի որևէ ճյուղին չպատկանող մուսուլմաններ |value3 = 14 |color3 = MediumSeaGreen |label4 = [[Քրիստոնեություն]] |value4 = 2 |color4 = DodgerBlue |label5 = [[Անկրոնություն]] |value5 = 7 |color5 = Black |label6 = Հոգևոր, բայց ոչ կրոնական |value6 = 6 |color6 = Honeydew |label7 = Այլ կրոններ |value7 = 2 |color7 = Chartreuse }} Թուրքիան [[աշխարհիկություն|աշխարհիկ]] պետություն է և չունի պաշտոնական կրոն։ [[Թուրքիայի սահմանադրություն]]ը երաշխավորում է [[կրոնի ազատություն]]ը և խղճի ազատությունը<ref>{{Cite web |author=Axel Tschentscher |title=International Constitutional Law: Turkey Constitution |url=http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Servat.unibe.ch}}</ref><ref>{{Cite web |title=Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society |url=http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081028211305/http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 28 |access-date=2008 թ․ հոկտեմբերի 19 |publisher=Peace Research Institute Frankfurt |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ Համաձայն [[Ipsos]]-ի<ref name="ipsos2017"/>, 2016 թվականի տվյալներով իսլամը եղել է Թուրքիայի խոշորագույն կրոնը, որի հետևորդ են բնակչության 82 %-ը։ Բնակչության 13 %-ը չի հարում որևէ կրոնական հոսանքի, իսկ 2 %-ը քրիստոնյաներ են։ Իսլամիստական կուսակցությունների ստեղծման պահից սկսած կրոնի ունեցած դերը հանրային կյանքում երկարատև քննարկումների պատճառ է դարձել<ref>{{Cite book |last1=Steunebrink |first1=Gerrit |url={{Google books |plainurl=yes |id=KSbiKEhsxT0C |page=175 }} |title=Civil Society, Religion, and the Nation: Modernization in Intercultural Context: Russia, Japan, Turkey |last2=van der Zweerde |first2=Evert |publisher=Rodopi |year=2004 |isbn=978-90-420-1665-1 |pages=175–184 |access-date=2013 թ․ հունիսի 5}}</ref>։ Մի քանի տասնամյակ, [[հիջաբ]]ի կրումը դպրոցներում և կառավարական հաստատություններում արգելված է եղել, որովհետև այն դիտարկվել է որպես [[քաղաքական իսլամ]]ի սիմվոլ։ Այդուհանդերձ, համալսարաններում հիջաբի կրման արգելքը հանվել է 2011 թվականին, իսկ 2013 թվականին այն թույլատրվել է նաև կառավարական հաստատություններում<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=Turkey Lifts Longtime Ban on Head Scarves in State Offices |url=https://www.nytimes.com/2013/10/09/world/europe/turkey-lifts-ban-on-head-scarves-in-state-offices.html?_r=0 |access-date=2014 թ․ փետրվարի 1 |publisher=NY Times}}</ref>, իսկ դպրոցներում՝ 2014 թվականին<ref name=news24.com>{{Cite web |title=Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools |url=http://www.news24.com/World/News/Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools-20140923 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516215849/https://www.news24.com/World/News/Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools-20140923 |archive-date=2020 թ․ մայիսի 16 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 3 |website=news24.com/}}</ref>։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հրամանով 2017 թվականին հիջաբի կրման արգելքը հանվել է նաև զինված ուժերից<ref>{{Cite web |date=2017 թ․ փետրվարի 22 |title=Turkey reverses female army officers' headscarf ban |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-39053064 |publisher=[[BBC]]}}</ref>։ Թայիփ Էրդողանի կառավարությունը և [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|ԱԶԿ]]-ն ձևավորել են «կրթության իսլամացման» քաղաքական հստակ օրակարգ, որի նպատակը «հոգևոր սերնդի դաստիարակության ապահովումն էր ընդդեմ աշխարհիկ դիմադրության»<ref>{{Cite web |author=Sukru Kucuksahin |date=2016 թ․ հունիսի 20 |title=Turkish students up in arms over Islamization of education |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/06/turkey-high-schools-student-stand-up-against-islamism.html |publisher=Al-Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |author=Zülfikar Doğan |date=2016 թ․ հունիսի 29 |title=Erdogan pens education plan for Turkey's 'devout generation' |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/06/turkey-education-erdogan-devout-generation-plan.html |publisher=Al-Monitor}}</ref>։ Արդյունքում, դպրոցներում աշխատանքից ազատվեցին Թուրքիայի որևէ կրոնին չպատկանող քաղաքացիները<ref>{{Cite web |author=Sibel Hurtas |date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13 |title=Turkey’s 'devout generation' project means lost jobs, schools for many |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/turkey-post-putsch-crackdown-transform-education.html |publisher=Al-Monitor}}</ref>։ ==== Իսլամ ==== {{Main|Իսլամը Թուրքիայում}} [[պատկեր:Exterior_of_Sultan_Ahmed_I_Mosque,_(old_name_P1020390.jpg).jpg|thumb|[[Ստամբուլ]]ի [[Կապույտ մզկիթ (Ստամբուլ)|Սուլթանահմեդ մզկիթը]], որը հայտնի է նաև Կապույտ մզկիթ անվամբ, հայտնի է իր կապույտ իզնիքյան սալերով<ref name=bluemosque>{{Cite web |title=Blue Mosque |url=http://www.bluemosque.co/ |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=bluemosque.co}}</ref>]] Թուրքիայում մարդկանց կրոնական հավատալիքների պետական հստակ վիճակագրություն գոյություն չունի, ոչ էլ առկա է մարդահամարի մեջ։ Համաձայն կառավարության, բնակչության 99.8 %-ը իսլամադավան են<ref name="cia2">{{Cite web |title=Turkey |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/ |archive-date=2021 թ․ հունվարի 10 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=TURKEY |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Library of Congress: Federal Research Division |format=PDF}}</ref>։ Աղբյուրներից մեկի համաձայն բնակչության, միայն, 96.4 %-ն է իսլամադավան<ref name=joshua>{{Cite web |title=Country – Turkey |url=http://joshuaproject.net/countries/TU?page=1 |access-date=2014 թ․ ապրիլի 27 |work=Joshua Project}}</ref>, իսկ մեկ այլ աղբյուրում նշված է 82 %<ref name="ipsos2017"/>։ Թուրքերը [[սուննի իսլամ]]ի հետևորդներ են։ Ամենատարածված աղանդը [[Հանաֆիական մազհաբ]]ն է։ Երկրում բնակվում են նաև [[Սուֆիզմ|սուֆի]] մուսուլմաններ<ref>{{Cite web |date=2006 թ․ նոյեմբերի 20 |title=Sufism |url=http://www.allaboutturkey.com/sufi.htm |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=All about Turkey}}</ref>։ Իսլամի որևէ ճյուղին չպատկանող մուսուլմանների թիվը կազմում է բնակչության 2<ref name=pewforum.org>{{Cite web |title=Pew Forum on Religious & Public life |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |access-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 29 |website=pewforum.org/}}</ref>- 14 %-ը<ref name="ipsos2017"/>։ Իսլամական կրոնական բարձրագույն մարմինը համարվում է [[Կրոնական գործերի վարչություն]]ը ({{lang-tr|Diyanet İşleri Başkanlığı}}): Այն կազմակերպում է իրավունքի Հանաֆի դպրոցի աշխատանքները և պատասխանատվություն կրում երկրում գործող 80 000 մզկիթների գործունեության կազմակերպման և տեղական ու համայնքային իմամների կադրային ապահովման գործընթացը կազմակերպելու համար<ref name=religiousfreedomreport>{{Cite web |title=Bureau of Democracy, Human rights and Labor: International Religious Freedom Report 2007 – Turkey |url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=State.gov}}</ref>։ Շատերը պնդում են, որ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱԶԿ-ի իսլամիստական կառավարության կառավարման ժամանակ Կրոնական գործերի վարչության հին գործառույթներին, որոնց միջոցով մարմինը կարգավորում թուրքական իսլամի կրոնական հատվածը, ավելացան նորերը և փաստացի կառույցը կառավարում է երկրի կրոնական կյանքը<ref name="Lepeska-2015">{{Cite journal |last1=Lepeska |first1=David |date=2015 թ․ մայիսի 17 |title=Turkey Casts the Diyanet |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/turkey/2015-05-17/turkey-casts-diyanet |journal=Foreign Affairs |access-date=2016 թ․ հուլիսի 27}}</ref>։ Ներկայումս, Կրոնական վարչությունը այնքան է հզորացել, որ նպաստում է պահպանողական իսլամի (հանաֆի իսլամ) տարածմանը Թուրքիայի ներսում։ Վարչության նպատակներից մեկը [[ֆեթվա]]յի տարածումն է, որը արգելում է այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են շանը տանը կերակրելը, Արևմտյան ամանորի տոնակատարությունները, խաղարկությունների անցկացումը և դաջվածքների դաջումը<ref name=rise>{{Cite web |last1=Cornell |first1=Svante |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 9 |title=The Rise of Diyanet: the Politicization of Turkey's Directorate of Religious Affairs |url=http://www.turkeyanalyst.org/publications/turkey-analyst-articles/item/463-the-rise-of-diyanet-the-politicization-of-turkey%E2%80%99s-directorate-of-religious-affairs.html |access-date=2016 թ․ հուլիսի 27 |publisher=turkeyanalyst.org}}</ref> , ինչպես նաև խրախուսում էր «թուրքական իսլամի» մոդելի տարածումը աշխարհում<ref name="Lepeska-2015" /><ref name="al-monitor-29-4-16">{{Cite news |last1=Tremblay |first1=Pinar |date=2015 թ․ ապրիլի 29 |title=Is Erdogan signaling end of secularism in Turkey? |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/04/turkey-is-erdogan-signaling-end-of-secularism.html |access-date=2016 թ․ հուլիսի 25 |agency=Al Monitor}}</ref>։ Ակադեմիկոսների կարծիքով Թուրքիայում [[Ալավիներ|ալևիների]] թիվը հասնում է 15-20 միլիոնի, մինչդեռ Ալևի-Բեքթաշի ֆեդերացիայի պնդմամբ ալևիների թիվը հասնում է 25 միլիոնի<ref name=usstate>{{Cite web |title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=State.gov}}</ref><ref name=refworld.org1>{{Cite web |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Turkey: Alevis |url=http://www.refworld.org/docid/49749c9950.html |access-date=2015 թ․ ապրիլի 22 |website=refworld.org}}</ref>։ [[Aksiyon]] ամսագրի տվյալներով, [[շիա իսլամ|շիա]] [[տասներկուականներ]] (բացի ալևիներից) թիվը կազմում է 3 միլիոն (Թուրքիայի բնակչության 4.2 %-ը)<ref name="caferi">{{Cite web |date=2004 թ․ հոկտեմբերի 11 |title=Caferi İmamlar |url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-15046-34-caferi-imamlar.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317032746/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-15046-34-caferi-imamlar.html |archivedate=2011 թ․ մարտի 17 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |publisher=Aksiyon.com.tr |language=Turkish |df=dmy-all}}</ref>։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱԶԿ-ի սուննի իսլամիստական կառավարության ժամանակ ալևի փոքրամասնության նկատմամբ սկսել են իրականացվել բռնաճնշումներ, որի արդյունքում էլ մեծացել է ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականությունը<ref>{{Cite web |author=Stephen Schwartz |date=2012 թ․ մարտի 29 |title=Erdogan, Iran, Syrian Alawites, and Turkish Alevis |url=http://www.weeklystandard.com/erdogan-iran-syrian-alawites-and-turkish-alevis/article/634834 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807063437/https://www.weeklystandard.com/erdogan-iran-syrian-alawites-and-turkish-alevis/article/634834 |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 7 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 23 |publisher=The Weekly Standard}}</ref><ref>{{Cite web |author=Daniel Dombey |date=2014 թ․ հուլիսի 27 |title=Turkey’s Alevi minority fear future under Erdogan presidency |url=https://www.ft.com/content/4834f8fc-134e-11e4-84b7-00144feabdc0 |publisher=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |author=Marc Champion |date=2016 թ․ հուլիսի 19 |title=Sectarian Tension Builds in Turkey as Erdogan Crackdown Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-07-19/sectarian-tension-builds-in-turkey-as-erdogan-crackdown-widens |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ Համաձայն «WIN-Gallup-ի կրոնականության և աթեիզմի գլոբալ ինդեքսի»<ref>{{Cite web |title=GLOBAL INDEX OF RELIGIOSITY AND ATHEISM |url=http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021065544/http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |archive-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 21 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 23}}</ref> Թուրքիայում գործում են ամենաշատ թվաքանակով իսլամական աղանդներն աշխարհում, որոնց հարում են իսլամադավան բնակչության 73 %-ը։ Համաձայն PEW համաշխարհային ուսումնասիրության, Թուրքիայի մուսուլման բնակչության միայն 15 %-ն է, որ օրական հինգ անգամ աղոթում է տանը կամ մզկիթում<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ օգոստոսի 9 |title=Chapter 2: Religious Commitment |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-2-religious-commitment/ |work=pewforum.org}}</ref>։ PEW մեկ այլ զեկույցի համաձայն, թուրքերի միայն 7-13 %-ն է կարծում, որ կրոնը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն պետք է ազդեցություն ունենա իրավունքի և դատական համակարգի վրա<ref>{{Cite news |date=2016 թ․ օգոստոսի 9 |title=Is Turkey an Islamic or Secular Country? |url=http://www.seeker.com/is-turkey-an-islamic-or-secular-country-1965345281.html |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 5 |publisher=Seeker Daily}}</ref>։ ==== Քրիստոնեություն ==== {{Main|Քրիստոնեությունը Թուրքիայում}} [[պատկեր:İstanbul 6019.jpg|thumb|left|Ստամբուլի [[Ֆաթիհ]] թաղամասի [[Ստամբուլի սուրբ Ստեփանի բուլղարական եկեղեցի|Սուրբ Ստեփանի բուլղարական եկեղեցի]]ն հայտի է իր նեոգոթական ճարտարապետական ոճին բնորոշ տարրերով:]] Առաջին [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյաներ]]ը ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում հայտնվել են դեռ մ.թ. I դարում։ Բացի այդ, Թուրքիայի տարածքում են ծնվել քրիստոնեական առաքյալներից և սրբերից մի քանիսը, ինչպես օրինակ, [[Տարսոս]] քաղաքից [[Պողոս առաքյալ]]ը, [[Տիմոթեոս]]ը, [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի]]ն, ով ծնվել է [[Միրա (քաղաք)|Միրա]] քաղաքում, [[Պողիկարպոս Զմյուռնիացի]]ն և ուրիշներ։ [[Պետրոս առաքյալ]]ը [[Անտիոք]]ում (ժամանակակից [[Անթաքիա]]) հիմնադրել է [[Սուրբ Պետրոսի տաճար|քրիստոնեական առաջին եկեղեցիներից]] մեկը։ Ըստ ավանդության, այստեղ առաջին անգամ Պետրոսը քարոզել է [[Ավետարան]]ը և այստեղ են պատմության մեջ առաջին անգամ [[Հիսուս Քրիստոս]]ի հետևորդները կոչվել ''քրիստոնյաներ''։ [[Կույս Մարիամի տուն (Եփեսոս)|Տունը]], որտեղ [[Մարիամ Աստվածածին]]ը բնակվել է իր կյանքի վերջին տարիներին, մինչ [[Աստվածածնի վերափոխման տոն|համբարձվելը]] (համաձայն կաթոլիկ դոկտրինի) կամ վերափոխվելը (ըստ ուղղափառ եկեղեցու դոկտրինի)<ref>''The Catholic Encyclopedia'', Volume XIV, Copyright © 1912 by Robert Appleton Company, Online Edition Copyright © 2003 by K. Knight [http://www.newadvent.org/cathen/14774a.htm]</ref><ref>''Home of the Assumption: Reconstructing Mary's Life in Ephesus'' by V. Antony John Alaharasan 2006 {{ISBN|1-929039-38-7}} page 38</ref> և [[Հովհաննես առաքյալ]]ի գերեզմանը, ով [[Խաչելություն (քրիստոնեական)|Քրիստոսի խաչելությունից]] հետո ուղեկցել է Աստվածածնին՝ Անատոլիա կատարած ճանապարհորդության ժամանակ, նույնպես գտնվում են [[Եփեսոս]]ում։ Կապադովկիայի քարանձավային եկեղեցիները վաղ քրիստոնեության ժամանակաշրջանում եղել են ապաստարաններ Հռոմեական կայսրությունում հալածվող առաջին քրիստոնյաների համար։ Մեր թվարկության 381 թվականից սկսած՝ [[Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողով|Կոստանդնուպոլսի I տիեզերական ժողով]]ից հետո, [[Ուղղափառ եկեղեցի|Ուղղափառ եկեղեցու]] կենտրոնը տեղակայված է եղել [[Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն|Կոստանդնուպոլսում (Ստամբուլ)]]<ref name="Rusch2013">{{Cite book |author=William G. Rusch |url={{Google books |plainurl=yes |id=ZMgC0VsRee0C |page=31 }} |title=The Witness of Bartholomew I, Ecumenical Patriarch |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2013 |isbn=978-0-8028-6717-9 |page=31 |quote=Constantinople has been the seat of an archiepiscopal see since the fourth century; its ruling hierarch has had the title of"Ecumenical Patriarch"&nbsp;...}}</ref><ref name="FahlbuschBromiley2001">{{Cite book |author1=Erwin Fahlbusch |url={{Google books |plainurl=yes |id=yaecVMhMWaEC |page=40 }} |title=The Encyclopedia of Christianity |author2=Geoffrey William Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2001 |isbn=978-90-04-11695-5 |page=40 |quote=The Ecumenical Patriarchate of Constantinople is the ranking church within the communion of&nbsp;... Between the 4th and 15th centuries, the activities of the patriarchate took place within the context of an empire that not only was&nbsp;...}}</ref>։ Պենտարխիայի հինգ խոշոր եպիսկոպոսական աթոռներից երկուսը ([[Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն|Կոստանդնուպոլսի]] և [[Անտիոքի հույն ուղղափառ եկեղեցի|Անտիոքի]]) 531 թվականին հիմնադրվել են [[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս I]]-ի կողմից<ref>The Oxford Dictionary of the Christian Church, s.v. ''patriarch (ecclesiastical)'', also calls it "a title dating from the 6th century, for the bishops of the five great sees of Christendom". And [https://books.google.am/books?id=ZP_f9icf2roC&printsec=frontcover#PPA845,M1 Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions] says: "Five patriarchates, collectively called the pentarchy, were the first to be recognized by the legislation of the emperor Justinian (reigned 527–565)"</ref>։ Բյուզանդական ժամանակաշրջանի այս երկու եպիսկոպոսական աթոռներն էլ ներկայումս գտնվում են Թուրքիայի տարածքում<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9059117/pentarchy "Pentarchy"]. ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved February 14, 2010. "The proposed government of universal Christendom by five patriarchal sees under the auspices of a single universal empire. Formulated in the legislation of the emperor Justinian I (527–65), especially in his Novella 131, the theory received formal ecclesiastical sanction at the Council in Trullo (692), which ranked the five sees as Rome, Constantinople, Alexandria, Antioch, and Jerusalem"</ref>։ Թուրքիայում քրիստոնյաների թիվը հասնում է մինչև 17.5 %-ի (ոչ իսլամադավան բնակչության թիվը հասնում է 19 %-ի)։ Այսինքն, ոչ իսլամադավանները Թուրքիայում կազմում են 16 միլիոն։ Ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 1914 թվականին (բնակչության 25 %-ը), իսկ 1927 թվականին՝ 2.5 %<ref>{{Cite journal |last=Içduygu |first=Ahmet |author2=Toktas, Şule; Ali Soner, B. |date=2008 թ․ փետրվարի 1 |title=The politics of population in a nation-building process: emigration of non-Muslims from Turkey |url=https://www.academia.edu/761694/The_Politics_of_Population_in_a_Nation_Building_Process_Emigration_of_Non-Muslims_from_Turkey |journal=Ethnic and Racial Studies |volume=31 |issue=2 |pages=358–389 |doi=10.1080/01419870701491937}}</ref>: Պատճառը [[Օսմանյան կայսրություն]]ում և Հանրապետական Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձություններն են, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել երկրի ժողովրդագրական պատկերի վրա, ինչպես օրինակ, [[Հայոց ցեղասպանություն]]ը, [[Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն]]ը<ref>{{Citation |title=Chapter ''The refugees question in Greece (1821–1930)'' in "''Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας''", ΟΕΔΒ (''"Topics from Modern Greek History"''). 8th edition (PDF) |year=2008 |publisher=Nikolaos Andriotis}}</ref>, ինչպես նաև քրիստոնյաների արտագաղթը, որը սկսվել էր 19-րդ դարի վերջին և շարունակվել 20-րդ դարի առաջին քառորդին<ref>{{Cite web |year=2001 |title='Editors' Introduction: Why a Special Issue?: Disappearing Christians of the Middle East |url=http://www.meforum.org/487/editors-introduction-why-a-special-issue |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |publisher=Editors' Introduction |format=PDF}}</ref>։ 1942 թվականին ոչ մուսուլման բնակչության համար սահմանված [[ունևորութեան տուրք|ունևորության տուրք]]ը, 1948 թվականին դեպի Իսրայել հրեաների զանգվածային արտագաղթը, ինչպես նաև շարունակվող [[Կիպրոսի հիմնախնդիր]]ը, որի արդյունքում ավելի են սրվել հույն- թուրքական հարաբերությունները (լարվածության գագաթնակետին [[Ստամբուլի ջարդեր|են հասել]] 1955 թվականի սեպտեմբերի 6-7), կարևոր իրադարձություններ էին, որոնք պատճառ հանդիսացան Թուրքիայում ոչ մուսուլման բնակչության թվաքանակի կրճատման համար։ Թուրքական պաշտոնական վիճակագրության մեջ տվյալների զանազանությունը մշտապես առկա է եղել։ Պաշտոնական տվյալներով ինչ-որ մի ազգի տոկոսային հարաբերությունը կարող է լինել 7.5 %, սակայն իրական ցուցանիշը լինի 17-25 %։ Այսպես, 1.8 միլիոն հայերը թուրքական պաշտոնական վիճակագրության մեջ նշված է եղել 1.25 միլիոն (Էնվեր փաշան նշում է ցեղասպանության տարիներին Թուրքիայի տարածքից արտաքսվել են 500 000 - 1.1 միլիոն հայ), 2.250 միլիոն հույների փոխարեն նշվել է 1.75 միլիոն (միայն Թրակիայից և Կոստանդնուպոլսից արտաքսվել են 650 000 հույներ, 550 000 պոնտոսցի հույներ, 980 000 անատոլիացի հույներ, 60 000 կապադովկիացի հույներ, 350 000 հույներ էլ կոտորվել են)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Բալկանյան I պատերազմի ժամանակ Թուրքիայում բնակվող 375 000 ասորի քրիստոնյաներից 275 000 կոտորվել են։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, ընդհանուր առմամբ, 16 միլիոնից քրիստոնյաների թիվը հասել է 4.4 միլիոնի։ Ներկայումս, թաքնված հույների թիվը հասնում է 550 000- 900 000-ի։ Այսօր, Թուրքիայում բնակվում են շուրջ 120 000 բացահայտ քրիստոնյաներ, ովքեր կազմում են Թուրքիայի բնակչության 0.2 %-ը<ref name="cia-rel">{{Cite web |title=Religions |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref>,, որոնցից 80 000 ուղղափառ քրիստոնյա են, 35,000-ը՝ կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդ<ref name=catho>{{Cite web |title=Statistics by Country |url=http://www.catholic-hierarchy.org/country/sc1.html |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=catholic-hierarchy.org}}</ref> 18,000՝ անտիոքի հույն եկեղեցու հետևորդ<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Christen in der islamischen Welt – Aus Politik und Zeitgeschichte |url=http://www.bpb.de/publikationen/R1HJSB,2,0,Christen_in_der_islamischen_Welt.html |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |format=PDF}}</ref>, 5,000 հույն ուղղափառ եկեղեցու հետևորդ։ Քիչ քանակությամբ բնակվում են նաև բողոքականներ<ref name=christiancentury.org>{{Cite web |title=Turkish Protestants still face "long path" to religious freedom |url=http://www.christiancentury.org/article/2011-03/turkish-protestants-still-face-long-path-religious-freedom |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 3 |website=christiancentury.org}}</ref>։ Ներկայումս, Թուրքիայում գործում են մոտ 236 եկեղեցիներ<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ ապրիլի 15 |title=Life, Culture, Religion |url=http://www.goturkey.com/Life--Culture-Religion--51538-c-en.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415000147/http://www.goturkey.com/Life--Culture-Religion--51538-c-en.html |archivedate=2009 թ․ ապրիլի 15 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Official Tourism Portal of Turkey}}</ref>։ ==== Հուդայականություն ==== {{Main|Հուդայականությունը Թուրքիայում}} [[պատկեր:GrandSynagogueEdirne (2).JPG|thumb|[[Էդիրնե]]ի [[Էդիրնեի մեծ սինագոգ|մեծ սինագոգը]]]] Թուրքիայում հուդայականության պատմությունը հասնում է մինչև ռոմանիոտ հրեաների Անատոլիա գաղթելու ժամանակաշրջանը, ովքեր Անատոլիայում առաջին անգամ հայտնվել են մ.թ.ա. 5-րդ դարում։ Անատոլիայում նրանք կառուցել են սրբատեղիներ, ինչպես օրինակ, [[Սարդիս սինագոգ]]ը [[Լիդիա]]յում և [[Պրիենեի սինագոգ]]ը [[Հոնիա]]յում։ [[Սեֆարդներ|Սեֆարդյան հրեաներ]]ը, ովքեր տեղափոխվել էին Իբերիա թերակղզուց դեպի հարավային Իտալիա, բնակություն հաստատեցին Օսմանյան կայսրությունում 15-րդ դարի վերջին և 16-րդ դարի կեսերին։ 1948 թվականից հետո, դեպի Իսրայել տեղի ունեցած արտագաղթի արդյունքում, Թուրքիայում հրեական բնակչության թվաքանակը էականորեն կրճատվել է<ref name=science.co.il>{{Cite web |title=Turkish Jews – Brief History |url=https://www.science.co.il/hi/turkish/}}</ref>։ Ներկայումս, Թուրքիայում բնակվում են շուրջ 26 000 հրեաներ, որոնց մեծ մասը սեֆարդներ են<ref>{{Cite web |year=2006 |title=An Overview of the History of the Jews in Turkey |url=http://www.americansephardifederation.org/PDF/exhibitions/Jewish_Costumes_Early_History_Jews_in_Turkey.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006160804/http://www.americansephardifederation.org/PDF/exhibitions/Jewish_Costumes_Early_History_Jews_in_Turkey.pdf |archivedate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6 |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |publisher=American Sephardi Federation |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ ==== Ագնոստիցիզմ և աթեիզմ ==== Համաձայն Եվրոբարոմետրի 2010 թվականի հարցումների, թուրքերի 94 %-ը հավատում են Ալլահին և միայն 1 %-ն է, որ չի հավատում Աստծուն։ Բնակչության 5 %-ը [[ագնոստիցիզմ|ագնոստիկ]] է, իսկ 1 %-ն էլ՝ աթեիստ<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ նոյեմբերի 9 |title=Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/turkish-atheist-organisation-launches-petition-calling-for-babies-to-no-longer-be-automatically-a6727866.html |access-date=2016 թ․ հունիսի 4 |website=Turkish atheist organisation launches petition calling for babies to no longer be automatically registered as Muslim. |publisher=The Independent}}</ref>։ Այդուհանդերձ, համաձայն մեկ այլ հարցման, որը կազմակերպել էր KONDA ընկերությունը, երկրում աթեիստների թիվը կազմում է 2.9%<ref name="human.nl">{{Cite web |author=Ekin Karaca |date=2016 թ․ մարտի 3 |title=Being an Atheist in Turkey |url=http://www.human.nl/among-nonbelievers/read-more/being-an-atheist-in-turkey.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701073123/http://www.human.nl/among-nonbelievers/read-more/being-an-atheist-in-turkey.html |archive-date=2016 թ․ հուլիսի 1 |access-date=2016 թ․ հունիսի 24 |website=www.human.nl}}</ref>: Բալկաններում, Մերձավոր Արևելքում և Կովկասում առաջին աթեիստական կազմակերպությունը՝ Թուրքիայի աթեիզմի ասոցիացիան, հիմնադրվել է 2014 թվականին<ref name="blogs.lse.ac.uk1">{{Cite web |title=Beyond the Straight Path: Obstacles and Progress for Atheism in Turkey |url=http://blogs.lse.ac.uk/humanrights/2015/11/24/beyond-the-straight-path-obstacles-and-progress-for-atheism-in-turkey/ |access-date=2017 թ․ ապրիլի 2 |website=blogs.lse.ac.uk}}</ref><ref name="turkishatheist.net1">{{Cite web |title=The first Atheist Association in Turkey is founded |url=http://turkishatheist.net/?p=40 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 2 |website=turkishatheist.net}}</ref>։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 2013 թվականին 4.5 միլիոն մարդ Թուրքիայում չեն եղել որևէ կրոնի հետևորդ։ Նույն հետազոտության համաձայն, որևէ կրոնի հետևորդ չհանդիսացող քաղաքացիների 85 %-ը 35 տարեկանից ցածր տարիք ունեն<ref>{{Cite news |title=Atheists raising their voice in Turkey amid polarized reactions |url=http://www.hurriyetdailynews.com/atheists-raising-their-voice-in-turkey-amid-polarized-reactions.aspx?PageID=238&NID=87604&NewsCatID=339 |access-date=2015 թ․ նոյեմբերի 12 |publisher=[[Hürriyet Daily News|Daily News]]}}</ref>։ == Կրթություն == {{Main|Կրթությունը Թուրքիայում}} {{See also|Թուրքիայի համալսարանների ցանկ}} [[պատկեր:Istanbul University campus March 2008b.JPG|thumb|left|[[Ստամբուլի համալսարան]]ը հիմնադրվել է 1453 թվականին՝ ''Դարյուլֆունուն'' անվամբ։ 1933 թվականի օգոստոսի 1-ին համալսարանը ճանաչել և դարձել է Հանրապետության առաջին համալսարանը<ref name=istanbuluniversity>{{Cite web |title=History |url=http://www.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=istanbul.edu.tr}}</ref>:]] Թուրքիայի ազգային կրթության նախարարությունը պատասխանատու է եռամակարդակ դպրոցական կրթական համակարգի համար<ref name=wesed>{{Cite web |title=Education in Turkey |url=http://www.wes.org/ewenr/12sept/feature.htm |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |publisher=World Education Services |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125144807/http://www.wes.org/ewenr/12sept/feature.htm |archive-date=2014-01-25 |url-status=dead}}</ref>։ Այն պարտադիր է և տևում է 12 տարի։ Թուրք աշակերտները չորսական տարի սովորում են տարրական, միջնակարգ և ավագ դպրոցներում<ref name=nyt-peg>{{Cite web |title=Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy |url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2012/03/23/turkeys-education-reform-bill-is-about-playing-politics-with-pedagogy/ |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |work=The New York Times}}</ref>։ Թուրքիայի 25-34 տարեկան բնակչության կեսից քիչը ունի, առնվազն, լիարժեք դպրոցական կրթություն։ [[ՏՀԶԿ]] անդամ մյուս երկրների համեմատությամբ, Թուրքիայում գրագիտության մակարդակը 80 %-ից անցնում է<ref name=oecdind>{{Cite web |title=Education at a Glance: OECD Indicators 2012 |url=http://www.oecd.org/edu/EAG2012%20-%20Key%20Facts%20-%20Turkey.pdf |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |publisher=OECD}}</ref>։ Թուրքիայում հիմնական կրթությունը, ի տարբերություն ՏՀԶԿ անդամ մյուս երկրների, վատորակ է։ Ընդորում, տարբերությունները արտահայտվում են ոչ միայն բարձրագույն, այլև միջնակարգ կրթության համակարգում<ref name=WBedu />։ Համաձայն ՏՀԶԿ «Աշակերտների կրթական ձեռքբերումների միջազգային ծրագրի» գնահատման, Թուրքիան անդամ 34 պետությունների շարքում զբաղեցնում է 32-րդ հորիզոնականը<ref name=nyt-peg />։ Ավագ դպրոց և համալսարան ընդունվելու համար, համապատասխանաբար, անհրաժեշտ է հաջողությամբ հանձնել միջնակարգ և ավագ դպրոցների ավարտական քննությունները։ Որոշ աշակերտներ սկսում են կրկնուսույցների ծառայություններին դիմել 10 տարեկանից սկսած<ref name=WBedu>{{Cite web |date=2011 թ․ հունիսի 30 |title=Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016062736/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |archivedate=2013 թ․ հոկտեմբերի 16 |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |publisher=World Bank |page=viii |df=dmy}}</ref>։ 2011 թվականին մեծահասակների շրջանում գրագիտության մակարդակը կազմել է 94.1 տոկոս։ Գրագետ է տղամարդկանց 97.9 %-ը, իսկ կանանց՝ 90.3 %-ը<ref name=unescolit>{{Cite web |title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+) |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210 |archive-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 29 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 27 |publisher=UNESCO Institute for Statistics}}</ref>։ 2017 թվականի դրությամբ, Թուրքիայում գործում են 190 համալսարաններ<ref>{{Cite web |title=Higher Education System in Turkey |url=http://www.yok.gov.tr/documents/10348274/10733291/TR%27de+Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim+Sistemi2.pdf/9027552a-962f-4b03-8450-3d1ff8d56ccc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180515222606/http://www.yok.gov.tr/documents/10348274/10733291/TR%27de+Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim+Sistemi2.pdf/9027552a-962f-4b03-8450-3d1ff8d56ccc |archive-date=2018 թ․ մայիսի 15 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ընդունվելու համար աշակերտները մասնակցում են [[Ուսանողների ընտրության և տեղավորման համակարգ|Ուսանողների ընտրության քննություններին]] (ÖSYS): 2008 թվականին, Թուրքիայի համալսարաններում ուսանել են, ավելի քան, 600 000 ուսանողներ։ 2007 թվականին բուհ ընդունվելու համար քննություններին մասնակցել է 1 700 000 մարդ<ref name="Group2009">{{Cite book |author=Oxford Business Group |url={{Google books |plainurl=yes |id=c1uXr3Rr7koC |page=203 }} |title=The Report: Turkey 2009 |publisher=Oxford Business Group |year=2009 |isbn=978-1-902339-13-9 |page=203 |access-date=2013 թ․ հունիսի 12}}</ref>:Բացի [[Անատոլիական համալսարան|Անատոլիական]], [[Ստամբուլի համալսարան|Ստամբուլի]] և [[Աթաթուրքի համալսարան]]ների Բաց կրթության ֆակուլտետների, բուհերի ընդունելության վերահսկողությունն իրականացվում է ÖSYS ծառայության միասնական քննությունների միջոցով, որի արդյունքներից ելնելով էլ դիմորդները ընդունվում են այս կամ այն համալսարան<ref>{{Cite web |title=Guide for Foreign Students planning Education in Turkey |url=http://www.educationinturkey.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=75 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015214513/http://www.educationinturkey.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=75 |archivedate=2015 թ․ հոկտեմբերի 15 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |df=dmy-all}}</ref>։ Համաձայն Թայմս ամսագրի բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների 2012-2013 միջազգային վարկանիշի, Թուրքիայի ամենահեղինակավոր համալսարանը համարվում է [[Մերձավորարևելյան տեխնիկական համալսարան]]ն է (գտնվում է 201–225 միջակայքում)։ Նրան հաջորդում են [[Բիլքենթ համալսարան|Բիլքենթ]] և [[Քոչ համալսարան]]ները (երկուսն էլ գտնվում են 226–250 միջակայքում), [[Ստամբուլի տեխնիկական համալսարան]]ը և [[Բոսֆորի համալսարան]]ը (276–300 միջակայքում)<ref name=therank>{{Cite web |title=World University Rankings 2012–2013 |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2012-13/world-ranking |access-date=2013 թ․ հունիսի 16 |work=Times Higher Education}}</ref>։ Պետական և մասնավոր բոլոր համալսարանները գտնվում են Թուրքիայի բարձրագույն կրթության խորհրդի (YÖK) ենթակայության տակ, որի նախագահին նշանակում է Թուրքիայի նախագահը։ 2016 թվականի հոկտեմբերին 676 գործադիր որոշմամբ ստեղծվել է համակարգ, որի համաձայն նախագահն է ուղղակիորեն նշանակում պետական և մասնավոր բուհերի բոլոր ռեկտորներին<ref>{{Cite web |author=Mustafa Akyol |date=2016 թ․ նոյեմբերի 7 |title=Turkish universities latest domino in Erdogan's path |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/11/turkey-erdogan-took-full-control-of-universities.html |publisher=Al-Monitor}}</ref>։ Թուրքիան [[Բարձրագույն կրթության եվրոպական տարածաշրջան]]ի անդամ է և ակտիվորեն մասնակցում է [[Բոլոնյան հռչակագիր|Բոլոնյան գործընթացի]] աշխատանքներին<ref>{{Cite web |date=2017 թ․ ապրիլի 10 |title=Members: Turkey |url=http://www.ehea.info/pid34250-cid101609/turkey.html}}</ref>։ 2016 թվականին իրականացված «Գիտելիքի հմտություններ» ուսումնասիրության համաձայն, Թուրքիան չափահաս բնակչության գրագիտության ցուցանիշներով ՏՀԶԿ անդամ 33 պետությունների շարքում զբաղեցնում է 30-րդ հորիզոնականը<ref>{{Cite book |url=https://dx.doi.org/10.1787/9789264258051-en |title=Skills Matter FURTHER RESULTS FROM THE SURVEY OF ADULT SKILLS |date=2015 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-25805-1 |page=46,49 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 20}}</ref>։ 2017 թվականին թուրքական դասագրքերից հանվեց [[էվոլյուցիա|էվոլյուցիայի տեսությունը]]։ Փոխարենը դպրոցներում սկսեցին ուսումնասիրել [[ջիհադ]]ի հայեցակարգը<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հուլիսի 19 |title=Turkey drops evolution and starts teaching jihad instead |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-school-curriculum-teach-jihad-concept-drop-evolution-science-muslim-islam-a7848176.html |access-date=2017 թ․ հուլիսի 20 |work=The Independent |language=en-GB}}</ref>։ == Առողջապահություն == {{Հիմնական|Առողջապահությունը Թուրքիայում}} {{See also|Թուրքիայի հիվանդանոցների ցանկ}} [[պատկեր:Haydarpasa campus general.jpg|thumb|300px|Բժշկության կայսերական նախկին քոլեջը, որտեղ ներկայումս տեղակայված է [[Մարմարա համալսարան]]ի Հայդարփաշա մասնաճյուղը]] Թուրքիայում առողջապահությունը վերահսկվում է Թուրքիայի առողջպահության նախարարության կենտրոնացված պետական համակարգի կողմից։ 2003 թվականին կառավարությունը ներկայացրեց առողջապահության ոլորտի բարեփոխումների ամբողջական ծրագիր, որի նպատակը հանրային և մասնավոր բժշկական ընկերությունների միջև համամասնության պահպանումն է։ Ծրագրի նպատակներից մեկն էլ հանրային առողջապահության հասանելի և մատչելի դարձնելը՝ հասարակության լայն շերտերի համար։ Թուրքական վիճակագրական ինստիտուտի տվյալներով, 2012 թվականին առողջապահական ոլորտի վրա ծախսվել է 76.3 միլիարդ թուրքական լիրա։ Գումարի 79.6 տոկոսը վճարվել է Սոցիալական անվտանգության ինստիտուտի կողմից, իսկ 15.4 տոկոսը՝ հենց պացիենտների կողմից<ref>{{Cite web |title=Hürriyet: "Sağlığa 76,3 milyar lira harcandı" |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24892271.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114074538/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24892271.asp |archive-date=2017-01-14 |url-status=dead}}</ref>։ 2012 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում գործում են 29, 960 բժշկական հաստատություններ<ref name=TUIKmedical>{{Cite web |title=Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey |url=http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1613 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203084646/http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1613 |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 3 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref> և յուրաքանչյուր բժշկի բաժին է ընկնում 583 մարդ<ref>{{Cite web |title=Turkish Statistical Institute: Number of citizens per healthcare personnel in Turkey |url=http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=255 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426204823/http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=255 |archive-date=2020 թ․ ապրիլի 26 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref> and 2.65 beds per 1000 people.<ref name=TUIKmedical />: 2015 թվականին, տղամարդկանց մոտ կյանքի միջին տևողությունը եղել է 72.6 տարի, իսկ կանանց մոտ կյանքի միջին տևողությունը կազմել է 75.8 տարի<ref>{{Cite web |date=2016 |title=World Healt Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en/ |access-date=2016 թ․ հունիսի 27 |publisher=World Health Organization}}</ref>։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով Թուրքիայում ծնելիությունը 1000 բնակչի թվաքանակով կազմում է 16, 33<ref name="Թուրքիայի Առողջապահություն">{{Cite web |title=Թուրքիայի Առողջապահություն |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 1}}</ref>, իսկ մահացությունը՝ 5, 88 մարդ<ref name="Թուրքիայի Առողջապահություն"/> ([[2015]])։ Մահացության հիմնական պատճառները սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունները և չարորակ նորագոյացություններն են։ == Մշակույթ == {{Հիմնական|Թուրքիայի մշակույթ}} [[պատկեր:Whirlingdervishes.JPG|thumb|[[Սուֆիզմ|Սուֆիստական]] Մևլևի համայնքի պարող [[դերվիշ]]ները։ Համայնքը հիմնադրվել է 13-րդ դարում [[Կոնիա]]յում Սուֆի միստիկ և բանաստեղծ [[Ռումի]] հետնորդների կողմից՝ Սամայի ծեսի ժամանակ։ Ծեսը Թուրքիայի կողմից [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական արժեքներ]]ի ցանկում ներառված 11 արժեքներից մեկն է<ref name=unesco1>{{Cite web |title=UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&multinational=3&display1=inscriptionID&display=maps#tabs |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715114119/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&multinational=3&display1=inscriptionID&display=maps |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 15 |access-date=2014 թ․ հուլիսի 3 |website=unesco.org |df=dmy}}</ref>:]] Թուրքիան ունի խայտաբղետ, շատ հաճախ միմյանց խիստ հակասական մշակույթ։ [[Թուրքիայի մշակույթ|Թուրքական մշակույթ]]ը հանդիսանում է թյուրքական, անատոլիական և օսմանյան մշակույթների խառնուրդ։ Վերջինս, իր հերթին կազմված է հունա-հռոմեական, իսլամական և արևմտյան արժեքների և ավանդույթների ամբողջություն։ Ժամանակակից թուրքական մշակույթում գերակշիռ է հետթանզիմաթյան ժամանակաշրջանի մշակույթը, որի ժամանակ սկսվեց Օսմանյան կայսրության արևմտականացումը։ Չնայած որ գործող իշխանությունները ակտիվորեն քարոզում են իսլամիզմը և իսլամական արժեքները, Արևմտյան Թուրքիայի բնակչության գերակշիռ մասը եվրոպական արժեքների և ավանդույթների կրողներ են։ Թուրքական մշակույթի բազմաբևեռ լինելը պայմանավորված է կայսրության տարածքում բնակվող ժողովուրդների մշակույթների բազմազանությամբ, որոնց մեծ մասը եղել են մուսուլմաններ։ Այդուհանդերձ, ժամանակակից Թուրքիայի մշակույթի վրա, հատկապես ճարտարապետության և գրականության վրա, մեծ ազդեցություն են ունեցել քրիստոնեական երկրների ճարտարապետությունը և գրականությունը<ref name="TR_culture" /><ref>{{Cite web |author=Royal Academy of Arts |authorlink=Royal Academy of Arts |year=2005 |title=Turks – A Journey of a Thousand Years: 600–1600 |url=http://www.turks.org.uk/index.php?pid=8 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070218095819/http://www.turks.org.uk/index.php?pid=8 |archivedate=2007 թ․ փետրվարի 18 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=Royal Academy of Arts}}</ref>։ Թուրքական ժամանակակից մշակույթը ձգտում է դառնալ արևմտյան ժամանակակից մշակույթի մի մաս, չնայած որ իր վրա կրում է պատմական և կրոնական արժեքների ազդեցությունը<ref name="TR_culture">{{Cite book |author=Ibrahim Kaya |url={{Google books |plainurl=yes |id=0Iy7pJBRgjYC |page=57 }} |title=Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience |publisher=Liverpool University Press |year=2004 |isbn=978-0-85323-898-0 |pages=57–58 |access-date=2013 թ․ հունիսի 12}}</ref>։ === Կերպարվեստ === ''Տես նաև''՝ [[Իզնիքի խեցեգործություն]], [[Թուրքական կարպետ]], [[Թուրքական մանրանկարչություն]] {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն = [[Օսման Համդի Բեյ]]ի երկու հայտնի ստեղծագործությունները՝ «Երկու երաժիշտ կանայք» և «[[Կրիաներ վարժեցնողը (կտավ)|Կրիաներ վարժեցնողը]]» [[Պերա թանգարան]]ում։ | լայնություն = 200 | պատկեր1 = Osman Hamdi Bey - Two Musician Girls - Google Art Project.jpg | պատկեր2 = Osman Hamdi Bey - The Tortoise Trainer - Google Art Project.jpg }} Թուրքական կերպարվեստը, որն իր վրա արդեն իսկ կրում էր արևմտյան ազդեցությունը, սկսել է ակտիվորեն զարգանալ 19-րդ դարի կեսերին։ Նկարչության առաջին դասերը կազմակերպվել են 1793 թվականին [[Ստամբուլի տեխնիկական համալսարան]]ի տեղում (այն ժամանակ կոչվել է Ռազմական ինժեներիայի կայսերական դպրոց)՝ հիմնականում տեխնիկական նպատակներով<ref name="HarriOhta1999">{{Cite book |author1=Antoinette Harri |url={{Google books |plainurl=yes |id=1CxNAAAAYAAJ }} |title=10th International Congress of Turkish Art |author2=Allison Ohta |publisher=Fondation Max Van Berchem |year=1999 |isbn=978-2-05-101763-3 |quote=The first military training institutions were the Imperial Army Engineering School (Mühendishane-i Berr-i Hümâyun, 1793) and the Imperial School of Military Sciences (Mekteb-i Ulûm-ı Harbiye-i Şahane, 1834). Both schools taught painting to enable cadets to produce topographic layouts and technical drawings to illustrate landscapes&nbsp;...}}</ref>։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, արևմտյան մշակույթից թուրքական մշակույթ է փոխանցվել կերպարվեստի մարդակենտրոն ոճը։ Այն առավել շատ արտահայտվել է [[Օսման Համդի Բեյ]]ի պատկերներում։ [[Իմպրեսիոնիզմ]]ը, ի տարբերություն արվեստի մյուս ուղղությունների, թուրքական կերպարվեստում հայտնվել են ավելի ուշ՝ [[Հալիլ փաշա (նկարիչ)|Հալիլ Փաշայի]] կտավներում։ Երիտասարդ թուրք նկարիչները, ովքեր 1926 թվականին ուղարկվել էին Եվրոպա, հետ էին վերադարձել [[ֆովիզմ]]ի, [[կուբիզմ]]ի և անգամ [[էքսպրեսիոնիզմ]]ի ազդեցության տակ։ Վերջիններս ներկայումս շարունակում են տարածված լինել Եվրոպայում։ Ավելի ուշ "D խումբը", որին հարում էին [[Աբիդին Դինո]]ն, [[Ջեմալ Թոլլու]]ն, [[Ֆիքրեթ Մուալլա]]ն, [[Ֆահրոնիսա Զեյդ]]ը, [[Բեդրի Ռահմի Էյուբօղլու]]ն, [[Ադնան Չոքեր]]ը և [[Բուրհան Դողանչայ]]ը, Թուրքիայում տարածել են արվեստի այնպիսի ուղղություններ, որոնք արդեն մի քանի տասնամյակ այլևս տարածված չէին Եվրոպայում։ Թուրքական կերպարվեստի մյուս հոսանքներից են «Նորեկների խումբը» ({{lang-tr|Yeniler Grubu}}), որոնք առավել հայտնի էին 1930-ականներին, «10-ի խումբը» ({{lang-tr|On'lar Grub}}), ովքեր առավել հայտնի էին 1940-ականներին, «Նոր ճյուղ խումբը» ({{lang-tr|Yeni Dal Grubu}}), ովքեր հայտնի էին 1950-ականներին և «Սև գրչի խումբը» ({{lang-tr|Siyah Kalem Grubu}}), որոնք առավել հայտնի էին 1960-ականներին<ref name=turkresmi.com>{{Cite web |title="10’LAR’ GRUBU", "YENİ DAL GRUBU", "SİYAH KALEM GRUBU" |url=http://www.turkresmi.com/klasorler/10lar_yenidal_siyahkalem/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312004711/http://turkresmi.com/klasorler/10lar_yenidal_siyahkalem/index.htm |archive-date=2016 թ․ մարտի 12 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 11 |website=turkresmi.com}}</ref>։ [[պատկեր:Seljuk Carpet Fragment 13th Century..png|thumb|upright|13-րդ դարի թուրքական կարպետ, որը պատրաստվել է [[Իկոնիայի սուլթանություն]]ում Կոնիայի Ալ ադ Դինի մզկիթում<ref>{{Cite book |last1=Erdmann |first1=Kurt |title=Siebenhundert Jahre Orientteppich |date=166 |publisher=Bussesche Verlagshandlung |edition=1st |location=Herford |page=149}}</ref>:]] Կարպետագործությունը ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում բավականին տարածված է եղել և կարպետագործության վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները թվագրվում են նախաիսլամական ժամանակաշրջանին։ Իր երկարատև պատմության ընթացքում, կարպետագործությունը ներթափանցել է տարածաշրջանի մյուս ժողովուրդների մշակույթների մեջ։ Թուրքական կարպետագործության մեջ բավականին մեծ է բյուզանդական հետքը, որը տարածված է եղել տարածաշրջանում, մինչև [[Կենտրոնական Ասիա]]յից թյուրքական ցեղերի ներթափանցումը [[Փոքր Ասիա]]։ Բացի այդ, թուրքական կարպետագործության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև հայկական, կովկասյան և քրդական կարպետագործական ոճերը, որոնք թուրքական կարպետագործության մեջ ներառել են առանձին ազգերի կարպետներին բնորոշ տարրերը։ Իսլամի ընդունումը և իսլամական արվեստի զարգացումը նույնպես մեծ ազդեցություն են ունեցել թուրքական կարպետների դիզայնի վրա։ Նրա դիզայնի պատմությունը, մոտիվները և նախշերը արտահայտում են Փոքր Ասիայի քաղաքական և էթնիկ պատմության բազմազանությունը։ Այդուհանդերձ, գիտական ուսումնասիրությունները դեռևս չեն կարողացել բացատրել էթնիկական, տարածաշրջանային և գյուղական որոշակի նախշերի ծագումնաբանությունը<ref>{{Cite book |last1=Brueggemann |first1=Werner |title=Teppiche der Bauern und Nomaden in Anatolien = Carpets of the Peasants and Nomads in Anatolia |last2=Boehmer |first2=Harald |date=1982 |publisher=Verlag Kunst und Antiquitäten |isbn=3-921 811-20-1 |edition=1st |location=Munich |pages=34–39}}</ref>։ [[Թուրքական մանրանկարչություն]]ը արվեստի ձև է, որն իր վրա մեծապես կրել է ոչ միայն պարսկական մանրանկարչության ազդեցությունը, այլև չինական գեղարվեստական ներազդեցությունը։ Թաշվիր կամ նախիշ (համարժեք է հայերեն նախշ բառին) բառերով օսմանյան թուրքերենում մեկնաբանվել է մանրանկարչության արվեստը։ Հաստատությունները, որտեղ աշխատում էին մանրանկարիչները կոչվում էին Նախաշանես<ref name="miniature1">{{Cite book |last1=Barry |first1=Michael |url=https://books.google.am/books/about/Figurative_art_in_medieval_Islam_and_the.html?id=vBIVAQAAIAAJ&redir_esc=y |title=Figurative art in medieval Islam and the riddle of Bihzâd of Herât (1465–1535) |isbn=2080304216 |pages=27 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11}}</ref>։ Մանրանկարչական կտավները սովորաբար չէին ստորագրվում, հենց միայն այն պատճառով, որ մերժվում էր ինդիվիդուալիզմը։ Բացի այդ, պատկերները ամբողջությամբ չէին ստեղծվում միայն մեկ մարդու կողմից։ Գլխավոր մանրանկարիչը ձևավորում էր ընդհանուր տեսարանը, իսկ նրա աշակերտները սև կամ գունավոր թանաքով նկարում էին ուրվագծերը (որոնք կոչվում էին թահրիր), այնուհետև նկարում մանրանկարը՝ առանց ստեղծելու երրորդ գծի պատրանք։ Գլխավոր մանրանկարչի, հաճախ նաև գրչի, անվանումները որոշ մանրանկարների վրա, այդուհանդերձ, գրվել են։ Թուրքական մանրանկարչության մոտիվները էականորեն տարբերվել են եվրոպական վերածննդի ժամանակ ընդունված ավանդույթներից, և միևնույն նկարիչ մեջ կարող էին պատկերված լինել ժամանակագրական և պատմական տարբեր իրադարձություններ։ Մանրանկարները նկարվում էին առանձին գրքերի բովանդակությանը համապատասխան և ներառվում այդ գրքերում։ Այդ պատկերները ավելի շատ ծառայում էին որպես առանձին ձեռագրերի նկարազարդումներ, այլ ոչ թե արվեստի առանձին գործեր<ref name="turkishculture.org2">{{Cite web |title=TURKISH MINIATURES |url=http://www.turkishculture.org/traditional-arts/miniatures-563.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=www.turkishculture.org}}</ref>։ Թուրքական մարմարազարդման տեխնիկայի առաջին նմուշները, թերևս, օգտագործվել են բանաստեղծ Արիֆիի «Հալնամե» աշխատությունում։ Ձեռագրի տեքստը ներկայացված է առանձին թղթի վրա։ Վերջինիս ձևավորումն ավարտվել է 1540 թվականին ծաղկող Մեհմեդ բին Գազանֆերի կողմից։ Ձեռագիրն ունի մարմարե և թղթե եզրագծեր։ Մեկ այլ վարպես-ծաղկող, որի անունն է Շեբեք, հիշատակվում է վաղ շրջանի Օսմանյան ձեռագրերում` «Թերթիբ ի Ռիսալե ի Էբրիում»։ Վերջինս, թվագրվում է 1615 թվականից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունների ժամանակաշրջանին։ Տեքստում առկա մի քանի բաղադրատոմսեր (հնարքներ) վերագրվում են այս վարպետին։ 18-րդ դարի մեկ այլ հայտնի վարպետ՝ Հաթիփ Մեհմեդ էֆենդի անվամբ (մահացել է 1773 թվականին), համարվում է ձեռագրերում ծաղկարվեստի մոտիվների և դիզայնի զարգացնողներից մեկն է։ Թուրքական մարմարազարդման տեխնիկայի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել հնդկական մարմարազարդման տեխնիկական և նրան բնորոշ մոտիվները։ Այդուհանդերձ, Թուրքիայում այսօր մարմարե մոտիվները կոչվում են «Հաթիփի»<ref name="turkishculture.org3">{{Cite web |title=THE TURKISH ART OF MARBLING (EBRU) |url=http://www.turkishculture.org/traditional-arts/marbling-113.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=turkishculture.org}}</ref>։ === Գրականություն և թատրոն === {{Main|Թուրքական գրականություն|Թատրոնը Թուրքիայում}} [[պատկեր:Tevfik Fikret.jpg|thumb|left|175px|[[Թևֆիք Ֆիքրեթ]]ը համարվում է ժամանակակից թուրքական գրական դպրոցի հիմնադիրը<ref>"Tevfik Fikret", ''The New Encyclopædia Britannica'', Volume 11, Encyclopædia Britannica, 1994, {{ISBN|978-0-85229-591-5}}, [https://books.google.am/books?id=RshWAAAAMAAJ&q=%22+who+is+considered+the+founder+of+the+modern+school+of+Turkish+poetry.%22&dq=%22+who+is+considered+the+founder+of+the+modern+school+of+Turkish+poetry.%22&hl=en&ei=VX0WTu-zH833mAXv4vgt&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC0Q6AEwAQ p. 662.]</ref>:]] [[Թուրքական գրականություն]]ը մշակութային ազդեցությունների խառնուրդ է։ Մի կողմից լինելով Օսմանյան կայսրության և իսլամական աշխարհի ժառանգորդ, իսկ մյուս կողմից հարևան լինելով եվրոպական արժեքների և ազդեցության կրող, ժամանակակից թուրքական երաժշտությունը և գրականությունը կրում են այդ մշակույթների ուղղակի ազդեցությունը<ref name=ottomus>{{Cite web |title=OTTOMAN MUSIC |url=http://www.turkishculture.org/music/classical/ottoman-music-474.htm?type=1 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=turkishculture.org}}</ref>։ Թուրքական գրականության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել [[պարսկական գրականություն|պարսկական]] և [[արաբական գրականություն]]ները, որոնց ազդեցությունը ավելի մեծ է եղել Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում։ Գրավոր գրականության առաջին գործերը ստեղծվել են XIII դարում՝ [[արաբերեն]]ով և [[պարսկերեն]]ով։ [[Թուրքերեն]]ով առաջին բանաստեղծությունները թվագրվում են XIV դարում։ Ժողովրդական բանավոր գրականությանը զուգընթաց մինչև XIX դարում գոյություն Է ունեցել արաբա-պարսկական «արուզ» տաղաչափությամբ պալատական պոեզիա։ [[Թանզիմաթ]]ի բարեփոխումների արդյունքում թուրք հասարակությունը ծանոթացավ արևմտյան գրական ուղղությունների և արժեքների հետ՝ հատկապես վեպերի և պատմվածքների հետ։ Թանզիմաթի ժամանակաշրջանի տարբեր գրողներ ստեղծագործել են միանգամից մի քանի ժանրերում։ Օրինակ, բանաստեղծ [[Նամըք Քեմալ]]ը 1876 թվականին գրել է ''Արթնացում'' ({{lang-ota|İntibâh}}) վեպը, այնինչ լրագրող [[Իբրահիմ Շինասի]]ն 1860 թվականին գրել է առաջին թուրքական պիեսը՝ "''Բանաստեղծի ամուսնությունը''"({{lang-tr|Şair Evlenmesi}}) մեկ գործողությամբ կատակերգությունը։ Նորավեպի ժանրի հիմնադիրը համարվում է [[Ահմեդ Միդհատ]]ը ([[1844]]-[[1913]]) Ժամանակակից թուրքական գրականության հիմքերը դրվել են 1896- 1923 թվականների միջակայքում։ Ընդհանուր առմամբ, այս ժամանակաշրջանում գրական երեք հիմնական շարժումներ են եղել։ Առաջինը «Նոր գրականություն» շարժումն էր ({{lang-ota|Edebiyat-ı Cedîde}}), երկրորդը՝ «Ապագայի լուսաբաց» ({{lang-ota|Fecr-i Âtî}}), իսկ երրորդը՝ «Ազգային գրականություն» շարժումը ({{lang-ota|Millî Edebiyat}}): 20-րդ դարում թուրքական գրականության մեջ առաջին արմատական նորամուծությունը իրականացրել է թուրք գրող [[Նազըմ Հիքմեթ]]ը։ Վերջինս թուրքական գրականության մեջ մտցրեց [[ազատ ոտանավոր]]ների ոճը։ Մեկ այլ հեղափոխական նորամուծություն տեղի ունեցավ 1941 թվականին, երբ ի հայտ եկավ «[[Գարիփ]]» գրական շարժումը, որի մեջ մտնում էին [[Օրհան Վելի Քանըք]]ը, [[Օքթայ Ռիֆաթ]]ը և [[Մելիխ Ջևդեթ Անդայ]]ը։ Թուրքիայում մշակութային ազդեցությունների խառնուրդը դրամատիզացված է։ Օրինակ, «տարբեր մշակույթների բախումը և միաձուլումը» արտացոլվում է [[Օրհան Փամուք]]ի ստեղծագործություններում, ով 2006 թվականին արժանացել է [[Գրականության Նոբելյան մրցանակ]]ի<ref>{{Cite news |date=2006 թ․ հոկտեմբերի 12 |title=Pamuk wins Nobel Literature prize |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6044192.stm |access-date=2018 թ․ մարտի 11 |language=en-GB}}</ref>։ [[պատկեր:IOM Ikıncı Abdulhamit Donemi.jpg|thumb|150px|[[Քարագյոզ]]ի կերպարները]] Թուրքական թատրոնի հիմքերը դրվել են հարյուրավոր տարիներ առաջ՝ հնագույն հեթանոսական ծիսակատարությունների ժամանակ։ Պարերը, երգերը և երաժշտությունը, որոնք տարածված էին պատմական Անատոլիայում հազարամյակներ առաջ, դարձան այն տարրերը, որի վրա էլ ձևավորվեց թատերական արվեստը։ Այդ հնագույն ծիսակատարությունները հետագայում դարձան թատերական ներկայացումներ։ 10-րդ դարում իր միախառնվեցին սելջուկյան թուրքերի և Անատոլիայի տեղաբնակների ավանդույթները։ Ձևավորված նոր բազմաշերտ հասարակության մեջ ստեղծվեցին նոր ավանդույթներ և ներկայացումներ։ Թանզիմաթի բարեփոխումների ժամանակաշրջանից հետո, թուրքական թատրոնի կերպարները մոդեռնիզացվեցին և սկսեցին խաղալ եվրոպականացված բեմերում, իսկ դերասանները սկսեցին կրել եվրոպական հագուստներ։ 1908 թվականին Կայսերական երկրորդ սահմանադրության ընդունումից հետո, թատերական գործունեությունը սկսեց էլ ավելի տարածվել։ Թատերական ներկայացումներում պատմական իրադարձություններից զատ, սկսեցին ներկայացվել նաև հասարակությանը հուզող սոցիալական հիմնախնդիրները։ Թատերական կոնսերվատորիան՝ «Դարյուլբեդայի ի Օսմանին» ({{lang-ota|Darülbedayi-i Osmani}}), հիմնադրվել է Ստամբուլում 1914 թվականին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, կոնսերվատորիան շարունակեց իր գործունեությունը և դարձավ գրավիչ երիտասարդ սերնդի համար։ Ի հայտ եկան թուրք դրամատուրգներ։ Որոշ դրամատուրգներ ստեղծագործում էին ռոմանտիկ սիրային թեմաներով, մյուսները հետաքրքրված էին սոցիալական խնդիրներով, իսկ որոշ դրամատուրգների էլ գրավիչ էր ազգայնական թեման։ Դրամատուրգների շրջանում քիչ չէին մյուզիքլ գրողները։ Այդ ժամանակ էլ, թուրք կանայք սկսեցին հայտնվել բեմի վրա։ Վերջինս ոլորտի համար հեղափոխական իրադարձություն էր, քանի որ նախկինում թատրոնում խաղում էին միայն այն կանայք, ովքեր Թուրքիայի էթնիկ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ էին։ Այսօր, թատերական ներկայացումներ բեմադրվում են բազմաթիվ մասնավոր թատերական ընկերությունների և պետական բյուջեից սուբսիդավորվող ընկերությունների կողմից, ինչպես օրինակ, թուրքական պետական կամ ազգային թատրոններն են<ref name="turkishculture.org4">{{Cite web |title=TRADITIONAL THEATRE |url=http://www.turkishculture.org/performing-arts/theatre-36.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=turkishculture.org}}</ref>։ === Երաժշտություն և պար === {{Main|Թուրքական պարեր|Թուրքական երաժշտություն}} [[պատկեր:Turkish Baglama - bağlama (3141802804).jpg|thumb|100px|left|''[[Սազ]]''՝ ազգային լարային կսմիթավոր նվագարան:]] Թուրքական երաժշտությունը հիմնականում ներառում է թյուրքական տարրեր։ Այն հանդիսանում է Փոքր Ասիայի ազգային երաժշտության, արաբական, հունական օսմանյան, պարսկական և բալկանյան երաժշտության խառնուրդ։ Ժամանակակից թուրքական երաժշտության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև եվրոպական և ամերիկյան փոփ երաժշտությունը։ Թուրքիայում ազգային երաժշտության արմատները դրվել են մի քանի հարյուրամյակ առաջ, երբ 11-րդ դարում սելջուկյան թուրքերը ներգաղթեցին [[Անատոլիա]] և [[Պարսկաստան]]։ Սելջուկյան ժամանակաշրջանի երաժշտության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել ոչ միայն թյուրքական, այլև մինչ-թյուրքական ժամանակաշրջանի երաժշտությունը։ Ժամանակակից թուրքական երաժշտության սկիզբը համարվում է 1930-ական թվականների սկիզբը, երբ երկրում արագ տեմպերով սկսեց շարունակվել արևմտականացումը<ref name="soundsofanatolia">{{Cite book |author=Stokes, Martin |title=Sounds of Anatolia |publisher=Penguin Books |year=2000 |isbn=1-85828-636-0}}, pp 396–410.</ref>։ [[պատկեր:Sezen Aksu (Minik Serçe).jpg|thumb|150px|Թուրքական փոփ երաժշտության դիվան՝ [[Սեզեն Աքսու]]ն։ Նա համարվում է թուրքական փոփ երաժշտության թագուհին:]] Երկրում էթնիկ փոքրամասնությունների ասիմիլյացիայի արդյունքում Թուրքիայում երաժշտական ոճերը և գործիքները սկսեցին էլ ավելի տարածվել և զարգանալ։ Թուրքիայում ձայնագրվել են թուրքական ազգային երգարվեստի հիմնական ստեղծագործությունները, որոնց մի մասն ունի հունական, հայկական, ալբանական, լեհական և հրեական ծագումնաբանություն<ref name="lesartsturcs">{{Cite web |date=1999 թ․ մայիսի 1 |title=History of music in Turkey |url=http://www.lesartsturcs.com/ |work=Les Arts Turcs}}</ref>։ Ընդունված նվագարաններ են՝ քամանչան, ռեբաբը, ուդը, թամբուրը, զուռնան, դսռին ու դհոլը։ Թուրքական երաժշտության զարգացման մեջ մեծ ավանդ ունեն՝ հանրագիտակ Դ. Կանտեմիրը (XVII-XVIII դարեր), որի ավանդական ոճով հորինված ստեղծագործությունները մինչև XIX դարի վերջը լայն ժողովրդականություն են վայելել, հայ երաժիշտ-տեսաբան, կոմպոզիտոր և մանկավարժ [[Համբարձում Լիմոնջյան|Համբարձում Լիմոնճյան]]ը, որի նոտագրական համակարգը լայնորեն օգտագործել են թուրք երաժիշտները։ Օսմանյան կայսրությունում հայտնի են եղել նաև [[Տիգրան Չուխաջյան]]ը, ով համարվում է թուրքական օպերետի հիմնադիրը և [[Կոմիտաս]]ը, որի ստեղծագործությունները թուրքական երաժշտության մեջ ժողովրդական հիմքով պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստի գոյացման օրինակ են հանդիսացել։ Թուրքական բազմաթիվ քաղաքներ և գյուղեր ունեն վառ երաժշտական տեսարաններ, որոնք արտացոլում են տվյալ տարածաշրջանի պատկերը։ Այդուհանդերձ, նախորդ դարի 70-80-ական թվականներին արևմտյան երաժշտական ուղղությունները, ինչպես օրինակ փոփ երաժշտությունը և կանտոն, իրենց տեղը զիջեցին արաբական ոճի երաժշտությանը։ Փոփը և կանտոն նորից հայտնի դարձան 1990-ականների սկզբին, երբ Թուրքիայի տնտեսությունը և հասարակությունը դարձան բաց։ Թուրքական փոփ երաժշտության թագուհի [[Սեզեն Աքսու]]ի շնորհիվ փոփը երկրում դարձավ ամենատարածված երաժշտական ուղղություններից մեկը։ Թուրքական փոփի հայտնի ներկայացուցիչներ են [[Տարկան]]ը և [[Սերթաբ Էրեներ]]ը։ 1990-ականների վերջին ի հայտ եկան երաժշտական այլ ուղղություններ ևս, ինչպես օրինակ թուրքական փոփ ռոքը, էլեկտրոնային երաժշտությունը, հիփ-հոփը, ռեփը և պարային երաժշտությունը, ի հակակշիռ փոփ երաժշտությանը և արաբական մեղեդիներին։ Վերջիններս կորցրել էին իրենց նշանակությունը և ստացել առևտրային բնույթ<ref name="musicscene">{{Cite web |title=Istanbul Music Scene |url=http://tarkandeluxe.blogspot.com/2006/02/istanbul-music-scene.html |access-date=2005 թ․ մայիսի 16 |work=Yildirim, Ali. Tarkan DeLuxe}}</ref>։ Թուրքական մշակույթն ունի պարարվեստի հարուստ պատմություն։ «[[Հորա (պար)|Հորա]]ն» պարում են [[Արևելյան Թրակիա]]յում, «[[Զեյբեք (պար)|Զեյբեքը]]» հայտնի է [[Էգեյան տարածաշրջան|Էգեյան]], [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|Մարմարածովյան]] և [[Կենտրոնական Անատոլիա|Կենտրոնաանատոլիա]]կան տարածաշրջաններում, ''Թեքեն''՝ [[Միջերկրածովյան տարածաշրջան (Թուրքիա)|Միջերկրածովյան տարածաշրջանում]], ''Քաշըք Օյունլարըն'' և ''Քարշըլման''՝ [[Կենտրոնական Անատոլիա]]յում, [[Սևծովյան տարածաշրջան|Սևծովյան]], [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|Մարմարածովյան]] և [[Միջերկրածովյան տարածաշրջան (Թուրքիա)|Միջերկրածովյան տարածաշրջաններում]], ''Հորոնը''՝ Սևծովյան տարածաշրջանում, ''Հալայը''՝ [[Արևելյան Անատոլիա]]յում և Կենտրոնական Անատոլիայում, իսկ ''Բարը'' և ''[[Լեզգինկա]]ն''՝ Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում<ref name=.ncturkishfestival.>{{Cite web |title=TURKISH FOLK DANCES |url=http://www.ncturkishfestival.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=19&Itemid=114 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090312043050/http://www.ncturkishfestival.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=19&Itemid=114 |archivedate=2009 թ․ մարտի 12 |access-date=2014 թ․ մայիսի 29 |work=ncturkishfestival |df=dmy-all}}</ref>։ === Ճարտարապետություն === {{Main|Թուրքիայի ճարտարապետություն}} {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն = Ստամբուլի փոստի կենտրոնական մասնաշենքը (1905-1909) և Անկարայի [[Զիրաաթ բանկ]]ի մասնաճյուղի շենքը Թուրքիայի առաջին ազգային ճարտարապետական շարժման օրինակներից են։ Այս ոճը տարածված էր 20-րդ դարի սկզբնամասում։ | լայնություն = 400 | պատկեր1 = İstanbul Sirkeci Büyük Postane 1.JPG | պատկեր2 = Ziraat Bankası 5.JPG }} Սելջուկյան թուրքերի ճարտարապետությունը Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական ճարտարապետությանը, արաբական ճարտարապետությանը, պարսկական ճարտարապետությանը, հայկական ճարտարապետությանը և բյուզանդական ճարտարապետությանը բնորոշ տարրերի և ոճերի խառնուրդ էր։ Սելջուկյան ճարտարապետությունից անցումը օսմանյան ճարտարապետությանը տեսանելի է հատկապես [[Բուրսա]]յում։ Վերջինս, 1335-1413 թվականներին եղել է [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] մայրաքաղաքը։ [[Պատկեր:DolmabahceMainGate.JPG|մինի|ձախից|200x200px|[[Դոլմաբահչե]] պալատի գլխավոր դարպասները]] 1453 թվականին [[Կոստանդնուպոլսի անկում]]ից հետո, օսմանյան ճարտարապետական ոճի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել բյուզանդական ճարտարապետական ոճը։ Ստամբուլում գտնվող [[Թոփքափը ամրոց]]ը օսմանյան ճարտարապետության դասական նմուշներից մեկն է։ Այն մոտ 400 տարի եղել է օսմանյան սուլթանների նստավայր-կեցավայրը<ref name=autogenerated2>{{Cite news |last=Simons |first=Marlise |date=1993 թ․ օգոստոսի 22 |title=Center of Ottoman Power |url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html |access-date=2009 թ․ հունիսի 4 |work=New York Times}}</ref>։ Հայազգի [[Միմար Սինան]]ը (1489–1588) օսմանյան ճարտարապետության դասական շրջանի ամենահայտնի ճարտարապետն է։ Նա համարվում է ավելի քան 374 կառույցների ճարտարապետ, որոնք կառուցվել էին 16-րդ դարում՝ Օսմանյան կայսրության տարբեր էյալեթներում (գավառներում)<ref>{{Cite web |title=A list of the buildings designed by Mimar Sinan |url=http://cadde.milliyet.com.tr/2013/12/30/HaberDetay/1656832/iSTANBUL_A_iMZASINI_ATTI |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>։ Սկսած 18-րդ դարից, թուրքական ճարտարապետության վրա մեծապես ազդել է եվրոպական ճարտարապետական ոճը։ Այդ ազդեցությունը մասնակիորեն երևում է Թանզիմաթի դարաշրջանի ստամբուլյան կառույցներում։ Այդպիսի կառույցներից էին [[Դոլմաբահչե]], [[Չըրաղան պալատ|Չըրաղան]], [[Ֆերիե]], [[Բեյլերբեյի պալատ|Բեյլերբեյի]], [[Քյուչուքսու պալատ|Քյուչուքսու]], [[Ըհլամուր պալատ|Ըհլամուր]] և [[Յըլդըզ]] պալատները, որոնք բոլորը նախագծվել էին [[Բալյան ընտանիք]]ի անդամների կողմից<ref>{{Cite book |last=Goodwin |first=Godfrey |url=https://archive.org/details/historyofottoman0000good_u7g7 |title=A History of Ottoman Architecture |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |isbn=0-500-27429-0}}</ref>։ Օսմանյան դարաշրջանի մերձջրյա տները՝ յալըները, որոնք գտնվում են Բոսֆորի ափին, նույնպես հանդիսանում են վերոհիշյալ դարաշրջանի օսմանյան և եվրոպական ճարտարապետական ոճերի միախառնման արդյունք։ Առաջին ազգային ճարտարապետական շարժումը ({{lang-tr|Birinci Ulusal Mimarlık Akımı}}), որը սկսվել էր 20-րդ դարի առաջին կեսին, իր առջև նպատակ էր դրել՝ ստեղծելու նոր ճարտարապետություն, որը հիմնված կլիներ սելջուկյան և օսմանյան ճարտարապետական ոճերի մոտիվների վրա։ Շարժումը կոչվել է նաև ''Թուրքական նեոդասականություն'' կամ ''Ազգային ճարտարապետական վերածնունդ''<ref name="First">{{Cite web |title=The Search for Identity: 1st National Architecture Movement |url=http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_6_1_the-search-for-identity-1st-national-architecture-movement.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110913161900/http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_6_1_the-search-for-identity-1st-national-architecture-movement.html |archivedate=2011 թ․ սեպտեմբերի 13 |access-date=2012 թ․ հունվարի 20 |publisher=ArchMuseum.org |df=dmy}}</ref>։ Շարժման առաջնորդ ճարտարապետներ են եղել [[Վեդաթ Թեք]]ը (1873–1942), [[Միմար Քեմալեդին Բեյ]]ը (1870–1927), [[Արիֆ Հիքմեթ Քոյունօղլու]]ն (1888–1982) և Գուիլիո Մոնգերին (1873–1953)<ref name=turkisharch>{{Cite web |title=TURKISH ARCHITECTURE IN THE REPUBLICAN PERIOD |url=http://www.archmuseum.org/Gallery/turkish-architecture-in-the-republican-period_6.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318163506/http://www.archmuseum.org/Gallery/turkish-architecture-in-the-republican-period_6.html |archivedate=2015 թ․ մարտի 18 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=archmuseum.org |df=dmy}}</ref>: {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն = Ձախում՝ Ահմեդ փաշայի մերձջրյա առանձնատունը [[Յենիքյոյ]]ում։ Այն համարվում է Բոսֆորի երկու ափերին կառուցված 620 յալըներից մեկը։ Աջում՝ [[Սաֆրանբոլու]]ի ավանդական տները, որոնք ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհայի ժառանգության օբյեկտների ցանկում, համարվում են օսմանյան ճարտարապետության նոր ժամանակաշրջանի նմուշներից մեկը։ | լայնություն = 400 | պատկեր1 = Wooden building on the Bosphorus.jpg | պատկեր2 = City of Safranbolu-111677.jpg }} Այս ժամանակաշրջանի հայտնի կառույցներ են Ստամբուլի փոստի կենտրոնական մասնաշենքը (1905–1909), [[Թայյարե բնակելի շենք]]ը (1919–1922)<ref name="tayyare">{{Cite web |title=Tayyare Apartment Building |url=http://www.atelyemim.com/mimari/ramada_eng.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617074156/http://www.atelyemim.com/mimari/ramada_eng.html |archive-date=2013 թ․ հունիսի 17 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=AtelyeMim.com}}</ref>,, [[Ստամբուլի 4-րդ Վաքըֆ հան]]ը (1911–1926)<ref>{{Cite web |title=XIX. Yüzyış ve XX. Yüzyıl Başı Eminönü’nde Osmanlı Büro Hanları |url=https://www.academia.edu/7839332/_%C4%B0stanbul_Hanlar%C4%B1_18._Y%C3%BCzy%C4%B1l_Sonu_ve_19._Y%C3%BCzy%C4%B1l_Ba%C5%9F%C4%B1_Osmanl%C4%B1_%C4%B0stanbul_I_%C4%B0BB_K%C3%BClt%C3%BCr_A%C5%9E_Yay%C4%B1nlar%C4%B1_2014_pp._511-524 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 27 |publisher=Yıldız Teknik Üniversitesi-Fen Bilimleri Enstitüsü |language=Turkish}}</ref>, [[Կերպարվեստի և քանդակի պետական թանգարան (Անկարա, Թուրքիա)|Կերպարվեստի և քանդակի պետական թանգարանը]] (1927–1930)<ref name="stateart">{{Cite web |title=Ankara – State Museum of Painting and Sculpture |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19911/ankara---state-museum-of-painting-and-sculpture.html |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Republic of Turkey, Ministry of Culture}}</ref>, [[Անկարայի ազգագրական թանգարան]]ը (1925–1928)<ref name="Ethnography">{{Cite web |title=Ankara: Ethnographical Museum |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-15190/ankara---ethnographical-museum.html |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Republic of Turkey, Ministry of Culture}}</ref>, Զիիրաթ բանկի մասնաճյուղը Անկարայում (1925–1929)<ref>{{Cite web |title=Belge göster |url=http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,43992/ankara---tc-ziraat-bankasi-muzesi.html}}</ref>, Անկարայի թուրքական բանկի մասնաշենքը (1926–1929)<ref name="işbank">{{Cite web |title=TÜRKİYE İŞ BANKASI BİNASI |url=http://www.envanter.gov.tr/anit/index/detay/37157 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20150218204919/http://www.envanter.gov.tr/anit/index/detay/37157 |archivedate=2015 թ․ փետրվարի 18 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=envanter.gov.tr |df=dmy-all}}</ref>, [[Բեբեք (մզկիթ)|Բեբեք մզկիթ]]ը<ref name="bebek">{{Cite web |title=Bebek Mosque |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2946 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103011035/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2946 |archivedate=2014 թ․ հունվարի 3 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=ArchNet.org |df=dmy}}</ref> և Քամեր Հաթուն մզկիթը<ref name="kamer">{{Cite web |title=Kemer Hatun Mosque, Beyoglu, Istanbul |url=http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_29_7_1911-kamer-hatun-camisibeyoglu-istanbul.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721010355/http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_29_7_1911-kamer-hatun-camisibeyoglu-istanbul.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 21 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=MimarlikMuzesi.org |language=Turkish |df=dmy}}</ref><ref name="mass">{{Cite web |title=Mass Housing Development by a Government Agency and the Politics of Urbanization |url=http://www.iphs2010.com/abs/ID204.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331224926/http://www.iphs2010.com/abs/ID204.pdf |archive-date=2022 թ․ մարտի 31 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=14th International Planning History Conference submission by Nilüfer Baturayoğlu Yöney and Yıldız Salman, Istanbul Technical University Faculty of Architecture, Turkey}}</ref>։ === Խոհանոց === {{Main|Թուրքական խոհանոց}} {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն =Խոհարարը պատրաստում է [[Դոներ քյաբաբ]], որը հայերենում համարժեք է [[Ղարսի խորոված]]ին։ Երկրորդ նկարում պատկերված է [[փախլավա]], որը տարածված է ոչ միայն թուրքական, այլև հարևան մյուս ժողովուրդների խոհանոցներում։ | լայնություն = 300 | պատկեր1 = Doner kebab, Istanbul, Turkey.JPG | պատկեր2 = Baklava - Turkish special, 80-ply.JPEG }} [[Թուրքական խոհանոց]]ը աշխարհի ամենահայտնի խոհանոցներից մեկն է։ Խոհանոցը դարձել է բավականին տարածված՝ ի շնորհիվ Օսմանյան կայսրության ազդեցության և,մասնակիորեն, խոշոր զբոսաշրջային արդյունաբերության։ Ժամանակակից թուրքական խոհանոցը օսմանյան խոհանոցի ժառանգորդն է, որն էլ իր հերթին կարելի է բնութագրել որպես [[Կենտրոնական Ասիայի խոհանոց|Կենտրոնական Ասիա]]յի, [[Կովկասյան խոհանոց|Կովկասյան]], [[Միջին Արևելքի խոհանոց|Միջինարևելյան]], [[Միջերկրածովյան խոհանոց|Միջերկրածովյան]] և [[Բալկանյան խոհանոց|Բալկանյան]] խոհանոցների համադրություն<ref>{{Cite book |last1=Aarssen |first1=Jeroen |url={{Google books |plainurl=yes |id=7yR_icdtJ7sC |page=71 }} |title=Colloquial Turkish |last2=Backus |first2=Ad |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-15746-9 |page=71 |access-date=2009 թ․ ապրիլի 15}}</ref>։ Գտնվելով Արևելքի և Միջերկրական ծովի միջև, երկրի տեղանքը օգնել է թուրքերին իրենց վերահսկողությունը հաստատել հիմնական առևտրային ճանապարհների վրա, իսկ իդեալական բնության շնորհիվ երկրի տարածքում շատացել են բուսատեսակները և կենդանատեսակաները։ Թուրքական խոհանոցը, որպես այդպիսին, ի հայտ է եկել 1400-ականների կեսերին, երբ դրվեց Օսմանյան կայսրության 600-ամյա կառավարման սկիզբը։ [[Յոգուրտ]]ե աղցանները, ձիթապտղի ձեթի մեջ տապակած ձուկը և լցոնված ու փաթաթված բանջարեղենը դարձել են թուրքերի հիմնական սննդամթերքը։ Կայսրությունը, որը ձգվում էր [[Ավստրիա]]յից մինչև [[Հյուսիսային Աֆրիկա]], օգտագործում էր իր ցամաքային և ջրային ճանապարհները աշխարհի տարբեր երկրներից ներկրելու արևադարձային պտուղներ։ 16-րդ դարի վերջին օսմանյան դատարանը տնով ապահովեց ավելի քան 1400 խոհարարների և ընդունեց որոշումներ սննդի թարմության վերաբերյալ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կայսրության անկումից հետո և 1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո, օտարերկրյա խոհանոցների ուտելիքները, ինչպես օրինակ ֆրանսիական խոհանոցում տարածված հոլանդական սոուսը և արևմտյան արագ սնունդը ներթափանցեցին ժամանակակից թուրքական խոհանոցի մեջ<ref name="foodbycountry.com">{{Cite web |title=Food in Turkey – Turkish Food, Turkish Cuisine |url=http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Turkey.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 12 |website=foodbycountry.com}}</ref>։ [[պատկեր:Turkish coffee in Istanbul.jpg|thumb|centre|[[Թուրքական սուրճ]]ը մատուցված [[թուրքական քաղցրավենիք]]ով։ Թուրքական սուրճը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕճի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 5 |title=Turkish coffee culture and tradition |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00645 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 18 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Çakır Morin |first=Arzu |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 5 |title=Türk kahvesi Unesco korumasında |url=http://www.hurriyet.com.tr/kultur-sanat/25284675.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 18 |newspaper=[[Hürriyet]] |publisher=Hürriyet |location=Istanbul |language=Turkish |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206063311/http://www.hurriyet.com.tr/kultur-sanat/25284675.asp |archive-date=2013-12-06 |url-status=dead}}</ref>:]] === Սպորտ === {{Հիմնական|Սպորտը Թուրքիայում}} {{Տես նաև|Ֆուտբոլը Թուրքիայում}} [[պատկեր:La selección turca de baloncesto tras recibir la medalla de plata.jpg|thumb|[[Թուրքիայի բասկետբոլի ազգային հավաքական]]ը դարձել է 2010 թվականի Բասկետբոլի աշխարհի առաջնության արծաթե մեդալակիր]] Թուրքիայում ամենահայտնի և տարածված սպորտաձևը [[ֆուտբոլ]]ն է<ref>{{Cite web |author=Burak Sansal |year=2006 |title=Sports in Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 13 |publisher=allaboutturkey.com}}</ref>։ «[[Գալաթասարայ ՖԱ|Գալաթասարայ]]ը» 2000 թվականին նվաճել է [[ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա|ՈՒԵՖԱ-ի գավաթը]] և [[ՈՒԵՖԱ Սուպեր գավաթ]]ը<ref name=uefa.com>{{Cite web |title=Galatasaray AŞ |url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50067/profile/ |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=uefa.com}}</ref>։ [[Թուրքիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ը 2002 թվականի [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2002|Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության]], 2003 թվականի [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների գավաթ]]ի և [[ՈՒԵՖԱ Եվրո 2008]]-ի բրոնզե մեդալակիր է<ref name=tff.org1>{{Cite web |title=Historical Achievements. |url=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=297 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=tff.org}}</ref>։ Թուրքիայում բավականաչափ տարածված են նաև [[բասկետբոլ]]ը և [[վոլեյբոլ]]ը։ Թուրքիայի բասկետբոլի տղամարդկանց ազգային հավաքականը դարձել է 2010 թվականի Բասկետբոլի աշխարհի առաջնության և Եվրոբասկետ 2001 առաջնության արծաթե մեդալակիր։ Այս երկու մրցաշարերն էլ անց են կացվել Թուրքիայում։ Թուրքիայի բասկետբոլի հավաքականը [[Միջերկրածովյան խաղեր]]ի ամենահաջողակ հավաքականներից մեկն է։ «[[Անադոլու Էֆես]]» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 1995-96 թվականների Կորաչի գավաթի հաղթող, իսկ 1992-93 թվականներին դարձել է [[ՖԻԲԱ Եվրոպա]]յի Սապորտայի գավաթի արծաթե, իսկ 2000 և 2001 թվականների Եվրալիգայի և Սուպրոլիգայի բրոնզե մեդալակիր<ref>{{Cite web |title=Historic achievements of the Efes Pilsen Basketball Team |url=http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503203721/http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |archivedate=2008 թ․ մայիսի 3 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Anadolu Efes Spor Kulübü |df=dmy}}</ref><ref>{{Cite web |title=Anadolu Efes S.K.: Our successes |url=http://en.efesbasket.org/Efes-Pilsen-History/Our-Successes.aspx |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324184003/http://en.efesbasket.org/Efes-Pilsen-History/Our-Successes.aspx |archivedate=2012 թ․ մարտի 24 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |df=dmy}}</ref>։ «Բեշիկթաշ» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 2011-12 ՖԻԲԱ-յի Եվրոչելընջի հաղթող<ref name="fibaeurope.com1">{{Cite web |title=2012 Year In Review: EuroChallenge |url=http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.compID_BYg5Rb55Jw-G5I3MZ6JB01.season_2012.coid_0fI7c4smGOQ7yoGPjRRth2.articleMode_on.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=fibaeurope.com}}</ref>։ «Գալաթասարայ» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 2015-16 Եվրագավաթի հաղթող, մինչդեռ նույն մրցաշրջանում, «Ֆեներբահչե» տղամարդկանց բասկետբոլային թիմը դարձել է 2015-16 Եվրալիգայի արծաթե մեդալակիր։ «Ֆեներբահչեն» դարձել է նաև 2016-2017 Եվրալիգայի հաղթող։ 2013-2014 թվականների Բասկետբոլի Եվրալիգայի կանանց առաջնության եզրափակիչը տեղի է ունեցել թուրքական երկու թիմերի միջև։ Միմյանց դեմ հանդես են եկել «Գալաթասարայ» և «Ֆեներբահչե» բասկետբոլային ակումբները։ Արդյունքում հաղթել է «Գալաթասարայը»<ref name="fibaeurope.com2">{{Cite web |title=Galatasaray Lift EuroLeague Women Title |url=http://www.fibaeurope.com/euroleaguewomen/cid_-tmRPCfrIrYRSO2M5V49E1.compID_jr6ZiXqeGhMBtfq1yxqV83.roundID_9680.season_2014.gameID_9752-16-A-1.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=fibaeurope.com}}</ref>։ Թուրքիայի կանանց բասկետբոլի ազգային հավաքականը դարձել է Կանանց Եվրաբասկետ 2011-ի արծաթե և Կանանց Եվրաբասկետ 2013-ի բրոնզե մեդալակիր։ Տղամարդկանց ազգային հավաքականի հետ միասին կանանց ազգային հավաքականը Միջերկրածովյան խաղերի ամենահաջողակ թիմերից մեկն է։ [[պատկեր:Turkey women's volleyball are the winners of the 2015 European Games 5.JPG|thumb|left|Թուրքիայի վոլեյբոլի կանանց ազգային հավաքականը դարձել է [[Եվրոպական խաղեր 2015]]-ի ոսկե մեդալակիր]] [[պատկեր:Kenan.jpg|thumb|right|150px|[[Քենան Սոֆուօղլու]]ն դարձել է [[Սուպերսպորտի աշխարհի առաջնություն|Սուպերսպորտի աշխարհի առաջնության]] հաղթող:]] Թուրքիայի վոլեյբոլի կանանց ազգային հավաքականը դարձել է 2015 թվականի [[Եվրոպական խաղեր 2015|Եվրոպական խաղեր]]ի ոսկե, 2003 թվականի վոլեյբոլի կանանց եվրոպական առաջնության արծաթե, 2011 թվականի վոլեյբոլի կանանց եվրոպական առաջնության բրոնզե և 2012 թվականին Վոլեյբոլի համաշխարհային գրան պրիի բրոնզե մեդալակիր։ Հավաքականը նվաճել է մի քանի մեդալներ Միջերկրածովյան խաղերի ժամանակ<ref name=tvf.org.tr>{{Cite web |title=National Team's Activities |url=http://www.tvf.org.tr/icerik/36/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829153101/http://www.tvf.org.tr/icerik/36/ |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 29 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=tvf.org.tr}}</ref>։ Վոլեյբոլի կանանց ակումբները, ինչպես օրինակ «Ֆեներբահչե», «Էջզաջըբաշը» և «Վաքըֆբանկ» վոլեյբոլային ակումբները, դարձել են եվրոպական բազմաթիվ մրցույթների և մեդալների հաղթող։ «Ֆեներբահչե» վոլեյբոլային ակումբը դարձել է 2010 թվականի Վոլեյբոլի կանանց ակումբային առաջնության, ինչպես նաև 2012 թվականի Վոլեյբոլի կանանց չեմպիոնների լիգայի հաղթող։ Ներկայացնելով Եվրոպան՝ որպես 2012-2013 թվականների Վոլեյբոլի կանանց չեմպիոնների լիգայի հաղթող, «Վաքըֆբանկ» վոլեյբոլային ակումբը դարձել է աշխարհի չեպիոն՝ 2013 և 2017 թվականներիին հաղթելով Վոլեյբոլի կանանց աշխարհի ակումբային առաջնությունները<ref name=fenerbahce.org.tr>{{Cite web |title=Our International Achievements |url=http://www.fenerbahce.org.tr/detay.asp?ContentID=23311 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812213716/http://www.fenerbahce.org.tr/detay.asp?ContentID=23311 |archivedate=2014 թ․ օգոստոսի 12 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=fenerbahce.org.tr |df=dmy}}</ref><ref name=eczacibasisporkulubu.org.tr>{{Cite web |title=Women's Volleyball |url=http://www.eczacibasisporkulubu.org.tr/?goto=sol_icerik&gen_idx=39 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=eczacibasisporkulubu.org.tr}}</ref><ref name=hurriyet.com.tr1>{{Cite web |title=Turkish volleyball teams' successes in Europe |url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/digersporlar/22766166.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=hurriyet.com.tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209021734/http://www.hurriyet.com.tr/spor/digersporlar/22766166.asp |archive-date=2015-02-09 |url-status=dead}}</ref>։ Թուրքիայի ազգային սպորտաձևը [[Գուրեշ]]ն է (''յուղած մարմնով ըմբշամարտը'')՝ սկսած օսմանյան ժամանակաշրջանից<ref>{{Cite web |author=Burak Sansal |year=2006 |title=Oiled Wrestling |url=http://www.allaboutturkey.com/yagligures.htm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 13 |publisher=allaboutturkey.com}}</ref>։ Սկսած 1346 թվականին ամեն տարի [[Էդիրնե]]ում անց է կացվում «Քըրքփընար» ըմբշամարտի առաջնությունը, որի մասնակիցները յուղով են պատում իրենց մարմինը։ Վերջինս աշխարհի ամենահին սպորտային մրցությունն է<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ ապրիլի 21 |title=Kırkpınar Oiled Wrestling Tournament: History |url=http://www.kirkpinar.com/home.php?link=history&dil=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801224941/http://www.kirkpinar.com/home.php?link=history&dil=en |archive-date=2008 թ․ օգոստոսի 1 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Kirkpinar.com}}</ref>։ Ըմբշամարտի միջազգային ոճերը, որոնց կանոնակարգմամբ զբաղվում է FILA-ն, ինչպես օրինակ [[ազատ ոճի ըմբշամարտ]]ը և [[հունահռոմեական ըմբշամարտ]]ը, նույնպես տարածված են։ Թուրք ըմբշամարտիկները նվաճել են Եվրոպայի, աշխարհի և օլիմպիական խաղերի բազմաթիվ մեդալներ ինչպես անհատական, այնպես էլ թիմային պայքարում<ref>{{Cite web |last=Gegner |first=Christiane |title=FILA Wrestling Database |url=https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/start.php |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090313024550/http://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbwrest/start.php/ |archivedate=2009 թ․ մարտի 13 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Iat.uni-leipzig.de |df=dmy}}</ref>։ === Մեդիա և կինո === {{Հիմնական|Մեդիան Թուրքիայում}} [[պատկեր:TRT World.svg|thumb|left|[[TRT World]]-ը [[TRT|Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսության ընկերության]] միջազգային լրատվական հարթակն է<ref>{{Cite web |title=TRT World |url=http://www.trtworld.com |website=www.trtworld.com}}</ref>:]] Հարյուրավոր հեռուստաընկերությունները, հազարավոր տեղական և ազգային ռադիոընկերությունները, մի քանի տասնյակ լրատվական միջոցները, արտադրողական և եկամտաբեր կինոարդյունաբերությունը և արագ զարգացող համացանցը Թուրքիայում ձևավորում են ակտիվ մեդիա արդյունաբերություն<ref name=tesevmedya>{{Cite web |title=The Political Economy of the Media in Turkey: A Sectoral Analysis |url=http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/67e244dd-5c21-4d34-8361-4c7f3d003140/11461ENGmedya2WEB21_09_11.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716153048/http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/67e244dd-5c21-4d34-8361-4c7f3d003140/11461ENGmedya2WEB21_09_11.pdf |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 16 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=tesev.org.tr |df=dmy}}</ref>։ 2003 թվականին Թուրքիայում լիցենզավորվել են 257 տեղական հեռուստաընկերություններ և 1100 ռադիոընկերություններ։ Որոշ ռադիոհեռուստաընկերություններ գործում են առանց լիցենզիայի։ Լիցենզավորված 16 հեռուստաընկերություններ և 36 ռադիոընկերություններ հասանելի են Թուրքիայի ողջ տարածքում<ref name=cp>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf Turkey country profile]. Library of Congress Federal Research Division (January 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref>։ Հեռուստալսարանի մի դիտում է պետական [[Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսությոան ընկերություն|TRT]] հեռուստաընկերությունը և նրա դուստր հեռուստաընկերությունները։ Այդուհանդերձ, հեռուստալսարանի մեծ մասը դիտում է մասնավոր հեռուստաընկերությունները, մասնավորապես [[Star TV]]-ն, [[Kanal D]]-ն, [[Show TV]]-ն, [[ATV (Թուրքիա)|ATV]]-ն և [[FOX (Թուրքիա)|FOX]]-ը։ Թուրքական հեռուստաընկերությունները, արբանյակային հեռարձակման և կաբելային համակարգի միջոցով, հասանելի են ողջ աշխարհում<ref name=cp />։ Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհուրդը կառավարական մարմին է, որը կանոնակարգում է մեդիա դաշտը Թուրքիայում<ref name=cp />։ Թուրքիայում բավականաչափ զարգացած են ԶԼՄ-ները, չնայած որ քաղաքական նկատառումներից ընդդիմադիր թերթերը սկսել են փակվել։ Ամենահայտնի պարբերականներն են [[Հուրիեթ]]ը, [[Milliyet]]-ը, [[Posta (թերթ)|Posta]]-ն, [[Sözcü]]-ն, [[Sabah (օրաթերթ)|Sabah]]-ը և [[Habertürk]]-ը<ref>{{Cite web |title=Gazete Tirajları 02.05.2016 – 08.05.2016 |url=http://www.gazeteciler.com/gazete-tirajlari.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219145010/http://www.gazeteciler.com/gazete-tirajlari.html |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 19 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 1 |work=Gazeteciler.com}}</ref>։ Թուրքական հեռուստասերիալները բավականին հայտնի են դարձել ոչ միայն Թուրքիայում, այլև ամբողջ աշխարհում։ Թուրքական հեռուստասերիալները աշխարհում ամենադիտվող հեռուստասերիալներից մեկն են<ref>{{Cite web |author=Jenna Krajeski |title=Turkey: Soap Operas and Politics |url=http://pulitzercenter.org/reporting/turkey-diyarbakir-kurdish-roles-soap-opera-politics-ayrilik-olmasaydi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311033511/http://pulitzercenter.org/reporting/turkey-diyarbakir-kurdish-roles-soap-opera-politics-ayrilik-olmasaydi |archive-date=2016 թ․ մարտի 11 |access-date=2013 թ․ հունվարի 15 |publisher=Pulitzer Center}}</ref>։ Միջինարևելյան հեռուստաընկերությունները հանդիսանում են թուրքական հեռուստարտադրանքի հիմնական օտարերկրյա սպառողները։ Բացի այդ, թուրքական հեռուստասերիալների ցուցադրությունը գնում են [[Հարավային Ամերիկա|Հարավային]] և [[Կենտրոնական Ամերիկա]]յի երկրները<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ փետրվարի 9 |title=Turkish Dramas Sweep Latin America |url=http://www.ibtimes.com/telenovelas-turkish-dramas-why-turkeys-soap-operas-are-captivating-latin-america-2296321 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 1}}</ref>։ Ներկայումս, Թուրքիան աշխարհում երկրորդն է՝ հեռուստասերիալների արտադրության և արտահանման ծավալներով<ref>{{Cite web |title=Turkey world"s second highest TV series exporter after US – BUSINESS |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-worlds-second-highest-tv-series-exporter-after-us.aspx?pageID=238&nID=73478&NewsCatID=345 |access-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 14 |website=Hürriyet Daily News {{!}} LEADING NEWS SOURCE FOR TURKEY AND THE REGION}}</ref>։ Թուրքական հայտնի հեռուստասերիալներից են [[Վարձու սեր]]ը, [[Սև սեր]]ը, [[Արգելված սեր (հեռուստասերիալ, 2008)|Արգելված սեր]]ը, [[Արևին սպասելով]]ը, [[Ելակի բույրը]], [[Խիզախը և գեղեցկուհին]], [[Լիալուսին (հեռուստասերիալ)|Լիալուսին]]ը, [[Հյուսիս-հարավ (հեռուստասերիալ)|Հյուսիս-հարավը]], [[Հոյակապ դար]]ը, [[Ստամբուլի երկու դեմքը]], [[Սերը բառեր չի հասկանում]], [[Սեր և պատիժ]] և այլն։ ''Յեշիլչամը'' մականուն է, որով անվանում են թուրքական կինոարդյունաբերությունը։ Առաջին ֆիլմը, որը ցուցադրվել է Օսմանյան կայսրության տարածքում, [[Լյումիեր եղբայրներ (այլ կիրառումներ)|Լյումիեր եղբայրների]] «[[Գնացքի ժամանումը Լա-Սյոտի կայարան]]» ֆիլմն է, որը ցուցադրվել է 1896 թվականին [[Ստաբուլ]]ում։ Առաջին թուրքական ֆիլմը եղել է «[[Սան Ստեֆանոյի հուշարձանի փլուզում]]ը» փաստագրական ֆիլմը ({{lang-ota|Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı}}), որի ռեժիսորը եղել է [[Ֆուաթ Ազքընայ]]ը։ Ֆիլմը նկարահանվել է 1914 թվականին։ Թուրքական առաջին պատմական ֆիլմը եղել է [[Սեդաթ Սիմավի]]ի «Լրտեսը» ֆիլմը, որը նկարահանվել է 1917 թվականին։ Թուրքական առաջին հնչյունային ֆիլմը ցուցադրվել է 1931 թվականին։ Թուրք հայտնի ռեժիսորներ [[Ֆերզեն Օզփեթեք]]ը, [[Նուրի Բիլգե Ջեյլան]]ը և [[Յըլմազ Գյունեյ]]ը արժանացել են բազմաթիվ մրջազգային մրցանակների, այդ թվում նաև «[[Ոսկե արմավենու ճյուղ]]ի» և «[[Ոսկե արջ]]ի»<ref name="turkishculture.org5">{{Cite web |title=TURKISH CINEMA |url=http://www.turkishculture.org/performing-arts/film/turkish-cinema-591.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=www.turkishculture.org}}</ref>։ Չնայած իրավական կարգավորումների, մեդիա ազատությունը Թուրքիայում սկսել է վատանալ 2010-ական թվականներից սկսած։ Իրավիճակն ավելի է վատացել 2016 թվականի հուլիսի [[Հեղաշրջման փորձ Թուրքիայում (2016)|հեղաշրջման անհաջող փորձից]] հետո<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ սեպտեմբերի 14 |title=CPJ testifies on Turkey's press freedom record after failed coup attempt |url=https://cpj.org/blog/2016/09/cpj-testifies-on-turkeys-press-freedom-record-afte.php |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 16 |work=[[Committee to Protect Journalists]]}}</ref>։ 2017 թվականի դրությամբ, առնվազն 81 լրագրողներ ձերբակալվել են Թուրքիայում։ Թուրքիան լրագրողների դեմ բռնաճնշումներով աշխարհում զբաղեցնում է առաջին հորիզոնականը։ Աննախադեպ բռնաճնշումների արդյունքում Թուրքիայում փակվել են առնվազն 100 լրատվամիջոցներ<ref name="cpj.org1">{{Cite web |title=Turkey's crackdown propels number of journalists in jail worldwide to record high |url=https://cpj.org/reports/2016/12/journalists-jailed-record-high-turkey-crackdown.php |access-date=2017 թ․ հունվարի 17 |website=cpj.org}}</ref>։ [[Freedom House]]-ի գնահատմամբ մեդիան Թուրքիայում ոչ ազատ է<ref name=freedomhouse />։ Մեդիայի նկատմամբ վերահսկողությունը Թուրքիայու իրականացվում է նաև առցանց համակարգում, որի արդյունքում 2017 թվականին երկրում [[Վիքիպեդիայի արգելափակումը Թուրքիայում (2017)|արգելափակվեց Վիքիպեդիան]]<ref>{{Cite web |last1=Kingsley |first1=Patrick |date=2017 թ․ ապրիլի 30 |title=Turkey Purges 4,000 More Officials, and Blocks Wikipedia |url=https://www.nytimes.com/2017/04/30/world/europe/turkey-purge-wikipedia-tv-dating-shows.html |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |publisher=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017 թ․ ապրիլի 29 |title=Turkey blocks Wikipedia under law designed to protect national security |url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/29/turkey-blocks-wikipedia-under-law-designed-to-protect-national-security |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |publisher=The Guardian}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{ծանցանկ|2}} </div> == Գրականություն == *Ադոսիդես Ա. «Հայեր և երիտթուրքեր. Կիլիկիայի կոտորածները», Երևան, 2012։ * Ազվին «[[Ջեմալ փաշա]]յի սպանությունը», [[Մոսկվա]]–Երևան, 1991։ * Ալեքսանդր Սաֆարյան «[[Զիա Գյոքալփ|Զիյա Գյոքալփ]]ը և «Թյուրքականության հիմունքները»», [[Երևան]], 2012, 300 էջ։ * Աշոտ Ավագյան «[[Պանթյուրքիզմ|Պանթուրքական]] երազանք կամ «[[Գորշ գայլեր (կազմակերպություն)|Գորշ գայլեր]]»», Երևան, 2013։ * [[Աշոտ Հարությունյան (պատմաբան)|Աշոտ Հարությունյան]] «Թուրքական ինտերվենցիան [[Հարավային Կովկաս|Անդրկովկաս]] 1918 թ. և ինքնապաշտպանական կռիվները», Երևան, 1984։ * [[Աստվածատուր Խաչատրյան]] «Արևելահայ և թուրք դիվանագիտական հարաբերությունները», Երևան, 2010։ * Ավետիս Փափազյան «[[Հայոց ցեղասպանություն|Հայերի ցեղասպանություն]]ը թուրք քաղաքական գործիչների հուշագրություններում», Երևան, 2001, 160 էջ։ * [[Արամ Անանյան]] «Հայոց ցեղասպանության հիմնախնդիրը հայ–թուրքական հարաբերություններում 1991–2004 թթ.», Երևան, 2006։ * [[Արամ Անտոնեան]] «Մեծ ոճիրը։ Հայկական վերջին կոտորածները և [[Թալեաթ Մեհմեդ|Թալէադ փաշա]]», Երևան, 1990։ * Բենիամին Պողոսյան «Թուրք–ամերիկյան հարաբերությունները և [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] կողմից [[Հայոց ցեղասպանության ճանաչում|Հայոց ցեղասպանության ճանաչման]] խնդիրը (1991–2007 թթ.)», Երևան, 2011։ * Գրիգոր Արշակյան, Արման Եղիազարյան «Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականությունը [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]–ի փլուզումից հետո», մաս 1, Երևան, 2014, 216 էջ։ * Գևորգ Վարդանյան «Հույն բնակչությունն [[Օսմանյան կայսրություն]]ում և [[Փոքր Ասիա|Փոքրասիա]]կան աղետը (1914–1923 թթ.)», Երևան, 2012։ * [[Գևորգ Քիլիմջյան]] «Թուրք–հունական հարաբերությունները 1908–1914 թթ.», Երևան, 1988։ * Դմիտրի Երեմև «[[Թուրքեր]]ի ծագումը», Երևան, 1975, 360 էջ։ * Դմիտրի Սպիրով «[[Հայաստան]]ը և սուլթան [[Աբդուլ Համիդ II|Աբդուլ Համիդ]]ը», Երևան, 2000։ * Եսայան Ջ. Հ. «Հայոց տեղանունները. թուրքական այլափոխումներ», Երևան, 2014, 140 էջ։ * [[Երվանդ Սարգսյան]] «Դավադիր գործարք։ [[Հայաստան]], [[Ռուսաստան]], Թուրքիա», Երևան, 1995։ * Երվանդ Սարգսյան «Թուրքիան և նրա նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկովկասում  1914–1918 թթ.», Երևան, 1964։ * Երվանդ Սարգսյան, [[Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)|Ռուբեն Սահակյան]] «Հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմության նենգափոխումը թուրք պատմագրության մեջ», Երևան, 1963։ * Զարևանդ «Միացյալ, անկախ Թուրանիա կամ ինչ կծրագրեն թուրքերը», [[Աթէնք]], 1987, 176 էջ։ * [[Թովմաս Նազարբեկյան]] «Հայկական կորպուսն ընդդեմ թուրքական զորքերի», Երևան, 1994։ * Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 1, խմբ. [[Ստեփան Պողոսյան]], Երևան, 2011, 296 էջ։ * Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 2, խմբ. Ստեփան Պողոսյան, Երևան, 2011, 552 էջ։ * Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 3, խմբ. [[Ռուբեն Մելքոնյան]], Երևան, 2011, 136 էջ։ * [[Իգոր Մուրադյան]] «Թուրք–ամերիկյան հարաբերությունների տարածաշրջանային հիմնախնդիրները», Երևան, 2004։ * Լենե Պյուո «[[Իզմիր|Զմյուռնի]]այի վախճանը», «Զմյուռնիայի վերջին օրերը», Երևան, 2012։ * [[Լուսինե Սահակյան]] «Տեղանունների թուրքացումն [[Օսմանյան կայսրություն]]ում և Հանրապետական Թուրքիայում», [[Մոնրեալ]] – Արոդ, 2011։ * Լևոն Հովսեփյան «Թուրքիայի պաշտպանական համակարգի արդիականացումը և անվտանգության ոլորտի բարեփոխումները», Երևան, 2014, 360 էջ։ * Խաչիկ Սարաջեան «Հայոց դերը Թուրքիոյ մէջ», Երևան, 2010։ * [[Կարօ Սասունի]] «[[Թուրք-հայկական պատերազմ (1920)|Հայ–թրքական պատերազմ]]ը (1920–ին)», [[Պէյրութ]], 1969։ * [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայերի ցեղասպանություն]]ը ըստ երիտթուրքական դատավարության փաստաթղթերի, խմբ. Ա. Փափազյան, Երևան, 1988, 256 էջ։ * Հայերի ցեղասպանությունը [[Օսմանյան կայսրություն]]ում, խմբ. [[Մկրտիչ Ներսիսյան]], [[Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)|Ռուբեն Սահակյան]], Երևան, 1991։ * Հայկազն Ղազարեան «Ցեղասպան թուրքը», Պէյրութ, 1968։                                                     * Հասան Ամջա «Տեղահանություն և ոչնչացում (Տեղահանության իրական պատկերը)», Երևան, 2007, 48 էջ։ * [[Հրանդ Գանգրունի]] «Հայ յեղափոխութիւնը Օսմանեան բռնատիրութեան դէմ (1890–1910 թթ.)», [[Պէյրութ]], 1973։ * Հրաչիկ Սիմոնյան «1912–1913 թթ. [[Բալկանյան պատերազմներ (1912-1913)|Բալկանյան պատերազմներ]]ը և [[հայեր]]ը», Երևան, 2014։ * [[Հրաչիկ Սիմոնյան]] «Թուրք ազգային բուրժուազիայի գաղափարաբանությունը և քաղաքականությունը», Երևան, 1986։ * Հրաչիկ Սիմոնյան «Թուրք–հայկական հարաբերությունների պատմությունից», [[Երևան]], 1991։ * [[Հրաչյա Աճառյան]] «Հայոց դերը Օսմանյան կայսրության մեջ», Երևան, 1999։ * Մելինե Անումյան «Ճանաչում և դատապարտում. Երիտթուրքերի դատավարությունները (1919–1921 թթ. և 1926 թ.)», Երևան, 2013, 168 էջ։ * Մէւլան Զատէ Րիֆաթ «Օսմանեան յեղափոխութեան մութ ծալքերը և Իթթիհատի հայաջինջ ծրագիրները», Երևան, 1990, 328 էջ։ * [[Շահան Նաթալի]] «Թիւրքերը և մենք (վերգնահատումներ)», Երևան, 2011։ * Պետրոս Զարդարեան «Թուրք ազգ մը գոյութիւն ունի արդեօք», [[Սթոքհոլմ]], 1998, 128 էջ։ * [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|Ջիվելեգով Ալեքսեյ]] «Հայաստանը և Թուրքիան», Երևան, 1991, 28 էջ։ * [[Ջոն Կիրակոսյան]] «Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ», գիրք I, Երևան, 1982։ * Ջոն Կիրակոսյան «Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ», գիրք II, Երևան, 1983։ * [[Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)|Ռուբեն Սահակյան]] «Թուրք–Ֆրանսիական հարաբերությունները և [[Կիլիկիա]]ն 1919–1921 թթ.», Երևան, 1970։ * [[Ռուբեն Սաֆրաստյան]], [[Ռուբեն Մելքոնյան]], Արթուր Դումանյան, Վահան Տեր–Մաթևոսյան, Հակոբ Չաքրյան, Անուշ Հովհաննիսյան «Թուրքիայի հանրապետության պատմություն (ԲՈՒՀ–ական դասագիրք)», Երևան, 2014, 396 էջ։ * Ռուբեն Սաֆրաստյան «Օսմանյան կայսրություն. Ցեղասպանության ծրագրի ծագումնաբանությունը (1876–1920 թթ.)», Երևան, 2009, 248 էջ։ * [[Սողոմոն Թեհլիրյան]] «Վերհիշումներ։ Թալեաթի ահաբեկումը», Երևան, 1993։ * [[Ստեփան Պողոսյան]] «Պանթուրքիզմը երեկ և այսօր», Երևան, 1990։ * Ստեփան Սապահ–Գիւլեան «Երիտասարդ Թիւրքիա», Երևան, 1991, 60 էջ։ * [[Վահան Բայբուրդյան]] «[[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պատմություն», Երևան, 2011, 716 էջ։ * Վահան Գույումճյան «Թուրք բժիշկների ոճրագործությունները Մեծ եղեռնի ժամանակ», Երևան, 2001։ * [[Վահան Նաւասարդեան]] «Նեղուցները (Վոսփոր և [[Դարդանելի նեղուց|Դարդանել]])», [[Գահիրէ]], 1947։ * Վիլհելմ Բաում «Թուրքիան և նրա քրիստոնյա փոքրամասնությունները», Երևան, 2010, 220 էջ։ * Տիգրան Թորոսյան «[[Հարավային Կովկաս]]ը Օգոստոսյան պատերազմից հետո ([[Արցախի Հանրապետություն|ԼՂՀ]] հակամարտությունը և հայ–թուրքական հարաբերությունները)», Երևան, 2009։ * Տոքթ. Եղիկ Ճէրէճեան «[[Պանթյուրքիզմ|Փանթուրանիզմ]]ը», Պէյրութ, 1998, 92 էջ։ == Արտաքին հղումներ == * [https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5262 Թուրքիա - դասարան․ամ] * [https://ermenihaber.am Թուրքական լուրեր] * [https://turkaget.am Թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյան] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=252}} {{Թյուրքական խորհուրդ}} {{Ասիական երկրներ}} {{Եվրոպայի երկրներ}} {{Սևծովյան երկրներ}} {{Մերձավոր Արևելքի երկրներ}} {{Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն}} {{Միջին Արևելք}} {{ԳՈՒԱՄ}} {{Պորտալ|Թուրքիա|Եվրոպա|Մերձավոր Արևելք|Աշխարհագրություն|գույն=1}} [[Կատեգորիա:1923 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Արևելյան Միջերկրական]] [[Կատեգորիա:Բալկանյան երկրներ]] [[Կատեգորիա:Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:Թուրքիա]] [[Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ]] [[Կատեգորիա:Հանրապետություններ]] [[Կատեգորիա:Հարավային Եվրոպայի երկրներ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:Միջերկրածովյան միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ]] 507qwuqwf6rnw3j3h0w6y3i04ik76ja 10953631 10953627 2026-10-22T07:57:15Z Voskanyan 23951 [[Special:Contributions/~2026-56674-88|~2026-56674-88]] ([[User talk:~2026-56674-88|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10942571 wikitext text/x-wiki {{Աուդիո հոդված|Hy-Թուրքիա (Turkey).ogg|հունիսի 20, 2019|6363358}} {{Տեղեկաքարտ Երկիր |native_name = Թուրքիայի Հանրապետություն |conventional_long_name = ''Türkiye Cumhuriyeti'' |common_name = Թուրքիայի |image_flag = Flag of Turkey.svg |image_coat = Emblem of Turkey.svg |image_map = Turkey on the globe (Europe centered).svg |motto = ''Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir.''<br />''Գերիշխանությունը անվերապահորեն պատկանում է ազգին։'' |national_anthem = Անկախության երթ |official_languages = [[Թուրքերեն]] |capital = [[Անկարա]] |latd= 39 |latm= 55'48.00 |latNS=N |longd= 32 |longm= 50 |longEW=E |largest_city =[[Ստամբուլ]] |government_type = [[Նախագահական հանրապետություն]] |leader_title1 = [[Թուրքիայի նախագահ|Նախագահ]] |leader_name1=[[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]] |leader_title2 = [[Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով|Մեջլիսի խոսնակ]] |leader_name2 = [[Նուման Քուրթուլմուշ]] |sovereignty_type = Ժառանգություն |sovereignty_note = [[Օսմանյան Կայսրություն]]ից |established_event1 = Քեմալական պատերազմ |established_date1 = |established_event2 = Խորհրդարանի ընտրություններ |established_date2 = [[Ապրիլի 25]], [[1920|1920 թվական]] |established_event3 = Հանրապետության հայտարարումը |established_date3 = [[Հոկտեմբերի 29]], [[1923|1923 թվական]] |area_rank = 37-րդ |area = 783.562 |areami² = 302.535 |percent_water = 1.3 |population_estimate = 84.806.974<ref name="Population of Turkey">{{Cite web |title=Population by Years, Age Group and Sex, Census of Population – TÜİK (31 December 2016) |url=http://www.turkstat.gov.tr/Start.do;jsessionid=0vGcYT0TYz2h2GcPNtHNM49KbhgCGYCLLYGN2XtmVNK6xgLYl21g!-1359253179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019205215/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do;jsessionid=0vGcYT0TYz2h2GcPNtHNM49KbhgCGYCLLYGN2XtmVNK6xgLYl21g!-1359253179 |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 19 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Turkish Statistical Institute}}</ref> |population_estimate_rank = 18-րդ |population_estimate_year = |population_census = 70.803.927 |population_census_year = 2000 |population_density = 108<ref name="Population density in Turkey">{{Cite web |title=Annual growth rate and population density of provinces by years, 2007–2015 |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1591 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114072628/http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1591 |archive-date=2017 թ․ հունվարի 14 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=Turkish Statistical Institute}}</ref> |population_densitymi² = 240 |population_density_rank = 102-րդ |GDP_PPP_year = 2007 |GDP_PPP = $ 2.082 տրիլիոն<ref name=IMF-WEO>{{Cite web |date=2016 թ․ հոկտեմբեր |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=16&c=186&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLUR%2CLP&grp=0&a= |access-date=2017 թ․ ապրիլի 20 |publisher=IMF World Economic Outlook Database, 2017}}</ref> |GDP_PPP_rank = 16-րդ |GDP_PPP_per_capita = $25,776<ref name=IMF-WEO /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 45-րդ |GDP_nominal = $ 861 միլիարդ<ref name=IMF-WEO /> |GDP_nominal_rank = 17-րդ |GDP_nominal_year = 2010 |GDP_nominal_per_capita = $10, 206 |GDP_nominal_per_capita_rank = 38-րդ |Gini = 38 |Gini_year = 2005 |Gini_category = <span style="color:#ffcc00">միջակ</span> |HDI_year = 2022 |HDI = [[Պատկեր:Green Arrow Up Darker.svg|10px]] 0.855<ref>{{Cite web |title=Human Development Report 2010 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121150504/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |archive-date=2010 թ․ նոյեմբերի 21 |accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |format=PDF}}</ref> |HDI_rank = 42-րդ |HDI_category = <span style="color:#090">բարձր</span> |currency = [[Թուրքական լիրա]] |currency_code = TRY |time_zone = FEET |utc_offset = +3 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.tr]] |calling_code = 90 }} '''Թուրքիա'''<ref>{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=54}}</ref> ({{lang-tr|Türkiye}}), պաշտոնական անվանումը՝ '''Թուրքիայի Հանրապետություն''' ([[թուրքերեն|թուրք․]]՝ {{Audio|Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg|''Türkiye Cumhuriyeti''}}, {{IPA1|ˈtyɾcije d͡ʒumˈhuɾijeti|pron}}), միջմայրցամաքային պետություն [[Եվրասիա]]յի [[Հարավարևմտյան Ասիա|հարավարևմտյան հատվածում]]։ Տարածքի հիմնական մասը գտնվում է [[Անատոլիա|Փոքրասիական թերակղզում]], իսկ մի փոքրիկ հատված նաև [[Հարավարևելյան Եվրոպա]]յում՝ [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] վրա (պատմական [[Արևելյան Թրակիա]]յում)<ref>{{Cite book |last1=Zdanowski |first1=Jerzy |title=Middle Eastern Societies in the 20th Century |date=2014 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1443869591 |page=11 |quote="The Republic of Turkey lies on two continents. Approximately 97% of it is in Asia, in the geographical regions known as Asia Minor and the Armenian Upland. The remaining 3% of Turkey is in Europe, on the Balkan Peninsula."}}</ref>։ Թուրքիան [[Աշխարհիկ պետություն|աշխարհիկ]], [[Ունիտար պետություն|ունիտար]] և [[Նախագահական համակարգ|նախագահական]] հանրապետություն է, որն ունի բազմամշակութային մեծ ժառանգություն<ref name="cia">{{Cite web |title=Turkey |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=The World Factbook, Central Intelligence Agency}}</ref>։ Սահմանակից է ութ երկրների հետ․ հյուսիս-արևմուտքում սահմանակցում է [[Հունաստան]]ին և [[Բուլղարիա]]յին, հյուսիս-արևելքում՝ [[Վրաստան]]ին, հարավում՝ [[Իրաք]]ին և [[Սիրիա]]յին, իսկ արևելքում սահման ունի [[Հայաստան]]ի, [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]] և [[Ադրբեջանական Հանրապետություն|Ադրբեջանի]] [[էքսկլավ]] [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության]] հետ։ Թուրքիայի ափերը երեք կողմերից շրջապատված են [[ծով]]երով։ Արևմուտքում ափերը ողողում են [[Եգեյան ծով|Եգեյան]], հյուսիսում՝ [[Սև ծով|Սև]], իսկ հարավում՝ [[Միջերկրական ծով]]երի ջրերը։ Թուրքիայի սևծովյան նեղուցները՝ [[Բոսֆորի նեղուց|Բոսֆորը]] և [[Դարդանելի նեղուց|Դարդանելը]], բաժանում են [[Թրակիա]]ն [[Անատոլիա|Փոքրասիական թերակղզուց]], ինչպես նաև [[Եվրոպա]]ն [[Ասիա]]յից<ref name="NatlGeoAtlas">{{Cite book |title=National Geographic Atlas of the World |publisher=National Geographic Society |year=1999 |isbn=0-7922-7528-4 |edition=7th |location=Washington, D.C.}} "Europe" (pp. 68–69); "Asia" (pp. 90–91): "A commonly accepted division between Asia and Europe&nbsp;... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref>։ Թուրքիայի մայրաքաղաքը [[Անկարա]]ն է, իսկ խոշորագույն քաղաքը՝ [[Ստամբուլ]]ը։ Ստամբուլը խոշորագույն քաղաքը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև երկրի մշակութային և առևտրային գլխավոր կենտրոնը։ Այն բնակչության թվաքանակով [[Եվրոպա]]յի ամենամեծ քաղաքն է։ Թուրքիան բազմազգ պետություն է։ [[Թուրքերեն|Թուրքերը]] կազմում են երկրի բնակչության 70 %-ը<ref name="konda">{{Cite web |date=2006 |title=Toplumsal Yapı Araştırması 2006 |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 15 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 21 |publisher=KONDA Research and Consultancy}}</ref>։ Օրինական կերպով ճանաչված ազգային փոքրամասնություններն են [[Հայերը Թուրքիայում|հայերը]], [[հույներ]]ը և [[հրեաներ]]ը, իսկ չճանաչված էթնիկ խմբերից են [[քրդեր]]ը, [[Արաբները Թուրքիայում|արաբները]], [[չերքեզներ]]ը, [[ալբանացիներ]]ը, [[բոսնիացիներ]]ը, [[վրացիներ]]ը և այլն։ Քրդերը երկրի ամենամեծ ազգային փոքրամասնություններն են (հիմնականում բնակվում են [[Արևմտյան Հայաստան]]ի տարածքում), որոնք կազմում են երկրի բնակչության 20%-ը։ Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս [[Հին քարի դար|հին քարե դարի]] ժամանակներից<ref>{{Cite journal |last=Stiner |first=Mary C. |author2=Kuhn, Steven L. |author3=Güleç, Erksin |title=Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories |url=https://www.researchgate.net/publication/236037711_Early_Upper_Paleolithic_shell_beads_at_Ucagizli_Cave_I_Turkey_Technology_and_the_socioeconomic_context_of_ornament_life-histories |journal=Journal of Human Evolution |volume=64 |issue=5 |pages=380–398 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.01.008 |issn=0047-2484 |pmid=23481346}}</ref>։ Անտիկ ժամանակներում Թուրքիայի մերօրյա տարածքը բաժանված է եղել [[Ասորեստան|ասորիների]], [[Հին Հունաստան|հույների]], [[թրակիա]]ցիների, [[փռյուգիա]]ցիների, [[Վանի թագավորություն|ուրարտացիների]] և [[Մեծ Հայքի թագավորություն|հայերի]] մեջ<ref name="Howard">{{Cite book |author=Douglas Arthur Howard |url=https://archive.org/details/historyofturkey00doug |title=The History of Turkey |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2001 |isbn=978-0-313-30708-9 |pages=xiv–xx |access-date=2013 թ․ ապրիլի 2 |url-access=registration}}</ref><ref name="SteadmanMcMahon2011">{{Cite book |author1=Sharon R. Steadman |url={{Google books |plainurl=yes |id=7ND_CE9If3kC }} |title=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC) |author2=Gregory McMahon |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-537614-2 |pages=3–11, 37 |access-date=2013 թ․ մարտի 23}}</ref><ref name="MET">{{Cite journal |last=Casson |first=Lionel |year=1977 |title=The Thracians |url=http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |url-status=dead |journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin |volume=35 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.2307/3258667 |issn=0026-1521 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503015440/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf |archive-date=2019 թ․ մայիսի 3 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 31}}</ref>։ [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] կողմից այս տարածքների նվաճումից հետո, [[Փոքր Ասիա]]ն ենթարկվում է հունականացման, իսկ որոշ ժամանակ անց միավորվում է [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] մեջ։ [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|Կայսերական Հռոմի մասնատումից]] հետո Փոքրասիական թերակղզին դարձել է [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]]ը ենթակա տարածք<ref name="SteadmanMcMahon2011" /><ref name="FreedmanMyers2000">{{Cite book |author1=David Noel Freedman |url=https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse |title=Eerdmans Dictionary of the Bible |author2=Allen C. Myers |author3=Astrid Biles Beck |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2000 |isbn=978-0-8028-2400-4 |page=[https://archive.org/details/eerdmansdictiona0000unse/page/61 61] |access-date=2013 թ․ մարտի 24 |url-access=registration}}</ref>։ [[11-րդ դար]]ում Անատոլիան ենթարկվել է [[Սելջուկներ|սելջուկների արշավանքներին]] և սկսվել է տարածաշրջանի թուրքալեզու ազգերով բնակեցման գործընթացը։ [[1071 թվական]]ի [[Մանազկերտի ճակատամարտ]]ում բյուզանդական զորքերը ջախջախիչ պարտություն են կրում [[սելջուկներ]]ից, որի արդյունքում ներկայիս Թուրքիայի տարածքի վրա ստեղծվում է [[Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանություն]]ը<ref>{{Cite book |title=Turkey: A Country Study |year=1996 |isbn=0-8444-0864-6 |editor1-last=Metz |editor1-first=Helen Chapin |edition=fifth |series=Area handbook series |location=Washington D.C. |chapter=Turkish Origins |lccn=95049612 |chapter-url=http://countrystudies.us/turkey/5.htm}}</ref>։ Սելջուկները ղեկավարում են Անատոլիան մինչև մոնղոլական արշավանքները<ref name=mfk&gl>{{Cite book |last1=Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser |title=The origins of the Ottoman Empire |page=33}}</ref>։ [[1299 թվական]]ին օղուզների ցեղի առաջնորդ [[Օսման I|Օսման I-ը]] Թուրքիայի արևելքում ստեղծում է իր պետությունը, որը, կարճ ժամանակահատվածում ընդարձակվելով, դառնում է աշխարհակալ կայսրություն։ [[14-րդ դար]]ի կեսերին Օսմանյան կայսրությունն իր շուրջն է միավորում Անատոլիան, ինչպես նաև [[Արևելյան Եվրոպա]]յի, [[Արևմտյան Ասիա]]յի և [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յի մեծ մասը։ [[1453|1453 թվականին]] [[Կոստանդնուպոլսի անկում|թուրքերը գրավում են Կոստանդնուպոլիսը]]՝ վերջ դնելով դարերի պատմություն ունեցող Բյուզանդիայի գոյությանը։ Այսպիսով՝ [[Օսմանյան կայսրություն]]ը դառնում է [[Եվրասիա]]յի և [[Աֆրիկա]]յի մեծագույն քաղաքական ուժը։ Կայսրությունն իր հզորության գագաթնակետին հասավ [[16-րդ դար]]ում՝ [[Սուլեյման I|Սուլեյման I-ի]] կառավարման տարիներին։ Երկու դար շարունակ [[Օսմանյան կայսրություն]]ը պահպանեց տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ երկրի կարգավիճակը։ [[20-րդ դար]]ում հեղափոխության ալիքները սկսեցին ալեկոծել Թուրքիայի ափերը։ [[1913 թվական]]ին [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրքերի]] գլխավորած [[Միություն և առաջադիմություն|«Միություն և առաջադիմություն»]] կուսակցությունը Թուրքիայում կատարեց [[Երիտթուրքական հեղափոխություն|ազգային հեղաշրջում]], որի արդյունքում տապալվեց սուլթանի իշխանությունը։ [[Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում|Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին]] երիտթուրքական իշխանություններն իրագործեցին [[Հայոց ցեղասպանություն]]ը, որին զոհ գնաց ավելի քան 1,5 միլիոն հայ։ Միևնույն ժամանակ նման գործողություններ իրականացվեցին նաև [[Հույների ցեղասպանությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրան անմիջապես հաջորդող տարիներին|հույների]] և [[Ասորիների ցեղասպանություն|ասորիների]] նկատմամբ<ref name="SchallerZimmerer">{{Cite journal |last=Schaller |first=Dominik J. |last2=Zimmerer |first2=Jürgen |year=2008 |title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |journal=Journal of Genocide Research |volume=10 |issue=1 |pages=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref>։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Աշխարհամարտում]] Օսմանյան կայսրության կրած պարտությունից հետո կայսրության տարածքը տրոհվեց։ [[Անկարա]]յում իշխանության գլուխ եկավ գեներալ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ը։ Նրա ղեկավարած կառավարությունը հրաժարվեց կատարել [[Սևրի պայմանագիր|Սևրի պայմանագրով]] նախատեսված դրույթները, որի արդյունքում սկսվեց [[Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Թուրքիայի անկախության համար մղվող պատերազմը՝ Միլլի]]։ Պատերազմն ավարտվեց թուրքերի հաղթանակով և [[1923 թվական]]ին Թուրքիան հռչակվեց [[Հանրապետություն]]<ref name="Britannica">{{Cite web |year=2007 |title=Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23 |url=http://www.britannica.com/eb/article-44425/Turkey |access-date=2007 թ․ հոկտեմբերի 29 |publisher=Encyclopædia Britannica}}</ref>։ Առաջին նախագահ Մուսթաֆա Քեմալը իրականացրեց [[Քեմալականություն|բազմաթիվ բարեփոխումներ]], որի արդյունքում Թուրքիան դարձավ աշխարհիկ արևմտամետ պետություն<ref>{{Cite web |date=1939 թ․ նոյեմբերի 4 |title=The Political and Strategic Importance of Turkey |url=https://www.jstor.org/stable/25642612 |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 29 |publisher=Royal Institute of International Affairs |pages=3–11 |jstor=25642612 |issue=22 |journal=Bulletin of International News |volume=16}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011 թ․ հունվարի 13 |title=Economic and Strategic Role of Turkey |url=http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/LLN-2011-001/LLN-2011-001.pdf |publisher=House of Lords, Parliament of the United Kingdom}}</ref>։ Թուրքիայի Հանրապետությունը [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված Ազգերի Կազմակերպության]], [[Հյուսիս-Ատլանտյան դաշինք|Հյուսիսատլանտյան դաշինքի]], [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]], [[Եվրոպայի անվտանգության և համագործակցության կազմակերպություն|ԵԱՀԿ-ի]], [[Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպություն|ԻՎԿ-ի]] և [[Մեծ քսանյակ|G-20-ի]] հիմնադիր անդամ է։ Թուրքիայի բարգավաճող տնտեսությունը և դիվանագիտական նախաձեռնությունները հանգեցրին նրան, որ երկիրը ճանաչվեց տարածաշրջանի գլխավոր ուժ<ref name=giga-hamburg.de1>{{Cite web |title=The Political Economy of Regional Power: Turkey |url=http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210210237/http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf |archive-date=2014 թ․ փետրվարի 10 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=giga-hamburg.de}}</ref><ref name=isanet.org1>{{Cite web |title=Theoretical Analysis of Turkey as a Regional Power |url=http://web.isanet.org/Web/Conferences/FLACSO-ISA%20BuenosAires%202014/Archive/3bae0df8-d05d-4837-9811-73216a2a95bf.pdf |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=web.isanet.org}}</ref>։ Մինչև 2017 թվականի սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվեն, Թուրքիան եղել է [[խորհրդարանական հանրապետություն]]։ Ներկայումս երկիրն ունի կառավարման նախագահական ձև։ Երկրի քաղաքականության մեջ կարևոր նշանակություն ունեն [[Թուրքիայի սահմանադրություն|սահմանադրությունն]] ու [[Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով|խորհրդարանը]] (մեջլիս)։ Թուրքիայի ներկայիս սահմանադրությունը ընդունվել է [[1924|1924 թվականին]]: == Անվան ծագումնաբանություն == Երկրի անվանումը կապված է [[Թուրքերեն|թուրք ժողովրդի]] էթնոնիմի հետ<ref>Scharlipp, Wolfgang (2000). ''An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions''. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. {{ISBN|3-933847-00-1}}, 9783933847003.</ref> և բառացի նշանակում է ''«թուրքերի երկիր»''։ Թուրքական առաջին պետությունը [[Փոքր Ասիա]]յում առաջացել է [[13-րդ դար]]ի վերջին [[14-րդ դար]]ի սկզբին։ Այդ պետությունը [[Օսման-Բեյ|Օսման բեյի]] ([[1299]]-[[1326]]) անունով կոչվել է Օսմանի բեյություն, հետագայում՝ [[Օսմանյան կայսրություն]]։ Թուրքիայի անվան [[Հունարեն|հունական]] տարբերակը ({{lang-el|Τουρκία}}) հիշատակված է [[Բյուզանդիայի կայսրեր|Բյուզանդիայի կայսր]] [[Կոստանդին Ծիրանածին]]ի աշխատության մեջ<ref>{{Cite book |last=Jenkins |first=Romilly James Heald |url=https://archive.org/details/constantineporph00porp |title=De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus |publisher=Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies |year=1967 |isbn=0-88402-021-5 |edition=New, revised |series=Corpus fontium historiae Byzantinae |location=Washington, D.C. |page=[https://archive.org/details/constantineporph00porp/page/65 65] |access-date=2013 թ․ օգոստոսի 28 |url-access=registration}}</ref><ref name="PrinzingSalamon1999">{{Cite book |author1=Günter Prinzing |title=Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996 |author2=Maciej Salamon |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |year=1999 |isbn=978-3-447-04146-1 |page=46}}</ref>։ Հայտնի է նաև, որ հեղինակը «թուրքեր» ասելով նկատի է ունեցել այդ ժամանակահատվածում կայսրության համար վտանգ սպառնացող [[մագյարներ]]ին (հունգարներ)։ Նույն կերպ, բյուզանդական աղբյուրներում «Թուրքիա» անվան տակ հանդես է եկել արևմտաթյուրքական խաքանությունից անջատված [[Խազարական խաքանություն]]ը<ref>{{Cite web |last=Öztürk |first=Özhan |year=2011 |title=Pontus: Antik Çağ'dan Günümüze Karadeniz'in Etnik ve Siyasi Tarihi |url=http://www.karalahana.com/makaleler/kitap/pontus-antik-cagdan-gunumuze-karadeniz-etnik-siyasi-tarihi.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915062836/http://www.karalahana.com/makaleler/kitap/pontus-antik-cagdan-gunumuze-karadeniz-etnik-siyasi-tarihi.htm |archivedate=2012 թ․ սեպտեմբերի 15 |publisher=Genesis Yayınları |page=364 |quote=...&nbsp;Greek term Tourkoi first used for the Khazars in 568 AD. In addition in "De Administrando Imperio" Hungarians call Tourkoi too once known as Sabiroi&nbsp;... |df=dmy |location=Ankara}}</ref>։ [[15–րդ դար|15]]-[[16-րդ դար]]երում [[թուրքեր]]ը դեռ չունեին միասնական ցեղանուն, դրան փոխարինում էր դավանական [[մուսուլման]] անունը։ [[Հայեր]]ը նրանց անվանում էին ''տաճիկ'' (այստեղից էլ՝ անցյալում հայերեն՝ երկրին տրվող ''Տաճկաստան'' անվանումը, որը պաշտոնապես կիռարվում էր նաև 1932 թ․<ref>{{Cite web |title=Hayastani Sotsʻialistakan Khorhdayin Hanrapetutʻyan kartēz |url=https://www.loc.gov/resource/g7150.ct004322/ |accessdate=2020 թ․ հունիսի 2 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref>)։ Երբ ուժեղացավ [[պանիսլամիզմ]]ն ու [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյաների]] նկատմամբ հալածանքը, ապա տաճիկ ասելով հայերը նկատի էին ունենում ընդհանրապես ճնշող, դաժան անձ կամ ժողովուրդ (մինչև այժմ էլ հայերենում պահպանվել է ''տաճիկ կտրել'' դարձվածքը, որը նշանակում է «սաստիկ կատաղել, դաժանանալ»)։ == Պատմություն == {{Հիմնական|Թուրքիայի պատմություն}} === Անատոլիայի և Արևելյան Թրակիայի նախապատմություն === {{Հիմնական|Անատոլիայի նախապատմություն|Անատոլիայի հնագույն թագավորություններ}} [[Պատկեր:Lion_Gate,_Hattusa_01.jpg|մինի|266x266px|աջից|Առյուծի դարպասները [[Հատտուսա]]յում՝ [[Խեթական պետություն|Խեթական կայսրության]] մայրաքաղաքում։ Քաղաքի պատմությունը սկսվել է [[մ.թ.ա. 6-րդ դար|մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում]]<ref name="whcunesco">{{Cite web |title=Hattusha: the Hittite Capital |url=http://whc.unesco.org/en/list/377 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=whc.unesco.org}}</ref>]] [[Արևելյան Անատոլիա]]ն մարդկության պատմության հնագույն բնօրրաններից է։ [[Հին անատոլիացիներ]]ը այստեղ հաստատվել են [[Նեոլիթ|նեոլիթի ժամանակահատվածում]] և բնակվել այս տարածքներում մինչև [[Միջին Արևելք]]ում [[հելլենիզմ]]ի տարածումը։ Այդ ժողովուրդներից շատերը խոսում էին [[Հնդեվրոպական լեզուներ|հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին]] պատկանող անատոլիական լեզուներով<ref name="UCLA">{{Cite web |title=The Position of Anatolian |url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20Anatolian.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GNtCVWdz?url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20Anatolian.pdf |archivedate=2013 թ․ մայիսի 5 |access-date=2013 թ․ մայիսի 4 |format=PDF}}</ref>։ Որոշ գիտնականներ ուսումնասիրելով հնագույն ժամանակներում ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում խոսված [[խեթերեն]] և [[Լուվիերեն|լուվիերեն լեզուները,]] [[Անատոլիա]]ն առաջարկել են, որպես [[հնդեվրոպական լեզուներ]]ի հիպոթետիկ կենտրոն<ref name="AnatoliaIndoEuropean">{{Cite journal |last=Balter |first=Michael |date=2004 թ․ փետրվարի 27 |title=Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family? |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1323 |journal=Science |volume=303 |issue=5662 |page=1323 |doi=10.1126/science.303.5662.1323 |pmid=14988549}}</ref>։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը պատմականորեն կոչվում է [[Արևելյան Թրակիա]]։ Այս տարածքները բնակեցվել են [[Նեոլիթյան ժամանակաշրջան|նորքարեդարյան դարաշրջանում]]՝ մ․թ․ա․ մոտ 6000-ական թվականներին՝ առնվազն քառասուն հազար տարի առաջ։ [[Գյոբեկլի թեփե|Գյոբեքլի թեփեն]] (հայկական աղբյուրներում հիշատակված է ''Պորտասար'' անվանումով) մեզ հայտնի ամենահին կրոնածիսական կառույցն է, որը գտնվում է Թուրքիայի տարածքում։ Նեոլիթյան շրջանի այս համալիրը ամենայն հավանականությամբ կառուցվել է [[Մ.թ.ա. 10–րդ դար|մ․թ․ա․ 10-րդ հազարամյակում]]<ref name="ArchMag">{{Cite web |date=Nov–Dec 2008 |title=The World's First Temple |url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329113052/http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html |archive-date=2012 թ․ մարտի 29 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=Archaeology magazine |page=23}}</ref>։ Պեղումների արդյունքում հայտնի է դարձել, որ Գյոբեքլի թեփեն ոչ թե լքվել է, այլ [[Մ.թ.ա. 8–րդ դար|մ․թ․ա․ 8-րդ հազարամյակից]] հետո դիտավորյալ կերպով ամբողջովին հողով ծածկվել։ Թուրքիայի տարածքում ամենալավ պահպանված հնավայրը [[Չաթալ Հույուք]]ն է։ Հնագույն այս քաղաքը կառուցվել է [[Մ.թ.ա. 7-րդ դար|մ․թ․ա․ 7-րդ հազարամյակում]]։ Չաթալ Հույուքից հայտնաբերվել են [[Որսորդություն|որսորդության]] և [[Անասնապահություն|անասնապահության]] զարգացման մակարդակը բացահայտող նյութեր, խեցեղեն, քարե գործիքներ, զենքեր (դաշույններ և այլն) ու զարդեր (նույնիսկ՝ հայելիներ), երկրաչափական նախշերով կավե կնիքներ, ինչպես նաև փայտե ամաններ։ Քաղաքի բնակչության մեջ գերիշխել է որսորդության պաշտամունքը, սկսել են ձևավորվել երկրագործական հավատալիքների տարրերը։ [[2012 թվական]]ի [[հուլիս]]ին Չաթալ Հույուք հնավայրը գրանցվել է [[Թուրքիայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկ|Թուրքիայում ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում]]<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հուլիսի 3 |title=Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List |url=http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117025024/http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |archivedate=2013 թ․ հունվարի 17 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Global Heritage Fund |df=dmy}}</ref>։ Թուրքիայի տարածքում են հայտնաբերվել նաև պատմական [[Տրոյա]] քաղաքի ավերակները<ref>{{Cite web |title=Troy |url=http://www.ancient.eu/troy/ |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |website=ancient.eu}}</ref>։ Անատոլիայի մեզ հայտնի ամենահին բնակիչները եղել են [[նախախեթեր]]ը և [[հուրիներ]]ը՝ ոչ հնդեվրոպական ժողովուրդներ, որոնք բնակվել են Անատոլիայի կենտրոնական և արևելյան շրջաններում՝ մ․թ․ա․ 2300 թվականից ի վեր<ref>{{Cite book |last=Zimansky |first=Paul |title=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |page=103}}</ref>։[[Պատկեր:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|մինի|263x263px|[[Պորտասար|Գյոբեքլի թեփեն]] [[Նեոլիթ|նեոլիթյան շրջանի]] կրոնածիսական համալիր է ներկայիս Թուրքիայի հարավարևելյան հատվածում: Համարվում է աշխարհի ամենահին ծիսական կառույցը|ձախից]][[Մ․թ․ա․ 18-րդ դար]]ի առաջին կեսին  Կուսսարա քաղաքի առաջնորդ Անիտտան միավորում է խեթերի քաղաք-պետությունները և ստեղծում [[Խեթական թագավորություն]]ը։ Այն դառնում է տարածաշրջանի առաջին խոշոր կայսրությունը։ Խեթական պետությունը եղել է վաղ ստրկատիրական պետություն։ Խեթ թագավորները կարճ ժամանակահատվածում ընդլայնում են Խեթական պետության սահմանները՝ ընդգրկելով [[Փոքր Ասիա]]յի մի շարք այլ շրջաններ։ Մ․թ․ա․ 1950 թվականին ասորիները նվաճում են կայսրության հարավարևմտյան շրջանները՝ հիմնադրելով [[Ասորեստան|Ասորեստան պետությունը]]<ref>{{Cite web |title=Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site |url=http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194000/http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |publisher=uakron.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assyrian Identity in Ancient Times And Today' |url=http://www.aina.org/articles/assyrianidentity.pdf |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |format=PDF}}</ref>։ Աշխարհակալ այդ պետությունը գոյատևում է մինչև [[Մ.թ.ա. 605|մ․թ․ա․ 605 թվականը]], երբ  [[Մարաստան]]ի արքա [[Կիաքսար]]ի, [[Բաբելոն]]ի արքա [[Նաբուպալասար]]ի և [[Մեծ Հայք]]ի տիրակալ [[Պարույր Սկայորդի|Պարույր Սկայորդու]] զորքերը միացյալ ուժերով նվաճում են Ասորեստանի մայրաքաղաք [[Նինվե]]ն։ [[Մ.թ.ա. 860|Մ.թ.ա. 860 թվականին]] պատմության թատերաբեմ է դուրս գալիս [[Վանի թագավորություն|ուրարտական պետությունը]], որը ասորեստանյան արձանագրությունների մեջ հիշատակված է, որպես Ասորեստանի հյուսիսային զորեղ մրցակից։ [[Այրարատ]] միջնաշխարհում պատմական վաղ շրջանում ստեղծված քաղաքական կազմավորումը, ի տարբերություն Նաիրյան ազգակից եզրաշխարհների, ապրելով համեմատաբար անխաթար և բնականոն զարգացում, արդեն [[մ.թ.ա. 9-րդ դար]]ի առաջին կեսին հասել է ռազմաքաղաքական և տնտեսական այնպիսի հզորության, որ ի դեմս [[Արամե]] արքայի ոչ միայն հաջողությամբ դիմագրավել է [[Ասորեստան]]ի հարձակումները, այլև գլխավորելով լեռնաշխարհի հայկական ցեղերի ու ցեղային «աշխարհների» համախմբման ընթացքը, կերտել է Արարատյան միասնական տերության հիմքերը։ Ուրարտուն ապրել գոյություն է ունեցել երեք դար և անկում ապրել [[Մ.թ.ա. 590|մ․թ․ա․ 590 թվականին]]։ Խեթական պետության փլուզումից հետո՝ [[Մ․թ․ա․ 1180|մ․թ․ա․ 1180 թվականին]], հնդեվրոպական մի շարք ցեղեր կարողանում են կայսրության աստիճանի հասցնել իրենց պետական միավորները։ Այսպիսով՝ Խեթական թագավորության մասնատման արդյունքում ստեղծվում են [[փռյուգիա]]ցիների և [[կիմերներ]]ի կայսրությունները<ref name="TroyHittiteEmpirePhrygians">{{Cite web |author=The Metropolitan Museum of Art, New York |date=2000 թ․ հոկտեմբեր |title=Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in ''Timeline of Art History.'' |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060910042040/http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm |archivedate=2006 թ․ սեպտեմբերի 10 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art}}</ref>։ [[Մ.թ.ա. 6-րդ դար|Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում]] անկում է ապրում [[Փռյուգիա]]ն։ Վերջինիս իրավահաջորդ պետություններից ամենահզորներն էին [[Լիդիա]]ն, [[Կարիա]]ն և [[Լիկիա]]ն։ === Վաղ շրջան և Բյուզանդական գերիշխանություն === [[Պատկեր:Turkey-3019_-_Hagia_Sophia_(2216460729).jpg|մինի|266x266px|աջից|Սուրբ Սոֆիայի տաճարը, որը ներկայումս վերածված է մզկիթի, հանդիսանում է Ստամբուլի գլխավոր տեսարժանություններից մեկը։ Կառուցվել է [[532]]–[[537|537 թվականներին]] [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդիայի թագավոր]] [[Հուստինիանոս I]]-ի կողմից]][[Մ.թ.ա. 1200|Մ․թ․ա․ 1200 թվականից]] սկսած [[Անատոլիա]]ն բնակեցվել է էոլացիների և հոնիացիների կողմից։ Այդ շրջանում գաղութարարների կողմից ստեղծվում են այնպիսի քաղաքներ, ինչպիսիք են [[Միլեթ]]ը, [[Եփեսոս]]ը, [[Զմյուռնիա]]ն (ներկայումս՝ Իզմիր) և [[Բյուզանդիոն]]ը (ներկայումս՝ Ստամբուլ)<ref>{{Cite web |author=Mark Cartwright |title=Celsus Library |url=http://www.ancient.eu/Celsus_Library/ |access-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Ancient.eu}}</ref>։ Վերջիններս հիմնադրվել են [[Մ.թ.ա. 657|մ․թ․ա․ 657 թվականին]] [[Մեգարա]]յից գաղթած հույն գաղութարարների կողմից<ref>{{Cite web |title=Hagia Sophia |url=https://global.britannica.com/topic/Hagia-Sophia |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429163151/https://global.britannica.com/topic/Hagia-Sophia |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 29 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref>։ [[Կիմերներ]]ի և [[Սկյութներ|սկյութական ցեղերի]] ավերիչ ասպատակություններ հետևանքով թուլացած [[Ասորեստանի կործանում]]ից հետո ժամանակակից Թուրքիայի արևելյան հողերի վրա [[Մ.թ.ա. 570|մ.թ.ա. 570 թվականին]] ձևավորվում է [[Երվանդունյաց թագավորություն|Երվանդունյաց Հայաստանի թագավորությունը]], որը շուտով դառնում է տարածաշրջանի ամենաազդեցիկ պետություններից մեկը<ref name="LewisBoardman1994">{{Cite book |author1=D. M. Lewis |url={{Google books |plainurl=yes |id=vx251bK988gC |page=462 }} |title=The Cambridge Ancient History |author2=John Boardman |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-23348-4 |page=444 |access-date=2013 թ․ ապրիլի 7}}</ref>։ Հյուսիսարևմտյան Թուրքիայում [[Մ.թ.ա. 475|մ․թ․ա․ 475 թվականին]] հիմնադրվում է Օդրիսի թագավորությունը։ [[Մ.թ.ա. 6-րդ դար|Մ․թ․ա․ 6-րդ դարում]] Անատոլիան նվաճվում է [[Աքեմենյան Պարսկաստան]]ի կողմից<ref name="A companion to Ancient Macedonia">Joseph Roisman, Ian Worthington. [https://books.google.am/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345&lpg=PA345&dq=Achaemenid+Persians+ruled+balkans&source=bl&ots=K7qasgPG1K&sig=lkiajbVuNcHEbI5Lz3MnvIUBG1U&hl=hy&sa=X&ei=sb6RVP2qHoPUaqeGgZgE&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=Achaemenid%20Persians%20ruled%20balkans&f=false "A companion to Ancient Macedonia"] John Wiley & Sons, 2011. {{ISBN|144435163X}} pp 135–138, p 343</ref>։ [[Հույն-պարսկական պատերազմներ]]ը սկսվում են այն բանից հետո, երբ [[Պոլիս|հունական քաղաք պետությունները]] և [[Անատոլիա]]ն [[Մ.թ.ա. 499|մ․թ․ա․ 499 թվականին]] դադարում են հարկեր վճարել պարսից գանձանակ և ապստամբում են պարսկական տիրապետության դեմ։ [[Մ.թ.ա. 334|Մ․թ․ա․ 334 թվականին]] Թուրքիայի տարածքն ընկնում է [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] տիրապետության տակ, ինչն էլ հանգեցնում է տարածաշրջանի միատարրությանն ու հունականացմանը<ref name="PersiansInAsiaMinor">{{Cite web |author=Hooker, Richard |date=1999 թ․ հունիսի 6 |title=Ancient Greece: The Persian Wars |url=http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/PERSIAN.HTM |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/5uNLYWJA2?url=http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/PERSIAN.HTM |archivedate=2010 թ․ նոյեմբերի 20 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 22 |publisher=Washington State University, Washington, United States |df=dmy}}</ref>։ Ալեքսանդր Մեծի մահից հետո՝ [[Մ.թ.ա. 323|մ․թ․ա․ 323 թվականին]], Անատոլիայի տարածքում ստեղծվում են մի շարք փոքրիկ [[Հելլենիստական դարաշրջան|հելլենիստական թագավորություններ]], որոնք մինչև [[Մ.թ.ա. 1–ին դար|մ․թ․ա․ 1-ին դարի]] կեսը դառնում են [[Հռոմեական Հանրապետություն|Հռոմեական Հանրապետության]] մաս<ref name="AlexanderToRome">{{Cite web |author=The Metropolitan Museum of Art, New York |date=2000 թ․ հոկտեմբեր |title=Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in ''Timeline of Art History.'' |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061214003932/http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm |archivedate=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art}}</ref>։ Ալեքսանդրի օրոք սկսված հունականացման գործընթացը արագացվում է հռոմեական իշխանությունների կողմից, իսկ վաղ քրիստոնեական դարաշրջանում տեղի անատոլիական լեզուներն ու մշակույթը փոխարինվում են [[Հին հունարեն|հին հունական լեզվով]] և [[Հին Հունաստանի մշակույթ|մշակույթով]]<ref name="Hout2011">{{Cite book |author=Theo van den Hout |url=https://archive.org/details/elementsofhittit0000hout |title=The Elements of Hittite |date=2011 թ․ հոկտեմբերի 27 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-50178-1 |page=[https://archive.org/details/elementsofhittit0000hout/page/n18 1] |access-date=2013 թ․ մարտի 24}}</ref>։ [[Մ.թ.ա. 1–ին դար|Մ․թ․ա․ 1-ին դարից]] մինչև [[3–րդ դար|3-րդ դարը]] մերօրյա Թուրքիան դառնում է [[կռվախնձոր]] հռոմեացիների և հարևան պարթևների միջև։ Շուտով տարածքային վեճերը վերաճեցում են [[Հռոմեա-պարսկական պատերազմներ|հռոմեա-պարթևական երկարատև պատերազմների]]։ [[324 թվական]]ին [[Կոստանդիանոս Ա Մեծ|Կոստանդիանոս Մեծը]] [[Բյուզանդիոն]]ը դարձնում է [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] նոր մայրաքաղաք՝ այն անվանելով ''«Նոր Հռոմ»''<ref>{{Cite web |author=Daniel C. Waugh |year=2004 |title=Constantinople/Istanbul |url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/turkey/istanbul/istanbul.html |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 26 |publisher=University of Washington, Seattle, Washington}}</ref>։ [[Թեոդոսիոս Ա Մեծ|Թեոդոսիոս I Մեծի]] մահից հետո՝ [[395 թվական]]ին, [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական աշխարհակալ կայսրությունը]] բաժանվում է [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն|արևմտյան]] և [[Արևելյան Հռոմեական կայսրություն|արևելյան հատվածների]], իսկ Բյուզանդիոնը՝ [[Կոստանդնուպոլիս]] անվան տակ, դառնում է [[Բյուզանդական կայսրություն|Արևելյան Հռոմեական կայսրության]] [[մայրաքաղաք]]ը։ Այս կայսրությունը, որը հետագայում կոչվում է Բյուզանդիա, վերահսկողություն է սահմանում Թուրքիայի տարածքի մեծ մասի վրա, մինչդեռ [[Սասանյան Պարսկաստան]]ը իշխում էր արևելքում։ 4-7-րդ դարերը նշանավորվում են [[Բյուզանդա-սասանյան պատերազմներ|բյուզանդա-սասանյան երկարատև պատերազմներով]]։ Պատերազմական գործողությունները հիմնականում տեղի են ունենում Թուրքիայի տարածքում։ {| class="graytable" |+ | width="30%" |[[Պատկեր:Aspendos_Amphitheatre.jpg|կենտրոն|265փքս]] | width="30%" |[[Պատկեր:Celsus_Library,_Ephesus.jpg|կենտրոն|265փքս]] | width="35%" |[[Պատկեր:East_Terrace_(4961356591).jpg|կենտրոն|265փքս]] |- | align="center" |Ասպենդոս քաղաքը գտնվում է ծովային [[Կիլիկիա]]յում՝Անթալիայից [[45]] կմ արևելյան, Եվրիմեդոն գետի ձախ ափին։ Հին շրջանում, գտնվելով տարանցիկ [[ճանապարհ]]ների հատման կետում, [[քաղաք]]ը բարգավաճել է։ Ասպենդոսի ավերակներում դեռ երևում է [[Հելլենականության դարաշրջան|հելլենիստական ոճով]] կառուցված [[թատրոն]]ը<ref>{{Cite web |title=The Theatre of Aspendos |url=http://www.vitruvius.be/theateraspendos.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103065255/http://www.vitruvius.be/theateraspendos.htm |archive-date=2018 թ․ նոյեմբերի 3 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Vitruvius.be}}</ref>։ | align="center" |Ցելսուսի գրադարնը հռոմեական մատենագրերի պահոց է, որը գտնվում է հնագույն [[Եփեսոս]] քաղաքում։ Կառուցվել է Տիբերիոս Հուլիոսի կողմից։ | align="center" |[[Նեմրութ (լեռ)|Նեմրութ լեռան]] լանջերին գտնվում է [[Կոմմագենե]]ի թագավոր [[Անտիոքոս Ա Կոմմագենացի|Անտիոքոս Ա Երվանդունու]] կառուցած դամբարանաբլուր-սրբավայրը, որի արևելյան և արևմտյան կողմերի արհեստական հարթակներին դրված են արձաններ, ինչպես նաև բարձրաքանդակներով ու արձանագրություններովայլ կոթողներ։ Համալիրի կենտրոնում դրված է հին հայերի գերագույն աստված [[Արամազդ]]ի արձանը<ref name="whc.unesco.orgx">{{Cite web |title=Nemrut Dağ |url=http://whc.unesco.org/en/list/448 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 17 |website=whc.unesco.org}}</ref>։ |} === Սելջուկներ և Օսմանյան կայսրության կազմավորում === {{Հիմնական|Ռումի սուլթանություն|Սելջուկյան սուլթանություն|Օսմանյան կայսրություն}}{{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն =<center>[[Օղուզներ]]ի կայա ցեղի առաջնորդ [[Էրթուղրուլ]]ն ու որդին՝ [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] հիմնադիր [[Օսման I]]-ը</center> | լայնություն1 = 235 | լայնություն2 = 220 | պատկեր1 = | պատկեր2 = Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png }}[[Սելջուկներ|Սելջուկ-թուրքերի]] նախնիներն ապրում էին [[Չինաստան]]ից հյուսիս ընկած տարածքներում և [[Միջին Ասիա]]յում։ Նրանք զբաղվում էին [[Անասնապահություն|քոչվորական անասնապահությամբ]] և տեղից տեղ էին շարժվում իրենց ընտանիքների ու հոտերի հետ միասին։ Շուտով սելջուկները քոչելով բռնեցին արևելքի ուղին և [[10-րդ դար]]ում հաստատվեցին [[Պարսկաստան]]ում։ Հետագայում այն դառնում է Թողրուլ բեկի ստեղծած [[Իկոնիայի սուլթանություն|Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանության]] վարչական կենտրոնը։ [[11-րդ դար]]ի երկրորդ կեսին սելջուկները սկսեցին ներթափանցել [[միջնադարյան Հայաստան]] և [[Արևելյան Անատոլիա|Անատոլիայի արևելյան շրջաններ]]։ [[1071 թվական]]ին սելջուկները [[Մանազկերտի ճակատամարտ|Մանազկերտի դաշտում]] ծանր պարտության մատնեցին մայրամուտի շրջանում գտնվող [[Բյուզանդական կայսրության բանակ]]ին և այդ թվականից ի վեր սկսվեց այդ տարածքների [[Պանթյուրքիզմ|թուրքացման գործընթացը]]։ Աստիճանաբար [[Թյուրքերեն|թյուրքերեն լեզուն]] և [[իսլամ]]ը սկսեցին գերակշռել [[Հունաստան]]ում, [[Արևելյան Անատոլիա]]յում, [[Հայաստան]]ում և [[Վրաստան]]ում։ [[1243|1243 թվականին]] սելջուկ-թուրքերը խոշոր պարտություն կրեցին մոնղոլներից, որը նպաստեց [[Սելջուկյան կայսրություն|Սելջուկյան կայսրության]] տարրալուծմանը։ Սելջուկների սկսած թուրքացման գործընթացը հաջորդ հարյուրամյակում շարունակում է տարածաշրջանի մյուս խոշոր [[Օսմանյան կայսրություն|իսլամադավան կայսրությունը]], որը կարժ ժամանակամիջոցում դառնում է աշխարհի ամենաազդեցիկ երկրներից մեկը։ Օսմանյան պետությունը ստեղծվում է [[Փոքր Ասիա]]յի [[հյուսիս]]-[[արևմուտք]]ում՝ [[Օղուզներ|թյուրքական քոչվոր օղուզ ցեղի]] մի ճյուղի ձևավորած փոքրիկ իշխանությունների՝ բեյլիքություններ հիմքի վրա։ Նրա իրավահաջորդը (ով Ռումի սուլթանից տարածք էր ստացել՝ որպես կախյալ իշխանություն)՝ [[Օսման-Բեյ|Օսման բեյը]], [[1299|1299 թվականին]] միավորում է [[Փոքր Ասիա]]յի քոչվոր ցեղերին և իրեն հռչակում է [[Ռումի սուլթանություն]]ից անկախ։ Օսման բեյի նորաստեղծ իշխանությունը հետագայում նրա անունով կոչվում է Օսմանյան, իսկ բնակիչները՝ թուրք-օսմաններ։ Օսման բեյը [[Բյուզանդիա]]յի տարածքների հաշվին իշխանությունն ընդարձակել է դեպի [[արևմուտք]]. [[1301|1301 թվականին]] թուրքերը նվաճում են [[Ենիշեհր]] [[քաղաք]]ը և դարձնում իրենց նստավայրը։ Նրա որդին՝ [[Օրհան I|Օրհան բեյը]], գրավում է [[Բուրսա]]ն և այն դարձնում [[մայրաքաղաք]]։ Նրա օրոք Օսմանյան պետության սահմանները [[հյուսիս]]ում հասնում են մինչև [[Սև ծով]], [[արևմուտք]]ում՝ [[Մարմարա ծով|Մարմարա ծով]] և [[Դարդանելի նեղուց]], իսկ [[արևելք]]ում մինչև Թուրքիայի Հանրապետության ներկայիս մայրաքաղաք [[Անկարա]]։ [[1362|1362 թվականին]] [[Մուրադ I|Մուրադ I-ի]] կողմից ստեղծվում է թուրքական բանակային նոր զորատեսակ, որոնք հիմնականում կազմվում են [[ենիչերիներ]]ից։ Ենիչերիները դեռահաս մանչեր էին, ովքեր հավաքագրվում էին ոչ իսլամադավան ընտանիքներից, ստանում էին ռազմական կրթություն և դառնում առաջնակարգ հետևակայիններ։ [[1371|1371 թվականին]] Մուրադի զորքերը [[Մարիցա (գետ)|Մարիցա գետի]] մոտ ջախջախիչ պարտության են մատնում [[Հարավային Եվրոպա]]յի քրիստոնյա տիրակալների 20-հազարանոց բանակին, որից հետո թուրք հրոսակավորները բռնազավթում են [[Մակեդոնիա (Հունաստան)|Մակեդոնիայի]] [[Հունաստանի քաղաքների ցանկ|քաղաքները]]։ Այդ հաղթանակները թույլ տվեցին ավելացնել թուրքերի ներկայությունը [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզում]], ինչպես նաև վերջնականապես պարտության մատնել [[Սերբիա]]յի և [[Բուլղարիայի թագավորություն|Բուլղարիայի]] թագավորներին։ Դարավերջին արդեն թուրքերը տիրում էր գրեթե ողջ Բալկաններին։ === Օսմանյան կայսրության վերելք և անկում === {{Հիմնական|Կոստանդնուպոլսի անկում|Օսմանյան կայսրության վերացում|Երիտթուրքական հեղափոխություն|Հայոց ցեղասպանություն}} [[Պատկեր:Benjamin-Constant-The_Entry_of_Mahomet_II_into_Constantinople-1876.jpg|մինի|321x321փքս|[[Մեհմեդ II]] Ֆաթիհը մտնում է Կոստանդնուպոլիս]] [[1453 թվական]]ի [[ապրիլ]]ին օսմանյան զորքերը սկսում են [[Կոստանդնուպոլսի անկում|Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի նվաճումը]]։ [[Կոստանդնուպոլսի պաշարումներ|63-օրյա հերոսական դիմադրությունից]] հետո [[Բյուզանդիա|բյուզանդացիներն]] անձնատուր են լինում և թուրքերը անցնելով [[Ոսկեղջյուր|Ոսկեղջյուր նավահանգիստը]] ներխուժում են դարերի պատմություն ունեցող քաղաք։ Գրավելով [[Կոստանդնուպոլիս]]ը՝ թուրքերը փակում են [[Կոստանդնուպոլսի պատմություն|1500-ամյա պատմություն]] ունեցող [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] վերջին էջը։ [[1514|1514 թվականին]] սուլթան [[Սելիմ I|Սելիմ I-ը]] (1512-1520) հաջողությամբ ընդարձակում է կայսրության հարավային և արևելյան սահմանները՝ [[Չալդիրանի ճակատամարտ]]ում հաղթանակ տանելով [[Սեֆյան Պարսկաստան|Սեֆյան Իրանի]] նկատմամբ։ [[1517թվական|1517 թվականին]] Սելիմը կայսրությանն է միացնում նաև [[Ալժիր]]ն ու [[Եգիպտոս]]ը՝ [[Կարմիր ծով]]ում ստեղծելով մշտական նավատորմ։ Հետագա տարիներին [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան Թուրքիան]] [[Հնդկական օվկիանոս]]ի, այդ թվում [[Կարմիր ծով]]ի, [[Արաբական ծով]]ի և [[Պարսից ծոց]]իգերիշխանության համար մրցակցության մեջ է մտնում [[Պորտուգալիայի կայսրություն|Պորտուգալական կայսրության]] հետ։ [[16-րդ դար|16]]-[[18-րդ դար]]երում տեղի են ունենում [[Թուրք-պարսկական պատերազմներ|թուրք-պարսկական մի շարք ռազմական բախումներ]], որի ժամանակ հաջողությունը ժպտում է մերթ մեկին և մերթ մյուսին։ Թուրք-պարսկական պատերազմները շարունակվում են [[Զենդիներ]]ի, [[Աֆշարյաններ]]ի և [[Ղաջարիների դինաստիա|Ղաջարիների հարստությունների]] օրոք՝ մինչև [[19-րդ դար]]ի առաջին կեսը։ Այս շրջանում [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] համար լուրջ սպառնալիք էր հանդիսանում [[Ցարական Ռուսաստան]]ը։ [[18-րդ դար]]ի երկրորդ կեսերից սկսած Օսմանյան կայսրությունը բռնեց ետադիմական ռեակցիայի ուղին։ [[1829|1829 թվականին]] Օսմանյան կայսրությունից անկախացավ առաջին հպատակ երկիրը՝ [[Հունաստան]]ը, որը ստանալով միջազգային հանրության օժանդակությունը կարողացավ դարավոր դադարից հետո ստեղծել [[Հունաստանի թագավորություն|անկախ պետականություն]]։ Գիտակցելով վերահաս վտանգը՝ սուլթան [[Մահմուդ II|Մահմուդ II-ը]] երկրում կատարեց արմատական փոփոխություններ, որոնք ուղղված էին [[Օսմանյան կայսրության արդիականացում|Օսմանյան կայսրության արդիականացմանը]]։ Այդ բարեփոխումները հետագայում ստացան [[թանզիմաթ]] անվանումը։ Օգտվելով թանզիմաթյան բարենորոգումներից՝ [[Միդհաթ փաշա]]ն [[1876 թվական]]ին ծավալեց նոր [[Թուրքիայի սահմանադրական պատմություն|սահմանադրական շարժում]], սակայն անգամ այդ շարժումը չկանխեց Օսմանյան կայսրության տարրալուծման վտանգը։ Ռազմական ուժի և հարստության կրճատման ֆոնի վրա աստիճանաբար սկսվեց կայսրության փլուզումը։ [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմներից]] հետո իրադարձություններն այլ ընթացք ստացան։ Թուրքահպատակ տարածքներում սկսվեցին էթնիկ լարվածություններ, որոնց անմիջականորեն նպաստում էր թուրքական կենտրոնական կառավարության վարած քաղաքականությունը։ Կայսրության տարբեր հատվածներում հալածանքների ենթարկվեցին ազգային փոքրամասնությունները։ Իրավիճակն էլ ավելի բարդացավ այն ժամանակ, երբ պալատական հեղաշրջման արդյունքում կայսրության ղեկը ստանձնեց [[Աբդուլ Համիդ II|Աբդուլ Համիդ II-ը]], ով իրագործեց [[Արևմտահայերի զանգվածային կոտորածներ (1894-1896)|արևմտահայերի զանգվածային կոտորածները]]։ [[Աբդուլ Համիդ II|Աբդուլ Համիդը]] ահ ու սարսափ տարածելով իր ենթակա տարածքներում և արքունիքում կարողացավ կենտրոնացնել իշխանությունը, սակայն այն իր ձեռքում երկար պահել չկարողացավ։ [[1908 թվական]]ին [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրքերը]] երկրում կատարեցին [[Երիտթուրքական հեղափոխություն|հեղաշրջում]], իսկ [[1913 թվական]]ին Թուրքիայում ստեղծվեց [[Երեք փաշաներ|եռապետական կառավարման համակարգ]]։ Իշխանությունը կենտրոնացվեց երեք իշխանական մարմինների՝ [[Թալեաթ Մեհմեդ|Թալեաթ]], [[Ջեմալ փաշա|Ջեմալ]] և [[Էնվեր փաշա|Էնվեր]] փաշաների ձեռքում։ [[Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմում|Օսմանյան կայսրությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] մասնակցում է [[Եռյակ դաշինք|Քառյակ դաշինքի]] կազմում։ Պատերազմական գործողությունների ավարտից հետո Թուրքիան հայտարարվում է, որպես պարտված կողմ և վերջինիս ճակատագիրը հանձնվում է [[Անտանտ|Անտանտի երկրների]] դատին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում երիտթուրքական կառավարությունն իրագործում է [[Հայոց ցեղասպանություն]]ը, որին զոհ են գնում շուրջ 1,5 միլիոն հայեր։ Թուրքական կառավարությունը մինչ օրս հրաժարվում է այդ իրադարձությունները ճանաչել, որպես [[ցեղասպանություն]] և պնդում է, որ հայերը տեղահանվել են արևելյան պատերազմական գոտուց։ Այդ տարիներին նման գործողություններ են կատարվել նաև Օսմանյան կայսրության տարածքում բնակվող [[Հույների ցեղասպանությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրան անմիջապես հաջորդող տարիներին|հույների]] և [[Ասորիների ցեղասպանություն|ասորիների]] նկատմամբ։ === Հանրապետական Թուրքիա === {{Հիմնական|Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք}} [[Պատկեր:Ataturk_visits_a_school.jpg|մինի|272x272px|1931 թ. Փետրվարի 1-ին Աթաթուրքը այցելում է Իզմիրի աղջիկների համար նախատեսված ավագ դպրոց: Ստամբուլի համալսարանը 1933 թվականի մայիսի 31-ին համալսարանական օրենսդրությամբ վերակազմավորելուց հետո Թուրքիայի կառավարությունը խառը սեռի կրթություն է մտցրել Թուրքիայի ակադեմիաներին, քոլեջներին և համալսարաններին: 1915 թ.-ին ՝ Օսմանյան ժամանակաշրջանում, Ստամբուլի ժամանակակից համալսարանի նախորդի նախորդ ՝ Իլհամ Դարլըֆունունուի մասնաճյուղի համար բացվեց աղջկա ուսանողների համար նախատեսված առանձին բաժին]] [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքում դաշնակիցները գրավում են [[Ստամբուլ]]ն ու [[Իզմիր]]ը, իսկ [[1918 թվական]]ի [[հոկտեմբերի 30]]-ի [[Մուդրոսի զինադադար]]ով Թուրքիան ենթարկվում է կապիտուլյացիայի։ [[1919|1919 թվականի]] [[հուլիսի 23]]-ից մինչև [[օգոստոսի 6]]-ը [[Էրզրում]]ում տեղի է ունենում ''«Արևելյան վիլայեթների իրավունքների պաշտպանության»'' կոնգրեսը, որն ընտրում է «ներկայացուցչական կոմիտե»՝ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալի]] գլխավորությամբ։ Դա նոր Թուրքիայի առաջին ժամանակավոր կառավարությունն Էր։ [[1919|1919 թվականի]] [[սեպտեմբերի 4]]-[[Սեպտեմբերի 11|11-ին]] [[Սեբաստիա]]յում տեղի է ունենում «Անատոլիայի և Ռումելիայի իրավունքների պաշտպանության ընկերությունների» համաթուրքական կոնգրեսը, որին մասնակցում են 33 պատգամավոր [[Անատոլիա]]յի և [[Ռումելիա]]յի (Եվրոպայում թուրքական տիրապետության տակ գտնվող տարածքներ) վիլայեթներից։ Վեհաժողովը չի ճանաչում [[Մուդրոսի զինադադար]]ով որոշված սահմանները և պայքարի կոչ է անում՝ պահպանելու [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] տարածքային ամբողջականությունը։ Սկսվում է [[Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Թուրքիայի անկախության համար պատերազմը]] անտանտյան զորքերի և թուրք ազատարարների միջև։ Թուրքական ուժերը գլխավորում է գեներալ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ը։ Արյունարբու մարտերից հետո թուրքերը [[Գալիպլոլիի մարտ|Գալիպոլիի ճակատամարտում]] առավելության են հասնում դաշնակիցների նկատմամբ և [[1922 թվական]]ի [[Հոկտեմբերի 11|հոկտեմբերի 11-ին]] պատերազմն ավարտվում է։ Վճռական պատերազմից հետո Թուրքիան վերջնականապես հրաժարվում է կատարել [[Սևրի պայմանագիր|Սևրի պայմանագրով]] նախատեսված դրույթները<ref name="Atatürk">{{Cite book |last=Mango |first=Andrew |url=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1 |title=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |publisher=Overlook |year=2000 |isbn=1-58567-011-1 |page=lxxviii}}</ref>։ [[1922 թվական]]ի [[Սեպտեմբերի 18|սեպտեմբերի 18-ին]] դաշնակիցների զորքերը դուրս բերվեցին երկրի տարածքից<ref name="18sep1922">{{Cite book |last1=Heper, Criss |first1=Metin, Nur Bilge |url=https://books.google.de/books?id=mKoanep9aBEC&pg=PA317&lpg=PA317&dq=18+september+1922+turkey&source=bl&ots=JVM4J2gIfA&sig=YI8EzGXtvQFst3HeB57XijlllXA&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwj3iLXQu_bMAhWpKsAKHVB3CqcQ6AEISzAH#v=onepage&q=18%20september%201922%20turkey&f=false |title=Historical Dictionary of Turkey |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6281-4}}</ref>, իսկ երկրի [[Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով|օրենսդիր մարմինը]] հող նախապատրաստեց [[Հանրապետություն|հանրապետական կառավարման համակարգի]] անցնելու համար։ [[Պատկեր:Protect_Your_Republic_Protest_-_6_(2007-04-14)_edit.jpg|մինի|աջից|296x296px|Հանրապետականների բողոքի ակցիաները [[Անկարա]]յում՝ [[Անըթքաբիր|Մուսթաֆա Քեմալի դամբարանի]] մոտ, [[2007 թվական]]]] [[1922 թվական]]ի [[Նոյեմբերի 1|նոյեմբերի 1-ին]] [[Անկարա]]յում տեղակայված խորհրդարանը պաշտոնապես վերացրեց [[սուլթան]]ությունը, դրանով իսկ վերջ դնելով [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] 623-ամյա միապետական կառավարման պատմությանը։ [[1923 թվական]]ի [[Հուլիսի 24|հուլիսի 24-ի]] [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրով]] Թուրքիայի Հանրապետությունը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվեց, որպես [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] իրավահաջորդ<ref>{{Cite book |last=Axiarlis |first=Evangelia |url=https://archive.org/details/politicalislamse0000axia |title=Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party |date=2014 |publisher=I.B. Tauris |p=[https://archive.org/details/politicalislamse0000axia/page/n30 11]}}</ref>։ [[1923 թվական]]ի [[Հոկտեմբերի 29|հոկտեմբերի 29-ին]] Անկարան դարձավ Թուրքիայի մայրաքաղաքը։ Լոզանի պայմանագրից ելնելով տեղի ունեցավ [[հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն]], որի արդյունքում Թուրքիայից տեղահանվեցին 1,1 միլիոն հույներ, իսկ [[Հունաստան]]ից՝ 380 հազար իսլամադավան ազգություններ (մեծ մասամբ՝ թուրքեր)<ref name="Clogg">{{Cite book |last=Clogg |first=Richard |url={{Google books |plainurl=yes |id=H5pyUIY4THYC }} |title=A Concise History of Greece |date=2002 թ․ հունիսի 20 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-00479-4 |page=101 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9}}</ref>։ [[Թուրքիայի անկախության պատերազմ|Անկախության համար մղվող պայքարի]] գործիչ Մուսթաֆա Քեմալը դարձավ [[Թուրքիայի նախագահների ցանկ|Թուրքիայի առաջին նախագահը]]՝ ստանալով «թուրքերի հայր» (Աթաթուրք) տիտղոսը։ Կառավարման առաջին իսկ տարիներին Մուսթաֆա Քեմալը ձեռնամուխ եղավ մի շարք [[Քեմալական բարեփոխումներ|արմատական բարեփոխումների]] իրականացմանը։ Այդ ճանապարհին կարևոր քայլ էր [[Թուրքիայի սահմանադրական պատմություն|համաթուրքական առաջին աշխարհիկ սահմանադրության ընդունում]]<ref name="BoweringCrone2012">{{Cite book |author1=Gerhard Bowering |url={{Google books |plainurl=yes |id=JHcZlo12SGoC |page=49 }} |title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |author2=Patricia Crone |author3=Wadad Kadi |author4=Devin J. Stewart |author5=Muhammad Qasim Zaman |author6=Mahan Mirza |date=2012 թ․ նոյեմբերի 28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3855-4 |page=49<!-- |quote=Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé&nbsp;... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923.&nbsp;... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens. --> |access-date=2013 թ․ օգոստոսի 14}}</ref>։ 1935 թվականին 18 կին պատգամավորներ դարձավ Թուրքիայի մեջլիսի անդամ։ Աթաթուրքի մահից հետո՝ [[1938|1938 թվականի]] [[Նոյեմբերի 10|նոյեմբերի 10-ին]], [[Իսմեթ Ինյոնյու]]ն, ով հեղաշրջման տարիներին եղել է Մուսթաֆա Քեմալի կողմնակիցներից մեկը, դառնում է Թուրքիայի Հանրապետության իշխանության ղեկավարը<ref>{{Cite web |title=Turkey holds first election that allows women to vote |url=http://blog.oup.com/2012/02/turkey-women-vote/ |work=OUPblog}}</ref>։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի սկզբնական շրջանում Թուրքիան պահպանել է [[Չեզոքություն|հարաբերական չեզոքություն]], սակայն 1945 թվականի փետրվարի 23-ից ի վեր վերջինս սկսել է կռվել դաշնակիցների կողմից։ 1945 թվականի հունիսի 26-ին Թուրքիան դառնում է [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված Ազգերի Կազմակերպության համաձայնագրի]] անդամ<ref name="Turkey_UN">{{Cite web |date=2006 թ․ հուլիսի 3 |title=Growth in United Nations membership (1945–2005) |url=https://www.un.org/Overview/growth.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160117212320/http://www.un.org/Overview/growth.htm |archivedate=2016 թ․ հունվարի 17 |access-date=2006 թ․ հոկտեմբերի 30 |publisher=United Nations |df=dmy}}</ref>։ Նույն թվականին տապալվեց Թուրքիայի միակուսակցական վարչակարգը և երկրում անցկացվեց առաջին բազմակուսակցական ընտրությունը։ [[1948|1948 թվականին]] Թուրքիան միացել է [[Մարշալի պլան|Մարշալյան պլանին]], իսկ [[1949|1949 թվականին]]՝ [[Եվրոպական խորհուրդ|Եվրոպական խորհրդին]]։ 1950 թվականի ընտրություններում հաղթանակ է տանում [[Ջելալ Բայար]]ի գլխավորած Ժողովրդավարական կուսակցությունը։ Վերջինիս ղեկավարած կուսակցությունը հաղթանակ է տանում 1954 և 1957 թվականների ընտրություններում ևս։ Կորեական պատերազմում ՄԱԿ-ի ուժերի հետ համատեղ իրականացրած առաքելությունից հետո 1952 թվականին Թուրքիան միացավ [[ՆԱՏՕ|ՆԱՏՕ-ին]]։ Հետագայում Թուրքիան դարձավ [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] հիմնադիր անդամ<ref name="Truman Doctrine">{{Cite book |last=Huston |first=James A. |url=https://archive.org/details/outpostsalliesus0000hust |title=Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953 |publisher=Susquehanna University Press |year=1988 |isbn=0-941664-84-8 |page=[https://archive.org/details/outpostsalliesus0000hust/page/134 134]}}</ref><ref name="oecd.org">{{Cite web |title=Members and partners |url=http://www.oecd.org/about/membersandpartners/list-oecd-member-countries.htm |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |website=OECD}}</ref>։ {{պանորամա|Panaroma Anıtkabir.jpg|1200px|align-cap=center|<center>[[Անըթքաբիր]], Թուրքական Հանրապետության հիմնադիր [[Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ի դամբարանը [[Անկարա]]յում</center>}} == Աշխարհագրություն == {{Հիմնական|Թուրքիայի աշխարհագրական շրջաններ}} [[Պատկեր:Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|մինի|277x277px|աջից|[[Վանա լիճ]]ն ու [[Սուրբ Խաչ եկեղեցի (Աղթամար)|Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին]]։ Վանան երկրի խոշորագույն լիճն է, որը գտնվում է [[Արևելյան Անատոլիա]]յում]]Թուրքիան լինելով միջմայրցամաքային երկիր աշխարհի այն փոքրաթիվ պետություններից է, որի տարածքը միաժամանակ գտնվում է երկու [[աշխարհամաս]]երում։ [[Ասիական Թուրքիա]]ն, որը ներառում է երկրի ընդհանուր տարածքի 97 %-ը, Թուրքիայի եվրոպական հատվածից բաժանվում է [[Բոսֆորի նեղուց|Բոսֆորի]] և [[Դարդանելի նեղուց]]ներով, ինչպես նաև [[Մարմարա ծով]]ով։ [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|Եվրոպական Թուրքիան]] կազմում է երկրի ընդամենը 3 %-ը։ Թուրքիայի տարածքն ունի ավելի քան 1,600 կիլոմետր երկարություն և 800 կիլոմետր լայնություն, իսկ ընդհանուր մակերեսը՝ ներառյալ լճերն ու ներքին ջրերը, կազմում է 23.764 քառակուսի կիլոմետր (9.175 քառակուսի մղոն)։ Այսպիսով՝ Թուրքիայի Հանրապետությունն [[Աշխարհի պետությունները ըստ տարածքի|աշխարհի 37-րդ խոշորագույն երկիրն է՝ ըստ տարածքի]]։ Երկիրը երեք կողմերից շրջապատված է ծովերով։ Արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողողում է [[Եգեյան ծով|Եգեյան]], հյուսիսում՝ [[Սև ծով|Սև]], իսկ հարավում՝ [[Միջերկրական ծով]]ի ջրերը։ Հյուսիս-արևմուտքում Թուրքիայի ափերը ողում են նաև [[Արևելյան Միջերկրական]]ի մաս կազմող [[Մարմարա ծով|Մարմարա ներքին ծովի]] ջրերը։ Թուրքիայի եվրոպական հատվածը՝ [[Արևելյան Թրակիա|պատմական Արևելյան Թրակիան]], զբաղեցնում է [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] արևելյան մասը։ Այսպիսով՝ Եվրոպական Թուրքիան սահմանակցում է նաև [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միության]] անդամ երկու երկրների՝ [[Հունաստան]]ի և [[Բուլղարիա]]յի հետ։ Երկրի ասիական հատվածը հիմնականում զբաղեցնում է Անատոլիա թերակղզին, որը բաղկացած է նեղ ափամերձ հարթավայրերով բարձրաբերձ լեռնաշղթաներից։ Թուրքիան առավելապես լեռնային երկիր է. հիմնականում գտնվում է [[Փոքրասիական բարձրավանդակ]]ի և [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի սահմաններում։ Հյուսիսային և հարավային ափերը բարձրադիր են և թույլ կտրտված։ Հարավային ափին են հարում [[Անթալիա]] և [[Չուքուրօվա]] ցածրադիր հարթավայրերը։ Արևմտյան ափը խիստ կտրտված է։ Փոքրասիական բարձրավանդակը և մասամբ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ը հյուսիսից եզերված են [[Պոնտական լեռներ]]ով (բարձրությունը՝ մինչև 3931 մ), հարավից՝ [[Տավրոսի լեռներ]]ով (մինչև ''3726'' մ), որոնք արևելքում ձուլվում են Հաքյարի լեռներին (մինչև ''4168'' մ) Փոքրասիական բարձրավանդակի արևմտյան մասը բաղկացած է մինչև 2500 մ բարձրության լայնակի ձգվող զուգահեռ լեռնաշղթաներից, կենտրոնական մասն զբաղեցնում է Անատոլիական սարահարթը։ [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի՝ Թուրքիային պատկանող մասում առանձնանում են մի շարք գոգավորություններ և սարահարթեր։ Արևելյան Թուրքիայում գերակշիռ մաս են կազմում Տավրոսի լեռնահամակարգի բարձրալեռները։ Ալպյան ծալքավորման վերին փուլերում վերակենդանացած խորքային բեկվածքներն ու երիտասարդ խզվածքները Տավրոսում առաջացրել են բեկորային լեռներին հատուկ մորֆոլոգիա։ Լեռնային գոտիների և բազուկների խզումնաաստիճանավոր, մեծ մասամբ [[զառիթափ]] լանջերին զուգահեռ ձևավորվում են բազմաթիվ իջվածքային միջլեռնային գոգավորություններ, որոնցով անցնում են Սեյհան, Ջեյհան, Կզըլ-Իրմակ, [[Եփրատ]] և այլ գետեր։ <center>'''Թուրքիայի բնություն'''</center> <gallery mode="packed" heights="160"> Պատկեր:Winter Morning in Cappadocia.jpg|Ձմեռային առավոտ [[Կապադովկիա]]յում Պատկեր:Vue du lac de Van.jpg|[[Վանա լիճ]]ը Թուրքիայի խոշորագույն լիճն է Պատկեր:Ararat ast 2002176 lrg.jpg|[[Արարատ լեռ]]՝ Թուրքիայի ամենաբարձր կետը Պատկեր:Aras River with Nagorno Karabakh-Azerbaijan at Right - Iran at Left - Iranian Azerbaijan - Iran (7421349614).jpg|[[Արաքս գետ]]ը հոսում է հայ-թուրքական սահմանով մեկ </gallery> Թուրքիայի այս տարածաշրջանը նշանավոր է գետերի և լճերի առատությամբ։ Արևելյան Թուրքիայում են գտնվում այնպիսի գետեր, ինչպիսիք են Եփրատը, Տիգրիսը, Արաքսը։ Լճերից խոշորագույնը Վանան է, որը Թուրքիայի խոշորագույն լիճը լինելուց բացի հանդիսանում է նաև  [[Մերձավոր Արևելք]]ի մեծությամբ երկրորդ լիճը՝ Իրանում գտնվող [[Ուրմիո լիճ|Ուրմիո]] լճից հետո։ Փոքրիկ նեղուցուվ լիճը բաժանվում է ծանծաղ հյուսիսային և ավելի խոշոր հարավային հատվածի, որտեղ խորությունը հասնում է 451 մետրի։ Վանա լճի միջին խորությունը հասնում է 161,2 մետրի, ջրի ընդհանուր ծավալը՝ 576 կմ³։ Ափերը հիմնական ժայռոտ են։ Վանա լճում տեղակայված են բազմաթիվ մանր կղզյակներ, մասնավորապես ափերի մոտ, և չորս խոշոր կղզիներ՝ Ղադիր ([[Լիմ կղզի|Լիմ]]), [[Կտուց (կղզի)|Կտուց]], [[Աղթամար]] և [[Առտեր]]։ Ղադիրը (Լիմ) ամենամեծ կղզին է, որը գտնվում է լճի հյուսիսային մասում։ Վանա լճից ոչ հեռու գտնվում են նաև [[Նազիկ (լիճ)|Նազիկ]] (դեպի հյուսիս-արևմուտք, ծովի մակերևույթից 1870 մ բարձրության վրա), [[Արճակ (լիճ)|Արճակ]] (արևելքում, ծովի մակերևույթից 1890 մետր բարձրության վրա) և Արին (հյուսիսում) լճերը։ Թուրքիայի ամենաբարձր կետը Արարատ լեռն է՝ 5165 մետր բարձրությամբ։ Արարատի գագաթը պատված է [[Հավերժական սառցույթ|հավերժական սառցույթով,]] որը 1957 թվականից ի վեր սկսել է փոքրանալ։ Ուշ 1950-ականներին Բլումենթալը հետազոտել է և պարզել, որ կան գագաթի ձյունից գոյացել են 11 սառցադաշտեր, որոնք ծածկում են շուրջ 11 կմ քառակուսի մակերես։ Սարահարթերը կազմված են հնագույն լավային ծածկույթներից, նրանց վրա վեր են խոյանում բազմաթիվ հզոր հանգած հրաբուխներ՝ [[Արարատ]]ը, [[Սիփան]]ը, [[Նեմրութ (լեռ)|Նեմրութը]] և ուրիշներ։ [[Հայկական Տավրոս]]ից հարավ գտնվում է Զեզիրե սարավանդի հյուսիսային մասը։ [[Եվրոպա]]կան Թուրքիայի Սեծովյան ափի երկայնքով ձգվում է Իսթրանջա լեռնաշղթան Թուրքիայի տարածքը գտնվում է Միջերկրածովյան ծալքավոր գեոսինկլինալային գոտու սահմաններում։ Այստեղ առանձնանում են Պոնտոսի և Տավրոսի ալպյան ծալքավոր համակարգերը, որոնց միջև գտնվում է մինչքեմբրի և մասամբ պալեոզոյի բյուրեղային ապարներից կազմված Կենտրոնա-Անատոլական ծալքավոր միջակա զոնան։ Հարավ-արևելքում անցնում է հնագույն Աֆրո-արաբական պլատֆորմի եզրային կքվածքը։ Թուրքիան բաժանված է յոթ աշխարհագրական տարածաշրջանների՝ Մարմարա, Եգեյան, Սևծովյան, Կենտրոնական Անատոլիա, Արևելյան Անատոլիա, Հարավարևելյան Անատոլիա և Միջերկրածովյան։ Թուրքիայի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով, հատկապես՝ քրոմիտների, [[բորատ]]ների, բոքսիտների, [[վոլֆրամ]]ի, [[սնդիկ]]ի, ծարիրի, պղնձի, քարածխի պաշարներով։ Կան նաև [[նավթ]]ի, մանգանի, երկաթի, կապարի, ցինկի, գորշածխի, մագնեզիտի, բարիտի, կորունդի, ասբեստի, ֆլյուորիտի, ծծմբի, ֆոսֆատների, քարաղի և այլ հանածոների արդյունաբերական նշանակություն ունեցող հանքավայրեր։ Ներքին սարահարթերում գերիշխում են կիսաանապատային բաց գորշ և մոխրագույն հողերը, իջվածքներում՝ աղուտները, [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի տափաստանային շրջաններում՝ սևահողերը, ծովափնյա շրջաններում՝ շագանակագույն, հյուսիս-արևելքի խոնավ մերձարևադարձերում՝ կարմրահողերը և լեռնաանտառային գորշ հողերը, իսկ 2000-2100 մ բարձրությունից սկսած՝ լեռնամարգագետնային հողերը։ <center>{{Համայնապատկեր|Pontic_Panorama.jpg|1108px|<center>Պոնտոսի լեռների համայնապատկերը</center>}}</center> === Կլիմայական պայմաններ === [[Պատկեր:Turkey koppen (hy).png|մինի|282x282px|աջից|Թուրքիայի կլիմայական գոտիների բազմազանությունը]] Թուրքիայի կլիման հիմնականում [[Ցամաքային կլիմա|ցամաքային]] է, իսկ ափամերձ շրջաններում՝ [[Բարեխառն գոտիներ|բարեխառն]] և [[Միջերկրածովյան կլիմա|միջերկրածովյան]]։ [[Լեռ|Լեռնային ռելիեֆը]] ստեղծում է [[Կլիմայական գոտիներ|կլիմայական շրջանների մեծ բազմազանություն]]։ [[Եգեյան ծով|Եգեյան]] և [[Միջերկրական ծով]]երի հարակից թուրքական տարածքներին բնորոշ է [[միջերկրածովյան կլիմա]]ն՝ տաք, չոր ամառներով և մեղմ ձմեռներով<ref name="Meteo">{{Cite web |title=Թուրքիայի կլիմա |url=http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5uiX1HeYH?url=http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 4 |access-date=2014 թ․ հունվարի 24 |publisher=Մետեորոլոգիայի գլխավոր վարչություն}}</ref>։ [[Սևծովյան տարածաշրջան|Սևծովյան տարածքների]] կլիման ձևավորվել է [[Ծովային կլիմա|օվկիանոսային կլիմայի]] ազդեցությամբ։ Այդ տարածքներին բնորոշ են ամառային տապերը և ցրտաշունչ, տեղումնառատ ձմեռները։ [[Սևծովյան տարածաշրջան|Սևծովյան ափը]] երկրի ամենատեղումնառատ շրջանը<ref name="Meteo" />։ Թուրքիայի արևելյան մասում տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է 2200 մմ (այն երկրում տեղումների քանակի ամենաբարձր ցուցանիշն է)։ [[Մարմարա ծով]]ի [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|ափամերձ շրջանները]]՝ այն տարածքները, որոնք [[Եգեյան ծով]]ը կապում են [[Սև ծով]]ին, ունեն անցողիկ կլիմա։ Այս տեղամասին բնորոշ է միաժամանակ և՛ միջերկրածովյան, և՛ օվկիանոսայի կլիմայի առկայությունը։ Մարմարա և Սև ծովերի հարակից տարածքներում ձյան տեղումներ գրանցվում են գրեթե ամեն ձմեռ, սակայն դրանք հալվում են մի քանի օրից։ Ի հակադրություն սրա՝ ձյունը հազվագյուտ երևույթ է հանդիսանում Եգեյան և Միջերկրածովյան երկրամասերում<ref name="Meteo" />։ Ափամերձ բարձրադիր լեռները խոչընդոտում են միջերկրական ծովի [[Գոլֆստրիմ|տաք օդային հոսանքների]] տարածումը երկրի ներքին շրջաններ։ Ի տարբերություն արևադարձային Թուրքիայի՝ կլիմայական պայմանները բավականին տարբեր են [[Արևելյան Անատոլիա]]յում<ref name="Meteo" />։ Սարահարթի արևելքում հատկապես խստաշունչ են ձմեռային ամիսները։ Ձյունը կարող է պահպանվել առնվազն 120 օր։ Տարվա ամենաշոգ ամիսը մայիսն է, իսկ հուլիսն ու օգոստոսն ամենաթեժ ամիսներն են։ [[Հունվար]]ը տարվա ամենացուրտ ամիսն է։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում 5&nbsp։°C է, սարահարթերում՝ 0&nbsp։°C-ից, -5&nbsp։°C, [[հուլիս]]ի միջին ջերմաստիճանը [[Սև ծով|Սև]] և [[Մարմարա ծով]]երի ափերին 22&nbsp։°C-ից մինչև 24&nbsp։°C է, [[Եգեյան ծով|Եգեյան]] և [[Միջերկրական ծով]]երի ափերին՝ 25&nbsp։°C-ից 32&nbsp։°C, ներքին սարահարթերում՝ 15&nbsp։°C-ից 22&nbsp։°C: Տարեկան տեղումները 1000-2000 մմ-ից՝ ափամերձ լեռներում մինչև 3000 մմ, Պոնտական լեռների արևելյան մասում, Անատոլական սարահարթի ներքին շրջաններում՝ 200-350 մմ, [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի լեռներում՝ 300-600 մմ<ref name="Meteo" />։ {{Եղանակի Աղյուսակ | location = Ստամբուլ | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C= 22.0 | Feb record high C= 23.2 | Mar record high C= 29.3 | Apr record high C= 33.6 | May record high C= 34.5 | Jun record high C= 40.0 | Jul record high C= 41.5 | Aug record high C= 39.6 | Sep record high C= 36.6 | Oct record high C= 34.0 | Nov record high C= 26.5 | Dec record high C= 25.8 | Jan high C = 8.5 | Feb high C = 9.0 | Mar high C = 10.8 | Apr high C = 15.4 | May high C = 20.0 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.6 | Aug high C = 26.8 | Sep high C = 23.7 | Oct high C = 19.1 | Nov high C = 14.7 | Dec high C = 10.8 | Jan mean C= 5.7 | Feb mean C= 5.7 | Mar mean C= 7.0 | Apr mean C= 11.1 | May mean C= 15.7 | Jun mean C= 20.4 | Jul mean C= 22.9 | Aug mean C= 23.1 | Sep mean C= 19.8 | Oct mean C= 15.6 | Nov mean C= 11.5 | Dec mean C= 8.0 | Jan low C = 3.2 | Feb low C = 3.1 | Mar low C = 4.2 | Apr low C = 7.7 | May low C = 12.1 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.5 | Aug low C = 20.1 | Sep low C = 16.8 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 8.9 | Dec low C = 5.5 | Jan record low C= -11.0 | Feb record low C= -8.4 | Mar record low C= -5.8 | Apr record low C= -1.4 | May record low C= 3.0 | Jun record low C= 8.5 | Jul record low C= 12.0 | Aug record low C= 12.3 | Sep record low C= 7.1 | Oct record low C= 0.6 | Nov record low C= -2.2 | Dec record low C= -7.0 | Jan precipitation mm = 105.0 | Feb precipitation mm = 78.0 | Mar precipitation mm = 70.8 | Apr precipitation mm = 45.2 | May precipitation mm = 34.1 | Jun precipitation mm = 35.0 | Jul precipitation mm = 31.6 | Aug precipitation mm = 40.7 | Sep precipitation mm = 59.5 | Oct precipitation mm = 90.0 | Nov precipitation mm = 101.3 | Dec precipitation mm = 122.0 | Jan precipitation days = 17.5 | Feb precipitation days = 15.3 | Mar precipitation days = 13.8 | Apr precipitation days = 10.4 | May precipitation days = 8.1 | Jun precipitation days = 6.1 | Jul precipitation days = 4.2 | Aug precipitation days = 4.9 | Sep precipitation days = 7.4 | Oct precipitation days = 11.3 | Nov precipitation days = 13.2 | Dec precipitation days = 17.2 | unit precipitation days = 0.1 mm | Jan sun = 71.3 | Feb sun = 87.6 | Mar sun = 133.3 | Apr sun = 180.0 | May sun = 251.1 | Jun sun = 300.0 | Jul sun = 322.4 | Aug sun = 294.5 | Sep sun = 243.0 | Oct sun = 164.3 | Nov sun = 102.0 | Dec sun = 68.2 | source 1 = Türkiye Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (Turkish State Meteorological Service)}} === Կենսաբազմազանություն === {{Main|Թուրքիայի բուսական աշխարհ|Թուրքիայի կենդանական աշխարհ}} {{See also|Թուրքիայի բնապահպանական հիմնախնդիրներ}} [[պատկեր:Sumela Showing Location.JPG|thumb|[[Սումելա վանք|Սումելա վանական համալիրը]] [[Պոնտական լեռներ|Պոնտոսի լեռներում]]։ Այս լեռները ձևավորում են տարատեսական ծառերի, ֆլորայի և ֆաունայի յուրօրինակ էկոհամակարգ:]] Թուրքիայի արտասովոր էկոհամակարգը և բնակության վայրի բազմազանությունը հանգեցրել են տեսակների զանազանության տարածմանը<ref>{{Cite web |title=Biodiversity in Turkey |url=http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>։ [[Անատոլիա]]ն բազմատեսակ բույսերի հայրենիքն է, որոնք օգտագործվում են [[թուրքական խոհանոց]]ում։ Այդ բուսատեսակները մեծապես մշակվում են [[Գյուղատնտեսությունը Թուրքիայում|թուրքական գյուղատնտեսություն]]ում։ Որոշ բույսերի նախնիներ, որոնք եղել են մարդկության սննդի հիմնական մատակարարներ, մինչ օրս աճում են Թուրքիայում։ Թուրքիայի ֆաունան ավելի բազմազան է, քան նրա ֆլորան։ [[Եվրոպա]]յում ներկայումս բնակվում են շուրջ 60 000 կենդանատեսակներ, մինչդեռ Թուրքիայում կենդանատեսակների թիվը հասնում է 80 000-ի (մոտ 100 000, եթե հաշվենք նաև ենթատեսակները)<ref name=allaboutturkey>{{Cite web |title=Turkey's flora and fauna |url=http://www.allaboutturkey.com/turkfauna.htm |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=allaboutturkey.com}}</ref>։ Հյուսիսանատոլիական փշատերև ծառերը և սաղարթախիտ անտառները կազմում են էկոհամակարգ, որը գտնվում է Թուրքիայի հյուսիսային մասում՝ Պոնտական լեռներում, մինչդեռ Կովկասյան խառը անտառները տարածվում են երկրի հյուսիսարևելյան մասում՝ ձգվելով մինչև թուրք-վրացական սահմանագիծը։ Ժամանակակից Թուրքիայի տարածքը համարվում է եվրասիական որոշ կենդանատեսակների բնօրրանը։ Այդ կենդանատեսակներից են [[լորաճուռակ]]ը, [[բերկուտ]]ը, [[գերեզմանարծիվ]], [[փոքր շահնարծիվ]]ը, [[կովկասյան մայրեհավ]]ը, [[կարմրաճակատ սերինոս]]ը և [[կարմրաթև մագլցող]]ը<ref>{{Cite book |last=Couzens |first=Dominic |title=Top 100 Birding Sites of the World |publisher=[[University of California Press]] |year=2008 |isbn=978-0-520-25932-4 |pages=73–75}}</ref>։ Պոնտոսի լեռնազանգվածի և [[Սև ծով]]ի միջև առկա նեղ ափամերձ շերտը համարվում է Էուքսին-կոլխիդական խառը անտառների բնօրրանը։ Այստեղ են գտնվում աշխարհի մեղմ արևադարձային անտառների մեծ մասը<ref>{{Cite web |title=Pontic Mountains and highlands |url=http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226144110/http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm |archivedate=2014 թ․ փետրվարի 26 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |df=dmy}}</ref>։ [[Սոճի էլդարյան|Էլդարյան սոճին]] մեծապես տարածված է Թուրքիայում և Միջերկրական ծովի ափերին գտնվող մյուս երկրներում։ [[Վարդակակաչ]]ների որոշ վայրի տեսակներ բնորոշ են Անատոլիային։ Ծաղիկն առաջին անգամ Արևմտյան Եվրոպայում ի հայտ է եկել 16-րդ դարում։ Վերջինս, սերմերի հետ միասին, բերվել էր Օսմանյան կայսրությունից<ref name="Blunt 7">{{Cite book |last=Blunt |first=Wilfrid |title=Tulipomania |page=7}}</ref><ref>E. S. Forster (trans. et ed.), ''The Turkish Letters of [[Ogier Ghiselin de Busbecq]]'' (Oxford, 1927).</ref>։ Թուրքիայում այսօր կան [[Թուրքիայի ազգային պարկերի ցանկ|40 ազգային պարկեր]], 189 արգելոցներ, 31 արգելավայրեր, 80 պահպանվող տարածքներ և 109 բնության հուշարձաններ, ինչպես օրինակ Գալիպոլիի թերակղզու պատմական ազգային պարկը, Նեմրութ լեռան ազգային պարկը, Անտիկ Տրոյայի ազգային պարկը, Օլյուդենիզի ազգային պարկը և Պոլոնեզքյոյի ազգային պարկը<ref name=ministryofforest>{{Cite web |title=Statistics |url=http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151217050153/http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 17 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=milliparklar.gov.tr |publisher=Ministry of Forest and Water – General Directorare of Nature Conservation and National Parks}}</ref>։ Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայի շրջանում տարածված են [[անգորական կատու]]ն, [[անգորական ճագար]]ը և [[անգորական այծը]]։ Թուրքիայի էնդեմիկ կատվատեսակներից մեկն էլ համարվում է [[Վանա կատու]]ն։ Թուրքիայի էնդեմիկ շնատեսակներից են [[անատոլիական հովվաշուն]]ը, [[Կանգալ (շուն)|կանգալ]]ը, [[Աքսարայ մալաքլիսի շունը|Աքսարայ մալաքլիսի ցեղատեսակի շուն]]ը և Աքբաշ ցեղատեսակի շունը<ref name=gateofturkey>{{Cite web |title=Specific Animals of Turkey |url=http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111002/http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals |archive-date=2016 թ․ մարտի 5 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=gateofturkey.com}}</ref>։ Անատոլիական ընձառյուծի սպանության վերջին գրանցված դեպքը, որն ազգակից է [[առաջավորասիական ընձառյուծ]]ին և բնորոշ Անատոլիայի արևմտյան շրջաններին, տեղի է ունեցել 1974 թվականի հունվարի 17-ին [[Անկարայի մարզ]]ի Բեյփազարը շրջանի Բաղյոզյու գյուղում<ref name="Ertüzün06">Ertüzün, M. (2006). [http://www.ergir.com/last_anatolian_panther.htm ''The last Anatolian Panther''].</ref><ref name=iucn>{{IUCN |assessor=Khorozyan, I. |year=2008 |id=15961 |taxon=Panthera pardus ssp. saxicolor |version=2014.3}}</ref>։ Առաջավորասիական (պարսկական) ընձառյուծը քիչ քանակությամբ հանդիպում է նաև Թուրքիայի հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան մարզերում<ref name=O.E.Can>Can, O. E. (2004). ''[http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf Status, conservation and management of large carnivores in Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813161249/http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf |date=2023-08-13 }}''. Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats. Standing Committee, 24th meeting, 29 November-3 December 2004, Strasbourg.</ref><ref>{{Cite web |title=Diyarbakır'da öldürülen leopar İran Parsı çıktı |url=http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023123101/http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 23 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 22}}</ref>։ Կասպյան վագրը վերացած վագրի ենթատեսակ է (ազգակից է [[ամուրյան վագր]]ին), որը, մինչև 20-րդ դարի կեսերը, տարածված է եղել Թուրքիայի արևելյան մարզերում։ Այս կենդանատեսակի սպանության վերջին դեպքը տեղի է ունեցել 1970 թվականի փետրվարին [[Ուլուդերե]]ում<ref name=O.E.Can /><ref name="Üstay">Üstay, A.H. (1990). ''Hunting in Turkey''. BBA, Istanbul.</ref>։ [[Սովորական լուսան]]ը և [[Եվրոպական վայրի կատու]]ն Թուրքիայի ֆաունային բնորոշ կենդանատեսակներից են, որոնք տարածված են Թուրքիայի անտառներում։ == Պետական կարգ == {{Հիմնական|Թուրքիայի պետական կարգ}} ::Տես նաև` [[Թուրքիայի սահմանադրություն]], [[Բինալի Յըլդըրըմի կաբինետ]] [[Պատկեր:MR.Recep Tayyip Erdoğan.JPG|284x284px|մինի|աջից|[[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ը [[Թուրքիայի նախագահ|Թուրքիայի նախագահի պաշտոնում]] սկսել է պաշտոնավարել [[2014 թվական]]ի [[Օգոստոսի 28|օգոստոսի 28-ից]]։ Հանդիսանում է [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|«Արդարություն և զարգացում» կուսակցության]] նախագահը։]] [[Պատկեր:Portrait of Binali Yıldırım (cropped).jpg|290x290px|մինի|աջից|[[Բինալի Յըլդըրըմ]]ը Թուրքիայի վարչապետի պաշտոնում սկսել է պաշտոնավարել [[2016|2016 թվականի]] [[Մայիսի 24|մայիսի 24-ից]]- մինչև 2018 թվականի հուլիսի 9-ը։ Ներկայումս զբաղեցնում է մեջլիսի խոսնակի պաշտոնը։]] Թուրքիան [[Խորհրդարանական հանրապետություն|խորհրդարանական]] ներկայացուցչական ժողովրդավարություն է։ 1923 թվականին հռչակելով իր անկախությունը՝ Թուրքիան հայտարարվել է որպես աշխարհիկ պետություն։ [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք]]ը երկրում սկսել է տարածել [[լաիցիզմ]]ի (աշխարհիկության) գաղափարախոսությունը<ref name="TR_Secularism">{{Cite book |last=Çarkoğlu |first=Ali |url=https://archive.org/details/religionpolitics0000unse_y3a8 |title=Religion and Politics in Turkey |publisher=Routledge, UK |year=2004 |isbn=0-415-34831-5}}</ref>։ Թուրքիայի գերագույն օրենքը համարվում է երկրի [[Թուրքիայի սահմանադրություն|սահմանադրությունը]]։ Այն սահմանում է թուրքական կառավարության, օրենդիր և դատական իշանությունների հիմնական լիազորությունները և պարտականությունները։ Սահմանադրության համաձայն, Թուրքիան ունիտար կենտրոնացված պետություն է։ Երկրի գլուխը նախագահն է և ունի սահմանադրական լայն լիազորություններ։ Նախագահը ընտրվում է ուղղակի ընտրությունների միջոցով՝ 5 տարի ժամկետով։ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ը Թուրքիայի առաջին նախագահն է, ով ընտրվել է ուղղակի ընտրությունների միջոցով։ Թուրքիայի գործադիր իշխանությունը բաղկացած է վարչապետի ինստիտուտից և նախարարների խորհրդից։ Այս երկուսը միասին կազմում են թուրքական կառավարությունը։ Երկրի [[Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով|խորհրդարանը]] միապալատ է։ Դատական համակարգը անկախ է իշխանության օրենսդիր և գործադիր ճյուղերից։ Թուրքիայի գերագույն դատարանը Սահմանադրական դատարանն է, որը քննում է ընդունված օրենքների և որոշումների համապատասխանությունը երկրի սահմանադրությանը։ Պետական խորհուրդը զբաղվում է վարչական գործերով և վարչական ակտերի քննությամբ, իսկ բարձրագույն վերաքննիչ դատարանը զբաղվում է մնացած բոլոր հարցերով և դատական գործերով<ref name="TR_Constit">{{Cite web |author=Turkish Directorate General of Press and Information |date=2001 թ․ հոկտեմբերի 17 |title=Turkish Constitution |url=http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203170110/http://www.byegm.gov.tr/mevzuat/anayasa/anayasa-ing.htm |archivedate=2007 թ․ փետրվարի 3 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 16 |publisher=Turkish Prime Minister's Office}}</ref>։ Վարչապետը ընտրվում է խորհրդարանի կողմից և, սովորաբար, նա խորհրդարանական նախորդ ընտրությունների ժամանակ ամենաշատ ձայներ հավաքած կուսակցության ներկայացուցիչն է լինում։ Ներկայումս Թուրքիայի վարչապետը [[Բինալի Յըլդըրըմ]]ն է, ով 2016 թվականի մայիսի 24-ին փոխարինել է [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ին։ Երկու սեռերի համար հավասար ընտրական իրավունքը Թուրքիայում գործում է 1933 թվականից սկսած և 18 տարին լրացած [[Թուրքական անձնագիր|Թուրքիայի ցանկացած քաղաքացի]] քվեարկության իրավունք ունի։ [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|Փոփոխված սահմանադրության]] համաձայն Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի պատգամավորների թվաքանակը 550-ից դարձել է 600։ Ընտրությունների ժամանակ երկիրը բաժանվում է 85 ընտրական շրջանների։ Սահմանադրական դատարանը կարող է կասեցնել քաղաքական կուսակցությունների հանրային ֆինանսավորումը կամ արգելել դրանց գործունեությունը, եթե տվյալ կուսակցությունը իրականացնում է հակապետական կամ անջատողական քաղաքականություն<ref>{{Cite news |date=2001 թ․ հուլիսի 31 |title=Euro court backs Turkey Islamist ban |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1466160.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2003 թ․ մարտի 14 |title=Turkey's Kurd party ban criticised |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2850601.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |publisher=BBC}}</ref>։ Կուսակցությունների խորհրդարան անցնելու շեմը կազմում է 10 %<ref name="BYEGM_TrPolSys">{{Cite web |author=Turkish Directorate General of Press and Information |date=2004 թ․ օգոստոսի 24 |title=Political Structure of Turkey |url=http://www.byegm.gov.tr/REFERENCES/Structure.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203025134/http://www.byegm.gov.tr/REFERENCES/Structure.htm |archivedate=2007 թ․ փետրվարի 3 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 14 |publisher=Turkish Prime Minister's Office}}</ref>։ Համաձայն 1982 թվականի սահմանադրության, երկրի խորհրդարանը ընտրում էր նախագահին 7 տարի ժամկետով, ընդ որում առանց վերընտրման իրավունքի։ [[2007|2007 թվականի]] փոփոխությունները նախագահի ընտրության նոր կարգ են սահմանել։ [[Աթաթուրքի բարեփոխումներ]]ի կողմնակիցները, ովքեր կոչվում են քեմալիստներ, ի տարբերություն իսլամամետ [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցության]] ներկայացուցիչների, ավելի քիչ տեղ են տալիս օրենսդիր մարմնում, կրթական համակարգում և հանրային կյանքում կրոնի ունեցած նշանակությանը<ref name="FleetFaroqhi2008p357">{{Cite book |author1=Kate Fleet |title=The Cambridge History of Turkey |author2=Suraiya Faroqhi |author3=Reşat Kasaba |date=2008 թ․ ապրիլի 17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62096-3 |pages=357–358}}</ref>։ Քեմալիստները կողմնակից են դեմոկրատական արժեքներին, լաիցիստական սահմանադրությանը և արևմտյան աշխարհիկ կենսաձևին։ Նրանք կարևորում են պետության մասնակցությունը տնտեսական, կրթական և հանրային ծառայության այլ համակարգերում<ref name="FleetFaroqhi2008p357" />։ Սկսած 1980-ական թվականներին, այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք էին եկամտի անհավասարությունը և դասակարգային տարբերությունները, հանգեցրին իսլամիստական պոպուլիզմի զարգացմանը, որի կողմնակիցները սկսեցին պաշտոններ զբաղեցնել պետական ծառայության, ռազմական, դատական համակարգերում<ref name="FleetFaroqhi2008p357" />։ Թուրքիան Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|ԱԶԿ]]-ի կառավարման ժամանակ երկիրը նահանջել է դեմոկրատական արժեքներից և բռնել [[ավտորիտարիզմ]]ի ուղին<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 30 |title=Turkey quickly sliding into authoritarian rule after move to increase Erdogan's powers |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-increase-executive-powers-president-recep-tayyip-erdogan-authoritarian-rule-government-a7501666.html |access-date=2017 թ․ հունվարի 9 |publisher=The Independent}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Chan |first1=Sewell |date=2017 թ․ հունվարի 9 |title=Turkey's Parliament Starts Debate on Expansion of President's Powers |url=https://www.nytimes.com/2017/01/09/world/middleeast/turkeys-parliament-starts-debate-on-expansion-of-presidents-powers.html |access-date=2017 թ․ հունվարի 9 |publisher=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Dombey |first1=Daniel |title=Turkey's Erdogan lurches toward authoritarianism |url=https://www.ft.com/content/e89e8d74-cfc1-11e3-a2b7-00144feabdc0 |access-date=2017 թ․ հունվարի 10 |publisher=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ նոյեմբերի 1 |title=Can Turkey's Democracy Survive President Erdogan? |url=https://www.nytimes.com/2016/11/02/opinion/can-turkeys-democracy-survive-president-erdogan.html |access-date=2017 թ․ հունվարի 10 |publisher=The New York Times}}</ref>։ Սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքները քննադատվել են [[Եվրոպայի Խորհուրդ|Եվրոպայի Խորհրդի]] ներկայացուցիչների կողմից, ովքեր բնորոշել են արդյունքները՝ որպես «նահանջ դեմոկրատական արժեքներից և անցում ավտորիտար կառավարման համակարգի»<ref>{{Cite web |last1=Braun |first1=Stefan |title=Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie |url=http://www.sueddeutsche.de/politik/erdoan-autokratie-tendenz-in-tuerkei-1.3399343 |access-date=2017 թ․ մարտի 3 |publisher=Süddeutsche Zeitung |language=de}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017 թ․ մարտի 1 |title=EU: Bericht: Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie |url=http://www.zeit.de/news/2017-03/01/eu-bericht-europarat-sieht-tuerkei-auf-dem-weg-in-die-autokratie-01004203 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170304035323/http://www.zeit.de/news/2017-03/01/eu-bericht-europarat-sieht-tuerkei-auf-dem-weg-in-die-autokratie-01004203 |archive-date=2017 թ․ մարտի 4 |access-date=2017 թ․ մարտի 3 |publisher=Die Zeit}}</ref><ref>{{Cite web |title=Türkei: Europarat warnt vor drohender Autokratie |url=https://www.tagesschau.de/ausland/tuerkei-yuecel-105.html |access-date=2017 թ․ մարտի 3 |publisher=Tagesschau |language=de-DE}}</ref>։ Էրդողանն էլ հայտարարել էր, որ եվրոպական կառույցները իրավունք չունեն միջամտելու սուվերեն պետության ներքին գործերին։ 2017 թվականի ապրիլի 16-ին տեղի ունեցած [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|սահմանադրական հանրաքվեի]] արդյունքում երկիրը խորհրդարանական կառավարման համակարգից անցում է կատարել դեպի նախագահական կառավարման համակարգի<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հունվարի 19 |title=Turkish parliament nears approval of presidential system sought by Erdogan |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-politics-constitution-idUSKBN153238 |publisher=Reuters}}</ref>։ Շատ տեսաբանների կարծիքով սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում, Թուրքիան հեռացավ եվրոպական ժողովրդավարական արժեքներից, ինչպես նաև տեղի ունեցավ իշխանության գերկենտրոնացում նախագահի ձեռքում<ref name="euronewsreferendum">{{Cite web |title=Turkish constitutional referendum: TRexit from parliamentary democracy? |url=http://www.euronews.com/2017/03/13/view-turkish-constitutional-referendum-trexit-from-parliamentary-democracy |access-date=2017 թ․ մարտի 14 |website=euronews.com}}</ref><ref name="independent.co.ukx">{{Cite web |title=Turkey constitutional changes: what are they, how did they come about and how are they different? |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-president-recep-tayyip-erdogan-referendum-constitutional-reform-a7539286.html |access-date=2017 թ․ մարտի 28 |website=independent.co.uk}}</ref>։ Սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքում կողմ քվեարկեց 24,811,383 մարդ (ընտրողների 51,34 %-ը), իսկ դեմ քվեարկեց 23,518,232 մարդ կամ ընտրողների 48,66 %-ը<ref>{{Cite web |title=The Latest: Turkey releases official referendum results |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/the-latest-turkey-releases-official-referendum-results/2017/04/27/d1239790-2b74-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505035851/https://www.washingtonpost.com/world/europe/the-latest-turkey-releases-official-referendum-results/2017/04/27/d1239790-2b74-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html |archive-date=2017 թ․ մայիսի 5 |access-date=2017 թ․ մայիսի 2 |publisher=Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=Turkey referendum: Erdogan declares victory |url=http://edition.cnn.com/2017/04/16/europe/turkey-referendum-results-erdogan/ |access-date=2017 թ․ մայիսի 2 |publisher=CNN}}</ref>։ === Մարդու իրավունքներ === {{Main|Մարդու իրավունքները Թուրքիայում}} ''Տես նաև՝ [[Ռասիզմը Թուրքիայում]], [[Գրաքննությունը Թուրքիայում]]'' [[Պատկեր:2013 Taksim Gezi Park protests, a view from Taksim Gezi Park on 4th June 2013 3.JPG|մինի|265x265px|[[Ստամբուլ]]ի [[Թաքսիմ Գեզի]] այգում տեղի ունեցած ցույցերից մի հատված, 2013 թվականի հունիսի 4]] Թուրքիայում [[մարդու իրավունքներ]]ի պաշտպանությունը եղել է բազմաթիվ քննարկումների, բանավեճերի և միջազգային քննադատությունների առարկա։ 1998- 2008 թվականներին [[Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան]]ը ընդդեմ Թուրքիայի ընդունել է շուրջ 1600 դատական որոշումներ, որոնք ուղղված էին երկրում մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, որոշ դեպքերում կյանքի իրավունքի իրացմանը և խոշտանգումներից պաշտպանմանը։ Վճիռների մի մասն էլ վերաբերել են քրդերի իրավունքներին, կանանց իրավունքներին, ԼԳԲՏ իրավունքներին և մամուլի ազատությանը։ Թուրքիայում մարդու իրավունքների լիակատար պաշտպանությունը հանդիսանում է [[ԵՄ]] անդամակցության կարևոր նախապայմաններից մեկը<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հոկտեմբերի 26 |title=Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria |url=http://www.europarl.europa.eu/en/pressroom/content/20101025IPR90072 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322190256/https://www.europarl.europa.eu/en/pressroom/content/20101025IPR90072 |archive-date=2020 թ․ մարտի 22 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=European Parliament Human Rights committee}}</ref>։ Համաձայն Լրագրողների պաշտպանության կոմիտեի, [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցության]] կառավարության ժամանակ մեդիայի աշխատակիցների վրա եղել են ամենաշատ թվով հարձակումները՝ Թուրքիայի պատմության ողջ ընթացքում<ref name=CPJ>{{Cite web |author=Turkey's Press Freedom Crisis |title=Turkey's Press Freedom Crisis |url=http://cpj.org/reports/2012/10/turkeys-press-freedom-crisis-summary.php |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Committee to Protect Journalists}}</ref><ref name="CPJ" />։ Մեծ թվով լրագրողներ ձերբակալվել են՝ «ահաբեկչական գործունեության», «հակապետական գործունեության», «[[Էրգենեկոն]]» կազմակերպության հետ համագործակցության համար, մինչդեռ հազարավոր լրագրողներ ձերբակալվել և դատապարտվել են «թուրք ազգին վիրավորելու» կամ «իսլամը պառակտելու» մեղադրանքներով։ Այս ամենը գրաքննության «կոշտ» դրսևորումներից են<ref name=CPJ />։ 2017 թվականին, ԼՊԿ-ի տվյալներով, թուրքական բանտերում պատիժ են կրում 81 լրագրողներ, ներառյալ «[[Ջումհուրիյեթ]]» թերթի խմբագրակազմը, ովքեր դատապարտվել էին իրենց հոդվածների համար։ Ձերբակալված լրագրողների թվաքանակով Թուրքիան աշխարհում առաջինն է՝ շրջանցելով այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են [[Իրան]]ը, [[Էրիթրեա]]ն և [[Չինաստան]]ը<ref name=CPJ />, իսկ Freemuse-ի տվյալներով երկրում բանտարկված են 9 երաժիշտներ։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում երրորդն է՝ [[Ռուսաստան]]ից և [[Չինաստան]]ից հետո<ref name=freemuse>{{Cite web |title=Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations |url=http://freemuse.org/archives/9534 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314221246/http://freemuse.org/archives/9534 |archive-date=2016 թ․ մարտի 14 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 19 |website=freemuse.org}}</ref>։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի]] նախկին խոսնակ Ֆիլիպ Ջ. Քրոուլին նշել է, որ «Միացյալ Նահանգները անհանգստացած է Թուրքիայում լրագրողների նկատմամբ բռնությունների աճի տեմպերով»<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մարտի 4 |title=Seven journalists arrested in Turkey |url=https://www.theguardian.com/media/greenslade/2011/mar/04/turkey-press-freedom |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |work=The Guardian}}</ref>։ [[Freedom House]]-ը Թուրքիայում մամուլի ազատությունը գնահատել է «ոչ ազատ»<ref name=freedomhouse>{{Cite web |title=Turkey |url=https://freedomhouse.org/country/turkey#.VMnmzS7D8uk |access-date=2015 թ․ հունվարի 29 |website=freedomhouse.org}}</ref>։ Իր «Թուրքիայում ժողովրդավարական ինստիտուտների գործունեությունը» զեկույցում, որը հրապարակվել է 2016 թվականի հունիսի 22-ին, [[Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողով|ԵԽԽՎ]]-ն նշել է, որ «Թուրքիայում տեղի ունեցող զարգացումները սպառնում են մեդիայի և խոսքի ազատությանը, քայքայում են օրենքի իշխանությունը։ Երկրի հարավ-արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունները հաճախ ուղեկցվում են մարդու իրավունքների խախտումներով, որոնք, ըստ կառավարության, կրում են «հակաահաբեկչական բնույթ»։ Այս ամենը կասկածի տակ է դնում որոշ ինստիտուտների գործունեության դեմոկրատական բնույթը»<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հունիսի 23 |title=Rights violations, terror ops threaten Turkey's democratic institutions: PACE |url=http://www.hurriyetdailynews.com/rights-violations-terror-ops-threaten-turkeys-democratic-institutions-pace.aspx?pageID=238&nID=100835&NewsCatID=339 |access-date=2016 թ․ հունիսի 23 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref>։ 2016 թվականի մայիսի 20-ին Թուրքիայի խորհրդարանը պատգամավորների մոտ 1/4-ին զրկեց պատգամավորական անձեռնամխելիության իրավունքից։ Պատգամավորները եղել են ընդդիմադիր [[Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցություն|Ժողովուրդների դեմոկրատական]] և [[Ազգային հանրապետական կուսակցություն (Թուրքիա)|Ազգային հանրապետական կուսակցություններից]]<ref>"[http://www.dw.com/en/turkish-parliament-moves-to-strip-lawmakers-immunity-from-prosecution/a-19270449 Turkish parliament moves to strip lawmakers' immunity from prosecution]". [[Deutsche Welle]]. 20 May 2016.</ref>։ 2016 թվականի հուլիսի 15-ին տեղի ունեցած [[Հեղաշրջման փորձ Թուրքիայում (2016)|հեղաշրջման փորձից]] հետո շուրջ 125 000 դատավորներ, ուսուցիչներ, ոստիկանության աշխատակիցներ, քաղաքացիական ծառայողներ մեղադրվել են հեղաշրջմանը մասնակից լինելու համար, որոնցից 36 000-ին ձերբակալել են։ 130 մեդիա ընկերություններ, ներառյալ 16 հեռուստաընկերություններ և 45 թերթեր փակվել են<ref>"[https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-31/erdogan-s-putsch-purges-spreads-to-key-opposition-newspaper Erdogan Renews Putsch Purge With Targets in Media, Academia]". Bloomberg. 31 October 2016.</ref> թուրքական կառավարության կողմից<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-turkey-security-layoffs-idUSKBN13H0A9 From soldiers to midwives, Turkey dismisses 15,000 more after coup bid]".Reuters. 24 November 2016.</ref>։ === Իրավական համակարգ === {{Main|Թուրքիայի դատական համակարգ}} {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն =Բյուզանդական կայսր [[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս I]]-ի և օսմանյան սուլթան [[Սուլեյման I]]-ի պատկերները [[ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատ]]ի մուտքի մոտ։ Այստեղ փակցված են անցյալի հայտնի դատավորների պատկերները։ | լայնություն = 320 | պատկեր1 = Justinian I bas-relief in the U.S. House of Representatives chamber.jpg | պատկեր2 = Suleiman bas-relief in the U.S. House of Representatives chamber.jpg }} Թուրքիայի իրավական և դատական համակարգերը ամբողջապես ինտեգրված են եվրոպական իրավական համակարգին։ Այսպես, Թուրքիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը, որն ընդունվել է 1926 թվականին, ամբողջապես հիմնված է Շվեյցարիայի քաղաքացիական օրենսգրքի, Պարտավորությունների շվեյցարական օրենսգրքի և Գերմանիայի առևտրային օրենսգրքի վրա։ Թուրքիայի վարչական օրենսգիրքը նմանություններ ունի Ֆրանսիայի վարչական օրենսգրքի հետ, իսկ քրեական օրենսգիրքը՝ Իտալիայի քրեական օրենսգրքի հետ<ref name=mymerhaba.com>{{Cite web |title=Turkish Legal System |url=http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324030156/http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html |archive-date=2016 թ․ մարտի 24 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |website=mymerhaba.com/}}</ref>։ Թուրքիայում իշխանության ճյուղերը միմյանցից տարանջատված են։ Դատական իշխանությունը իրականացվում է անկախ դատարանների կողմից, որոնք հանդես են գալիս ժողովրդի անունից։ Դատարանների անկախությունը և կազմավորումը, դատավորների և դատախազների գործունեության անվտանգությունը, դատավորների և դատախազների գործունեության վերահսկողությունը, ռազմական դատարանները և դրանց կազմավորումը, ինչպես նաև սահմանադրական դատարանի իրավունքները և պարտականությունները ամրագրված են [[Թուրքիայի սահմանադրություն|երկրի սահմանադրության]] մեջ<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr>{{Cite web |title=THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY |url=http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211859/http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |website=uhdigm.adalet.gov.tr/ |publisher=Ministry of Justice}}</ref>։ Համաձայն սահմանադրության 142 հոդվածի, դատարանների կազմավորումը, պարտականությունները, իրավասությունները, գործառույթները և դատական գործընթացը ամրագրված են օրենքով։ Համաձայն սահմանադրության և համապաստասխան օրենքի, թուրքական դատարանները բաժանվում են երեք հիմնական խմբերի։ Դրանք են քաղաքացիական դատարանները, վարչական դատարանները և ռազմական դատարանները։ Յուրաքանչյուր խումբ ներառում է առաջին ատյանի դատարաններ և բարձրագույն դատարաններ։ Վճռաբեկ դատարանը քննում է բոլոր այն գործերը, որոնք չեն վերաբերում այս երեք կատեգորիաներին, բացի այդ դատարանը քննում է նաև բոլոր այն գործերը, որոնց վերաքննման համար բողոք է ներկայացվել վճռաբեկ դատարան<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr />։ Թուրքիայում օրինապահ մարմիններ են [[Անվտանգության գլխավոր վարչություն]]ը, [[Թուրքիայի ժանդարմերիա]]ն, ինչպես նաև Թուրքիայի վարչապետի և ներքին գործերի նախարարության ենթակայության տակ գործող գործակալությունները։ Թուրքիայի արդարադատության նախարարության տվյալներով, 2008 թվականի նոյեմբերի դրությամբ թուրքական բանտերում իրենց պատիժն են կրում շուրջ 100 000 մարդ։ Այս թիվը 2000 թվականի հետ համեմատած կրկնապատկվել է<ref>{{Cite web |title=General Directorate of Judicial Records |url=http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html# |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726172153/http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 26 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 25 |website=adlisicil.adalet.gov}}</ref>։ [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|ԱԶԿ]]-ի և [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի կառավարման ժամանակ, այսինքն սկսած 2013 թվականից, թուրքական դատարանների անկախությանը կասկածամտորեն են վերաբերել ինչպես թուրք, այնպես էլ օտարերկրացի խորհրդարանականները, լրագրողները և քաղաքական գործիչները։ Շատ քաղաքագետների կարծիքով դատավորները դարձել են իշխող կուսակցության «կամակատարները»<ref name=EU2015>{{Cite web |date=2015 թ․ նոյեմբերի 10 |title=European Commission: Turkey 2015 report |url=http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818052601/http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 18 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |work=European Commission}}</ref><ref name=EP2016>{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 14 |title=European Parliament resolution of 14 April 2016 on the 2015 report on Turkey |url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+TA+P8-TA-2016-0133+0+DOC+PDF+V0//EN |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |work=European Parliament}}</ref><ref name=TI2016>{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 7 |title=Turkey’s institutions are failing to comply with good governance principles and combat corruption |url=http://www.transparency.org/news/pressrelease/turkeys_institutions_are_failing_to_comply_with_good_governance_principles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203014904/https://www.transparency.org/news/pressrelease/turkeys_institutions_are_failing_to_comply_with_good_governance_principles |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 3 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |work=Transparency International}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հուլիսի 6 |title=As ISIS attacks mount, Turkey steps up its war on free speech |url=http://europe.newsweek.com/zaman-newspaper-turkey-free-speech-477859 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 6 |publisher=Newsweek}}</ref>։ [[Եվրոպական հանձնաժողով]]ի «Թուրքիա 2015» զեկույցում նշված է, որ դատական համակարգի անկախությունը և իշխանության ճյուղերի տարանջատման սկզբունքի նկատմամբ հարգանքը խարխլվել են, իսկ դատավորները և դատախազները գտնվում են քաղաքական ուժեղ ազդեցության տակ<ref name=EU2015 />։ == Արտաքին քաղաքականություն == {{Main|Թուրքիայի արտաքին քաղաքականություն}} [[Պատկեր:Participants at the 2015 G20 Summit in Turkey.jpg|մինի|ձախից|[[Մեծ քսանյակ]]ի առաջնորդները 2015 թվականին [[Անթալիա]]յում տեղի ունեցած գագաթնաժողովի ժամանակ|279x279px]] Թուրքիան [[ՄԱԿ]]-ի (1945)<ref name=ministryofforeign3>{{Cite web |title=The United Nations Organization and Turkey |url=http://www.mfa.gov.tr/the-united-nations-organization-and-turkey.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>,, [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] (1961)<ref name=ministryofforeign1>{{Cite web |title=Turkey's Relations with the Organization for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=http://www.mfa.gov.tr/oecd.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպություն|Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպության]] (1969)<ref name=ministryofforeign4>{{Cite web |title=The Republic of Turkey and The Organization of The Islamic Conference |url=http://www.mfa.gov.tr/the-islamic-conference--_oic_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[ԵԱՀԿ]]-ի (1973)<ref name=ministryofforeign5>{{Cite web |title=The Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE) |url=http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-organization-for-security-and-cooperation-in-europe-osce.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Տնտեսական համագործակցության կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության]] (1985)<ref name=ministryofforeign6>{{Cite web |title=Turkey's relations with the Economic Cooperation Organization (ECO) |url=http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-economic-cooperation-organization-_eco_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն (ՍԾՏՀ)|Սևծովյան տնտեսական համագործակցության]] (1992)<ref name=ministryofforeign7>{{Cite web |title=The Black Sea Economic Cooperation Organization (BSEC) |url=http://www.mfa.gov.tr/the-black-sea-economic-cooperation-organization-_bsec_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>, [[Իսլամական ութնյակ]]ի (1997)<ref name=ministryofforeign8>{{Cite web |title=D8 |url=http://www.mfa.gov.tr/_d-8_.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref> և [[Մեծ քսանյակ|G 20]]-ի (1999) հիմնադիր անդամ է<ref name=ministryofforeign2>{{Cite web |title=G-20 |url=http://www.mfa.gov.tr/g-20-en.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>։ Թուրքիան եղել է [[ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհուրդ|ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի]] ոչ մշտական անդամ 1951–1952, 1954–1955, 1961 և 2009–2010 թվականներին<ref name="Hürriyet UN Security">{{Cite web |date=2008 թ․ հոկտեմբերի 17 |title=Türkiye'nin üyeliği kabul edildi |url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=10149253&tarih=2008-10-17 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |work=Hürriyet Daily News}}</ref>։ 2012 թվականին Թուրքիան դարձել է [[Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն|Շանհայի համագործակցության կազմակերպության]] գործընկեր անդամ, իսկ 2013 թվականից սկսել է անդամակցել [[Ասիական համագործակցության կազմակերպություն|Ասիական համագործակցության կազմակերպությանը]]<ref name="AFGTUR">{{Cite web |date=2012 թ․ հունիսի 7 |title=SCO accepts Afghanistan as observer, Turkey dialogue partner |url=http://english.peopledaily.com.cn/90883/7839137.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128073821/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7839137.html |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 28 |access-date=2012 թ․ հունիսի 7 |publisher=Xinhua}}</ref><ref name=turkeyjoin>{{Cite web |date=2013 թ․ սեպտեմբերի 26 |title=No: 253, 26 September 2013, Press Release on Turkey’s Membership to the Asia Cooperation Dialogue |url=http://www.mfa.gov.tr/no_-253_-26-september-2013_-press-release-on-turkey_s-membership-to--the-asia-cooperation-dialogue.en.mfa |access-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 26 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Turkey}}</ref>։ [[Պատկեր:EU and Turkey Locator Map (with unrecognized states).png|մինի|1949 թվականին դառնալով [[Եվրոպայի Խորհուրդ|Եվրոպայի Խորհրդի]] առաջին անդամներից մեկը՝ Թուրքիան, [[Անկարայի համաձայնագիր|Անկարայի համաձայնագրով]], 1963 թվականին դարձել է [[Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն|Եվրոպական տնտեսական համագործակցության]] ասոցացված անդամ, 1995 թվականին՝ [[ԵՄ մաքսային միություն|ԵՄ մաքսային միության]], իսկ արդեն 2005 թվականին սկսվել են [[ԵՄ]] անդամակցության բանակցությունները<ref name="TR_EUChrono" />։|251x251px]] Չնայած այն հանգամանքին, որ Թուրքիան մշտապես ունեցել է արևմտամետ դիրքորոշում, Եվրոպայի երկրների հետ հարաբերությունները եղել են թուրքական արտաքին քաղաքականության կարևորագույն բաժիններից մեկը։ 1949 թվականին դառնալով [[Եվրոպայի Խորհուրդ|Եվրոպայի Խորհրդի]] առաջին անդամներից մեկը՝ Թուրքիան, [[Անկարայի համաձայնագիր|Անկարայի համաձայնագրով]], 1963 թվականին դարձել է [[Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն|Եվրոպական տնտեսական համագործակցության]] ասոցացված անդամ։ 1987 թվականին, երկարատև բանակցություններից հետո, Թուրքիան տարածել է ԵԵՏ-ի պաշտոնական թեկնածու։ 1992 թվականին դարձել է [[Արևմտաեվրոպական միություն|Արևմտաեվրոպական միության]] ասոցացված անդամ<ref name="TR_EUChrono">{{Cite web |title=Chronology of Turkey-EU relations |url=http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm |archivedate=2007 թ․ մայիսի 15 |access-date=2006 թ․ հոկտեմբերի 30 |publisher=Turkish Secretariat of European Union Affairs}}</ref>։ 1995 թվականին՝ [[ԵՄ մաքսային միություն|ԵՄ մաքսային միության]], իսկ արդեն 2005 թվականին սկսվել են [[ԵՄ]] անդամակցության բանակցությունները։ Այսօր, ԵՄ անդամակցությունը հանդիսանում է թուրքական արտաքին քաղաքականության հիմնական ռազմավարական նպատակը։ Թուրքիան [[Կիպրոսի հիմնախնդիր|Կիպրոսի հիմնախնդրում]] աջակցում է [[Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն|Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությանը]], ինչն էլ ավելի է բարդեցնում ԵՄ-Թուրքիա հարաբերությունները և խոչընդոտ է հանդիսանում Թուրքիայի եվրաինտեգրման գործընթացի եզրափակման համար<ref name="Mardell">{{Cite news |last=Mardell |first=Mark |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 11 |title=Turkey's EU membership bid stalls |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6170749.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 17 |publisher=BBC=}}</ref>։ Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության մյուս կարևոր ասպեկտներից մեկն է Թուրքիա- [[ԱՄՆ]] հարաբերությունների խորացումը։ Այս երկրները ունեն ռազմավարական ամուր կապեր<ref name="foreignaffairs.com">{{Cite web |title=False Friends. Why the United States Is Getting Tough With Turkey |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/140952/michael-j-koplow/false-friends |access-date=2015 թ․ ապրիլի 6 |website=foreignaffairs.com}}</ref><ref name="fas.org">{{Cite web |title=Turkey: Background and U.S. Relations |url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41368.pdf |access-date=2015 թ․ ապրիլի 6 |website=fas.org}}</ref>։ 1952 թվականին [[ԽՍՀՄ]] կողմից հնարավոր ագրեսիայից խուսափելու համար՝ Թուրքիան անդամակցել է [[ՆԱՏՕ]]-ին, որի արդյունքում Թուրքիան դարձել է ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի տարածաշրջանային գլխավոր գործընկերը։ Թուրքիան Միացյալ Նահանգներից ստանում է քաղաքական, տնտեսական և դիվանագիտական խոշոր աջակցություն։ Բացի այդ, ԱՄՆ-ն աջակցում է Թուրքիային՝ եվրաինտեգրման գործընթացում<ref>{{Cite web |last1=Ziya Öniş |first1=ŞuhnazYılmaz |title=Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity? |url=http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025835/http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 4 |website=istanbul2004.ku.edu.tr/}}</ref>։ [[Սառը պատերազմ]]ից հետո թուրքական արտաքին քաղաքականության նոր թիրախներ են դարձել [[Մերձավոր Արևելք]]ը, [[Կովկաս]]ը և [[Բալկաններ]]ը<ref name="edoc.hu-berlin.de">{{Cite web |last1=Mitrovic |first1=Marija |title=Turkish Foreign Policy towards the Balkans |url=http://edoc.hu-berlin.de/series/getmaseries/2014-10/PDF/10.pdf |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |website=edoc.hu-berlin.de}}</ref>։ [[Պատկեր:NATO_Ministers_of_Defense_and_of_Foreign_Affairs_meet_at_NATO_headquarters_in_Brussels_2010.jpg|ձախից|մինի|[[ՆԱՏՕ]]-ի կազմում [[Թուրքիայի զինված ուժեր]] իրենց մեծությամբ երկրորդն են՝ զիջելով միայն [[ԱՄՆ զինված ուժեր|ԱՄՆ]]-ին։ Թուրքիան անդամակցել է Հյուսիսատլանտյան դաշինքին 1952 թվականին<ref name="ministryofforeign">{{Cite web |title=Turkey's Relations with NATO |url=http://www.mfa.gov.tr/nato.en.mfa |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=mfa.gov.tr}}</ref>։|299x299px]] 1991 թվականին [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ-ի փլուզման]] արդյունքում անկախացան մի շարք թյուրքական երկրների, որոնց հետ Թուրքիան ուներ մշակութային և լեզվական սերտ հարաբերություններ։ Հենց այդ կապերն էլ թույլ տվեց Թուրքիային ընդարձակել իր տնտեսական և քաղաքական հարաբերությունները [[Կենտրոնական Ասիա]]յի երկրների հետ<ref name="Bal2004">{{Cite book |author=İdris Bal |url={{Google books |plainurl=yes |id=vDzjkrTDKjYC |page=269 }} |title=Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era |publisher=Universal-Publishers |year=2004 |isbn=978-1-58112-423-1 |page=269 |access-date=2013 թ․ հունիսի 15}}</ref>, ինչը հնարավորություն տվեց բնական գազը և նավթը [[Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղ]]ի միջոցով հասցնել [[Միջերկրական ծով]]ի ափ։ Այս նավթամուղի միջոցով կասպյան նավթը հասցվեց [[Եվրոպա]]։ Արդյունքում, Թուրքիան դարձավ նաև խոշոր տարանցիկ երկիր՝ արդյունքում ստանալով նաև բազմաթիվ քաղաքական դիվիդենտներ։ 1993 թվականին Թուրքիան խզեց իր հարաբերությունները [[Հայաստան]]ի հետ՝ փակելով [[հայ-թուրքական պետական սահման]]ը<ref>{{Cite book |last=Elanchenny |first=Susae |url={{Google books |plainurl=yes |id=9chOD205h2YC }} |title=Breaking the Ice The Role of Civil Society and Media in Turkey-Armenia Relations An Evaluation of the 'Dialogue-Building between Turkey and Armenia' Project |date=2010 |publisher=Istanbul Kültür University |isbn=605-4233-80-7 |location=Istanbul |page=9}}</ref>։ Թուրքիան [[Ղարաբաղյան հակամարտություն|Արցախյան հակամարտության]] հարցում պաշտպանում է [[Ադրբեջան]]ի դիրքորոշումը, որի հետ ունի դաշնակցային հարաբերություններ։ [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցության]] կառավարման ժամանակ, Թուրքիայի ազդեցությունը մեծացել է [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] նախկին տարածքներում՝ [[Մերձավոր Արևելք]]ում և [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկաններում]]։ Այս ծրագիրը կազմվել էր արտաքին գործերի նախկին նախարար [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ի կողմից։ Մի շարք վերլուծաբաններ այս ծրագիրը կոչել են նաև [[նեոօսմանիզմ]]<ref>{{Cite web |last=Taşpınar |first=Ömer |date=2008 թ․ սեպտեմբեր |title=Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism |url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=22209 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112075125/http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=22209 |archive-date=2011 թ․ հունվարի 12 |access-date=2010 թ․ հունիսի 5 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref><ref>{{Cite book |last=Murinson |first=Alexander |title=Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics) |date=2009 թ․ դեկտեմբեր |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-77892-1 |page=119}}</ref>։ 2010 թվականի դեկտեմբերին տեղի ունեցած [[Արաբական գարուն|Արաբական գարնան]] ժամանակ, Թուրքիան աջակցել է արաբական երկրների ընդդիմադիր որոշ ուժերի, ինչպես օրինակ [[Սիրիա]]յում և [[Եգիպտոս]]ում<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 4 |title=Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support |url=http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071202/http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/ |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 3 |publisher=Euronews}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013 թ․ օգոստոսի 16 |title=Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence |url=http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928233432/http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors |archivedate=2013 թ․ սեպտեմբերի 28 |publisher=Bloomberg |df=dmy}}</ref>։ Արդյունքում լարվել են [[Սիրիա]]յի և [[Եգիպտոս]]ի հարաբերությունները Թուրքիայի հետ<ref>{{Cite web |author=Yaşar Yakış |date=2014 թ․ սեպտեմբերի 29 |title=On Relations between Turkey and Egypt |url=http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005012801/http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html |archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 5 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 19 |publisher=Turkish Weekly}}</ref>։ 2010 թվականին սրվել են նաև [[Իսրայել]]ի և Թուրքիայի դիվանագիտական հարաբերություններ, սակայն դրանք վերականգնվել են 2016 թվականի հունիսին<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ հունիսի 27 |title=Israel and Turkey end rift over Gaza flotilla killings |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-36639834 |access-date=2016 թ․ հունիսի 27 |publisher=BBC}}</ref>։ Թուրքիան ներկայումս որդեգրել է «0 խնդիրներ հարևանների հետ քաղաքականությունը» (մշակվել է [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ի կողմից)<ref>{{Cite web |title=Policy of Zero Problems with our Neighbors |url=http://www.mfa.gov.tr/policy-of-zero-problems-with-our-neighbors.en.mfa |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 19 |publisher=Turkish Ministry of Foreign Affairs}}</ref><ref>{{Cite web |author=Piotr Zalewsky |date=2013 թ․ օգոստոսի 22 |title=How Turkey Went From 'Zero Problems' to Zero Friends |url=https://foreignpolicy.com/2013/08/22/how-turkey-went-from-zero-problems-to-zero-friends/ |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 19 |publisher=Foreign Policy}}</ref>՝ դարձնելով արտաքին քաղաքականության գլխավոր դոկտրին<ref>{{Cite web |author=Mark Lowen |date=2014 թ․ նոյեմբերի 20 |title=Erdogan's 'New Turkey' drifts towards isolation |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-30111043 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=BBC}}</ref>։ 2015 թվականին, Թուրքիան [[Սաուդյան Արաբիա]]յի և [[Կատար]]ի հետ միասին ձևավորել է «ռազմական համագործակցություն» ընդդեմ Սիրիայի նախագահ [[Բաշշար ալ-Ասադ]]ի<ref>{{Cite news |author=Gareth Porter |date=2015 թ․ մայիսի 28 |title=Gulf allies and 'Army of Conquest' |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919055514/http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 19 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |newspaper=Al-Ahram Weekly}}</ref><ref>"[http://www.ibtimes.co.uk/syria-saudi-turkish-alliance-backs-conquest-army-rebels-defeat-bashar-al-assad-1500212 Syria: Saudi-Turkish alliance backs 'Conquest Army' rebels to defeat Bashar al-Assad]". ''International Business Times''. 7 May 2015.</ref>։ 2016 թվականին սրվել էին նաև թուրք-ռուսական հարաբերությունները, որոնք կարգավորվել են 2016 թվականի վերջին։ Հարաբերությունների սրման պատճառ էր դարձել թուրքական ուժայինների կողմից ռուսական ռազմական օդանավի խոցման փաստը<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 28 |title=Syria conflict: Turkey and Russia 'agree ceasefire plan' |url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-38449551 |publisher=[[BBC]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 28 |title=Turkey and Russia agree on draft Syria ceasefire, report says |url=http://edition.cnn.com/2016/12/28/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey/ |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 30 |title=How Russia and Turkey brokered peace in Syria – and sidelined the US |url=http://edition.cnn.com/2016/12/29/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey-analysis/ |publisher=[[CNN]]}}</ref>։ === Հայ-թուրքական հարաբերություններ === {{Հիմնական|Հայ-թուրքական հարաբերություններ}} [[Պատկեր:Armenian-Turkish accord signing.jpg|մինի|296x296px|[[Հայ-թուրքական արձանագրություններ|Հայ-թուրքական արձանագրության]] ստորագրումը [[Էդվարդ Նալբանդյան]]ի և [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ի կողմից]] Չնայած, որ [[1991|1991 թվականի]] [[դեկտեմբերի 24]]-ին Թուրքիան փաստացի ճանաչել է Հայաստանի Հանրապետության անկախություն, սակայն այն մինչ օրս հրաժարվում է դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ, այսինքն դե յուրե ճանաչել Հայաստանի Հանրապետությունը։ [[1993]] թվականին Թուրքիան միակողմանի փակել է օդային և ցամաքային սահմանը Հայաստանի հետ։ Միջազգային հանրության ճնշման ներքո օդային սահմանը վերաբացվել է 1995 թվականին, իսկ ցամաքային սահմանի վերաբացման և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու համար Թուրքիան առաջ էր քաշում մի շարք նախապայմաններ, որոնցից հիմնական են [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ի վերահսկողության տակ գտնվող շրջաններն [[Ադրբեջան]]ին վերադարձը, [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] միջազգային ճանաչումից և ընդհանրապես Թուրքիայի նկատմամբ պահանջներից հրաժարումը։ 1991 թվականից ի վեր հարաբերությունների կարգավորման բազմաթիվ փորձեր են եղել, որոնք անհաջողությամբ են ավարտվել Թուրքիայի որդեգրած դիրքորոշման պատճառով<ref name="mfa"/>։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Թուրքիայի նախագահ [[Աբդուլա Գյուլ|Աբդուլլա Գյուլ]]ը պաշտոնական այցով ժամանել է [[Հայաստան]]՝ դիտելու Հայաստան-Թուրքիա ֆուտբոլային հանդիպումը, իսկ արդեն 2009 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Թուրքիայի [[Բուրսա]] քաղաք է մեկնել ՀՀ նախագաժ [[Սերժ Սարգսյան]]ը՝ դիտելու պատասխան հանդիպումը։ Այս այցերը միջազգային հանրությունը և վերլուծաբանները անվանել են «ֆուտբոլային դիվանագիտություն»։ 2013 թվականի դեկտեմբերի 12-ին [[Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն (ՍԾՏՀ)|Սևծովյան տնտեսական համագործակցության]] [[Երևան]]յան գագաթնաժողովին թուրքական պատվիրակությունը գլխավորել է արտաքին գործերի նախարար [[Ահմեդ Դավութօղլու]]ն։ 2014 թվականի օգոստոսի 28-ին ՀՀ արտաքին գործերի նախարար [[Էդվարդ Նալբանդյան]]ը [[Անկարա]]յում մասնակցել է նախագահ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի երդմնակալության արարողությանը<ref>{{Cite web |title=Թուրքիա - Երկկողմ հարաբերություններ - Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարություն |url=http://mfa.am/hy/country-by-country/tr/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807094659/http://mfa.am/hy/country-by-country/tr |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 7 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |website=mfa.am |language=en}}</ref>։ Չնայած նրան, որ երկու երկրների միջև չկան դիվանագիտական հարաբերություններ, սակայն 2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ին<ref name="establish">{{Cite news |last=Arsu |first=Sebnem |date=2009 թ․ օգոստոսի 31 |title=Turkey and Armenia to Establish Diplomatic Ties |url=http://www.nytimes.com/2009/09/01/world/europe/01armenia.html?_r=1&hp |accessdate=2009 թ․ սեպտեմբերի 1–ին |work=[[Նյու Յորք Թայմս]] |quote=Turkey and Armenia, whose century of hostilities constitutes one of the world's most enduring and acrimonious international rivalries, have agreed to establish diplomatic relations, the two countries announced Monday.}}</ref> հայտարարվեց, որ [[Հայաստան]]ը և Թուրքիան համաձայնվել են երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել<ref name="hurriyetdailynews.com">[http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=turkey-armenia-to-sign-diplomatic-deal-next-month-says-official-2009-09-27 Turkey, Armenia to sign diplomatic deal next month, says official]. ''[[Հուրիեթ]]''. September 27, 2009.</ref>։ Հայ-թուրքական արձանագրությունները [[2008]] թվականի աշնանը [[ՀՀ Նախագահ|ՀՀ նախագահի]]՝ [[Սերժ Սարգսյան]]ի նախաձեռնությամբ սկսված [[հայ-թուրքական հարաբերություններ]]ի կարգավորման նոր փուլի արդյունքում [[2009]] թվականի [[հոկտեմբերի 10]]-ին [[Ցյուրիխ]]ում Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարների ստորագրած արձանագրություններն են<ref name="mfa">{{Cite web |title=Երկկողմ հարաբերություններ, ընդհանուր տեղեկություններ |url=http://www.mfa.am/hy/country-by-country/tr/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807094659/http://mfa.am/hy/country-by-country/tr |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 7 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4}}</ref>։ Ստորագրվել է 2 փաստաթուղթ՝ արձանագրություն, որոնք են՝ * «Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին» * «Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև հարաբերությունների զարգացման մասին»<ref name="mfa"/>։ Սկզբում նախատեսվում էր առանց որևէ նախապայմանի դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի և Թուրքիայի միջև<ref>[http://www.asparez.am/gyumri-hy/haj_tyurkakan_hangyush/ Հայ-թուրքական հանգույց]</ref>։ Երկկողմ հարաբերությունների նորմալացման այդ քայլը հաջողությամբ չի ավարտվել, քանի որ Թուրքիան հենց սկզբից էլ հայտարարել էր, որ չի պատրաստվում վավերացնել նոր պայմանագրերը, քանի դեռ լուծված չէ Արցախի խնդիրը՝ ի օգուտ Ադրբեջանի։ Ի պատասխան դրան Հայաստանը հայտարարել է, որ այդ դեպքում չի պատրաստվում պայքարել վավերագրման համար<ref name="armenianweekly.com">[http://www.armenianweekly.com/2010/04/22/president-sarkisian-announces-suspension-of-protocols The Armenian Weekly, "President Sarkisian Announces Suspension of Protocols"]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/2263636.html Հայ-թուրքական հարաբերությունների հետագա զարգացումների մասին]</ref>։ Թուրքիան և Հայաստանը ունեն ոչ պաշտոնական հարաբերություններ։ {{պանորամա|dinkfuneral3.jpg|1500px|Տեսարան Ստամբուլի Շիշլի թաղամասի Հալասքարգազը պողոտայից, որտեղով հարյուր հազարավոր մարդիկ անցնում են բողոքի ցույցով՝ վանկարկելով «[[Բոլորս հայ ենք|Մենք բոլորս Հրանտ ենք, մենք բոլորս հայ ենք»]]։ Ցուցապաստառների վրա նույնպես գրված է այդ խոսքը։ «Ակօս» թերթի խմբագրատունը, որի մուտքի մոտ սպանվել է Հրանտ Դինքը, գտնվում է նկարի աջ մասում՝ սև ցանկապատի ետևում}} === Հույն-թուրքական հարաբերություններ === {{Հիմնական|Հույն-թուրքական երկրաշարժերի դիվանագիտություն|Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն}} [[Պատկեր:Mediterranean Climate Change Initiative 4.jpg|մինի|244x244px|[[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան|Էրդողան]] - [[Գեորգիոս Պապանդրեու|Պապանդրեու]] հանդիպումը [[Հունաստան]]ի մայրաքաղաք [[Աթենք]]ում|ձախից]] Պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում [[հույն-թուրքական հարաբերություններ]]ը զարգացել են փոխադարձ թշնամանքի ֆոնի վրա։ Դա հիմնավորապես պայմանավորված է եղել երկու երկրների միջև տեղի ունեցած բազմաթիվ ռազմական բախումներով։ [[Հունական ազգային-ազատագրական հեղափոխություն (1821-1829)|Հունաստանի անկախացումից]] հետո երկու երկրների միջև խոշոր մարտերը տեղի են ունեցել [[հույն-թուրքական պատերազմներ]]ի, [[Բալկանյան պատերազմներ]]ի և [[Համաշխարհային պատերազմ|երկու աշխարհամարտերի]] շրջանակներում։ [[1923 թվական]]ի [[Մայիսի 1|մայիսի 1-ին]] ստորագրվել է համաձայնագիր, որը նախատեսում էր իրականացնել [[Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն|Թուրքիայի և Հունաստանի բնակչության փոխանակություն]]։ Այն պայմանավորված էր [[Հույն-թուրքական պատերազմ (1919-1922)|1919-1922 թվականների պատերազմում]] հույների կրած պարտությամբ և [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի հաշտության պայմանագրի]] արդյունքներից ելնելով։ Անուղղակիորեն այս իրադարձությունը կարելի է համարել Փոքրասիական աղետի վերջին շրջափուլը։ Ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ [[1919]]-[[1922|1922 թվականներին]] [[Փոքր Ասիա]]ն լքել են թվով 151,892 հույներ։ Մեծ թվով հույներ արտագաղթել են [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]], [[Կանադա]] և [[Ավստրալիա]], ուր և ձևավորվել են հունական համայնքներ։ [[1923 թվական]]ի [[Հուլիսի 24|հուլիսի 24-ի]] [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրի]] դրույթներից ելնելով ավելի քան 1 միլիոն 400 հազար հույն քրիստոնյաներ ստիպված եղան լքել Թուրքիան՝ բռնելով հայրենադարձության ուղին։ Փախստականներին ընդունելու համար [[Ազգերի լիգա]]ն [[Հունաստանի թագավորություն|Հունաստանի թագավորությանը]] հատկացրել է 150 միլիոն ֆրանկ։ Ինչ վերաբերվում է մուսուլմաններին, ըստ պաշտոնական վիճակագրության՝ Հունաստանի [[Մակեդոնիա (Հունաստան)|Մակեդոնիա երկրամասը]] լքել է ավելի քան 380 հազար թուրք։ Թուրքերից բացի, Հունաստանի տարածքը նույն ժամանակահատվածում լքել են նաև մեծ թվով ռոմանամուսուլմաններ, իսլամադավան ալբանացիներ և սլավոնական մուսուլմաններ։ Վերջիններիս ընդհանուր թիվը կազմել է 3 հազար։ 1930-ականներին հույն-թուրքական հարաբերությունները թևակոխել են բանակցային շրջափուլ, որի արդյունքում [[1940|1940-ականներին]] արդեն երկու երկրների միջև հաստատվեցին բարեկամական հարաբերություններ։[[Պատկեր:Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan_and_George_Papandreou,_Greece_May_2010_6.jpg|մինի|283x283px|[[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ը [[Հունաստանի վարչապետների ցանկ|Հունաստանի վարչապետ]] [[Գեորգիոս Պապանդրեու]]նի հետ հանդիպման ժամանակ, [[Աթենք]], [[Հունաստան]]]][[1952|1952 թվականին]] [[Հունաստան]]ը և Թուրքիան միաժամանակ դարձան [[ՆԱՏՕ|Հյուսիսատլանտյան դաշինքի]] անդամ։ Երկու երկրների միջև հարաբերությունները կրկին լարվեցին [[Ստամբուլի ջարդեր]]ի, [[Թուրքերի ներխուժումը Կիպրոս|թուրքերի կողմից Կիպրոս ներխուժման]] և [[Հարավային Եգեյան կղզիներ|Եգեյան ծովի կղզիների]] վերաբերյալ առճակատման արդյունքում։ [[Հույն-թուրքական երկրաշարժերի դիվանագիտություն]] կոչվող հատուկ քաղաքականության հետևանքով Հունաստանի և Թուրքիայի միջև հաստատվել են բարեդրացիական հարաբերություններ։ [[Հույն-թուրքական երկրաշարժերի դիվանագիտություն|Երկրաշարժերի դիվանագիտությունն]] իրենից ներկայացնում է աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների շղթա, որը ուղեկցվել է [[Հունաստան]]ի և Թուրքիայի միջև [[Դիվանագիտություն|դիվանագիտական հարաբերությունների]] վերածննդով, [[Հույներ|հույն]] և [[Թուրքեր|թուրք]] ժողովուրդների փոխադարձ համակրանքի առաջացմամբ։ Այս իրադարձությունները պայմանավորված էին [[1999 թվական]]ին միաժամանակ Թուրքիայի [[Իզմիթ]] քաղաքում և [[Աթենք|Հունաստանի մայրաքաղաքում]] տեղի ունեցած [[երկրաշարժ]]երով, որից հետո երկու երկրների կառավարությունները անցյալում թողնելով հույն-թուրքական ատելությունը և լարված հարաբերությունները վերսկսեցին դիվանագիտական հարաբերությունները։ Այս հաջորդական իրադարձությունները ապշեցրեցին շատ միջազգային դիտորդների։ Այդ ծրագրի գլխավոր հետևանքներից մեկը կարելի է համար նաև նախկինում Հունաստանի կառավարության արտահայտած բացասական դիրքորոշումը։ === Թուրքիա-ԵՄ հարաբերություններ === {{Հիմնական|Եվրոպական Միություն-Թուրքիա հարաբերություններ}} [[Պատկեր:Ömer_Çelik_and_Johannes_Hahn.jpg|ձախից|մինի|305x305փքս|{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}[[Եվրոպական հանձնաժողով|Եվրահանձնաժողովի]] նախագահը [[Եվրոպական Միություն-Թուրքիա հարաբերություններ|Թուրքիայի ԵՄ ինտեգրման]] հարցերով նախարար [[Օմեր Չելիք]]ի հետ]] Թուրքիան [[Մերձավոր Արևելք]]ում [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միության]] գլխավոր գործընկերներից մեկն է։ Եվրամիության և Թուրքիայի միջև հարաբերությունները հաստատվել են [[1959 թվական]]ին և ինստիտուցիոնալ շրջանակները պաշտոնապես հաստատվել են 1963 թվականին կնքված [[Անկարայի համաձայնագիր|Անկարայի համաձայնագրով]]։ [[1987 թվական]]ից սկսած Թուրքիան [[Եվրոպական Միություն|Եվրոպական Միությանն]] անդամակցելու հայտ է ներկայացրել, սակայն [[Մարդու իրավունքներ|մարդու հիմնարար իրավունքների և ազատությունների]] շարունական խախտումների պատճառով վերջինիս եվրոինտեգրման բանակցությունները դադարեցվել են։ Եվրամիության հարաբերությունները Թուրքիայի հետ զգալիորեն վատացել են [[2016]]-[[2017|2017 թվականներին]]։ Դա պայմանավորված էր երկրում [[ԶԼՄ]]-ների ազատության սահմանափակման, լրագրողների ձերբակալության, ինչպես նաև նախագահ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի և [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|«Արդարություն և զարգացում» կուսակցության]] գլխավորությամբ դեպի [[Ավտորիտարիզմ|ավտորիտար վարչակարգի]] հակվածության հետ։ [[2016|2016 թվականի]] [[Նոյեմբերի 24|նոյեմբերի 24-ին]] [[Եվրոպական խորհրդարան]]ը քվեարկեց Թուրքիայի անդամակցության բանակցությունները կասեցնելու օգտին<ref>{{Cite news |title=Freeze EU accession talks with Turkey until it halts repression, urge MEPs |url=http://www.europarl.europa.eu/news/en/news-room/20161117IPR51549/freeze-eu-accession-talks-with-turkey-until-it-halts-repression-urge-meps |publisher=European Parliament}}</ref>, սակայն այս որոշումը պարտավորեցնող չէր<ref>{{Cite news |title=EU parliament votes overwhelmingly in favour of scrapping Turkey accession talks |url=http://www.telegraph.co.uk/news/2016/11/24/eu-votes-overwhelmingly-favour-scrapping-turkey-accession-talks/ |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 8 |newspaper=The Telegraph}}</ref>։ [[Դեկտեմբերի 13|Դեկտեմբերի 13-ին]] [[Եվրոպական խորհուրդ]]ը հաստատեց, որ որևէ նոր տեղաշարժ չի գրանցվի Թուրքիայի հետ հարաբերություններում գերակա հանգամանքների պատճառով<ref name="Yahoo">{{Cite news |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 13 |title=EU says won't expand Turkey membership talks |url=https://www.yahoo.com/news/eu-says-wont-open-turkey-membership-chapters-165121377.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230224317/https://www.yahoo.com/news/eu-says-wont-open-turkey-membership-chapters-165121377.html |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 30 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 14 |publisher=Yahoo}}</ref>, քանի որ Թուրքիայի` ավտորիտարիզմի տանող ճանապարհը ԵՄ-ի հետ սերտ հարաբերությունների հաստատումն անհնար է դարձնում<ref name="Marc Pierini">{{Cite news |author=Marc Pierini |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Turkey’s Impending Estrangement From the West |url=http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/66408 |publisher=Carnegie Europe}}</ref>։ [[2017 թվական]]ին, հատակապես [[Սահմանադրական հանրաքվե Թուրքիայում (2017)|Սահամանադրական բարեփոխումների]] ժամանակ, Էրդողանի կուսակցության հերթական հաղթանակի պատճառով Թուրքիայի անդմակցության գործընթացը դադարեցվեց<ref name="carnegie2">[http://carnegieeurope.eu/2017/04/11/eu-turkey-relations-reaching-crossroads-pub-68675 EU-Turkey Relations Reaching a Crossroads], ''Carnegie Europe''</ref><ref name="euronews">[http://www.euronews.com/2017/04/10/turkey-is-no-longer-an-eu-candidate-mep-says "Turkey is no longer an EU candidate", MEP says], ''Euronews''</ref>։ [[2016|2016 թվականի]] [[Մարտի 20|մարտի 20-ին]] ներգաղթյալների ճգնաժամի հաղաթահարման վերաբերյալ ԵՄ-Թուրքիա գործարքը մտավ ուժի մեջ։ Համաձայն գործարքի` [[Հունաստան]] ժամանող միգրանտները պետք է վերադարձվեին Թուրքիա, եթե նրանց չէին հատկացվում ապաստարան կամ նրանց պահանջը մերժվում էր։ Սահմանը հատողների թիվն այնքան էր ավելացել, որ Հունաստանը հայտարարեց, որ ի զորու չէ գործարքի կետերն անմիջապես կատարել։ Առկա էին շատ կասկածներ, որ գործարքը կարող է կյանքի կոչվել, քանի որ միգրանտների վերադարձման մեխանիզմը պարզորոշ չէր։ Շուրջ 2300 փորձագետներ մեկնեցին Հունաստան գործարքը իրականացնելու համար։ Հունաստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի վկայությամբ նման գործարքը հնարավոր չէր լինի իրականացնել 24 ժամվա ընթացքում։ Փոխարենը՝ Թուրքիան ստանալու էր օգնություն և քաղաքական զիջումներ։ == Վարչական բաժանում == {{հիմնական|Թուրքիայի վարչական բաժանում}} {{Թուրքիայի մարզերի սահմաններ}} Թուրքիան ունի կառավարման [[Ունիտար պետություն|ունիտար]] ձև, որը հանդիսանում է Թուրքիայի հանրային կառավարման համակարգի կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկը։ Երբ իշխանության երեք ճյուղերի ([[Օրենսդիր իշխանություն|օրենսդիր]], [[Գործադիր իշխանություն|գործադիր]] և [[Դատական իշխանություն (հանդես)|դատական համակարգերը]]) վրա է դրվում պետության ղեկավարման գործընթացը, տեղական իշխանությունների ներկայացուցիչները ունեն ավելի քիչ լիազորություններ։ Թուրքիայում չի գործում կառավարման դաշնային համակարգ, և բոլոր մարզերը ենթակա են կենտրոնական իշխանությանը, որը տեղակայված է մայրաքաղաք [[Անկարա]]յում։ Տեղական իշխանությունները իրականացնում են տվյալ տարածքի կառավարումը և պատասխանատու են այդ տարածքներում կառավարության կողմից իրականացվող քաղաքականության արդյունավետ կատարման համար։ Կառավարությունը տարածաշրջաններում ներկայացված է մարզպետերի, որը թուրքերեն կոչվում է վալի ({{lang-tr|Vali}}) կամ քաղաքապետերի կողմից ({{lang-tr|Kaymakam}}): Մնացած բարձրաստիճան պաշտոնյաները նշանակվում են կառավարության կողմից կամ ընտրվում են համայնքի ավագանու կողմից<ref name="justice.gov.tr">{{Cite web |title=General Structure of Turkish Public Administration |url=http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160521012919/http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf |archive-date=2016 թ․ մայիսի 21 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |website=justice.gov.tr/ |publisher=Ministry of Justice}}</ref>։ Թուրքական մարզերը ունեն իրենց տեղական օրենսդիր մարմինները, որոնք ընդունում են մարզային նշանակության որոշումներ։ Չնայած կառավարման ունիտար ձևին, Թուրքիան բաժանված է 81 մարզերի կամ «իլերի» ({{lang-tr|il}}): Յուրաքանչյուր մարզ բաժանված է շրջանների ({{lang-tr|ilçe}}): Ընդհանուր առմամբ Թուրքիայում կան 923 շրջաններ<ref>{{Cite web |title=Turkey Districts |url=http://www.statoids.com/ytr.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>։ Թուրքիան բաժանված է նաև 7 աշխարհագրական [[Թուրքիայի տարածաշրջաններ|տարածաշրջանների]] ({{lang-tr|bölge}}) և 21 ենթաշրջանների։ Բաժանումը կատարվել է աշխարհագրական, դեմոգրաֆիական և տնտեսական նպատակներով։ Երկրի տարածաշրջանների բաժանումը չի դիտարկվում որպես վարչական բաժանում։ Անկարայում տեղակայված կենտրոնական իշխանության կազմում կան նաև գիտնականներ, որոնց միջոցով ավելի է հեշտանում երկրի կառավարման գործընթացը՝ հատկապես Թուրքիայի [[Արևելյան Անատոլիա|արևելյան հատվածում]]<ref name="afd" /><ref name="joppien" />, որտեղ խոշոր քաղաքների բնակչության մեծ մասը ազգային փոքրամասնություններ են, հատկապես քրդական համայնքի ներկայացուցիչներ<ref name="carnegie">{{Cite web |date=2011 թ․ օգոստոսի 1 |title=The Turkish Constitution and the Kurdish Question |url=http://carnegieendowment.org/2011/08/01/turkish-constitution-and-kurdish-question-pub-45218 |publisher=The Carnegie Endowment for International Peace}}</ref><ref>{{Cite web |author=Soner Cagaptay |date=2015 թ․ օգոստոսի 3 |title=Turkey's Kurdish Moment |url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/turkeys-kurdish-moment |publisher=The Washington Institute}}</ref><ref>{{Cite web |author=Stefano Sarsale |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 1 |title=HDP arrests pose grave risks for Turkey's future |url=http://globalriskinsights.com/2016/12/hdp-arrests-risks-turkeys-future/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922074020/https://globalriskinsights.com/2016/12/hdp-arrests-risks-turkeys-future/ |archive-date=2021 թ․ սեպտեմբերի 22 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Global Risk Insights}}</ref>։ 2004 թվականից հետո փորձեր են կատարվել կառավարման համակարգի ապակենտրոնացման ուղղությամբ, որոնք սակայն հաջողության չեն հասել<ref name="afd">{{Cite web |author1=Ulaş BAYRAKTAR |author2=Élise MASSICARD |date=2012 թ․ հուլիս |title=Decentralisation in Turkey |url=http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PUBLICATIONS/RECHERCHE/Scientifiques/Focales/07-VA-Focales.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114074441/http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PUBLICATIONS/RECHERCHE/Scientifiques/Focales/07-VA-Focales.pdf |archive-date=2017 թ․ հունվարի 14 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Agence française de développement}}</ref><ref name="joppien">{{Cite web |author=Charlotte Joppien |date=2014 թ․ սեպտեմբերի 24 |title='Civic Participation' or 'Customer Satisfaction'? Waves of Centralization, Decentralization and Recentralization from the Ottoman Empire until Today |url=http://researchturkey.org/civic-participation-or-customer-satisfaction-waves-of-centralization-decentralization-and-recentralization-from-the-ottoman-empire-until-today/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019205223/http://researchturkey.org/civic-participation-or-customer-satisfaction-waves-of-centralization-decentralization-and-recentralization-from-the-ottoman-empire-until-today/ |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 19 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=ResearchTurkey}}</ref>։ Իշխանության ապակենտրոնացման ուղղությամբ քայլեր է ձեռնարկվում նաև «Տեղական ինքնակառավարման մասին եվրոպական խարտիայի» 22-րդ գլխի շրջանակներում, որին միացել է նաև Թուրքիան։ Բացի այդ իշխանության ապակենտրոնացման պահանջը Թուրքիայի [[ԵՄ]] անդամակցության կարևոր նախապայմաններից մեկն է<ref>{{Cite web |author1=Aylin Güney |author2=Ayşe Aslihan Çelenk |date=2010 |title=Europeanization and the dilemma of decentralization: centre–local relations in Turkey |url=http://yoksis.bilkent.edu.tr/pdf/files/4859.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125343/http://yoksis.bilkent.edu.tr/pdf/files/4859.pdf |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 4 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Journal of Balkan and Near Eastern Studies}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մարտի 1 |title=Local and regional democracy in Turkey |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?p=&id=1754625 |publisher=Council of Europe, Congress of Local and Regional Authorities, Monitoring Committee}}</ref><ref name="sayan">{{Cite web |author1=İpek Özkal Sayan |author2=Barış Övgün |date=2014 |title=The Autonomy of the Local Governments in Turkey: A Continuous and Current Discussion |url=http://www.universitypublications.net/hssr/0302/pdf/VIE195.pdf |publisher=Humanities and Social Sciences Review}}</ref><ref>{{Cite web |author=Edit Soós |date=2016 թ․ ապրիլ |title=Challenges of Public Administration in Turkey |url=http://ase-scoop.org/papers/IWLP-2016/8.Soos_IWLP.pdf |publisher=Scientific Cooperations 2nd International Conference on Social Sciences, 2–3 April 2016, Istanbul}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Թուրքական իշխանության ապակենտրոնացման հարցը քննարկվում է բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում, քաղաքական հարթակներում և հանրային բանավեճերում<ref name="sayan" /><ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հոկտեմբերի 3 |title=BDP's decentralization proposal debated in Turkey |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=bdp8217s-perception-of-decentralization-threat-to-unity-says-politicians-2010-10-03 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 24 |title=The principle of decentralization in the new constitution |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=decentralization-principle-in-the-new-constitution-2010-09-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019210810/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=decentralization-principle-in-the-new-constitution-2010-09-24 |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 19 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 30 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref>։ == Ռազմական ոլորտ == {{Main|Թուրքիայի զինված ուժեր}} {{see also|Թուրքիայի ռազմական արդյունաբերություն}} [[Պատկեր:Two_Turkish_soldiers_salute_in_Kabul_(4699277363).jpg|աջից|մինի|280x280px|[[Շարային կեցվածք]] ընդունած երկու [[զինվոր]]ներ, որոնք ծառայում են [[Թուրքիայի զինված ուժեր]]ում]] Թուրքական զինուժը բաղկացած է [[Թուրքիայի ցամաքային ուժեր|ցամաքային ուժեր]]ից, [[Թուրքիայի ռազմաօդային ուժեր|ռազմաօդային ուժեր]]ից և [[Թուրքիայի ռազմածովային ուժեր|ռազմածովային ուժեր]]ից։ Թուրքական ժանդարմերիան և առափնյա պաշտպանությունը մտնում են Ներքին գործերի նախարարության կազմում և թուրքական բանակի, ռազմաօդային ու ռազմածովային ուժերի հետ միասին հանդիսանում են երկրի անվտանգության ապահովման հիմնական միջոցները։ Պատերազմական ժամանակ ժանդարմերիան և առափնյա պաշտպանությունը ենթակա են Պաշտպանության նախարարությանը<ref name="TSK_Organisation">{{Cite web |author=Turkish General Staff |authorlink=Թուրքիայի Զինված ուժեր |year=2006 |title=Turkish Armed Forces Defense Organization |url=http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090218082358/http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm |archivedate=2009 թ․ փետրվարի 18 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 15 |publisher=Turkish Armed Forces}}</ref>։ Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետը նշանակվում է նախագահի կողմից և ենթակա է նաև վարչապետին։ Նախարարների խորհուրդը ազգային անվտանգության կազմակերպման և զինված ուժերի մարտական պատրաստության կազմակերպման և իրականացման ժամանակ ենթակա է վարչապետին։ Այդուհանդերձ, պատերազմ հայտարարելը կամ այլ երկրներում թուրքական զինուժի ներկայության հարցը կամ էլ Թուրքիայի տարածքում օտարերկրյա զինուժի առկայությունը ընդունվում և վավերացվում է Մեջլիսի հետ<ref name="TSK_Organisation" />։ Թուրքիայի արական սեռի չափահաս տարիքի քաղաքացիները պարտավոր են անցնել զինվորական ծառայության, որը տևում է երեք շաբաթից մինչև 1 տարի՝ կախված անձի մասնագիտությունից և աշխատավայրից<ref>{{Cite web |author=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division |date=2001 թ․ հուլիս |title=Turkey/Military service |url=http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061122042609/http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf |archivedate=2006 թ․ նոյեմբերի 22 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 27 |publisher=UNHCR |format=PDF}}</ref>։ Թուրքիայում արգելված է դասալքությունը, ինչպես նաև չկա այլընտրանքային ծառայություն<ref>{{Cite web |title=EBCO: European Bureau for Conscientious Objection |url=http://www.ebco-beoc.eu/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110173525/http://ebco-beoc.eu/ |archive-date=2016-01-10 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |publisher=Ebco-beoc.eu}}</ref>։ [[ՆԱՏՕ]]-ի կազմում Թուրքիան ունի երկրորդ խոշոր բանակը՝ [[ԱՄՆ զինված ուժեր|ԱՄՆ]]-ից հետո։ Համաձայն ՆԱՏՕ-ի 2011 թվականի տվյալների, Թուրքական զինուժը կազմված մոտ 495,000 զինծառայողներից<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ ապրիլի 13 |title=Financial and Economic Data Relating to NATO Defence |url=http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2012_04/20120413_PR_CP_2012_047_rev1.pdf |access-date=2013 թ․ հունիսի 16 |publisher=NATO}}</ref>։ Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի կազմում այն հինգ երկրներից մեկն է, որը [[Գերմանիա]]յի, [[Բելգիա]]յի, [[Իտալիա]]յի և [[Նիդերլանդներ]]ի հետ միասին ստորագրել է ատոմային զենքի չտարածման մասին համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ մարտի 30 |title=Der Spiegel: ''Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany'' (10 April 2009) |url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,618550,00.html |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |work=Der Spiegel}}</ref>։ Մոտավորապես, 90 B61 տիպի ատոմային ռումբեր պահվում են [[Ինջիրլիք]]ի ավիաբազայում, որոնցից 40-ը պատկանում են թուրքական զինուժին։ Դրանք կարող են օգտագործվել ատոմային վտանգի պարագայում, սակայն անհրաժեշտ է ՆԱՏՕ-ի թույլտվությունը<ref>{{Cite web |author=Hans M. Kristensen |title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe |url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf |archivedate=2011 թ․ հունվարի 1 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Natural Resources Defense Council, 2005 |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ Թուրքիան, [[ՄԱԿ]]-ի և ՆԱՏՕ-ի կազմում, խաղաղապահ առաքելություն է իրականացրել [[Կորեական պատերազմ]]ի ժամանակ, [[Սոմալի]]ում, [[Հարավսլավիա]]յում, [[Աֆրիկա]]յում և [[Պարսից ծոցի պատերազմ]]ում։ Ներկայումս մոտ 36 000 զինծառայողներ տեղակայված են [[Հյուսիսային Կիպրոս]]ում<ref name="Richmond1998">{{Cite book |last=Richmond |first=Oliver P. |url={{Google books |plainurl=yes |id=_6wRdE2ZH4gC |page=260 }} |title=Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations |publisher=Psychology Press |year=1998 |isbn=978-0-7146-4877-4 |page=260 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9}}</ref>, Կոսովոյում<ref name="tskpeace">{{Cite web |title=Contribution of Turkish Armed Forces to Peace Support Operations |url=http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219001301/http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |archivedate=2015 թ․ փետրվարի 19 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 3 |website=tsk.tr |publisher=Turkish Armed Forces |df=dmy}}</ref>, Eurocorp-ում և [[Սիրիա]]յում<ref name="Enter the EU Battle Groups">{{Cite web |date=2007 թ․ փետրվար |title=Enter the EU Battle Groups |url=http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001035/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 13 |work=Chaillot Paper no.97 |publisher=European Union Institute for Security Studies |page=88}}</ref><ref name="hurriyetdailynews.comq">{{Cite web |title=Turkey finalizes military training base in Somalia |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-finalizes-military-training-base-in-somalia.aspx?PageID=238&NID=104468&NewsCatID=510 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 5 |website=hurriyetdailynews.com}}</ref><ref name="reuters.comq">{{Cite web |title=Turkey trains Kurdish peshmerga forces in fight against Islamic State |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-turkey-iraq-idUSKCN0J60B720141122 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 5 |website=reuters.com}}</ref>։ Բացի այդ, թուրքական ռազմաբազաներ կան [[Իրաք]]ում<ref>{{Cite web |title=What is Turkey doing in Iraq? |url=http://www.hurriyetdailynews.com/what-is-turkey-doing-in-iraq.aspx?pageID=449&nID=104733&NewsCatID=466}}</ref>, [[Կատար]]ում<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 28 |title=Seeing shared threats, Turkey sets up military base in Qatar |url=https://www.reuters.com/article/us-qatar-turkey-military-idUSKCN0XP2IT |via=Reuters}}</ref> և [[Սոմալի]]ում<ref>{{Cite web |title=Turkey sets up first African military base in Somalia |url=http://www.dailysabah.com/war-on-terror/2016/09/30/turkey-sets-up-first-african-military-base-in-somalia}}</ref>։ Համաձայն Global Peace Index 2016-ի՝ Թուրքիան խաղաղասեր 163 երկրների ցանկում եղել է 145-րդ հորիզոնականում, որի հիմնականում պայմանավորված է [[Թուրք-քրդական հակամարտություն|Թուրք-քրդական հակամարտությամբ]] և [[Սիրիական ճգնաժամ]]ով<ref name="forbes.comq">{{Cite web |title=The World's Most And Least Peaceful Countries In 2016 |url=https://www.forbes.com/sites/monicawang/2016/06/17/the-worlds-most-and-least-peaceful-countries-in-2016/#3d4ae44d644f |access-date=2017 թ․ ապրիլի 5 |website=forbes.com}}</ref>։ == Տնտեսություն == {{Main|Թուրքիայի տնտեսություն}} [[Պատկեր:Sapphire-Istanbul.jpg|մինի|աջից|260x260px|[[Sapphire Tower]] երկնաքերը Թուրքիայի ամենաբարձր շենքն է, որը գտնվում է [[Ստամբուլ]]ի [[Լևենտ]] թաղամասում]] Թուրքիան [[ՀՆԱ]]-ի ծավալներով [[Աշխարհի երկրներն ըստ ՀՆԱ-ի|աշխարհի երկրների ցանկում]] զբաղեցնում է 13-րդ հորիզոնականը<ref name="WB-GDP-PPP">{{Cite web |title=''Gross Domestic Product 2015, PPP.'' (Last revised on 22 July 2016.) |url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=The World Bank: World Development Indicators Database |format=PDF}}</ref>, իսկ [[Աշխարհի երկրներն ըստ անվանական ՀՆԱ-ի|անվանական ՀՆԱ-ի ծավալներով]]՝ 18-րդ հորիզոնականը<ref name="WB-GDP">{{Cite web |title=''Gross Domestic Product 2015, Nominal.'' (Last revised on 22 July 2016.) |url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=The World Bank: World Development Indicators Database |format=PDF}}</ref>։ Թուրքիան համարվում է [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] և [[Մեծ քսանյակ|G 20-ի]] հիմնադիր անդամ։ 1995 թվականին Թուրքիայի և [[ԵՄ]]-ի միջև կնքված [[ԵՄ-Թուրքիա մաքսային միություն|մաքսային միության]] շնորհիվ, երկրում ազատականցվել են մաքսային տուրքերը։ Այն հանդիսանում է Թուրքիայի արտաքին տնտեսական քաղաքականության ամենամեծ ձեռքբերումներից մեկը<ref>{{Cite web |author=Bartolomiej Kaminski |author2=Francis Ng |date=2006 թ․ մայիսի 1 |title=Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614030216/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf |archivedate=2007 թ․ հունիսի 14 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 27 |publisher=World Bank |page=3 |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ 2011 թվականի տվյալներով, Թուրքիայի արտահանումը կազմել է 143.5 միլիարդ դոլար, իսկ 2012 թվականին հասել է 163 միլիարդ դոլարի։ 2012 թվականի տվյալներով Թուրքիայից արտահանվող ապրանքների 8,6%-ը ուղարկվել է [[Գերմանիա]], 7,1%-ը՝ [[Իրաք]], 6,5%-ը՝ [[Իրան]], 5,7%-ը՝ [[Մեծ Բրիտանիա]], 5,4%-ը՝ [[Արաբական Միացյալ Էմիրություններ|ԱՄԷ]]։ Այդուհանդերձ, ներկրման մեծ ծավալները բալանսավորում են երկրի տնտեսական պոտենցիալը։ Այսպես, 2012 թվականի տվյալներով դեպի Թուրքիա ներկրումների ծավալներով առաջատար են եղել [[Ռուսաստան]]ը՝ 11,3%, [[Գերմանիա]]ն՝ 9%, [[Չինաստան]]ը՝ 9%, [[ԱՄՆ]]-ն՝6%, [[Իտալիա]]ն՝ 5.6%: Թուրքիան ունի խոշոր մեքենաշինական արդյունաբերություն։ 2015 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում արտադրվել է 1,3 միլիոն մեքենա, որի շնորհիվ Թուրքիան աշխարհում 14-րդն է՝ մեքենաների արտադրության ծավալներով<ref name="oica">{{Cite web |title=2015 Production Statistics |url=http://oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 6 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles}}</ref>։ 2011 թվականի տվյալներով, նավաշինությունից Թուրքիան ստացել է 1,2 մլրդ դոլար եկամուտ<ref name="ship-moe" />։ Հիմնական մատակարարներն են [[Մալթա]]ն, [[Մարշալյան կղզիներ]]ը, [[Պանամա]]ն և [[Մեծ Բրիտանիա]]ն։ Թուրքական նավաշինարանները ունեն տարբեր չափսերի 15 նավակայքեր և մեկ չոր նավակայք<ref name="ship-moe">{{Cite web |year=2012 |title=Shipbuilding Industry in Turkey |url=http://www.tcp.gov.tr/english/sectors/sectoringpdf/shipbuilding_2012.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6EK10Y6Kx?url=http://www.tcp.gov.tr/english/sectors/sectoringpdf/shipbuilding_2012.pdf |archivedate=2013 թ․ փետրվարի 10 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 14 |publisher=Ministry of Economy |df=dmy}}</ref>։ [[Թուզլա (Ստամբուլ)|Թուզլան]], [[Յալովա]]ն և [[Իզմիթ]]ը դարձել են Թուրքիայի հիմնական նավաշինական կենտրոնները<ref name="ship-oecd" />։ 2011 թվականին Թուրքիայում գործել են 70 նավաշինարաններ։ Եվս 56 նավաշինարաններ կառուցվել են մինչև 2016 թվականը<ref name="ship-oecd" /><ref name="ship-oecd">{{Cite web |date=2011 թ․ սեպտեմբեր |title=The Shipbuilding Industry in Turkey |url=http://www.oecd.org/turkey/48641944.pdf |publisher=OECD}}</ref>։ [[Պատկեր:View_of_Levent_financial_district_from_Istanbul_Sapphire.jpg|ձախից|մինի|267x267px|Երկնաքերեր [[Ստամբուլ]]ի [[Լևենտ (Ստամբուլ)|Լևենտ]] թաղամասում՝ Ստամբուլի բիզնես կենտրոնում<ref name="hurriyetdailynews2">{{Cite web |title=Istanbul remains motoring power of Turkey's economy |url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-remains-motoring-power-of-turkey-2010-08-25 |access-date=2014 թ․ հունիսի 13 |website=hurriyetdailynews.com}}</ref>։]] [[Պատկեր:GDP per capita of UAE, Saudi Arabia, Oman, Turkey (HY).svg|մինի|Մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն ըստ տարիների՝ համեմատելով ԱՄԷ-ն, Սաուդիան Արաբիան, Օմանը, Թուրքիան։]] Թուրքական [[Beko]] և [[Vestel]] ապրանքանիշները համարվում են էլեկտրոնիկայի և տնային պարագաների [[Եվրոպա]]յի ամենախոշոր արտադրողներից մեկը։ Այս ընկերությունները մեծ գումարներ են ծախսում նորարարական հետազոտությունների և տեխնոլոգիական նորամուծությունների զարգացման և իրականացման համար<ref>{{Cite web |title=About Best-Selling Home Appliance Brand Beko UK |url=http://www.beko.co.uk/Pg/AboutBeko |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref><ref>{{Cite web |title=Beko Avrupa'da üçüncülüğe oynuyor |url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/129703.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Unknown TV Giant – Businessweek |url=http://www.businessweek.com/stories/2006-06-08/the-unknown-tv-giant |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717064533/http://www.businessweek.com/stories/2006-06-08/the-unknown-tv-giant |archive-date=2012-07-17 |url-status=dead}}</ref>։ Թուրքական տնտեսության մյուս խոշոր ոլորտներն են բանկային համակարգը, շինարարությունը, էլեկտրոնիկայի արտադրությունը, տեքստիլ արտադրությունը, նավթամշակումը, նավթաքիմիական արդյունաբերությունը, սննդի արդյունաբերությունը, հանքարդյունաբերությունը, երկաթի ուy պողպատի արդյունաբերությունը և մեքենաշինությունը։ 2010 թվականին, ՀՆԱ-ի ծավալների 9%-ը բաժին է ընկել գյուղատնտեսությանը, 26%-ը՝ արդյունաբերությանը և 65%-ը՝ ծառայությունների ոլորտինn։ Ինչևէ, գյուղատնտեսությունը որոշակիորեն ծածկում է գործազրկության ծավալները<ref>{{Cite web |title=Turkey: Agriculture and Rural Development |url=http://ec.europa.eu/agriculture/enlargement/countries/turkey/index_en.htm |access-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 9 |format=PDF}}</ref>։ 2004 թվականի տվյալներով, եկամտի ընդհանուր ծավալի 46%-ը բաժին է ընկնում երկրի 20 ամենահարուստ անձանց, իսկ ամենաղքատ 20%-ին բաժին է ընկնում ընդհանուր եկամտի միայն 6%-ը<ref>{{Cite web |author=Turkish Statistical Institute |date=2006 թ․ փետրվարի 27 |title=The result of Income Distribution |url=http://www.die.gov.tr/ENGLISH/SONIST/GELIR/k_270206.xls |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061014214703/http://www.die.gov.tr/ENGLISH/SONIST/GELIR/k_270206.xls |archivedate=2006 թ․ հոկտեմբերի 14 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 11 |publisher=Turkish Statistical Institute}}</ref>։ 2012 թվականի տվյալներով, կանանց գործազրկությունը Թուրքիայում կազմել է 30 %<ref>{{Cite web |title=No woman, no growth |url=http://www.hurriyetdailynews.com/no-woman-no-growth.aspx?pageID=449&nID=42539&NewsCatID=430 |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |work=Hürriyet Daily News}}</ref>։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում առաջատարն է կանանց զբաղվածությամբ՝ [[Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն|Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության]] երկրներում<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ մայիսի 23 |title=Religious Women in Turkey Have Been Left Out of Emancipation Movement |url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2013/05/23/religious-women-in-turkey-have-been-left-out-of-emancipation-movement/ |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |work=The New York Times}}</ref>։ Արտասահմանյան ուղղակի ներդրումների ծավալները 2012 թվականին կազմել են 8,3 մլրդ դոլար, իսկ 2013 թվականին հասել է մինչև 15 միլիարդի<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ փետրվարի 18 |title=M&A Encumbered Risks Damping Hot Money Bond Party: Turkey Credit |url=http://washpost.bloomberg.com/Story?docId=1376-MI9M250UQVI901-1RM1AMHSV3LSN5PTJL521KV5NQ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105015234/http://washpost.bloomberg.com/Story?docId=1376-MI9M250UQVI901-1RM1AMHSV3LSN5PTJL521KV5NQ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ 2012 թվականին «Fitch Group»-ը, 18 տարվա ընդմիջումից հետո, բարձրացրել է Թուրքիայի ներդրումային վարկանիշը<ref>{{Cite news |title=UPDATE 4-Turkey regains investment grade rating after long wait |url=https://www.reuters.com/article/2012/11/05/turkey-fitch-rating-idUSL5E8M56DZ20121105 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001105643/http://www.reuters.com/article/2012/11/05/turkey-fitch-rating-idUSL5E8M56DZ20121105 |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 1 |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 17 |agency=Reuters}}</ref>, որի արդյունքում [[Moody's]]՛-ում 2013 թվականի մայիսի 13-ին բարձրացել է Թուրքիայի տնտեսական վարկանիշը<ref>{{Cite news |author=Daren Butler |date=2013 թ․ մայիսի 17 |title=UPDATE 1-Turkey hails new investment grading but worries about money flows |url=https://www.reuters.com/article/2013/05/17/turkey-economy-idUSL6N0DY1TI20130517 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181347/http://www.reuters.com/article/2013/05/17/turkey-economy-idUSL6N0DY1TI20130517 |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 24 |access-date=2013 թ․ մայիսի 17 |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |author=Ye Xie |author2=Selcuk Gokoluk |date=2013 թ․ մայիսի 17 |title=Turkey Raised to Investment Grade by Moody's on Debt Cuts |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-05-16/turkey-raised-to-investment-grade-by-moody-s-on-debt-cuts.html |access-date=2013 թ․ մայիսի 18 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ 2016 թվականի սեպտեմբերին Moody's-ը դարձյալ իջեցրել է Թուրքիայի վարկանիշը<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ սեպտեմբերի 23 |title=Turkey Cut to Junk as Moody's Concludes Its Post-Coup Review |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-09-23/turkey-cut-to-junk-as-moody-s-concludes-its-post-coup-review |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 7 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ 2016 թվականի տնտեսական ճգնաժամի արդյունքում, [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|Արդարություն և զարգացում կուսակցությ]]ան կառավարությունը կուտակել է ամենամեծ թվով պարտքերը։ Այդ գումարները ծախսվել են շինարարության, այլ ոչ թե տնտեսական աճի կարգավորման և ներդրումների վրա<ref name="how-to-ruin">{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 6 |title=How to ruin a country's economy: AKP's 15 year long order of plunder and depredation in Turkey |url=http://www.birgun.net/haber-detay/how-to-ruin-a-country-s-economy-akp-s-15-year-long-order-of-plunder-and-depredation-in-turkey-138441.html |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 7 |publisher=BirGün}}</ref>։ 2002 թվականին թուրքական բանկերի մասնավոր պարտքը կազմել է 6,6 միլիարդ թուրքական լիրա, իսկ արդեն 2015 թվականին այն կազմել է 385 միլիարդ թուրքական լիրա<ref name="how-to-ruin" />։ === Տնտեսական պատմություն === {{Main|Թուրքիայի տնտեսական պատմություն}} [[Պատկեր:Ataturk-Nazilli-Cottonfactory.jpg|ձախից|մինի|[[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Աթաթուրք]]ը (կենտրոնում) [[Ջելալ Բայար]]ի (ձախում) և [[Իսմեթ Ինյոնյու]]ի (աջում) ուղեկցությամբ [[Նազիլի]]ի Սյումբերբանկ տեքստիլ գործարանի բացման ժամանակ, 1937 թվականի հոկտեմբերի 9։|256x256փքս]] [[Պատկեր:Bankalar_Caddesi_in_the_1920's.jpg|մինի|[[Բանքալար (փողոց)|Բանքալար փողոցի]] (Բանկերի փողոցի) տեսքը Թուրքիայի անկախության հռչակման առաջին տարիներին։ Կառուցվել է 1892 թվականին։ [[Օտտոմանյան բանկ]]ի շենքը երևում է ձախում։ 1995 թվականին [[Ստամբուլի ֆոնդային բորսա]]ն տեղափոխվել է [[Իսթինյե]], մինչդեռ թուրքական առաջատար բանկերի մեծ մասը իրենց կենտրոնակայանները տեղափոխել են [[Լևենտ (Ստամբուլ)|Լևենտ]] կամ [[Մասլաք]]։|261x261փքս]] Թուրքական Հանրապետության պատմության առաջին տարիներին, կառավարությունը (կամ բանկերը, որոնք ստեղծվել էին կառավարության կողմից, ինչպես օրինակ [[Թուրքիայի կենտրոնական բանկ]]ը, Türkiye İş Bankası-ն (1924), Sanayi ve Maadin Bankası-ն (1925), Emlak ve Eytam Bankası-ն (1926), Sümerbank-ը (1933), İller Bankası-ն (1933), Etibank-ը (1935), Denizbank-ը (1937), Halk Bankası-ն (1938) և այլն) ստիպված էր իրականացնել արդյունաբերական հիմնական ծրագրերը, քանի որ երկրում զարգացած չէր մասնավոր հատվածը։ Արդեն 1920- 1950-ական թվականներին, թուրք գործարարների նոր սերունդը, ինչպես օրինակ, [[Նուրի Դեմիրաղ]]ը, [[Վեհբի Քոչ]]ը, [[Հաջը Օմեր Սաբանջը]]ն և [[Նեջաթ Էջզաջըբաշը]]ն, սկսեցին հիմնել մասնավոր գործարաններ, որոնցից շատերը դարձան խոշոր ձեռնարկատիրական ընկերություններ և մեծ նշանակություն ունեն Թուրքիայի տնտեսության համար։ Դրանց թվին են դասվում [[Koç Holding]]-ը, [[Sabancı Holding]]-ը և [[Eczacıbaşı|Eczacıbaşı Holding]]-ը։ 1923-1972 թվականներին, Թուրքիայում գործում էր բյուջեի խիստ պլանավորման համակարգ։ Կառավարությունը սահմանափակումներ էր դրել արտաքին առևտրի, արտարժույթի, արտաքին ուղղակի ներդրումների և հանրային կյանքի տարբեր ոլորտներում մասնավոր հատվածի մասնակցության վրա, ինչպես օրինակ, հեռահաղորդակցությունը, էներգետիկ ոլորտ, հանքարդյունաբերությունը և այլն։ Այդուհանդերձ, 1983 թվականին վարչապետ [[Տուրգուտ Օզալ|Թուրգուտ Օզալը]] ձեռնարկեց բարեփոխումների շարք, որը արմատապես փոփոխեց թուրքական տնտեսական համակարգը՝ երկրում ներդնելով ազատ շուկայական համակարգը<ref name="80sLiberalization">{{Cite book |last=Nas |first=Tevfik F. |url=https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585 |title=Economics and Politics of Turkish Liberalization |publisher=Lehigh University Press |year=1992 |isbn=0-934223-19-X |p=[https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585/page/12 12]}}</ref>։ Այս բարեփոխումների արդյունքում դեպի Թուրքիա սկսեց տեղի ունենալ արտասահմանյան կապիտալի ներհոսք, որի արդյունքում երկրի սկսել գրանցել տնտեսական աճ։ Սակայն այս աճը ընդհատվեց 1994, 1999<ref>{{Cite news |date=1999 թ․ օգոստոսի 17 |title=Turkish quake hits shaky economy |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/422653.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=BBC}}</ref>, 2001<ref>{{Cite news |date=2002 թ․ փետրվարի 4 |title='Worst over' for Turkey |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1800869.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=BBC}}</ref> թվականներին, երբ երկրում տեղի ունեցան ֆինանսական ճգնաժամեր։ 1981- 2003 թվականներին Թուրքիայի ՀՆԱ-ն նախորդ տարվա հետ համեմատած աճել է 4%-ով<ref>{{Cite web |authorlink=World Bank |year=2005 |title=Turkey Labor Market Study |url=http://siteresources.worldbank.org/INTTURKEY/Resources/361616-1144320150009/Labor_C2.pdf |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 10 |work=World Bank |format=PDF}}</ref>։ Ֆիսկալ հավելյալ բարեփոխումների բացակայությունը, հանրային առողջ սեկտորի բացակայությունը, կոռուպցիայի մեծ ցուցանիշները, թույլ բանկային համակարգը ազդում են տնտեսության կայուն աճի ցուցանիշի վրա<ref>{{Cite book |author=OECD |title=Turkey 2002: Crucial Support for Economic Recovery |date=2002 թ․ նոյեմբերի 14 |publisher=OECD Publishing |isbn=978-92-64-17601-0 |page=23}}</ref>։ 2001 թվականի տնտեսական ճգնաժամից և ֆինանսների նախարար Քեմալ Դերվիշի կողմից ձեռնարկված բարեփոխումներից հետո, Թուրքիայում աճել են ինֆլյացիոն ցուցանիշները (միայն 2005 թվականին գրանցվել է 8% ինֆլյացիա), կրճատվել են արտասահմանյան ներդրումների ծավալները և բարձրացել է գործազրկությունը (միայն 2005 թվականին 10%-ով)<ref name="WorldBank_TRStat">{{Cite web |authorlink=World Bank |year=2005 |title=Data and Statistics for Turkey |url=http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,menuPK:361738~pagePK:141132~piPK:141109~theSitePK:361712,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061130105806/http://www.worldbank.org.tr/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/TURKEYEXTN/0,,menuPK:361738~pagePK:141132~piPK:141109~theSitePK:361712,00.html |archive-date=2006 թ․ նոյեմբերի 30 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 10 |work=World Bank}}</ref>։ Թուրքիայում տեղի ունեցած տնտեսական բարեփոխումների արդյունքում կրճատվեց պետության կողմից տնտեսության միջամտության հնարավորությունները։ Մասնավորապես, կառավարությունը սկսեց կարգավորել արտաքին առևտրի իրականացման քաղաքականությունը, մասնավորեցվեցին հանրային ձեռնարկությունները, պետական սեկտորի որոշ մարմիններ ազատականացվեցին, որոնք էլ դարձան քաղաքական բանավեճերի օբյեկտներ<ref name="TR_Eco">{{Cite news |last=Madslien |first=Jorn |date=2006 թ․ նոյեմբերի 2 |title=Robust economy raises Turkey's hopes |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6103008.stm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=BBC}}</ref>։ 2002- 2007 թվականներին ՀՆԱ-ն տարեկան ավելացել է 6․8 %-ով<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ հոկտեմբեր |title=Growth and economic crises in Turkey: leaving behind a turbulent past? |url=http://ec.europa.eu/economy_finance/publications/publication16004_en.pdf |work=Economic Papers 386 |publisher=Directorate-General for Economic and Financial Affairs of the European Commission |page=10}}</ref>։ Այս ցուցանիշով Թուրքիան աշխարհում այդ ժամանակ եղել է ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը։ Այդուհանդերձ, 2008 թվականին տնտեսական կազմել է 1%, իսկ 2009 թվականին, [[Համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ (2007-2010)|համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի]] հետևանքով, տնտեսական աճը երկրում կազմել է -5 %։ 2010 թվականին Թուրքիայի տնտեսական աճը կազմել է 8%<ref name="cia" />։ <!-- currency and inflation -->21-րդ դարի սկզբին Թուրքիայում ինֆլյացիոն բարձր մակարդակը էականորեն կրճատվել է։ 2005 թվականին երկրում շրջանառության մեջ է դրվել թուրքական նոր լիրան ({{lang-tr|Yeni Türk Lirası}})<ref>{{Cite news |date=2004 թ․ դեկտեմբերի 31 |title=Turkey knocks six zeros off lira |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4137469.stm |access-date=2008 թ․ հուլիսի 20 |publisher=BBC}}</ref>: 2009 թվականին թուրքական նոր լիրան դուրս է եկել շրջանառությունից և դարձյալ սկսել է կիրառվել [[թուրքական լիրա]]ն՝ նոր թղթադրամներով և մետաղադրամներով։ Թուրքական նոր լիրայի [[ISO 4217]] կոդը սկսեց կիրառվել նաև ժամանակակից լիրայի համար՝ արտարժույթի փոխանակման արտասահմանյան կետերում։ === Զբոսաշրջություն === {{Հիմնական|Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում}} [[Պատկեր:Alanyafromcastle.JPG|մինի|285x285փքս|Տեսարան [[թուրքական ռիվիերա]]յից: Որպես կանոն, ռիվերիան ներառում է [[Անթալիայի մարզ|Անթալիայի]] և [[Մուղլայի մարզ]]ները]] [[Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում|Զբոսաշրջության ոլորտը]] վերջին քսան տարիների ընթացքում Թուրքիայում զգալի աճ է գրանցել՝ դառնալով երկրի [[Թուրքիայի տնտեսություն|տնտեսության]] կարևորագույն ճյուղերից մեկը։ [[2014 թվական]]ին Թուրքիան իր հարկի տակ հյուրընալել է 42 միլիոն օտարերկրյա զբոսաշրջիկների՝ դառնալով աշխարհի 6-րդ ամենահայտնի զբոսաշրջային ուղղությունը<ref>{{Cite web |title=42 million tourists visit Turkey in 2014 |url=http://www.dailysabah.com/tourism/2015/01/01/42-million-tourists-visit-turkey-in-2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322220817/https://www.dailysabah.com/tourism/2015/01/01/42-million-tourists-visit-turkey-in-2014 |archive-date=2019 թ․ մարտի 22 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 6 |publisher=Daily Sabah}}</ref>։ Սակայն այդ թիվը գնալով նվազել է․ [[2015 թվական]]ին Թուրքիան ընդունել է 36 միլիոն, իսկ [[2016|2016-ին]]՝ 25 միլիոն զբոսաշրջիկ<ref name="three">{{Cite news |date=2016 թ․ հոկտեմբերի 5 |title=Turkey’s tourism industry reels from a year to forget |url=https://www.theguardian.com/travel/2016/oct/05/turkey-tourism-industry-reels-year-to-forget-istanbul-antalya |publisher=The Guardian}}</ref><ref name="four">{{Cite news |date=2016 թ․ նոյեմբերի 21 |title=Turkish–German ties at historic low, says scholar Faruk Şen |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkishgerman-ties-at-historic-low-says-scholar-faruk-sen.aspx?pageID=238&nID=106324&NewsCatID=510 |publisher=Hürriyet Daily News}}</ref>։ Այդ թիվը զգալիորեն կրճատվել է [[2017|2017 թվականին]] ևս<ref>{{Cite web |title=Turkey’s tourism revenue declines 17 pct in first quarter as foreign arrivals continue to decrease |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-tourism-revenue-declines-17-pct-in-first-quarter-as-foreign-arrivals-continue-to-decrease.aspx?pageID=238&nID=112518&NewsCatID=349 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 28 |publisher=Hürriyet Daily News}}</ref>։ Այս հանգամանքը հիմնականում պայմանավորված է [[Ռուսաստան]]ի հետ քաղաքական լարվածությամբ, ահաբեկչական հարձակումների սպառնալիքով<ref name="one">{{Cite web |title=Turkish 2015 tourism revenues fall 8.3 pct to $31.46 bln: Data |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-2015-tourism-revenues-fall-83-pct-to-3146-bln-data-.aspx?pageID=238&nID=94502&NewsCatID=349 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 6 |publisher=Hürriyet Daily News}}</ref><ref name="two">{{Cite news |date=2016 թ․ հունիսի 29 |title=Turkey tourism industry is latest to fall at hands of ISIS |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3666168/How-Istanbul-airport-bombing-latest-strategic-attack-Western-tourism-Muslim-countries-ISIS-terror-chiefs-believe-destroying-holiday-hotspots-ruins-economies-forces-locals-turn-jihad.html |agency=DailyMail}}</ref>, ինչպես նաև արտասահմանում նախագահ [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]]ի ծայրահեղական հայտարարություններով<ref name="boycott2">{{Cite news |date=2017 թ․ ապրիլի 15 |title=Ahead of referendum, Europeans boycott Turkey and tourism suffers |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2017/04/15/turkey-entrepreneurs-economy-erdogan/99186752/ |publisher=USA Today}}</ref>։ [[2016|2016 թվականի]] տվյալներով Թուրքիա ժամանած զբոսաշրջիկների մեծամասնությունը [[Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետություն]]ից են։ Մեծ թվով զբոսաշրջիկներ Թուրքիա ժամանում են [[Վրաստան]]ից, [[Միացյալ Թագավորություն|Մեծ Բրիտանիայից]], [[Բուլղարիա]]յից, [[Իրան]]ից, [[Ուկրաինա]]յից, [[Նիդերլանդներ]]ից, [[Ռուսաստան]]ից, [[Ադրբեջանական Հանրապետություն|Ադրբեջանից]], [[Ֆրանսիա]]յից, [[Սիրիա]]յից և այլն<ref name="TurkStat1">{{Cite web |title=Tourism Statistics 2012 |url=http://www.turkstat.gov.tr/IcerikGetir.do?istab_id=69 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109212302/http://www.turkstat.gov.tr/IcerikGetir.do?istab_id=69 |archive-date=2015 թ․ հունվարի 9 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 4 |website=turkstat.gov.tr/ |publisher=TurkStat}}</ref>։ Թուրքիան ունի բոլոր նախադրյալները սպասարկման ոլորտի այս ճյուղի զարգացման համար։ Երկրի ափերը ողողում են [[Միջերկրական ծով|Միջերկրական]], [[Եգեյան ծով|Եգեյան]], [[Մարմարա ծով|Մարմարա]] և [[Սև ծով]]ի ջրերը։ Դրանց մերձակա շրջաններին բնորոշ է [[Միջերկրածովյան կլիմա|մերձարևադարձային միջերկրածովյան կլիման]]։ Թուրքիայի [[Ջրափնյա գծի պարադոքս|ջրափնյա գծի]] ընդհանուր երկարությունը կազմում է 7200 կմ։ Երկրում գործում են ընդհանուր հաշվով 2870 [[հյուրանոց]]ներ, որոնք կարող են տեղավորել մինչև 700 հազար մարդ<ref>[http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/RealEstate.aspx Real Estate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517022901/http://www.invest.gov.tr/en-US/sectors/Pages/RealEstate.aspx |date=2017-05-17 }} // Invest in Turkey</ref>։ Թուրքիան զբաղեցնում է երկրորդ տեղը [[Եվրոպա]]յում և յոթերորդն աշխարհում՝ ըստ տաք աղբյուրների թվի (Տարածքով հոսում են 1300 տաք աղբյուրներ)։ Տրանսպորտային ցանցը թույլ է տալիս հարմարավետորեն շարժվել երկրի ցանկացած հատվածում<ref>[http://guide-travel.info/turkey_bus.html Թուրքիան, որպես տրանսպորտային կարևոր հանգույց]</ref>։ Թուրքիայի տարածքում կան մի շարք հնավայրեր և ավերակներ, որոնք պահպանվել են հին հունական և հռոմեական ժամանակահատվածից։ Թուրքիայի տարածքում են գտնվում լեգենդար [[Տրոյա|Տրոյա քաղաքի]] ավերակները։ Այստեղ է գտնվում նաև Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքը՝ Ստամբուլը, որը նաև երկրի կարևորագույն զբոսաշրջային կենտրոնն է։ Ներկայումս [[Թուրքիայի Հանրապետություն|Թուրքիայի Հանրապետության]] տարածքում գտնվող մշակութային հուշարձաններից 16-ը գտնվում են [[Միավորված ազգերի Կրթության, գիտության և մշակույթի կազմակերպություն|ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի]] պաշտպանության տակ։ Այդ ցանկում գրանցված օբյեկտներն են [[Ստամբուլ]]ի պատմական շրջանները, [[Գյորեմե ազգային այգի]] և [[Կապադովկիա]]յի քարանձավները, [[Ուլու ջամի (Դիվրիղի)|Դիվրիղիի մեծ մզկիթը]], [[Հատտուսա]] հնագույն քաղաքը, [[Նեմրութ (լեռ)|Նեմրութ լեռան]] հնագիտական հայտնագործությունները<ref>{{Cite web |title=Turkey – UNESCO World Heritage Centre |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/TR/ |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>, [[Հիերապոլիս]] հնագույն քաղաք և [[Փամուքքալե]]ի աղբյուրները, [[Քսանֆ]] հնագույն քաղաք և [[Լետոնի տաճար]]ը, [[Սաֆրանբոլու]]ն, [[Տրոյա]]յի հնագիտական հուշարձանները, [[Սելիմիե մզկիթ]]ն ու հարակից սոցիալական մասնաշենքերը, Նեոլիթի ժամանակաշրջանի [[Չաթալ Հույուք]] բնակավայրը, Սելջուկյան [[Բուրսա]] և [[Ջումալըքըզըք]] բնակավայրերը, [[Պերգամոն]]ը և հարակից մշակութային լանդշաֆտները, Եփեսոսը, Դիարբեքիրի ամրոցը և Հևսելի այգիները, ինչպես նաև Հայոց հնագույն մայրաքաղաք Անին։ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի ցանկում գրանցվելու համար ներկայացված են 72 թեկնածուներ։ Թուրքիայի տարածքումէ գտնվել Հին աշխարհի յոթ հրաշաիլիքներից երկուսը՝ [[Հալիկառնասի դամբարան|Հալիկառնասոսի դամբարանն]] ու [[Եփեսոս]]ը<ref name="historyworld">{{Cite web |title=THE SEVEN WONDERS OF THE WORLD |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=aa97 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010081128/http://www.historyworld.net/wrldhis/plaintexthistories.asp?historyid=aa97 |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 10 |access-date=2014 թ․ հուլիսի 2 |website=historyworld.net}}</ref>։ <center>'''Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում'''</center> <gallery mode="packed" heights="160"> Պատկեր:Dolmabahce Palace, Gate of the Treasury.jpg|[[Դոլմաբահչե]]ն եղել է օսմանյան սուլթանների պալատը Պատկեր:Istanbul_asv2020-02_img53_Maiden's_Tower.jpg|[[Կույսի աշտարակ (Ստամբուլ)|Կույսի աշտարակը]] Ստամբուլի խորհրդանիշներից մեկն է Պատկեր:Blue Mosque 2017.jpg|[[Կապույտ մզկիթ (Ստամբուլ)|Կապույտ մզկիթը]] գտնվում է [[Սուլթանահմեդ|Սուլթանահմեդ թաղամասում]]՝ հանրահայտ [[Սուրբ Սոֆիայի տաճար]]ի հակառակ կողմում։ U%C3%A7hisar,_Cappadocia_07.jpg|[[Կապադովկիա]]ն [[Զբոսաշրջությունը Թուրքիայում|Թուրքիայի զբոսաշրջային կենտրոններից]] մեկն է </gallery> === Ենթակառուցվածքներ === {{Main|Տրանսպորտը Թուրքիայում|Հեռահաղորդակցությունը Թուրքիայում|Էներգետիկան Թուրքիայում}} [[Պատկեր:Turkish Airlines Airbus A321 TC-JTH (26716697834).jpg|մինի|ձախից|Թուրքիայի ազգային ավիափոխադրողը՝ [[Turkish Airlines]]-ը 5 տարի անընդմեջ (2011-2015) [[Skytrax]]-ի կողմից ճանաչվել է որպես Եվրոպայի լավագույն ավիափոխադրող<ref name="TurkishAirlinesSkytrax" /><ref name="five">{{Cite web |title=Turkish Airlines named best airline in Europe for fifth year in a row – BUSINESS |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-airlines-named-best-airline-in-europe-for-fifth-year-in-a-row.aspx?PageID=238&NID=84117&NewsCatID=345}}</ref>։ Ավիաընկերությունը իրականացնում է ավիափոխադրումներ աշխարհի 435 ուղղություններով՝ 126 երկրներում։ Turkish Airlines-ը աշխարհում առաջատարն է ամենաշատ թվով պետություններ փոխադրելու քանակով<ref name="Turkish Airlines" />։|275x275փքս]] 2013 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում գործում են 98 օդանավակայաններ<ref>{{Cite web |title=CIA World Factbook: Turkey |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 17}}</ref>, որոնցից 22-ը միջազգային են<ref>{{Cite web |title=Study in Turkey: International Airports in Turkey |url=http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/first-step-to-turkey/international-airports/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20141116235000/http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/first-step-to-turkey/international-airports/ |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 16 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 17}}</ref>։ [[Ստամբուլ]]ի [[Աթաթուրքի անվան միջազգային օդանավակայան]]ը, իր զբաղվածությամբ, 11-րդն է աշխարհում։ Ըստ Airports Council International-ի տվյալների, միայն 2014 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին օդանավակայանը սպասարկել է ավելի քան 31,833,324<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ սեպտեմբերի 25 |title=Year to date Passenger Traffic |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813170044/http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 13 |access-date=2014 թ․ սեպտեմբերի 25 |publisher=ACI}}</ref>։ Ստամբուլի երրորդ միջազգային օդանավակայանը, որը ներկայումս գտնվում է կառուցման փուլում, նախատեսվում է, որ պետք է լինի աշխարհի ամենամեծ օդանավակայանը, որը տարեկան կսպասարկի 150 միլիոն ուղևորների<ref name="dhmi">{{Cite web |date=2013 թ․ հունվարի 24 |title=It will be the biggest airport of the world |url=http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130129004331/http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451 |archive-date=2013 թ․ հունվարի 29 |access-date=2013 թ․ հունվարի 24}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 թ․ օգոստոսի 14 |title=Istanbul's New Erdoğan-Backed Airport to Be Named After... Erdoğan |url=http://www.newsweek.com/istanbuls-new-erdogan-backed-airport-be-named-after-erdogan-264580}}</ref><ref>{{Cite web |author=Gianluca Mezzofiore |title=Erdogan Airport: Istanbul's Super Hub 'to be Named After Turkey's President-Elect' |url=http://www.ibtimes.co.uk/erdogan-airport-istanbuls-super-hub-be-named-after-turkeys-president-elect-1461166 |work=International Business Times UK}}</ref>։ [[Turkish Airlines]], որը 1933 թվականից հանդիսանում է երկրի ազգային ավիափոխադրողը, 5 տարի անընդմեջ (2011-2015) [[Skytrax]]-ի կողմից ճանաչվել է որպես Եվրոպայի լավագույն ավիափոխադրող<ref name=TurkishAirlinesSkytrax>{{Cite web |date=2012 թ․ հուլիսի 12 |title=Turkish Airlines is named the Best Airline in Europe at the 2012 World Airline Awards held at Farnborough Air Show |url=http://www.worldairlineawards.com/Awards_2012/europe.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425042957/http://www.worldairlineawards.com/awards_2012/europe.htm |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 25 |access-date=2013 թ․ ապրիլի 25 |publisher=Skytrax |df=dmy}}</ref><ref name="five" /><ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.worldairlineawards.com/Awards_2014/europe.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827141123/http://www.worldairlineawards.com/Awards_2014/europe.htm |archivedate=2014 թ․ օգոստոսի 27 |access-date=2014 թ․ սեպտեմբերի 28 |df=dmy}}</ref>։ Ավիաընկերությունը իրականացնում է ավիափոխադրումներ աշխարհի 435 ուղղություններով՝ 126 երկրներում։ Turkish Airlines-ը աշխարհում առաջատարն է ամենաշատ թվով պետություններ փոխադրելու քանակով<ref name="Turkish Airlines">{{Cite web |title=Turkish Airlines: International Flight Destinations |url=http://www.turkishairlines.com/en-int/flights-tickets/flights-destinations/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160519093619/http://www.turkishairlines.com/en-int/flights-tickets/flights-destinations |archivedate=2016 թ․ մայիսի 19 |access-date=2016 թ․ հունիսի 22 |publisher=Turkish Airlines |df=dmy}}</ref>։ Ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը երկրում կազմում է 65 523 կիլոմետր (40,776 մղոն)<ref>{{Cite web |title=Yol Ağı Bilgileri |url=http://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Kurumsal/YolAgi.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109030650/http://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Kurumsal/YolAgi.aspx |archive-date=2016 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=Karayolları Genel Müdürlüğü}}</ref>։ Երկաթուղային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 10991 կիլոմետր (2008 թվականի տվյալներով), որից 2133 կիլոմետր էլեկտրական գնացքների համար է իսկ 457 կիլոմետրը՝ արագընթաց գնացքների համար<ref name=CIAFactbookTurkey>{{Cite web |title=CIA World Factbook: Turkey |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 29 |publisher=Cia.gov}}</ref><ref name=hizlitren.tcdd.gov.tr>{{Cite web |title=DÜNYADA VE TÜRKİYEDE HIZLI TREN |url=https://hizlitren.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=6 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705152333/https://hizlitren.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=6 |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 5 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 12 |website=hizlitren.tcdd.gov.tr |df=dmy}}</ref>։ Թուրքական պետական երկաթուղին արագընթաց գնացքների շահագործման ծրագիրը սկսել է 2003 թվականին։ [[Անկարա]]- [[Կոնիա]] երկաթգիծը շահագործման է հանձնվել 2011 թվականին, մինչդեռ [[Ստամբուլ]]- [[Անկարա]] երկաթգիծը միայն 2014 թվականին<ref name=hizlitren.tcdd.gov.tr />։ [[Մարմարայ]]ը, որը բացվել է 2013 թվականին և անցնում է [[Բոսֆոր]]ի տակով, իրար է կապում Ստամբուլի եվրոպական և ասիական հատվածները, մինչդեռ [[Eurasia Tunnel]]-ը նախատեսված է նաև ավտոմեքենաների համար<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ դեկտեմբերի 19 |title=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open |url=http://aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440 |publisher=Anadolu Agency}}</ref>։ [[Բոսֆորի կամուրջ]]ը (1973), [[Սուլթան Մեհմեդ Ֆաթիհի կամուրջ]]ը (1988) և [[Սելիմ Ահեղի կամուրջ]]ը (2016) իրար են կապում [[Եվրոպա]] և [[Ասիա]] աշխարհամասերը։ 2016 թվականին բացված [[Օսման Գազի կամուրջ]]ը իրար է կապում [[Իզմիթի ծոց]]ի հյուսիսային և հարավային ափերը։ Այն իր երկարությամբ չորրորդ կախովի կամուրջն է աշխարհում։ Կառուցվող [[Չանաքկալեի կամուրջ]]ը իրար կկապի [[Դարդանելի նեղուց|Դարդանելիի]] եվրոպական և ասիական ափերը։ 2008 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում բնական գազամուղների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 7555 կիլոմետր, իսկ նավթամուղներինը՝ 3636 կիլոմետր<ref name=CIAFactbookTurkey />։ [[Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղ]]ը, որն իր երկարությամբ աշխարհում երկրորդն է, շահագործման է հանձնվել 2005 թվականի մայիսի 10-ին<ref name=emreozgur.com>{{Cite web |title=BAKÜ-T İ FL İ S-CEYHAN BORUHATTI’NDA SON DURUM |url=http://www.emreozgur.com/petrol.pdf |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 12 |website=emreozgur.com}}</ref>։ [[Կապույտ հոսանք]]ը, որը [[Սև ծով]]ի տակով անցնող ամենախոշոր գազամուղն է, բնական գազ է մատակարարում [[Ռուսաստան]]ից Թուրքիա։ Կառուցվող [[Turkish Stream]] գազամուղով հնարավոր կլինի տարեկան 63 միլիարդ խորանարդ մետր գազ մատակարարել Եվրոպա, մինչդեռ [[Նաբուկկո գազամուղ]]ը նախատեսում էր կտրել Եվրոպայի կախվածությունը ռուսական գազից<ref>{{Cite news |title=Russia to Shift Ukraine Gas Transit to Turkey as EU Cries Foul |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-14/russia-to-shift-ukraine-gas-transit-to-turkey-as-eu-cries-foul |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 17 |newspaper=Bloomberg.com}}</ref>։ [[Պատկեր:Osman Gazi Köprüsü2.jpg|մինի|[[Օսման Գազի կամուրջ]]ը, որը կառուցված է [[Իզմիթի ծոց]]ի վրա, իր երկարությամբ [[Ամենաերկար կախովի կամուրջների ցանկ|աշխարհի 4-րդ կախովի կամուրջն է]]<ref name="trtworld.com1">{{Cite web |title=World's 4th longest suspension bridge opens in Turkey |url=http://www.trtworld.com/turkey/worlds-4th-longest-suspension-bridge-opens-in-turkey-135032 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226130542/https://www.trtworld.com/turkey/worlds-4th-longest-suspension-bridge-opens-in-turkey-135032 |archive-date=2017-12-26 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 14 |website=trtworld.com}}</ref>։|274x274px]] Թուրքիայում համացանցի ակտիվ օգտագործող է համարվում է շուրջ 42,3 միլիոն մարդ։ Freedom House-ը Թուրքիայում համացանցի ազատությունը գնահատել է որպես «ոչ ազատ»։ Թուրքիայի իշխանությունները տարբեր ժամանակներում արգելափակել են այնպիսի կայք էջեր, ինչպիսիք են [[Ֆեյսբուք]]ը, [[Թվիթթեր]]ը, [[ՅուԹյուբ]]ը։ 2017 թվականի մայիսի սկզբին Թուրքիայում [[Վիքիպեդիայի արգելափակումը Թուրքիայում (2017)|արգելափակվել]] է [[Վիքիպեդիա]]ն<ref name="turkeyblocks.org2">{{Cite web |title=Turkey Blocks: Incident Reports and News |url=https://turkeyblocks.org/reports/ |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |website=turkeyblocks.org}}</ref>։ Համաձայն Twitter's transparency report-ի Թուրքիան, սոցիալական մեդիայի գրաքննության հարցում, աշխարհում առաջիններից մեկն է<ref name="turkeyblocks.org1">{{Cite web |title=Turkey leads in social media censorship: new Twitter transparency report |url=https://turkeyblocks.org/2017/03/21/turkey-leads-social-media-censorship-new-twitter-transparency-report/ |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |website=turkeyblocks.org}}</ref>։ 2013 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում սպառվում է 240 միլիարդ կիլովատտ ժամ էներգիա<ref name="dwnuke">{{Cite web |date=2013 թ․ մայիսի 20 |title=Turkey invests big in nuclear power |url=http://www.dw.de/turkey-invests-big-in-nuclear-power/a-16824428 |access-date=2013 թ․ հունիսի 8 |publisher=Deutsche Welle}}</ref>։ Քանի որ Թուրքիան 2013 թվականին ներկրել է ծախսվող էլեկտրականության 72 տոկոսը, կառավարությունը որոշել է ներդրումներ իրականացնել ատոմային էներգիայի ոլորտում՝ ներկրման ծավալները կրճատելու նպատակով։ Մինչև 2023 թվականը Թուրքիայում կկառուցվի 3 ատոմակայան<ref name="dwnuke" />։ Թուրքիայի առաջին ատոմակայանը կառուցվելու է [[Մերսին]]ի Աքքույու շրջանում՝ [[Միջերկրական ծով]]ի ափին։ Երկրորդ ատոմակայանը լինելու է [[Սինոպի մարզ|Սինոպի]] Ինջեբուրուն շրջանում՝ [[Սև ծով]]ի ափին, իսկ երրորդը՝ [[Քըրըքքալեի մարզ|Քըրըքքալեի]] Իղնեադա շրջանում՝ դարձյալ Սև ծովի ափին<ref name="turknuc">{{Cite web |title=Turkey 'to speed up' nuclear plant plans |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-to-speed-up-nuclear-plant-plans.aspx?pageID=238&nID=72467&NewsCatID=348 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=hurriyetdailynews.com}}</ref>։ Թուրքիան աշխարհում հինգերորդն է երկրաջերմային էներգիայի հզորության ցուցանիշներով<ref name="look">{{Cite journal |last=Lund |first=J. W. |last2=Freeston |first2=D. H. |last3=Boyd |first3=T. L. |year=2005 |title=Direct application of geothermal energy: 2005 Worldwide review |url=http://www.os.is/gogn/Introductory_Lectures_2009/Direct%20application%20of%20geothermal%20energy%202005.pdf |url-status=dead |journal=Geothermics |volume=34 |issue=6 |pages=691–727 |doi=10.1016/j.geothermics.2005.09.003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010081821/http://www.os.is/gogn/Introductory_Lectures_2009/Direct%20application%20of%20geothermal%20energy%202005.pdf |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 10 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 17}}</ref>։ Թուրքիան [[ԵՄ]] INOGATE էներգետիկ ծրագրի գործընկեր պետություն է, որն ունի 4 հիմնական նպատակ՝ էներգետիկ անվտանգության ապահովում, անդամ երկրների էներգետիկ շուկաների կարգավորում, կայուն էներգետիկ համակարգի զարգացում և էներգետիկ ծրագրի մշակում և իրականացում<ref name="INOGATE website">{{Cite web |title=INOGATE website |url=http://www.inogate.org/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118080914/http://www.inogate.org/ |archive-date=2019 թ․ նոյեմբերի 18 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 29 |publisher=Inogate.org}}</ref>։ Թուրքիայում ջրամատակարարման և ապահովման գործընթացը հաճախ բախվում է որոշ խոչընդոտների հետ։ Նախորդ տարիների ընթացքում խմելու ջրի կայուն մատակարարման գործընթացը կանոնակարգվել է։ Բացի այդ, աշխատանքներ են տարվում նաև սանիտարական գործընթացը էլ ավելի կանոնակարգելու համար։ Ավտոմատ կոմունալ համակարգը ներդրվել է 16 խոշոր քաղաքներում<ref name="did-cevreorman17">Ministry of Environment and Forestry: [http://www.did-cevreorman.gov.tr/indir/UCES_ENG.pdf EU Integrated Environmental Approximation Strategy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312222212/http://www.did-cevreorman.gov.tr/indir/UCES_ENG.pdf |date=2012-03-12 }}, 2007, p. 17</ref>։ === Գիտություն և տեխնոլոգիա === {{Հիմնական|Գիտությունը Թուրքիայում}} [[Պատկեր:TaiIDEF2015_(11).JPG|ձախից|մինի|288x288px|[[TAI]]-ն աշխարհի 100 խոշոր դերակատարներից մեկն է ավիագնացության և օդային պաշտպանության ոլորտներում<ref name="tai.com.tr">{{Cite web |title=Company Profile |url=https://www.tai.com.tr/en/about-us/company-profile |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507034412/http://www.tai.com.tr/en/about-us/company-profile |archive-date=2012 թ․ մայիսի 7 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 13 |website=tai.com.tr/}}</ref>]] [[TÜBİTAK]]-ը թուրքական պետական ընկերություն է, որը երկրում զբաղվում է գիտության, տեխնոլոգիայի և ինովացիոն քաղաքականության կազմակերպմամբ<ref>{{Cite web |title=Who We Are? The Scientific And Technological Research Council Of Turkey |url=http://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/content-who-we-are |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=Tubitak.gov}}</ref>։ [[Թուրքիայի գիտությունների ակադեմիա]]ն պետական գիտական ինքնավար հաստատություն է, որի հիմնական նպատակը Թուրքիայի տարածքում գիտական գործունեության կազմակերպումն է<ref>{{Cite web |title=Türkiye Bilimler Akademisi |url=http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021135239/http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/ |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 21 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=Tuba.gov}}</ref>։ [[TAEK]]-ը Թուրքիայում ատոմային էներգիայի կառավարման պետական հաստատություն է։ Նրա լիազորությունների մեջ են մտնում ատոմային էներգիայի ոլորտում իրականացվող հետազոտությունները, ինչպես նաև խաղաղ ատոմային զենքի զարգացումը և կիրառումը<ref>{{Cite web |title=Turkish Atomic Energy Authority – Mission of TAEK |url=http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608145555/http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |archivedate=2014 թ․ հունիսի 8 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=TAEK |df=dmy}}</ref>։ Ռազմարդյունաբերության ոլորտում թուրքական պետական ընկերություններ են [[Aselsan]]-ը, [[Havelsan]]-ը, [[Roketsan]]-ը, [[MKE]]-ն և այլն։ Թուրքիայի արբանյակային կենտրոնը պատկանում է Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությանը և գործարկվում է TAI-ի կողմից։ UFS-ը ծրագիր է, որի նպատակը Թուրքիայում արբանյակաշինության կազմակերպումն ու խթանումն է։ Այն բաղկացած է տիեզերակայանների պատրաստման, արբանյակների գործարկման, ինչպես նաև տիեզերական սարքավորումների վերանորոգման բաժիններից<ref name="ssm1">{{Cite web |title=Space Launch System Project |url=http://www.ssm.gov.tr/home/projects/Sayfalar/proje.aspx?projeID=222 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |publisher=Undersecretariat for Defence Industries}}</ref><ref name="dn1">{{Cite news |author=Bekdil, Burak Ege |date=2013 թ․ հուլիսի 28 |title=Turkey's Sat-Launcher Plans Raise Concerns |url=http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130830224731/http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns |archive-date=2013 թ․ օգոստոսի 30 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |newspaper=Defense News}}</ref><ref name="dn2">{{Cite news |author=Bekdil, Burak Ege |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Turkey Spends Big on Innovation |url=http://www.defensenews.com/article/20131212/DEFREG01/312120022/Turkey-Spends-Big-Innovation |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20131220150620/http://www.defensenews.com/article/20131212/DEFREG01/312120022/Turkey-Spends-Big-Innovation |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |newspaper=Defense News}}</ref>։ [[Türksat]]-ը Թուրքիայի հեռահաղորդակցային միակ արբանյակն է, որը տիեզերք է արձակել [[Turksat (արբանյակ)|Türksat]] արբանյակները։ [[Göktürk-1]] և [[Göktürk-2]] Թուրքիային պատկանող արբանյակներ են, որոնք գտնվում են Թուրքիայի պաշտպանության նախարարության ենթակայության ներքո։ [[BILSAT-1]]-ը և [[RASAT]]-ը երկրի մակերևույթը ուսումնասիրող արբանյակներ են, որոնք գործարկվում են [[TÜBİTAKe]]-ի կողմից։ 2015 թվականին [[Հյուսիսային Կարոլինայի համալսարան]]ի պրոֆեսոր [[Ազիզ Սանջար]]ը [[Թոմաս Լինդհալ]]ի և [[Պոլ Մոդրիչ]]ի հետ միասին արժանացել է [[Քիմիայի Նոբելյան մրցանակ]]ի՝ [[ԴՆԹ]] ոլորտում ուսումնասիրությունների իրականացման համար<ref>{{Cite web |title=Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize |url=http://www.dailysabah.com/science/2015/10/07/turkish-professor-aziz-sancar-part-of-the-team-that-wins-nobel-chemistry-prize}}</ref>։ Թուրք այլ հայտնի գիտնականներ են [[Հուլուսի Բեհչեթ]]ը, ով հայտնաբերել է [[Բեհչեթի հիվանդություն]]ը և մաթեմատիկոս [[Ջահիթ Արֆ]]ը, ով սահմանել է Արֆի փոփոխականը։ == Ժողովրդագրություն == {{հիմնական|Թուրքիայի բնակչություն}} {{Historical populations|1927|13554000|1930|14440000|1940|17728000|1950|20807000|1960|27506000|1970|35321000|1980|44439000|1990|55120000|2000|64252000|2010|73003000|2017|79815000|title=Թուրքիայի բնակչության աճ|source=Թուրքստատ<ref name=pop27-11>{{Cite web |title=Mid-year population estimations, 1927–1985; Mid-year population estimations and projections, 1986–2011 |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=242 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515170005/http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=242 |archive-date=2019 թ․ մայիսի 15 |access-date=2013 թ․ մայիսի 24 |publisher=Turkish Statistical Institute}}</ref>|percentages=pagr}}Ըստ [[2011|2011 թվականի]] Թուրքիայի մարդահամարի տվյալների՝ երկրի բնակչությունը կազմում է 74,7 միլիոն մարդ, որոնց երեք քառորդն ապրում է [[Թուրքիայի քաղաքներ|քաղաքներում]]։ Բնակչության տարեկան աճի ցուցանիշը կազմում է 1,35 %, իսկ [[բնակչության խտություն]]ը՝ 97 մարդ մեկ կմ քառակուսու վրա։ 15-64 տարիքային խմբի ներկայացուցիչները կազմում են երկրի բնակչության 67,4 %-ը, իսկ 0-14 տարիքային խումբը՝ 25,3 %: 65 տարեկանից մեծ անձնիք կազմում են ամբողջ բնակչության միայն 7,3 %-ը։ 1927 թվականին Թուրքիայում անցկացվել է առաջին պաշտոնական մարդահամարը, որի հավաստմամբ երկրի ընդհանուր բնակչությունը կազմում էր 13,6 միլիոն մարդ։ Թուրքիայի խոշորագույն քաղաքը՝ [[Ստամբուլ]]ը, Եվրոպայի խոշորագույն քաղաքն է ըստ բնակչության և երրորդն՝ ըստ զբաղեցրած տարածքի։ [[Թուրքիայի սահմանադրություն|Թուրքիայի Հանրապետության սահմանադրության]] 66-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «թուրք» է կոչվում ''«Թուրքիայի քաղաքացիությամբ լիազորված ցանկացած քաղաքացի»''։ Այնուամենայնիվ, [[Թուրքիայի բնակչություն|Թուրքիայի բնակչության]] մեծամասնությունը [[Թուրքեր|թուրք էթնոսի]] ներկայացուցիչներն են։ Նրանք կազմում են ողջ երկրի բնակչության 70-75 %-ը։ [[Թուրքիայի բնակչություն|Բնակչության պատմական էթնիկական կազմի]] վերաբերյալ հուսալի տվյալները հասանելի չեն, քանի որ թուրքական իշխանությունները մարդահամար անցկացնելիս չէին մատնանշում բնակչության ազգային կազմը։ Թուրքիայի տարածքում բնակվող ազգային փոքրամասնությունների առաջին հստակ փաստացի գրավոր սահմանազատումը նկատվեց [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրում]]։ [[Լոզանի պայմանագիր]]ը, որպես «ոչ մուսուլման» փոքրամասնություններ ճանաչում էր [[հայեր]]ին, [[հույներ]]ին և [[հրեաներ]]ին։ Այլ փոքր էթնիկ խմբերի ներկայացուցիչներ էին [[ալբանացիներ]]ը, [[ասորիներ]]ը, [[բոսնիացիներ]]ը, [[չերքեզներ]]ը, [[քրդեր]]ը, [[Լազեր (ազգ)|լազերը]], [[բուլղարացիներ]]ը, [[գնչուներ]]ը, [[վրացիներ]]ը և այլն։ Ներկայիս Թուրքիայի տարածքում ապրող գլխավոր [[Ազգային փոքրամասնություններ|ազգային փոքրամասնությունը]] [[քրդեր]]ն են (18-25 %)։ Քրդաբնակ են Թուրքիայի արևելյան և հարավարևելյան շրջանները, որոնք հայտնի են [[Թուրքական Քուրդիստան|Թուրքական Քրդստան]] անվանումով։ Քրդերը մեծամասնություն են կազմում գլխավորապես [[Արևմտյան Հայաստանի վեց վիլայեթներ|Արևմտյան Հայաստանի նախկին վիլայեթների տարածքում]]՝ ներկայիս [[Դերսիմի մարզ|Դերսիմի]], [[Բինգյոլի մարզ|Բինգյոլի]], [[Մուշի մարզ|Մուշի]], [[Աղրըի մարզ|Աղրիի]], [[Իգդիրի մարզ|Իգդիրի]], [[Էլազըղի մարզ|Էլազղըի]], [[Դիարբեքիրի մարզ|Դիարբեքիրի]], [[Բաթմանի մարզ|Բաթմանի]], [[Շըրնաքի մարզ|Շըրնաքի]], [[Բիթլիսի մարզ|Բիթլիսի]], [[Վանի մարզ|Վանի]], [[Մարդինի մարզ|Մարդինի]], [[Սիիրթի մարզ|Սիիրթի]] և [[Հաքյարիի մարզ]]երում։ Քրդաբնակ են նաև [[Շանլըուրֆայի մարզ|Շանլըուրֆայի]] (47 %) և [[Կարսի մարզ (Թուրքիա)|Կարսի]] մարզերը (20 %)։ Բացի այդ, [[Ներգաղթ|ներքին միգրացիայի]] հետևանքով քրդական համայնքներ են ստեղծվել նաև կենտրոնական և արևմտյան Թուրքիայում, մասնավորապես՝ [[Ստամբուլ]]ում և այլ խոշոր քաղաքներում (որտեղ կա մոտավորապես 3 միլիոն քուրդ)։ Ստամբուլն աշխարհի ամենամեծ քրդաբնակ քաղաքն է։ [[Լոզանի պայմանագիր|Լոզանի պայմանագրում]] նշված երեք կրոնական փոքրամասնություններից ([[հայեր]], [[հույներ]] և [[հրեաներ]]) բացի, այլ ազգերն ու ժողովուրդները պաշտոնական իրավունքներ չունեին, իսկ նրանց [[իրավունք]]ներն ու [[Ազատություն|հիմնարար ազատությունները]] սահմանափակված էին (մասնավորապես՝ լեզվի և դավանանքի ազատությունը)։ Թուրքիայում ''«փոքրամասնություն»'' տերմինը շարունակում է մնալ [[Սոցիոլոգիա|սոցիալական հարաբերությունների]] կարևոր հիմնախնդիրներից մեկը։ [[Թուրքիայի նախագահ|Թուրքական կառավարությունը]] հաճախ քննադատվում է փոքրամասնությունների նկատմամբ վերաբերմունքի համար։ Թեև փոքրամասնությունները պաշտոնապես ճանաչված չեն, այնուամենայնիվ, թուրքական ռադիոն, հեռուստատեսությունը, մամուլը և լրատվությունը հեռարձակվում են փոքրամասնությունների լեզուներով։ Բացի այդ, տարրական դպրոցում ընտրովի դասավանդվում են փոքրամասնությունների որոշ լեզուներ և գործում կիրակնօրյա դպրոցներ։ Ներգաղթյալները կազմում են Թուրքիայի Հանրապետության 2,5 %-ը (այս ցուցանիշով երկիրն առաջինն է աշխարհում)։ Միայն [[2017|2017 թվականի]] [[հունվար]]ին՝ Թուրքիան ընդունել է 2,8 միլիոն [[Սիրիացիներ|սիրիացի]] փախստական։ === Հայերը Թուրքիայում === {{հիմնական|Հայերը Թուրքիայում}} [[Պատկեր:Surp_Krikor_Lusaveriç_Church_and_Kuzguncuk_Mosque_in_Kuzguncuk,_Üsküdar_2.JPG|աջից|մինի|282x282փքս|Ստամբուլի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ հայկական եկեղեցին]] Ներկայումս Թուրքիայում բնակվում է մոտ 60-80 հազար հայ ([[համշենահայեր]]ի հետ միասին՝ 480 հազար)։ Թուրքիայի հայ համայնքը կենտրոնացված է Ստամբուլ քաղաքում (միայն Ստամբուլում բնակվում է 70 հազար հայ)։ Թուրքիայում հայ հասարակական կյանքը կազմակերպել են ազգային, մշակութային, գրական միությունները, բարեգործական ընկերությունները, որոնցից նշանավոր են Համազգյաց, Մեսրոպյան, Արարատյան, Կիլիկյան, Ազգանվեր հայուհյաց ընկերությունները։ Հայկական եկեղեցիներին կից գործում են դպրոցներ։ Առաջին կանոնավոր դպրոցը հիմնվել է [[1715|1715 թվականին]] Կոստանդնուպոլսում։ Ներկայումս գործում են 17 հայկական վարժարաններ, որտեղ ուսուցանվում են հայոց լեզու և կրոնի պատմություն (հայ ժողովրդի պատմության դասավանդումն արգելված է)։ [[Թուրքերեն]]ի, [[Թուրքիայի պատմություն|Թուրքիայի պատմության]] և [[Թուրքիայի աշխարհագրական շրջաններ|աշխարհագրության]] ուսուցիչները պարտադիր թուրքեր են։ Թուրքիայում ապրող հայերը մեծ ավանդ են ներդրել ոչ միայն հայ ազգային արվեստի, այլև թուրքական մշակույթի տարբեր բնագավառների զարգացման գործում։ Թուրքիայում առաջին թատրոնի հիմնադիրը [[Հակոբ Վարդովյան]]ն է, օպերայի և օպերետի ստեղծողը՝ [[Տիգրան Չուխաջյան]]ը, առաջին նվագախմբի ղեկավարը՝ Գրիգոր Սինանյանը։ Երկար տարիներ արքունի ճարտարապետության գլխավոր դեմքերից են եղել Պալյան ընտանիքի ներկայացուցիչները, Գ. և Կ. Օտյանները, Հ. Սերվերյանը, սուլթանների պալատական նկարիչները՝ Մանասե ընտանիքի անդամները (թուրքական արվեստում առաջին դիմանկարիչները), լուսանկարչության սկզբնավորողն էր Աբդուլլահների հայ ընտանիքը։ Քանդակագործ [[Երվանդ Ոսկան]]ը համարվում է Թուրքիայում քանդակագործության արվեստի հիմնադիրը։ Թուրքիայում են ապրել և ստեղծագործել հայ գրականության բազմաթիվ նշանավոր դեմքեր՝ [[Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան]]ը, [[Պետրոս Դուրյան]]ը, [[Միսաք Մեծարենց]]ը, [[Հակոբ Պարոնյան]]ը, [[Երվանդ Օտյան]]ը, [[Գրիգոր Զոհրապ]]ը, [[Սիամանթո]]ն, [[Դանիել Վարուժան]]ը, [[Ռուբեն Սևակ]]ը և ուրիշներ. նրանցից շատերը [[Մեծ եղեռն]]ի զոհ դարձան։ Թուրքիայում առաջին հայալեզու պարբերականը՝ «Լրո գիրը», լույս է տեսել [[1832|1832 թվականին]]։ Ներկայումս հրատարակվում են «Ժամանակ», «Մարմարա» օրաթերթերը, «Սուրբ Փրկիչ», «Լրաբեր», «Ակոս» և այլ պարբերականներ։ Թուրքիան մերժում է հայերի ցեղասպանության փաստը, սակայն արդեն այն ճանաչվել և դատապարտվել է աշխարհի բազմաթիվ պետությունների ու միջազգային կազմակերպությունների կողմից։ === Լեզու === {{Main|Թուրքիայի լեզուներ}} [[պատկեր:Mother language in 1965 Turkey census - Turkish.png|thumb|Թուրքիայի [[թուրքերեն|թուրքախոս]] բնակչությունը համաձայն 1965 թվականի մարդահամարի տվյալների<ref>Ahmet Buran & Berna Yüksel Çak, [http://www.kitapyurdu.com/kitap/turkiyede-diller-ve-etnik-gruplar/269680.html ''Türkiye'de Diller ve Etnik Gruplar''], Akçağ Yayınları, Ankara, 2012, p. 318. {{ISBN|978-6055413545}}</ref>:]] Երկրի պաշտոնական լեզուն [[թուրքերեն]]ն է, որը բնակչության 85.54 %-ի առաջին լեզուն է<ref name=milliyet-languages>{{Cite web |title=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor |url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 4 |publisher=Milliyet.com.tr}}</ref>։ Բնակչության 11.97 %-ը խոսում է [[քրդերեն]]ի [[քուրմանջի]] լեզվով<ref name="milliyet-languages" />։ [[Արաբերեն]]ը և [[զազա]]յերենը բնակչության 2.39 %-ի մայր լեզուներն են<ref name="milliyet-languages" />։ Թուրքիայում վտանգված լեզուների շարքում ներառված են [[աբազերեն]]ը, [[աբխազերեն]]ը, [[ադըղեերեն]]ը, [[հունարենի կապադովկյան բարբառ]]ը, [[գագաուզերեն]]ը, [[հյուսիսբոխտերեն]]ը, [[համշենի բարբառ]]ը, [[կաբարդա-չերքեզերեն]]ը, [[սեֆարդերեն]]ը, [[լազերեն]]ը, [[մլահսո]]ն, [[պոնտերեն]]ը, [[գնչուերեն]]ը, [[ասորաարամերեն]]ը, [[տուրոյո]]ն, [[ուբիխերեն]]ը և [[արևմտահայերեն]]ը<ref name="www.unesco.org index">{{Cite web |title=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger |url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=UNESCO}}</ref>։ === Կրոն === {{Main|Կրոնը Թուրքիայում}} {{See also|Աշխարհիկությունը Թուրքիայում}} {{Pie chart |thumb = right |caption = Կրոնը Թուրքիայում (2016)<ref name="ipsos2017">{{Cite web |date=2017 |title=Religion, Ipsos Global Trends |url=https://www.ipsosglobaltrends.com/wp-content/uploads/2017/04/Slide13-6.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905105138/https://www.ipsosglobaltrends.com/wp-content/uploads/2017/04/Slide13-6.jpg |archive-date=2017 թ․ սեպտեմբերի 5 |publisher=[[Ipsos]]}}</ref> |label1 = [[Սուննի իսլամ]] |value1 = 65 |color1 = DarkGreen |label2 = [[Շիա իսլամ]] |value2 = 4 |color2 = ForestGreen |label3 = Իսլամի որևէ ճյուղին չպատկանող մուսուլմաններ |value3 = 14 |color3 = MediumSeaGreen |label4 = [[Քրիստոնեություն]] |value4 = 2 |color4 = DodgerBlue |label5 = [[Անկրոնություն]] |value5 = 7 |color5 = Black |label6 = Հոգևոր, բայց ոչ կրոնական |value6 = 6 |color6 = Honeydew |label7 = Այլ կրոններ |value7 = 2 |color7 = Chartreuse }} Թուրքիան [[աշխարհիկություն|աշխարհիկ]] պետություն է և չունի պաշտոնական կրոն։ [[Թուրքիայի սահմանադրություն]]ը երաշխավորում է [[կրոնի ազատություն]]ը և խղճի ազատությունը<ref>{{Cite web |author=Axel Tschentscher |title=International Constitutional Law: Turkey Constitution |url=http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Servat.unibe.ch}}</ref><ref>{{Cite web |title=Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society |url=http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081028211305/http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 28 |access-date=2008 թ․ հոկտեմբերի 19 |publisher=Peace Research Institute Frankfurt |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ Համաձայն [[Ipsos]]-ի<ref name="ipsos2017"/>, 2016 թվականի տվյալներով իսլամը եղել է Թուրքիայի խոշորագույն կրոնը, որի հետևորդ են բնակչության 82 %-ը։ Բնակչության 13 %-ը չի հարում որևէ կրոնական հոսանքի, իսկ 2 %-ը քրիստոնյաներ են։ Իսլամիստական կուսակցությունների ստեղծման պահից սկսած կրոնի ունեցած դերը հանրային կյանքում երկարատև քննարկումների պատճառ է դարձել<ref>{{Cite book |last1=Steunebrink |first1=Gerrit |url={{Google books |plainurl=yes |id=KSbiKEhsxT0C |page=175 }} |title=Civil Society, Religion, and the Nation: Modernization in Intercultural Context: Russia, Japan, Turkey |last2=van der Zweerde |first2=Evert |publisher=Rodopi |year=2004 |isbn=978-90-420-1665-1 |pages=175–184 |access-date=2013 թ․ հունիսի 5}}</ref>։ Մի քանի տասնամյակ, [[հիջաբ]]ի կրումը դպրոցներում և կառավարական հաստատություններում արգելված է եղել, որովհետև այն դիտարկվել է որպես [[քաղաքական իսլամ]]ի սիմվոլ։ Այդուհանդերձ, համալսարաններում հիջաբի կրման արգելքը հանվել է 2011 թվականին, իսկ 2013 թվականին այն թույլատրվել է նաև կառավարական հաստատություններում<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=Turkey Lifts Longtime Ban on Head Scarves in State Offices |url=https://www.nytimes.com/2013/10/09/world/europe/turkey-lifts-ban-on-head-scarves-in-state-offices.html?_r=0 |access-date=2014 թ․ փետրվարի 1 |publisher=NY Times}}</ref>, իսկ դպրոցներում՝ 2014 թվականին<ref name=news24.com>{{Cite web |title=Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools |url=http://www.news24.com/World/News/Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools-20140923 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516215849/https://www.news24.com/World/News/Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools-20140923 |archive-date=2020 թ․ մայիսի 16 |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 3 |website=news24.com/}}</ref>։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի հրամանով 2017 թվականին հիջաբի կրման արգելքը հանվել է նաև զինված ուժերից<ref>{{Cite web |date=2017 թ․ փետրվարի 22 |title=Turkey reverses female army officers' headscarf ban |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-39053064 |publisher=[[BBC]]}}</ref>։ Թայիփ Էրդողանի կառավարությունը և [[Արդարություն և զարգացում կուսակցություն (Թուրքիա)|ԱԶԿ]]-ն ձևավորել են «կրթության իսլամացման» քաղաքական հստակ օրակարգ, որի նպատակը «հոգևոր սերնդի դաստիարակության ապահովումն էր ընդդեմ աշխարհիկ դիմադրության»<ref>{{Cite web |author=Sukru Kucuksahin |date=2016 թ․ հունիսի 20 |title=Turkish students up in arms over Islamization of education |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/06/turkey-high-schools-student-stand-up-against-islamism.html |publisher=Al-Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |author=Zülfikar Doğan |date=2016 թ․ հունիսի 29 |title=Erdogan pens education plan for Turkey's 'devout generation' |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/06/turkey-education-erdogan-devout-generation-plan.html |publisher=Al-Monitor}}</ref>։ Արդյունքում, դպրոցներում աշխատանքից ազատվեցին Թուրքիայի որևէ կրոնին չպատկանող քաղաքացիները<ref>{{Cite web |author=Sibel Hurtas |date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13 |title=Turkey’s 'devout generation' project means lost jobs, schools for many |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/turkey-post-putsch-crackdown-transform-education.html |publisher=Al-Monitor}}</ref>։ ==== Իսլամ ==== {{Main|Իսլամը Թուրքիայում}} [[պատկեր:Exterior_of_Sultan_Ahmed_I_Mosque,_(old_name_P1020390.jpg).jpg|thumb|[[Ստամբուլ]]ի [[Կապույտ մզկիթ (Ստամբուլ)|Սուլթանահմեդ մզկիթը]], որը հայտնի է նաև Կապույտ մզկիթ անվամբ, հայտնի է իր կապույտ իզնիքյան սալերով<ref name=bluemosque>{{Cite web |title=Blue Mosque |url=http://www.bluemosque.co/ |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=bluemosque.co}}</ref>]] Թուրքիայում մարդկանց կրոնական հավատալիքների պետական հստակ վիճակագրություն գոյություն չունի, ոչ էլ առկա է մարդահամարի մեջ։ Համաձայն կառավարության, բնակչության 99.8 %-ը իսլամադավան են<ref name="cia2">{{Cite web |title=Turkey |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/ |archive-date=2021 թ․ հունվարի 10 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 13 |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=TURKEY |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Library of Congress: Federal Research Division |format=PDF}}</ref>։ Աղբյուրներից մեկի համաձայն բնակչության, միայն, 96.4 %-ն է իսլամադավան<ref name=joshua>{{Cite web |title=Country – Turkey |url=http://joshuaproject.net/countries/TU?page=1 |access-date=2014 թ․ ապրիլի 27 |work=Joshua Project}}</ref>, իսկ մեկ այլ աղբյուրում նշված է 82 %<ref name="ipsos2017"/>։ Թուրքերը [[սուննի իսլամ]]ի հետևորդներ են։ Ամենատարածված աղանդը [[Հանաֆիական մազհաբ]]ն է։ Երկրում բնակվում են նաև [[Սուֆիզմ|սուֆի]] մուսուլմաններ<ref>{{Cite web |date=2006 թ․ նոյեմբերի 20 |title=Sufism |url=http://www.allaboutturkey.com/sufi.htm |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=All about Turkey}}</ref>։ Իսլամի որևէ ճյուղին չպատկանող մուսուլմանների թիվը կազմում է բնակչության 2<ref name=pewforum.org>{{Cite web |title=Pew Forum on Religious & Public life |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |access-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 29 |website=pewforum.org/}}</ref>- 14 %-ը<ref name="ipsos2017"/>։ Իսլամական կրոնական բարձրագույն մարմինը համարվում է [[Կրոնական գործերի վարչություն]]ը ({{lang-tr|Diyanet İşleri Başkanlığı}}): Այն կազմակերպում է իրավունքի Հանաֆի դպրոցի աշխատանքները և պատասխանատվություն կրում երկրում գործող 80 000 մզկիթների գործունեության կազմակերպման և տեղական ու համայնքային իմամների կադրային ապահովման գործընթացը կազմակերպելու համար<ref name=religiousfreedomreport>{{Cite web |title=Bureau of Democracy, Human rights and Labor: International Religious Freedom Report 2007 – Turkey |url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=State.gov}}</ref>։ Շատերը պնդում են, որ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱԶԿ-ի իսլամիստական կառավարության կառավարման ժամանակ Կրոնական գործերի վարչության հին գործառույթներին, որոնց միջոցով մարմինը կարգավորում թուրքական իսլամի կրոնական հատվածը, ավելացան նորերը և փաստացի կառույցը կառավարում է երկրի կրոնական կյանքը<ref name="Lepeska-2015">{{Cite journal |last1=Lepeska |first1=David |date=2015 թ․ մայիսի 17 |title=Turkey Casts the Diyanet |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/turkey/2015-05-17/turkey-casts-diyanet |journal=Foreign Affairs |access-date=2016 թ․ հուլիսի 27}}</ref>։ Ներկայումս, Կրոնական վարչությունը այնքան է հզորացել, որ նպաստում է պահպանողական իսլամի (հանաֆի իսլամ) տարածմանը Թուրքիայի ներսում։ Վարչության նպատակներից մեկը [[ֆեթվա]]յի տարածումն է, որը արգելում է այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են շանը տանը կերակրելը, Արևմտյան ամանորի տոնակատարությունները, խաղարկությունների անցկացումը և դաջվածքների դաջումը<ref name=rise>{{Cite web |last1=Cornell |first1=Svante |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 9 |title=The Rise of Diyanet: the Politicization of Turkey's Directorate of Religious Affairs |url=http://www.turkeyanalyst.org/publications/turkey-analyst-articles/item/463-the-rise-of-diyanet-the-politicization-of-turkey%E2%80%99s-directorate-of-religious-affairs.html |access-date=2016 թ․ հուլիսի 27 |publisher=turkeyanalyst.org}}</ref> , ինչպես նաև խրախուսում էր «թուրքական իսլամի» մոդելի տարածումը աշխարհում<ref name="Lepeska-2015" /><ref name="al-monitor-29-4-16">{{Cite news |last1=Tremblay |first1=Pinar |date=2015 թ․ ապրիլի 29 |title=Is Erdogan signaling end of secularism in Turkey? |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/04/turkey-is-erdogan-signaling-end-of-secularism.html |access-date=2016 թ․ հուլիսի 25 |agency=Al Monitor}}</ref>։ Ակադեմիկոսների կարծիքով Թուրքիայում [[Ալավիներ|ալևիների]] թիվը հասնում է 15-20 միլիոնի, մինչդեռ Ալևի-Բեքթաշի ֆեդերացիայի պնդմամբ ալևիների թիվը հասնում է 25 միլիոնի<ref name=usstate>{{Cite web |title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 9 |publisher=State.gov}}</ref><ref name=refworld.org1>{{Cite web |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Turkey: Alevis |url=http://www.refworld.org/docid/49749c9950.html |access-date=2015 թ․ ապրիլի 22 |website=refworld.org}}</ref>։ [[Aksiyon]] ամսագրի տվյալներով, [[շիա իսլամ|շիա]] [[տասներկուականներ]] (բացի ալևիներից) թիվը կազմում է 3 միլիոն (Թուրքիայի բնակչության 4.2 %-ը)<ref name="caferi">{{Cite web |date=2004 թ․ հոկտեմբերի 11 |title=Caferi İmamlar |url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-15046-34-caferi-imamlar.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317032746/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-15046-34-caferi-imamlar.html |archivedate=2011 թ․ մարտի 17 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 4 |publisher=Aksiyon.com.tr |language=Turkish |df=dmy-all}}</ref>։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱԶԿ-ի սուննի իսլամիստական կառավարության ժամանակ ալևի փոքրամասնության նկատմամբ սկսել են իրականացվել բռնաճնշումներ, որի արդյունքում էլ մեծացել է ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ խտրականությունը<ref>{{Cite web |author=Stephen Schwartz |date=2012 թ․ մարտի 29 |title=Erdogan, Iran, Syrian Alawites, and Turkish Alevis |url=http://www.weeklystandard.com/erdogan-iran-syrian-alawites-and-turkish-alevis/article/634834 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807063437/https://www.weeklystandard.com/erdogan-iran-syrian-alawites-and-turkish-alevis/article/634834 |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 7 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 23 |publisher=The Weekly Standard}}</ref><ref>{{Cite web |author=Daniel Dombey |date=2014 թ․ հուլիսի 27 |title=Turkey’s Alevi minority fear future under Erdogan presidency |url=https://www.ft.com/content/4834f8fc-134e-11e4-84b7-00144feabdc0 |publisher=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite web |author=Marc Champion |date=2016 թ․ հուլիսի 19 |title=Sectarian Tension Builds in Turkey as Erdogan Crackdown Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-07-19/sectarian-tension-builds-in-turkey-as-erdogan-crackdown-widens |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref>։ Համաձայն «WIN-Gallup-ի կրոնականության և աթեիզմի գլոբալ ինդեքսի»<ref>{{Cite web |title=GLOBAL INDEX OF RELIGIOSITY AND ATHEISM |url=http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021065544/http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |archive-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 21 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 23}}</ref> Թուրքիայում գործում են ամենաշատ թվաքանակով իսլամական աղանդներն աշխարհում, որոնց հարում են իսլամադավան բնակչության 73 %-ը։ Համաձայն PEW համաշխարհային ուսումնասիրության, Թուրքիայի մուսուլման բնակչության միայն 15 %-ն է, որ օրական հինգ անգամ աղոթում է տանը կամ մզկիթում<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ օգոստոսի 9 |title=Chapter 2: Religious Commitment |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-2-religious-commitment/ |work=pewforum.org}}</ref>։ PEW մեկ այլ զեկույցի համաձայն, թուրքերի միայն 7-13 %-ն է կարծում, որ կրոնը ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն պետք է ազդեցություն ունենա իրավունքի և դատական համակարգի վրա<ref>{{Cite news |date=2016 թ․ օգոստոսի 9 |title=Is Turkey an Islamic or Secular Country? |url=http://www.seeker.com/is-turkey-an-islamic-or-secular-country-1965345281.html |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 5 |publisher=Seeker Daily}}</ref>։ ==== Քրիստոնեություն ==== {{Main|Քրիստոնեությունը Թուրքիայում}} [[պատկեր:İstanbul 6019.jpg|thumb|left|Ստամբուլի [[Ֆաթիհ]] թաղամասի [[Ստամբուլի սուրբ Ստեփանի բուլղարական եկեղեցի|Սուրբ Ստեփանի բուլղարական եկեղեցի]]ն հայտի է իր նեոգոթական ճարտարապետական ոճին բնորոշ տարրերով:]] Առաջին [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյաներ]]ը ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում հայտնվել են դեռ մ.թ. I դարում։ Բացի այդ, Թուրքիայի տարածքում են ծնվել քրիստոնեական առաքյալներից և սրբերից մի քանիսը, ինչպես օրինակ, [[Տարսոս]] քաղաքից [[Պողոս առաքյալ]]ը, [[Տիմոթեոս]]ը, [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի]]ն, ով ծնվել է [[Միրա (քաղաք)|Միրա]] քաղաքում, [[Պողիկարպոս Զմյուռնիացի]]ն և ուրիշներ։ [[Պետրոս առաքյալ]]ը [[Անտիոք]]ում (ժամանակակից [[Անթաքիա]]) հիմնադրել է [[Սուրբ Պետրոսի տաճար|քրիստոնեական առաջին եկեղեցիներից]] մեկը։ Ըստ ավանդության, այստեղ առաջին անգամ Պետրոսը քարոզել է [[Ավետարան]]ը և այստեղ են պատմության մեջ առաջին անգամ [[Հիսուս Քրիստոս]]ի հետևորդները կոչվել ''քրիստոնյաներ''։ [[Կույս Մարիամի տուն (Եփեսոս)|Տունը]], որտեղ [[Մարիամ Աստվածածին]]ը բնակվել է իր կյանքի վերջին տարիներին, մինչ [[Աստվածածնի վերափոխման տոն|համբարձվելը]] (համաձայն կաթոլիկ դոկտրինի) կամ վերափոխվելը (ըստ ուղղափառ եկեղեցու դոկտրինի)<ref>''The Catholic Encyclopedia'', Volume XIV, Copyright © 1912 by Robert Appleton Company, Online Edition Copyright © 2003 by K. Knight [http://www.newadvent.org/cathen/14774a.htm]</ref><ref>''Home of the Assumption: Reconstructing Mary's Life in Ephesus'' by V. Antony John Alaharasan 2006 {{ISBN|1-929039-38-7}} page 38</ref> և [[Հովհաննես առաքյալ]]ի գերեզմանը, ով [[Խաչելություն (քրիստոնեական)|Քրիստոսի խաչելությունից]] հետո ուղեկցել է Աստվածածնին՝ Անատոլիա կատարած ճանապարհորդության ժամանակ, նույնպես գտնվում են [[Եփեսոս]]ում։ Կապադովկիայի քարանձավային եկեղեցիները վաղ քրիստոնեության ժամանակաշրջանում եղել են ապաստարաններ Հռոմեական կայսրությունում հալածվող առաջին քրիստոնյաների համար։ Մեր թվարկության 381 թվականից սկսած՝ [[Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողով|Կոստանդնուպոլսի I տիեզերական ժողով]]ից հետո, [[Ուղղափառ եկեղեցի|Ուղղափառ եկեղեցու]] կենտրոնը տեղակայված է եղել [[Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն|Կոստանդնուպոլսում (Ստամբուլ)]]<ref name="Rusch2013">{{Cite book |author=William G. Rusch |url={{Google books |plainurl=yes |id=ZMgC0VsRee0C |page=31 }} |title=The Witness of Bartholomew I, Ecumenical Patriarch |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2013 |isbn=978-0-8028-6717-9 |page=31 |quote=Constantinople has been the seat of an archiepiscopal see since the fourth century; its ruling hierarch has had the title of"Ecumenical Patriarch"&nbsp;...}}</ref><ref name="FahlbuschBromiley2001">{{Cite book |author1=Erwin Fahlbusch |url={{Google books |plainurl=yes |id=yaecVMhMWaEC |page=40 }} |title=The Encyclopedia of Christianity |author2=Geoffrey William Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |year=2001 |isbn=978-90-04-11695-5 |page=40 |quote=The Ecumenical Patriarchate of Constantinople is the ranking church within the communion of&nbsp;... Between the 4th and 15th centuries, the activities of the patriarchate took place within the context of an empire that not only was&nbsp;...}}</ref>։ Պենտարխիայի հինգ խոշոր եպիսկոպոսական աթոռներից երկուսը ([[Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն|Կոստանդնուպոլսի]] և [[Անտիոքի հույն ուղղափառ եկեղեցի|Անտիոքի]]) 531 թվականին հիմնադրվել են [[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս I]]-ի կողմից<ref>The Oxford Dictionary of the Christian Church, s.v. ''patriarch (ecclesiastical)'', also calls it "a title dating from the 6th century, for the bishops of the five great sees of Christendom". And [https://books.google.am/books?id=ZP_f9icf2roC&printsec=frontcover#PPA845,M1 Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions] says: "Five patriarchates, collectively called the pentarchy, were the first to be recognized by the legislation of the emperor Justinian (reigned 527–565)"</ref>։ Բյուզանդական ժամանակաշրջանի այս երկու եպիսկոպոսական աթոռներն էլ ներկայումս գտնվում են Թուրքիայի տարածքում<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9059117/pentarchy "Pentarchy"]. ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved February 14, 2010. "The proposed government of universal Christendom by five patriarchal sees under the auspices of a single universal empire. Formulated in the legislation of the emperor Justinian I (527–65), especially in his Novella 131, the theory received formal ecclesiastical sanction at the Council in Trullo (692), which ranked the five sees as Rome, Constantinople, Alexandria, Antioch, and Jerusalem"</ref>։ Թուրքիայում քրիստոնյաների թիվը հասնում է մինչև 17.5 %-ի (ոչ իսլամադավան բնակչության թիվը հասնում է 19 %-ի)։ Այսինքն, ոչ իսլամադավանները Թուրքիայում կազմում են 16 միլիոն։ Ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցվել է 1914 թվականին (բնակչության 25 %-ը), իսկ 1927 թվականին՝ 2.5 %<ref>{{Cite journal |last=Içduygu |first=Ahmet |author2=Toktas, Şule; Ali Soner, B. |date=2008 թ․ փետրվարի 1 |title=The politics of population in a nation-building process: emigration of non-Muslims from Turkey |url=https://www.academia.edu/761694/The_Politics_of_Population_in_a_Nation_Building_Process_Emigration_of_Non-Muslims_from_Turkey |journal=Ethnic and Racial Studies |volume=31 |issue=2 |pages=358–389 |doi=10.1080/01419870701491937}}</ref>: Պատճառը [[Օսմանյան կայսրություն]]ում և Հանրապետական Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձություններն են, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել երկրի ժողովրդագրական պատկերի վրա, ինչպես օրինակ, [[Հայոց ցեղասպանություն]]ը, [[Հույն-թուրքական բնակչության փոխանակություն]]ը<ref>{{Citation |title=Chapter ''The refugees question in Greece (1821–1930)'' in "''Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας''", ΟΕΔΒ (''"Topics from Modern Greek History"''). 8th edition (PDF) |year=2008 |publisher=Nikolaos Andriotis}}</ref>, ինչպես նաև քրիստոնյաների արտագաղթը, որը սկսվել էր 19-րդ դարի վերջին և շարունակվել 20-րդ դարի առաջին քառորդին<ref>{{Cite web |year=2001 |title='Editors' Introduction: Why a Special Issue?: Disappearing Christians of the Middle East |url=http://www.meforum.org/487/editors-introduction-why-a-special-issue |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |publisher=Editors' Introduction |format=PDF}}</ref>։ 1942 թվականին ոչ մուսուլման բնակչության համար սահմանված [[ունևորութեան տուրք|ունևորության տուրք]]ը, 1948 թվականին դեպի Իսրայել հրեաների զանգվածային արտագաղթը, ինչպես նաև շարունակվող [[Կիպրոսի հիմնախնդիր]]ը, որի արդյունքում ավելի են սրվել հույն- թուրքական հարաբերությունները (լարվածության գագաթնակետին [[Ստամբուլի ջարդեր|են հասել]] 1955 թվականի սեպտեմբերի 6-7), կարևոր իրադարձություններ էին, որոնք պատճառ հանդիսացան Թուրքիայում ոչ մուսուլման բնակչության թվաքանակի կրճատման համար։ Թուրքական պաշտոնական վիճակագրության մեջ տվյալների զանազանությունը մշտապես առկա է եղել։ Պաշտոնական տվյալներով ինչ-որ մի ազգի տոկոսային հարաբերությունը կարող է լինել 7.5 %, սակայն իրական ցուցանիշը լինի 17-25 %։ Այսպես, 1.8 միլիոն հայերը թուրքական պաշտոնական վիճակագրության մեջ նշված է եղել 1.25 միլիոն (Էնվեր փաշան նշում է ցեղասպանության տարիներին Թուրքիայի տարածքից արտաքսվել են 500 000 - 1.1 միլիոն հայ), 2.250 միլիոն հույների փոխարեն նշվել է 1.75 միլիոն (միայն Թրակիայից և Կոստանդնուպոլսից արտաքսվել են 650 000 հույներ, 550 000 պոնտոսցի հույներ, 980 000 անատոլիացի հույներ, 60 000 կապադովկիացի հույներ, 350 000 հույներ էլ կոտորվել են)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Բալկանյան I պատերազմի ժամանակ Թուրքիայում բնակվող 375 000 ասորի քրիստոնյաներից 275 000 կոտորվել են։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, ընդհանուր առմամբ, 16 միլիոնից քրիստոնյաների թիվը հասել է 4.4 միլիոնի։ Ներկայումս, թաքնված հույների թիվը հասնում է 550 000- 900 000-ի։ Այսօր, Թուրքիայում բնակվում են շուրջ 120 000 բացահայտ քրիստոնյաներ, ովքեր կազմում են Թուրքիայի բնակչության 0.2 %-ը<ref name="cia-rel">{{Cite web |title=Religions |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |archive-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 24 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref>,, որոնցից 80 000 ուղղափառ քրիստոնյա են, 35,000-ը՝ կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդ<ref name=catho>{{Cite web |title=Statistics by Country |url=http://www.catholic-hierarchy.org/country/sc1.html |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=catholic-hierarchy.org}}</ref> 18,000՝ անտիոքի հույն եկեղեցու հետևորդ<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Christen in der islamischen Welt – Aus Politik und Zeitgeschichte |url=http://www.bpb.de/publikationen/R1HJSB,2,0,Christen_in_der_islamischen_Welt.html |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |format=PDF}}</ref>, 5,000 հույն ուղղափառ եկեղեցու հետևորդ։ Քիչ քանակությամբ բնակվում են նաև բողոքականներ<ref name=christiancentury.org>{{Cite web |title=Turkish Protestants still face "long path" to religious freedom |url=http://www.christiancentury.org/article/2011-03/turkish-protestants-still-face-long-path-religious-freedom |access-date=2014 թ․ նոյեմբերի 3 |website=christiancentury.org}}</ref>։ Ներկայումս, Թուրքիայում գործում են մոտ 236 եկեղեցիներ<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ ապրիլի 15 |title=Life, Culture, Religion |url=http://www.goturkey.com/Life--Culture-Religion--51538-c-en.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415000147/http://www.goturkey.com/Life--Culture-Religion--51538-c-en.html |archivedate=2009 թ․ ապրիլի 15 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Official Tourism Portal of Turkey}}</ref>։ ==== Հուդայականություն ==== {{Main|Հուդայականությունը Թուրքիայում}} [[պատկեր:GrandSynagogueEdirne (2).JPG|thumb|[[Էդիրնե]]ի [[Էդիրնեի մեծ սինագոգ|մեծ սինագոգը]]]] Թուրքիայում հուդայականության պատմությունը հասնում է մինչև ռոմանիոտ հրեաների Անատոլիա գաղթելու ժամանակաշրջանը, ովքեր Անատոլիայում առաջին անգամ հայտնվել են մ.թ.ա. 5-րդ դարում։ Անատոլիայում նրանք կառուցել են սրբատեղիներ, ինչպես օրինակ, [[Սարդիս սինագոգ]]ը [[Լիդիա]]յում և [[Պրիենեի սինագոգ]]ը [[Հոնիա]]յում։ [[Սեֆարդներ|Սեֆարդյան հրեաներ]]ը, ովքեր տեղափոխվել էին Իբերիա թերակղզուց դեպի հարավային Իտալիա, բնակություն հաստատեցին Օսմանյան կայսրությունում 15-րդ դարի վերջին և 16-րդ դարի կեսերին։ 1948 թվականից հետո, դեպի Իսրայել տեղի ունեցած արտագաղթի արդյունքում, Թուրքիայում հրեական բնակչության թվաքանակը էականորեն կրճատվել է<ref name=science.co.il>{{Cite web |title=Turkish Jews – Brief History |url=https://www.science.co.il/hi/turkish/}}</ref>։ Ներկայումս, Թուրքիայում բնակվում են շուրջ 26 000 հրեաներ, որոնց մեծ մասը սեֆարդներ են<ref>{{Cite web |year=2006 |title=An Overview of the History of the Jews in Turkey |url=http://www.americansephardifederation.org/PDF/exhibitions/Jewish_Costumes_Early_History_Jews_in_Turkey.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006160804/http://www.americansephardifederation.org/PDF/exhibitions/Jewish_Costumes_Early_History_Jews_in_Turkey.pdf |archivedate=2013 թ․ հոկտեմբերի 6 |access-date=2013 թ․ հունիսի 11 |publisher=American Sephardi Federation |format=PDF |df=dmy}}</ref>։ ==== Ագնոստիցիզմ և աթեիզմ ==== Համաձայն Եվրոբարոմետրի 2010 թվականի հարցումների, թուրքերի 94 %-ը հավատում են Ալլահին և միայն 1 %-ն է, որ չի հավատում Աստծուն։ Բնակչության 5 %-ը [[ագնոստիցիզմ|ագնոստիկ]] է, իսկ 1 %-ն էլ՝ աթեիստ<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ նոյեմբերի 9 |title=Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/turkish-atheist-organisation-launches-petition-calling-for-babies-to-no-longer-be-automatically-a6727866.html |access-date=2016 թ․ հունիսի 4 |website=Turkish atheist organisation launches petition calling for babies to no longer be automatically registered as Muslim. |publisher=The Independent}}</ref>։ Այդուհանդերձ, համաձայն մեկ այլ հարցման, որը կազմակերպել էր KONDA ընկերությունը, երկրում աթեիստների թիվը կազմում է 2.9%<ref name="human.nl">{{Cite web |author=Ekin Karaca |date=2016 թ․ մարտի 3 |title=Being an Atheist in Turkey |url=http://www.human.nl/among-nonbelievers/read-more/being-an-atheist-in-turkey.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701073123/http://www.human.nl/among-nonbelievers/read-more/being-an-atheist-in-turkey.html |archive-date=2016 թ․ հուլիսի 1 |access-date=2016 թ․ հունիսի 24 |website=www.human.nl}}</ref>: Բալկաններում, Մերձավոր Արևելքում և Կովկասում առաջին աթեիստական կազմակերպությունը՝ Թուրքիայի աթեիզմի ասոցիացիան, հիմնադրվել է 2014 թվականին<ref name="blogs.lse.ac.uk1">{{Cite web |title=Beyond the Straight Path: Obstacles and Progress for Atheism in Turkey |url=http://blogs.lse.ac.uk/humanrights/2015/11/24/beyond-the-straight-path-obstacles-and-progress-for-atheism-in-turkey/ |access-date=2017 թ․ ապրիլի 2 |website=blogs.lse.ac.uk}}</ref><ref name="turkishatheist.net1">{{Cite web |title=The first Atheist Association in Turkey is founded |url=http://turkishatheist.net/?p=40 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 2 |website=turkishatheist.net}}</ref>։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 2013 թվականին 4.5 միլիոն մարդ Թուրքիայում չեն եղել որևէ կրոնի հետևորդ։ Նույն հետազոտության համաձայն, որևէ կրոնի հետևորդ չհանդիսացող քաղաքացիների 85 %-ը 35 տարեկանից ցածր տարիք ունեն<ref>{{Cite news |title=Atheists raising their voice in Turkey amid polarized reactions |url=http://www.hurriyetdailynews.com/atheists-raising-their-voice-in-turkey-amid-polarized-reactions.aspx?PageID=238&NID=87604&NewsCatID=339 |access-date=2015 թ․ նոյեմբերի 12 |publisher=[[Hürriyet Daily News|Daily News]]}}</ref>։ == Կրթություն == {{Main|Կրթությունը Թուրքիայում}} {{See also|Թուրքիայի համալսարանների ցանկ}} [[պատկեր:Istanbul University campus March 2008b.JPG|thumb|left|[[Ստամբուլի համալսարան]]ը հիմնադրվել է 1453 թվականին՝ ''Դարյուլֆունուն'' անվամբ։ 1933 թվականի օգոստոսի 1-ին համալսարանը ճանաչել և դարձել է Հանրապետության առաջին համալսարանը<ref name=istanbuluniversity>{{Cite web |title=History |url=http://www.istanbul.edu.tr/english/?p=68 |access-date=2014 թ․ հունիսի 12 |website=istanbul.edu.tr}}</ref>:]] Թուրքիայի ազգային կրթության նախարարությունը պատասխանատու է եռամակարդակ դպրոցական կրթական համակարգի համար<ref name=wesed>{{Cite web |title=Education in Turkey |url=http://www.wes.org/ewenr/12sept/feature.htm |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |publisher=World Education Services |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125144807/http://www.wes.org/ewenr/12sept/feature.htm |archive-date=2014-01-25 |url-status=dead}}</ref>։ Այն պարտադիր է և տևում է 12 տարի։ Թուրք աշակերտները չորսական տարի սովորում են տարրական, միջնակարգ և ավագ դպրոցներում<ref name=nyt-peg>{{Cite web |title=Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy |url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2012/03/23/turkeys-education-reform-bill-is-about-playing-politics-with-pedagogy/ |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |work=The New York Times}}</ref>։ Թուրքիայի 25-34 տարեկան բնակչության կեսից քիչը ունի, առնվազն, լիարժեք դպրոցական կրթություն։ [[ՏՀԶԿ]] անդամ մյուս երկրների համեմատությամբ, Թուրքիայում գրագիտության մակարդակը 80 %-ից անցնում է<ref name=oecdind>{{Cite web |title=Education at a Glance: OECD Indicators 2012 |url=http://www.oecd.org/edu/EAG2012%20-%20Key%20Facts%20-%20Turkey.pdf |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |publisher=OECD}}</ref>։ Թուրքիայում հիմնական կրթությունը, ի տարբերություն ՏՀԶԿ անդամ մյուս երկրների, վատորակ է։ Ընդորում, տարբերությունները արտահայտվում են ոչ միայն բարձրագույն, այլև միջնակարգ կրթության համակարգում<ref name=WBedu />։ Համաձայն ՏՀԶԿ «Աշակերտների կրթական ձեռքբերումների միջազգային ծրագրի» գնահատման, Թուրքիան անդամ 34 պետությունների շարքում զբաղեցնում է 32-րդ հորիզոնականը<ref name=nyt-peg />։ Ավագ դպրոց և համալսարան ընդունվելու համար, համապատասխանաբար, անհրաժեշտ է հաջողությամբ հանձնել միջնակարգ և ավագ դպրոցների ավարտական քննությունները։ Որոշ աշակերտներ սկսում են կրկնուսույցների ծառայություններին դիմել 10 տարեկանից սկսած<ref name=WBedu>{{Cite web |date=2011 թ․ հունիսի 30 |title=Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016062736/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |archivedate=2013 թ․ հոկտեմբերի 16 |access-date=2013 թ․ հունիսի 12 |publisher=World Bank |page=viii |df=dmy}}</ref>։ 2011 թվականին մեծահասակների շրջանում գրագիտության մակարդակը կազմել է 94.1 տոկոս։ Գրագետ է տղամարդկանց 97.9 %-ը, իսկ կանանց՝ 90.3 %-ը<ref name=unescolit>{{Cite web |title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+) |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210 |archive-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 29 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 27 |publisher=UNESCO Institute for Statistics}}</ref>։ 2017 թվականի դրությամբ, Թուրքիայում գործում են 190 համալսարաններ<ref>{{Cite web |title=Higher Education System in Turkey |url=http://www.yok.gov.tr/documents/10348274/10733291/TR%27de+Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim+Sistemi2.pdf/9027552a-962f-4b03-8450-3d1ff8d56ccc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180515222606/http://www.yok.gov.tr/documents/10348274/10733291/TR%27de+Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim+Sistemi2.pdf/9027552a-962f-4b03-8450-3d1ff8d56ccc |archive-date=2018 թ․ մայիսի 15 |access-date=2017 թ․ ապրիլի 10}}</ref>։ Բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ընդունվելու համար աշակերտները մասնակցում են [[Ուսանողների ընտրության և տեղավորման համակարգ|Ուսանողների ընտրության քննություններին]] (ÖSYS): 2008 թվականին, Թուրքիայի համալսարաններում ուսանել են, ավելի քան, 600 000 ուսանողներ։ 2007 թվականին բուհ ընդունվելու համար քննություններին մասնակցել է 1 700 000 մարդ<ref name="Group2009">{{Cite book |author=Oxford Business Group |url={{Google books |plainurl=yes |id=c1uXr3Rr7koC |page=203 }} |title=The Report: Turkey 2009 |publisher=Oxford Business Group |year=2009 |isbn=978-1-902339-13-9 |page=203 |access-date=2013 թ․ հունիսի 12}}</ref>:Բացի [[Անատոլիական համալսարան|Անատոլիական]], [[Ստամբուլի համալսարան|Ստամբուլի]] և [[Աթաթուրքի համալսարան]]ների Բաց կրթության ֆակուլտետների, բուհերի ընդունելության վերահսկողությունն իրականացվում է ÖSYS ծառայության միասնական քննությունների միջոցով, որի արդյունքներից ելնելով էլ դիմորդները ընդունվում են այս կամ այն համալսարան<ref>{{Cite web |title=Guide for Foreign Students planning Education in Turkey |url=http://www.educationinturkey.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=75 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015214513/http://www.educationinturkey.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=75 |archivedate=2015 թ․ հոկտեմբերի 15 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |df=dmy-all}}</ref>։ Համաձայն Թայմս ամսագրի բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների 2012-2013 միջազգային վարկանիշի, Թուրքիայի ամենահեղինակավոր համալսարանը համարվում է [[Մերձավորարևելյան տեխնիկական համալսարան]]ն է (գտնվում է 201–225 միջակայքում)։ Նրան հաջորդում են [[Բիլքենթ համալսարան|Բիլքենթ]] և [[Քոչ համալսարան]]ները (երկուսն էլ գտնվում են 226–250 միջակայքում), [[Ստամբուլի տեխնիկական համալսարան]]ը և [[Բոսֆորի համալսարան]]ը (276–300 միջակայքում)<ref name=therank>{{Cite web |title=World University Rankings 2012–2013 |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2012-13/world-ranking |access-date=2013 թ․ հունիսի 16 |work=Times Higher Education}}</ref>։ Պետական և մասնավոր բոլոր համալսարանները գտնվում են Թուրքիայի բարձրագույն կրթության խորհրդի (YÖK) ենթակայության տակ, որի նախագահին նշանակում է Թուրքիայի նախագահը։ 2016 թվականի հոկտեմբերին 676 գործադիր որոշմամբ ստեղծվել է համակարգ, որի համաձայն նախագահն է ուղղակիորեն նշանակում պետական և մասնավոր բուհերի բոլոր ռեկտորներին<ref>{{Cite web |author=Mustafa Akyol |date=2016 թ․ նոյեմբերի 7 |title=Turkish universities latest domino in Erdogan's path |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/11/turkey-erdogan-took-full-control-of-universities.html |publisher=Al-Monitor}}</ref>։ Թուրքիան [[Բարձրագույն կրթության եվրոպական տարածաշրջան]]ի անդամ է և ակտիվորեն մասնակցում է [[Բոլոնյան հռչակագիր|Բոլոնյան գործընթացի]] աշխատանքներին<ref>{{Cite web |date=2017 թ․ ապրիլի 10 |title=Members: Turkey |url=http://www.ehea.info/pid34250-cid101609/turkey.html}}</ref>։ 2016 թվականին իրականացված «Գիտելիքի հմտություններ» ուսումնասիրության համաձայն, Թուրքիան չափահաս բնակչության գրագիտության ցուցանիշներով ՏՀԶԿ անդամ 33 պետությունների շարքում զբաղեցնում է 30-րդ հորիզոնականը<ref>{{Cite book |url=https://dx.doi.org/10.1787/9789264258051-en |title=Skills Matter FURTHER RESULTS FROM THE SURVEY OF ADULT SKILLS |date=2015 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-25805-1 |page=46,49 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 20}}</ref>։ 2017 թվականին թուրքական դասագրքերից հանվեց [[էվոլյուցիա|էվոլյուցիայի տեսությունը]]։ Փոխարենը դպրոցներում սկսեցին ուսումնասիրել [[ջիհադ]]ի հայեցակարգը<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հուլիսի 19 |title=Turkey drops evolution and starts teaching jihad instead |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-school-curriculum-teach-jihad-concept-drop-evolution-science-muslim-islam-a7848176.html |access-date=2017 թ․ հուլիսի 20 |work=The Independent |language=en-GB}}</ref>։ == Առողջապահություն == {{Հիմնական|Առողջապահությունը Թուրքիայում}} {{See also|Թուրքիայի հիվանդանոցների ցանկ}} [[պատկեր:Haydarpasa campus general.jpg|thumb|300px|Բժշկության կայսերական նախկին քոլեջը, որտեղ ներկայումս տեղակայված է [[Մարմարա համալսարան]]ի Հայդարփաշա մասնաճյուղը]] Թուրքիայում առողջապահությունը վերահսկվում է Թուրքիայի առողջպահության նախարարության կենտրոնացված պետական համակարգի կողմից։ 2003 թվականին կառավարությունը ներկայացրեց առողջապահության ոլորտի բարեփոխումների ամբողջական ծրագիր, որի նպատակը հանրային և մասնավոր բժշկական ընկերությունների միջև համամասնության պահպանումն է։ Ծրագրի նպատակներից մեկն էլ հանրային առողջապահության հասանելի և մատչելի դարձնելը՝ հասարակության լայն շերտերի համար։ Թուրքական վիճակագրական ինստիտուտի տվյալներով, 2012 թվականին առողջապահական ոլորտի վրա ծախսվել է 76.3 միլիարդ թուրքական լիրա։ Գումարի 79.6 տոկոսը վճարվել է Սոցիալական անվտանգության ինստիտուտի կողմից, իսկ 15.4 տոկոսը՝ հենց պացիենտների կողմից<ref>{{Cite web |title=Hürriyet: "Sağlığa 76,3 milyar lira harcandı" |url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24892271.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170114074538/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24892271.asp |archive-date=2017-01-14 |url-status=dead}}</ref>։ 2012 թվականի տվյալներով, Թուրքիայում գործում են 29, 960 բժշկական հաստատություններ<ref name=TUIKmedical>{{Cite web |title=Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey |url=http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1613 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203084646/http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1613 |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 3 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref> և յուրաքանչյուր բժշկի բաժին է ընկնում 583 մարդ<ref>{{Cite web |title=Turkish Statistical Institute: Number of citizens per healthcare personnel in Turkey |url=http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=255 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426204823/http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=255 |archive-date=2020 թ․ ապրիլի 26 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref> and 2.65 beds per 1000 people.<ref name=TUIKmedical />: 2015 թվականին, տղամարդկանց մոտ կյանքի միջին տևողությունը եղել է 72.6 տարի, իսկ կանանց մոտ կյանքի միջին տևողությունը կազմել է 75.8 տարի<ref>{{Cite web |date=2016 |title=World Healt Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en/ |access-date=2016 թ․ հունիսի 27 |publisher=World Health Organization}}</ref>։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով Թուրքիայում ծնելիությունը 1000 բնակչի թվաքանակով կազմում է 16, 33<ref name="Թուրքիայի Առողջապահություն">{{Cite web |title=Թուրքիայի Առողջապահություն |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 2 |accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 1}}</ref>, իսկ մահացությունը՝ 5, 88 մարդ<ref name="Թուրքիայի Առողջապահություն"/> ([[2015]])։ Մահացության հիմնական պատճառները սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունները և չարորակ նորագոյացություններն են։ == Մշակույթ == {{Հիմնական|Թուրքիայի մշակույթ}} [[պատկեր:Whirlingdervishes.JPG|thumb|[[Սուֆիզմ|Սուֆիստական]] Մևլևի համայնքի պարող [[դերվիշ]]ները։ Համայնքը հիմնադրվել է 13-րդ դարում [[Կոնիա]]յում Սուֆի միստիկ և բանաստեղծ [[Ռումի]] հետնորդների կողմից՝ Սամայի ծեսի ժամանակ։ Ծեսը Թուրքիայի կողմից [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական արժեքներ]]ի ցանկում ներառված 11 արժեքներից մեկն է<ref name=unesco1>{{Cite web |title=UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&multinational=3&display1=inscriptionID&display=maps#tabs |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715114119/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&multinational=3&display1=inscriptionID&display=maps |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 15 |access-date=2014 թ․ հուլիսի 3 |website=unesco.org |df=dmy}}</ref>:]] Թուրքիան ունի խայտաբղետ, շատ հաճախ միմյանց խիստ հակասական մշակույթ։ [[Թուրքիայի մշակույթ|Թուրքական մշակույթ]]ը հանդիսանում է թյուրքական, անատոլիական և օսմանյան մշակույթների խառնուրդ։ Վերջինս, իր հերթին կազմված է հունա-հռոմեական, իսլամական և արևմտյան արժեքների և ավանդույթների ամբողջություն։ Ժամանակակից թուրքական մշակույթում գերակշիռ է հետթանզիմաթյան ժամանակաշրջանի մշակույթը, որի ժամանակ սկսվեց Օսմանյան կայսրության արևմտականացումը։ Չնայած որ գործող իշխանությունները ակտիվորեն քարոզում են իսլամիզմը և իսլամական արժեքները, Արևմտյան Թուրքիայի բնակչության գերակշիռ մասը եվրոպական արժեքների և ավանդույթների կրողներ են։ Թուրքական մշակույթի բազմաբևեռ լինելը պայմանավորված է կայսրության տարածքում բնակվող ժողովուրդների մշակույթների բազմազանությամբ, որոնց մեծ մասը եղել են մուսուլմաններ։ Այդուհանդերձ, ժամանակակից Թուրքիայի մշակույթի վրա, հատկապես ճարտարապետության և գրականության վրա, մեծ ազդեցություն են ունեցել քրիստոնեական երկրների ճարտարապետությունը և գրականությունը<ref name="TR_culture" /><ref>{{Cite web |author=Royal Academy of Arts |authorlink=Royal Academy of Arts |year=2005 |title=Turks – A Journey of a Thousand Years: 600–1600 |url=http://www.turks.org.uk/index.php?pid=8 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070218095819/http://www.turks.org.uk/index.php?pid=8 |archivedate=2007 թ․ փետրվարի 18 |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=Royal Academy of Arts}}</ref>։ Թուրքական ժամանակակից մշակույթը ձգտում է դառնալ արևմտյան ժամանակակից մշակույթի մի մաս, չնայած որ իր վրա կրում է պատմական և կրոնական արժեքների ազդեցությունը<ref name="TR_culture">{{Cite book |author=Ibrahim Kaya |url={{Google books |plainurl=yes |id=0Iy7pJBRgjYC |page=57 }} |title=Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience |publisher=Liverpool University Press |year=2004 |isbn=978-0-85323-898-0 |pages=57–58 |access-date=2013 թ․ հունիսի 12}}</ref>։ === Կերպարվեստ === ''Տես նաև''՝ [[Իզնիքի խեցեգործություն]], [[Թուրքական կարպետ]], [[Թուրքական մանրանկարչություն]] {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն = [[Օսման Համդի Բեյ]]ի երկու հայտնի ստեղծագործությունները՝ «Երկու երաժիշտ կանայք» և «[[Կրիաներ վարժեցնողը (կտավ)|Կրիաներ վարժեցնողը]]» [[Պերա թանգարան]]ում։ | լայնություն = 200 | պատկեր1 = Osman Hamdi Bey - Two Musician Girls - Google Art Project.jpg | պատկեր2 = Osman Hamdi Bey - The Tortoise Trainer - Google Art Project.jpg }} Թուրքական կերպարվեստը, որն իր վրա արդեն իսկ կրում էր արևմտյան ազդեցությունը, սկսել է ակտիվորեն զարգանալ 19-րդ դարի կեսերին։ Նկարչության առաջին դասերը կազմակերպվել են 1793 թվականին [[Ստամբուլի տեխնիկական համալսարան]]ի տեղում (այն ժամանակ կոչվել է Ռազմական ինժեներիայի կայսերական դպրոց)՝ հիմնականում տեխնիկական նպատակներով<ref name="HarriOhta1999">{{Cite book |author1=Antoinette Harri |url={{Google books |plainurl=yes |id=1CxNAAAAYAAJ }} |title=10th International Congress of Turkish Art |author2=Allison Ohta |publisher=Fondation Max Van Berchem |year=1999 |isbn=978-2-05-101763-3 |quote=The first military training institutions were the Imperial Army Engineering School (Mühendishane-i Berr-i Hümâyun, 1793) and the Imperial School of Military Sciences (Mekteb-i Ulûm-ı Harbiye-i Şahane, 1834). Both schools taught painting to enable cadets to produce topographic layouts and technical drawings to illustrate landscapes&nbsp;...}}</ref>։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, արևմտյան մշակույթից թուրքական մշակույթ է փոխանցվել կերպարվեստի մարդակենտրոն ոճը։ Այն առավել շատ արտահայտվել է [[Օսման Համդի Բեյ]]ի պատկերներում։ [[Իմպրեսիոնիզմ]]ը, ի տարբերություն արվեստի մյուս ուղղությունների, թուրքական կերպարվեստում հայտնվել են ավելի ուշ՝ [[Հալիլ փաշա (նկարիչ)|Հալիլ Փաշայի]] կտավներում։ Երիտասարդ թուրք նկարիչները, ովքեր 1926 թվականին ուղարկվել էին Եվրոպա, հետ էին վերադարձել [[ֆովիզմ]]ի, [[կուբիզմ]]ի և անգամ [[էքսպրեսիոնիզմ]]ի ազդեցության տակ։ Վերջիններս ներկայումս շարունակում են տարածված լինել Եվրոպայում։ Ավելի ուշ "D խումբը", որին հարում էին [[Աբիդին Դինո]]ն, [[Ջեմալ Թոլլու]]ն, [[Ֆիքրեթ Մուալլա]]ն, [[Ֆահրոնիսա Զեյդ]]ը, [[Բեդրի Ռահմի Էյուբօղլու]]ն, [[Ադնան Չոքեր]]ը և [[Բուրհան Դողանչայ]]ը, Թուրքիայում տարածել են արվեստի այնպիսի ուղղություններ, որոնք արդեն մի քանի տասնամյակ այլևս տարածված չէին Եվրոպայում։ Թուրքական կերպարվեստի մյուս հոսանքներից են «Նորեկների խումբը» ({{lang-tr|Yeniler Grubu}}), որոնք առավել հայտնի էին 1930-ականներին, «10-ի խումբը» ({{lang-tr|On'lar Grub}}), ովքեր առավել հայտնի էին 1940-ականներին, «Նոր ճյուղ խումբը» ({{lang-tr|Yeni Dal Grubu}}), ովքեր հայտնի էին 1950-ականներին և «Սև գրչի խումբը» ({{lang-tr|Siyah Kalem Grubu}}), որոնք առավել հայտնի էին 1960-ականներին<ref name=turkresmi.com>{{Cite web |title="10’LAR’ GRUBU", "YENİ DAL GRUBU", "SİYAH KALEM GRUBU" |url=http://www.turkresmi.com/klasorler/10lar_yenidal_siyahkalem/index.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312004711/http://turkresmi.com/klasorler/10lar_yenidal_siyahkalem/index.htm |archive-date=2016 թ․ մարտի 12 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 11 |website=turkresmi.com}}</ref>։ [[պատկեր:Seljuk Carpet Fragment 13th Century..png|thumb|upright|13-րդ դարի թուրքական կարպետ, որը պատրաստվել է [[Իկոնիայի սուլթանություն]]ում Կոնիայի Ալ ադ Դինի մզկիթում<ref>{{Cite book |last1=Erdmann |first1=Kurt |title=Siebenhundert Jahre Orientteppich |date=166 |publisher=Bussesche Verlagshandlung |edition=1st |location=Herford |page=149}}</ref>:]] Կարպետագործությունը ժամանակակից Թուրքիայի տարածքում բավականին տարածված է եղել և կարպետագործության վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները թվագրվում են նախաիսլամական ժամանակաշրջանին։ Իր երկարատև պատմության ընթացքում, կարպետագործությունը ներթափանցել է տարածաշրջանի մյուս ժողովուրդների մշակույթների մեջ։ Թուրքական կարպետագործության մեջ բավականին մեծ է բյուզանդական հետքը, որը տարածված է եղել տարածաշրջանում, մինչև [[Կենտրոնական Ասիա]]յից թյուրքական ցեղերի ներթափանցումը [[Փոքր Ասիա]]։ Բացի այդ, թուրքական կարպետագործության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև հայկական, կովկասյան և քրդական կարպետագործական ոճերը, որոնք թուրքական կարպետագործության մեջ ներառել են առանձին ազգերի կարպետներին բնորոշ տարրերը։ Իսլամի ընդունումը և իսլամական արվեստի զարգացումը նույնպես մեծ ազդեցություն են ունեցել թուրքական կարպետների դիզայնի վրա։ Նրա դիզայնի պատմությունը, մոտիվները և նախշերը արտահայտում են Փոքր Ասիայի քաղաքական և էթնիկ պատմության բազմազանությունը։ Այդուհանդերձ, գիտական ուսումնասիրությունները դեռևս չեն կարողացել բացատրել էթնիկական, տարածաշրջանային և գյուղական որոշակի նախշերի ծագումնաբանությունը<ref>{{Cite book |last1=Brueggemann |first1=Werner |title=Teppiche der Bauern und Nomaden in Anatolien = Carpets of the Peasants and Nomads in Anatolia |last2=Boehmer |first2=Harald |date=1982 |publisher=Verlag Kunst und Antiquitäten |isbn=3-921 811-20-1 |edition=1st |location=Munich |pages=34–39}}</ref>։ [[Թուրքական մանրանկարչություն]]ը արվեստի ձև է, որն իր վրա մեծապես կրել է ոչ միայն պարսկական մանրանկարչության ազդեցությունը, այլև չինական գեղարվեստական ներազդեցությունը։ Թաշվիր կամ նախիշ (համարժեք է հայերեն նախշ բառին) բառերով օսմանյան թուրքերենում մեկնաբանվել է մանրանկարչության արվեստը։ Հաստատությունները, որտեղ աշխատում էին մանրանկարիչները կոչվում էին Նախաշանես<ref name="miniature1">{{Cite book |last1=Barry |first1=Michael |url=https://books.google.am/books/about/Figurative_art_in_medieval_Islam_and_the.html?id=vBIVAQAAIAAJ&redir_esc=y |title=Figurative art in medieval Islam and the riddle of Bihzâd of Herât (1465–1535) |isbn=2080304216 |pages=27 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11}}</ref>։ Մանրանկարչական կտավները սովորաբար չէին ստորագրվում, հենց միայն այն պատճառով, որ մերժվում էր ինդիվիդուալիզմը։ Բացի այդ, պատկերները ամբողջությամբ չէին ստեղծվում միայն մեկ մարդու կողմից։ Գլխավոր մանրանկարիչը ձևավորում էր ընդհանուր տեսարանը, իսկ նրա աշակերտները սև կամ գունավոր թանաքով նկարում էին ուրվագծերը (որոնք կոչվում էին թահրիր), այնուհետև նկարում մանրանկարը՝ առանց ստեղծելու երրորդ գծի պատրանք։ Գլխավոր մանրանկարչի, հաճախ նաև գրչի, անվանումները որոշ մանրանկարների վրա, այդուհանդերձ, գրվել են։ Թուրքական մանրանկարչության մոտիվները էականորեն տարբերվել են եվրոպական վերածննդի ժամանակ ընդունված ավանդույթներից, և միևնույն նկարիչ մեջ կարող էին պատկերված լինել ժամանակագրական և պատմական տարբեր իրադարձություններ։ Մանրանկարները նկարվում էին առանձին գրքերի բովանդակությանը համապատասխան և ներառվում այդ գրքերում։ Այդ պատկերները ավելի շատ ծառայում էին որպես առանձին ձեռագրերի նկարազարդումներ, այլ ոչ թե արվեստի առանձին գործեր<ref name="turkishculture.org2">{{Cite web |title=TURKISH MINIATURES |url=http://www.turkishculture.org/traditional-arts/miniatures-563.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=www.turkishculture.org}}</ref>։ Թուրքական մարմարազարդման տեխնիկայի առաջին նմուշները, թերևս, օգտագործվել են բանաստեղծ Արիֆիի «Հալնամե» աշխատությունում։ Ձեռագրի տեքստը ներկայացված է առանձին թղթի վրա։ Վերջինիս ձևավորումն ավարտվել է 1540 թվականին ծաղկող Մեհմեդ բին Գազանֆերի կողմից։ Ձեռագիրն ունի մարմարե և թղթե եզրագծեր։ Մեկ այլ վարպես-ծաղկող, որի անունն է Շեբեք, հիշատակվում է վաղ շրջանի Օսմանյան ձեռագրերում` «Թերթիբ ի Ռիսալե ի Էբրիում»։ Վերջինս, թվագրվում է 1615 թվականից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունների ժամանակաշրջանին։ Տեքստում առկա մի քանի բաղադրատոմսեր (հնարքներ) վերագրվում են այս վարպետին։ 18-րդ դարի մեկ այլ հայտնի վարպետ՝ Հաթիփ Մեհմեդ էֆենդի անվամբ (մահացել է 1773 թվականին), համարվում է ձեռագրերում ծաղկարվեստի մոտիվների և դիզայնի զարգացնողներից մեկն է։ Թուրքական մարմարազարդման տեխնիկայի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել հնդկական մարմարազարդման տեխնիկական և նրան բնորոշ մոտիվները։ Այդուհանդերձ, Թուրքիայում այսօր մարմարե մոտիվները կոչվում են «Հաթիփի»<ref name="turkishculture.org3">{{Cite web |title=THE TURKISH ART OF MARBLING (EBRU) |url=http://www.turkishculture.org/traditional-arts/marbling-113.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=turkishculture.org}}</ref>։ === Գրականություն և թատրոն === {{Main|Թուրքական գրականություն|Թատրոնը Թուրքիայում}} [[պատկեր:Tevfik Fikret.jpg|thumb|left|175px|[[Թևֆիք Ֆիքրեթ]]ը համարվում է ժամանակակից թուրքական գրական դպրոցի հիմնադիրը<ref>"Tevfik Fikret", ''The New Encyclopædia Britannica'', Volume 11, Encyclopædia Britannica, 1994, {{ISBN|978-0-85229-591-5}}, [https://books.google.am/books?id=RshWAAAAMAAJ&q=%22+who+is+considered+the+founder+of+the+modern+school+of+Turkish+poetry.%22&dq=%22+who+is+considered+the+founder+of+the+modern+school+of+Turkish+poetry.%22&hl=en&ei=VX0WTu-zH833mAXv4vgt&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC0Q6AEwAQ p. 662.]</ref>:]] [[Թուրքական գրականություն]]ը մշակութային ազդեցությունների խառնուրդ է։ Մի կողմից լինելով Օսմանյան կայսրության և իսլամական աշխարհի ժառանգորդ, իսկ մյուս կողմից հարևան լինելով եվրոպական արժեքների և ազդեցության կրող, ժամանակակից թուրքական երաժշտությունը և գրականությունը կրում են այդ մշակույթների ուղղակի ազդեցությունը<ref name=ottomus>{{Cite web |title=OTTOMAN MUSIC |url=http://www.turkishculture.org/music/classical/ottoman-music-474.htm?type=1 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=turkishculture.org}}</ref>։ Թուրքական գրականության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել [[պարսկական գրականություն|պարսկական]] և [[արաբական գրականություն]]ները, որոնց ազդեցությունը ավելի մեծ է եղել Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում։ Գրավոր գրականության առաջին գործերը ստեղծվել են XIII դարում՝ [[արաբերեն]]ով և [[պարսկերեն]]ով։ [[Թուրքերեն]]ով առաջին բանաստեղծությունները թվագրվում են XIV դարում։ Ժողովրդական բանավոր գրականությանը զուգընթաց մինչև XIX դարում գոյություն Է ունեցել արաբա-պարսկական «արուզ» տաղաչափությամբ պալատական պոեզիա։ [[Թանզիմաթ]]ի բարեփոխումների արդյունքում թուրք հասարակությունը ծանոթացավ արևմտյան գրական ուղղությունների և արժեքների հետ՝ հատկապես վեպերի և պատմվածքների հետ։ Թանզիմաթի ժամանակաշրջանի տարբեր գրողներ ստեղծագործել են միանգամից մի քանի ժանրերում։ Օրինակ, բանաստեղծ [[Նամըք Քեմալ]]ը 1876 թվականին գրել է ''Արթնացում'' ({{lang-ota|İntibâh}}) վեպը, այնինչ լրագրող [[Իբրահիմ Շինասի]]ն 1860 թվականին գրել է առաջին թուրքական պիեսը՝ "''Բանաստեղծի ամուսնությունը''"({{lang-tr|Şair Evlenmesi}}) մեկ գործողությամբ կատակերգությունը։ Նորավեպի ժանրի հիմնադիրը համարվում է [[Ահմեդ Միդհատ]]ը ([[1844]]-[[1913]]) Ժամանակակից թուրքական գրականության հիմքերը դրվել են 1896- 1923 թվականների միջակայքում։ Ընդհանուր առմամբ, այս ժամանակաշրջանում գրական երեք հիմնական շարժումներ են եղել։ Առաջինը «Նոր գրականություն» շարժումն էր ({{lang-ota|Edebiyat-ı Cedîde}}), երկրորդը՝ «Ապագայի լուսաբաց» ({{lang-ota|Fecr-i Âtî}}), իսկ երրորդը՝ «Ազգային գրականություն» շարժումը ({{lang-ota|Millî Edebiyat}}): 20-րդ դարում թուրքական գրականության մեջ առաջին արմատական նորամուծությունը իրականացրել է թուրք գրող [[Նազըմ Հիքմեթ]]ը։ Վերջինս թուրքական գրականության մեջ մտցրեց [[ազատ ոտանավոր]]ների ոճը։ Մեկ այլ հեղափոխական նորամուծություն տեղի ունեցավ 1941 թվականին, երբ ի հայտ եկավ «[[Գարիփ]]» գրական շարժումը, որի մեջ մտնում էին [[Օրհան Վելի Քանըք]]ը, [[Օքթայ Ռիֆաթ]]ը և [[Մելիխ Ջևդեթ Անդայ]]ը։ Թուրքիայում մշակութային ազդեցությունների խառնուրդը դրամատիզացված է։ Օրինակ, «տարբեր մշակույթների բախումը և միաձուլումը» արտացոլվում է [[Օրհան Փամուք]]ի ստեղծագործություններում, ով 2006 թվականին արժանացել է [[Գրականության Նոբելյան մրցանակ]]ի<ref>{{Cite news |date=2006 թ․ հոկտեմբերի 12 |title=Pamuk wins Nobel Literature prize |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6044192.stm |access-date=2018 թ․ մարտի 11 |language=en-GB}}</ref>։ [[պատկեր:IOM Ikıncı Abdulhamit Donemi.jpg|thumb|150px|[[Քարագյոզ]]ի կերպարները]] Թուրքական թատրոնի հիմքերը դրվել են հարյուրավոր տարիներ առաջ՝ հնագույն հեթանոսական ծիսակատարությունների ժամանակ։ Պարերը, երգերը և երաժշտությունը, որոնք տարածված էին պատմական Անատոլիայում հազարամյակներ առաջ, դարձան այն տարրերը, որի վրա էլ ձևավորվեց թատերական արվեստը։ Այդ հնագույն ծիսակատարությունները հետագայում դարձան թատերական ներկայացումներ։ 10-րդ դարում իր միախառնվեցին սելջուկյան թուրքերի և Անատոլիայի տեղաբնակների ավանդույթները։ Ձևավորված նոր բազմաշերտ հասարակության մեջ ստեղծվեցին նոր ավանդույթներ և ներկայացումներ։ Թանզիմաթի բարեփոխումների ժամանակաշրջանից հետո, թուրքական թատրոնի կերպարները մոդեռնիզացվեցին և սկսեցին խաղալ եվրոպականացված բեմերում, իսկ դերասանները սկսեցին կրել եվրոպական հագուստներ։ 1908 թվականին Կայսերական երկրորդ սահմանադրության ընդունումից հետո, թատերական գործունեությունը սկսեց էլ ավելի տարածվել։ Թատերական ներկայացումներում պատմական իրադարձություններից զատ, սկսեցին ներկայացվել նաև հասարակությանը հուզող սոցիալական հիմնախնդիրները։ Թատերական կոնսերվատորիան՝ «Դարյուլբեդայի ի Օսմանին» ({{lang-ota|Darülbedayi-i Osmani}}), հիմնադրվել է Ստամբուլում 1914 թվականին։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, կոնսերվատորիան շարունակեց իր գործունեությունը և դարձավ գրավիչ երիտասարդ սերնդի համար։ Ի հայտ եկան թուրք դրամատուրգներ։ Որոշ դրամատուրգներ ստեղծագործում էին ռոմանտիկ սիրային թեմաներով, մյուսները հետաքրքրված էին սոցիալական խնդիրներով, իսկ որոշ դրամատուրգների էլ գրավիչ էր ազգայնական թեման։ Դրամատուրգների շրջանում քիչ չէին մյուզիքլ գրողները։ Այդ ժամանակ էլ, թուրք կանայք սկսեցին հայտնվել բեմի վրա։ Վերջինս ոլորտի համար հեղափոխական իրադարձություն էր, քանի որ նախկինում թատրոնում խաղում էին միայն այն կանայք, ովքեր Թուրքիայի էթնիկ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ էին։ Այսօր, թատերական ներկայացումներ բեմադրվում են բազմաթիվ մասնավոր թատերական ընկերությունների և պետական բյուջեից սուբսիդավորվող ընկերությունների կողմից, ինչպես օրինակ, թուրքական պետական կամ ազգային թատրոններն են<ref name="turkishculture.org4">{{Cite web |title=TRADITIONAL THEATRE |url=http://www.turkishculture.org/performing-arts/theatre-36.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=turkishculture.org}}</ref>։ === Երաժշտություն և պար === {{Main|Թուրքական պարեր|Թուրքական երաժշտություն}} [[պատկեր:Turkish Baglama - bağlama (3141802804).jpg|thumb|100px|left|''[[Սազ]]''՝ ազգային լարային կսմիթավոր նվագարան:]] Թուրքական երաժշտությունը հիմնականում ներառում է թյուրքական տարրեր։ Այն հանդիսանում է Փոքր Ասիայի ազգային երաժշտության, արաբական, հունական օսմանյան, պարսկական և բալկանյան երաժշտության խառնուրդ։ Ժամանակակից թուրքական երաժշտության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև եվրոպական և ամերիկյան փոփ երաժշտությունը։ Թուրքիայում ազգային երաժշտության արմատները դրվել են մի քանի հարյուրամյակ առաջ, երբ 11-րդ դարում սելջուկյան թուրքերը ներգաղթեցին [[Անատոլիա]] և [[Պարսկաստան]]։ Սելջուկյան ժամանակաշրջանի երաժշտության վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել ոչ միայն թյուրքական, այլև մինչ-թյուրքական ժամանակաշրջանի երաժշտությունը։ Ժամանակակից թուրքական երաժշտության սկիզբը համարվում է 1930-ական թվականների սկիզբը, երբ երկրում արագ տեմպերով սկսեց շարունակվել արևմտականացումը<ref name="soundsofanatolia">{{Cite book |author=Stokes, Martin |title=Sounds of Anatolia |publisher=Penguin Books |year=2000 |isbn=1-85828-636-0}}, pp 396–410.</ref>։ [[պատկեր:Sezen Aksu (Minik Serçe).jpg|thumb|150px|Թուրքական փոփ երաժշտության դիվան՝ [[Սեզեն Աքսու]]ն։ Նա համարվում է թուրքական փոփ երաժշտության թագուհին:]] Երկրում էթնիկ փոքրամասնությունների ասիմիլյացիայի արդյունքում Թուրքիայում երաժշտական ոճերը և գործիքները սկսեցին էլ ավելի տարածվել և զարգանալ։ Թուրքիայում ձայնագրվել են թուրքական ազգային երգարվեստի հիմնական ստեղծագործությունները, որոնց մի մասն ունի հունական, հայկական, ալբանական, լեհական և հրեական ծագումնաբանություն<ref name="lesartsturcs">{{Cite web |date=1999 թ․ մայիսի 1 |title=History of music in Turkey |url=http://www.lesartsturcs.com/ |work=Les Arts Turcs}}</ref>։ Ընդունված նվագարաններ են՝ քամանչան, ռեբաբը, ուդը, թամբուրը, զուռնան, դսռին ու դհոլը։ Թուրքական երաժշտության զարգացման մեջ մեծ ավանդ ունեն՝ հանրագիտակ Դ. Կանտեմիրը (XVII-XVIII դարեր), որի ավանդական ոճով հորինված ստեղծագործությունները մինչև XIX դարի վերջը լայն ժողովրդականություն են վայելել, հայ երաժիշտ-տեսաբան, կոմպոզիտոր և մանկավարժ [[Համբարձում Լիմոնջյան|Համբարձում Լիմոնճյան]]ը, որի նոտագրական համակարգը լայնորեն օգտագործել են թուրք երաժիշտները։ Օսմանյան կայսրությունում հայտնի են եղել նաև [[Տիգրան Չուխաջյան]]ը, ով համարվում է թուրքական օպերետի հիմնադիրը և [[Կոմիտաս]]ը, որի ստեղծագործությունները թուրքական երաժշտության մեջ ժողովրդական հիմքով պրոֆեսիոնալ երաժշտական արվեստի գոյացման օրինակ են հանդիսացել։ Թուրքական բազմաթիվ քաղաքներ և գյուղեր ունեն վառ երաժշտական տեսարաններ, որոնք արտացոլում են տվյալ տարածաշրջանի պատկերը։ Այդուհանդերձ, նախորդ դարի 70-80-ական թվականներին արևմտյան երաժշտական ուղղությունները, ինչպես օրինակ փոփ երաժշտությունը և կանտոն, իրենց տեղը զիջեցին արաբական ոճի երաժշտությանը։ Փոփը և կանտոն նորից հայտնի դարձան 1990-ականների սկզբին, երբ Թուրքիայի տնտեսությունը և հասարակությունը դարձան բաց։ Թուրքական փոփ երաժշտության թագուհի [[Սեզեն Աքսու]]ի շնորհիվ փոփը երկրում դարձավ ամենատարածված երաժշտական ուղղություններից մեկը։ Թուրքական փոփի հայտնի ներկայացուցիչներ են [[Տարկան]]ը և [[Սերթաբ Էրեներ]]ը։ 1990-ականների վերջին ի հայտ եկան երաժշտական այլ ուղղություններ ևս, ինչպես օրինակ թուրքական փոփ ռոքը, էլեկտրոնային երաժշտությունը, հիփ-հոփը, ռեփը և պարային երաժշտությունը, ի հակակշիռ փոփ երաժշտությանը և արաբական մեղեդիներին։ Վերջիններս կորցրել էին իրենց նշանակությունը և ստացել առևտրային բնույթ<ref name="musicscene">{{Cite web |title=Istanbul Music Scene |url=http://tarkandeluxe.blogspot.com/2006/02/istanbul-music-scene.html |access-date=2005 թ․ մայիսի 16 |work=Yildirim, Ali. Tarkan DeLuxe}}</ref>։ Թուրքական մշակույթն ունի պարարվեստի հարուստ պատմություն։ «[[Հորա (պար)|Հորա]]ն» պարում են [[Արևելյան Թրակիա]]յում, «[[Զեյբեք (պար)|Զեյբեքը]]» հայտնի է [[Էգեյան տարածաշրջան|Էգեյան]], [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|Մարմարածովյան]] և [[Կենտրոնական Անատոլիա|Կենտրոնաանատոլիա]]կան տարածաշրջաններում, ''Թեքեն''՝ [[Միջերկրածովյան տարածաշրջան (Թուրքիա)|Միջերկրածովյան տարածաշրջանում]], ''Քաշըք Օյունլարըն'' և ''Քարշըլման''՝ [[Կենտրոնական Անատոլիա]]յում, [[Սևծովյան տարածաշրջան|Սևծովյան]], [[Մարմարածովյան տարածաշրջան|Մարմարածովյան]] և [[Միջերկրածովյան տարածաշրջան (Թուրքիա)|Միջերկրածովյան տարածաշրջաններում]], ''Հորոնը''՝ Սևծովյան տարածաշրջանում, ''Հալայը''՝ [[Արևելյան Անատոլիա]]յում և Կենտրոնական Անատոլիայում, իսկ ''Բարը'' և ''[[Լեզգինկա]]ն''՝ Հյուսիսարևելյան Անատոլիայում<ref name=.ncturkishfestival.>{{Cite web |title=TURKISH FOLK DANCES |url=http://www.ncturkishfestival.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=19&Itemid=114 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090312043050/http://www.ncturkishfestival.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=19&Itemid=114 |archivedate=2009 թ․ մարտի 12 |access-date=2014 թ․ մայիսի 29 |work=ncturkishfestival |df=dmy-all}}</ref>։ === Ճարտարապետություն === {{Main|Թուրքիայի ճարտարապետություն}} {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն = Ստամբուլի փոստի կենտրոնական մասնաշենքը (1905-1909) և Անկարայի [[Զիրաաթ բանկ]]ի մասնաճյուղի շենքը Թուրքիայի առաջին ազգային ճարտարապետական շարժման օրինակներից են։ Այս ոճը տարածված էր 20-րդ դարի սկզբնամասում։ | լայնություն = 400 | պատկեր1 = İstanbul Sirkeci Büyük Postane 1.JPG | պատկեր2 = Ziraat Bankası 5.JPG }} Սելջուկյան թուրքերի ճարտարապետությունը Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական ճարտարապետությանը, արաբական ճարտարապետությանը, պարսկական ճարտարապետությանը, հայկական ճարտարապետությանը և բյուզանդական ճարտարապետությանը բնորոշ տարրերի և ոճերի խառնուրդ էր։ Սելջուկյան ճարտարապետությունից անցումը օսմանյան ճարտարապետությանը տեսանելի է հատկապես [[Բուրսա]]յում։ Վերջինս, 1335-1413 թվականներին եղել է [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] մայրաքաղաքը։ [[Պատկեր:DolmabahceMainGate.JPG|մինի|ձախից|200x200px|[[Դոլմաբահչե]] պալատի գլխավոր դարպասները]] 1453 թվականին [[Կոստանդնուպոլսի անկում]]ից հետո, օսմանյան ճարտարապետական ոճի վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել բյուզանդական ճարտարապետական ոճը։ Ստամբուլում գտնվող [[Թոփքափը ամրոց]]ը օսմանյան ճարտարապետության դասական նմուշներից մեկն է։ Այն մոտ 400 տարի եղել է օսմանյան սուլթանների նստավայր-կեցավայրը<ref name=autogenerated2>{{Cite news |last=Simons |first=Marlise |date=1993 թ․ օգոստոսի 22 |title=Center of Ottoman Power |url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html |access-date=2009 թ․ հունիսի 4 |work=New York Times}}</ref>։ Հայազգի [[Միմար Սինան]]ը (1489–1588) օսմանյան ճարտարապետության դասական շրջանի ամենահայտնի ճարտարապետն է։ Նա համարվում է ավելի քան 374 կառույցների ճարտարապետ, որոնք կառուցվել էին 16-րդ դարում՝ Օսմանյան կայսրության տարբեր էյալեթներում (գավառներում)<ref>{{Cite web |title=A list of the buildings designed by Mimar Sinan |url=http://cadde.milliyet.com.tr/2013/12/30/HaberDetay/1656832/iSTANBUL_A_iMZASINI_ATTI |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9}}</ref>։ Սկսած 18-րդ դարից, թուրքական ճարտարապետության վրա մեծապես ազդել է եվրոպական ճարտարապետական ոճը։ Այդ ազդեցությունը մասնակիորեն երևում է Թանզիմաթի դարաշրջանի ստամբուլյան կառույցներում։ Այդպիսի կառույցներից էին [[Դոլմաբահչե]], [[Չըրաղան պալատ|Չըրաղան]], [[Ֆերիե]], [[Բեյլերբեյի պալատ|Բեյլերբեյի]], [[Քյուչուքսու պալատ|Քյուչուքսու]], [[Ըհլամուր պալատ|Ըհլամուր]] և [[Յըլդըզ]] պալատները, որոնք բոլորը նախագծվել էին [[Բալյան ընտանիք]]ի անդամների կողմից<ref>{{Cite book |last=Goodwin |first=Godfrey |url=https://archive.org/details/historyofottoman0000good_u7g7 |title=A History of Ottoman Architecture |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |isbn=0-500-27429-0}}</ref>։ Օսմանյան դարաշրջանի մերձջրյա տները՝ յալըները, որոնք գտնվում են Բոսֆորի ափին, նույնպես հանդիսանում են վերոհիշյալ դարաշրջանի օսմանյան և եվրոպական ճարտարապետական ոճերի միախառնման արդյունք։ Առաջին ազգային ճարտարապետական շարժումը ({{lang-tr|Birinci Ulusal Mimarlık Akımı}}), որը սկսվել էր 20-րդ դարի առաջին կեսին, իր առջև նպատակ էր դրել՝ ստեղծելու նոր ճարտարապետություն, որը հիմնված կլիներ սելջուկյան և օսմանյան ճարտարապետական ոճերի մոտիվների վրա։ Շարժումը կոչվել է նաև ''Թուրքական նեոդասականություն'' կամ ''Ազգային ճարտարապետական վերածնունդ''<ref name="First">{{Cite web |title=The Search for Identity: 1st National Architecture Movement |url=http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_6_1_the-search-for-identity-1st-national-architecture-movement.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110913161900/http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_6_1_the-search-for-identity-1st-national-architecture-movement.html |archivedate=2011 թ․ սեպտեմբերի 13 |access-date=2012 թ․ հունվարի 20 |publisher=ArchMuseum.org |df=dmy}}</ref>։ Շարժման առաջնորդ ճարտարապետներ են եղել [[Վեդաթ Թեք]]ը (1873–1942), [[Միմար Քեմալեդին Բեյ]]ը (1870–1927), [[Արիֆ Հիքմեթ Քոյունօղլու]]ն (1888–1982) և Գուիլիո Մոնգերին (1873–1953)<ref name=turkisharch>{{Cite web |title=TURKISH ARCHITECTURE IN THE REPUBLICAN PERIOD |url=http://www.archmuseum.org/Gallery/turkish-architecture-in-the-republican-period_6.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318163506/http://www.archmuseum.org/Gallery/turkish-architecture-in-the-republican-period_6.html |archivedate=2015 թ․ մարտի 18 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=archmuseum.org |df=dmy}}</ref>: {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն = Ձախում՝ Ահմեդ փաշայի մերձջրյա առանձնատունը [[Յենիքյոյ]]ում։ Այն համարվում է Բոսֆորի երկու ափերին կառուցված 620 յալըներից մեկը։ Աջում՝ [[Սաֆրանբոլու]]ի ավանդական տները, որոնք ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհայի ժառանգության օբյեկտների ցանկում, համարվում են օսմանյան ճարտարապետության նոր ժամանակաշրջանի նմուշներից մեկը։ | լայնություն = 400 | պատկեր1 = Wooden building on the Bosphorus.jpg | պատկեր2 = City of Safranbolu-111677.jpg }} Այս ժամանակաշրջանի հայտնի կառույցներ են Ստամբուլի փոստի կենտրոնական մասնաշենքը (1905–1909), [[Թայյարե բնակելի շենք]]ը (1919–1922)<ref name="tayyare">{{Cite web |title=Tayyare Apartment Building |url=http://www.atelyemim.com/mimari/ramada_eng.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617074156/http://www.atelyemim.com/mimari/ramada_eng.html |archive-date=2013 թ․ հունիսի 17 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=AtelyeMim.com}}</ref>,, [[Ստամբուլի 4-րդ Վաքըֆ հան]]ը (1911–1926)<ref>{{Cite web |title=XIX. Yüzyış ve XX. Yüzyıl Başı Eminönü’nde Osmanlı Büro Hanları |url=https://www.academia.edu/7839332/_%C4%B0stanbul_Hanlar%C4%B1_18._Y%C3%BCzy%C4%B1l_Sonu_ve_19._Y%C3%BCzy%C4%B1l_Ba%C5%9F%C4%B1_Osmanl%C4%B1_%C4%B0stanbul_I_%C4%B0BB_K%C3%BClt%C3%BCr_A%C5%9E_Yay%C4%B1nlar%C4%B1_2014_pp._511-524 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 27 |publisher=Yıldız Teknik Üniversitesi-Fen Bilimleri Enstitüsü |language=Turkish}}</ref>, [[Կերպարվեստի և քանդակի պետական թանգարան (Անկարա, Թուրքիա)|Կերպարվեստի և քանդակի պետական թանգարանը]] (1927–1930)<ref name="stateart">{{Cite web |title=Ankara – State Museum of Painting and Sculpture |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19911/ankara---state-museum-of-painting-and-sculpture.html |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Republic of Turkey, Ministry of Culture}}</ref>, [[Անկարայի ազգագրական թանգարան]]ը (1925–1928)<ref name="Ethnography">{{Cite web |title=Ankara: Ethnographical Museum |url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-15190/ankara---ethnographical-museum.html |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=Republic of Turkey, Ministry of Culture}}</ref>, Զիիրաթ բանկի մասնաճյուղը Անկարայում (1925–1929)<ref>{{Cite web |title=Belge göster |url=http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,43992/ankara---tc-ziraat-bankasi-muzesi.html}}</ref>, Անկարայի թուրքական բանկի մասնաշենքը (1926–1929)<ref name="işbank">{{Cite web |title=TÜRKİYE İŞ BANKASI BİNASI |url=http://www.envanter.gov.tr/anit/index/detay/37157 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20150218204919/http://www.envanter.gov.tr/anit/index/detay/37157 |archivedate=2015 թ․ փետրվարի 18 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=envanter.gov.tr |df=dmy-all}}</ref>, [[Բեբեք (մզկիթ)|Բեբեք մզկիթ]]ը<ref name="bebek">{{Cite web |title=Bebek Mosque |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2946 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103011035/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2946 |archivedate=2014 թ․ հունվարի 3 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=ArchNet.org |df=dmy}}</ref> և Քամեր Հաթուն մզկիթը<ref name="kamer">{{Cite web |title=Kemer Hatun Mosque, Beyoglu, Istanbul |url=http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_29_7_1911-kamer-hatun-camisibeyoglu-istanbul.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721010355/http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_29_7_1911-kamer-hatun-camisibeyoglu-istanbul.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 21 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=MimarlikMuzesi.org |language=Turkish |df=dmy}}</ref><ref name="mass">{{Cite web |title=Mass Housing Development by a Government Agency and the Politics of Urbanization |url=http://www.iphs2010.com/abs/ID204.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331224926/http://www.iphs2010.com/abs/ID204.pdf |archive-date=2022 թ․ մարտի 31 |access-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |publisher=14th International Planning History Conference submission by Nilüfer Baturayoğlu Yöney and Yıldız Salman, Istanbul Technical University Faculty of Architecture, Turkey}}</ref>։ === Խոհանոց === {{Main|Թուրքական խոհանոց}} {{Բազմապատիկ պատկերներ | նկարագրություն =Խոհարարը պատրաստում է [[Դոներ քյաբաբ]], որը հայերենում համարժեք է [[Ղարսի խորոված]]ին։ Երկրորդ նկարում պատկերված է [[փախլավա]], որը տարածված է ոչ միայն թուրքական, այլև հարևան մյուս ժողովուրդների խոհանոցներում։ | լայնություն = 300 | պատկեր1 = Doner kebab, Istanbul, Turkey.JPG | պատկեր2 = Baklava - Turkish special, 80-ply.JPEG }} [[Թուրքական խոհանոց]]ը աշխարհի ամենահայտնի խոհանոցներից մեկն է։ Խոհանոցը դարձել է բավականին տարածված՝ ի շնորհիվ Օսմանյան կայսրության ազդեցության և,մասնակիորեն, խոշոր զբոսաշրջային արդյունաբերության։ Ժամանակակից թուրքական խոհանոցը օսմանյան խոհանոցի ժառանգորդն է, որն էլ իր հերթին կարելի է բնութագրել որպես [[Կենտրոնական Ասիայի խոհանոց|Կենտրոնական Ասիա]]յի, [[Կովկասյան խոհանոց|Կովկասյան]], [[Միջին Արևելքի խոհանոց|Միջինարևելյան]], [[Միջերկրածովյան խոհանոց|Միջերկրածովյան]] և [[Բալկանյան խոհանոց|Բալկանյան]] խոհանոցների համադրություն<ref>{{Cite book |last1=Aarssen |first1=Jeroen |url={{Google books |plainurl=yes |id=7yR_icdtJ7sC |page=71 }} |title=Colloquial Turkish |last2=Backus |first2=Ad |publisher=Routledge |year=2000 |isbn=978-0-415-15746-9 |page=71 |access-date=2009 թ․ ապրիլի 15}}</ref>։ Գտնվելով Արևելքի և Միջերկրական ծովի միջև, երկրի տեղանքը օգնել է թուրքերին իրենց վերահսկողությունը հաստատել հիմնական առևտրային ճանապարհների վրա, իսկ իդեալական բնության շնորհիվ երկրի տարածքում շատացել են բուսատեսակները և կենդանատեսակաները։ Թուրքական խոհանոցը, որպես այդպիսին, ի հայտ է եկել 1400-ականների կեսերին, երբ դրվեց Օսմանյան կայսրության 600-ամյա կառավարման սկիզբը։ [[Յոգուրտ]]ե աղցանները, ձիթապտղի ձեթի մեջ տապակած ձուկը և լցոնված ու փաթաթված բանջարեղենը դարձել են թուրքերի հիմնական սննդամթերքը։ Կայսրությունը, որը ձգվում էր [[Ավստրիա]]յից մինչև [[Հյուսիսային Աֆրիկա]], օգտագործում էր իր ցամաքային և ջրային ճանապարհները աշխարհի տարբեր երկրներից ներկրելու արևադարձային պտուղներ։ 16-րդ դարի վերջին օսմանյան դատարանը տնով ապահովեց ավելի քան 1400 խոհարարների և ընդունեց որոշումներ սննդի թարմության վերաբերյալ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կայսրության անկումից հետո և 1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո, օտարերկրյա խոհանոցների ուտելիքները, ինչպես օրինակ ֆրանսիական խոհանոցում տարածված հոլանդական սոուսը և արևմտյան արագ սնունդը ներթափանցեցին ժամանակակից թուրքական խոհանոցի մեջ<ref name="foodbycountry.com">{{Cite web |title=Food in Turkey – Turkish Food, Turkish Cuisine |url=http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Turkey.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 12 |website=foodbycountry.com}}</ref>։ [[պատկեր:Turkish coffee in Istanbul.jpg|thumb|centre|[[Թուրքական սուրճ]]ը մատուցված [[թուրքական քաղցրավենիք]]ով։ Թուրքական սուրճը ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕճի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 5 |title=Turkish coffee culture and tradition |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00645 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 18 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Çakır Morin |first=Arzu |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 5 |title=Türk kahvesi Unesco korumasında |url=http://www.hurriyet.com.tr/kultur-sanat/25284675.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 18 |newspaper=[[Hürriyet]] |publisher=Hürriyet |location=Istanbul |language=Turkish |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206063311/http://www.hurriyet.com.tr/kultur-sanat/25284675.asp |archive-date=2013-12-06 |url-status=dead}}</ref>:]] === Սպորտ === {{Հիմնական|Սպորտը Թուրքիայում}} {{Տես նաև|Ֆուտբոլը Թուրքիայում}} [[պատկեր:La selección turca de baloncesto tras recibir la medalla de plata.jpg|thumb|[[Թուրքիայի բասկետբոլի ազգային հավաքական]]ը դարձել է 2010 թվականի Բասկետբոլի աշխարհի առաջնության արծաթե մեդալակիր]] Թուրքիայում ամենահայտնի և տարածված սպորտաձևը [[ֆուտբոլ]]ն է<ref>{{Cite web |author=Burak Sansal |year=2006 |title=Sports in Turkey |url=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 13 |publisher=allaboutturkey.com}}</ref>։ «[[Գալաթասարայ ՖԱ|Գալաթասարայ]]ը» 2000 թվականին նվաճել է [[ՈՒԵՖԱ Եվրոպայի Լիգա|ՈՒԵՖԱ-ի գավաթը]] և [[ՈՒԵՖԱ Սուպեր գավաթ]]ը<ref name=uefa.com>{{Cite web |title=Galatasaray AŞ |url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50067/profile/ |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=uefa.com}}</ref>։ [[Թուրքիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ը 2002 թվականի [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2002|Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության]], 2003 թվականի [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների գավաթ]]ի և [[ՈՒԵՖԱ Եվրո 2008]]-ի բրոնզե մեդալակիր է<ref name=tff.org1>{{Cite web |title=Historical Achievements. |url=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=297 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=tff.org}}</ref>։ Թուրքիայում բավականաչափ տարածված են նաև [[բասկետբոլ]]ը և [[վոլեյբոլ]]ը։ Թուրքիայի բասկետբոլի տղամարդկանց ազգային հավաքականը դարձել է 2010 թվականի Բասկետբոլի աշխարհի առաջնության և Եվրոբասկետ 2001 առաջնության արծաթե մեդալակիր։ Այս երկու մրցաշարերն էլ անց են կացվել Թուրքիայում։ Թուրքիայի բասկետբոլի հավաքականը [[Միջերկրածովյան խաղեր]]ի ամենահաջողակ հավաքականներից մեկն է։ «[[Անադոլու Էֆես]]» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 1995-96 թվականների Կորաչի գավաթի հաղթող, իսկ 1992-93 թվականներին դարձել է [[ՖԻԲԱ Եվրոպա]]յի Սապորտայի գավաթի արծաթե, իսկ 2000 և 2001 թվականների Եվրալիգայի և Սուպրոլիգայի բրոնզե մեդալակիր<ref>{{Cite web |title=Historic achievements of the Efes Pilsen Basketball Team |url=http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503203721/http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |archivedate=2008 թ․ մայիսի 3 |access-date=2013 թ․ փետրվարի 9 |publisher=Anadolu Efes Spor Kulübü |df=dmy}}</ref><ref>{{Cite web |title=Anadolu Efes S.K.: Our successes |url=http://en.efesbasket.org/Efes-Pilsen-History/Our-Successes.aspx |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324184003/http://en.efesbasket.org/Efes-Pilsen-History/Our-Successes.aspx |archivedate=2012 թ․ մարտի 24 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 9 |df=dmy}}</ref>։ «Բեշիկթաշ» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 2011-12 ՖԻԲԱ-յի Եվրոչելընջի հաղթող<ref name="fibaeurope.com1">{{Cite web |title=2012 Year In Review: EuroChallenge |url=http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.compID_BYg5Rb55Jw-G5I3MZ6JB01.season_2012.coid_0fI7c4smGOQ7yoGPjRRth2.articleMode_on.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=fibaeurope.com}}</ref>։ «Գալաթասարայ» բասկետբոլային ակումբը դարձել է 2015-16 Եվրագավաթի հաղթող, մինչդեռ նույն մրցաշրջանում, «Ֆեներբահչե» տղամարդկանց բասկետբոլային թիմը դարձել է 2015-16 Եվրալիգայի արծաթե մեդալակիր։ «Ֆեներբահչեն» դարձել է նաև 2016-2017 Եվրալիգայի հաղթող։ 2013-2014 թվականների Բասկետբոլի Եվրալիգայի կանանց առաջնության եզրափակիչը տեղի է ունեցել թուրքական երկու թիմերի միջև։ Միմյանց դեմ հանդես են եկել «Գալաթասարայ» և «Ֆեներբահչե» բասկետբոլային ակումբները։ Արդյունքում հաղթել է «Գալաթասարայը»<ref name="fibaeurope.com2">{{Cite web |title=Galatasaray Lift EuroLeague Women Title |url=http://www.fibaeurope.com/euroleaguewomen/cid_-tmRPCfrIrYRSO2M5V49E1.compID_jr6ZiXqeGhMBtfq1yxqV83.roundID_9680.season_2014.gameID_9752-16-A-1.html |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=fibaeurope.com}}</ref>։ Թուրքիայի կանանց բասկետբոլի ազգային հավաքականը դարձել է Կանանց Եվրաբասկետ 2011-ի արծաթե և Կանանց Եվրաբասկետ 2013-ի բրոնզե մեդալակիր։ Տղամարդկանց ազգային հավաքականի հետ միասին կանանց ազգային հավաքականը Միջերկրածովյան խաղերի ամենահաջողակ թիմերից մեկն է։ [[պատկեր:Turkey women's volleyball are the winners of the 2015 European Games 5.JPG|thumb|left|Թուրքիայի վոլեյբոլի կանանց ազգային հավաքականը դարձել է [[Եվրոպական խաղեր 2015]]-ի ոսկե մեդալակիր]] [[պատկեր:Kenan.jpg|thumb|right|150px|[[Քենան Սոֆուօղլու]]ն դարձել է [[Սուպերսպորտի աշխարհի առաջնություն|Սուպերսպորտի աշխարհի առաջնության]] հաղթող:]] Թուրքիայի վոլեյբոլի կանանց ազգային հավաքականը դարձել է 2015 թվականի [[Եվրոպական խաղեր 2015|Եվրոպական խաղեր]]ի ոսկե, 2003 թվականի վոլեյբոլի կանանց եվրոպական առաջնության արծաթե, 2011 թվականի վոլեյբոլի կանանց եվրոպական առաջնության բրոնզե և 2012 թվականին Վոլեյբոլի համաշխարհային գրան պրիի բրոնզե մեդալակիր։ Հավաքականը նվաճել է մի քանի մեդալներ Միջերկրածովյան խաղերի ժամանակ<ref name=tvf.org.tr>{{Cite web |title=National Team's Activities |url=http://www.tvf.org.tr/icerik/36/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829153101/http://www.tvf.org.tr/icerik/36/ |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 29 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=tvf.org.tr}}</ref>։ Վոլեյբոլի կանանց ակումբները, ինչպես օրինակ «Ֆեներբահչե», «Էջզաջըբաշը» և «Վաքըֆբանկ» վոլեյբոլային ակումբները, դարձել են եվրոպական բազմաթիվ մրցույթների և մեդալների հաղթող։ «Ֆեներբահչե» վոլեյբոլային ակումբը դարձել է 2010 թվականի Վոլեյբոլի կանանց ակումբային առաջնության, ինչպես նաև 2012 թվականի Վոլեյբոլի կանանց չեմպիոնների լիգայի հաղթող։ Ներկայացնելով Եվրոպան՝ որպես 2012-2013 թվականների Վոլեյբոլի կանանց չեմպիոնների լիգայի հաղթող, «Վաքըֆբանկ» վոլեյբոլային ակումբը դարձել է աշխարհի չեպիոն՝ 2013 և 2017 թվականներիին հաղթելով Վոլեյբոլի կանանց աշխարհի ակումբային առաջնությունները<ref name=fenerbahce.org.tr>{{Cite web |title=Our International Achievements |url=http://www.fenerbahce.org.tr/detay.asp?ContentID=23311 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812213716/http://www.fenerbahce.org.tr/detay.asp?ContentID=23311 |archivedate=2014 թ․ օգոստոսի 12 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=fenerbahce.org.tr |df=dmy}}</ref><ref name=eczacibasisporkulubu.org.tr>{{Cite web |title=Women's Volleyball |url=http://www.eczacibasisporkulubu.org.tr/?goto=sol_icerik&gen_idx=39 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=eczacibasisporkulubu.org.tr}}</ref><ref name=hurriyet.com.tr1>{{Cite web |title=Turkish volleyball teams' successes in Europe |url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/digersporlar/22766166.asp |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 10 |website=hurriyet.com.tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209021734/http://www.hurriyet.com.tr/spor/digersporlar/22766166.asp |archive-date=2015-02-09 |url-status=dead}}</ref>։ Թուրքիայի ազգային սպորտաձևը [[Գուրեշ]]ն է (''յուղած մարմնով ըմբշամարտը'')՝ սկսած օսմանյան ժամանակաշրջանից<ref>{{Cite web |author=Burak Sansal |year=2006 |title=Oiled Wrestling |url=http://www.allaboutturkey.com/yagligures.htm |access-date=2006 թ․ դեկտեմբերի 13 |publisher=allaboutturkey.com}}</ref>։ Սկսած 1346 թվականին ամեն տարի [[Էդիրնե]]ում անց է կացվում «Քըրքփընար» ըմբշամարտի առաջնությունը, որի մասնակիցները յուղով են պատում իրենց մարմինը։ Վերջինս աշխարհի ամենահին սպորտային մրցությունն է<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ ապրիլի 21 |title=Kırkpınar Oiled Wrestling Tournament: History |url=http://www.kirkpinar.com/home.php?link=history&dil=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801224941/http://www.kirkpinar.com/home.php?link=history&dil=en |archive-date=2008 թ․ օգոստոսի 1 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Kirkpinar.com}}</ref>։ Ըմբշամարտի միջազգային ոճերը, որոնց կանոնակարգմամբ զբաղվում է FILA-ն, ինչպես օրինակ [[ազատ ոճի ըմբշամարտ]]ը և [[հունահռոմեական ըմբշամարտ]]ը, նույնպես տարածված են։ Թուրք ըմբշամարտիկները նվաճել են Եվրոպայի, աշխարհի և օլիմպիական խաղերի բազմաթիվ մեդալներ ինչպես անհատական, այնպես էլ թիմային պայքարում<ref>{{Cite web |last=Gegner |first=Christiane |title=FILA Wrestling Database |url=https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/start.php |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090313024550/http://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbwrest/start.php/ |archivedate=2009 թ․ մարտի 13 |access-date=2010 թ․ նոյեմբերի 1 |publisher=Iat.uni-leipzig.de |df=dmy}}</ref>։ === Մեդիա և կինո === {{Հիմնական|Մեդիան Թուրքիայում}} [[պատկեր:TRT World.svg|thumb|left|[[TRT World]]-ը [[TRT|Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսության ընկերության]] միջազգային լրատվական հարթակն է<ref>{{Cite web |title=TRT World |url=http://www.trtworld.com |website=www.trtworld.com}}</ref>:]] Հարյուրավոր հեռուստաընկերությունները, հազարավոր տեղական և ազգային ռադիոընկերությունները, մի քանի տասնյակ լրատվական միջոցները, արտադրողական և եկամտաբեր կինոարդյունաբերությունը և արագ զարգացող համացանցը Թուրքիայում ձևավորում են ակտիվ մեդիա արդյունաբերություն<ref name=tesevmedya>{{Cite web |title=The Political Economy of the Media in Turkey: A Sectoral Analysis |url=http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/67e244dd-5c21-4d34-8361-4c7f3d003140/11461ENGmedya2WEB21_09_11.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716153048/http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/67e244dd-5c21-4d34-8361-4c7f3d003140/11461ENGmedya2WEB21_09_11.pdf |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 16 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 18 |website=tesev.org.tr |df=dmy}}</ref>։ 2003 թվականին Թուրքիայում լիցենզավորվել են 257 տեղական հեռուստաընկերություններ և 1100 ռադիոընկերություններ։ Որոշ ռադիոհեռուստաընկերություններ գործում են առանց լիցենզիայի։ Լիցենզավորված 16 հեռուստաընկերություններ և 36 ռադիոընկերություններ հասանելի են Թուրքիայի ողջ տարածքում<ref name=cp>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf Turkey country profile]. Library of Congress Federal Research Division (January 2006). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref>։ Հեռուստալսարանի մի դիտում է պետական [[Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսությոան ընկերություն|TRT]] հեռուստաընկերությունը և նրա դուստր հեռուստաընկերությունները։ Այդուհանդերձ, հեռուստալսարանի մեծ մասը դիտում է մասնավոր հեռուստաընկերությունները, մասնավորապես [[Star TV]]-ն, [[Kanal D]]-ն, [[Show TV]]-ն, [[ATV (Թուրքիա)|ATV]]-ն և [[FOX (Թուրքիա)|FOX]]-ը։ Թուրքական հեռուստաընկերությունները, արբանյակային հեռարձակման և կաբելային համակարգի միջոցով, հասանելի են ողջ աշխարհում<ref name=cp />։ Թուրքիայի ռադիոյի և հեռուստատեսության բարձրագույն խորհուրդը կառավարական մարմին է, որը կանոնակարգում է մեդիա դաշտը Թուրքիայում<ref name=cp />։ Թուրքիայում բավականաչափ զարգացած են ԶԼՄ-ները, չնայած որ քաղաքական նկատառումներից ընդդիմադիր թերթերը սկսել են փակվել։ Ամենահայտնի պարբերականներն են [[Հուրիեթ]]ը, [[Milliyet]]-ը, [[Posta (թերթ)|Posta]]-ն, [[Sözcü]]-ն, [[Sabah (օրաթերթ)|Sabah]]-ը և [[Habertürk]]-ը<ref>{{Cite web |title=Gazete Tirajları 02.05.2016 – 08.05.2016 |url=http://www.gazeteciler.com/gazete-tirajlari.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219145010/http://www.gazeteciler.com/gazete-tirajlari.html |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 19 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 1 |work=Gazeteciler.com}}</ref>։ Թուրքական հեռուստասերիալները բավականին հայտնի են դարձել ոչ միայն Թուրքիայում, այլև ամբողջ աշխարհում։ Թուրքական հեռուստասերիալները աշխարհում ամենադիտվող հեռուստասերիալներից մեկն են<ref>{{Cite web |author=Jenna Krajeski |title=Turkey: Soap Operas and Politics |url=http://pulitzercenter.org/reporting/turkey-diyarbakir-kurdish-roles-soap-opera-politics-ayrilik-olmasaydi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311033511/http://pulitzercenter.org/reporting/turkey-diyarbakir-kurdish-roles-soap-opera-politics-ayrilik-olmasaydi |archive-date=2016 թ․ մարտի 11 |access-date=2013 թ․ հունվարի 15 |publisher=Pulitzer Center}}</ref>։ Միջինարևելյան հեռուստաընկերությունները հանդիսանում են թուրքական հեռուստարտադրանքի հիմնական օտարերկրյա սպառողները։ Բացի այդ, թուրքական հեռուստասերիալների ցուցադրությունը գնում են [[Հարավային Ամերիկա|Հարավային]] և [[Կենտրոնական Ամերիկա]]յի երկրները<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ փետրվարի 9 |title=Turkish Dramas Sweep Latin America |url=http://www.ibtimes.com/telenovelas-turkish-dramas-why-turkeys-soap-operas-are-captivating-latin-america-2296321 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 1}}</ref>։ Ներկայումս, Թուրքիան աշխարհում երկրորդն է՝ հեռուստասերիալների արտադրության և արտահանման ծավալներով<ref>{{Cite web |title=Turkey world"s second highest TV series exporter after US – BUSINESS |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-worlds-second-highest-tv-series-exporter-after-us.aspx?pageID=238&nID=73478&NewsCatID=345 |access-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 14 |website=Hürriyet Daily News {{!}} LEADING NEWS SOURCE FOR TURKEY AND THE REGION}}</ref>։ Թուրքական հայտնի հեռուստասերիալներից են [[Վարձու սեր]]ը, [[Սև սեր]]ը, [[Արգելված սեր (հեռուստասերիալ, 2008)|Արգելված սեր]]ը, [[Արևին սպասելով]]ը, [[Ելակի բույրը]], [[Խիզախը և գեղեցկուհին]], [[Լիալուսին (հեռուստասերիալ)|Լիալուսին]]ը, [[Հյուսիս-հարավ (հեռուստասերիալ)|Հյուսիս-հարավը]], [[Հոյակապ դար]]ը, [[Ստամբուլի երկու դեմքը]], [[Սերը բառեր չի հասկանում]], [[Սեր և պատիժ]] և այլն։ ''Յեշիլչամը'' մականուն է, որով անվանում են թուրքական կինոարդյունաբերությունը։ Առաջին ֆիլմը, որը ցուցադրվել է Օսմանյան կայսրության տարածքում, [[Լյումիեր եղբայրներ (այլ կիրառումներ)|Լյումիեր եղբայրների]] «[[Գնացքի ժամանումը Լա-Սյոտի կայարան]]» ֆիլմն է, որը ցուցադրվել է 1896 թվականին [[Ստաբուլ]]ում։ Առաջին թուրքական ֆիլմը եղել է «[[Սան Ստեֆանոյի հուշարձանի փլուզում]]ը» փաստագրական ֆիլմը ({{lang-ota|Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı}}), որի ռեժիսորը եղել է [[Ֆուաթ Ազքընայ]]ը։ Ֆիլմը նկարահանվել է 1914 թվականին։ Թուրքական առաջին պատմական ֆիլմը եղել է [[Սեդաթ Սիմավի]]ի «Լրտեսը» ֆիլմը, որը նկարահանվել է 1917 թվականին։ Թուրքական առաջին հնչյունային ֆիլմը ցուցադրվել է 1931 թվականին։ Թուրք հայտնի ռեժիսորներ [[Ֆերզեն Օզփեթեք]]ը, [[Նուրի Բիլգե Ջեյլան]]ը և [[Յըլմազ Գյունեյ]]ը արժանացել են բազմաթիվ մրջազգային մրցանակների, այդ թվում նաև «[[Ոսկե արմավենու ճյուղ]]ի» և «[[Ոսկե արջ]]ի»<ref name="turkishculture.org5">{{Cite web |title=TURKISH CINEMA |url=http://www.turkishculture.org/performing-arts/film/turkish-cinema-591.htm |access-date=2017 թ․ փետրվարի 11 |website=www.turkishculture.org}}</ref>։ Չնայած իրավական կարգավորումների, մեդիա ազատությունը Թուրքիայում սկսել է վատանալ 2010-ական թվականներից սկսած։ Իրավիճակն ավելի է վատացել 2016 թվականի հուլիսի [[Հեղաշրջման փորձ Թուրքիայում (2016)|հեղաշրջման անհաջող փորձից]] հետո<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ սեպտեմբերի 14 |title=CPJ testifies on Turkey's press freedom record after failed coup attempt |url=https://cpj.org/blog/2016/09/cpj-testifies-on-turkeys-press-freedom-record-afte.php |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 16 |work=[[Committee to Protect Journalists]]}}</ref>։ 2017 թվականի դրությամբ, առնվազն 81 լրագրողներ ձերբակալվել են Թուրքիայում։ Թուրքիան լրագրողների դեմ բռնաճնշումներով աշխարհում զբաղեցնում է առաջին հորիզոնականը։ Աննախադեպ բռնաճնշումների արդյունքում Թուրքիայում փակվել են առնվազն 100 լրատվամիջոցներ<ref name="cpj.org1">{{Cite web |title=Turkey's crackdown propels number of journalists in jail worldwide to record high |url=https://cpj.org/reports/2016/12/journalists-jailed-record-high-turkey-crackdown.php |access-date=2017 թ․ հունվարի 17 |website=cpj.org}}</ref>։ [[Freedom House]]-ի գնահատմամբ մեդիան Թուրքիայում ոչ ազատ է<ref name=freedomhouse />։ Մեդիայի նկատմամբ վերահսկողությունը Թուրքիայու իրականացվում է նաև առցանց համակարգում, որի արդյունքում 2017 թվականին երկրում [[Վիքիպեդիայի արգելափակումը Թուրքիայում (2017)|արգելափակվեց Վիքիպեդիան]]<ref>{{Cite web |last1=Kingsley |first1=Patrick |date=2017 թ․ ապրիլի 30 |title=Turkey Purges 4,000 More Officials, and Blocks Wikipedia |url=https://www.nytimes.com/2017/04/30/world/europe/turkey-purge-wikipedia-tv-dating-shows.html |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |publisher=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017 թ․ ապրիլի 29 |title=Turkey blocks Wikipedia under law designed to protect national security |url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/29/turkey-blocks-wikipedia-under-law-designed-to-protect-national-security |access-date=2017 թ․ մայիսի 1 |publisher=The Guardian}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{ծանցանկ|2}} </div> == Գրականություն == *Ադոսիդես Ա. «Հայեր և երիտթուրքեր. Կիլիկիայի կոտորածները», Երևան, 2012։ * Ազվին «[[Ջեմալ փաշա]]յի սպանությունը», [[Մոսկվա]]–Երևան, 1991։ * Ալեքսանդր Սաֆարյան «[[Զիա Գյոքալփ|Զիյա Գյոքալփ]]ը և «Թյուրքականության հիմունքները»», [[Երևան]], 2012, 300 էջ։ * Աշոտ Ավագյան «[[Պանթյուրքիզմ|Պանթուրքական]] երազանք կամ «[[Գորշ գայլեր (կազմակերպություն)|Գորշ գայլեր]]»», Երևան, 2013։ * [[Աշոտ Հարությունյան (պատմաբան)|Աշոտ Հարությունյան]] «Թուրքական ինտերվենցիան [[Հարավային Կովկաս|Անդրկովկաս]] 1918 թ. և ինքնապաշտպանական կռիվները», Երևան, 1984։ * [[Աստվածատուր Խաչատրյան]] «Արևելահայ և թուրք դիվանագիտական հարաբերությունները», Երևան, 2010։ * Ավետիս Փափազյան «[[Հայոց ցեղասպանություն|Հայերի ցեղասպանություն]]ը թուրք քաղաքական գործիչների հուշագրություններում», Երևան, 2001, 160 էջ։ * [[Արամ Անանյան]] «Հայոց ցեղասպանության հիմնախնդիրը հայ–թուրքական հարաբերություններում 1991–2004 թթ.», Երևան, 2006։ * [[Արամ Անտոնեան]] «Մեծ ոճիրը։ Հայկական վերջին կոտորածները և [[Թալեաթ Մեհմեդ|Թալէադ փաշա]]», Երևան, 1990։ * Բենիամին Պողոսյան «Թուրք–ամերիկյան հարաբերությունները և [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] կողմից [[Հայոց ցեղասպանության ճանաչում|Հայոց ցեղասպանության ճանաչման]] խնդիրը (1991–2007 թթ.)», Երևան, 2011։ * Գրիգոր Արշակյան, Արման Եղիազարյան «Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականությունը [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]–ի փլուզումից հետո», մաս 1, Երևան, 2014, 216 էջ։ * Գևորգ Վարդանյան «Հույն բնակչությունն [[Օսմանյան կայսրություն]]ում և [[Փոքր Ասիա|Փոքրասիա]]կան աղետը (1914–1923 թթ.)», Երևան, 2012։ * [[Գևորգ Քիլիմջյան]] «Թուրք–հունական հարաբերությունները 1908–1914 թթ.», Երևան, 1988։ * Դմիտրի Երեմև «[[Թուրքեր]]ի ծագումը», Երևան, 1975, 360 էջ։ * Դմիտրի Սպիրով «[[Հայաստան]]ը և սուլթան [[Աբդուլ Համիդ II|Աբդուլ Համիդ]]ը», Երևան, 2000։ * Եսայան Ջ. Հ. «Հայոց տեղանունները. թուրքական այլափոխումներ», Երևան, 2014, 140 էջ։ * [[Երվանդ Սարգսյան]] «Դավադիր գործարք։ [[Հայաստան]], [[Ռուսաստան]], Թուրքիա», Երևան, 1995։ * Երվանդ Սարգսյան «Թուրքիան և նրա նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկովկասում  1914–1918 թթ.», Երևան, 1964։ * Երվանդ Սարգսյան, [[Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)|Ռուբեն Սահակյան]] «Հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմության նենգափոխումը թուրք պատմագրության մեջ», Երևան, 1963։ * Զարևանդ «Միացյալ, անկախ Թուրանիա կամ ինչ կծրագրեն թուրքերը», [[Աթէնք]], 1987, 176 էջ։ * [[Թովմաս Նազարբեկյան]] «Հայկական կորպուսն ընդդեմ թուրքական զորքերի», Երևան, 1994։ * Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 1, խմբ. [[Ստեփան Պողոսյան]], Երևան, 2011, 296 էջ։ * Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 2, խմբ. Ստեփան Պողոսյան, Երևան, 2011, 552 էջ։ * Թուրքերը թուրքերի մասին, գիրք 3, խմբ. [[Ռուբեն Մելքոնյան]], Երևան, 2011, 136 էջ։ * [[Իգոր Մուրադյան]] «Թուրք–ամերիկյան հարաբերությունների տարածաշրջանային հիմնախնդիրները», Երևան, 2004։ * Լենե Պյուո «[[Իզմիր|Զմյուռնի]]այի վախճանը», «Զմյուռնիայի վերջին օրերը», Երևան, 2012։ * [[Լուսինե Սահակյան]] «Տեղանունների թուրքացումն [[Օսմանյան կայսրություն]]ում և Հանրապետական Թուրքիայում», [[Մոնրեալ]] – Արոդ, 2011։ * Լևոն Հովսեփյան «Թուրքիայի պաշտպանական համակարգի արդիականացումը և անվտանգության ոլորտի բարեփոխումները», Երևան, 2014, 360 էջ։ * Խաչիկ Սարաջեան «Հայոց դերը Թուրքիոյ մէջ», Երևան, 2010։ * [[Կարօ Սասունի]] «[[Թուրք-հայկական պատերազմ (1920)|Հայ–թրքական պատերազմ]]ը (1920–ին)», [[Պէյրութ]], 1969։ * [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայերի ցեղասպանություն]]ը ըստ երիտթուրքական դատավարության փաստաթղթերի, խմբ. Ա. Փափազյան, Երևան, 1988, 256 էջ։ * Հայերի ցեղասպանությունը [[Օսմանյան կայսրություն]]ում, խմբ. [[Մկրտիչ Ներսիսյան]], [[Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)|Ռուբեն Սահակյան]], Երևան, 1991։ * Հայկազն Ղազարեան «Ցեղասպան թուրքը», Պէյրութ, 1968։                                                     * Հասան Ամջա «Տեղահանություն և ոչնչացում (Տեղահանության իրական պատկերը)», Երևան, 2007, 48 էջ։ * [[Հրանդ Գանգրունի]] «Հայ յեղափոխութիւնը Օսմանեան բռնատիրութեան դէմ (1890–1910 թթ.)», [[Պէյրութ]], 1973։ * Հրաչիկ Սիմոնյան «1912–1913 թթ. [[Բալկանյան պատերազմներ (1912-1913)|Բալկանյան պատերազմներ]]ը և [[հայեր]]ը», Երևան, 2014։ * [[Հրաչիկ Սիմոնյան]] «Թուրք ազգային բուրժուազիայի գաղափարաբանությունը և քաղաքականությունը», Երևան, 1986։ * Հրաչիկ Սիմոնյան «Թուրք–հայկական հարաբերությունների պատմությունից», [[Երևան]], 1991։ * [[Հրաչյա Աճառյան]] «Հայոց դերը Օսմանյան կայսրության մեջ», Երևան, 1999։ * Մելինե Անումյան «Ճանաչում և դատապարտում. Երիտթուրքերի դատավարությունները (1919–1921 թթ. և 1926 թ.)», Երևան, 2013, 168 էջ։ * Մէւլան Զատէ Րիֆաթ «Օսմանեան յեղափոխութեան մութ ծալքերը և Իթթիհատի հայաջինջ ծրագիրները», Երևան, 1990, 328 էջ։ * [[Շահան Նաթալի]] «Թիւրքերը և մենք (վերգնահատումներ)», Երևան, 2011։ * Պետրոս Զարդարեան «Թուրք ազգ մը գոյութիւն ունի արդեօք», [[Սթոքհոլմ]], 1998, 128 էջ։ * [[Ալեքսեյ Ջիվելեգով|Ջիվելեգով Ալեքսեյ]] «Հայաստանը և Թուրքիան», Երևան, 1991, 28 էջ։ * [[Ջոն Կիրակոսյան]] «Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ», գիրք I, Երևան, 1982։ * Ջոն Կիրակոսյան «Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ», գիրք II, Երևան, 1983։ * [[Ռուբեն Սահակյան (թուրքագետ)|Ռուբեն Սահակյան]] «Թուրք–Ֆրանսիական հարաբերությունները և [[Կիլիկիա]]ն 1919–1921 թթ.», Երևան, 1970։ * [[Ռուբեն Սաֆրաստյան]], [[Ռուբեն Մելքոնյան]], Արթուր Դումանյան, Վահան Տեր–Մաթևոսյան, Հակոբ Չաքրյան, Անուշ Հովհաննիսյան «Թուրքիայի հանրապետության պատմություն (ԲՈՒՀ–ական դասագիրք)», Երևան, 2014, 396 էջ։ * Ռուբեն Սաֆրաստյան «Օսմանյան կայսրություն. Ցեղասպանության ծրագրի ծագումնաբանությունը (1876–1920 թթ.)», Երևան, 2009, 248 էջ։ * [[Սողոմոն Թեհլիրյան]] «Վերհիշումներ։ Թալեաթի ահաբեկումը», Երևան, 1993։ * [[Ստեփան Պողոսյան]] «Պանթուրքիզմը երեկ և այսօր», Երևան, 1990։ * Ստեփան Սապահ–Գիւլեան «Երիտասարդ Թիւրքիա», Երևան, 1991, 60 էջ։ * [[Վահան Բայբուրդյան]] «[[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] պատմություն», Երևան, 2011, 716 էջ։ * Վահան Գույումճյան «Թուրք բժիշկների ոճրագործությունները Մեծ եղեռնի ժամանակ», Երևան, 2001։ * [[Վահան Նաւասարդեան]] «Նեղուցները (Վոսփոր և [[Դարդանելի նեղուց|Դարդանել]])», [[Գահիրէ]], 1947։ * Վիլհելմ Բաում «Թուրքիան և նրա քրիստոնյա փոքրամասնությունները», Երևան, 2010, 220 էջ։ * Տիգրան Թորոսյան «[[Հարավային Կովկաս]]ը Օգոստոսյան պատերազմից հետո ([[Արցախի Հանրապետություն|ԼՂՀ]] հակամարտությունը և հայ–թուրքական հարաբերությունները)», Երևան, 2009։ * Տոքթ. Եղիկ Ճէրէճեան «[[Պանթյուրքիզմ|Փանթուրանիզմ]]ը», Պէյրութ, 1998, 92 էջ։ == Արտաքին հղումներ == * [https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5262 Թուրքիա - դասարան․ամ] * [https://ermenihaber.am Թուրքական լուրեր] * [https://turkaget.am Թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյան] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=252}} {{Թյուրքական խորհուրդ}} {{Ասիական երկրներ}} {{Եվրոպայի երկրներ}} {{Սևծովյան երկրներ}} {{Մերձավոր Արևելքի երկրներ}} {{Շանհայի համագործակցության կազմակերպություն}} {{Միջին Արևելք}} {{ԳՈՒԱՄ}} {{Պորտալ|Թուրքիա|Եվրոպա|Մերձավոր Արևելք|Աշխարհագրություն|գույն=1}} [[Կատեգորիա:1923 հիմնադրված պետություններ և տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Արևելյան Միջերկրական]] [[Կատեգորիա:Բալկանյան երկրներ]] [[Կատեգորիա:Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:Թուրքիա]] [[Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ]] [[Կատեգորիա:Հանրապետություններ]] [[Կատեգորիա:Հարավային Եվրոպայի երկրներ]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ]] [[Կատեգորիա:Միջերկրածովյան միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ]] hjbt7tfrh3kfcuf8iux6h67huaolxgi 0 4934 10953536 10921564 2026-10-21T16:31:39Z ~2026-56361-44 178496 /* */ 10953536 wikitext text/x-wiki {{Քիմիական տարր | անվանում = Քլոր / Chlorum (Cl) | համար = 17 | սիմվոլ = Cl | վերևից = [[Ֆտոր|F]] | ներքևից = [[Բրոմ|Br]] | արտաքին տեսք = [[Պատկեր:chlorine liquid in an ampoule.jpg|200px]] <br />Հեղուկ քլորը փակ անոթում | պատկեր = Chlorine spectrum visible.png | ատոմային զանգված = [35, 446; 35,457]<ref name="iupac atomic weights">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/ |автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. |заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAc Technical Report) |год=2013 |язык=en |издание=[[Pure and Applied chemistry]] |том=85 |номер=5 |страницы=1047-1078 |issn=0033-4545 |doi=10.1351/PAc-REP-13-03-02}}</ref> | կոնֆիգուրացիա = [Ne] 3s<sup><nowiki>2</nowiki></sup> 3p<sup>5</sup> | ատոմի շառավիղ =100 | կովալենտային շառավիղ = 99 | իոնի շառավիղ = (+7e)27 (-1e)181 | էլեկտրաբացասականություն = 3,16 | էլեկտրոդային պոտենցիալ = 0 | օքսիդացման աստիճան = 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1, 0, −1 | իոնիզացման էներգիա 1 = 1254,9(13,01) | խտություն = 3,21 գ/լ, <br />(հեղուկ −35&nbsp;°c) 1,557; | հալման ջերմաստիճան =172,2 | եռման ջերմաստիճան = 238,6 | կրիտիկական կետ Կ = 416,9 | ջերմունակության = 21,838<ref name="ХЭ">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |заглавие=Химическая энциклопедия: в 5 т |год=1999 |место=Москва |издательство=Большая Российская энциклопедия |том=5 |страницы=281}} </ref> | մոլային ծավալ = 18,7 | բյուրեղացանցի կառուցվածք = Շեղանկյուն | բյուրեղացանցի տվյալներ = a=6,29 b=4,50 c=8,21 | ջերմահաղորդականություն = 0,009 }} {{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=17}} '''Քլոր''' ({{lang-grc|χλωρός}} - «կանաչ»), քիմիական տարր է, որի նշանն է '''Cl''' և ատոմային համարը՝ 17<ref>[https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ Պարբերական համակարգը IUPAC-ում]</ref>։ Գտնվում [[Դմիտրի Մենդելեև|Մենդելեև]]ի [[պարբերական համակարգ]]ի 7-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբում։ Քիմիական ակտիվ ոչ մետաղ է։ Մտնում է [[հալոգեններ]]ի խմբի մեջ։ Այն դեղնականաչավուն թունավոր գազ է, դեղնականաչավուն գույնով, օդից ծանր t<sub>հալ</sub>=-101°С, t<sub>եռ</sub>=-34°С։ Քլորի մոլեկուլը երկատոմ է(բանաձևը` Cl₂)։ Բնական քլորը հանդիպում է 2 իզոտոպների ձևով ³⁵Cl և ³⁷Cl։ Քլորի բնական միացություններն են՝ == Քլորի հայտնաբերման պատմություն == Քլորը հայտնաբերել է շվեդ քիմիկոս Կ. Շեելեն [[1774]] թվականին։ Քլոր անունը տրվել է իր գույնի պատճառով ({{lang-gr|}} «''քլորոս''» նշանակում է դեղնականաչավուն)։ Մյուս հալոգենները հայտնաբերվել են տասնամյակներ անց։ Լաբորատոր պայմաններում քլորը ստանում են՝ տաքացման պայմաններում [[աղաթթու]]ն օքսիդացնելով [[մանգանի երկօքսիդ]]ով. : <math>\mathsf{4HCl + MnO_2 \rightarrow MnCl_2 + Cl_2\uparrow + 2H_2O}</math> Քլորը թունավոր գազ է, և որպեսզի անոթից այն չտարածվի լաբորատորիայում, վերջինս որսում են ալկալու (NaOH) լուծույթով։ Ալկալու հետ քլորը փոխազդում և առաջացնում է անվնաս աղեր։ == Բնության մեջ == Բնության մեջ հանդիպում են քլորի երկու իզոտոպներ ³⁵Cl և ^37Cl: Հալոգեններից երկիր ընդերքում ամենատարածվածը քլորն է։ Քլորը շատ ակտիվ տարր է, եռանդուն կերպով փոխազդում է բոլոր մետաղների ու բազմաթիվ ոչմետաղների հետ։ Բնության մեջ հանդիպում է բնական միացությունների ձևով՝ հալիտը՝ NaCl, սիլվինը՝ KCl, սիլվինիտը՝ KCl·NaCl, կառնալիտը՝ KCl · MgCl₂ · 6Н₂O: Մարդու օրգանիզմը պարունակում է 0,25 % քլորի իոն։ == Իզոտոպներ == Բնության մեջ հանդիպում է քլորի 2 կայուն իզոտոպներ. 35 և 37 զանգվածային թվով։ {| Class="wikitable" style="text-align:Center;" |- ! [[Իզոտոպ]] !! Հարաբերական զանգված, [[Զանգվածի ատոմային համար|զ. ա. մ.]] !! Կայունությունը !! Քայքայման տեսակը !! Միջուկային հետք |- | ³⁵Cl || 34,968852721 || Կայուն || — || 3/2 |- | ³⁶Cl || 35,9683069 || 301000 տարի || β-քայքայումը [[Արգոն-36|³⁶Ar]] || 0 |- | ³⁷Cl || 36,96590262 || Կայուն || — || 3/2 |- | ³⁸Cl || 37,9680106 || 37,2 րոպե || β- քայքայումը ³⁸Ar || 2 |- | ³⁹Cl || 38,968009 || 55,6 րոպե || β-քայքայումը ³⁹Ar || 3/2 |- | ⁴⁰Cl || 39,97042 || 1,38 րոպե || β-քայքայումը ⁴⁰Ar || 2 |- | ⁴¹Cl || 40,9707 || 34 վրկ || β-քայքայումը в ⁴¹Ar || |- | ⁴²Cl || 41,9732 || 46,8 վրկ || β-քայքայումը в ⁴²Ar || |- | ⁴³Cl || 42,9742 || 3,3 վրկ || β-քայքայումը в ⁴³Ar || |} == Ֆիզիկական հատկություններ == [[Պատկեր:Die chemischen elemente cl.jpg|մինի|Պինդ քլորը -150 ° C-ում]] [[Պատկեր:Copper(I)-chloride-sample.jpg|մինի|Պղնձի (I) քլորիդ]] Սովորական պայմաններում քլորը սուր, հեղձուցիչ հոտով, դեղնականաչավուն, օդից 2,5 անգամ ծանր գազ է։ Թունավոր է։ Սենյակային ջերմաստիճանում 0,6 ՄՊԱ ճնշման տակ հեղուկանում է։ Սենյակային ջերմաստիճանում 1 ծավալ ջրում լուծվում է 2,5 ծավալ քլոր, ստացված դեղին լուծույթը անվանում են [[քլորաջուր]], t_հալ=-101°С, t_եռ=-34°С, երբ քլորը պնդանում է, առաջացնում է կանաչավուն բյուրեղներ։ Քլորը օդից մոտ 2,5 անգամ ծանր գազ է։ Սենյակային ջերմաստիճանում 1 լ ջրում լուծվում է 2,5 լ քլոր։ Այդ լուծույթը կոչվում է քլորաջուր։ Ոչ մեծ ճնշման տակ քլորը վերածվում է հեղուկի, և այդ ձևով այն պահում ու փոխադրում են պողպատե μալոններով, իսկ մեծ քանակները երկաթուղային ցիստեռններով։ === Լուծելիություն === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Լուծելիություն ! Լուծելիությունը գ/100գ |- | [[Բենզոլ]] | Լուծելի |- | [[Ջուր]] (0&nbsp;°C) | 1,48 |- | Ջուր (20&nbsp;°C) | 0,96 |- | Ջուր (25&nbsp;°C) | 0,65 |- | Ջուր (40&nbsp;°C) | 0,46 |- | Ջուր (60&nbsp;°C) | 0,38 |- | Ջուր (80&nbsp;°C) | 0,22 |- | [[Տետրաքլորմեթան]] (0&nbsp;°C) | 31,4 |- | Տետրաքլորմեթան (19&nbsp;°C) | 17,61 |- | Տետրաքլորմեթան (40&nbsp;°C) | 11 |- | [[Քլորոֆորմ]] | Լավ լուծելի |- | [[Տիտանի քլորիդ (IV)|TiCl₄]], [[Անագի քլորիդ (IV)|SnCl₄]] | Լուծելի |} Քլորը օժտված է մեծ էլեկտրաբացասականությամբ։ Քլորի ատոմն ուժգնորեն իրեն է միացնում 1 էլեկտրոն և վերածվում շատ կայուն քլորիդի իոնի։ Անմիջականորեն չի փոխազդում C-ի, N₂-ի, O₂-ի և ազնիվ գազերի հետ։ == Քիմիական հատկություններ == Քլորը շատ ռեակցունակ նյութ է և փոխազդում է բազմաթիվ նյութերի հետ։ Բնորոշ է քլորի փոխազդեցությունը մետաղների, օրինակ՝ նատրիումի, պղնձի, երկաթի և մի շարք այլ մետաղների հետ։ Օդից ծանր է 1,19 սմ քառակուսի անգամ։ Կարող է առաջացնել ծուխ առանց կրակի։ Ունի օրգանական նյութերի մոլեկուլներին միանալու հատկություն։ [[Պատկեր:Liquid chlorine in flask.jpg|մինի|Հեղուկ քլոր]] [[Պատկեր:Chlorinegas.jpg|մինի]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Վալենտականություն ! Հնարավոր<br />[[Օքսիդացման աստիճան]] ! Էլեկտրոնային վիճակ<br />Վալենտային մակարդակ ! Միացությունների օրինակ |- | I | +1, −1, 0 | 3s^{<nowiki>2</nowiki>} 3p⁵ | [[Նատրիումի քլորիդ|NaCl]], [[Նատրիումի հիպերքլորիդ|NaClO]], Cl₂ |- | III | +3 | 3s^{<nowiki>2</nowiki>} 3p⁴ 3d¹ | [[Քլորիտներ (աղեր)|NaClO₂]] |- | V | +5 | 3s² 3p^{<nowiki>3</nowiki>} 3d^{<nowiki>2</nowiki>} | [[Կալիումի քլորատ|KClO₃]] |- | VII | +7 | 3s¹ 3p^{<nowiki>3</nowiki>} 3d^{<nowiki>3</nowiki>} | [[Կալիումի պերքլորատ|KClO₄]] |} * Փոխազդում է մետաղների հետ սովորական պայմաններում. : <math>\mathsf{2Na + Cl_2 \rightarrow 2NaCl}</math> : <math>\mathsf{2Sb + 3Cl_2 \rightarrow 2SbCl_3}</math> : <math>\mathsf{2Fe + 3Cl_2 \rightarrow 2FeCl_3}</math> * Փոխազդում է ոչ մետաղների հետ (բացի [[Թթվածին|թթվածնի]], [[ազոտ]]ի, [[Ածխածին|ածխածնի]]) : <math>\mathsf{5Cl_2 + 2P\rightarrow 2PCl_5},</math> : <math>\mathsf{2S + Cl_2 \rightarrow S_2Cl_2}</math> կամ : <math>\mathsf{S + Cl_2 \rightarrow SCl_2}.</math> * Փոխազդում է ջրի հետ. : <math>\mathsf{Cl_2 + H_2O \rightleftarrows HCl + HClO}</math> : <math>\mathsf{HClO \rightleftarrows HCl + O}</math> (մարէազերծում է ջուրը) * Փոխազդում է ալկալիների հետ. : <math>\mathsf{Cl_2 + 2NaOH \rightarrow NaCl + NaClO + H_2O}</math> : <math>\mathsf{Cl_2 + 2KOH \rightarrow KCl + KClO + H_2O}</math> (ժավելաջուր) : <math>\mathsf{3Cl_2 + 6KOH \rightarrow 5KCl + KClO_3 + 3H_2O}</math> : <math>\mathsf{Cl_2 + Ca(OH)_2OH \rightarrow CaOCL_2 + H_2O}</math> *Փոխազդում են հալոգենիդների և հալոգենաջրածինների հետ. : <math>\mathsf{Cl_2 + 2HBr \rightarrow 2HCl + Br_2}</math> : <math>\mathsf{Cl_2 + 2KJ \rightarrow 2KCl +J_2}</math> * Քլորը ուժեղ օքսիդիչ է. : <math>\mathsf{Cl_2 + H_2S \rightarrow 2HCl + KClO + S}</math> * Փոխազդում է ամոնիակի հետ. : <math>\mathsf{4NH_3 + 3Cl_2 \rightarrow NCl_3 + 3NH_4Cl }</math> *Փոխազդում է օրգանական նյութերի հետ. : <math>\mathsf{CH_3\text{-}CH_3 + Cl_2\rightarrow C_2H_5Cl + HCl}</math> : <math>\mathsf{CH_4 + Cl_2\rightarrow CH_3Cl + HCl}</math> : <math>\mathsf{CH_2\text{=}CH_2 + Cl_2\rightarrow Cl\text{-}CH_2\text{-}CH_2\text{-}Cl}</math> : <math>\mathsf{C_6H_6 + Cl_2\rightarrow C_6H_5Cl + HCl}</math> *Փոխազդելով շմոլ գազի հետ առաջացնում է ֆոսգեն. : <math>\mathsf{Cl_2 + CO \rightarrow COCl_2 }</math> == Ստացման եղանակներ == [[Պատկեր:Okno.jpg|thumb|right|130px| Պատուհանը պատրաստված քլորացված պոլիմերից]] *Արդյունաբերության մեջ քլորը ստանում են NaCl-ի հալույթի կամ լուծույթի էլեկտրոլիզից. : <math>~\mathrm{ 2Nacl+2H_2O\xrightarrow{electroliz^\circ }\ 2NaOH + Cl_2\uparrow +H_2\uparrow}</math> *Լաբորատորիայում քլորը ստանում են աղաթթվի և ուժեղ օքսիդիչների փոխազդեցությունից. : <math>\mathsf{4HCl + MnO_2 \rightarrow MnCl_2 + Cl_2 + 2H_2O }</math> : <math>\mathsf{2KMnO_4 + 16HCl \rightarrow 2KCl + 2MnCl_2 + 5Cl_2 \uparrow + 8H_2O }</math> == Կիրառություն == Քլորը լայնորեն օգտագործվում է արդյունաբերության մեջ։ Այն օգտագործվում է աղաթթվի արդյունաբերական ստացման և այնպիսի նյութերի պատրաստման համար, որոնք օգտագործվում են գործվածքներն սպիտակեցնելու համար։ Խմելու ու կենցաղային նպատակների clor clor նախատեսված ջուրը մինչև ջրատար խողովակների ցանց մղելը հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմներից ախտահանվում է իր մեջ աննշան քանակի քլոր լուծելով՝ քլորելով։ Գյուղատնտեսական բույսերի վնասատուների և հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար օգտագործվող կարևորագույն պրեպարատները (ինսեկտոֆունգիցիդները)՝ ԴԴՏ, հեքսաքլորան և գրանոզան, այնպիսի օրգանական նյութեր են, որոնց պատրաստման ժամանակ քլոր է գործադրվում։ Արդյունաբերությունում քլորից ստանում են քլորաջրածին և աղաթթու։ Քլորի ջրային լուծույթի մանրէասպան հատկության վրա է հիմնված բնակչությանը ջուր մատակարարող կայաններում գազային քլորի օգտագործումը, հատկություն, որը պայմանավորված ատոմային թթվածնի գոյացմամբ։ Քլորն օրգանիզմն ստանում է հիմնականում կերակրի աղի ձևով։ Քլորը կուտակվում է մաշկի մեջ, ավելցուկային ընդունման դեպքում պահվում է օրգանիզմում։ Սննդամթերքների մեջ պարունակվում է չնչին քանակությամբ։ Քլորից ստանում են նաև ժավելային հեղուկ, որն օգտագործվում է սպիտակեղենի լվացման համար։ Մեծ քանակներով արտադրվում է քլորակիր, որը կիրառվում է թղթի արդյունաբերությունում՝ մանրաթելերի սպիտակեցման համար։ Քլորակիրը երկու աղի խառնուրդ է, որն առաջանում է հանգած կրի կախույթի մեջ քլորը անցկացնելիս։ Քլորի(IV) օքսիդը՝ ClO₂, օգտագործվում են նաև ախտահանման նպատակներով։ Կալիումի քլորատը՝ KClO₃, ուժեղ օքսիդիչ է, վերականգնիչների հետ առաջացնում է պայթուցիկ խառնուրդներ, օգտագործվում է լուցկու, բենգալյան կրակների և հրավառության համար խառնուրդների արտադրությունում։ Նատրիումի քլորատը՝ NaClO₃, ծառայում է որպես մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոց։ Մեծ քանակներով քլոր օգտագործվում է քլոր պարունակող օրգանական նյութեր՝ լուծիչներ, մոնոմերներ և պոլիմերներ, թունաքիմիկատներ, ստանալու համար։255 Քլորի զանգվածային բաժինն օրգանիզմում կազմում է 0,15%։ Քլորիդ իոններ է պարունակում արյան պլազման՝ գերազանցապես NaCl և KCl աղերի լուծույթների ձևով։ Դրանք կարգավորում են օսմոտիկ ճնշումը, ապահովում են իոնների հոսքը բջջային մեմբրանների միջոցով, ակտիվացնում են ֆերմենտները։ Կերակրի աղի օրական պահանջը 5-10 գ է։ Մարդու և կենդանիների ստամոքսում արտադրվում է աղաթթու, որը կազմում է ստամոքսահյութի 0,3%-ը և անհրաժեշտ է սննդի նորմալ մարսողության, ինչպես նաև սննդի հետ օրգանիզմում ներթափանցող հիվանդագին մանրէները ոչնչացնելու համար։ Բժշկության մեջ լայնորեն օգտագործվում են կերակրի աղի ֆիզիոլոգիական և հիպերտոնիկ լուծույթները։ Քլորն արտաբջջային հեղուկների և ստոմոքսահյութի հիմնական անիոնն է։ Քլորի իոնները կարևոր դեր են խաղում թթվահիմնային հավասարակշռության և օսմոտիկ ճնշման պահպանման, ինչպես նաև օրգանիզմում ջրի հավասարակշռության ապահովման մեջ։ Կենսաբանական միջավայրերում հիմնականում հանդիպում է քլորի անիոնայինձևը։ Քլորը պարունակվում է ինչպես արյան պլազմայում, այնպես էլ ավիշում և ողնուղեղային հեղուկում։ Քլորը կարող է բարձր ճնշման, աթերոսկլերոզի, սիրտ-անոթային և այլ հիվանդությունների պատճառ դառնալ։ Այն շատ վատ ազդեցություն է թողնում մազերի և մաշկի վրա, քայքայում է սպիտակուցները։ Քլոր պարունակող միջոցներով մաքրված մակերեսներին առաջանում են քիմիական նյութերի բարակ թաղանթ, որը ցնդելով հայտնվում է օդի մեջ, ապա նաև մարդու շնչուղիներում։ Քիմիական նյութերից շատերը կուտակվելով օրգանիզմում՝ առաջացնում են են քրոնիկ հիվանդություններ։ == Տես նաև == * [[Պարբերական աղյուսակ]] * [[Հալոգեններ]] * [[Քլորաջրածին]] * [[Աղաթթու]] * [[Նատրիումի քլորիդ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{Cite book |last1=Greenwood |first1=Norman N. |title=Chemistry of the Elements |last2=Earnshaw |first2=Alan |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |isbn=978-0-08-037941-8 |edition=2nd |page={{{page|}}}{{{p|}}} |pages={{{pages|}}} |name-list-style={{{name-list-style|{{{name-list-format|}}}}}}}} == Արտաքին հղումներ == * [https://webelements.com/chlorine/ Քլորը Webelements֊ում] * [https://www.imdproc.am/p/qimia/9-dasaran/voch-metaghner-halvogenner-15013/halvogenneri-stacumy-dranc-miacutyunneri-kirarutyuny-15018/re-84142e3d-b4c1-474e-b1cb-88d7a642e49a Քլոր՝ պարզ նյութ։ Քլորի ստացումը։] * [https://www.imdproc.am/p/qimia/9-dasaran/voch-metaghner-halvogenner-15013/halvogenneri-stacumy-dranc-miacutyunneri-kirarutyuny-15018/re-f25eaebf-c988-467b-8ac8-5dca84438df2 Քլորի կիրառությունը և կենսաբանական դերը] {{Արտաքին հղումներ}} {{Փոքր պարբերական աղյուսակ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=460}} [[Կատեգորիա:Թունավոր նյութեր]] [[Կատեգորիա:Հալոգեններ]] [[Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ]] [[Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ]] [[Կատեգորիա:Քիմիական զենք]] [[Կատեգորիա:Քլոր]] kjgpbwxsmmr806wbeme2d69l39ngeyt 0 4939 10953538 10883128 2026-10-21T16:33:56Z ~2026-56361-44 178496 10953538 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Տիտան (այլ կիրառումներ)}} {{Քիմիական տարր | անվանում =Տիտան / Titanium (Ti) | համար = 22 | սիմվոլ = Ti | վերևից = | ներքևից =[[Ցիրկոնիում|Zr]] | խումբ = | պարբերություն = | բլոկ = | արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Titan-crystal_bar.JPG|200px]]<br />Բարձր մաքրությամբ տիտանի բյուրեղներ | պատկեր =Silicon Spectra.jpg | ատոմային զանգված = 47,867<ref name="iupac atomic weights">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/ |автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. |заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) |год=2013 |язык=en |издание=Pure and Applied Chemistry |том=85 |номер=5 |страницы=1047-1078 |issn=0033-4545 |doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref> | կոնֆիգուրացիա =[Ar] 3d² 4s² | էլեկտրոնային թաղանթ = | ատոմի շառավիղ =147 | կովալենտային շառավիղ = 132 | Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = | իոնի շառավիղ = (+4e)68 (+2e)94 | էլեկտրաբացասականություն =1,54 | էլեկտրոդային պոտենցիալ =−1,63 | օքսիդացման աստիճան = 2, 3, 4 | իոնիզացման էներգիա 1 =657,8(6,82) | իոնիզացման էներգիա 2 = | իոնիզացման էներգիա 3 = | ֆազ = | խտություն = 4,54 | խտություն2 = | խտություն3 = | խտություն հջ = | հալման ջերմաստիճան =1933±20 | եռման ջերմաստիճան =3560 | կրիտիկական կետ Կ = | հալման ջերմունակություն = | հալման ջերմունակություն2 = | գոլորշիացման ջերմունակություն = | ջերմունակություն = 25,1<ref name="ХЭ">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |заглавие=Химическая энциклопедия: в 5 т |год=1995 |место=Москва |издательство=Советская энциклопедия |том=4 |страницы=590-592 |страниц=639 |isbn=5—85270—039—8 |тираж=20 000}} </ref> | ջերմունակություն2 = | մոլային ծավալ = 10,6 | հագեցած գոլորշի = | ճնշում հգ 1 = | ճնշում հգ 10 = | ճնշում հգ 100 = | ճնշում հգ 1 k = | ճնշում հգ 10 k = | ճնշում հգ 100 k = | բյուրեղացանցի կառուցվածք = վեցանկյուն | բյուրեղացանցի տվյալներ =a=2,951 с=4,697 (α-Ti) | c/a հարաբերություն =1,587 | Դեբայի ջերմաստիճան =380 | մագնիսական կառուցվածք = | տեսակարար դիմադրություն = | ջերմահաղորդականություն = 21,9 | ջերմաստիճանահաղորդականություն = | ջերմային ընդարձակում = | ձայնի արագություն = | Յունգի մոդուլ = | cAS համար =7440-32-6 | արգելվող գոտի = | իզոտոպներ = | իզոտոպներ լրացումներ = }} {{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=22}} '''Տիտան''' ({{lang-lat|Titanium}}), քիմիական նշանը՝ Ti, [[պարբերական համակարգ]]ի 4 պարբերության 4 խմբի տարր, կարգահամարը՝ 22, ատոմական զանգվածը՝ 47,90։ d-տարր է, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 3s²Зр⁶3d²4s²։ К և L թաղանթները լրացված են։ Բնական տիտանը բաղկացած է ⁴⁶Ti (7,95 %), ⁴⁷Ti (7,75 %), ⁴⁸Ti (73,45 %), ⁴⁹Ti (5,51 %) և ⁵⁰Ti (5,34 %) կայուն [[իզոտոպներ]]ից։ Ստացվել են ⁴¹Ti (T_1/2 = 0,09 վ,β⁺), ⁴³Ti (0,6վ, β⁺), ⁴⁴Ti (48,2 տարի), ⁴⁵Ti (3,1 ժամ, β⁺), ⁵¹Ti (5,8 ր, β) և ⁵²Ti (49 ր, β) ռադիոակտիվ իզոտոպները։ Տիտանը բաց մոխրագույն, արծաթափայլ [[մետաղ]] է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1668 °С, եռմանը՝ 3330 °С, [[խտություն]]ը 4505 կգ/մ³ (α-ձև 20 °С)։ == Պատմություն == Մաքուր, անխառնուրդ տիտան հաջողվել է ստանալ նրա միացությունների հայտնագործումից միայն 100 տարի հետո։ [[18-րդ դար]]ի վերջին, միմյանցից անկախ, տիտանի օքսիդ ստացել են անգլիացի գիտնական Վ. Գրեգորը ([[1790]] թվականին) և գերմանացի քիմիկոս Մ. Կլապրոտը ([[1795]] թվականին)։ [[1825]] թվականին շվեդ քիմիկոս և հանքաբան Հ. Բերցելիուսին հաջողվել է ստանալ մետաղական տիտան։ [[1925]] թվականին ստացել են մաքուր տիտան՝ տիտանի յոդիդի տաքացմամբ (նիդերլանդացի քիմիկոսներ Ա․ վան Արկել և Հ․ դի Բուր)։ Տիտանի պարունակությունը երկրակեղևում 0,57% է (տարածվածությամբ 9-րդ տարրն է)։ Ամերիկացի քիմիկոս Մ․ Հանտերը ([[1910]]) ստացավ մաքուր (99 %) տիտան, որը պլաստիկ է միայն բարձր ջերմաստիճաններում։ == Անվանում == Վերջինս էլ հենց նոր տարրն անվանել է տիտան՝ հին հունական դիցաբանության տիտանների՝ [[Ուրանոս]] ([[Երկինք]]) աստծու և [[Գեա]]յի (Երկիր) աստվածուհու զավակների անվան նմանությամբ։ == Բնության մեջ == [[Պատկեր:Titanium nitride coating.jpg|left|50px]] Տիտանը բաց մոխրագույն, [[արծաթ]]ափայլ մետաղ է։ Երկրի ընդերքում կա տիտանի 67 տեսակի հանքաքար։ Բնության մեջ հանդիպում է միացությունների ձևով, որոնցից կարևոր են [[ռուտիլ]]ը (տիտանի օքսիդ), իլմենիտը, պերովսկիտը և տիտանիտը։ Տիտանը կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 0,57 %-ը (տարածվածությամբ 9-րդ տարրն է)։ Հայտնի են տիտանի 67 [[միներալ]]ները, որոնցից կարևոր են՝ ռուտիլը՝ TiO₂, իլմենիտը՝ FeTiO₃, պերովսկիտը՝ СаTiO₃։ Տիտանը երկրի վրա դանդաղ տեղաշարժվող տարր է։ Մշտապես առկա է բուսական և կենդանական [[հյուսվածքներ]]ում․ բույսերում՝ 10⁻⁴%, [[կենդանիներ]]ի օրգանիզմում մինչև 2-20•10⁻³ %։ Մարդն օրական ընդունում է 0,85 մգ տիտան, որն արտազատվում է [[մեզ]]ի և կղանքի հետ։ === Հանքավայրեր === Տիտանի խոշոր հանքավայրեր կան Կանադայում, [[ԱՄՆ]]-ում, [[Նորվեգիա]]յում, [[Շվեյցարիա]]յում, [[Եգիպտոս]]ում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Ավստրալիա]]յում, [[Բրազիլիա]]յում, [[Հնդկաստան]]ում, [[Ղազախստան]]<ref>[http://www.cmmarket.ru/markets/tiworld.htm Месторождение титана].</ref>, [[Ուկրաինա]] (40.2 %)<ref>[http://www.mining-media.ru/ru/article/ekonomic/559-perspektivy-osvoeniya-titanovogo-syrya-v-rossii Месторождение титана].</ref> և այլ երկրներում։ == Ստացում == [[Պատկեր:Titan-crystal bar.JPG|thumb|[[Բյուրեղ]]ային տիտան (99,995 % մաքրությամբ, քաշը ≈283 գ, երկարությունը ≈14 սմ, տրամագիծը ≈25 մմ), պատրաստված է գործարանում տիտանի յոդիդի տաքացմամբ, Ա․ վան Արկելի և Հ․ դի Բուրի եղանակով]] Տիտանի ստացման հումքը տիտանի հանքանյութերն են։ :: <math>\mathsf{TiO_2 + 2C + 2Cl_2 \rightarrow TiCl_4 + 2CO}</math> :: <math>\mathsf{TiCl_4 + 2Mg \rightarrow 2MgCl_2 + Ti}</math> Տիտանի համաշխարհային տարեկան արտադրությունը [[1948]] թվականին 2 տ էր, [[1975]] թվականին՝ 50 000 տ, այժմ՝ 30 000 տ/տարի (առանց ԽՍՀՄ-ի)։ Տիտանը թեթև, ամուր և կոռոզիակայուն կառուցվածքային [[մետաղ]] է։ Հարաբերական ամրությամբ նրա [[համաձուլվածքներ]]ը գերազանցում են [[երկաթ]]ի, [[նիկել]]ի և այլ համաձուլվածքներին, իսկ [[կոռոզիա]]կայունությամբ՝ մոտենում են [[ազնիվ մետաղներ]]ին։ == Ֆիզիկական հատկություններ == Տիտանը բաց մոխրագույն, արծաթափայլ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1668 °С<ref>Титан — статья из Физической энциклопедии</ref>, եռմանը՝ 3330 °С, խտությունը 4505 կգ/մ³ (α-ձև 20 °С)։ 882,5 °С-ից բարձր ջերմաստիճաններում կայուն է β ձևը (4320 կգ/մ³, 900 °С), 0,38± 0,01 К և ցածր ջերմաստիճաններում գերհաղորդիչ է։ Մաքուր տիտանը կռելի է սովորական ջերմաստիճաններում։ Քիմիապես ակտիվ անցումային տարր է։ Միացու¬ թյուններում ցուցաբերում է +4, ավելի հազվադեպ՝ +3 և +2 [[օքսիդացման աստիճան]]ներ։ Օքսիդի նուրբ շերտով պատվելու պատճառով կայուն է օդում (մինչև 500-550 °С), ծովաջրում, [[Աղաթթու|աղաթթվի]], [[Ծծմբական թթու|ծծմբական թթվի]], ալկալիների նոսր, նաև քլորիդների [[լուծույթներ]]ում։ [[Ազոտական թթու|Ազոտական թթվում]] պասսիվանում է։ Տիտանը թեթև, ամուր, պլաստիկ, դժվարահալ, կոռոզիակայուն մետաղ է։ [[Օքսիդ]]ի նուրբ շերտով պատվելու շնորհիվ քիմիապես կայուն է։ Տիտանը և նրա համաձուլվածքները կարելի է ենթարկել կռման, ծավալային և թերթային դրոշմման, գլոցման, մամլման։ Տիտանի համաձուլվածքներն իրենց ամրությամբ գերազանցում են երկաթի, [[նիկել]]ի և այլ համաձուլվածքները, իսկ կոռոզիակայունությամբ նման են ազնիվ մետաղներին։ == Քիմիական հատկություններ == Լուծվում է ֆտորջրածնական թթվում, ալկալիների և գերօքսիդների հալույթներում։ Հեշտությամբ կլանում է H₂, N₂ և O₂, առաջացնելով ներդրման [[պինդ լուծույթներ]], նաև հիդրիդ՝ TiH_x (x=0,5-2), նիտրիդ և օքսիդներ։ Տիտանը այրվում է [[Թթվածին|թթվածնում]], փոշին՝ նաև [[հալոգեններ]]ում ու [[ազոտ]]ում։ Հայտնի են TiO, Ti₂O₃, TiO₂ և այլ [[օքսիդներ]]ը։ TiO₂-ը և նրա հիդրատը՝ nTiO₂•mH₂O, ամֆոտեր են։ TiO₂, նրա հիդրատը և տիտանատները լուծվում են ծծմբական թթվում, առաջացնելով տիտանիլսուլֆատ՝ TiOSO₄։ Տիտանի նիտրիդը՝ TiN_x (x;=0,56-1), կոռոզիակայուն, կարծր և դժվարահալ (~3000&nbsp;°C) նյութ է։ Տաքացնելիս տիտանը միանում է հալոգենների (100-200&nbsp;°C), հալկոգենների, [[ֆոսֆոր]]ի, [[Ածխածին|ածխածնի]], [[բոր]]ի հետ։ Տիտանի սուլֆիդները կիսահաղորդիչներ են։ Հայտնի են տիտանի կարբիտը՝ TiC (հալվում 3140&nbsp;°C), սիլիցիդները՝ Ti₅Si₃, TiSi, և բորիդները՝ TiB, Ti₂B₅։ Գործնական նշանակություն ունեն նաև ֆտորտիտանատները՝ Na₂TiF₆, K₂TiF₆։ տիտանը միահալվում է բոլոր (բացառությամբ ալկալիական և հողալկալիական) [[մետաղներ]]ի հետ։ :: <math>\mathsf{TiO_2 + K_2CO_3 \rightarrow K_2TiO_3 + CO_2}</math> ===== Կիրառություն ===== [[Պատկեր:Ti covered watches.jpg|ring|thumb|Տիտանե ժամացույցներ]] [[Պատկեր:Titanzylinder.jpg|մինի|Մաքուր տիտանե գլան]] Տիտանի օքսիդն օգտագործվում է բարձրորակ սպիտակ ներկ պատրաստելու համար, նաև որպես գունանյութ և լցանյութ՝ [[ռետին]]ի, պլաստմասսաների, թղթի, արհեստական մանրաթելերի, կաշվի և մետաղաձուլական արդյունաբերության մեջ։ Տիտանն օգտագործվում է ինքնաթիռաշինության, հրթիռաշինության և նավաշինության մեջ։ Տեխնիկական տիտանն օգտագործում են քիմիական արդյունաբերության մեջ՝ սարքեր պատրաստելու, պողպատը լեգիրելու, գեղարվեստական իրեր և հուշարձաններ տիտանապատելու, իսկ մաքուր տիտանը՝ վիրաբուժական գործիքներ պատրաստելու համար և էլեկտրատեխնիկայում։ Տիտանը համեմատաբար քիչ թունավոր տարր է։ Տիտանի օքսիդը օգտագործվում է բարձրորակ սպիտակ ներկ պատրաստելու համար, նաև որպես գունանյութ և լցանյութ [[ռետին]]ի, պլաստմասսաների, թղթի, արհեստ, մանրաթելերի, կաշվի և մետալուրգիական արդյունաբերության մեջ։ === Համաձուլվածքներ === Տիտանի համաձուլվածքները բնութագրվում են բարձր ամրությամբ -250&nbsp;°C-ից մինչև 300-600&nbsp;°C ջերմաստիճանային տիրույթում, կոռոզիակայունությամբ, ոչ մեծ խտությամբ։ Այդ հատկությունների շնորհիվ տիտանի համաձուլվածքները լայնորեն կիրառվում են ավիա- և հրթիռաշինության, էներգամեքենաշինության, նավաշինության, քիմիական արդյունաբերության մեջ և այլուր։ Տիտանը և նրա համաձուլվածքները կարելի է ենթարկել կռման, ծավալային և թերթային դրոշմման, գլոցման, մամլման, քարշման։ === Սպառող շուկաներ վերլուծություն === [[2005]] թվականին ''Titanium Corporation'' ընկերությունը հրապարակեց աշխարհում տիտանի գները. * 60 % - ներկ, * 20 % - պլաստմասա, * 13 % - թուղթ, * 7 % - մեքենաշինություն։ === Գներ === Կախված է մաքրությունից, մեկ կիլոգրամի համար 15-25 $: Սև տիտանի մաքրությունը հիմնականում որոշվում է իր կարծրությամբ։ Առավել տարածված են TG100 և TG110 ապրանքանիշները։ [[Ռուսաստան]]ում տիտանի գները [[2012]] թվականին կազմել են 1200-1500 ռուբլի/կգ։ == Տես նաև == * [[Տիտանի երկօքսիդ]] * [[Պարբերական աղյուսակ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Հայկական Հանրագիտարան *Barksdale, Jelks (1968). "Titanium". In Clifford A. Hampel (editor). The Encyclopedia of the Chemical Elements. New York: Reinhold Book Corporation. pp.&nbsp;732–738. LCCN 68029938. *Emsley, John (2001). "Titanium". Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford, England, UK: Oxford University Press. ISBN 0-19-850340-7. *Flower, Harvey M. (2000). "Materials Science: A moving oxygen story". Nature 407 (6802)։ 305–306. doi:10.1038/35030266. PMID 11014169. Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. (1997). Chemistry of the Elements (2nd ed.). Oxford: Butterworth-Heinemann. ISBN 0-7506-3365-4. == Արտաքին հղումներ == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ti/key.html Տիտանը Webelements-ում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509101224/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ti/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb022.htm Տիտանը քիմիկան տարրերի հայտնի գրադարանում] * [http://www.titanmet.ru/ Տիտանը և նրա համաձուլվածքները] * [https://books.google.am/books?id=7iwDAAAAMBAJ&pg=RA2-PA46 "Titanium: Our Next Major Metal"], ''Popular Science'', October 1950—one of first general public detailed articles on Titanium * [http://www.periodicvideos.com/videos/022.htm Titanium] at ''The Periodic Table of Videos'' (University of Nottingham) * [http://titanium.org International Titanium Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201104222936/http://titanium.org/ |date=2020-11-04 }} * [http://www.msm.cam.ac.uk/phase-trans/2003/titanium.movies/titanium.html Metallurgy of Titanium and its Alloys, Cambridge University] * [http://indexmundi.com/en/commodities/minerals/titanium/titanium_table15.html World Production of Titanium Concentrates, by Country] * [http://seekingalpha.com/article/194965-titanium-metal-of-the-gods?source=email Metal of the gods] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=12|էջ=13}} {{Փոքր պարբերական աղյուսակ}} {{Տիտանի միացություններ}} [[Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ]] [[Կատեգորիա:Տիտան (տարր)]] a7d0xc10nggwzzqcixqbbbhg2hur2r7 0 4949 10953540 10889527 2026-10-21T16:35:41Z ~2026-56361-44 178496 /* */ 10953540 wikitext text/x-wiki {{Քիմիական տարր | անվանում =Արսեն / Arsenicum (As) | համար = 33 | սիմվոլ = As | վերևից =[[Ֆոսֆոր|P]] | ներքևից =[[Ծարիր|Sb]] | խումբ = | պարբերություն = | բլոկ = | արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Arsen 1a.jpg|200px]]<br />Կանաչավուն կիսամետաղ | պատկեր = | ատոմային զանգված = 74,92160(2)<ref name="iupac atomic weights">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/ |автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, takafumi Hirata, thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. |заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC technical Report) |год=2013 |язык=en |издание=[[Pure and Applied Chemistry]] |том=85 |номер=5 |страницы=1047-1078 |issn=0033-4545 |doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref> | радиус атома = | энергия ионизации 1 = | конфигурация = | ковалентный радиус = | радиус иона = | электроотрицательность = | կոնֆիգուրացիա = [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p³ | էլեկտրոնային թաղանթ = | ատոմի շառավիղ =139 | կովալենտային շառավիղ =120 | Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = ... | իոնի շառավիղ =(+5e)46 (-3e)222 | էլեկտրաբացասականություն = 2,18<ref>{{Cite web |title=Arsenic: electronegativities |url=http://www.webelements.com/arsenic/electronegativity.html |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 5–ին |publisher=WebElements |lang=en |archive-date=2010-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901070206/http://www.webelements.com/arsenic/electronegativity.html |url-status=dead }}</ref> | էլեկտրոդային պոտենցիալ =0 | օքսիդացման աստիճան =5, 3, −3 | իոնիզացման էներգիա 1 = 946,2(9,81) | իոնիզացման էներգիա 2 = | իոնիզացման էներգիա 3 = | ֆազ = | խտություն =5,73 | խտություն2 = | խտություն3 = | խտություն հջ = | հալման ջերմաստիճան =24,44 | եռման ջերմաստիճան = 886 | կրիտիկական կետ Կ =1090 | հալման ջերմունակություն = | հալման ջերմունակություն2 = | գոլորշիացման ջերմունակություն = | ջերմունակություն = 25,05<ref name="ХЭ">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |заглавие=Химическая энциклопедия: в 5 т |год=1992 |место=Москва |издательство=Советская энциклопедия |том=3 |страницы=157 |страниц=639 |isbn=5—85270—039—8 |тираж=50 000}} </ref> | ջերմունակության = 25,05<ref name="ХЭ"/> | ջերմունակություն2 = | մոլային ծավալ = 13,1 | հագեցած գոլորշի = | ճնշում հգ 1 = | ճնշում հգ 10 = | ճնշում հգ 100 = | ճնշում հգ 1 k = | ճնշում հգ 10 k = | ճնշում հգ 100 k = | բյուրեղացանցի կառուցվածք = Եռանկյուն | բյուրեղացանցի տվյալներ ={{math|''a''}}=0,4123 нм, {{math|α}}=54,17° | c/a հարաբերություն = | Դեբայի ջերմաստիճան =285 | մագնիսական կառուցվածք = | տեսակարար դիմադրություն = | ջերմահաղորդականություն = (50,2) | ջերմաստիճանահաղորդականություն = | ջերմային ընդարձակում = | ձայնի արագություն = | Յունգի մոդուլ = | cAS համար = | արգելվող գոտի = | իզոտոպներ = | իզոտոպներ լրացումներ = }} {{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=33}} '''Արսեն''' ({{lang-la|''Arsenicum''}}, {{lang-gr|''άρσην''}} - ուժեղ, առնական), <math>As</math>, տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի IV պարբերության V խմբի [[քիմիական տարր]], կարգահամարը՝ 33, ատոմական զանգվածը՝ 74,9216։ Արսենը <math>p</math> տարր է, նրա ատոմի արտաքին [[էլեկտրոնային թաղանթ]]ի կառուցվածքն է՝ <math>4s^24p^3</math>, <math>K-</math>, <math>L-</math>, <math>M-</math> թաղանթները լրացված են։ == Իզոտոպներ == [[Պատկեր:SbAs lattice.png|thumb|left|Բյուրեղացանցի կառուցվածքը]] Բնական արսենը բաղկացած է մեկ կայուն [[իզոտոպ]]ից՝ <math>^{75}As</math>։ Արհեստականորեն ստացվել են 69-81 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից կարևոր են՝ <math>^{73}As</math>(t1/2=76 օր), <math>^{74}As</math>(t1/2=17,5 օր), <math>^{76}As</math>(t1/2=26,4 ժ) և <math>^{77}As</math>(t1/2 =38,7 ժ)։ == Պատմություն == Արսեն տարրի հայտնաբերումը վերագրում են [[Ալբերտ Մեծ]]ին։ Արսենի միացությունները, սակայն, հայտնի են վաղուց ի վեր։ Բուժական նպատակների համար արսենի միացություններ է կիրառել [[Պարացելս]]ը։ Որպես քիմիական տարր ճանաչվեց [[1789]] թվականին (Ա.Լ․Լավուազիե)։ == Բնության մեջ == Երկրակեղևը պարունակում է 0,0005 զանգվածային % արսեն։ Փոքր քանակությամբ արսեն են պարունակում բոլոր [[օրգանիզմ]]ները։ Ազատ արսեն հազվադեպ է հանդիպում։ Հայտնի են արսենի 120 [[միներալ]]ներ, որոնցից տարածված են [[արսենապիրիտ]]ը, [[լելինգիտ]]ը, [[աուրիպիգմենտ]]ը և [[ռեալգար]]ը։ Արսենն ունի ալոտրոպային մի քանի ձևափոխություններ։ Սովորական պայմաններում առավել կայուն է մետաղական կամ մոխրագույն արսենը (<math>\alpha</math> ձև), որը փխրուն, թարմ կտրվածքում՝ [[մետաղ]]ական փայլով, բյուրեղային նյութ է, խտությունը՝ 5720 կգ/մ³, սուբլիմվում է 615^oC-ում, հալվում՝ 817^oC-ում (36 մթն ճնշման տակ)։ Բնության մեջ հանդիպում է [[արսենոլիտ]] և [[կլոդետիտ]] միներալների ձևով։ Լուծվում է ջրում (16 գ/լ, 15^oC-ում)՝ առաջացնելով արսենային հիդրօքսիդ՝ <math>As(OH)_3</math>, որը հայտնի է միայն լուծույթներում, ամֆոտեր է՝ ավելի արտահայտված թթվային հատկություններով։ == Ֆիզիկական հատկություններ == [[Պատկեր:Native arsenic.jpg|մինի|270px|Մկնդեղի մի փոքր նմուշ]] {| class="wikitable" style="width:20em" |+ Մկնդեղի արտադրությունը տարբեր երկրներում (2009, գնահատվում է)<ref name="usgs">[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/arsenic/mcs-2010-arsen.pdf USGS - Arsenic Statistics and Information - Mineral Commodity Summaries 2010] (PDF; 92&nbsp;kB)</ref> |- class="hintergrundfarbe8" ! Երկիր !! t |- | [[Բելգիա]] || 1,000 t |- | [[Չիլի]] || 10,000 t |- | [[Չինաստան]] || 25,000 t |- | [[Մարոկկո]] || 6,000 t |- | [[Ռուսաստան]] || 1,500 t |- | Այլ երկրներ || 300 t |- | '''Համաշխարհային ''' || '''44,000 t''' |} [[Ջուր|Ջրում]] և օրգանական լուծիչներում չի լուծվում։ Արսենի անգույն գոլորշիների արագ սառեցումից առաջանում են դեղին արսենի թափանցիկ բյուրեղներ, [[խտություն]]ը՝ 1970 կգ/մ³, հատկություններով նման է սպիտակ [[ֆոսֆոր]]ին, սակայն նրանից անկայուն է։ Լուծվում է [[ծծմբածխածին|ծծմբածխածնում]]։ Հայտնի են ամորֆ արսենի <math>\beta, \gamma, \delta </math> ձևերը (խտությունները համապատասխանաբար՝ 4730կգ/մ³, 4970 կգ/մ³, 5100 կգ/մ³), որոնք անկայուն են և տաքացնելիս փոխարկվում են <math> \alpha </math> ձևի։ Արսենը քիմիապես միջին ակտիվության տարր է։ Քիմիական միացություններում ունի +3, +5 և -3 [[օքսիդացման աստիճան]]ներ։ Սովորական [[ջերմաստիճան]]ներում [[օդ]]ում օքսիդանում է, տաքացնելիս այրվում կապույտ բոցով՝ առաջացնելով արսենային անհիդրիդ՝ <math>As_2O_3</math>, որը սպիտակ, սուբլիմվող պինդ նյութ է։ Արսենային թթուն՝ <math>H_3AsO_3</math>, չափազանց թույլ թթու է, աղերը կոչվում են արսենիտներ (օրինակ, <math>KAsO_2</math>, <math>K_3AsO_3</math>)։ [[Ազոտական թթու]]ն և [[արքայաջուր]]ը օքսիդացնում են արսենը՝ առաջացնելով [[արսենական թթու]]՝ <math>H_3AsO_4</math>, որը անգույն, ջրում լավ լուծվող բյուրեղական նյութ է։ Նրա ջրային լուծույթը միջին ուժի թթու է ([[ֆոսֆորական թթու|ֆոսֆորական թթվից]] թույլ) և օքսիդիչ։ Աղերը կոչվում են արսենատներ (օրինակ, <math>Na_3AsO_4</math>)։ Արսենի (V) օքսիդը՝ <math>As_2O_5</math>, ստացվում է արսենական թթվի ջրազրկումից։ Անգույն, ջուր կլանող ամորֆ զանգված է։ Լավ լուծվում է ջրում՝ առաջացնելով արսենական թթու։ == Քիմիական հատկություններ == [[Պատկեր:Arsen 1.jpg|մինի|Մոխրագույն մկնդեղ]] Բարձր ջերմաստիճաններում քայքայվում է և ստացվում են թթվածին և <math>As_2O_3</math>։ Արսենը միանում է [[հալոգեններ]]ի հետ։ Փոշին բոցավառվում է [[քլոր]]ի [[մթնոլորտ]]ում․ ստացվում է [[արսենի քլորիդ]]՝ <math>AsCl_3</math>, որը ցածր ջերմաստիճաններում (-78^oC) միանում է քլորի հետ՝ առաջացնելով <math>AsCl_5</math>։ Հնգարժեք արսենի միացությունները [[բրոմ]]ի և [[յոդ]]ի հետ չեն ստացվել։ Միահալելիս արսենը միանում է [[ծծումբ|ծծմբի]] և մետաղների հետ, առաջացնելով համապատասխանաբար՝ [[սուլֆիդ]]ներ և [[արսենիդ]]ներ։ Արսենիդների և թթուների փոխազդմամբ սաացվում է [[արսենաջրածին]]՝ <math>AsH_3</math>։ Արսենն առաջացնում է բազմաթիվ օրգանական միացություններ (տես [[Հետերոօրգանական միացություններ]])։ Նոսր [[թթուներ]]ի առկայությամբ արսենի միացությունները վերականգնվում են [[ցինկ]]ով և առաջացնում արսենաջրածին, որը տաքացնելիս քայքայվում է՝ անջատելով արսեն։ Վերջինը նստում է փորձանոթի պատերին որպես սև մոխրագույն [[հայելի]] և հեշտ լուծվում [[նատրիումի հիպոքլորիտ]]ի լուծույթում։ Արսենի հայտնաբերման այս եղանակը (Ջ․Մարշ, [[1836]]) լայնորեն կիրառվում է դատական [[բժշկություն|բժշկության]] մեջ։ == Ստացում == Արսեն ստանում են սուլֆիդային հանքանյութերի ջերմային քայքայմամբ, երբեմն նաև հանքը բովում են և ստացված արսենային անհիդրիդը վերականգնում [[փայտածուխ|փայտածխով]] կամ [[կոքս]]ով։ : <math>\mathsf{ 2As_2 S_3\ +\ 9O_2 \ \xrightarrow{t^oC}\ 6SO_2 \uparrow +\ 2As_2O_3 \ }</math> : <math>\mathsf{ 2As_2 O_3\ +\ 3C \ \xrightarrow{t^oC}\ 2As \ +\ 3CO \uparrow }</math> == Կիրառում == Արսենը օգտագործվում է հիմնականում [[համաձուլվածք]]ներ ստանալու համար, օրինակ, 0,5-1,6 % արսեն պարունակող կապարը օգտագործվում է [[մանրագնդակ]]ներ պատրաստելու համար, քանի որ արսենը [[կապար]]ին տալիս է կարծրություն և գնդաձև պնդանալու հատկություն։ Արսենը կիրառվում է նաև [[Կիսահաղորդիչներ|կիսահաղորդչային]] տեխնիկայում։ <math>As_2O_3</math> օգտագործվում է արսենի մյուս միացությունները ստանալու, [[ապակի]]ն գունաթափելու, [[կաշի]]ն, [[մորթի]]ները և խրտվիլակները կոնսերվացնելու համար։ Արսենի միացությունները կիրառվում են [[գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] (որպես միջատասպաններ), [[բժշկություն|բժշկության]] ([[նևրաստենիա]]յի, [[արյան պակասություն|արյան պակասության]], [[հյուծվածություն|հյուծվածության]], [[սիֆիլիս]]ի բուժման համար) և [[ատամնաբուժություն|ատամնաբուժության]] մեջ։ == Թունավորություն == Արսենի՝ ջրում կամ [[ստամոքսահյութ]]ում լուծվող բոլոր միացությունները չափազանց թունավոր են։ Թունավորման նշաններն են՝ սուր ցավեր [[որովայն]]ում, սրտխառնոց, փսխում, լույծ, արյան ճնշման անկում, կենտրոնական նյարդային համակարգի արգելակում։ Թունավորվածին օգնելու միջոցներն են՝ ստամոքսի լվացում, նատրիումի կամ մագնեզիումի սուլֆիդների ջրային լուծույթ խմեցնելը և դիթիոպրոպանոլի ներմաշկային ներարկումը։ Արսենի թույլատրելի պարունակությունն օդում 0,0003 մգ/լ է։ == Տես նաև == * [[Պարբերական աղյուսակ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Erwin Riedel: ''Anorganische Chemie''. de Gruyter, Berlin 2002, ISBN 3-11-017439-1. * Dietmar Ritter: ''Charakterisierung und Einsatz alternativer Arsen- und Phosphor-Quellen für die Metallorganische Molekularstrahlepitaxie von InP und GaInAs.'' Shaker, Aachen 1998, ISBN 3-8265-4489-7. * Giulio Morteani, Lorenz Eichinger: ''Arsen im Trinkwasser und Dearsenierung. Gesetzliche Vorschriften, Toxikologie, Hydrochemie''. in: ''Wasser, Luft, Boden.'' Vereinigte Fachverl., Mainz 48. 2004, 6, S.&nbsp;24–26. * Nicholas C. Norman: ''Chemistry of Arsenic, Antimony and Bismuth.'' Blackie, London 1998, ISBN 0-7514-0389-X. * Andrew A Meharg: ''Venomous Earth: How arsenic caused the world's worst mass poisoning.'' Macmillan Science. == Արտաքին հղումներ == * [https://webelements.com/arsenic/ Արսենը Webelements-ում] {{ref-en}} * [https://infocom.am/1608650/ Լոռվա հողերում արսենի պարունակությունն ու մարդու առողջությանն ուղղված պոտենցիալ ռիսկերը] * [http://elementy.ru/lib/431297// «Քիմիան և կյանքը» № 2, 2011] {{Փոքր պարբերական աղյուսակ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=113}} [[Կատեգորիա:Արսեն]] [[Կատեգորիա:Բարձրաստիճան վտանգավոր նյութեր]] [[Կատեգորիա:Կիսամետաղներ]] [[Կատեգորիա:Քիմիական տարրեր]] 2q5bk5numjka6g5lulir8bn6199ge39 0 6920 10953579 9925160 2026-10-22T03:12:16Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծուհիներ]], [[Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ]] 10953579 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Խանջյան}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | պատկեր = Սիպիլ.jpg }} '''Սիպիլ''' (Զաբել Հովհաննեսի Խանջյան, արևմտահայերեն՝ Զապէլ Յովհաննէսի Խանճեան, {{ԱԾ}}), հայ գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ == Կենսագրություն == [[Պատկեր:Սիպիլ1881.jpg|ձախից|մինի|Սիպիլ, 1881 թվական]] 1879 թ. ավարտել է Կ. Պոլիսի [[Սկյուտարի ճեմարան]]ը, նույն թվին հիմնել Ազգանվեր հայուհյաց ընկերությունը։ Դասավանդել է նախ գավառներում, ապա՝ Կ. Պոլիսի վարժարաններում։ Գրական-հասարակական գործունեությունը շարունակել է նաև [[Համիդյան ջարդեր|համիդյան ռեակցիայի]] տարիներին. 1898 թ. [[Գրիգոր Զոհրապ]]ի և [[Հրանտ Ասատուր]]ի (ամուսնու) հետ վերահրատարակել է «Մասիս» հանդեսը, որի էջերում տպագրել է «Կիսադեմեր քողին ետևեն» դիմանկարների շարքը՝ նվիրված արևմտահայ նշանավոր գործիչներ [[Եղիա Տեմիրճիպաշյան]]ին, [[Ռեթեոս Պերպերյան]]ին։ Այդ շարքը հետագայում զետեղվել է [[Հրանտ Ասատուր|Հ. Ասատուրի]] և Սիպիլի կազմած «Դիմաստվերներ»-ում (1921 թ.)։ [[Մեծ եղեռն]]ից հետո էլ Սիպիլը չի կտրվել հասարակական կյանքից։ Նա ուշադիր հետևել և արձագանքել է Խորհրդային Հայաստանում գրական-մշակութային կյանքին<ref>{{Cite book |last=Azadian |first=Thoros (1898-19 ) Auteur du texte |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k377039n |title=....baarm.Žamanakakic' Dēmk'er : A. Zapēl ew Hrant Asatowr / Azatean T'. |date=1937 թ․ հունվարի 1}}</ref>։ Գրական շրջանակներին Սիպիլը հայտնի է դարձել 1880-ական թթ. վերջերին՝ «Մասիս» և «Հայրենիք» պարբերականներում հրատարակված չափածո և արձակ գործերով։ 1891 թ. տպագրվել է նրա «Աղջկան մը սիրտը» վեպը, 1902 թ.՝ բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն՝ «Ցոլքեր»-ը։ Սիպիլը երգել է սեր, հայրենիք, ընդհանրապես՝ մարդկային նուրբ զգացմունքներ։ Նա շարունակել է արևմտահայ ռոմանտիկական մտածողության հետ։ Այս հիման վրա էլ նրա ստեղծագործությունը գրականության պատմության մեջ բնութագրվել է որպես անցման շրջանի երևույթ։ Սիպիլի ստեղծագործությունների համար հատկանշական են քնարական ու էպիկական տարրերի ներդաշնակ զուգադրությունը, կանացիական նրբությունը, մշակված լեզուն։ Սիպիլը գրել է նաև մանկավարժական-մեթոդական հոդվածներ, մանկական բանաստեղծություններ, կազմել «Գործնական քերականութիւն արդի աշխարհաբարի» (1879 թ.) դասագիրքը, որը Հ. Ասատուրի աշխատակցությամբ բարեփոխվել և բազմիցս վերահրատարակել է «Թանգարան» ընթերցարանների հետ<ref>{{Cite web |title=Սիպիլ (Զապէլ Ասատուր, 1863-1934). Հայ գրականութեան կանացի զգացականութիւնը |url=http://www.azator.gr/yushatetr/4202--1863-1934- |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305043149/http://www.azator.gr/yushatetr/4202--1863-1934- |archive-date=2016 թ․ մարտի 5 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21}}</ref><ref>{{Cite web |title=BİR ADALET FERYADI: Osmanlı’dan Türkiye’ye Beş Ermeni Feminist Yazar, 1862-1933 |url=http://feminisite.net/news.php?act=details&nid=314 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118165536/http://www.feminisite.net/news.php?act=details&nid=314 |archive-date=2016 թ․ հունվարի 18 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21}}</ref><ref>{{Cite web |title=«Կինը, որ Սիպիլ կստորագրե, պարծանքն է իր սեռին» |url=http://womennet.am/%C2%AB%D5%AF%D5%AB%D5%B6%D5%A8-%D5%B8%D6%80-%D5%BD%D5%AB%D5%BA%D5%AB%D5%AC-%D5%AF%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%A5-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6-%D5%A7-%D5%AB%D6%80/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303134658/http://womennet.am/%C2%AB%D5%AF%D5%AB%D5%B6%D5%A8-%D5%B8%D6%80-%D5%BD%D5%AB%D5%BA%D5%AB%D5%AC-%D5%AF%D5%BD%D5%BF%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%A5-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6-%D5%A7-%D5%AB%D6%80/ |archive-date=2018 թ․ մարտի 3 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 21}}</ref>։ == Երկեր == * Կորտօն հրամանատարը, Կ. Պոլիս, 1890։ * Աղջկան մը սիրտը, Կ. Պոլիս, 1891, 254 էջ։ * Ցոլքեր (բանաստեղծութիւններ), Կ. Պոլիս, 1902, 94 էջ։ * Կնոջ հոգիներ (պատմուածքներ), Կ. Պոլիս, 1925, 194 էջ։ * Քերթուածներ, Երևան, 1935, 132 էջ։ * Աղջկան մը սիրտը, ա. տ., 1938, 371 էջ։ * Ամբողջական գործը, Իսթանպուլ, 1939, 240 էջ։ * Աղջկան մը սիրտը, Պէյրութ, 1949, 211 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ։ Ցոլքեր և հատուածներ, Վենետիկ, 1955, 98 էջ։ * Երկեր, Երևան, 1965, 452 էջ։ * Երկեր, Երևան, 1977։ * Ցոլքեր (բանաստեղծութիւններ), Երևան, 1978, 162 էջ։ == Թարգմանություններ == {{Թարգմանիչ}} * Ֆրանսիական պոեզիա.- Երևան։ Երևանի համալս. հրատ., 1984.- 480 էջ.- (Ուսանողի գրադարան)։ == Ծանոթագրություններ == {{վիքիքաղվածք}} {{ծանցանկ}} {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=397}} {{DEFAULTSORT:Սիպիլ}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հայ գրողներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի Օսմանյան կայսրության գրողներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ գրողներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:Արևմտահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Հայ բարերարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ուսուցիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ֆեմինիստներ]] [[Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում]] [[Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության կրթական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ]] rbzwvhcwct1d6pbdedmxac7f9b41kfi 0 6944 10953663 10909800 2026-10-22T10:22:19Z ~2026-56486-83 178527 10953663 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր2 | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Ստեփանակերտ | բնօրինակ անվանում = Խանքենդի | զինանշան = Coat of arms of Stepanakert.svg | դրոշ = Flag_of_Stepanakert,_Artsakh.svg | պատկեր = Stepanakert collection.jpg | պատկերի նկարագրում = | lat_deg = 39 | lat_min = 49 | lat_sec = 04.1 | lat_dir = N | lon_deg = 46 | lon_min = 45 | lon_sec = 03.2 | lon_dir = E | CoordAddon = | CoordScale = | երկիր1 = Արցախ, Ադրբեջան | երկիր2 նշում = բռնազավթված և հայաթափված | ղեկավարի պաշտոն = Քաղաքապետ | ղեկավար = [[Դավիթ Սարգսյան]]<ref name="stepanakert.am Ստեփանակերտի քաղաքապետ">[http://stepanakert.am/index.php?section=resources/index&type=1&subtype=1 Ստեփանակերտի քաղաքապետ Դավիթ Ալբերտի Սարգսյանի մասին տեղեկություններ stepanakert.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220323164309/http://stepanakert.am/index.php?section=resources%2Findex&type=1&subtype=1 ''(արխիվացված 23․03․2022թ․)'']</ref> | առաջին հիշատակում = Vդ․ | այլ անվանումներ = Վարարակն (մինչև [[1847]])<br />([[1847]]-[[1874]]) | տվյալ կարգավիճակում = [[1922]] | տարածք = | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | պաշտոնական լեզու = Ադրբեջաներեն | բնակչություն = 28 հզ․ | մարդահամարի թվական = 2026 | կրոնական կազմ = Իսլամ | ժամային գոտի = +4 | հեռախոսային կոդ = +374 47 9<ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական"/> և +374 97<ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական"/> | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 300 | Վիքիպահեստում = Stepanakert | զինանշան1 = Coat of arms of Stepanakert.svg | դրոշ1 = Flag of Stepanakert, Artsakh.svg | երկիր2 = Ադրբեջան }} '''Ստեփանակերտ''', քաղաք [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետության]] կենտրոնական մասում<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015">[https://artsakhlib.am/2018/06/06/%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82-%D5%AC%D5%B2%D5%B0-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AE%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%BE%D5%B8/ Հակոբ Ղահրամանյան, Տեղեկատու Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.։]</ref>։ Մինչև Ադրբեջանի կողմից [[Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներ (2023)|Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումները]] հանդիսացել է երկրի մայրաքաղաքը և բնակչության թվաքանակի ու զբաղեցրած տարածքի տեսակետից խոշորագույն բնակավայրը<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/><ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական"/><ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ 1991 թվականից մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջ Ստեփանակերտը վերահսկվում էր [[Արցախի Հանրապետություն|ԱՀ]]-ի կողմից, իսկ [[2023]] թվականի սեպտեմբերին [[Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023)|Ադրբեջանի ներխուժումից հետո]] մայրաքաղաքն անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ և հայաթափվեց<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cxe42xp2gxeo}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 թ․ հոկտեմբերի 15 |title=Алиев поднял флаг Азербайджана в Ханкенди |url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2023/10/15/1000690-aliev-podnyal/ |access-date=2024 թ․ ապրիլի 9 |website=Ведомости |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Узел |first=Кавказский |title=Алиев заявил о многолетних попытках посредников заморозить карабахский конфликт |url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/393450 |access-date=2024 թ․ ապրիլի 9 |website=Кавказский Узел}}</ref>։ Այժմ՝ քաղաք-ուրվական<ref>{{Cite web |last=Aghayev |first=Arshaluys Barseghyan, Ismi |date=2023 թ․ հոկտեմբերի 2 |title=UN mission arrives to empty streets in Nagorno-Karabakh |url=https://oc-media.org/un-mission-arrives-to-empty-streets-in-nagorno-karabakh/ |access-date=2024 թ․ ապրիլի 9 |website=OC Media |language=en-US}}</ref>։ == Անուն == Բնակավայրի պատմական անունը Վարարակն է, որը կիրառվել է մինչև 19-րդ դար<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ Արցախում [[Խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում|խորհրդային կարգերի հաստատումից]] հետո՝ 1923 թվականին, խորհրդային իշխանությունները բնակավայրը վերանվանել են Ստեփանակերտ ի պատիվ [[Բաքվի կոմունա]]յի ղեկավար, [[Բաքվի 26 կոմիսարներ]]ի առաջնորդ, Կովկասի բոլշևիկների առաջնորդ [[Ստեփան Շահումյան]]ի<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ Ներկայում քաղաքը պաշտոնապես կոչվում է Ստեփանակերտ<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] պաշտոնական փաստաթղթերում 1800-ական թվականների երկրորդ կեսից բնակավայրի տարածքը ներկայացվում էր Մինգրելսկ անունով<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ Ադրբեջանցիները քաղաքն անվանում են Խանքենդի։ Խանքենդի անունը սկսվել է օգտագործվել Վարարակն գյուղի (ներկայիս Ստեփանակերտ քաղաքի) տարածքում Ցարական Ռուսաստանի Մինգրելյան Եգերական գնդի տեղակայումից հետո, երբ ռուսների կողմից տարածքին Մինգրելսկ կոչելուն զուգահեռ թուրքերը այն սկսել էին անվանել Խանքենդի։ Այդ բառն առաջացել է Շուշի քաղաքում նստող [[Ղարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի խանության]] [[Մեհտի Ղուլի խան]]ի անունով (տվյալ ժամանակ արդեն Ռուսական կայսրության բանակի գեներալ-մայոր)։ Վերջինը Վարարակն գյուղի տարածքը [[կապալ]]ով վերցրել էր հայ իշխանական [[Մելիք-Շահնազարյաններ]] տոհմից և տվել ռուսական զորագնդին, որի հրամանատար [[Հասան խան Ուցմիև]]ը խանի փեսան էր<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ == Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր == [[Պատկեր:Stepanakert June 2015.jpg|մինի|315x315փքս|Ընդհանուր տեսարան Ստեփանակերտից]] === Աշխարհագրական դիրք === Ստեփանակերտը գտնվում է [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հարավ-արևելյան մասում<ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական">[http://president.nkr.am/am/nkr/generalInformation/ Արցախի Հանրապետության մասին տեղեկություններ Արցախի նախագահի կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220324121811/http://president.nkr.am/am/nkr/generalInformation/ ''(արխիվացված 24․03․2022թ․)'']։</ref>՝ [[Արցախի լեռնաշղթա]]յի նախալեռնային գոտու ոչ մեծ հարթության վրա` [[Կարկառ (գետ)|Կարկառ գետ]]ի վտակ Վարարակնի ձախ ափին, 850 մետր բարձրության վրա։ Շրջապատված է անտառներով, այգիներով։ Ստեփանակերտը այժմ ունի 25,6 կմ² տարածք։ === Կլիմա === Ստեփանակերտն ունի մեղմ կլիմայական պայմաններ։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -0,2&nbsp;°C, իսկ հուլիսինը՝ +22,4&nbsp;°C, օգոստոսինը՝ +22,2&nbsp;°C։ Մթնոլորտային տեղումները տարեկան միջին հաշվով կազմում են 535 մմ։ {{Եղանակի Աղյուսակ |location = Ստեփանակերտ |single line = yes |metric first = yes |Jan high C = 4.7 |Feb high C = 5.2 |Mar high C = 9.0 |Apr high C = 16.1 |May high C = 19.5 |Jun high C = 24.5 |Jul high C = 28.1 |Aug high C = 27.1 |Sep high C = 23.2 |Oct high C = 16.4 |Nov high C = 11.4 |Dec high C = 7.3 |year high C = 16.0 |Jan mean C = 0.0 |Feb mean C = 1.0 |Mar mean C = 3.5 |Apr mean C = 9.2 |May mean C = 12.8 |Jun mean C = 16.0 |Jul mean C = 20.4 |Aug mean C = 19.5 |Sep mean C = 16.0 |Oct mean C = 10.8 |Nov mean C = 5.1 |Dec mean C = 2.4 |year mean C = 9.7 |Jan low C = -2.6 |Feb low C = -2.5 |Mar low C = 1.1 |Apr low C = 7.0 |May low C = 11.0 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 18.4 |Aug low C = 17.4 |Sep low C = 14.2 |Oct low C = 8.7 |Nov low C = 4.0 |Dec low C = 0.1 |year low C = 7.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 19 |Feb precipitation mm = 25 |Mar precipitation mm = 42 |Apr precipitation mm = 49 |May precipitation mm = 102 |Jun precipitation mm = 79 |Jul precipitation mm = 41 |Aug precipitation mm = 27 |Sep precipitation mm = 34 |Oct precipitation mm = 39 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 13 |year precipitation mm = 505 |Jan precipitation days = 6 |Feb precipitation days = 6 |Mar precipitation days = 10 |Apr precipitation days = 10 |May precipitation days = 14 |Jun precipitation days = 10 |Jul precipitation days = 4 |Aug precipitation days = 4 |Sep precipitation days = 6 |Oct precipitation days = 6 |Nov precipitation days = 5 |Dec precipitation days = 4 |year precipitation days = 85 |source 1 = NOAA<ref name = NOAA>{{Cite web |title=Stepanakert Climate Normals 1961–1990 |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/AJ/37895.TXT |accessdate=2015 թ․ մարտի 22 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> |date=August 2010 }} == Պատմություն == === Հնագույն շրջան === Ստեփանակերտը [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հնագույն բնակատեղիներից մեկն է։ [[Քարե դար]]ի և [[բրոնզի դար]]ի ժամանակաշրջաններում Ստեփանակերտի տարածքում եղել են մի շարք բնակատեղիներ։ Քաղաքի տարածքում և շրջակայքում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը վկայում են, որ այն ունի նաև Վանի թագավորության ժամանակներով թվագրվող հնագիտական շերտ<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ Վարարակն գյուղը, որի հիման վրա ձևավորվել է ներկայիս Ստեփանակերտ քաղաքը, ունի ավելի քան 2000-ամյա պատմություն<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ === Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջան === 1847 թվականին, երբ տարածաշրջանը անցել էր [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] տիրապետության ներքո, Վարարակն գյուղի մոտ է տեղակայվում ռուսական զորագունդը, որի հրամանատարն էր [[Հասան խան Ուցմիև]]ը։ Զորքի սպասարկման համար շուրջ 60 ընտանիք բնակություն է հաստատում Վարարակն բնակավայրի մոտ։ Այդ տարածքը ռուսական զորքին էր տվել [[Շուշի]] քաղաքում նստող [[Ղարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի խանության]] [[Մեհտի Ղուլի խան]], ով տվյալ ժամանակ արդեն Ռուսական կայսրության բանակի գեներալ-մայոր։ Վերջինը Վարարակն գյուղի տարածքը [[կապալ]]ով վերցրել էր հայ իշխանական [[Մելիք-Շահնազարյաններ]] տոհմից։ Հայտնի է նաև, որ Վարարակնի մոտից ռուսական բանակի հեռանալուց հետո Մելիք-Շահնազարյանների ժառանգները դատաիրավական գործընթաց սկսեցին, որպեսզի իրենց պատկանող տարածքները վերադարձնեն։ Գործընթացը շարունակվեց մինչև 1917 թվականը և դադարեցվեց, քանի որ Ռուսական կայսրությունում տեղի ունեցավ [[Ռուսական հեղափոխություն|փետրվարյան հեղափոխությունը]]<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ Արցախում խորհրդային կարգերի հաստատման նախօրեին Վարարակն բնակավայրը ավերվել էր թուրքական բանակի ու թաթարական զորքի կողմից։ Այդ ժամանակ, զուգահեռաբար տեղի ունեցան [[Շուշիի ջարդեր]]ը, որի հետևանքով բնակչության հայազգի մեծամասնությունը ենթարկվեց մասսայական կոտորածի, բռնագաղթի և թալանի<ref name="stepanakert.am պատմություն"/><ref>«Կոմունիստ» թերթ, Բաքու, 1923 թվականի սեպտեմբերի 18-ի համար, թիվ 118։</ref>։ === Խորհրդային Միության ժամանակաշրջան === Մինչև 1978 թվականը Ստեփանակերտը մարզային վարչական կենտրոն լինելուց բացի, նաև համանուն շրջանի կենտրոն էր։ 1978 թվականից հետո Ստեփանակերտի շրջանը վերանվանվում է [[Ասկերանի շրջան (ԼՂԻՄ)|Ասկերանի շրջան]], իսկ շրջանի կենտրոնը դառնում է [[Ասկերան]] ավանը: === Արցախյան ազատամարտ === {{Հիմնական|Արցախյան ազատամարտ|Ստեփանակերտի պաշարում և ռմբակոծում}} === 44-օրյա պատերազմ === {{Հիմնական|44-օրյա պատերազմ|Ստեփանակերտի ռմբակոծում (2020)}} === Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023) === {{Հիմնական|Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023)}} 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը լայնամասշտաբ հրթիռա-հրետակոծությամբ [[Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023)|հարձակում սկսեց]] Արցախի վրա, որի ժամանակ հրետակոծվեց նաև Ստեփանակերտը<ref>{{Cite web |title=120 000 խաղաղ բնակչության կյանքը վտանգի տակ է. Աշխարհը չպետք է թույլ տա 2-րդ Հայոց ցեղասպանության կրկնություն.Վարդանյան |url=https://news.am/arm/news/781650.html |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 17 |website=news.am}}</ref>։ == Կառավարման մարմիններ == === Ստեփանակերտի կառավարություն === {{Հիմնական|Ստեփանակերտի քաղաքապետ}} Ստեփանակերտի [[Գործադիր իշխանություն|գործադիր իշխանության]] ղեկավարը [[Ստեփանակերտի քաղաքապետ]]ն է: Ստեփանակերտի քաղաքապետը իրականացնում է Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ընդհանուր կառավարումը, համակարգում և վերահսկում է քաղաքապետի գլխավոր խորհրդականի, խորհրդականների, օգնականների, քաղաքապետի մամուլի քարտուղարի և ենթակա վարչությունների աշխատանքը։ === Արցախի կառավարման մարմիններ === [[Պատկեր:Presidential, NKR, Stepanakert.jpg|thumb|[[Արցախի նախագահական նստավայր]]]] Բացի քաղաքային իշխանություններից ու հաստատություններից, այստեղ են կենտրոնացված երկրի պետական բարձրագույն մարմինները, գիտակրթական և մշակութային բազմաթիվ հաստատություններ, բազմաթիվ կազմակերպությունների գլխավոր գրասենյակներ։ Մասնավորապես Ստեփանակերտում է գտնվում Արցախի Հանրապետության [[Արցախի նախագահ|նախագահի]] նստավայրը, [[Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողով|Ազգային ժողովը]], [[Արցախի Հանրապետության կառավարություն|Կառավարությունը]], բոլոր նախարարություններն ու գերատեսչությունները։ == Վարչատարածքային բաժանում == Ստեփանակերտը վարչատարածքային բաժանման չի ենթարկվել, սակայն իր շրջագծի մեջ են գտնվում մի շարք նախկին բնակավայրեր, որոնք հետագայում դարձել են քաղաքի թաղամասերը<ref name="armedia" />: Ստեփանակերտի թաղամասերը՝ * Աջափնյակ * Արեշ * Արմենավան * Կրկժան * [[Հայկավան (Ստեփանակերտի թաղամաս)|Հայկավան]] * Մելիքավան == Պաշտոնական խորհրդանիշներ == [[Պատկեր:Flag of Stepanakert, Artsakh.svg|ձախից|100px]] Ստեփանակերտի զինանշանը, դրոշը և օրհներգը քաղաքի պաշտոնապես հաստատված խորհրդանիշներն են<ref name="flagiaf">{{Cite web |title=Город Ханкенди (в 1991-2023 годах - Степанакерт) |url=http://flagiaf.ru/azerbaijan/azerbaijan.html#hanken |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227075816/http://flagiaf.ru/azerbaijan/azerbaijan.html#hanken |archive-date=2024-12-27 |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 14 |website=flagiaf.ru}}</ref>։ Ստեփանակերտի զինանշանը նախագծվել է նկարիչ Արմեն Մնացականյանի կողմից և հաստատվել 2012 թվականի հուլիսի 20-ին<ref name="flagiaf" />։ Քաղաքի նոր զինանշանի հաստատմամբ 2012 թվականին փոխվել է նաև քաղաքի դրոշը<ref name="flagiaf" />։ Վահանի մասերում պատկերված են՝ [[Վաչագան Բարեպաշտ]] թագավորը՝ խաչը ձեռքին, «[[Մե՛նք ենք մեր սարերը (կոթող)|Մենք և մեր սարերը]]» հուշարձանը, ճարտարապետության և շինարարության խորհրդանիշներ, գիրք, [[Դիմակ|թատերական դիմակ]], [[փետուր]] և [[քնար]]<ref name="flagiaf" />։ Վահանի կենտրոնում պատկերված է քաղաքի բանալին, որի մի մասը պատկերված է հավերժության նշանի տեսքով<ref name="flagiaf" />։ Վահանի տակ գրված է քաղաքի անվանումը<ref name="flagiaf" />։ == Բնակչություն == Ստորև պատկերված աղյուսակով ներկայացված է Ստեփանակերտ քաղաքի բնակչության վիճակագրական տվյալներն ըստ տարիների՝ {| class="wikitable" ! Տարի | 2008 | 2009 | 2010 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |- ! Բնակիչ | 50984<ref name="Արցախի բնակչություն 2008-2010">[http://pop-stat.mashke.org/nkr-estimation.htm Արցախի Հանրապետության բնակչություն ըստ համայնքների,] [https://web.archive.org/web/20220310100441/http://pop-stat.mashke.org/nkr-estimation.htm ''(արխիվացված 10․03․2022թ․)'']։</ref> | 51611<ref name="Արցախի բնակչություն 2008-2010"/> | 52310<ref name="Արցախի բնակչություն 2008-2010"/> | 54100<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1">[https://web.archive.org/web/20190214120154/http://stat-nkr.am/files/yearbooks/2011-2017/4_Nasl_32-54.pdf Արցախի Հանրապետության բնակչության մասին վիճակագրական տեղեկություններ հրապարակված երկրի վիճակագրական վարչության կողմից։]</ref> | 54700<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | 55400<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | 55800<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | 56600<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> |- |} Ըստ [[Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտե]]ի ներկայացուցիչ Մարկո Սուչիի՝ 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախում տեղի ունեցած էթնիկ զտումներից հետո Ստեփանակերտում մի քանի հարյուր մարդ է մնացել<ref>{{Cite web |title=Ստեփանակերտում ընդամենը մի քանի հարյուր մարդ է մնացել. ԿԽՄԿ ներկայացուցիչ |url=https://www.tert.am/am/news/2023/10/03/stepanakert/4011373 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104212209/https://www.tert.am/am/news/2023/10/03/stepanakert/4011373 |archive-date=2023 թ․ նոյեմբերի 4 |accessdate=2023 թ․ նոյեմբերի 4 |website=www.tert.am |language=hy}}</ref>։ == Տնտեսություն == [[Պատկեր:2014 Stepanakert, Hotel Armenia.jpg|200px|աջից|մինի|[[Արմենիա հյուրանոց (Ստեփանակերտ)|«Արմենիա» հյուրանոցի]] շենքը 2014 թվականին:]] [[Արցախի Հանրապետության արդյունաբերություն|Արցախի Հանրապետության արդյունաբերական]] արտադրանքի 50%-ը բաժին էր ընկնում Ստեփանակերտին<ref name="Արցախ">{{Cite web |author=[[Վահրամ Բալայան]] |date=2020 |title=«Արցախի Հանրապետության բնակավայրերի պատմության ուրվագծեր» |url=http://www.historyofarmenia-am.armin.am/images/menus/2767/Balayan1.pdf |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 8 |website=historyofarmenia-am.armin.am |page=24}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>: Երկրում զարգացած է եղել [[մետաքսագործություն]]ը, որի գլխավոր [[ձեռնարկություն]]ն եղել է [[Ստեփանակերտի մետաքսի գործարան]]ը<ref>{{Cite web |author=Կ․ Ա․ Հարությունյան |date=2010 թ. |title=Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի արդյունաբերության վերակառուցումը պատերազմական պայմաններում (1941-1942 թթ․) |url=https://arar.sci.am/Content/39077/file_0.pdf |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=arar.sci.am}}</ref>։ 2023 թվականին, Արցախի շրջափակման պատճառով գործարանը և նրա շենքում գործող կարի երեք արտադրամասերը, թելի գործարանն ու գորգագործարանը փակվել էին<ref>{{Cite web |date=2023 թ. մարտի 6 |title=Արցախ․ Մետաքսկոմբինատը կանգնել է, աշխատակիցները՝ պարապուրդի մատնվել |url=https://www.civilnet.am/news/693850/ |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=civilnet.am}}</ref>։ <gallery class="center"> Պատկեր:Armenian carpet by ArtsakhCarpet.jpg|«[[Ղարաբաղ Կարպետ|Արցախ Կարպետ]]»-ում պատրաստված [[հայկական գորգ]]։ Պատկեր:Artsakhcarpet.jpg|Գորգագործության ընթացք՝ «Արցախ Կարպետ»-ում։ Պատկեր:CarpetArtsakh.jpg|Գորգագործության ընթացք՝ «Արցախ Կարպետ»-ում։ </gallery> Աննախադեպ զարգացում էր ապրել ծառայությունների ոլորտը<ref name="Արցախ" />: Մայրաքաղաքում գործում էին առևտրի 1200 օբյեկտներ, 15 բանկեր և բանկերի մասնաճյուղեր, 11 հյուրանոցներ՝ «Պարկ հոթել Արցախ», [[Արմենիա հյուրանոց (Ստեփանակերտ)|«Արմենիա»]], «Նաիրի», «Եվրոպա», «Հեղնար», «Վալեքս Գարդեն հոթել», «Լոտոս», «Երևան», «Էդ-Էմ», «ՖԴ Սոֆիա», «Ստենդալ Հոթել»<ref name="Արցախ" />: == Տրանսպորտ == Ստեփանակերտը ավտոճանապարհների կարևոր հանգույց է։ Այստեղից սկսվում են Ստեփանակերտ-[[Շուշի]]-[[Բերձոր]]-[[Գորիս]]-[[Ջերմուկ]]-[[Երևան]], Ստեփանակերտ-[[Ննգի]]-[[Մարտունի]], Ստեփանակերտ-[[Կարմիր Շուկա]]-[[Մարտունի]] ավտոճանապարհները։ Խորհրդային տարիներին Ստեփանակերտը երկաթգծով կապված էր Բաքու-Թբիլիսի երկաթուղային մայրուղու Եվլախ կայարանի հետ։ === Հասարակական տրանսպորտ === Ստեփանակերտի հասարակական տրանսպորտը ներկայացված է «Գազել», «Մերսեդես», «Հյոնդայ Քանթրի» և «Բոգդան» ավտոբուսներով, որոնց ավտոպարկը միշտ լրացնում են նոր ավտոմեքենաներ։ Անխափան է գործում Հայաստանի հետ ավտոմոբիլային տրանսպորտը։ === Երկաթուղային տրանսպորտ === Խորհրդային տարիներին Ստեփանակերտը երկաթգծով կապված էր Բաքու-Թբիլիսի երկաթուղային մայրուղու Եվլախ կայարանի հետ։ === Օդանավակայան === [[Պատկեր:Stepanakert Airport Daytime.JPG|300px|աջից|մինի|[[Իվանյան]] բնակավայրի մոտ գտնվող օդանավակայանի գլխավոր մասնաշենքը]] {{main|Ստեփանակերտի օդանավակայան}} Ունի օդանավակայան, որը խորհրդային տարիներին օդային գծերով կապված էր Երևանի, [[Թբիլիսի]]ի, [[Գյումրի]]ի և [[Հյուսիսային Կովկաս]]ի մի շարք քաղաքների հետ։ Օդանավակայանը 1988-1994 թթ. Ադրբեջանի բարբարոսների կողմից հիմնահատակ ավերվել է։ Հետպատերազմյան ողջ շրջանում օդանավակայնը գործել է ուղղաթիռով թռիչքների համար։ Վերջին տարիներին Ստեփանակերտի օդանավակայանը վերակառուցվել է և այժմ ունի միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող բոլոր պայմանները, սակայն ինքնաթիռով թռիչքներ դեռևս չեն իրականացվում։ == Հասարակություն == === Կրոն === {{Հիմնական|Արցախի թեմ}} === Առողջապահություն === Ստեփանակերտում գործում են առողջապահական մի շարք հաստատություններ, որոնք սպասարկում են թե՛ մայրաքաղաքի և թե՛ ողջ հանրապետության բնակչությանը։ Հաստատությունների ցանկը հետևյալն է՝ * «Հանրապետական հիվանդանոց» ՓԲԸ * «Արևիկ» ՓԲԸ (մանկական հիվանդանոց) * «Մոր և մանկան առողջության պահպանման կենտրոն» ՓԲԸ * «Արմինե Փակումյանի անվան պոլիկլինիկա» ՓԲԸ * «Ինֆեկցիոն հիվանդանոց» ՓԲԸ * «Հակապալարախտային դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Ուռուցքաբանական դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Մաշկավեներոլոգիական դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Հոգեթմրաբանական դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Ստոմատոլոգիա» ՓԲԸ * «Կանխարգելիչ ախտահանման բաժանմունք» ՓԲԸ * «Ստեփանակերտի շտապ բժշկական օգնության կայան» ՓԲԸ * «Քերոլայն Քոքսի անվան վերականգնողական կենտրոն» ՊՈԱԿ * «Դատաբժշկական փորձաքննության բյուրո» ՓԲԸ * «Համաճարակաբանության և հիգիենայի կենտրոն» ՊՈԱԿ։ Քաղաքի տարածքում գործում են ատամնաբուժական մի շարք մասնավոր փոքր կենտրոններ և կլինիկաներ ևս<ref name="ՀՂ"/>։ == Մշակույթ == [[Պատկեր:Ստեփանակերտի թատրոնի շենք.jpg|մինի|315x315փքս|Ստեփանակերտի թատրոնի շենք]] Արցախի մշակութային կյանքում անգնահատելի դեր է խաղում Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնը (հիմնադրվել է 1932 թվականին)։ Ավելորդ չէ նշել, որ ադրբեջանական տիրապետության տարիներին հայկական մարզի միակ պետական դրամատիկական թատրոնի խաղացանկից գրեթե լրիվ հանվել էին հայ ժողովրդի պատմությանը, կյանքին վերաբերող գործերի բեմադրությունները։ Նույնիսկ թատրոնի ցուցանակից հանվել էր հայկական բառը։ Այժմ Ստեփանակերտի հայկական դրամատիկական թատրոնը նոր վերելք է ապրում, ամուր կապեր է ստեղծել Երևանի թատերական օջախների հետ։ Քաղաքի ու ամբողջ երկրամասի կյանքում 1959 թվականից յուրահատուկ դեր է խաղում հայկական երգի ու պարի պետական համույթը, որը մեծ հաջողությամբ ելույթներ է ունենում նաև Երևանում և Հայաստանի այլ բնակավայրերում։ 2000 թվականին ստեղծվել է [[Մենք ենք, մեր սարերը (համույթ)|«Մենք ենք, մեր սարերը»]] հայկական երգի-պարի համույթը, որը գործել է քաղաքում մինչև 2023 թվականը<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ մարտի 2 |title=«Մենք ենք, մեր սարերը» արցախյան երգի-պարի համույթի համերգը (լուսանկարներ) |url=https://hetq.am/hy/article/164715 |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 23 |website=hetq.am}}</ref>։ Ստեփանակերտի ռադիոհանգույցը և հեռուստատեսությունը ամեն օր հայերենով հաղորդումներ էր տալիս քաղաքի ու հանրապետության բնակչության համար։ 1960-ական թվականներից այստեղ ընդունվել են նաև հեռուստահաղորդումներ, բայց, ցավոք, մինչև 1988 թվականը՝ միայն ադրբեջաներեն և ռուսերեն լեզուներով։ Ոչ միայն ԼՂԻՄ հայկական բոլոր բնակավայրերը, այլև մարզային կենտրոն Ստեփանակերտը հնարավորություն չունեին դիտելու և լսելու հայկական հեռուստատեսության հաղորդումները։ [[Արցախյան շարժում|Արցախյան շարժման]] հետ կապված, մարզի հայության միահամուռ պահանջով, 1988 թվականի մայիսի սկզբից Ստեփանակերտը ոչ միայն ընդունում է հայկական հեռուստահաղորդումները, այլև հայ մասնագետների աջակցությամբ այստեղ կազմակերպվեցին տեղական հեռուստահաղորդումներ։ Այժմ Ստեփանակերտում գործում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հեռուստահաղորդումների կենտրոնը։ === Կրթություն === Ստեփանակերտը Արցախի կրթության, մշակութային կարևոր կենտրոնն է։ 1920-ական թվականներին այստեղ բացվել է գյուղատնտեսական տեխնիկում, իսկ 1940-ական թվականներին՝ երկամյա ուսուցչական ինստիտուտ, որը կարճ ժամանակից հետո փակվել է։ 1970-ական թվականներին բացվել էր մանկավարժական ինստիտուտ՝ հայկական, ռուսական և ադրբեջանական բաժանմունքներով։ Այստեղ մինչև 1993 թվականը գործում էին Կիրովականի մանկավարժական և [[Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան|Երևանի ճարտարագիտական]] համալսարանների մասնաճյուղերը, որոնց հիման վրա կազմակերպվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական համալսարանը (այժմ՝ [[Արցախի պետական համալսարան|Արցախի Պետական Համալսարանը]])։ 2015 թվականի դրությամբ՝ մայրաքաղաքում գործում է 2 պետական և 3 մասնավոր բարձրագույն ուսումնական հաստատություն։ Պետական բուհերն են. * Արցախի պետական համալսարան. * «Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան» հիմնադրամի Ստեփանակերտի մասնաճյուղ։ Ոչ պետական բուհերն են. * «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարան. * «Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարան. * «Գյուրջյան» կիրառական արվեստի ինստիտուտ։ Կա նաև 4 ուսումնարան. * «[[Ստեփանակերտի Թամարա Քամալյանի անվան պետական բժշկական քոլեջ|Թամարա Քամալյանի անվան պետական բժշկական քոլեջ]]» ՊՈԱԿ. * Ստեփանակերտի պարարվեստի քոլեջ. * Ստեփանակերտի՝ Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական քոլեջ. * Ստեփանակերտի արհեստագործական քոլեջ<ref name="ՀՂ">Հակոբ Ղահրամանյան, «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերը», «Ճարտարագետ», Երևան, 2015</ref>։ Ստեփանակերտում գործում է 12 հանրակրթական դպրոց՝ 6 747 աշակերտով, ինչպես նաև Ստեփանակերտի «Կոմիտասի անվան երաժշտական դպրոց» և «Գյուրջյանի անվան արվեստի դպրոց» ՊՈԱԿ-ները։ Համայնքն ունի 5 հիմնական մանկապարտեզ՝ 3 պետական, 1 Հայ ավետարանչական ընկերության և 1 «Սոսե» Հայ օգնության միության։ Բացի դրանցից, գործում են մասնավոր մի շարք մանկապարտեզներ։ Ընդհանուր առմամբ, 1313 երեխա է հաճախում Ստեփանակերտի մանկապարտեզներ<ref name="ՀՂ"/>։ Ստեփանակերտում գործել են հետևյալ դպրոցները․ * [[Ստեփանակերտի Խաչատուր Աբովյանի անվան թիվ 1 հիմնական դպրոց|Խաչատուր Աբովյանի անվան թիվ 1 հիմնական դպրոց]] * Աշոտ Ղուլյանի անվան թիվ 2 հիմնական դպրոց * Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի անվան թիվ 3 միջնակարգ դպրոց * Մեսրոպ Մաշտոցի անվան թիվ 4 հիմնական դպրոց * Հայկ Բալասանյանի անվան թիվ 5 հիմնական դպրոց * Թիվ 6 հիմնական դպրոց * Անդրեյ Սախարովի անվան թիվ 8 ավագ դպրոց * Հովհաննես Թումանյանի անվան թիվ 9 հիմնական դպրոց * Ավետիք Իսահակյանի անվան թիվ 10 հիմնական դպրոց * Վիտալի Ջհանգիրյանի անվան թիվ 11 ավագ դպրոց * Թիվ 12 հիմնական դպրոց * Արտաշես Շահինյանի անվան ֆիզմաթ դպրոց * Եղիշե Չարենցի անվան թիվ 7 հիմն․ դպրոց 1924 թվականին բացվել է ներկայիս Ստեփանակերտի հանրապետական գրադարանը։ Բացի դրանից, մասսայական մի շարք գրադարաններ են գործում նաև քաղաքի տարբեր մասերում։ Մայրաքաղաքի մշակութային օջախների շարքում իր կարևոր դերն ունի պատմության թանգարանը, որտեղ ցուցադրված են Արցախ-Ղարաբաղ աշխարհի հնագույն հայկական տնտեսական, մշակութային կյանքին, պատմությանը վերաբերող, մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող բազմաթիվ ցուցանմուշներ։ == Ճարտարապետություն և տեսարժան վայրեր == === Քաղաքաշինություն === Ստեփանակերտի հատակագծման և կառուցապատման առաջին նախագիծը կազմվել է 1926 թվականին՝ ճարտարապետ [[Ալեքսանդր Թամանյան]]ի կողմից։ Երկրորդ նախագիծը կազմվել է 1938 թվականին՝ ճարտարապետ Նիկոլայ Սլոբոտյանիկի ղեկավարությամբ և երրորդը՝ 1968 թվականին՝ ճարտարապետ Բորիս Դադաշյանի կողմից՝ պահպանելով Թամանյանի նախնական պլանը։ 2000 թվականին կազմվում է չորրորդ նախագիծը «Հայնախագիծ» ինստիտուտի կողմից (ճարտարապետ՝ Սերգեյ Ամիրաղյան)։ Այս նախագծում ևս պահպանվել է թամանյանական նախագիծը<ref>{{Cite book |last=Մկրտչյան |first=Շահեն |title=Հայկական Սովետական Հանրագիտարան |year=1985 |location=Երևան |pages=124-125}}</ref><ref>{{Cite web |title=Հայկական Հանրագիտարան |url=https://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1611 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312184832/https://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1611 |archive-date=2023-03-12 |accessdate=2023 թ․ մարտի 12 |website=www.encyclopedia.am}}</ref><ref name="armedia">{{Cite web |date=2015 թ. օգոստոսի 8 |title=Ճանաչե՛նք Արցախը. Ստեփանակերտ |url=https://armedia.am/arm/news/21902/tchanache%D5%9Bnq-arcakhy-stepanakert.html |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 14 |website=armedia.am}}</ref>։ Ստեփանակերտի փողոցները՝ {{սյուն}} * Աբովյան * [[Ազատամարտիկների փողոց (Ստեփանակերտ)|Ազատամարտիկների]] * Ալեք Մանուկյան * Ամիրյան * Այգեկցի * Աջափնյա * Առաքել Առաքելյան * Առուշանովի * Արթուր Մկրտչյան * Գալստյան * Գարեգին Նժդեհի * Գյուրջյան * Գրիգոր Լուսավորչի * Գուսան Աշոտ * Դանիել-Բեկ Փիրումյան * Դավիթ Բեկի * Դուդինի * Ենիկոլոպովի * Զորավար Անդրանիկի * Թումանյան * Թևոսյան * Իսրայել Օրի * Իսրայելյան * Խուդյակովի * [[Ադմիրալ Իսակովի փողոց (Ստեփանակերտ)|Ծովակալ Իսակովի]] * Կամոյի * Կնունյանցների * Կրուգովայա * Հակոբ Հակոբյան * Հեքիմյան * Հովհաննիսյան * Մաշտոցի * Մարիետա Շահինյան * Մարշալ Բաղրամյան * Մարտունու * Մեհրաբյան * Միրզաբեկյան * Մխիթար Գոշի * Մխիթար Սպարապետ * Նաբերեժնայա * Նագորնայա * Նալբանդյան * [[Նելսոն Ստեփանյան փողոց (Ստեփանակերտ)|Նելսոն Ստեփանյան]] * Ռուբենի * Սախարովի * Սասունցի Դավթի * Սևունցի * Վազգեն Սարգսյան * Վաղարշ Վաղարշյան * Վարդան Մամիկոնյան * Վիլյամ Սարոյան * Տիգրան Մեծի * Տոլստոյի * [[Ուլուբաբյան փողոց (Ստեփանակերտ)|Ուլուբաբյան]] * Փաշաևի * Փետրվարի 20-ի * Քրիստափոր Իվանյան {{սյունակ ավարտ}} === Կամուրջներ === {{Հիմնական|Մազի կամուրջ (Ստեփանակերտ)}} === Արցախի նախագահական նստավայրը և Վերածննդի հրապարակը === {{Հիմնական|Վերածննդի հրապարակ (Ստեփանակերտ)}} === Պատմամշակութային հուշարձաններ === Ստեփանակերտ քաղաքի տարածքում եղել են տարբեր դարերով թվագրվող պատմամշակութային հուշարձաններ, որոնք թվագրվում են քարեդարով, բրոնզեդարով, վաղ միջնադարով, միջնադարով և ավելի ուշ ժամանակաշրջաններով<ref name="stepanakert.am պատմություն">[http://stepanakert.am/?section=resources/index&type=4 Ստեփանակերտ քաղաքի պատմության մասին տեղեկություններ stepanakert.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220323081606/http://stepanakert.am/?section=resources%2Findex&type=4 ''(արխիվացված 23․03․2022թ․)'']</ref>։ Հայտնաբերվել են տարբեր դարերով թվագրվող բնակատեղիներ (գյուղատեղիներ)<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>, տասնյակ եկեղեցիներ<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>, կամուրջներ<ref name="Արցախի կամուրջներ գիրք">[[Սամվել Կարապետյան (հուշարձանագետ)|Սամվել Կարապետյան]], [[Արցախի կամուրջները (գիրք)|«Արցախի կամուրջները»]], Երևան, 2009 թվական, [http://www.raa-am.com/raa/pdf_files/56.pdf ''էլեկտրոնային տարբերակ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927073424/http://www.raa-am.com/raa/pdf_files/56.pdf |date=2021-09-27 }}։</ref>, հազարավոր խաչքարեր և տապանաքարեր<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ === Տեսարժան վայրեր === * [[Սուրբ Աստվածամոր Հովանու մայր տաճար]] - քաղաքի նոր եկեղեցին * [[Մենք ենք, մեր սարերը (կոթող)|Մենք ենք, մեր սարերը]] հուշարձան === Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված հուշարձաններ === * [[Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Ստեփանակերտ)]] * [[Հայոց ցեղասպանության խաչ-հուշարձան (Ստեփանակերտ)]] <gallery class="center"> Պատկեր:Նելսոն Ստեփանյան.jpg|[[Նելսոն Ստեփանյանի կիսանդրի (Ստեփանակերտ)|Նելսոն Ստեփանյանի կիսանդրին]] Պատկեր:Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Ստեփանակերտ).JPG|[[Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Ստեփանակերտ)|Հայոց ցեղասպանության հուշարձանը]] </gallery> == Քույր քաղաքներ == * {{Դրոշ|ԱՄՆ}} [[Մոնթեբելլո]], [[ԱՄՆ]] * {{Դրոշ|Աբխազիա}} [[Սուխում]], [[Աբխազիա]] * {{Դրոշ|Հայաստան}} [[Երևան]], [[Հայաստան]] * {{Դրոշ|Իսպանիա}} [[Սան Սեբաստիան]], [[Իսպանիա]] == Նշանավոր մարդիկ == * [[Բակո Սահակյան]] (ծն․ 1960), հայ պետական գործիչ, [[գեներալ-գնդապետ]], [[Արցախի նախագահ]] (2007-2020), * [[Վալերի Գրիգորյան]] (ծն․ 1952), հայ ռազմական գործիչ, [[գեներալ-լեյտենանտ]], [[ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ պետ]]ի տեղակալ (2009-2012)։ === 44-րյա պատերազմի մասնակիցներ === * Աշոտ Վազգենի Աբրահամյան (1994-2020), հայ զինվորական գործիչ, լեյտենանտ։ * Արմեն Արկադիի Աբրահամյան (1973-2020), հայ զինվորական գործիչ, ենթասպա։ * Սուրեն Սամվելի Աբրահամյան (1995-2020), հայ զինվորական գործիչ, Արցախի ԱԱԾ-ի սպա։ * Կարեն Վագիֆի Ալեքսանյան (1980-2020), հայ զինվորական գործիչ, շարքային։ * Սասուն Իվանի Ալեքսանյան (1992-2020), հայ զինվորական գործիչ, ավագ լեյտենանտ, Քառօրյա պատերազմի մասնակից։ * Գագիկ Լևոնի Ալլահվերդյան (1976-2020), հայ զինվորական գործիչ, կապիտան, Քառօրյա պատերազմի մասնակից, [[Արցախի Հանրապետության Մարտական խաչ 2-րդ աստիճանի շքանշան|«Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանակիր]] (Արցախ)։ * Լեոնիդ Ջոնիկի Ալլահվերդյան (2000-2020), հայ զինվորական գործիչ, շարքային։ * Արման Սամվելի Աղաբաբյան (2001-2020), հայ զինվորական գործիչ, շարքային։ * Արշակ Վազգենի Ավագիմյան (1990-2020), հայ զինվորական գործիչ, զորամասի բաժանմունքի պետ, կապիտան, Քառօրյա պատերազմի մասնակից։ * [[Արայիկ Գրիգորյան (ռազմական գործիչ)|Արայիկ Սերգեյի Գրիգորյան]] (1970-2020), հայ ռազմական գործիչ, Արցախի ԱԱԾ տնօրենի առաջին տեղակալ (2019-2020), գեներալ-մայոր, [[Արցախի հերոս]]։ * Արսեն Գարիկի Մադիյան (1999-2020), հայ զինվորական գործիչ, ՊԲ պայմանագրային, սերժանտ։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=124}} {{ԼՂՀ քաղաքներ}} {{ԼՂՀ վարչական բաժանում}} {{Ասիական երկրների մայրաքաղաքներ}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:1923 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուրվական քաղաքներ]] [[Կատեգորիա:Ստեփանակերտ]] h1ovhwqqz0pnrlpinvmolc62198a21a 10953665 10953663 2026-10-22T10:25:35Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-56486-83|~2026-56486-83]] ([[User talk:~2026-56486-83|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:ԱշբոտՏՆՂ|ԱշբոտՏՆՂ]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10909800 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր2 | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Ստեփանակերտ | բնօրինակ անվանում = - | զինանշան = Coat of arms of Stepanakert.svg | դրոշ = Flag_of_Stepanakert,_Artsakh.svg | պատկեր = Stepanakert collection.jpg | պատկերի նկարագրում = | lat_deg = 39 | lat_min = 49 | lat_sec = 04.1 | lat_dir = N | lon_deg = 46 | lon_min = 45 | lon_sec = 03.2 | lon_dir = E | CoordAddon = | CoordScale = | երկիր1 = Արցախ | երկիր2 նշում = բռնազավթված և հայաթափված | ղեկավարի պաշտոն = Քաղաքապետ | ղեկավար = [[Դավիթ Սարգսյան]]<ref name="stepanakert.am Ստեփանակերտի քաղաքապետ">[http://stepanakert.am/index.php?section=resources/index&type=1&subtype=1 Ստեփանակերտի քաղաքապետ Դավիթ Ալբերտի Սարգսյանի մասին տեղեկություններ stepanakert.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220323164309/http://stepanakert.am/index.php?section=resources%2Findex&type=1&subtype=1 ''(արխիվացված 23․03․2022թ․)'']</ref> | առաջին հիշատակում = Vդ․ | այլ անվանումներ = Վարարակն (մինչև [[1847]])<br />([[1847]]-[[1874]]) | տվյալ կարգավիճակում = [[1922]] | տարածք = | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | պաշտոնական լեզու = [[Հայերեն]]<ref name="Արցախի սահմանադրություն">[http://www.nankr.am/hy/1838 Արցախի Հանրապետության սահմանադրություն, ընդունված 2017 թվականի փետրվարի 20-ին,] [https://web.archive.org/web/20220323165812/http://www.nankr.am/hy/1838 ''(արխիվացված 23․03․2022թ․)'']։</ref> | բնակչություն = 56,6<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | մարդահամարի թվական = 2017<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | կրոնական կազմ = Քրիստոնեություն | ժամային գոտի = +4 | հեռախոսային կոդ = +374 47 9<ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական"/> և +374 97<ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական"/> | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 300 | Վիքիպահեստում = Stepanakert | զինանշան1 = Coat of arms of Stepanakert.svg | դրոշ1 = Flag of Stepanakert, Artsakh.svg | երկիր2 = Ադրբեջան }} '''Ստեփանակերտ''', քաղաք [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետության]] կենտրոնական մասում<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015">[https://artsakhlib.am/2018/06/06/%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82-%D5%AC%D5%B2%D5%B0-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AE%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%BE%D5%B8/ Հակոբ Ղահրամանյան, Տեղեկատու Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի, Երևան, Ճարտարագետ, 2015 թ.։]</ref>։ Մինչև Ադրբեջանի կողմից [[Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումներ (2023)|Արցախի Հանրապետության բնակչության էթնիկ զտումները]] հանդիսացել է երկրի մայրաքաղաքը և բնակչության թվաքանակի ու զբաղեցրած տարածքի տեսակետից խոշորագույն բնակավայրը<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/><ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական"/><ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ 1991 թվականից մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերի վերջ Ստեփանակերտը վերահսկվում էր [[Արցախի Հանրապետություն|ԱՀ]]-ի կողմից, իսկ [[2023]] թվականի սեպտեմբերին [[Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023)|Ադրբեջանի ներխուժումից հետո]] մայրաքաղաքն անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ և հայաթափվեց<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/articles/cxe42xp2gxeo}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 թ․ հոկտեմբերի 15 |title=Алиев поднял флаг Азербайджана в Ханкенди |url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2023/10/15/1000690-aliev-podnyal/ |access-date=2024 թ․ ապրիլի 9 |website=Ведомости |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |last=Узел |first=Кавказский |title=Алиев заявил о многолетних попытках посредников заморозить карабахский конфликт |url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/393450 |access-date=2024 թ․ ապրիլի 9 |website=Кавказский Узел}}</ref>։ Այժմ՝ քաղաք-ուրվական<ref>{{Cite web |last=Aghayev |first=Arshaluys Barseghyan, Ismi |date=2023 թ․ հոկտեմբերի 2 |title=UN mission arrives to empty streets in Nagorno-Karabakh |url=https://oc-media.org/un-mission-arrives-to-empty-streets-in-nagorno-karabakh/ |access-date=2024 թ․ ապրիլի 9 |website=OC Media |language=en-US}}</ref>։ == Անուն == Բնակավայրի պատմական անունը Վարարակն է, որը կիրառվել է մինչև 19-րդ դար<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ Արցախում [[Խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում|խորհրդային կարգերի հաստատումից]] հետո՝ 1923 թվականին, խորհրդային իշխանությունները բնակավայրը վերանվանել են Ստեփանակերտ ի պատիվ [[Բաքվի կոմունա]]յի ղեկավար, [[Բաքվի 26 կոմիսարներ]]ի առաջնորդ, Կովկասի բոլշևիկների առաջնորդ [[Ստեփան Շահումյան]]ի<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ Ներկայում քաղաքը պաշտոնապես կոչվում է Ստեփանակերտ<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] պաշտոնական փաստաթղթերում 1800-ական թվականների երկրորդ կեսից բնակավայրի տարածքը ներկայացվում էր Մինգրելսկ անունով<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ Ադրբեջանցիները քաղաքն անվանում են Խանքենդի։ Խանքենդի անունը սկսվել է օգտագործվել Վարարակն գյուղի (ներկայիս Ստեփանակերտ քաղաքի) տարածքում Ցարական Ռուսաստանի Մինգրելյան Եգերական գնդի տեղակայումից հետո, երբ ռուսների կողմից տարածքին Մինգրելսկ կոչելուն զուգահեռ թուրքերը այն սկսել էին անվանել Խանքենդի։ Այդ բառն առաջացել է Շուշի քաղաքում նստող [[Ղարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի խանության]] [[Մեհտի Ղուլի խան]]ի անունով (տվյալ ժամանակ արդեն Ռուսական կայսրության բանակի գեներալ-մայոր)։ Վերջինը Վարարակն գյուղի տարածքը [[կապալ]]ով վերցրել էր հայ իշխանական [[Մելիք-Շահնազարյաններ]] տոհմից և տվել ռուսական զորագնդին, որի հրամանատար [[Հասան խան Ուցմիև]]ը խանի փեսան էր<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ == Ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր == [[Պատկեր:Stepanakert June 2015.jpg|մինի|315x315փքս|Ընդհանուր տեսարան Ստեփանակերտից]] === Աշխարհագրական դիրք === Ստեփանակերտը գտնվում է [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հարավ-արևելյան մասում<ref name="president.nkr.am Արցախի մասին պաշտոնական">[http://president.nkr.am/am/nkr/generalInformation/ Արցախի Հանրապետության մասին տեղեկություններ Արցախի նախագահի կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220324121811/http://president.nkr.am/am/nkr/generalInformation/ ''(արխիվացված 24․03․2022թ․)'']։</ref>՝ [[Արցախի լեռնաշղթա]]յի նախալեռնային գոտու ոչ մեծ հարթության վրա` [[Կարկառ (գետ)|Կարկառ գետ]]ի վտակ Վարարակնի ձախ ափին, 850 մետր բարձրության վրա։ Շրջապատված է անտառներով, այգիներով։ Ստեփանակերտը այժմ ունի 25,6 կմ² տարածք։ === Կլիմա === Ստեփանակերտն ունի մեղմ կլիմայական պայմաններ։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -0,2&nbsp;°C, իսկ հուլիսինը՝ +22,4&nbsp;°C, օգոստոսինը՝ +22,2&nbsp;°C։ Մթնոլորտային տեղումները տարեկան միջին հաշվով կազմում են 535 մմ։ {{Եղանակի Աղյուսակ |location = Ստեփանակերտ |single line = yes |metric first = yes |Jan high C = 4.7 |Feb high C = 5.2 |Mar high C = 9.0 |Apr high C = 16.1 |May high C = 19.5 |Jun high C = 24.5 |Jul high C = 28.1 |Aug high C = 27.1 |Sep high C = 23.2 |Oct high C = 16.4 |Nov high C = 11.4 |Dec high C = 7.3 |year high C = 16.0 |Jan mean C = 0.0 |Feb mean C = 1.0 |Mar mean C = 3.5 |Apr mean C = 9.2 |May mean C = 12.8 |Jun mean C = 16.0 |Jul mean C = 20.4 |Aug mean C = 19.5 |Sep mean C = 16.0 |Oct mean C = 10.8 |Nov mean C = 5.1 |Dec mean C = 2.4 |year mean C = 9.7 |Jan low C = -2.6 |Feb low C = -2.5 |Mar low C = 1.1 |Apr low C = 7.0 |May low C = 11.0 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 18.4 |Aug low C = 17.4 |Sep low C = 14.2 |Oct low C = 8.7 |Nov low C = 4.0 |Dec low C = 0.1 |year low C = 7.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 19 |Feb precipitation mm = 25 |Mar precipitation mm = 42 |Apr precipitation mm = 49 |May precipitation mm = 102 |Jun precipitation mm = 79 |Jul precipitation mm = 41 |Aug precipitation mm = 27 |Sep precipitation mm = 34 |Oct precipitation mm = 39 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 13 |year precipitation mm = 505 |Jan precipitation days = 6 |Feb precipitation days = 6 |Mar precipitation days = 10 |Apr precipitation days = 10 |May precipitation days = 14 |Jun precipitation days = 10 |Jul precipitation days = 4 |Aug precipitation days = 4 |Sep precipitation days = 6 |Oct precipitation days = 6 |Nov precipitation days = 5 |Dec precipitation days = 4 |year precipitation days = 85 |source 1 = NOAA<ref name = NOAA>{{Cite web |title=Stepanakert Climate Normals 1961–1990 |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/AJ/37895.TXT |accessdate=2015 թ․ մարտի 22 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> |date=August 2010 }} == Պատմություն == === Հնագույն շրջան === Ստեփանակերտը [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հնագույն բնակատեղիներից մեկն է։ [[Քարե դար]]ի և [[բրոնզի դար]]ի ժամանակաշրջաններում Ստեփանակերտի տարածքում եղել են մի շարք բնակատեղիներ։ Քաղաքի տարածքում և շրջակայքում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը վկայում են, որ այն ունի նաև Վանի թագավորության ժամանակներով թվագրվող հնագիտական շերտ<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ Վարարակն գյուղը, որի հիման վրա ձևավորվել է ներկայիս Ստեփանակերտ քաղաքը, ունի ավելի քան 2000-ամյա պատմություն<ref name="Հակոբ Ղահրամանյան Տեղեկատու 2015"/>։ === Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջան === 1847 թվականին, երբ տարածաշրջանը անցել էր [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] տիրապետության ներքո, Վարարակն գյուղի մոտ է տեղակայվում ռուսական զորագունդը, որի հրամանատարն էր [[Հասան խան Ուցմիև]]ը։ Զորքի սպասարկման համար շուրջ 60 ընտանիք բնակություն է հաստատում Վարարակն բնակավայրի մոտ։ Այդ տարածքը ռուսական զորքին էր տվել [[Շուշի]] քաղաքում նստող [[Ղարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի խանության]] [[Մեհտի Ղուլի խան]], ով տվյալ ժամանակ արդեն Ռուսական կայսրության բանակի գեներալ-մայոր։ Վերջինը Վարարակն գյուղի տարածքը [[կապալ]]ով վերցրել էր հայ իշխանական [[Մելիք-Շահնազարյաններ]] տոհմից։ Հայտնի է նաև, որ Վարարակնի մոտից ռուսական բանակի հեռանալուց հետո Մելիք-Շահնազարյանների ժառանգները դատաիրավական գործընթաց սկսեցին, որպեսզի իրենց պատկանող տարածքները վերադարձնեն։ Գործընթացը շարունակվեց մինչև 1917 թվականը և դադարեցվեց, քանի որ Ռուսական կայսրությունում տեղի ունեցավ [[Ռուսական հեղափոխություն|փետրվարյան հեղափոխությունը]]<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ Արցախում խորհրդային կարգերի հաստատման նախօրեին Վարարակն բնակավայրը ավերվել էր թուրքական բանակի ու թաթարական զորքի կողմից։ Այդ ժամանակ, զուգահեռաբար տեղի ունեցան [[Շուշիի ջարդեր]]ը, որի հետևանքով բնակչության հայազգի մեծամասնությունը ենթարկվեց մասսայական կոտորածի, բռնագաղթի և թալանի<ref name="stepanakert.am պատմություն"/><ref>«Կոմունիստ» թերթ, Բաքու, 1923 թվականի սեպտեմբերի 18-ի համար, թիվ 118։</ref>։ === Խորհրդային Միության ժամանակաշրջան === Մինչև 1978 թվականը Ստեփանակերտը մարզային վարչական կենտրոն լինելուց բացի, նաև համանուն շրջանի կենտրոն էր։ 1978 թվականից հետո Ստեփանակերտի շրջանը վերանվանվում է [[Ասկերանի շրջան (ԼՂԻՄ)|Ասկերանի շրջան]], իսկ շրջանի կենտրոնը դառնում է [[Ասկերան]] ավանը: === Արցախյան ազատամարտ === {{Հիմնական|Արցախյան ազատամարտ|Ստեփանակերտի պաշարում և ռմբակոծում}} === 44-օրյա պատերազմ === {{Հիմնական|44-օրյա պատերազմ|Ստեփանակերտի ռմբակոծում (2020)}} === Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023) === {{Հիմնական|Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023)}} 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը լայնամասշտաբ հրթիռա-հրետակոծությամբ [[Ադրբեջանի ներխուժում Արցախ (2023)|հարձակում սկսեց]] Արցախի վրա, որի ժամանակ հրետակոծվեց նաև Ստեփանակերտը<ref>{{Cite web |title=120 000 խաղաղ բնակչության կյանքը վտանգի տակ է. Աշխարհը չպետք է թույլ տա 2-րդ Հայոց ցեղասպանության կրկնություն.Վարդանյան |url=https://news.am/arm/news/781650.html |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 17 |website=news.am}}</ref>։ == Կառավարման մարմիններ == === Ստեփանակերտի կառավարություն === {{Հիմնական|Ստեփանակերտի քաղաքապետ}} Ստեփանակերտի [[Գործադիր իշխանություն|գործադիր իշխանության]] ղեկավարը [[Ստեփանակերտի քաղաքապետ]]ն է: Ստեփանակերտի քաղաքապետը իրականացնում է Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ընդհանուր կառավարումը, համակարգում և վերահսկում է քաղաքապետի գլխավոր խորհրդականի, խորհրդականների, օգնականների, քաղաքապետի մամուլի քարտուղարի և ենթակա վարչությունների աշխատանքը։ === Արցախի կառավարման մարմիններ === [[Պատկեր:Presidential, NKR, Stepanakert.jpg|thumb|[[Արցախի նախագահական նստավայր]]]] Բացի քաղաքային իշխանություններից ու հաստատություններից, այստեղ են կենտրոնացված երկրի պետական բարձրագույն մարմինները, գիտակրթական և մշակութային բազմաթիվ հաստատություններ, բազմաթիվ կազմակերպությունների գլխավոր գրասենյակներ։ Մասնավորապես Ստեփանակերտում է գտնվում Արցախի Հանրապետության [[Արցախի նախագահ|նախագահի]] նստավայրը, [[Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողով|Ազգային ժողովը]], [[Արցախի Հանրապետության կառավարություն|Կառավարությունը]], բոլոր նախարարություններն ու գերատեսչությունները։ == Վարչատարածքային բաժանում == Ստեփանակերտը վարչատարածքային բաժանման չի ենթարկվել, սակայն իր շրջագծի մեջ են գտնվում մի շարք նախկին բնակավայրեր, որոնք հետագայում դարձել են քաղաքի թաղամասերը<ref name="armedia" />: Ստեփանակերտի թաղամասերը՝ * Աջափնյակ * Արեշ * Արմենավան * Կրկժան * [[Հայկավան (Ստեփանակերտի թաղամաս)|Հայկավան]] * Մելիքավան == Պաշտոնական խորհրդանիշներ == [[Պատկեր:Flag of Stepanakert, Artsakh.svg|ձախից|100px]] Ստեփանակերտի զինանշանը, դրոշը և օրհներգը քաղաքի պաշտոնապես հաստատված խորհրդանիշներն են<ref name="flagiaf">{{Cite web |title=Город Ханкенди (в 1991-2023 годах - Степанакерт) |url=http://flagiaf.ru/azerbaijan/azerbaijan.html#hanken |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227075816/http://flagiaf.ru/azerbaijan/azerbaijan.html#hanken |archive-date=2024-12-27 |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 14 |website=flagiaf.ru}}</ref>։ Ստեփանակերտի զինանշանը նախագծվել է նկարիչ Արմեն Մնացականյանի կողմից և հաստատվել 2012 թվականի հուլիսի 20-ին<ref name="flagiaf" />։ Քաղաքի նոր զինանշանի հաստատմամբ 2012 թվականին փոխվել է նաև քաղաքի դրոշը<ref name="flagiaf" />։ Վահանի մասերում պատկերված են՝ [[Վաչագան Բարեպաշտ]] թագավորը՝ խաչը ձեռքին, «[[Մե՛նք ենք մեր սարերը (կոթող)|Մենք և մեր սարերը]]» հուշարձանը, ճարտարապետության և շինարարության խորհրդանիշներ, գիրք, [[Դիմակ|թատերական դիմակ]], [[փետուր]] և [[քնար]]<ref name="flagiaf" />։ Վահանի կենտրոնում պատկերված է քաղաքի բանալին, որի մի մասը պատկերված է հավերժության նշանի տեսքով<ref name="flagiaf" />։ Վահանի տակ գրված է քաղաքի անվանումը<ref name="flagiaf" />։ == Բնակչություն == Ստորև պատկերված աղյուսակով ներկայացված է Ստեփանակերտ քաղաքի բնակչության վիճակագրական տվյալներն ըստ տարիների՝ {| class="wikitable" ! Տարի | 2008 | 2009 | 2010 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |- ! Բնակիչ | 50984<ref name="Արցախի բնակչություն 2008-2010">[http://pop-stat.mashke.org/nkr-estimation.htm Արցախի Հանրապետության բնակչություն ըստ համայնքների,] [https://web.archive.org/web/20220310100441/http://pop-stat.mashke.org/nkr-estimation.htm ''(արխիվացված 10․03․2022թ․)'']։</ref> | 51611<ref name="Արցախի բնակչություն 2008-2010"/> | 52310<ref name="Արցախի բնակչություն 2008-2010"/> | 54100<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1">[https://web.archive.org/web/20190214120154/http://stat-nkr.am/files/yearbooks/2011-2017/4_Nasl_32-54.pdf Արցախի Հանրապետության բնակչության մասին վիճակագրական տեղեկություններ հրապարակված երկրի վիճակագրական վարչության կողմից։]</ref> | 54700<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | 55400<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | 55800<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> | 56600<ref name="stat-nkr.am Արցախի բնակչություն 1"/> |- |} Ըստ [[Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտե]]ի ներկայացուցիչ Մարկո Սուչիի՝ 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախում տեղի ունեցած էթնիկ զտումներից հետո Ստեփանակերտում մի քանի հարյուր մարդ է մնացել<ref>{{Cite web |title=Ստեփանակերտում ընդամենը մի քանի հարյուր մարդ է մնացել. ԿԽՄԿ ներկայացուցիչ |url=https://www.tert.am/am/news/2023/10/03/stepanakert/4011373 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104212209/https://www.tert.am/am/news/2023/10/03/stepanakert/4011373 |archive-date=2023 թ․ նոյեմբերի 4 |accessdate=2023 թ․ նոյեմբերի 4 |website=www.tert.am |language=hy}}</ref>։ == Տնտեսություն == [[Պատկեր:2014 Stepanakert, Hotel Armenia.jpg|200px|աջից|մինի|[[Արմենիա հյուրանոց (Ստեփանակերտ)|«Արմենիա» հյուրանոցի]] շենքը 2014 թվականին:]] [[Արցախի Հանրապետության արդյունաբերություն|Արցախի Հանրապետության արդյունաբերական]] արտադրանքի 50%-ը բաժին էր ընկնում Ստեփանակերտին<ref name="Արցախ">{{Cite web |author=[[Վահրամ Բալայան]] |date=2020 |title=«Արցախի Հանրապետության բնակավայրերի պատմության ուրվագծեր» |url=http://www.historyofarmenia-am.armin.am/images/menus/2767/Balayan1.pdf |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 8 |website=historyofarmenia-am.armin.am |page=24}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>: Երկրում զարգացած է եղել [[մետաքսագործություն]]ը, որի գլխավոր [[ձեռնարկություն]]ն եղել է [[Ստեփանակերտի մետաքսի գործարան]]ը<ref>{{Cite web |author=Կ․ Ա․ Հարությունյան |date=2010 թ. |title=Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի արդյունաբերության վերակառուցումը պատերազմական պայմաններում (1941-1942 թթ․) |url=https://arar.sci.am/Content/39077/file_0.pdf |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=arar.sci.am}}</ref>։ 2023 թվականին, Արցախի շրջափակման պատճառով գործարանը և նրա շենքում գործող կարի երեք արտադրամասերը, թելի գործարանն ու գորգագործարանը փակվել էին<ref>{{Cite web |date=2023 թ. մարտի 6 |title=Արցախ․ Մետաքսկոմբինատը կանգնել է, աշխատակիցները՝ պարապուրդի մատնվել |url=https://www.civilnet.am/news/693850/ |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=civilnet.am}}</ref>։ <gallery class="center"> Պատկեր:Armenian carpet by ArtsakhCarpet.jpg|«[[Ղարաբաղ Կարպետ|Արցախ Կարպետ]]»-ում պատրաստված [[հայկական գորգ]]։ Պատկեր:Artsakhcarpet.jpg|Գորգագործության ընթացք՝ «Արցախ Կարպետ»-ում։ Պատկեր:CarpetArtsakh.jpg|Գորգագործության ընթացք՝ «Արցախ Կարպետ»-ում։ </gallery> Աննախադեպ զարգացում էր ապրել ծառայությունների ոլորտը<ref name="Արցախ" />: Մայրաքաղաքում գործում էին առևտրի 1200 օբյեկտներ, 15 բանկեր և բանկերի մասնաճյուղեր, 11 հյուրանոցներ՝ «Պարկ հոթել Արցախ», [[Արմենիա հյուրանոց (Ստեփանակերտ)|«Արմենիա»]], «Նաիրի», «Եվրոպա», «Հեղնար», «Վալեքս Գարդեն հոթել», «Լոտոս», «Երևան», «Էդ-Էմ», «ՖԴ Սոֆիա», «Ստենդալ Հոթել»<ref name="Արցախ" />: == Տրանսպորտ == Ստեփանակերտը ավտոճանապարհների կարևոր հանգույց է։ Այստեղից սկսվում են Ստեփանակերտ-[[Շուշի]]-[[Բերձոր]]-[[Գորիս]]-[[Ջերմուկ]]-[[Երևան]], Ստեփանակերտ-[[Ննգի]]-[[Մարտունի]], Ստեփանակերտ-[[Կարմիր Շուկա]]-[[Մարտունի]] ավտոճանապարհները։ Խորհրդային տարիներին Ստեփանակերտը երկաթգծով կապված էր Բաքու-Թբիլիսի երկաթուղային մայրուղու Եվլախ կայարանի հետ։ === Հասարակական տրանսպորտ === Ստեփանակերտի հասարակական տրանսպորտը ներկայացված է «Գազել», «Մերսեդես», «Հյոնդայ Քանթրի» և «Բոգդան» ավտոբուսներով, որոնց ավտոպարկը միշտ լրացնում են նոր ավտոմեքենաներ։ Անխափան է գործում Հայաստանի հետ ավտոմոբիլային տրանսպորտը։ === Երկաթուղային տրանսպորտ === Խորհրդային տարիներին Ստեփանակերտը երկաթգծով կապված էր Բաքու-Թբիլիսի երկաթուղային մայրուղու Եվլախ կայարանի հետ։ === Օդանավակայան === [[Պատկեր:Stepanakert Airport Daytime.JPG|300px|աջից|մինի|[[Իվանյան]] բնակավայրի մոտ գտնվող օդանավակայանի գլխավոր մասնաշենքը]] {{main|Ստեփանակերտի օդանավակայան}} Ունի օդանավակայան, որը խորհրդային տարիներին օդային գծերով կապված էր Երևանի, [[Թբիլիսի]]ի, [[Գյումրի]]ի և [[Հյուսիսային Կովկաս]]ի մի շարք քաղաքների հետ։ Օդանավակայանը 1988-1994 թթ. Ադրբեջանի բարբարոսների կողմից հիմնահատակ ավերվել է։ Հետպատերազմյան ողջ շրջանում օդանավակայնը գործել է ուղղաթիռով թռիչքների համար։ Վերջին տարիներին Ստեփանակերտի օդանավակայանը վերակառուցվել է և այժմ ունի միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող բոլոր պայմանները, սակայն ինքնաթիռով թռիչքներ դեռևս չեն իրականացվում։ == Հասարակություն == === Կրոն === {{Հիմնական|Արցախի թեմ}} === Առողջապահություն === Ստեփանակերտում գործում են առողջապահական մի շարք հաստատություններ, որոնք սպասարկում են թե՛ մայրաքաղաքի և թե՛ ողջ հանրապետության բնակչությանը։ Հաստատությունների ցանկը հետևյալն է՝ * «Հանրապետական հիվանդանոց» ՓԲԸ * «Արևիկ» ՓԲԸ (մանկական հիվանդանոց) * «Մոր և մանկան առողջության պահպանման կենտրոն» ՓԲԸ * «Արմինե Փակումյանի անվան պոլիկլինիկա» ՓԲԸ * «Ինֆեկցիոն հիվանդանոց» ՓԲԸ * «Հակապալարախտային դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Ուռուցքաբանական դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Մաշկավեներոլոգիական դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Հոգեթմրաբանական դիսպանսեր» ՓԲԸ * «Ստոմատոլոգիա» ՓԲԸ * «Կանխարգելիչ ախտահանման բաժանմունք» ՓԲԸ * «Ստեփանակերտի շտապ բժշկական օգնության կայան» ՓԲԸ * «Քերոլայն Քոքսի անվան վերականգնողական կենտրոն» ՊՈԱԿ * «Դատաբժշկական փորձաքննության բյուրո» ՓԲԸ * «Համաճարակաբանության և հիգիենայի կենտրոն» ՊՈԱԿ։ Քաղաքի տարածքում գործում են ատամնաբուժական մի շարք մասնավոր փոքր կենտրոններ և կլինիկաներ ևս<ref name="ՀՂ"/>։ == Մշակույթ == [[Պատկեր:Ստեփանակերտի թատրոնի շենք.jpg|մինի|315x315փքս|Ստեփանակերտի թատրոնի շենք]] Արցախի մշակութային կյանքում անգնահատելի դեր է խաղում Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնը (հիմնադրվել է 1932 թվականին)։ Ավելորդ չէ նշել, որ ադրբեջանական տիրապետության տարիներին հայկական մարզի միակ պետական դրամատիկական թատրոնի խաղացանկից գրեթե լրիվ հանվել էին հայ ժողովրդի պատմությանը, կյանքին վերաբերող գործերի բեմադրությունները։ Նույնիսկ թատրոնի ցուցանակից հանվել էր հայկական բառը։ Այժմ Ստեփանակերտի հայկական դրամատիկական թատրոնը նոր վերելք է ապրում, ամուր կապեր է ստեղծել Երևանի թատերական օջախների հետ։ Քաղաքի ու ամբողջ երկրամասի կյանքում 1959 թվականից յուրահատուկ դեր է խաղում հայկական երգի ու պարի պետական համույթը, որը մեծ հաջողությամբ ելույթներ է ունենում նաև Երևանում և Հայաստանի այլ բնակավայրերում։ 2000 թվականին ստեղծվել է [[Մենք ենք, մեր սարերը (համույթ)|«Մենք ենք, մեր սարերը»]] հայկական երգի-պարի համույթը, որը գործել է քաղաքում մինչև 2023 թվականը<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ մարտի 2 |title=«Մենք ենք, մեր սարերը» արցախյան երգի-պարի համույթի համերգը (լուսանկարներ) |url=https://hetq.am/hy/article/164715 |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 23 |website=hetq.am}}</ref>։ Ստեփանակերտի ռադիոհանգույցը և հեռուստատեսությունը ամեն օր հայերենով հաղորդումներ էր տալիս քաղաքի ու հանրապետության բնակչության համար։ 1960-ական թվականներից այստեղ ընդունվել են նաև հեռուստահաղորդումներ, բայց, ցավոք, մինչև 1988 թվականը՝ միայն ադրբեջաներեն և ռուսերեն լեզուներով։ Ոչ միայն ԼՂԻՄ հայկական բոլոր բնակավայրերը, այլև մարզային կենտրոն Ստեփանակերտը հնարավորություն չունեին դիտելու և լսելու հայկական հեռուստատեսության հաղորդումները։ [[Արցախյան շարժում|Արցախյան շարժման]] հետ կապված, մարզի հայության միահամուռ պահանջով, 1988 թվականի մայիսի սկզբից Ստեփանակերտը ոչ միայն ընդունում է հայկական հեռուստահաղորդումները, այլև հայ մասնագետների աջակցությամբ այստեղ կազմակերպվեցին տեղական հեռուստահաղորդումներ։ Այժմ Ստեփանակերտում գործում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հեռուստահաղորդումների կենտրոնը։ === Կրթություն === Ստեփանակերտը Արցախի կրթության, մշակութային կարևոր կենտրոնն է։ 1920-ական թվականներին այստեղ բացվել է գյուղատնտեսական տեխնիկում, իսկ 1940-ական թվականներին՝ երկամյա ուսուցչական ինստիտուտ, որը կարճ ժամանակից հետո փակվել է։ 1970-ական թվականներին բացվել էր մանկավարժական ինստիտուտ՝ հայկական, ռուսական և ադրբեջանական բաժանմունքներով։ Այստեղ մինչև 1993 թվականը գործում էին Կիրովականի մանկավարժական և [[Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան|Երևանի ճարտարագիտական]] համալսարանների մասնաճյուղերը, որոնց հիման վրա կազմակերպվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական համալսարանը (այժմ՝ [[Արցախի պետական համալսարան|Արցախի Պետական Համալսարանը]])։ 2015 թվականի դրությամբ՝ մայրաքաղաքում գործում է 2 պետական և 3 մասնավոր բարձրագույն ուսումնական հաստատություն։ Պետական բուհերն են. * Արցախի պետական համալսարան. * «Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան» հիմնադրամի Ստեփանակերտի մասնաճյուղ։ Ոչ պետական բուհերն են. * «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարան. * «Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարան. * «Գյուրջյան» կիրառական արվեստի ինստիտուտ։ Կա նաև 4 ուսումնարան. * «[[Ստեփանակերտի Թամարա Քամալյանի անվան պետական բժշկական քոլեջ|Թամարա Քամալյանի անվան պետական բժշկական քոլեջ]]» ՊՈԱԿ. * Ստեփանակերտի պարարվեստի քոլեջ. * Ստեփանակերտի՝ Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական քոլեջ. * Ստեփանակերտի արհեստագործական քոլեջ<ref name="ՀՂ">Հակոբ Ղահրամանյան, «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վարչատարածքային միավորների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերը», «Ճարտարագետ», Երևան, 2015</ref>։ Ստեփանակերտում գործում է 12 հանրակրթական դպրոց՝ 6 747 աշակերտով, ինչպես նաև Ստեփանակերտի «Կոմիտասի անվան երաժշտական դպրոց» և «Գյուրջյանի անվան արվեստի դպրոց» ՊՈԱԿ-ները։ Համայնքն ունի 5 հիմնական մանկապարտեզ՝ 3 պետական, 1 Հայ ավետարանչական ընկերության և 1 «Սոսե» Հայ օգնության միության։ Բացի դրանցից, գործում են մասնավոր մի շարք մանկապարտեզներ։ Ընդհանուր առմամբ, 1313 երեխա է հաճախում Ստեփանակերտի մանկապարտեզներ<ref name="ՀՂ"/>։ Ստեփանակերտում գործել են հետևյալ դպրոցները․ * [[Ստեփանակերտի Խաչատուր Աբովյանի անվան թիվ 1 հիմնական դպրոց|Խաչատուր Աբովյանի անվան թիվ 1 հիմնական դպրոց]] * Աշոտ Ղուլյանի անվան թիվ 2 հիմնական դպրոց * Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի անվան թիվ 3 միջնակարգ դպրոց * Մեսրոպ Մաշտոցի անվան թիվ 4 հիմնական դպրոց * Հայկ Բալասանյանի անվան թիվ 5 հիմնական դպրոց * Թիվ 6 հիմնական դպրոց * Անդրեյ Սախարովի անվան թիվ 8 ավագ դպրոց * Հովհաննես Թումանյանի անվան թիվ 9 հիմնական դպրոց * Ավետիք Իսահակյանի անվան թիվ 10 հիմնական դպրոց * Վիտալի Ջհանգիրյանի անվան թիվ 11 ավագ դպրոց * Թիվ 12 հիմնական դպրոց * Արտաշես Շահինյանի անվան ֆիզմաթ դպրոց * Եղիշե Չարենցի անվան թիվ 7 հիմն․ դպրոց 1924 թվականին բացվել է ներկայիս Ստեփանակերտի հանրապետական գրադարանը։ Բացի դրանից, մասսայական մի շարք գրադարաններ են գործում նաև քաղաքի տարբեր մասերում։ Մայրաքաղաքի մշակութային օջախների շարքում իր կարևոր դերն ունի պատմության թանգարանը, որտեղ ցուցադրված են Արցախ-Ղարաբաղ աշխարհի հնագույն հայկական տնտեսական, մշակութային կյանքին, պատմությանը վերաբերող, մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող բազմաթիվ ցուցանմուշներ։ == Ճարտարապետություն և տեսարժան վայրեր == === Քաղաքաշինություն === Ստեփանակերտի հատակագծման և կառուցապատման առաջին նախագիծը կազմվել է 1926 թվականին՝ ճարտարապետ [[Ալեքսանդր Թամանյան]]ի կողմից։ Երկրորդ նախագիծը կազմվել է 1938 թվականին՝ ճարտարապետ Նիկոլայ Սլոբոտյանիկի ղեկավարությամբ և երրորդը՝ 1968 թվականին՝ ճարտարապետ Բորիս Դադաշյանի կողմից՝ պահպանելով Թամանյանի նախնական պլանը։ 2000 թվականին կազմվում է չորրորդ նախագիծը «Հայնախագիծ» ինստիտուտի կողմից (ճարտարապետ՝ Սերգեյ Ամիրաղյան)։ Այս նախագծում ևս պահպանվել է թամանյանական նախագիծը<ref>{{Cite book |last=Մկրտչյան |first=Շահեն |title=Հայկական Սովետական Հանրագիտարան |year=1985 |location=Երևան |pages=124-125}}</ref><ref>{{Cite web |title=Հայկական Հանրագիտարան |url=https://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1611 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312184832/https://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1611 |archive-date=2023-03-12 |accessdate=2023 թ․ մարտի 12 |website=www.encyclopedia.am}}</ref><ref name="armedia">{{Cite web |date=2015 թ. օգոստոսի 8 |title=Ճանաչե՛նք Արցախը. Ստեփանակերտ |url=https://armedia.am/arm/news/21902/tchanache%D5%9Bnq-arcakhy-stepanakert.html |accessdate=2024 թ․ հոկտեմբերի 14 |website=armedia.am}}</ref>։ Ստեփանակերտի փողոցները՝ {{սյուն}} * Աբովյան * [[Ազատամարտիկների փողոց (Ստեփանակերտ)|Ազատամարտիկների]] * Ալեք Մանուկյան * Ամիրյան * Այգեկցի * Աջափնյա * Առաքել Առաքելյան * Առուշանովի * Արթուր Մկրտչյան * Գալստյան * Գարեգին Նժդեհի * Գյուրջյան * Գրիգոր Լուսավորչի * Գուսան Աշոտ * Դանիել-Բեկ Փիրումյան * Դավիթ Բեկի * Դուդինի * Ենիկոլոպովի * Զորավար Անդրանիկի * Թումանյան * Թևոսյան * Իսրայել Օրի * Իսրայելյան * Խուդյակովի * [[Ադմիրալ Իսակովի փողոց (Ստեփանակերտ)|Ծովակալ Իսակովի]] * Կամոյի * Կնունյանցների * Կրուգովայա * Հակոբ Հակոբյան * Հեքիմյան * Հովհաննիսյան * Մաշտոցի * Մարիետա Շահինյան * Մարշալ Բաղրամյան * Մարտունու * Մեհրաբյան * Միրզաբեկյան * Մխիթար Գոշի * Մխիթար Սպարապետ * Նաբերեժնայա * Նագորնայա * Նալբանդյան * [[Նելսոն Ստեփանյան փողոց (Ստեփանակերտ)|Նելսոն Ստեփանյան]] * Ռուբենի * Սախարովի * Սասունցի Դավթի * Սևունցի * Վազգեն Սարգսյան * Վաղարշ Վաղարշյան * Վարդան Մամիկոնյան * Վիլյամ Սարոյան * Տիգրան Մեծի * Տոլստոյի * [[Ուլուբաբյան փողոց (Ստեփանակերտ)|Ուլուբաբյան]] * Փաշաևի * Փետրվարի 20-ի * Քրիստափոր Իվանյան {{սյունակ ավարտ}} === Կամուրջներ === {{Հիմնական|Մազի կամուրջ (Ստեփանակերտ)}} === Արցախի նախագահական նստավայրը և Վերածննդի հրապարակը === {{Հիմնական|Վերածննդի հրապարակ (Ստեփանակերտ)}} === Պատմամշակութային հուշարձաններ === Ստեփանակերտ քաղաքի տարածքում եղել են տարբեր դարերով թվագրվող պատմամշակութային հուշարձաններ, որոնք թվագրվում են քարեդարով, բրոնզեդարով, վաղ միջնադարով, միջնադարով և ավելի ուշ ժամանակաշրջաններով<ref name="stepanakert.am պատմություն">[http://stepanakert.am/?section=resources/index&type=4 Ստեփանակերտ քաղաքի պատմության մասին տեղեկություններ stepanakert.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220323081606/http://stepanakert.am/?section=resources%2Findex&type=4 ''(արխիվացված 23․03․2022թ․)'']</ref>։ Հայտնաբերվել են տարբեր դարերով թվագրվող բնակատեղիներ (գյուղատեղիներ)<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>, տասնյակ եկեղեցիներ<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>, կամուրջներ<ref name="Արցախի կամուրջներ գիրք">[[Սամվել Կարապետյան (հուշարձանագետ)|Սամվել Կարապետյան]], [[Արցախի կամուրջները (գիրք)|«Արցախի կամուրջները»]], Երևան, 2009 թվական, [http://www.raa-am.com/raa/pdf_files/56.pdf ''էլեկտրոնային տարբերակ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927073424/http://www.raa-am.com/raa/pdf_files/56.pdf |date=2021-09-27 }}։</ref>, հազարավոր խաչքարեր և տապանաքարեր<ref name="stepanakert.am պատմություն"/>։ === Տեսարժան վայրեր === * [[Սուրբ Աստվածամոր Հովանու մայր տաճար]] - քաղաքի նոր եկեղեցին * [[Մենք ենք, մեր սարերը (կոթող)|Մենք ենք, մեր սարերը]] հուշարձան === Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված հուշարձաններ === * [[Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Ստեփանակերտ)]] * [[Հայոց ցեղասպանության խաչ-հուշարձան (Ստեփանակերտ)]] <gallery class="center"> Պատկեր:Նելսոն Ստեփանյան.jpg|[[Նելսոն Ստեփանյանի կիսանդրի (Ստեփանակերտ)|Նելսոն Ստեփանյանի կիսանդրին]] Պատկեր:Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Ստեփանակերտ).JPG|[[Հայոց ցեղասպանության հուշարձան (Ստեփանակերտ)|Հայոց ցեղասպանության հուշարձանը]] </gallery> == Քույր քաղաքներ == * {{Դրոշ|ԱՄՆ}} [[Մոնթեբելլո]], [[ԱՄՆ]] * {{Դրոշ|Աբխազիա}} [[Սուխում]], [[Աբխազիա]] * {{Դրոշ|Հայաստան}} [[Երևան]], [[Հայաստան]] * {{Դրոշ|Իսպանիա}} [[Սան Սեբաստիան]], [[Իսպանիա]] == Նշանավոր մարդիկ == * [[Բակո Սահակյան]] (ծն․ 1960), հայ պետական գործիչ, [[գեներալ-գնդապետ]], [[Արցախի նախագահ]] (2007-2020), * [[Վալերի Գրիգորյան]] (ծն․ 1952), հայ ռազմական գործիչ, [[գեներալ-լեյտենանտ]], [[ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ պետ]]ի տեղակալ (2009-2012)։ === 44-րյա պատերազմի մասնակիցներ === * Աշոտ Վազգենի Աբրահամյան (1994-2020), հայ զինվորական գործիչ, լեյտենանտ։ * Արմեն Արկադիի Աբրահամյան (1973-2020), հայ զինվորական գործիչ, ենթասպա։ * Սուրեն Սամվելի Աբրահամյան (1995-2020), հայ զինվորական գործիչ, Արցախի ԱԱԾ-ի սպա։ * Կարեն Վագիֆի Ալեքսանյան (1980-2020), հայ զինվորական գործիչ, շարքային։ * Սասուն Իվանի Ալեքսանյան (1992-2020), հայ զինվորական գործիչ, ավագ լեյտենանտ, Քառօրյա պատերազմի մասնակից։ * Գագիկ Լևոնի Ալլահվերդյան (1976-2020), հայ զինվորական գործիչ, կապիտան, Քառօրյա պատերազմի մասնակից, [[Արցախի Հանրապետության Մարտական խաչ 2-րդ աստիճանի շքանշան|«Մարտական խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանակիր]] (Արցախ)։ * Լեոնիդ Ջոնիկի Ալլահվերդյան (2000-2020), հայ զինվորական գործիչ, շարքային։ * Արման Սամվելի Աղաբաբյան (2001-2020), հայ զինվորական գործիչ, շարքային։ * Արշակ Վազգենի Ավագիմյան (1990-2020), հայ զինվորական գործիչ, զորամասի բաժանմունքի պետ, կապիտան, Քառօրյա պատերազմի մասնակից։ * [[Արայիկ Գրիգորյան (ռազմական գործիչ)|Արայիկ Սերգեյի Գրիգորյան]] (1970-2020), հայ ռազմական գործիչ, Արցախի ԱԱԾ տնօրենի առաջին տեղակալ (2019-2020), գեներալ-մայոր, [[Արցախի հերոս]]։ * Արսեն Գարիկի Մադիյան (1999-2020), հայ զինվորական գործիչ, ՊԲ պայմանագրային, սերժանտ։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=124}} {{ԼՂՀ քաղաքներ}} {{ԼՂՀ վարչական բաժանում}} {{Ասիական երկրների մայրաքաղաքներ}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:1923 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուրվական քաղաքներ]] [[Կատեգորիա:Ստեփանակերտ]] pkrzqibwjows5b4b168f8nkszhkpn41 0 7635 10953624 10642328 2026-10-22T07:03:51Z ~2026-56466-64 178517 /* */ 10953624 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Արամազդ (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Դիցաբանական կերպար | պատկեր =Nemrut Dağı 10.jpg | այլ մշակույթներում = [[Զևս]], [[Յուպիտեր (դիցաբանություն)|Յուպիտեր]], [[Ահուրամազդա]], զրահադաշտության [[Ահուրամազդա]]յին | վայր = {{դրոշավորում|Մեծ Հայք}} | զբաղմունք = գերագույն աստված, աստվածների հայր }} '''Արամազդ (ճառագայթող լույս, համաշխարհային արև)''', [[Հայկական դիցաբանություն|Հայկական դիցաբանության]] գերագույն Աստված՝ երկնքի ու երկրի Արարիչը, բոլոր Աստվածների հայրը<ref name="MNMAramazd">Энциклопедия «Мифы народов мира». М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1991. Том 1, стр. 97.</ref><ref>[https://books.google.am/books?id=uvA-oV0alP8C&pg=PA66&dq=Ara+Armenian+deity&hl=en&ei=IzMFTaCkLsmEOoO9xaYB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q=Aramazd&f=false The heritage of Armenian literature, Volume 1, стр. 67, Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, Nourhan Ouzounian]</ref><ref name="Isalabdulaev">''Исалабдулаев М. А.'' [http://apsnyteka.org/601-isalabdulaev_m_mifologia_narodov_kavkaza.html Мифология народов Кавказа]</ref>։ Նա կոչվում էր «Մեծ և արի Արամազդ», որի գլխավոր սրբավայրը գտնվում էր Հին Հայաստանի պաշտամունքային կենտրոններից մեկում՝ Անի-Կամախում։ Այնտեղ էին գտնվում հայոց [[Արշակունիներ|Արշակունի]] թագավորների տոհմական դամբարաններն ու գանձերը։ Համապատասխանում է իրանական [[Ահուրամազդա]]յին և հունական [[Զևս]]ին։ <!-- == Անվան ծագում == Քանի որ մեզ հասած տեղեկությունները սակավ են մինչև [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] «Հայոց Պատմություն» աշխատությունը, իսկ մեծ մասը [[Մովսես Խորենացի]]ն և [[Ագաթանգեղոս]]ը օգտվել են այլ պետությունների պատմիչների գրառումներից, անվան ամենահավանական տարբերակներից է «ԱՐԱ»– հայ․ Արարիչ և «Մազդա» – պարս․ Իմաստուն կամ իմաստություն, որը սխալմամբ կամ դիտավորյալ նմանեցվելով [[Ահուրա Մազդա]]ին լայն տարածում է գտել, և քրիստոնեության ժամանակ ցանկացած հիշատակում հին Աստվածների մասին կգնահատվեր, որպես հեթանոսություն, իր բոլոր ծանր հետևանքներով<ref name="MNMAramazd"/><ref name="Isalabdulaev" />։ Գուցե այս ամենից խուսափելու համար պատմիչների կողմից այսպիսի քայլը ուղղված է եղել, որպես հասարակ մարդկանց մեջ «հեթանոսությունից» պաշտպանման ձև, որակելով Արամազդին որպես «հին սխալ երևույթ» որը մեզ է հասել Զրադաշտականությունից։ Այնինչ նրա անունը պետք է լիներ Արարիչ կամ կարճ Արա, նույնիսկ հիմա գործածում են Հայր Արա, որպես դիմելաձև Արարչին։ --> == Ընդհանուր բնութագիր == Ինչպես վկայում են [[Ագաթանգեղոս]]ի և [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] պատմությունները, [[հայկական դիցաբանություն|Հայաստանում պանթեոնի]] գլուխ կանգնած էր Արամազդը, իբրև գերագույն աստված, ով ըստ դիցաբանության բոլոր աստվածների հայրն էր, երկնքի և երկրի արարիչը։ == Այլ դիցաբանություններ == Սովորաբար, երբ մեր նախնիները հեթանոսական այս աստծուն հիշատակում են որպես հունական աստված, նրան կոչում են «Դիոս»։ Այս անունը մոտ է բուն «[[Աստված]]» նշանակող [[հունարեն]] «Թեոս» և [[լատիներեն]] «Դեուս» անվանումներին։ Երբեմն այդ մասին են վկայում կատարված թարգմանությունները։ Սկզբնական շրջանում [[հայեր]]ը համակարծիք էին պարսկական կրոնական հավատալիքներին, սակայն երբ ընդունեցին հունական աստվածներին, պատկերացումներն էլ խառնվեցին ու հելլենացան{{փաստ}}։ Արամազդի անունից պարզ երևում է, որ նա համապատասխանում է իրանական «Ահուրա Մազդա»-յին։ Սակայն Արամազդը չի նույնանում «Ահուրա Մազդա»-յի հետ։ Բարի բնություն ունենալով հանդերձ, Արամազդը կարող էր նաև պատժել։ Այստեղ չենք տեսնում իրանական կրոնին հատուկ՝ չար և բարի աստվածների երկվությունը, քանի որ Ահուրա Մազդայի հակոտնյա՝ չարի աստված «Ահրիման»-ը կամ նրա զուգահեռը հայերի կողմից չէր պաշտվում։ == Պաշտամունք == Արամազդի գլխավոր մեհյանը գտնվում էր [[Մեծ Հայք]]ի [[Բարձր Հայք]]ի [[Դարանաղի|Դարանաղյաց գավառում]]՝ [[Երզնկա]]յի մոտ գտնվող Անի ամրոցում, ուր գտնվում էին նաև հայոց Արշակունի թագավորների դամբարաններն ու գանձերը։ [[Արտաշես Ա]]-ն [[հույներ]]ի այդ ամենամեծ աստծո շքեղ կերպարանքը՝ «Օլիմպիական պատկերը», այսինքն՝ իր գերագույն գահի՝ [[Օլիմպոս]]ի վրայից հսկաներին շանթահար անելիս քանդակված, իսկական արիությամբ իջեցրեց և ուղարկեց [[Հայաստան]]։ Նրա որդին՝ [[Տիգրան Ա|Տիգրանը]], այն կանգնեցրեց [[Անի]]ում, մինչդեռ մյուս աստվածներին սփռեց այլ տեղերում և քուրմերին էլ նշանակեց որպես իրենց դիցահոր պաշտամունքավար։ Արամազդին նվիրված տաճարներ եղել են [[Վասպուրական]]ի [[Անձևացիք|Անձևացյաց]] գավառում։ [[Հայաստան]]ում Արամազդի մեհյան այլևս ոչ մի վայրում չի հիշատակվում, բացառությամբ Արամազդի տան, որ գտնվում էր [[Պաշատ]] լեռան մոտ։ == Ընտանիք == Հին հունական առասպելները իրենց գերագույն աստծուն շատ զավակներ են ընծայում։ Մինչդեռ, մեր դիցաբանության մեջ հայտնի են ընդամենը Արամազդի մի որդին՝ [[Միհր]]ը և երկու դիցուհիները՝ [[Անահիտ]]ն ու [[Նանե]]ն։ Հեթանոսական մյուս աստվածների ծնողները չեն հիշատակվում և ենթադրվում է, որ նրանք էլ են Արամազդի զավակները։ Իսկ աստվածների մայրը կամ Արամազդի կինը բնավ չի հիշատակվում։ == Այլ == Արամազդը բնութագրվում էր «մեծ» և «արի» մակդիրներով և համարվում էր «արարիչ երկնի և երկրի», «հայր դիցն ամենայնի», այսինքն՝ բոլոր աստվածների հայր, լիություն և պարարտություն պարգևող։ Արամազդին նվիրված տոնը կատարվում էր [[Ամանոր]]ին ([[Նավասարդ]]), երբ տեղի էին ունենում [[նավասարդյան խաղեր]]ը։ Արամազդին զոհաբերում էին սպիտակաթույր կենդանիներ ([[ցուլ]], [[նոխազ]], [[ձի]], [[ջորի]])։ Արամազդ կոչվել է հայոց [[հեթանոսություն|հեթանոսական]] [[հայոց տոմար|տոմարի]] ամիսների 15-րդ օրը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Օգտագործված գրականություն == # «Դիցաբանական բառարան», Մ. Ն. Բոտվիննիկ, Մ. Ա. Կագոն, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, թարգմ՝ Ս. Մ. Կրկյաշարյան - Երևան, Լույս, 1985 թ., 264 էջ # Ագաթանգեղոս - «Պատմություն հայոց», Երևան - 1983 # «Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը» # Հովհան Մամիկոնյան - «Տարոնի պատմություն», Երևան – 1989 # Մովսես Խորենացի – «Հայոց պատմություն», Երևան – 1983 === Լրացուցիչ գրականություն === # Գագիկ Արծրունի - «Դիցարան Հայոց», Երևան – 2003 # Ղևոնդ Ալիշան - «Հին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք հայոց», Վենետիկ – 1895 # Սարգիս Հարությունյան - «Հին հայոց հավատալիքները, կրոնը, պաշտամունքն ու դիցարանը», Երևան – 2001 # «Հայ ժողովրդի պատմություն» (ակադեմիական հրատարակություն), հ. 1, Երևան 1971 {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=685}} {{Հին հայկական դիցաբանություն}} [[Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ]] [[Կատեգորիա:Գերագույն աստվածներ]] rmvzijv6g6hrcxnxxvm4lwv3jn0ck53 0 7779 10953619 10690839 2026-10-22T06:56:36Z ~2026-56466-64 178517 10953619 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Վահագն (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Դիցաբանական կերպար | նկարագրում = «Վահագն Վիշապաքաղ» հուշարձանը Երևանում (1968 թ., քանդակագործ՝ [[Կառլեն Նուրիջանյան]]) | հատկանիշներ = Խարտյաշ պատանի՝ հուր վարսերով, բոցակեզ մորուսով և արեգակնային աչքերով | այլ մշակույթներում = [[Հերակլես]] | զբաղմունք = ռազմի, հաղթանակի ու ամպրոպի աստված | կապված կերպարներ = [[վիշապ]]ներ |պատկեր=Վահագն Վիշապաքաղի հուշարձան (Երևան, Ռուսաստանի հրապարակ) 05.jpg|անուն=Վահագն<br>Վահագն Վիշապաքաղ}} '''Վահագն''' հին [[Հայկական դիցաբանություն|հայկական դիցարանի]] ռազմի, հաղթանակի ու ամպրոպի գերագույն աստվածը, որը նշանակությամբ երրորդն է [[Արամազդ|Արամազդից]] և [[Անահիտ|Անահիտից]] հետո։ Եղել է ամենասիրելի և ընդհանրական աստվածը։ Նա կրել է «'''Վիշապաքաղ'''» անունը, քանի որ, ըստ ավանդույթի, պայքարել է խավարի վիշապների դեմ։ Իր սխրանքների շնորհիվ Վահագնը հին հայերի ընկալման մեջ մարմնավորում էր քաջությունն ու [[Հաղթանակ|հաղթանակը]]։ Հայոց թագավորներն ու ռազմիկները [[Պատերազմ|պատերազմի]] մեկնելիս նրանից էին հաղթական ուժ և արիություն աղերսում։ Վահագնի մասին ամենամանրամասն տեղեկությունները փոխանցել է [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացին]] «<nowiki/>[[Պատմություն Հայոց (Խորենացի)|Հայոց պատմություն]]<nowiki/>» աշխատության մեջ՝ նրան պատմականորեն համարելով Հայոց թագավոր [[Տիգրան Երվանդյան|Տիգրան Երվանդյանի]] որդին։ Խորենացու շնորհիվ է պահպանվել «<nowiki/>[[Վահագնի ծնունդ|Վահագնի ծնունդը]]<nowiki/>» դյուցազներգական երգը, ըստ որի՝ Վահագնը ծնվել է տիեզերական համատարած երկունքի պահին, երբ միաժամանակ տոլորված էին [[Երկինք|երկինքը]], [[Երկիր|երկիրն]] ու [[Ծիրան|ծիրանի]] [[Ծով|ծովը]]։ Ծովում վառվող [[Եղեգն|եղեգնի]] ծխից ու բոցից դուրս է ելել պատանի Վահագնը՝ հրեղեն [[Մորուք|մորուքով]], [[Մազեր|մազերով]] և [[Արեգակ|արեգակի]] պես լուսավոր [[Աչքեր|աչքերով]]։ == Պաշտամունք == Վահագնի գլխավոր [[Մեհյան|մեհյանը]] գտնվում էր [[Տարոն (գավառ)|Տարոն գավառի]] [[Աշտիշատ]] ավանում, իսկ նրա սիրելին ու հարսնացուն համարվում էր ջրի և սիրո դիցուհի [[Աստղիկ|Աստղիկը]]։ Նրա պաշտամունքն այնքան խորն էր արմատավորված կենցաղում, որ հին տոմարով ամսվա 27-րդ օրը կոչվել է նրա անունով։ Այսօր ևս Վահագնի կերպարը որոշակիորեն պահպանված է հայկական [[Նեոհեթանոսություն|նեոհեթանոսական]] ավանդույթներում։ == Առասպելաբանություն և զուգահեռներ == [[Պատկեր:Vahagn 2021-06-17 00.jpg|thumb|280px|Վահագն Վիշապաքաղի եռաչափ կերպարը (հեղինակ` Ռոբերտ Փաշայան)]] Վահագնի անվան հետ են կապվում նաև մի շարք այլ ժողովրդական ավանդազրույցներ։ Ըստ [[Անանիա Շիրակացի|Անանիա Շիրակացու]]՝ ցուրտ [[Ձմեռ|ձմռանը]] Վահագնը [[Ասորիներ|ասորիների]] նախնի [[Բարշամին|Բարշամից]] հարդ է գողանում, և երկնքում թափված հարդի հետքերից առաջանում է Հարդագողի ճանապարհը ([[Ծիր Կաթին|Ծիր Կաթինը]])։ [[Վասպուրական|Վասպուրականում]] տարածված ավանդության համաձայն՝ Արեգակը գիշերային լողանքից հետո առավոտյան երկինք է բարձրանում [[Վարագա լեռ|Վարագա լեռան]] գագաթից, որը ժողովուրդը կապել է Վահագնի պաշտամունքի հետ։ [[Հելլենիզմ|Հելլենիստական]] դարաշրջանում Վահագնը նույնացվել է [[Հունական դիցաբանություն|հունական դիցաբանության]] հերոս [[Հերակլես|Հերակլեսի]] հետ։ == Վահագնի երգը == [[Պատկեր:Stamp of Armenia m125.jpg|մինի|Վահագնը հայկական նամականիշի վրա]] Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ 5-րդ դարում դեռևս կենդանի էր Վահագնի դյուցազներգությունը, և գուսանները փանդիռների նվագակցությամբ երգում էին նրա դիցաբանական ձոնն ու պատմում քաջագործությունների մասին։ Պատմահայրը գրառել ու մեզ է ավանդել այդ ձոնից մի հատված, որը նկարագրում է աստծու ծնունդը։ Հորինվածքով այն բաղկացած է երեք եռատող տներից․ առաջինում արտացոլված է աշխարհի եռամաս (երկինք, երկիր, ծով) կառուցվածքի մասին հին հայերի պատկերացումը, երկրորդում ներկայացված է երիտասարդ աստծու ծնունդը երկնքի ու երկրի երկունքից, իսկ երրորդում նկարագրվում է նորածնի արտաքինը։ Խորենացին նշում է, որ երգը նվիրված էր Տիգրանի երրորդ որդուն՝ աստվածացված Վահագնին<ref name=":0" />։ «Վահագնի երգը» հնդեվրոպական առասպելաբանաստեղծական համակարգում դիցածնման վաղնջագույն հիմներգ է, որն իր մեջ պահպանել է ինչպես հնդեվրոպացիների առասպելաբանական պատկերացումները, այնպես էլ նրանց նախնական բանաստեղծության հատկանիշները։ {{քաղվածք|<poem> Երկնէր երկին, երկնէր երկիր, Երկնէր և ծովն ծիրանի. Երկն ի ծովուն ունէր և զկարմրիկն եղեգնիկ. Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, Ընդ եղեգան փող բոց ելանէր, Եւ ի բոցոյն վազէր խարտեաշ պատանեկիկ. Նա հուր հեր ունէր, Բոց ունէր մօրուս, Եւ աչքունքն էին արեգակունք։</poem> |}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * Վ. Մ. Մանոյան, [https://arar.sci.am/Content/135877/file_0.pdf Երկրի առաջացման պրոբլեմը Հայկական լեռնաշխարհի տեղաբնիկների և հին հայերի պատկերացումներում], էջ150-155 * [[Մանուկ Աբեղյան|Մ. Աբեղյան]] [http://serials.flib.sci.am/Founders/Manuk%20Abexyan-%20h.1/book/Binder1.pdf Հայ ժողովրդական առասպելները Մ. Խորենացու Հայոց պատմության մեջ], Հայ ժողովրդական առասպելները, Վաղարշապատ, 1899 {{Արտաքին հղումներ}} {{Հին հայկական դիցաբանություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=242}} [[Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Արևի աստվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ]] [[Կատեգորիա:Պատերազմի աստվածներ]] ovtr12h0b6qdnwnvfdzn4x36mibh6hq 10953623 10953619 2026-10-22T06:59:29Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-56466-64|~2026-56466-64]] ([[User talk:~2026-56466-64|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:~2026-72445-2|~2026-72445-2]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10690839 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Վահագն (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Դիցաբանական կերպար | նկարագրում = Վահագնը [[վիշապ]] սպանելիս,<br/>([[Քանդակագործություն|քանդակագործ]]՝ [[Կառլեն Նուրիջանյան]]) | հատկանիշներ = Խարտյաշ պատանի՝ հուր վարսերով, բոցակեզ մորուսով և արեգակնային աչքերով | այլ մշակույթներում = [[Հերակլես]] | զբաղմունք = քաջության, հաղթանակի արևի աստված | կապված կերպարներ = [[վիշապ]]ներ }} '''Վահագնը''' ռազմի հաղթանակի և ամպրոպի գերագույն աստվածն է հին հայկական դիցաբանության մեջ։ Եղել է ամենասիրելի և ընդհանրական աստվածը։ Կրել է «'''Վիշապաքաղ'''» անունը, քանի որ համարվում էր «վիշապից քաղված»: Հին հայերի պատկերացմամբ երկինքը նման էր ծովի։ Կարծում էին, թե ամպրոպի ժամանակ փոթորկալից ամպերով ծածկված ու մթամած երկինքը միախառնվում է երկրին, և նրանք բռնվում են երկունքի ցավերով։ Եվ երբ ամպերը որոտում են, լուսավորվում կայծակից ու փայլակից, երկնային ծիրանագույն ծովի մեջ, իբր, կարմիր եղեգ է վառվում, որի բոցերի ու ծխի միջից ծնվում է խարտիշահեր, բոցամորուս և Արեգակի նման փայլող աչքերով մի պատանեկիկ։ Այդ պատանին հին հայերի ամպրոպի և կայծակի աստված Վահագն էր, որին կոչում էին նաև Վիշապաքաղ մականունով։ Իր հերոսական արարքների շնորհիվ Վահագնը հին հայերի համար քաջության և հաղթական կռիվների խորհրդանիշ էր դարձել։ Հայ թագավորները նրանից էին քաջություն և հաղթանակ աղերսում։ Վահագնը հին հայերի ամենասիրված աստվածներից էր։ Նա հայոց գերագույն աստված Արամազդի և Անահիտի հետ հայ դիցարանում կազմում էր սրբազան երրորդություն։ Վահագնի տաճարը գտնվում էր Տարոն գավառի Աշտիշատ քաղաքավանում։ Նրա հարսնացուն համարվել է Աստղիկ դիցուհին։ Վահագնի պաշտամունքը կատարվում էր ծիսական մեծ հանդիսություններով։ Ամենամանրամասն նկարագրությունը տվել է [[Մովսես Խորենացի]]ն «[[Պատմություն Հայոց (Խորենացի)|Հայոց պատմություն]]» աշխատության մեջ։ Խորենացին Վահագնին համարել է [[Տիգրան Երվանդյան]]ի որդին։ Խորենացու շնորհիվ է նաև, որ պահպանվել է Վահագնի դյուցազներգության մի հատվածը՝ «Վահագնի ծնունդը», որտեղ նկարագրվում է Վահագնը և նրա ծնունդը։ Ըստ ավանդության՝ Վահագնը ծնվել է տիեզերքի բուռն երկունքի ժամանակ, երբ նրա երեք բաղկացուցիչ մասերը՝ երկինքը, երկիրն ու ծովը բռնվում էին երկունքի ցավերով։ Երկունքից շառագունած ծիրանի ծովի մեջ վառվող եղեգնի ծխից ու բոց արձակող փողից վազելով ելել է պատանի Վահագնը։ Նա ուներ ծովում բռնկված եղեգնի բոցերից ելնող  հրեղեն մորուք ու մազեր, արեգակունք աչքեր։ Վահագնը ծնվելուն պես կռվի է բռնվում սև ու ամեհի վիշապների դեմ, սպանում նրանց, ազատում տիեզերքը կործանման սպառնալիքից։ Վահագնի անվան հետ է կապվում [[Հարդագողի ճանապարհ]] անվանումը։ Ըստ անվանդության ասորիների աստվածային նախնի [[Բարշամին|Բարշամից]] Վահագնը հարդ է գողանում, որի հետքը մնում է երկնքում և գոյացնում Հարդագողի ճանապարհը՝ [[Ծիր Կաթին]]ը։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանում Վահագնը նույնացվել է [[Հերակլես]]ի հետ և ստացել նոր հատկանիշներ։ Վահագնի գլխավոր մեհյանը գտնվել է [[Տարոն (գավառ)|Տարոնի]] [[Աշտիշատ]] ավանում։ Մեհյաններ են եղել նաև Հայաստանի այլ վայրերում։ Հայոց տոմարում Վահագնի անունով է կոչվել ամսվա 27-րդ օրը։ Վահագնի պաշտամունքը այժմ տարածված է հայկական [[Նեոհեթանոսություն|նեոհեթանոսության]] մեջ<ref>{{Cite web |title=Ваагн, Армению светом озаривший |url=http://voskanapat.info/news/vaagn_armeniju_svetom_ozarivshij/2010-03-22-386 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126020516/http://voskanapat.info/news/vaagn_armeniju_svetom_ozarivshij/2010-03-22-386 |archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 26 |accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 16}}</ref><ref>{{Cite web |title=Վահագնի ծնունդն ու ամանորը Գառնիում {{!}} Orer News Site |url=http://orer.eu/hy/վահագնի-ծնունդն-ու-ամանորը-գառնիում/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416091214/http://orer.eu/hy/%D5%BE%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%A3%D5%B6%D5%AB-%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%B6-%D5%B8%D6%82-%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%BC%D5%B6%D5%AB%D5%B8%D6%82%D5%B4/ |archive-date=2018 թ․ ապրիլի 16 |accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 16 |language=hy-HY}}</ref>։ == Անվան ծագումնաբանություն == Ըստ [[Հրաչյա Աճառյան|Աճառյանի]]՝ անունը ծագում է արշակունյան պահլավերեն ''Varhraγn'' անունից, որը նույնն էր, ինչ զանդերեն ''Vərəυraγna''֊ը (վեդերեն՝ ''Vṛtrahan''), որը նշանակում է «Vṛtra-յի սպանողը» և ծագում է ''Vərəυra'' «արգելակիչ, խափանարար» բառից։ Հայերենի հնագույն ձևը պետք է լինի ''Վարհագն''<ref>{{Cite book |last=Աճառյան |first=Հրաչյա |title=Հայոց անձնանունների բառարան |publisher=Երևանի պետական համալսարան |year=1962 |volume=5 |location=Երևան |pages=8}}</ref>։ Վահագնի ընդհանուր հնդեվրոպական բնույթի ազդեցությամբ՝ որոշ հետազոտողներ ենթադրել են, որ «Վահագն» անունն առաջացել է սանսկրիտ՝ «վահ» (բերող) կամ «վհա»(բոց, աստղ) և «ագնի» (կրակ) բառերից կամ հնդիրանական Վերեթրագնա, Վայու, Վաե վեհ աստվածությունների անուններից։ Հիմնավոր պատճառներ կան ենթադրելու, որ «Վահագն» անունն առաջացել է [[Հնդեվրոպական նախալեզու|հին հնդեվրոպական]] «Բահագին» (աստված) գաղափարանուններից՝ «բ» հնչյունը «վ»–ի փոխվելու սովորական օրինաչափությամբ։ Քանի որ Վահագնն անձնավորել է դիցաբանական հար և նույն գաղափարը, փառաբանվել նույն մակդիրներով, ինչ Հայկ բահագինը, հետևաբար վերջինիս հեթանոս հայերն անվանել են Բահագին կամ Վահագին՝ նրա գաղափարանունը վերածելով հատուկ անուն։ Պատահական չէ, որ Անանիա Շիրակացու գրի առած մի հինավուրց ավանդազրույցում [[Հայկ նահապետ|Հայկ]]ի փոխարեն հայոց նախնի և սեմական [[Բել]] աստծու հակառակորդ է հիշատակվում Վահագնը։ Վահագն կրակի աստվածն էր<ref name=":0" />։ [[Հայոց տոմար]]ում Վահագնի անունով է կոչվել ամսվա 27-րդ օրը<ref name=":1" />։ Իբրև ռազմի աստված՝ Վահագնը նույնացվել է այդ գաղափարը խորհրդանշող [[Մարս|Հրահատ]] (Մարս) մոլորակին, որին հին հայերը տվել են Ատրահեր մականունները<ref name=":0" />։ Պահպանվել է նաև Ծիր կաթին համաստեղությունը Հարդագողի ճանապարհ անվանելը, որ կոչվել է նաև Հեծանոց, իբրև թե հեծանոց փայտով էր հարդը շալակել։ Ըստ [[Ղևոնդ Ալիշան|Ալիշանի]]՝ այս առասպելի՝ օտար ազգերի և անգամ թուրքերի մեջ մտած լինելը փաստ է։ Վերջինները ևս այդ համաստեղությունը կոչում են նույն կերպ՝ Սաման յոլու<ref name=":12" />։ == Բնութագիր == [[Պատկեր:Vahagn2.jpg|մինի|302x302փքս|Վիշապին սպանած Վահագնը։]] Վահագնը եղել է հայոց ամենասիրված և ընդհանրական աստվածը, դիցարանի երրորդ աստվածը<ref name=":1">{{Cite book |last=Հարությունյան |first=Սարգիս |title=Հայ հին վիպաշխարհը |publisher=Արևիկ |year=1987 |location=Երևան |pages=38}}</ref>։ [[Ագաթանգեղոս]]ը Վահագնին անվանել է «վիշապաքաղ»<ref>{{Cite book |last=Ագաթանգեղոս |title=Պատմություն հայոց |year=1914 |location=Թիֆլիս |pages=410 |quote=ութերորդ պաշտօն հռչակաւոր, անուանեալն Վիշապաքաղն Վահագնի}}</ref>։ Ըստ առասպելաբանության, կենսատու լույս անձնավորող Վահագնը, որպես քաջ որսորդ, մարտնչում է խավարը, չար ու վնասակար ուժերը մարմնավորող վիշապների դեմ։ Այդ պատճառով էլ նրան տրվել է ''Վիշապաքաղ'' մականունը։ Խորենացում պատմության մեջ Վահագնը Տիգրան Երվանդյանի որդին է<ref>{{Cite book |last=Մովսէս |first=Խորենացի |title=Պատմագիրք հայոց |year=1913 |volume=Ա |location=Տփղիս |pages=85-86 |chapter=ԼԱ |quote=Յետ որոյ և ընդ վիշապաց ասէին յերգին կռուել ը յաթել, և կարի իմն նմանագոյնս զՀերակլեայ նահատակութիւնսն նմա երգէին}}</ref><ref name=":33" />։ Ինչպես բացատրում է [[Մանուկ Աբեղյան]]ը Վահագնը վիշապների հետ կռվելու և նրանց հաղթելու պատճառով է կոչվում «Վիշապաքաղ», որը նշանակում է վիշապ վեր քաշող<ref name=":03"/>։ Ըստ ավանդության՝ Վահագնը ծնվել է տիեզերքի բուռն երկունքի ժամանակ, երբ նրա երեք բաղկացուցիչ մասերը՝ երկինքը, երկիրն ու ծովը բռնվում էին երկունքի ցավերով։ Երկունքից շառագունած ծիրանի ծովի մեջ վառվող եղեգնի ծխից ու բոց արձակող փողից վազելով ելնում է պատանի Վահագնը։ Նա ուներ ծովում բռնկված եղեգնի բոցերից ելնող  հրեղեն մորուք ու մազեր, արեգակնակերպ աչքեր։ Վահագնը ծնվելուն պես կռվի է բռնվում սև ու ամեհի վիշապների դեմ, սպանում նրանց, ազատում տիեզերքը կործանման սպառնալիքից<ref name=":1" />։ [[Անանիան Շիրակացի]]ն գրել է, թե Վահագնը կռվել է նաև երկնքում Ասորոց Բարշամի հետ։ Ասորիների աստվածային նախնի Բարշամից Վահագնը հարդ է գողանում, որի հետքը մնում է երկնքում և գոյացնում Հարդագողի ճանապարհը՝ Ծիր կաթինը<ref name=":1" />։ Այսպիսի առասպել գոյություն ունի նաև հնդիկների մեջ։ Պոնիս կամ Վալա անունով մի ասորի գողանում է հնդիկների աստվածների նախիրը և փակում մի քարայրի մեջ։ Ինդոս աստվածը մրրիկների օգնությամբ և Սարամա եղնիկի առաջնորդությամբ բաց է անում քարայրը և արձակում նախիրը<ref name=":12">{{Cite book |last=Ալիշան |first=Ղևոնդ |title=Հայոց հին հավատքը կամ հեթանոսական կրոնը |year=2002 |isbn=99930-73-84-9 |location=Երևան}}</ref>։ Ըստ [[Անանիա Շիրակացի|Անանիա Շիրակացու]], ավանդաբար Վահագնի անունը կապվող [[Հարդագողի ճանապարհ]]ը անվանել են նաև «Արեգական հին ճանապարհ»։ Ըստ [[Վասպուրական]]ի հայոց մեջ տարածված ավանդազրույցի, [[Արեգակ]]ը գիշերը ծովում լողանալուց հետո, առավոտյան երկինք է բարձրանում Վարագի (Վահագն) գագաթից, իսկ նրան հարատև ուղեկցում են 12 ոսկե գավազանակիրներ<ref name=":0">{{Գիրք:ՀՍՀ|11|242}}</ref>։ [[Պատկեր:Vahagn_the_Dragonslayer.jpg|մինի|300x300փքս|Վահագն վիշապաքաղը, Իոսիֆ Ռոտերի նկարը։]] Հայկական դիցաբանության մեջ Վահագնը քաջության աստվածն է։ Նա ռազմի և հաղթանակի աստվածն է։ Որոշ աղբյուրներում ու առասպելազրույցներում նաև վկայվում է որպես [[արեգակ]]նային աստված։ Հայկական մատենագրության մեջ Վահագնը հանդես է գալիս որպես քաջություն պարգևող․ այդպես է Վահագնին ներկայացնում Ագաթանգեղոսը։ Տրդատ թագավորը իր հպատակներին ուղղված հրովարդակի մեջ մաղթում է քաջություն քաջ Վահագնից<ref>{{Cite book |last=Ագաթանգեղոս |title=Պատմություն հայոց |year=1914 |location=Թիֆլիս |pages=73 |quote=քաջութիւն հասցէ ձեզ ի քաջէն Վահագնէ ամենայն հայոց աշխարհիս}}</ref>։ Մանուկ Աբեղյանը Վահագնին անվանել է ոչ թե քաջության, այլ ամպրոպային աստված՝ ընդունելով, որ Վահագնը հավասար է դասվել [[Հերակլես]]ին<ref name=":03">{{Cite book |last=Աբեղյան |first=Մանուկ |title=Հայոց հին գրականության պատմություն |publisher=ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն |year=1946 |volume=Ա |location=Երևան |pages=31-37}}</ref>։ Աբեղյանը Վահագնի պաշտամունքը համարում է փոխառություն իրանականից՝ նույնացնելով իրանական հաղթության աստված Վերեթրագնի անունները։ Իրանական Վերեթրագնայի անունն իր հերթին հնդկական ամպրոպային աստված Ինդրայի մակդիրն է՝ Վրտրագան, որը նշանակում է Վրտսասպան, Վիշապասպան։ Ինչպես նշում է Աբեղյանը, նախ Վերեթրագնա աստծու անունը հին շրջանում հայերը թարգմանել են «Վիշապաքաղ» և ապա, ավելի ուշ անվան փոխառված ձևը՝ Վահագն, դարձել է աստծու հատուկ անունը։ Քանի որ Վահագնի պաշտամունքը իրանացիներից է անցել հայերին, հետևաբար և անցել է ամպրոպայնության հատկությունը<ref name=":03" />։ Աբեղյանի այս ենթադրությունը որոշ հետազոտողներ համարել են անհնարին՝ Վահագնին չեն համարում փոխառություն իրանականից<ref name=":33">{{Cite book |last=Առաքելյան |first=Առաքել |title=Հայ ժողովրդի մտավոր զարգացման պատմություն |date=1959 |publisher=Հայպետհրատ |location=Երևան |pages=61-63}}</ref>։ Ըստ նրանց այս առասպելն ըստ երևույթին ստեղծվել է Արևելքում, գոյություն ունեցել՝ Չինաստանում, Հնդկաստանում, Իրանում, Վրաստանում և ապա անցել Հունաստան (Հերակլես)։ Համանման գծերը վկայում են միայն, որ սկզբնական շրջանում այս ժողովուրդները ունեցել են ընդհանուր լեզու և դիցաբանություն, որից հետագայում ձևավորվել են նման հավատալիքներ։ Այս տեսակետին է եղել նաև Ղևոնդ Ալիշանը՝ Վահագնի պաշտամունքը կապելով հնդկական արևի պաշտամունքի հետ։ Հնդկական Ակնին Ալիշանը կապում է Վահագնի հետ, որը գրվել է Վահակն, այսինքն Վահու-Ակնի<ref name=":12"/>։ Ալիշանը գրել է, որ Արեգակը կամ արևը նույնպես պաշտվել է Հայաստանում և նրա մասին վիպասանները երգել են Վահագնի ծնունդը նկարագրող երգը՝ «Երկնէր երկին»֊ը<ref name=":33" />։ [[Գրիգոր Ղափանցյան]]ը ենթադրում է, որ Վահագնը կարող է կրել տարբեր հերոսների վիշապների դեմ ունեցած պայքարի ավանդույթները, նաև առաջ քաշելով այն հարցը, որ [[Սասունցի Դավիթ]]ը կարող է լինել Վահագնի փոխակերպությունը<ref>{{Cite book |last=Капанцян |first=Григорий Айвазович |title=Хеттские боги у армян в связи с хеттским влиянием на армян и генезисом армянского пантеона вообще |publisher=Изд-во Ереван. гос. ун-та |year=1940 |location=Ереван |language=ռուսերեն}}</ref>։ == Պաշտամունքային վայրեր == Վահագնի գլխավոր մեհյանը՝ Վագ(հ)եվանյանը, գտնվում էր Տարոնի Աշտիշատ քաղաքում, [[Քարքե]] լեռան լանջին, Ոսկեմայր Ոսկեծին [[Անահիտ]] և [[Աստղիկ]] դիցուհիների մեհյանների կողքին։ Այդ մեհյանը հայկական ութերորդ հռչակավոր պաշտամունքատեղին էր և Մեծ Հայքի զորավարների հիմնական զոհատեղին։ Վահագնի տաճարն [[Ագաթանգեղոս]]ն անվանում է «մեծագանձ՝ լի ոսկով ու արծաթով»։ Մեհյանի մոտակայքում էին գտնվում Օձ և Վիշապ քաղաքները, որտեղ ենթադրաբար կատարվել են նոր տարվա վիշապամարտի ծիսական արարողություններ<ref name=":1"/>։ Վահագնի հարսնացուն համարվել է Աստղիկը, որի սրահը կոչվել է «սենյակ Վահագնի»։ Ըստ ավանդության՝ քրիստոնեական դարձի ժամանակ 301 թվականին [[Գրիգոր Լուսավորիչ|Գրիգոր Լուսավորչին]] ուղեկցող զորքերը համառ կռիվներից հետո կործանել են Վահագնի գլխավոր տաճարը։ Երբ Գրիգոր Լուսավորիչը կործանում է Աշտիշատի մեհյանները այստեղ կառուցում է վանք, որտեղ ամփոփում է Հովհաննես Կարապետի մասունքը և այն կոչում՝ [[Մշո Սուրբ Կարապետի վանք|Սուրբ Կարապետ]]<ref name=":33" />։ Դրանից հետո ժողովրդի մեջ շարունակվում է պահպանվել քաջության աստծո ավանդությունը։ Հայ լարախաղացները գնում էին սուրբ Կարապետ վանքը, այստեղ զոհ մատուցում ու ստանում կարողություն իրենց խաղի մեջ։ Խաղից առաջ նրանք դիմում էին սուրբ Կարապետին և անվանում նրան «Մշոյ սուլթան սուրբ Կարապետ»։ Թովմա Արծրունին Վահագնին նվիրված տաճարներից մեկը հիշատակվում է [[Փոքր Աղբակ]] գավառում, մյուսը՝ [[Տոսպ]]ում<ref name=":0" />։ Հայոց բարձր լեռները դիտվել են իբրև Վահագնի երկրային սրբազան կայաններ։ Տոսպի Ահևական գյուղի տաճարը ենթադրաբար ունեցել է Վահեվահյան անունը, ինչպես հիշատակում է Թովմա Արծրունին՝ «Քանզի էր և տեղին այն յառաջագոյն տեղի մեհենից Վահեվահեանի»։ Այս պատմիչը հիշատակում է նաև Հերակլեսի՝ Արտաշես Բ֊ի կողմից Փոքր Աղբակ գավառում կանգնեցված մի մեհյանի մասին, որը կարող է համարվել Վահագնինը<ref>{{Cite book |last=Թովմա Արծրունի |title=Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց |year=1852 |location=Կ.Պոլիս,}}</ref>։ Հերակլեսի դիք Տրդատի օրերում հիշվում է նաև Դերջան գավառում՝ Սալահունիքում, Ասկեպիոս դիքի հետ, որի մեծահանդես տոները կատարվում էին այնտեղ։ Բայց սրանք թերևս բուն հունական դիքեր էին<ref name=":12" />։ Վահագնի պաշտամունքը գոյություն է ունեցել նաև վրաց ժողովրդի մեջ, որի մասին հիշատակել է Մովսես Խորենացին<ref>{{Cite book |last=Խորենացի |first=Մովսես |title=Պատմություն հայոց |year=1913 |volume=Ա |location=Տփղիս |pages=86 |chapter=ԼԱ |quote=այլ սեն զսա և աստուածացեալ և անդրի ի Վրաց աշխարհին զսորա չափ հասակին կանգնեալ՝ պատուեալ զոհիւք}}</ref>։ == Այլ դիցաբանություններ == Հելլենիստական ժամանակաշրջանում հայկական դիցարանի և պաշտամունքների վրա ավելանում է նոր կրոնամշակութային շերտ, որի արդյունքում հայկական աստվածներն սկսում են համադրվել հունական աստվածություննների հետ։ Վահագնը այս շրջանում համադրվում է Հերակլեսի հետ և հարստանում նոր գործառույթներով ու հատկանիշներով՝ պահպանելով իրենց ավանդական նկարագիրը<ref name=":1"/><ref name=":12" />։ Հելլենիստական ժամանակաշրջանում, գերմանացիների մեջ ամպրոպային [[Թոր]] աստվածը կամ Դոնարը նույնպես նույնացվել է Հերակլեսի հետ։ Հերակլեսին են նման նաև հնդկական [[Տրիտա]], [[Ինդրա]], իրանական [[Կերեսապսա]] աստվածները, որպես կայծակի աստվածներ<ref name=":03" />։ == Վահագնի երգը == [[Պատկեր:Stamp of Armenia m125.jpg|մինի|Վահագնը հայկական նամականիշի վրա։]] [[Մովսես Խորենացի]]ն վկայում է, որ հինգերորդ դարում ժողովրդի մեջ պահպանվում էր Վահագնի դյուցազներգությունը. փանդիռների նվագակցությամբ գուսանները երգում էին նրա դիցաբանական ձոնը, պատմում նրա բազում սխրագործությունների մասին։ Այս ձոնից մի հատված գրառել և ավանդել է Մովսես Խորենացին, որը պատմում է Վահագնի ծննդի մասին։ Այն բաղկացած է երեք եռատող տնից․ առաջինում դրսևորվում է հին հայերի վաղնջական պատկերացումը աշխարհի ուղղահայաց եռամաս կառուցվածքի մասին (երկինք, երկիր, ծով). երկրորդ տան մեջ ներկայացված է տիեզերական այդ կառույցում երիտասարդ աստծու ծնունդը՝ երկնքի (հայր) և երկրի (մայր) երկունքից։ Երրորդում նկարագրվում է  նորածին աստծու արտաքինը։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ երգը նվիրված է եղել Տիգրանի երրորդ որդուն՝ աստվածացված Վահագնին<ref name=":0" />։ «Վահագնի երգը» հնեվրոպական առասպելաբանաստեղծական համակարգում դիցածնման վաղնջագույն հիմներգ է, որն իր մեջ պահպանել է թե հնդեվրոպացիների առասպելաբանական պատկերացումները, թե նրանց նախնական բանաստեղծության հատկանիշները։ {{քաղվածք|<poem> Երկնէր երկին, երկնէր երկիր, Երկնէր և ծովն ծիրանի. Երկն ի ծովուն ունէր և զկարմրիկն եղեգնիկ. Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, Ընդ եղեգան փող բոց ելանէր, Եւ ի բոցոյն վազէր խարտեաշ պատանեկիկ. Նա հուր հեր ունէր, Բոց ունէր մօրուս, Եւ աչքունքն էին արեգակունք։</poem> |}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * Վ. Մ. Մանոյան, [https://arar.sci.am/Content/135877/file_0.pdf Երկրի առաջացման պրոբլեմը Հայկական լեռնաշխարհի տեղաբնիկների և հին հայերի պատկերացումներում], էջ150-155 * [[Մանուկ Աբեղյան|Մ. Աբեղյան]] [http://serials.flib.sci.am/Founders/Manuk%20Abexyan-%20h.1/book/Binder1.pdf Հայ ժողովրդական առասպելները Մ. Խորենացու Հայոց պատմության մեջ], Հայ ժողովրդական առասպելները, Վաղարշապատ, 1899 {{Արտաքին հղումներ}} {{Հին հայկական դիցաբանություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=242}} [[Կատեգորիա:Աստվածներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Արևի աստվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայկական աստվածներ]] [[Կատեգորիա:Պատերազմի աստվածներ]] eqdtbfl44bt7cjvmld3ybiml6znvp91 0 9832 10953518 10902046 2026-10-21T14:47:19Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 10953518 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Աշխքարտ}} '''Աֆրիկա,''' [[Երկիր]] մոլորակի տարածքով և բնակչությամբ երկրորդ ամենամեծ [[Մայրցամաք|մայրցամաքը]]։ Աֆրիկայի ընդհանուր տարածքը կազմում է շուրջ 30,3 միլիոն կմ<sup>2</sup>՝ ներառյալ նաև հարակից կղզիները։ Աֆրիկան զբաղեցնում է Երկրագնդի ցամաքային տարածքի շուրջ 20%-ը և ընդհանուր տարածքի մոտ 6%-ը<ref name="Sayre">Sayre, April Pulley (1999), ''Africa'', Twenty-First Century Books. {{ISBN|0-7613-1367-2}}.</ref>։ ՄԱԿ-ի տվյալներով, 2021 թվականի դրությամբ, բնակչության թիվը կազմել է գրեթե 1,4 միլիարդ, որը կազմում է Երկրագնդի [[Աշխարհի բնակչություն|բնակչության]] մոտ 18%-ը։ Ի համեմատություն մյուս մայրցամաքների՝ Աֆրիկայի բնակչությունն ամենաերիտասարդն է<ref>{{Cite news |last=Swanson |first=Ana |date=2015 թ․ օգոստոսի 17 |title=5 ways the world will look dramatically different in 2100 |url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926194109/https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/ |archive-date=2017 թ․ սեպտեմբերի 26 |access-date=2017 թ․ սեպտեմբերի 26 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harry |first=Njideka U. |date=2013 թ․ սեպտեմբերի 11 |title=African Youth, Innovation and the Changing Society |url=http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920184934/http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html |archive-date=2013 թ․ սեպտեմբերի 20 |access-date=2013 թ․ սեպտեմբերի 27 |work=The Huffington Post}}</ref>։ 2012 թվականի դրությամբ՝ Աֆրիկայում միջին տարիքը 19,7 էր, այն պարագայում, երբ համաշխարհային միջին տարիքը՝ 30,4 էր<ref>{{Cite web |author=Janneh, Abdoulie |date=2012 թ․ ապրիլ |title=item, 4 of the provisional agenda&nbsp;– General debate on national experience in population matters: adolescents and youth |url=https://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110111359/http://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 10 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 15 |publisher=United Nations Economic Commission for Africa}}</ref>։ Չնայած [[Բնական ռեսուրս|բնական ռեսուրսների]] հարուստ պաշարներին՝ Աֆրիկան մեկ շնչին բաժին ընկնող հարստության ցուցանիշներով ամենաաղքատ և ընդհանուր հարստության մակարդակով երկրորդ ամենաաղքատ մայրցամաքն է. վերջին ցուցանիշով զիջում է միայն [[Օվկիանիա|Օվկիանիային]]։ Գիտնականների կարծիքով սա կախված է մի քանի գործոններից՝ ներառյալ [[Աֆրիկայի աշխարհագրություն|աշխարհագրությունից]], [[Աֆրիկայի կլիմայական գոտիներ|կլիմայից]]<ref name="Africa Slow">{{Cite journal |last1=Collier |first1=Paul |last2=Gunning |first2=Jan Willem |date=1999 թ․ օգոստոսի 1 |title=Why Has Africa Grown Slowly? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_summer-1999_13_3/page/3 |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=13 |issue=3 |pages=3–22 |doi=10.1257/jep.13.3.3 |issn=0895-3309 |doi-access=free}}</ref>, [[Կոռուպցիա|կոռուպցիայից]]<ref name="Africa Slow" />, [[Աֆրիկայի գաղութային բաժանում|նախկին գաղութատիրական կարգերից]], [[Սառը պատերազմ|Սառը պատերազմից]]<ref>{{Cite journal |last1=Alemazung |first1=Joy Asongazoh |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 1 |title=Post-colonial colonialism: an analysis of international factors and actors marring African socio-economic and political development |url=http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |url-status=live |journal=Journal of Pan African Studies |volume=3 |issue=10 |pages=62–85 |s2cid=140806396 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024827/http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 27 |access-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bayeh |first1=Endalcachew |date=2015 թ․ փետրվար |title=The political and economic legacy of colonialism in the post-independence African states |url=https://journals.openedition.org/poldev/78 |url-status=live |journal=International Journal in Commerce, IT & Social Sciences |volume=2 |issue=2 |pages=89–93 |doi=10.4000/poldev.78 |s2cid=198939744 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117051740/https://journals.openedition.org/poldev/78 |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 17 |access-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24 |doi-access=free}}</ref> և [[Նեոգաղութատիրություն|նեոգաղութատիրությունից]]։ Չնայած հարստության ցածր մակարդակին՝ վերջին շրջանում գրանցվող տնտեսական վերելքը և մեծ թվով երիտասարդ բնակչությունը, ավելի լայն գլոբալ համատեքստում, Աֆրիկան դարձնում են տնտեսական կարևոր շուկա։ Աֆրիկան ունի բնական և պարենային ռեսուրների մեծ պաշարներ, այդ թվում՝ [[Ադամանդ|ադամանդի]], [[Շաքար|շաքարի]], [[Աղ|աղի]], [[Ոսկի|ոսկու]], [[Երկաթ|երկաթի]], [[Կոբալտ|կոբալտի]], [[Ուրան (տարր)|ուրանի]], [[Պղինձ|պղնձի]], [[Բոքսիտ|բոքսիտի]], [[Արծաթ|արծաթի]], [[Նավթ|նավթի]], [[Բնական գազ|բնական գազի]], [[Կակաո|կակաոյի]] [[Կակաոյի հատիկներ|հատիկների]] և [[Արևադարձային մրգեր|արևադարձային մրգերի]]։ Աֆրիկա մայրցամաքի ափերը հյուսիսից ողողում են [[Միջերկրական ծով|Միջերկրական ծովի]], հյուսիս-արևելքից՝ [[Կարմիր ծով|Կարմիր ծովի]], [[Ակաբայի ծովածոց|Աքաբայի]] և [[Սուեզի ծովածոցերի]], հարավ-արևելքից՝ [[Հնդկական օվկիանոս|Հնդկական օվկիանոսի]] և արևմուտքից՝ [[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան օվկիանոսի]] ջրերը։ Աֆրիկայի կազմում են նաև [[Մադագասկար]] կղզին և տարբեր [[Կղզեխումբ|արշիպելագներ]]։ Մայրցամաքի տարածքում կա [[Աֆրիկայի երկրների և կախյալ տարածքների ցանկ|54 անկախ, ինքնիշխան պետություն]], 8 քաղաք և կղզի, որոնք պատկանում են ոչ աֆրիկյան երկրների, և փաստացի անկախ, բայց [[Չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված պետությունների ցանկ|չճանաչված կամ մասամբ ճանաչված]] երկու երկիր։ Այս թվերի մեջ ներառված չեն [[Մալթա|Մալթան]] և [[Սիցիլիա|Սիցիլիան]], որոնք երկրաբանական տեսանկյունից հանդիսանում են Աֆրիկա մայրցամաքի մաս։ Աֆրիկայի տարածքով ամենամեծ երկիրն [[Ալժիր|Ալժիրն]] է, իսկ բնակչությամբ՝ [[Նիգերիա|Նիգերիան]]։ Աֆրիկյան երկրները միմյանց հետ համագործակցում են միջազգային տարբեր կազմակերպությունների, այդ թվում՝ [[Աֆրիկյան Միություն|Աֆրիկյան Միության]] միջոցով, որի կենտրոնակայանը գտնվում է [[Եթովպիա|Եթովպիայի]] մայրաքաղաք [[Ադիս Աբեբա|Ադիս Աբեբայում]]։ Աֆրիկայի տարածքը հատում են [[Հասարակած|հասարակածը]] և [[Զրոյական միջօրեական|զրոյական միջօրեականը]]։ Սա միակ մայրցամաքն է, որը տարածվում է Հյուսիսային բարեխառն գոտուց մինչև Հարավային բարեխառն գոտի<ref>{{Cite web |title=Africa. General info |url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html |archive-date=2011 թ․ ապրիլի 24 |access-date=2007 թ․ նոյեմբերի 24 |publisher=Visual Geography}}</ref>։ Մայրցամաքի բուն տարածքի ու երկրների մեծ մասը գտնվում են [[Հյուսիսային կիսագունդ|Հյուսիսային]], իսկ մնացած մասը՝ [[Հարավային կիսագունդ|Հարավային կիսագնդում]]։ Մայրցամաքի տարածքի մեծ մասը գտնվում է [[Արևադարձային կլիմա|արևադարձային կլիմայական գոտում]]՝ բացառությամբ [[Արևմտյան Սահարա|Արևմտյան Սահարայի]] մեծ մասի, [[Ալժիր|Ալժիրի]], [[Լիբիա|Լիբիայի]], [[Եգիպտոս|Եգիպտոսի]], [[Մավրիտանիա|Մավրիտանիայի]] հյուսիսային հատվածի, ինչպես նաև [[Մարոկկո|Մարոկկոյի]], [[Սեուտա|Սեուտայի]], [[Մելիլյա|Մելիլյայի]] և [[Թունիս|Թունիսի]], որոնք իրենց հերթին գտնվում են [[Հյուսիսային արևադարձ|Հյուսիսային արևադարձից]] վերև՝ [[Չափավոր կլիմա|Հյուսիսային բարեխառն գոտում]]։ Մայրցամաքի ծայր հարավում՝ Հարավային [[Նամիբիա|Նամիբիան]], Հարավային [[Բոտսվանա|Բոտսվանան]], [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] տարածքի մեծ մասը, [[Լեսոթո|Լեսոթոյի]] և [[Էսվատինի|Էսվատինիի]] ողջ տարածքն ու [[Մոզամբիկ|Մոզամբիկի]] և [[Մադագասկար|Մադագասկարի]] հարավային հատվածները գտնվում են [[Հարավային արևադարձ|Հարավային արևադարձից]] հարավ՝ [[Չափավոր կլիմա|Հարավային բարեխառն գոտում]]։ Աֆրիկան ունի մեծ [[կենսաբազմազանություն]]<ref>{{Cite web |last=Studies |first=the Africa Center for Strategic |title=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712114954/https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |archive-date=2023 թ․ հուլիսի 12 |access-date=2023 թ․ հուլիսի 12 |publisher=Africa Center for Strategic Studies |language=en-US}}</ref>։ Այն ունի [[Մեգաֆաունա|մեգաֆաունայի]] ամենամեծ թվով տեսակները, քանի որ ամենաքիչն է կրել [[Անթրոպոգենի ժամանակաշրջան|Անթրոպոգեն ժամանակաշրջանում]] ոչնչացման ազդեցությունը։ Այդուհանդերձ, Աֆրիկայի վրա մեծապես ազդում են [[Աֆրիկայի բնապահպանական հիմնախնդիրներ|բնապահպանական տարբեր հիմնախնդիրներ]], այդ թվում՝ [[Անապատացում|անապատացումը]], [[Անտառահատումներ|անտառահատումները]], [[Հողի դեգրադացում|հողի դեգրադացումը]], [[Օդի աղտոտում|օդի աղտոտումը]], ջրերի աղտոտումը, [[Առափնյա էրոզիա|առափնյա էրոզիան]], աղբի աղտոտումը, [[Կլիմայական փոփոխությունները Աֆրիկայում|կլիմայի փոփոխությունը]], [[Նավթի արտահոսք|նավթի արտահոսքը]], [[Կենսաբազմազանության անհետացում|կենսաբազմազանության անհետացումն]] ու [[Ջրային ռեսուրսների պակաս|ջրային ռեսուրսների պակասը]]։ Բնապահպանական այս խորը խնդիրները կարող են խորանալ [[Կլիմայական փոփոխությունները Աֆրիկայում|Աֆրիկայում կլիմայի փոփոխության]] ազդեցության պատճառով։ [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված ազգերի կազմակերպության]] [[ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության հարցերով փորձագետների միջկառավարական խումբ|Կլիմայի փոփոխության հարցերով փորձագետների միջկառավարական խումբը]] Աֆրիկան հայտարարել է կլիմայի փոփոխության տեսանկյունից ամենախոցելի մայրցամաքը<ref>{{Cite book |author=Schneider, S.H. |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |title=Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website |year=2007 |isbn=978-0-521-88010-7 |editor=Parry, M.L. |series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK |contribution=19.3.3 Regional vulnerabilities |display-authors=etal |access-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 15 |display-editors=etal |archive-url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |archive-date=2013 թ․ մարտի 12 |url-status=dead}}</ref><ref>Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, "2014: Africa". In: ''Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability''. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, and New York, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619170833/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf |date=19 June 2020}}</ref>։ Աֆրիկան ունի բավականին երկար, բարդ և բազմազան [[Աֆրիկայի պատմություն|պատմություն]] ու հաճախ թերագնահատվել է գլոբալ պատմական համայնքի կողմից<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ հուլիսի 1 |title=One of Africa's best kept secrets – its history |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-40420910 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729162629/https://www.bbc.com/news/world-africa-40420910 |archive-date=2021 թ․ հուլիսի 29 |access-date=2021 թ․ հուլիսի 29 |publisher=BBC News |language=en-GB}}</ref>։ [[Բնիկ ժողովուրդների ցանկ|Աֆրիկյան հասարակություններում]] պատմական գործընթացն ընդհանուր առմամբ ունեցել է սոցիալական բնույթ<ref name="1 19812">{{Cite book |last1=Hama |first1=Boubou |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000042225 |title=General History of Africa: Volume 1 |last2=Ki-Zerbo |first2=Joseph |publisher=UNESCO Publishing |year=1981 |chapter=The place of history in African society}}</ref>, որը երբեմն հիմնված է եղել ականատեսների վկայությունների, ասեկոսեների, հուշերի, երբեմն էլ [[Հոգևոր տեսիլք|տեսիլքների]], երազների և [[Զգայապատրանք|զգայապատրանքների]] վրա, որոնք վեր են ածվել բանավոր ավանդույթների<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans_g5z0/page/n9/mode/2up |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10214-2}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Vansina |first=Jan |date=1971 |title=Once upon a Time: Oral Traditions as History in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/20024011 |journal=Daedalus |volume=100 |issue=2 |pages=442–468 |issn=0011-5266}}</ref><ref>{{Citation |last=Wiredu |first=Kwasi |title=Introduction: African Philosophy in Our Time |date=2005 |work=A Companion to African Philosophy |pages=1–27 |editor-last=Wiredu |editor-first=Kwasi |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470997154.ch1 |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 14 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470997154.ch1 |isbn=978-0-631-20751-1}}</ref>։ Ընդունված է համարել, որ Աֆրիկան՝ մասնավորապես [[Արևելյան Աֆրիկա|Արևելյան Աֆրիկան]], համարվում է մարդկության և [[Հոմինիդներ|հոմինոիդ]] [[Կլադ|կլադի]] բնօրրանը։ Առաջին հոմինիդները և նրանց նախնիները թվագրվում են մոտ 7 միլիոն տարի առաջվանով՝ ներառյալ [[Սահելանտրոպ|սահելանտրոպը]], [[Աֆրիկյան ավստրալոպիտեկ|աֆրիկյան ավստրալոպիտեկը]], [[Աֆարյան ավստրալոպիտեկ|աֆարյան ավստրալոպիտեկը]], [[Հոմո էրեկտուս|հոմո էրեկտուսը]], [[Հոմո հաբիլիս|հոմո հաբիլիսը]], [[Հոմո էրգաստեր|հոմո էրգաստերը]], [[Հոմո Սափիենս|հոմո սափիենսի]] առաջին ներկայացուցիչները։ Նրանց հետքերը հայտնաբերվել են [[Եթովպիա|Եթովպիայում]], [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում]] և [[Մարոկկո|Մարոկկոյում]]՝ համապատասխանաբար 233 000, 259 000 և 300 000 տարի առաջ։ Բացի այդ, հոմո սափիենսն Աֆրիկայում ի հայտ է եկել 350 000-260 000 տարի առաջ<ref>{{Cite web |title=Homo sapiens: University of Utah News Release: 16 February 2005 |url=http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024234234/http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html |archive-date=2007 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref><ref name="Schlebusch2017">{{Cite journal |last1=Schlebusch |first1=Carina M |last2=Malmström |first2=Helena |last3=Günther |first3=Torsten |last4=Sjödin |first4=Per |last5=Coutinho |first5=Alexandra |last6=Edlund |first6=Hanna |last7=Munters |first7=Arielle R |last8=Vicente |first8=Mário |last9=Steyn |first9=Maryna |last10=Soodyall |first10=Himla |last11=Lombard |first11=Marlize |last12=Jakobsson |first12=Mattias |year=2017 |title=Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago |url=https://archive.org/details/science_2017-11-03_358_6363/page/652 |journal=Science |volume=358 |issue=6363 |pages=652–655 |bibcode=2017Sci...358..652S |doi=10.1126/science.aao6266 |pmid=28971970 |doi-access=free}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=2017 թ․ հունիսի 7 |title=Oldest ''Homo sapiens'' bones ever found shake foundations of the human story |url=https://www.theguardian.com/science/2017/jun/07/oldest-homo-sapiens-bones-ever-found-shake-foundations-of-the-human-story |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031005024/https://www.theguardian.com/science/2017/jun/07/oldest-homo-sapiens-bones-ever-found-shake-foundations-of-the-human-story |archive-date=2019 թ․ հոկտեմբերի 31 |access-date=2017 թ․ հունիսի 7 |work=The Guardian}}</ref><ref name="NYT-20190910">{{Cite news |last=Zimmer |author=Carl Zimmer |first=Carl |date=2019 թ․ սեպտեմբերի 10 |title=Scientists Find the Skull of Humanity's Ancestor{{snd}}on a Computer{{snd}}By comparing fossils and CT scans, researchers say they have reconstructed the skull of the last common forebear of modern humans. |url=https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231125331/https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 31 |access-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 10 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="NAT-20190910">{{Cite journal |last1=Mounier |first1=Aurélien |last2=Lahr |first2=Marta |year=2019 |title=Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=3406 |bibcode=2019NatCo..10.3406M |doi=10.1038/s41467-019-11213-w |pmc=6736881 |pmid=31506422}}</ref><ref name="Vidal22">{{Cite journal |last1=Vidal |first1=Celine M. |last2=Lane |first2=Christine S. |last3=Asfawrossen |first3=Asrat |display-authors=etal |date=2022 թ․ հունվար |title=Age of the oldest known Homo sapiens from eastern Africa |journal=Nature |volume=601 |issue=7894 |pages=579–583 |bibcode=2022Natur.601..579V |doi=10.1038/s41586-021-04275-8 |pmc=8791829 |pmid=35022610}}</ref>։ Աֆրիկան հնագետների կողմից համարվում է նաև գենետիկ տեսանկյունից ամենաբազմազան մայրցամաքը, քանի որ մարդկությունն ամենաշատը հենց այս մայրցամաքում է բնակվել<ref>{{Cite web |date=2018 թ․ հուլիսի 19 |title=The genetic diversity in Africa is greater than in any other region in the world |url=https://blogs.bcm.edu/2018/07/19/genetic-diversity-in-africa-is-greater-than-in-any-other-region-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024023512/https://blogs.bcm.edu/2018/07/19/genetic-diversity-in-africa-is-greater-than-in-any-other-region-in-the-world/ |archive-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24 |access-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite web |title=New study confirms that Africans are the most genetically diverse people on Earth. And it claims to pinpoint our center of origin. |url=https://ksj.mit.edu/tracker-archive/new-study-confirms-africans-are-most-gen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024023511/https://ksj.mit.edu/tracker-archive/new-study-confirms-africans-are-most-gen/ |archive-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24 |access-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009 թ․ հունիսի 9 |title=Africa is most genetically diverse continent, DNA study shows |url=https://www.bionews.org.uk/page_91054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024023512/https://www.bionews.org.uk/page_91054 |archive-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24 |access-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref>։ Այնպիսի քաղաքակրթություններ, ինչպիսիք են [[Հին Եգիպտոս|Հին Եգիպտոսը]], [[Կերմա մշակույթ|Կերմա մշակույթը]], [[Պունտ|Պունտը]] և [[Տիչիտ մշակույթ|Տիչիտ մշակույթը]] առաջացել են մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակներում [[Հյուսիսային Աֆրիկա|Հյուսիսային]], [[Արևելյան Աֆրիկա|Արևելյան]] և [[Արևմտյան Աֆրիկա|Արևմտյան Աֆրիկաներում]], մինչդեռ [[Բանտուների միգրացիա|բանտուների միգրացիան]], որը տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 4000 թվականից մինչև մ.թ. 1000 թվականը, առանցքային է եղել [[Կենտրոնական Աֆրիկա|Կենտրոնական]], Արևելյան և [[Հարավային Աֆրիկա|Հարավային Աֆրիկաների]] երկրների ու հասարակությունների հիմնադրման համար։ Դրան հաջորդեց քաղաքակրթությունների, [[Աֆրիկայի նախագաղութային պետությունների ցանկ|թագավորությունների և կայսրությունների]] բարդ պատմական շղթան։ Բազմաթիվ կայսրություններ իրենց տարածաշրջաններում դարձան գերիշխող, ինչպես օրինակ Արևմտյան Աֆրիկայում [[Գանայի թագավորություն|Գանայի]], [[Մալիի կայսրություն|Մալիի]], [[Սոնգաի կայսրություն|Սոնգաիի]], [[Բամանա կայսրություն|Բամանայի]], [[Մասինա կայսրություն|Մասինայի]], [[Տուկուլորի կայսրություն|Տուկուլորի]] կայսրությունները և [[Սոկոտոյի խալիֆայություն|Սոկոտոյի խալիֆայությունը]], Հյուսիսային Աֆրիկայում՝ [[Հին Եգիպտոս|Եգիպտոսի]], [[Քուշ (թագավորություն)|Քուշի]], [[Հին Կարթագեն|Կարթագենի]] թագավորությունները, [[Ֆաթիմյան խալիֆայություն|Ֆաթիմյան խալիֆայությունը]], [[Ալ-Մորավիների պետություն|Ալ-Մորավիների]], [[Ալ-Մոհադների պետություն|Ալ-Մոհադների]] պետությունները, [[Այուբիդների սուլթանություն|Այուբիդների]] և [[Մամլուքների սուլթանություն|Մամլուքների սուլթանությունները]], Արևելյան Աֆրիկայում՝ [[Աքսումի թագավորություն|Աքսումի թագավորությունը]], [[Եթովպական կայսրություն|Եթովպական կայսրությունը]], [[Ադալի սուլթանություն|Ադալի սուլթանությունը]], [[Կիտարայի կայսրություն|Կիտարայի կայսրությունը]], [[Կիլվայի սուլթանություն|Կիլվայի սուլթանությունը]] և [[Մալագայի թագավորություն|Մալագայի թագավորությունը]], Կենտրոնական Աֆրիկայում՝ [[Կանեմ-Բորնու|Կանեմ-Բորնուն]], [[Կոնգոյի թագավորություն|Կոնգոյի թագավորությունը]], [[Լուբայի կայսրություն|Լուբայի]], [[Լունդայի կայսրություն|Լունդայի կայսրությունները]] և [[Ուտետերայի սուլթանություն|Ուտետերայի սուլթանությունը]], իսկ Հարավային Աֆրիկայում՝ [[Մապունգուբվեի թագավորություն|Մապունգուբվեի]], [[Զիմբաբվեի թագավորություն|Զիմբաբվեի]], [[Մոնոմոտապա|Մուտապայի թագավորությունները]], [[Ռոզվիի կայսրություն|Ռոզվիի կայսրությունը]], [[Մարավի|Մարավին]], [[Մթվակազի|Մթվակազին]] և [[Զուլուի թագավորություն|Զուլուի թագավորությունը]]։ Աֆրիկայի պատմության ողջ ընթացքում [[Ստրկություն|ստրկությունը]] եղել է մայրցամաքի տարածքում մեծապես տարածված երևույթը։ Աֆրիկան դարեր շարունակ եղել է դեպի այլ մայրցամաքներ ստրուկների մատակարարման [[Ստրկության պատմություն|աղբյուր]], ինչի հետևանքով, հատկապես [[Ամերիկա]] աշխարհամասում, տարիների ընթացքում ձևավորվել են աֆրիկյան ծագմամբ սևամորթների [[Աֆրիկյան սփյուռք|համայնքներ]]։ 19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկիզբ, [[Արդյունաբերական երկրորդ հեղափոխություն|Արդյունաբերական երկրորդ հեղափոխությամբ]] պայմանավորված, Աֆրիկան արագորեն [[Աֆրիկայի գաղութային բաժանում|նվաճվեց և գաղութացվեց]] [[Գաղութատիրական կայսրություն|եվրոպական պետությունների]] կողմից։ Այդ շրջանում նույնիսկ եղել է պահ, երբ աֆրիկյան երկրներից միայն [[Եթովպիա|Եթովպիան]] և [[Լիբերիա|Լիբերիան]] են մնացել անկախ պետություններ<ref>The Egba United Government, a government of the Egba people, was legally recognized by the British as independent until being annexed into the Colony and Protectorate of Nigeria in 1914: {{Cite journal |last1=Daly |first1=Samuel Fury Childs |date=2019 թ․ մայիսի 4 |title=From Crime to Coercion: Policing Dissent in Abeokuta, Nigeria, 1900–1940 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03086534.2019.1576833 |url-status=live |journal=The Journal of Imperial and Commonwealth History |volume=47 |issue=3 |pages=474–489 |doi=10.1080/03086534.2019.1576833 |issn=0308-6534 |s2cid=159124664 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407145030/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03086534.2019.1576833 |archive-date=2022 թ․ ապրիլի 7 |access-date=2022 թ․ հուլիսի 5}}</ref>։ Եվրոպական գերիշխանությունը կարևոր ազդեցություն է ունեցել աֆրիկյան հասարակությունների վրա, իսկ համայնքային ինքնավարության նկատմամբ ճնշումները խաթարել են տեղական ավանդական սովորույթներն ու հանգեցրել Աֆրիկայի սոցիալ-տնտեսական համակարգի անդառնալի վերափոխմանը<ref name="CitizenSubject">{{Cite book |last1=Mamdani |first1=Mahmood |url=https://archive.org/details/citizensubjectco0000mamd |title=Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy of Late Colonialism |publisher=Princeton University Press |year=1996 |isbn=9780691027937 |edition=1st |language=en}}</ref>։ Աֆրիկյան ժամանակակից պետություններից շատերն առաջացել են [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից]] հետո տեղի ունեցած [[Աֆրիկայի ապագաղութացում|ապագաղութացման]] արդյունքում, իսկ 1963 թվականին հիմնադրվել է [[Աֆրիկայի միասնության կազմակերպություն|Աֆրիկայի միասնության կազմակերպությունը]], որի իրավահաջորդը դարձավ [[Աֆրիկյան Միություն|Աֆրիկյան Միությունը]]<ref name="Hargreaves 1996">{{Cite book |last=Hargreaves |first=John D. |url=https://archive.org/details/decolonizationin0000harg_n6i6 |title=Decolonization in Africa |date=1996 |publisher=Longman |isbn=0-582-24917-1 |edition=2nd |location=London |oclc=33131573}}</ref>։ Նորաստեղծ պետությունները որոշեցին պահել իրենց գաղութային սահմանները՝ ընդ որում իշխանության ավանդական կառույցները այս կամ այն չափով հաճախ օգտագործվում էին կառավարման մեջ: == Անվան ստուգաբանություն == [[Պատկեր:AS17-148-22733 (21516723298).jpg|thumb|Աֆրիկան «[[Ապոլոն 17]]» տիեզերանավից, 1972 թվական։]] Հյուսիսային Աֆրիկայի հին բնակիչներին բնորոշելու համար օգտագործվել է [[լատիներեն|լատինական]] «[[Afri]]» անվանումը: [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]ն, որը գտնվում էր [[Նեղոս]] գետից արևմուտք, ներառում էր [[Միջերկրական ծով]]ից հարավ գտնվող բոլոր տարածքները և հայտնի էր նաև «[[Հին Լիբիա]]» անվամբ<ref>{{Cite encyclopedia |title=Afri |encyclopedia=Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch |url=http://latin_german.deacademic.com/1644 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 20 |date=1913–1918<!-- omit location without publisher |location=Hannover--> |editor1-last=Georges |editor1-first=Heinrich |edition=8th |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://latin_german.deacademic.com/1644 |archive-date=2016 թ․ հունվարի 16 |first1=Karl Ernst |last1=Georges |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Afer |encyclopedia=A Latin Dictionary |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3DAfer |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 20 |date=1879 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116044500/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3DAfer |archive-date=2016 թ․ հունվարի 16 |last2=Short |first2=Charles |first1=Charlton T. |last1=Lewis |url-status=live}}</ref>: Ի սկզբանե այս անունը վերաբերել է տեղաբնիկ լիբիական ցեղին՝ ժամանակակից [[բերբերներ]]ի նախնիներին: Անվան ծագումնաբանության վերաբերյալ կան տարբեր տեսակետներ: Մի կողմից այն կապվում է [[Փյունիկերեն|փյունիկյան]] «ʿafar» բառի հետ, որը նշանակում է «փոշի»<ref>Venter & Neuland, ''NEPAD and the African Renaissance'' (2005), p. 16.</ref>: Մյուս կողմից, ըստ 1981 թվականի մի վարկածի<ref>{{Cite web |last=Desfayes |first=Michel |date=2011 թ․ հունվարի 25 |title=The Names of Countries |url=http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627022921/http://michel-desfayes.org/namesofcountries.html |archive-date=2019 թ․ հունիսի 27 |access-date=2019 թ․ ապրիլի 9 |website=michel-desfayes.org |quote=Africa. From the name of an ancient tribe in Tunisia, the ''Afri'' (adjective: ''Afer''). The name is still extant today as ''Ifira'' and ''Ifri-n-Dellal'' in Greater Kabylia (Algeria). A Berber tribe was called ''Beni-Ifren'' in the Middle Ages and ''Ifurace'' was the name of a Tripolitan people in the 6th century. The name is from the Berber language ''ifri'' 'cave'. Troglodytism was frequent in northern Africa and still occurs today in southern Tunisia. Herodote wrote that the Garamantes, a North African people, used to live in caves. The Ancient Greek called ''troglodytēs'' an African people who lived in caves. ''Africa'' was coined by the Romans and {{'}}''Ifriqiyeh''{{'}} is the arabized Latin name. (Most details from Decret & Fantar, 1981).}}</ref>՝ այն ծագում է [[Լիբիա-բերբերական լեզուներ|բերբերական]] «ifri» (հոգնակի՝ «ifran») բառից, որը նշանակում է «քարանձավ» և վերաբերում է քարանձավաբնակներին<ref name="Michell">{{Cite journal |last1=Babington Michell |first1=Geo |year=1903 |title=The Berbers |url=https://zenodo.org/record/1782363 |url-status=live |journal=Journal of the Royal African Society |volume=2 |issue=6 |pages=161–194 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a093193 |jstor=714549 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230012624/https://zenodo.org/record/1782363 |archive-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 30 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 30}}</ref>: Նույն արմատը<ref name="Michell" /> կարելի է գտնել նաև [[Ալժիր]]ի և [[Տրիպոլիտանիա]]յի [[Բանու իֆրան|բանու իֆրան]] ցեղի անվանման մեջ: Բերբերական այս ցեղը սկզբնապես բնակվել է [[Լիբիա]]յի հյուսիսարևմտյան հատվածում գտնվող [[Յաֆրան]] քաղաքում (հայտնի նաև որպես «Իֆրան»)<ref>[https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200 Edward Lipinski, ''Itineraria Phoenicia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160116044459/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&pg=PA200 |date=16 January 2016}}, Peeters Publishers, 2004, p. 200. {{ISBN|90-429-1344-4}}</ref>: Բացի այդ, այս արմատը հանդիպում է նաև [[Մարոկկո]]յի [[Իֆրան]] քաղաքի անվան մեջ: Ք.ա. 146 թվականին՝ [[Պունիկյան երրորդ պատերազմ]]ում [[Կարթագեն|կարթագենցիներին]] պարտության մատնելուց հետո, [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] իշխանության ներքո [[Կարթագեն (քաղաք)|Կարթագենը]] դարձավ «[[Աֆրիկա (հռոմեական պրովինցիա)|Աֆրիկա Պրոկոնսուլարիս]]» կոչվող նահանգի մայրաքաղաքը: Այս նահանգը ներառում էր նաև ժամանակակից [[Լիբիա]]յի ծովափնյա մասը<ref>{{Cite web |title=Africa African Africanus Africus |url=http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129111458/http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm |archive-date=2009 թ․ հունվարի 29 |access-date=2006 թ․ նոյեմբերի 14 |website=Consultos.com}}</ref>: Լատինական «-ica» վերջածանցը երբեմն օգտագործվել է երկիր բնորոշելու համար: Օրինակ՝ [[Հուլիոս Կեսար]]ը օգտագործել է «[[Կելտիկա]]» անվանումը՝ [[կելտեր]]ի բնակության տարածքը նշելու համար: Հետագայում, երբ մուսուլմանները նվաճեցին [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական]] (Արևելյան Հռոմեական) կայսրության մաս կազմող [[Աֆրիկայի էկզարխատ]]ը, նրանք պահպանեցին տարածաշրջանի անվան ձևը՝ կոչելով այն [[Իֆրիկիա]]: Հռոմեացիների պատկերացմամբ՝ Աֆրիկան տարածվում էր [[Եգիպտոս]]ից արևմուտք: «Ասիա» անվանումը նրանք օգտագործում էին [[Անատոլիա]]ն և դրանից արևելք ընկած տարածքները նշելու համար: Այս երկու մայրցամաքների միջև սահմանազատումը հստակեցրեց աշխարհագրագետ [[Կլավդիոս Պտղոմեոս|Պտղոմեոս]]ը (մ.թ. 85-165 թվականներ): Նա [[Ալեքսանդրիա]]ն դրեց [[զրոյական միջօրեական]]ի վրա, իսկ [[Սուեզի պարանոց]]ն ու [[Կարմիր ծով]]ը սահմանեց որպես Ասիայի և Աֆրիկայի բաժանարար գիծ: Հետագայում, երբ եվրոպացիները սկսեցին հասկանալ մայրցամաքի իրական չափերը, Աֆրիկայի սահմաններն ընդլայնվեցին իրենց գիտելիքների հետ մեկտեղ։ «Աֆրիկա» (Africa) հնագույն անվան համար առաջարկվել են ստուգաբանական այլ վարկածներ ևս. * 1-ին դարի հրեա պատմաբան [[Հովսեփոս Փլավիոս]]ը իր «Հրեական հնախոսություն» գրքում (1.15) պնդում էր, որ Աֆրիկան անվանվել է [[Ափեր]]ի ([[Ծննդոց]] 25:4)՝ [[Աբրահամ]]ի թոռան անունով, որի հետնորդները, ըստ նրա, ներխուժել էին Լիբիա։ * 7-րդ դարում [[Իսիդոր Սևիլյացի]]ն իր «[[Ստուգաբանություններ]]» հանրագիտարանի Գիրք XIV.5.2-ում նշել է, որ «Աֆրիկա» անվանումը ծագում է լատիներեն «aprica» բառից, որը նշանակում է «արևոտ»։ * 1881 թվականին Մեսին առաջ քաշեց տեսություն՝ ըստ որի «Աֆրիկա» բառը ծագում է եգիպտական «af-rui-ka»-ից: Սա թարգմանաբար նշանակում է «շրջվել դեպի «Կա»-ի բացվածքը»: «[[Հոգու կոնցեպցիա (Հին Եգիպտոս)|Կա]]»-ն համարվում է մարդու հոգևոր նմանակը, իսկ «Կա»-ի բացվածքը խորհրդանշում է ծագման կամ արարման վայրը: Այսպիսով, եգիպտացիների համար Աֆրիկան կարող էր նշանակել «ծագման վայր» կամ «ծննդավայր»<ref>{{Cite web |date=1907 թ․ հոկտեմբերի 29 |title=Nile Genesis: the opus of Gerald Massey |url=http://gerald-massey.org.uk/massey/cmc_nile_genesis.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130200159/http://gerald-massey.org.uk/massey/cmc_nile_genesis.htm |archive-date=2010 թ․ հունվարի 30 |access-date=2010 թ․ մայիսի 18 |website=Gerald-massey.org.uk}}</ref>: * Միշել Ֆրուիտը 1976 թվականին առաջարկել է<ref>{{Cite journal |author=Fruyt, M. |year=1976 |title=D'Africus ventus a Africa terrain |journal=Revue de Philologie |volume=50 |pages=221–238}}</ref> լատիներեն այս բառը կապել «africus»՝ «հարավային քամի» բառի հետ, որն ումբրիական ծագում ունի և սկզբնապես նշանակել է «անձրևային քամի»<ref>{{Cite journal |last1=Stieglitz |first1=Robert R. |year=1984 |title=Long-Distance Seafaring in the Ancient Near East |journal=The Biblical Archaeologist |volume=47 |issue=3 |pages=134–142 |doi=10.2307/3209914 |jstor=3209914 |s2cid=130072563}}</ref>։ * 1984 թվականին [[Ռատգերսի համալսարան]]ի պրոֆեսոր Ռոբերտ Ռ. Շտիգլիցը նշել է. «Աֆրիկա անունը, որը ծագում է լատիներեն «*Aphir-ic-a»-ից, ազգակից է եբրայերեն [[Օֆիր]] [հարուստ] բառին»: * [[Իբն Խալիկան]]ը և մի շարք այլ պատմաբաններ պնդում են, որ Աֆրիկա անունը ծագել է [[Հիմյարի թագավորություն|Հիմյարի թագավորության]] Աֆրիկին իբն Կաիս իբն Սաիֆի («Աֆրիկուս՝ Աբրահամի որդի») թագավորի անունից, որը նվաճել էր Իֆրիկիան<ref>{{Cite book |last=Hallikan |first='Abu-l-'Abbas Sams-al-din 'Ahmad ibn Muhammad Ibn |url=https://books.google.com/books?id=3cdLAAAAcAAJ&pg=PA35 |title=Kitab Wafayat Ala'yan. Ibn Khallikan's Biographical Dictionary Transl. by (Guillaume) B(aro)n Mac-Guckin de Slane |date=1842 |publisher=Benjamin Duprat |language=en |access-date=2018 թ․ հուլիսի 30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924231636/https://books.google.com/books?id=3cdLAAAAcAAJ&pg=PA35 |archive-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 24 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=al-Andalusi |first=Sa'id |url=https://books.google.com/books?id=mcN7AAAAQBAJ&pg=PA38 |title=Science in the Medieval World |publisher=University of Texas Press |year=2010 |isbn=978-0292792319 |language=en |access-date=2018 թ․ հուլիսի 30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924231632/https://books.google.com/books?id=mcN7AAAAQBAJ&pg=PA38 |archive-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 24 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Upton |first=Roger D. |url=https://books.google.com/books?id=pbo5AQAAMAAJ&pg=PA113 |title=Travels in the Arabian Desert: With Special Reference to the Arabian Horse and Its Pedigree |date=1881 |publisher=C.K. Paul & Company |language=en |access-date=2018 թ․ հուլիսի 30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924231639/https://books.google.com/books?id=pbo5AQAAMAAJ&pg=PA113 |archive-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 24 |url-status=live}}</ref>: * Արաբերենում «Աֆրիկա» բառն ունի երկու ձև՝ «afrīqā» և «ifrīqiyā» (երկուսն էլ իգական գոյականներ): Այս բառերը ծագում են «afara»-ից [' = 'ain, ոչ թե 'alif], որը նշանակում է «փոշոտ լինել»: Հարակից բառերն են՝ «afar»՝ «փոշի», «afir»՝ «չորացած, արևից թառամած», և «affara»՝ «արևի տակ՝ տաք ավազի վրա չորացնել» կամ «փոշով ծածկվել»<ref>Modified from Wilhelm Sturmfels and Heinz Bischof: ''Unsere Ortsnamen im ABC erklärt nach Herkunft und Bedeutung'', Bonn, 1961, Ferdinand Dümmlers Verlag.</ref>: * Կա նաև վարկած, որ «Աֆրիկա» անվանումը կարող է ծագած լինել փյունիկյան «faraqa» բառից, որը նշանակում է «գաղութ» կամ «բաժանում»<ref>Serge Losique: ''Dictionnaire étymologique des noms de pays et de peuples'', Paris, 1971, Éditions Klincksieck.</ref>: == Պատմություն == {{Հիմնական|Աֆրիկայի պատմություն}} {{Տես նաև|Կենտրոնական Աֆրիկայի պատմություն|Աֆրիկայի նախագաղութային պետությունների ցանկ}} === Պատմությունն Աֆրիկայում === Աֆրիկյան հասարակություններում պատմական գործընթացը հիմնականում [[Աֆրիկյան համայնքայնություն|համայնքային]] բնույթ է կրում<ref name="1 19812">{{Cite book |last1=Hama |first1=Boubou |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000042225 |title=General History of Africa: Volume 1 |last2=Ki-Zerbo |first2=Joseph |publisher=UNESCO Publishing |year=1981 |chapter=The place of history in African society}}</ref>՝ ականատեսների վկայություններից, [[Ասեկոսե|ասեկոսե]]ներից, հուշերից և երբեմն [[հոգևոր տեսիլք]]ներից, երազներից ու պատրանքներից ստեղծված [[Բանավոր ավանդություն|բանավոր ավանդություն]]ներով<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans_g5z0/page/n9/mode/2up |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10214-2}}</ref>։ Ժամանակը երբեմն [[առասպել|առասպելական]] և սոցիալական բնույթ է կրում{{Ն|Այս դեպքերում ժամանակի տևողությունը չի վերաբերում անհատի ճակատագրին, այլ սոցիալական խմբին: Այն գետ չէ, որը հոսում է մեկ ուղղությամբ՝ հայտնի աղբյուրից դեպի հայտնի ելք: Ընդհանրապես, ավանդական աֆրիկյան ժամանակում [[հավերժություն]]ը երկու ուղղությամբ է՝ ի տարբերություն [[քրիստոնյաներ]]ի, որոնք հավերժությունը դիտարկում են մեկ ուղղությամբ: Աֆրիկյան [[Ոգեպաշտություն|ոգեպաշտության]] մեջ ժամանակը մի մրցարան է, որտեղ թե՛ խումբը, թե՛ անհատը պայքարում են իրենց [[Կենսունակություն|կենսունակության]] համար: Նպատակն է բարելավել իրենց վիճակը՝ այդպիսով լինելով դինամիկ: [[Նախնիների պաշտամունք|Նախորդ սերունդները]] մնում են ժամանակակից և նույնքան ազդեցիկ, որքան իրենց կյանքի ընթացքում, եթե ոչ ավելին: Այս հանգամանքներում պատճառականությունը գործում է առաջընթաց ուղղությամբ՝ անցյալից դեպի ներկա և ներկայից դեպի ապագա, սակայն ուղիղ միջամտությունը կարող է գործել ցանկացած ուղղությամբ<ref name="1 1981">{{Cite book |last1=Hama |first1=Boubou |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000042225 |title=General History of Africa: Volume 1 |last2=Ki-Zerbo |first2=Joseph |publisher=UNESCO Publishing |year=1981 |chapter=The place of history in African society}}</ref>։}}, իսկ ճշմարտությունը հիմնականում դիտարկվում է [[Հարաբերականապաշտություն|հարաբերականապաշտության]] տեսանկյունից<ref>{{Citation |last=Wiredu |first=Kwasi |title=Introduction: African Philosophy in Our Time |date=2005 |work=A Companion to African Philosophy |pages=1–27 |editor-last=Wiredu |editor-first=Kwasi |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470997154.ch1 |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 14 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470997154.ch1 |isbn=978-0-631-20751-1}}.</ref><ref name="1 1981" />։ Բանավոր ավանդությունը կարող է լինել էկզոթերիկ կամ էզոթերիկ։ Այն «խոսում» է մարդկանց հետ՝ ելնելով նրանց ընկալելու մակարդակից, բացահայտվելով ըստ նրանց ունակությունների, և միշտ չէ, որ պետք է հասկանալ բառացիորեն<ref>{{Cite book |last=Bâ |first=Amadou |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000042225 |title=General History of Africa: Volume 1 |date=1981 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The living tradition}}</ref>։ === Նախնադար === [[Պատկեր:Lucy blackbg.jpg|thumb|[[Լյուսի (ավստրալոպիտեկ)|Լյուսի]]՝ [[Աֆարական ավստրալոպիտեկ|աֆարական ավստրալոպիտեկ]]ի կմախք, որը հայտնաբերվել է 1974 թվականին [[Եթովպիա]]յի [[Աֆարի եռանկյուն]]ում։]] [[Հնէամարդաբանություն|Պալեոանթրոպոլոգների]] մեծամասնությունը Աֆրիկան համարում է Երկրի [[Մարդու բնօրրան|ամենահին բնակեցված տարածքը]], որտեղ ծագել է մարդ տեսակը<ref name="HerreraGarcia-Bertrand2018">{{Cite book |last1=Herrera |first1=Rene J. |url=https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |title=Ancestral DNA, Human Origins, and Migrations |last2=Garcia-Bertrand |first2=Ralph |publisher=Elsevier Science |year=2018 |isbn=978-0-12-804128-4 |pages=61– |access-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330032459/https://books.google.com/books?id=ZF1gDwAAQBAJ&pg=PA61 |archive-date=2021 թ․ մարտի 30 |url-status=live}}</ref>։ [[Մարդաբանություն|Մարդաբանները]] 20-րդ դարի կեսերին հայտնաբերել են յոթ միլիոն տարի առաջվա բազմաթիվ [[Բրածո կենդանիներ|բրածոներ]] և մարդկային բնակության ապացույցներ։ Հայտնաբերվել են նաև վաղ շրջանի մի քանի տեսակի մարդանման կապիկների բրածո մնացորդներ, որոնք, ըստ ենթադրությունների, [[էվոլյուցիա]]յի արդյունքում վերածվել են ժամանակակից մարդու։ Դրանց թվում են [[Ռադիոմետրիկ թվագրում|ռադիոմետրիկ թվագրմամբ]] մոտ 3,9-3,0 միլիոն տարի առաջվա [[Աֆարյան ավստրալոպիտեկ|աֆարյան ավստրալոպիտեկը]] ({{lang-lat|Australopithecus afarensis}})<ref>Kimbel, William H. and Yoel Rak and Donald C. Johanson. (2004) ''The Skull of Australopithecus Afarensis'', Oxford University Press US. {{ISBN|0-19-515706-0}}.</ref>, «[[Paranthropus boisei]]»-ն (մոտ 2,3-1,4 միլիոն տարի առաջվա)<ref>Tudge, Colin. (2002) ''The Variety of Life.'', Oxford University Press. {{ISBN|0-19-860426-2}}</ref> և «[[Homo ergaster]]»-ը (մոտ 1,9 միլիոն - 600 000 տարի առաջվա)<ref name="Sayre" />։ Մոտավորապես 350 000-260 000 տարի առաջ Աֆրիկայում [[բանական մարդ|բանական մարդու]] էվոլյուցիայից հետո<ref name="Schlebusch2017" /><ref name="Guardian" /><ref name="NYT-20190910" /><ref name="NAT-20190910" /> մայրցամաքը հիմնականում բնակեցված է եղել [[Որսորդ-հավաքչական խմբեր|որսորդ-հավաքչական խմբեր]]ով<ref>Mokhtar, G. (1990) ''UNESCO General History of Africa, Vol. II, Abridged Edition: Ancient Africa'', University of California Press. {{ISBN|0-85255-092-8}}.</ref><ref>Eyma, A. K. and C. J. Bennett. (2003) ''Delts-Man in Yebu: Occasional Volume of the Egyptologists' Electronic Forum No. 1'', Universal Publishers. p. 210. {{ISBN|1-58112-564-X}}.</ref>։ [[Մարդու՝ աֆրիկյան ծագման տեսություն|«Մայրցամաքից երկրորդ միգրացիայի»]] ընթացքում, որը տեղի է ունեցել մոտ 50 000 տարի առաջ, առաջին ժամանակակից մարդիկ հեռացել են Աֆրիկայից և բնակություն հաստատել [[երկրագունդ|երկրագնդի]] մնացած մասերում։ Մայրցամաքից նրանք դուրս են եկել երեք հիմնական ուղիներով՝ [[Կարմիր ծով]]ի [[Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուց]]ով<ref>Wells, Spencer (December 2002) [http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html The Journey of Man], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427020944/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/12/1212_021213_journeyofman.html|date=27 April 2011}}. ''National Geographic.''</ref><ref>Oppenheimer, Stephen. [http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html The Gates of Grief], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530001241/http://www.bradshawfoundation.com/journey/gates2.html|date=30 May 2014}}. bradshawfoundation.com.</ref>, [[Մարոկկո]]յի [[Ջիբրալթարի նեղուց]]ով<ref>{{Cite web |title=15. Strait of Gibraltar, Atlantic Ocean/Mediterranean Sea |url=https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126205023/https://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/humanimprints/slide_15.html |archive-date=2021 թ․ հունվարի 26 |access-date=2020 թ․ մայիսի 13 |website=lpi.usra.edu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fregel |first1=Rosa |last2=Méndez |first2=Fernando L. |last3=Bokbot |first3=Youssef |last4=Martín-Socas |first4=Dimas |last5=Camalich-Massieu |first5=María D. |last6=Santana |first6=Jonathan |last7=Morales |first7=Jacob |last8=Ávila-Arcos |first8=María C. |last9=Underhill |first9=Peter A. |last10=Shapiro |first10=Beth |last11=Wojcik |first11=Genevieve |last12=Rasmussen |first12=Morten |last13=Soares |first13=André E. R. |last14=Kapp |first14=Joshua |last15=Sockell |first15=Alexandra |date=2018 թ․ հունիսի 26 |title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=115 |issue=26 |pages=6774–6779 |bibcode=2018PNAS..115.6774F |doi=10.1073/pnas.1800851115 |pmc=6042094 |pmid=29895688 |doi-access=free |first16=Francisco J. |first17=Abdeslam |first18=Aioze |first19=Carlos D. |last16=Rodríguez-Santos |last17=Mikdad |last18=Trujillo-Mederos |last19=Bustamante}}</ref> և Եգիպտոսի [[Սուեզի պարանոց]]ով<ref>{{Cite journal |last1=Derricourt |first1=Robin |year=2005 |title=Getting "Out of Africa": Sea Crossings, Land Crossings and Culture in the Hominin Migrations |url=http://www.ffzg.unizg.hr/arheo/ska/tekstovi/out_of_africa.pdf |url-status=live |journal=Journal of World Prehistory |volume=19 |issue=2 |pages=119–132 |doi=10.1007/s10963-006-9002-z |s2cid=28059849 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222031934/http://www.ffzg.unizg.hr/arheo/ska/tekstovi/out_of_africa.pdf |archive-date=2012 թ․ փետրվարի 22 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 26}}</ref>։ Նույն ժամանակաշրջանում Աֆրիկա մայրցամաքի ներսում արձանագրվել են ժամանակակից մարդկանց այլ միգրացիաներ ևս։ Մարդու վաղ բնակության հետքեր են հայտնաբերվել նաև Հարավային, Հարավարևելյան և Հյուսիսային Աֆրիկայում, ինչպես նաև [[Սահարա անապատ|Սահարա]]յում<ref>{{Cite book |author1=Goucher, Candice |url=https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |title=World History: Journeys from Past to Present |author2=Walton, Linda |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-134-72354-6 |pages=2–20 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611044204/https://books.google.com/books?id=gY7cAAAAQBAJ |archive-date=2020 թ․ հունիսի 11 |url-status=live}}</ref>։ === Քաղաքակրթության ծագում === [[Պատկեր:Mathendous giraffes.jpg|thumb|[[Սահարայի ժայռապատկերներ]] Լիբիայի [[Ֆեցցան]] պատմական մարզում, 2004 թվականի դեկտեմբեր։]] [[Պատկեր:Abu Simbel Main Temple (2346939149).jpg|thumb|[[Ռամզես II (Մեծ)|Ռամզես II-ի]] հսկայական արձանները Եգիպտոսի [[Աբու Սիմբելի տաճարներ]]ում։ Թվագրվում են ք.ա. մոտ 1250 թվականով։ Լուսանկարն արվել է 2008 թվականի մարտին։]] Գլոբալ կլիմայական պայմանների ազդեցության պատճառով Սահարայի չափերը պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում խիստ տարբեր են եղել՝ երբեմն արագ մեծանալով կամ փոքրանալով, իսկ երբեմն էլ ամբողջովին անհետանալով<ref>{{Cite book |author=Keenan, Jeremy |url=https://books.google.com/books?id=KUKPAQAAQBAJ |title=The Sahara: Past, Present and Future |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-317-97001-9 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228175639/https://books.google.com/books?id=KUKPAQAAQBAJ |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 28 |url-status=live}}</ref>։ [[Սառցե դարաշրջան]]ի ավարտին՝ մոտավորապես մ.թ.ա. 10500 թվականին, Սահարան կրկին վերածվեց կանաչ բերրի հովտի, իսկ աֆրիկյան բնակչությունը [[Ենթասահարա]]յի ներքին ու առափնյա բարձրավանդակներից վերադարձավ այնտեղ։ [[Տասսիլին Աջջեր]] բարձրավանդակում հայտնաբերված մոտ 10 հազար տարեկան [[Սահարայի ժայռապատկերներ|ժայռապատկերները]] ներկայացնում են բերրի Սահարան և դրա բազմաքանակ բնակչությունը<ref>{{Cite journal |last1=Mercier |first1=Norbert |display-authors=etal |date=2012 |title=OSL dating of quaternary deposits associated with the parietal art of the Tassili-n-Ajjer plateau (Central Sahara) |journal=Quaternary Geochronology |volume=10 |pages=367–373 |bibcode=2012QuGeo..10..367M |doi=10.1016/j.quageo.2011.11.010}}</ref>։ Սակայն կլիմայի տաքացման և չորացման հետևանքով մ.թ.ա. 5000 թվականին Սահարայի տարածաշրջանն աստիճանաբար դարձավ ավելի չոր և անբարենպաստ։ Երկրի [[ուղեծիր|ուղեծրի]] թեքության պատճառով, մոտավորապես մ.թ.ա. 3500 թվականին, Սահարան արագ անապատացավ<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm "Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks"], {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307060153/https://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990712080500.htm|date=7 March 2014}}, ''Science Daily.''</ref>։ Բնակչությունը հեռացավ այդ տարածաշրջանից՝ տեղափոխվելով Նեղոսի հովտի [[Երկրորդ քարվաստ]]ից ներքև ընկած հատված, որտեղ հիմնեց մշտական և կիսամշտական բնակավայրեր։ Հետագայում տեղի ունեցավ կլիմայի զգալի փոփոխություն, ինչի հետևանքով Կենտրոնական և Արևելյան Աֆրիկայում էապես կրճատվեց հորդառատ ու երկարատև անձրևների քանակը։ Այդ ժամանակից ի վեր չոր կլիման գերիշխող է դարձել [[Արևելյան Աֆրիկա]]յում, իսկ վերջին 200 տարիներին՝ հատկապես [[Եթովպիա]]յում։ Աֆրիկայում խոշոր եղջերավոր անասունների ընտելացումը տեղի է ունեցել նախքան գյուղատնտեսության զարգացումը և համագոյակցել է որսորդ-հավաքչական հասարակությունների հետ: Հյուսիսային Աֆրիկայում մ.թ.ա. մոտ 6000 թվականին խոշոր եղջերավոր անասուններն արդեն ընտելացված էին<ref>Diamond, Jared. (1999) ''Guns, Germs and Steel: The Fates of Human Societies''. New York: Norton, p. 167. {{ISBN|978-0813498027}}.</ref>։ Սահարա-Նեղոս տարածաշրջանում մարդիկ ընտելացրին մի շարք կենդանիներ, որոնց թվում էին էշն ու պարուրաեղջյուր այծը։ Դրանք տարածված էին Ալժիրից մինչև [[Նուբիա]]։ Արևմտյան Աֆրիկայի սավաննայում՝ Մալիի տարածքում, մ.թ.ա. 10000-9000 թվականներին հայտնագործվեց խեցեգործությունը<ref name="Pottery">{{Cite journal |last1=Jesse |first1=Friederike |year=2010 |title=Early Pottery in Northern Africa – An Overview |journal=Journal of African Archaeology |volume=8 |issue=2 |pages=219–238 |doi=10.3213/1612-1651-10171 |jstor=43135518}}</ref><ref name="swissinfo">[http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736 Simon Bradley, ''A Swiss-led team of archaeologists has discovered pieces of the oldest African pottery in central Mali, dating back to at least 9,400BC''], {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306002155/http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736|date=6 March 2012}}, SWI swissinfo.ch – the international service of the Swiss Broadcasting Corporation (SBC), 18 January 2007.</ref>։ Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկայում՝ Սահարայի և [[Սահել]]ի [[տափաստան]]ներում ու [[սավաննա]]ներում, ժամանակակից [[Նեղոս-սահարյան լեզուներ|Նեղոս-սահարյան]] և [[Մանդե ժողովուրդ|մանդե ժողովրդի]] հավանական նախնիները մ.թ.ա. 8000-6000 թվականներին սկսեցին հավաքել վայրի [[Կորեկաձավար|կորեկաձավար]]<ref>{{Cite book |last1=Beldados |first1=Alemseged |title=Plants and People in the African Past |last2=Manzo |first2=Andrea |last3=Murphy |first3=Charlene |last4=Stevens |first4=Chris J. |last5=Fuller |first5=Dorian Q. |year=2018 |isbn=978-3-319-89838-4 |pages=503–528 |chapter=Evidence of Sorghum Cultivation and Possible Pearl Millet in the Second Millennium BC at Kassala, Eastern Sudan |doi=10.1007/978-3-319-89839-1_22 |access-date=2022 թ․ մայիսի 20 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-89839-1_22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520170752/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-89839-1_22 |archive-date=2022 թ․ մայիսի 20 |url-status=live}}</ref>։ Հետագայում նրանք սկսեցին հավաքել նաև [[դդում]], [[ձմերուկ]], [[գերչակ]] և [[բամբակ]]<ref name="Ehret 2002">{{Cite book |last=Ehret |first=Christopher |url=https://archive.org/details/civilizationsofa0000ehre |title=The civilizations of Africa : a history to 1800 |year=2002}}</ref>։ Մ.թ.ա. մոտ 4000 թվականին Արևելյան [[Սուդան]]ում առաջին անգամ մշակվեց սորգո երկգույնը՝ դառնալով մարդկության պատմության մեջ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բուծման ամենավաղ օրինակներից մեկը։ Նախքան մ.թ.ա. 2000 թվականին սորգո երկգույնը կհասներ Հնդկաստան, դրա մշակման կուլտուրան աստիճանաբար տարածվեց ողջ Աֆրիկայով<ref>{{Cite journal |last1=Winchell |first1=Frank |last2=Stevens |first2=Chris J. |last3=Murphy |first3=Charlene |last4=Champion |first4=Louis |last5=Fuller |first5=Dorianq. |year=2017 |title=Evidence for Sorghum Domestication in Fourth Millennium BC Eastern Sudan: Spikelet Morphology from Ceramic Impressions of the Butana Group |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/693898?journalCode=ca |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=58 |issue=5 |pages=673–683 |doi=10.1086/693898 |s2cid=149402650 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520170745/https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/693898?journalCode=ca |archive-date=2022 թ․ մայիսի 20 |access-date=2022 թ․ մայիսի 20}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017 թ․ սեպտեմբերի 28 |title=Earliest Evidence of Domesticated Sorghum Discovered |url=https://www.sci.news/archaeology/earliest-evidence-domesticated-sorghum-05271.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209081124/https://www.sci.news/archaeology/earliest-evidence-domesticated-sorghum-05271.html |archive-date=2023 թ․ փետրվարի 9 |access-date=2023 թ․ մայիսի 16 |website=Sci.News}}</ref>։ Ժամանակակից Մավրիտանիայի բնակիչները սկսեցին զբաղվել [[Խեցեգործություն|խեցեգործությամբ]] և քարե բնակավայրեր կառուցել (ինչպես օրինակ՝ [[Տիշիտ]]ը և [[Ուալատա]]ն)։ Անձրևների հետևանքով առաջացած գետերում և լճերում ոսկրե ծայրով [[հարպուն|հարպուններ]]ի օգտագործմամբ ձկնորսությունը դարձավ մարդկանց հիմնական զբաղմունքը<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հունվարի 22 |title=Katanda Bone Harpoon Point |url=http://humanorigins.si.edu/evidence/behavior/getting-food/katanda-bone-harpoon-point |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814055506/https://humanorigins.si.edu/evidence/behavior/getting-food/katanda-bone-harpoon-point |archive-date=2020 թ․ օգոստոսի 14 |access-date=2019 թ․ փետրվարի 19 |publisher=The Smithsonian Institution's Human Origins Program |language=en}}</ref>։ Արևմտյան Աֆրիկայում խոնավ կլիման նպաստեց [[Սենեգալ]]ից մինչև [[Կամերուն]] ձգվող [[խոնավ անտառներ]]ի և անտառապատ սավաննաների ընդլայնմանը։ [[Նիգերա-կոնգոյական լեզուներ]]ով խոսող ժողովուրդները մ.թ.ա. 9000-5000 թվականներին սկսեցին մշակել [[Ձիթատու արմավենի|ձիթատու արմավենի]] և [[Ռաֆիա|ռաֆիա]] (արմավենու տեսակ)։ Հետագայում սկսեցին մշակել նաև [[Սև աչք լոբի|սև աչք լոբի]], [[մաշ]] (աֆրիկյան գետնանուշ), իսկ այնուհետև՝ [[բամիա]] և [[Կոլայի ընկույզ|կոլայի ընկույզ]]։ Անտառները հատելու համար Նիգերա-կոնգոյական լեզուներով խոսող ժողովուրդները ստեղծեցին նաև հղկված քարե կացիններ, քանի որ բույսերի մեծ մասն աճում էր անտառում<ref name="Ehret 2002"/>։ Մ.թ.ա. մոտ 4000 թվականին Սահարայի կլիման արագ տեմպերով սկսեց չորանալ<ref name="O'Brien">O'Brien, Patrick K. ed. (2005) ''Oxford Atlas of World History''. New York: Oxford University Press. pp. 22–23. {{ISBN|978-0199746538}}</ref>։ Կլիմայական այս փոփոխությունը հանգեցրեց լճերի ու գետերի զգալի կրճատման և [[Անապատացում|անապատացման]]։ Սա էլ իր հերթին հանգեցրեց գյուղատնտեսության համար նպաստավոր հողերի քանակի նվազման և դեպի Արևմտյան Աֆրիկայի առավել արևադարձային կլիմայական գոտիներ երկրագործությամբ զբաղվող համայնքների միգրացիայի<ref name="O'Brien" />։ Մ.թ.ա. I հազարամյակում, կլիմայական պայմանների փոփոխության հետևանքով, վայրի հացահատիկների պոպուլյացիաների նվազումը նպաստեց երկրագործությամբ զբաղվող համայնքների ընդլայնմանը և Նիգեր գետի շրջակայքում բրնձի մշակման կուլտուրայի արագ յուրացմանը<ref>{{Cite journal |last1=Cubry |first1=Philippe |last2=Tranchant-Dubreuil |first2=Christine |last3=Thuillet |first3=Anne-Céline |last4=Monat |first4=Cécile |last5=Ndjiondjop |first5=Marie-Noelle |last6=Labadie |first6=Karine |last7=Cruaud |first7=Corinne |last8=Engelen |first8=Stefan |last9=Scarcelli |first9=Nora |last10=Rhoné |first10=Bénédicte |last11=Burgarella |first11=Concetta |last12=Dupuy |first12=Christian |last13=Larmande |first13=Pierre |last14=Wincker |first14=Patrick |last15=François |first15=Olivier |year=2018 |title=The Rise and Fall of African Rice Cultivation Revealed by Analysis of 246 New Genomes |journal=Current Biology |volume=28 |issue=14 |pages=2274–2282.e6 |bibcode=2018CBio...28E2274C |doi=10.1016/j.cub.2018.05.066 |pmid=29983312 |s2cid=51600014 |doi-access=free |first16=François |first17=Yves |last16=Sabot |last17=Vigouroux}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Murray |first=Shawn Sabrina |date=2004 թ․ հունվար |title=Searching for the Origins of African Rice Domestication |url=https://www.researchgate.net/publication/265663363 |journal=Antiquity |issue=78 |via=researchgate.net}}</ref>։ Մ.թ.ա. I հազարամյակում [[Սև մետալուրգիա|երկաթի մշակումը]] սկսեց կիրառվել Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Այս նույն ժամանակահատվածում այն տարածվեց նաև Ենթասահարայի որոշ մասեր՝ կա՛մ տեղում ինքնըստինքյան «հայտնագործվելու», կա՛մ հյուսիսից տարածվելու միջոցով<ref>[http://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology Martin and O'Meara, "Africa, 3rd Ed."], {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011083356/http://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm|date=11 October 2007}}, Indiana: Indiana University Press, 1995.</ref><ref name="PB 2014">Breunig, Peter. 2014. Nok: African Sculpture in Archaeological Context: p. 21.</ref>։ Այդուհանդերձ, մոտ մ.թ. 500 թվականին այն անհայտ հանգամանքներում անհետացավ՝ գոյատևելով շուրջ 2000 տարի<ref name="FB 1969">Fagg, Bernard. 1969. Recent work in west Africa: New light on the Nok culture. World Archaeology 1(1): 41–50.</ref>։ Արևմտյան Աֆրիկայում մ.թ.ա. 500 թվականին մետաղի մշակումը սկսեց դառնալ սովորական երևույթ։ Նույն թվականին երկաթի մշակումը ամբողջովին տարածվեց նաև Արևելյան և Արևմտյան Աֆրիկայի բազմաթիվ շրջաններում, թեև որոշ տարածաշրջաններում այն սկսեց կիրառվել միայն մ.թ. առաջին դարերում։ Մ.թ.ա. մոտ 500 թվականից սկսած՝ Արևմտյան Աֆրիկայում հայտնաբերվել են [[Եգիպտոս]]ից, Հյուսիսային Աֆրիկայից, Նուբիայից և Եթովպիայից բերված պղնձե առարկաներ, ինչը վկայում է, որ [[Տրանս-Սահարյան առևտուր|Տրանս-Սահարյան առևտրային ցանցերն]] այդ ժամանակ արդեն գործում էին<ref name="O'Brien" />։ === Մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակ - մ.թ. 6-րդ դար === ==== Հյուսիսարևելյան Աֆրիկա ==== [[Պատկեր:Ancient Egypt map-hy.png|thumb|[[Հին Եգիպտոս]]ի քարտեզ, որտեղ պատկերված են նրա հիմնական քաղաքներն ու վայրերը, մ.թ.ա. մոտ 3150-մ.թ.ա. 30 թվականներ։]] Հյուսիսարևելյան Աֆրիկայում մ.թ.ա. 3500 թվականից [[Նոմարխ|նոմարխ]]ների կողմից կառավարվող [[Նոմ (Հին Եգիպտոս)|նոմերը]] միավորվեցին՝ ձևավորելով [[Ստորին Եգիպտոս|Ստորին]] և [[Վերին Եգիպտոս]]ի թագավորությունները։ Վերին Եգիպտոսը մ.թ.ա. մոտ 3100 թվականին նվաճեց Ստորին Եգիպտոսը՝ [[Եգիպտոսի 1-ին դինաստիա|1-ին դինաստիա]]յի ներքո միավորելով [[Հին Եգիպտոս|Եգիպտոսը]]։ Միավորման և ձուլման գործընթացն ավարտվեց [[Եգիպտոսի 3-րդ դինաստիա|3-րդ դինաստիա]]յի օրոք, որը մ.թ.ա. 2686 թվականին հիմնադրեց [[Եգիպտոսի հին թագավորություն]]ը<ref name="Abu Bakr 1981">{{Cite book |last=Abu Bakr |first=Abdel |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |title=General History of Africa: Volume 2 |publisher=UNESCO Publishing |year=1981 |chapter=Pharoanic Egypt}}</ref>։ Այդ ժամանակաշրջանում ձևավորվեց նաև [[Կերմայի թագավորություն]]ը, որը դարձավ [[Նուբիա]]յի գերիշխող ուժը՝ վերահսկելով [[Նեղոսի քարվաստներ|Նեղոսի]] Առաջին և Չորրորդ քարվաստների միջև ընկած տարածքը, որը չափերով հավասար էր ժամանակակից Եգիպտոսին<ref>{{Cite book |last=Anderson |first=J. R. |title=The Encyclopedia of Ancient History |publisher=The Encyclopedia of Ancient History |year=2012 |isbn=9781444338386 |chapter=Kerma |doi=10.1002/9781444338386.wbeah15224}} She states, "To date, Kerma-culture has been found from the region of the First Cataract to upstream of the Fourth Cataract."</ref><ref>{{Cite web |last=Buzon |first=Michele |year=2011 |title=Nubian identity in the Bronze Age. Patterns of cultural and biological variation |url=http://docs.lib.purdue.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1001&context=anthpubs |access-date=2017 թ․ մարտի 30}}</ref>։ [[Եգիպտոսի 6-րդ դինաստիա|6-րդ դինաստիա]]յի օրոք իշխանությունն աստիճանաբար անցավ նոմարխներին, ինչը հանգեցրեց թագավորության փլուզման, իսկ երաշտն ու սովն էլ ավելի սրեցին իրավիճակը՝ մ.թ.ա. 2200 թվականին հիմք դնելով [[Եգիպտոսի առաջին անցումային շրջան|Առաջին անցումային շրջան]]ին։ Այս քայքայված երկիրը շարունակեց գոյություն ունենալ մինչև մ.թ.ա. 2055 թվականը, երբ [[Թեբե (Եգիպտոս)|Թեբեում]] հաստատված [[Եգիպտոսի 11-րդ դինաստիա|11-րդ դինաստիա]]ն հաղթեց մյուս դինաստիաներին՝ հիմնադրելով [[Եգիպտոսի միջին թագավորություն]]ը, իսկ [[Եգիպտոսի 12-րդ դինաստիա|12-րդ դինաստիա]]ն ընդարձակեց տարածքները դեպի [[Ստորին Նուբիա]]՝ նվաճելով Կերման<ref name="Abu Bakr 1981" />։ Միջին թագավորությունը մ.թ.ա. 1700 թվականին բաժանվեց երկու մասի՝ սկիզբ դնելով [[Եգիպտոսի երկրորդ անցումային շրջան|Երկրորդ անցումային շրջան]]ին։ [[Պաղեստին (պատմական մարզ)|Պաղեստինից]] եկած ռազմատենչ [[հիքսոսներ]]ը գրավեցին Ստորին Եգիպտոսը, մինչդեռ Կերման կանոնավոր արշավանքներ էր ձեռնարկում դեպի Եգիպտոսի խորքերը՝ առավելագույնս ընդլայնելով իր սահմանները<ref>{{Cite news |date=2003 թ․ հուլիսի 29 |title=Tomb Reveals Ancient Egypt's Humiliating Secrets |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105214410/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 5 |work=Daily Times}}</ref>։ [[Տասնութերորդ արքայատոհմ|18-րդ դինաստիա]]ն մ.թ.ա. 1550 թվականին վտարեց հիքսոսներին և հիմնադրեց [[Եգիպտոսի նոր թագավորություն]]ը։ Նոր թագավորությունը, օգտագործելով հիքսոսների ներմուծած ռազմական զարգացած տեխնոլոգիան, [[Քանան|քանաանացիներից]], [[միտաննի]]ներից, [[ամովրհացիներ]]ից և [[խեթեր]]ից նվաճեց [[Լևանտ]]ը, ոչնչացրեց Կերման՝ կայսրության մեջ ներառելով Նուբիան, և Եգիպտական կայսրությունը հասցրեց իր ոսկեդարին<ref name="Abu Bakr 1981" />։ Ներքին պայքարը, երաշտը, սովը և [[Ծովային ժողովուրդներ|ծովային ժողովուրդներ]]ի արշավանքները մ.թ.ա. 1069 թվականին հանգեցրին Նոր թագավորության անկմանը՝ հիմք դնելով [[Եգիպտոսի երրորդ անցումային շրջան|Երրորդ անցումային շրջան]]ին<ref name="Abu Bakr 1981" />։ Եգիպտոսի անկումը հզորացրեց Նուբիայում գտնվող, ավելի եգիպտականացված [[Քուշ (թագավորություն)|Քուշի թագավորությունը]], որը նախ իշխանություն հաստատեց Վերին Եգիպտոսում, իսկ մ.թ.ա. 754 թվականին նվաճեց Ստորին Եգիպտոսը՝ հիմնադրելով [[Եգիպտոսի 25-րդ դինաստիա|Քուշի կայսրությունը]]։ Քուշիթները կառավարեցին մեկ դար և վերսկսեցին [[Նուբիայի բուրգեր|բուրգերի]] կառուցումը, մինչև որ մ.թ.ա. 663 թվականին [[Եգիպտոսի նվաճումը ասորիների կողմից|ասորիները վտարեցին նրանց Եգիպտոսից]], քանի որ քուշիթներն արդեն ընդլայնվում էին դեպի [[Ասորեստան|Ասորեստանի կայսրություն]]<ref name="JE66">{{Cite book |last1=Elayi |first1=Josette |url=https://books.google.com/books?id=OVNtDwAAQBAJ&pg=PA66 |title=Sennacherib, King of Assyria |date=2018 |publisher=SBL Press |isbn=978-0-88414-318-5 |pages=66–67 |language=en}}</ref>։ Ասորիները հաստատեցին խամաճիկային դինաստիա, որը հետագայում անկախություն ձեռք բերեց և կրկին [[Հին Եգիպտոսի ուշ շրջան|միավորեց Եգիպտոսը]], մինչև որ մ.թ.ա. 525 թվականին այն նվաճվեց [[Աքեմենյան պետություն|Աքեմենյան կայսրության]] կողմից<ref name="Abu Bakr 1981" />։ Եգիպտոսը կրկին անկախացավ մ.թ.ա. 404 թվականին՝ [[Եգիպտոսի XXVI դինաստիա|28-րդ դինաստիայի]] օրոք, սակայն մ.թ.ա. 343 թվականին աքեմենյանները նորից նվաճեցին այն։ Մ.թ.ա. 332 թվականին [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] կողմից [[Պարսկական Եգիպտոսի պատմություն|Աքեմենյան Եգիպտոսի]] նվաճումը նշանավորեց [[հելլենիզմ|հելլենիստական կառավարման]] սկիզբը և հանգեցրեց [[Հին Մակեդոնիա|մակեդոնական]] [[Պտղոմեոսներ|Պտղոմեոսների դինաստիայի]] հաստատմանը Եգիպտոսում<ref>{{Cite book |last=Riad |first=Henry |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |title=General History of Africa: Volume 2 |publisher=UNESCO Publishing |year=1981 |chapter=Egypt in the Hellenistic era}}</ref>։ Պտղոմեոսները [[Սիրիական պատերազմներ]]ում իրենց՝ Աֆրիկայից դուրս գտնվող տարածքները զիջեցին [[Սելևկյան տերություն|Սելևկյաններին]], ընդլայնվեցին դեպի [[Կիրենաիկա]] և մ.թ.ա. 3-րդ դարում նվաճեցին Քուշի թագավորությունը։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում Պտղոմեոսյան Եգիպտոսը ներքաշվեց [[Կեսարի քաղաքացիական պատերազմ|Հռոմեական քաղաքացիական պատերազմի]] մեջ, ինչի հետևանքով մ.թ.ա. 30 թվականին [[Հռոմեական կայսրություն|հռոմեացիները]] նվաճեցին այն։ Հռոմեական կայսրությունում [[Երրորդ դարի ճգնաժամ]]ի հետևանքով անկախացավ Լևանտի [[Պալմիրա]] քաղաք-պետությունը, որը գրավեց Եգիպտոսը. նրանց կարճատև տիրապետությունն ավարտվեց, երբ հռոմեացիները նորից նվաճեցին [[Պալմիրական կայսրություն|Պալմիրան]]։ Այս ժամանակաշրջանում Քուշի թագավորությունը կրկին անկախացավ Եգիպտոսից և մնաց որպես հզոր տարածաշրջանային ուժ, մինչև որ ներքին ապստամբություններից և վատթարացող կլիմայական պայմաններից թուլացած լինելով՝ մ.թ. 5-րդ դարում [[Աքսումի թագավորություն|Աքսումի]] և [[Նոբա (Եգիպտոս)|Նոբա]]յի արշավանքները հանգեցրին նրա մասնատմանը և այդ տարածքում [[Մակուրիա]]յի, [[Ալվա (թագավորություն)|Ալվայի]] ու [[Նոբատիա]]յի թագավորությունների հիմնադրմանը։ Հնագույն ժամանակաշրջանի մնացած հատվածում հռոմեացիները կարողացան պահպանել Եգիպտոսի նկատմամբ իրենց իշխանությունը։ ==== Աֆրիկյան եղջյուր ==== {{Հիմնական|Սոմալի (թերակղզի)}} [[File:The Kingdom of Aksum (hy).png|thumb|[[Աքսումի թագավորություն]]ը մ.թ. 6-րդ դարում, որի տարածքը ներառում է ներկայիս [[Արաբական թերակղզի]]ն և [[Արևելյան Աֆրիկա]]ն։]] [[Կարմիր ծով]]ի ափին գտնվող [[Պունտ|Պունտ թագավորությունը]], որը հավանաբար տեղակայված է եղել ժամանակակից [[Էրիթրեա]]յում կամ [[Սոմալիլենդ|Սոմալիլենդի]] հյուսիսային հատվածում, [[Սոմալի (թերակղզի)|Աֆրիկյան եղջյուրի]] հնագույն պետություններից է եղել<ref>{{Cite web |date=2022 թ․ դեկտեմբերի 14 |title=We have finally found the land of Punt, where pharaohs got their gifts |url=https://www.newscientist.com/article/mg25634170-800-we-have-finally-found-the-land-of-punt-where-pharaohs-got-their-gifts/ |access-date=2023 թ․ հոկտեմբերի 28 |website=New Scientist}}</ref>։ Հին եգիպտացիները սկզբնապես Պունտի հետ առևտուր են արել միջնորդների միջոցով, սակայն մ.թ.ա. 2350 թվականին ուղիղ հարաբերություններ են հաստատել և ավելի քան մեկ հազարամյակ մնացել առևտրային սերտ գործընկերներ։ Հնագույն ժամանակաշրջանի վերջում՝ մ.թ.ա. 980 թվականին, [[Եթովպիա|Եթովպիայի]] հյուսիսային հատվածում և Էրիթրեայում հիմնվեց [[Դաամատ]] թագավորությունը։ Ժամանակակից [[Սոմալի]]ի և [[Ջիբութի]]ի տարածքում իշխում էր [[Մակրոբներ|Մակրոբների թագավորությունը]]. հնագիտական հայտնագործությունները վկայում են, որ այդ ժամանակաշրջանում կարող էին գոյություն ունենալ նաև այլ զարգացած, սակայն դեռևս անհայտ քաղաքակրթություններ<ref name="Nthos">{{Cite book |last=Njoku |first=Raphael Chijioke |url=https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C |title=The History of Somalia |publisher=ABC-CLIO |year=2013 |isbn=978-0313378577 |pages=29–31}}</ref><ref name="Titthtw">{{Cite book |last=Dalal |first=Roshen |url=https://books.google.com/books?id=RO4kS1IR71sC |title=The Illustrated Timeline of the History of the World |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2011 |isbn=978-1448847976 |page=131}}</ref>։ Դաամատի անկումից հետո՝ մ.թ.ա. 5-րդ դարում, [[Եթովպական բարձրավանդակ|Եթովպական բարձրավանդակը]] կառավարվում էր բազմաթիվ մանր անհայտ թագավորությունների կողմից, որոնք կրում էին [[Սաբեյներ|հարավարաբական ուժեղ ազդեցություն]], մինչև որ մ.թ.ա. 1-ին դարում [[Աքսումի թագավորություն|Աքսումը]] սկսեց զարգանալ և ընդլայնվել<ref>Pankhurst, Richard K. P. ''Addis Tribune'', "[https://web.archive.org/web/20060109162335/http://www.addistribune.com/Archives/2003/01/17-01-03/Let.htm Let's Look Across the Red Sea I]", January 17, 2003 (archive.org mirror copy).</ref>։ Եղջյուրի ափամերձ տարածքներում գոյություն ունեին [[Հին Սոմալիի քաղաք-պետություններ|հին սոմալիական բազմաթիվ քաղաք-պետություններ]], որոնք բարգավաճում էին [[Սոմալիի ծովային պատմություն|Կարմիր ծովում առևտրի]] շնորհիվ՝ [[Բադան (նավ)|բադան]] նավերով փոխադրելով [[զմուռս]], [[խունկ]], [[համեմունքներ]], [[Բուսախեժեր|բուսախեժ]], [[Անուշահոտ նյութեր|անուշահոտ նյութեր]] և [[փղոսկր]]։ Ազատվելով հռոմեական վերահսկողությունից՝ հնդիկներն այս քաղաքներին շնորհեցին Հին Հնդկաստանից բերվող [[Դարչին (համեմունք)|դարչին]]ի առևտրի նկատմամբ մենաշնորհ<ref>Eric Herbert Warmington, ''The Commerce Between the Roman Empire and India'', p. 187.</ref>: [[Առևտրային հարաբերություններ Հնդկաստանի և Հռոմեական կայսրության միջև|Հռոմի և Հնդկաստանի միջև առևտրային ուղու]] վրա գտնվող Աքսումի թագավորությունն [[Իշխանապետություն|իշխանապետություն]]ից վերածվեց խոշոր ուժի՝ նվաճելով իր անհայտ հարևաններին և տարածաշրջանում ձեռք բերելով [[Հնդկական օվկիանոսի առևտուր|Հնդկական օվկիանոսում առևտրի]] նկատմամբ մենաշնորհը։ Աքսումի հզորացման շնորհիվ նրանց իշխանությունը տարածվեց [[Թանա|Թանա լճից]] մինչև [[Նեղոս]]ի հովիտն ընկած տարածքների մեծ մասի վրա։ Նրանք նաև նվաճեցին անկում ապրող [[Քուշ (թագավորություն)|Քուշի թագավորության]] մի հատվածը, արշավներ ձեռնարկեցին [[Նոբա (Եգիպտոս)|նոբա]] և [[Բեջա (ազգություն)|բեջա ժողովուրդների]] դեմ ու [[Գադարաթ|ընդլայնվեցին դեպի Հարավային Արաբիա]]<ref>George Hatke, ''Aksum and Nubia: Warfare, Commerce, and Political Fictions in Ancient Northeast Africa,'' (New York University Press, 2013), pp. 44. {{ISBN|0-7486-0106-6}}.</ref><ref name="dx.doi.org2">{{Cite journal |date=1910 թ․ օգոստոս |title=The Christian Topography of Cosmas Indicopleustes |url=https://archive.org/details/christiantopogra00cosmuoft |journal=Nature |volume=84 |issue=2127 |pages=133–134 |bibcode=1910Natur..84..133. |doi=10.1038/084133a0 |issn=0028-0836 |s2cid=3942233 |hdl-access=free |hdl=2027/coo1.ark:/13960/t07w6zm1b}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Uhlig |first1=Siegbert |title=Encyclopaedia Aethiopica: A–C |pages=175}}</ref>։ Պարսիկ մարգարե [[Մանիքեոս Մանի]]ն Աքսումը համարում էր մ.թ. 3-րդ դարի չորս հզոր [[Մեծ տերություններ|տերություններից]] մեկը՝ [[Սասանյան Պարսկաստան|Պարսկաստանի]], [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] և [[Երեք թագավորության դարաշրջան|Չինաստանի]] կողքին<ref>{{Cite book |last=Munro-Hay |first=Stuart |url=https://archive.org/details/aksumafricancivi0000munr |title=Aksum: An African Civilisation of Late Antiquity |date=1991 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=0748601066 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/aksumafricancivi0000munr/page/n30 17]}}</ref>։ Մ.թ. 4-րդ դարում [[Էզանա|Աքսումի թագավորն]] ընդունեց քրիստոնեություն, և նրա օրինակին դանդաղ հետևեց նաև Աքսումի բնակչությունը, որը մինչ այդ դավանում էր [[Աֆրիկյան ավանդական կրոններ|տեղի ավանդական կրոնները]]։ 5-րդ դարի վերջում Աքսումը դարձավ [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] դաշնակիցը, որն իրեն համարում էր [[Քրիստոնեական աշխարհ|քրիստոնեության]] պաշտպան՝ հակակշռելով [[Սասանյան Պարսկաստան|Սասանյան Պարսկաստանին]] և [[Հիմյարի թագավորություն|Հիմյարի թագավորությանը]]։ ==== Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկա ==== {{Հիմնական|Իֆրիկիա|Մաղրիբ}} [[Պատկեր:Carthage 323 BC.png|thumb|[[Կարթագեն|Հին Կարթագենը]] Ք.ա. 323 թվականին։]] [[Պատկեր:Map depicting the Romano-Berber Kingdoms (hy).png|thumb|Բերբերական թագավորությունները, որոնք գտնվում էին հռոմեացիների ազդեցության ներքո` [[Ալտավայի թագավորություն|Ալտավա]], [[Ուարսենիսի թագավորություն|Ուարսենիս]], Հոդնա, [[Օրեսի թագավորություն|Օրես]], [[Նեմենշա]], [[Կապսուսի թագավորություն|Կապսուս]], Դորսալե և [[Կաբաոն]]:]] [[Մաղրիբ]]ն ու [[Իֆրիկիա]]ն Լիբիական անապատով կտրված էին [[Քաղաքակրթության բնօրրան|քաղաքակրթության բնօրրան]] Եգիպտոսից։ [[Հին Եգիպտոսի թագավորական նավեր|Եգիպտական նավերը]], որոնք նախատեսված էին Նեղոսով նավարկելու ու անհարմար էին [[Միջերկրական ծով|Միջերկրական ծովի]] համար, ավելի բարդացրին իրավիճակը: Այս պատճառով տեղի հասարակությունները զարգացան [[Հարավային Եվրոպա]]յի հասարակություններին զուգահեռ, մինչև որ [[Փյունիկցիների արշավանքը դեպի Հյուսիսային Աֆրիկա|փյունիկյան բնակավայրերը]] սկսեցին գերիշխել [[Թունիսի ծոց]]ի առևտրային ամենաեկամտաբեր վայրերում<ref name="Warmington 1981">{{Cite book |last=Warmington |first=Brian |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |title=General History of Africa: Volume 2 |publisher=UNESCO Publishing |year=1981 |chapter=The Carthaginian Period}}</ref>: Մ.թ.ա. 6-րդ դարում [[Փյունիկիա]]յից ձեռք բերելով անկախություն՝ փյունիկյան բնակավայրերը ձևավորեցին [[Կարթագեն|Հին Կարթագենը]]: Նրանք կառուցեցին ընդարձակ կայսրություն և խիստ կառավարվող [[Առևտուր|առևտրային ցանց]], որը պաշտպանվում էր Միջերկրական ծովի ամենամեծ և հզոր նավատորմերից մեկի կողմից<ref name="Warmington 1981" />: [[Հռոմեական հանրապետություն|Հռոմեական հանրապետության]] ընդարձակման դեմ մղված [[Պունիկյան պատերազմներ]]ում Կարթագենը դատապարտվեց կործանման, թեև այս պատերազմներում ուժերի հարաբերակցությունը միագիծ չէր. [[Երկրորդ Պունիկյան պատերազմ|Երկրորդ Պունիկյան պատերազմի]] սկզբում Կարթագենը հասավ էական հաջողությունների, երբ [[Հաննիբալ]]ը հաղթահարեց [[Ալպեր]]ը և ներխուժեց [[Իտալիա|Իտալիայի]] հյուսիսային հատված<ref name="Warmington 1981" />: Նրանց պարտությունն ու կայսրության հետագա անկումը [[Մաղրիբ]]ում հանգեցրին երկու նոր պետությունների առաջացման՝ [[Նումիդիա]]յի, որը Երկրորդ Պունիկյան պատերազմում աջակցել էր հռոմեացիներին, և [[Մավրետանիա]]յի՝ [[Մավրիներ|մավրիներ]]ի [[Ցեղապետություն|ցեղապետության]], որը դարձավ առասպելական [[Ատլաս (դիցաբանություն)|Ատլաս թագավորի]] և բազմաթիվ ցեղերի՝ [[Գարամանտներ|գարամանտներ]]ի, [[Մուսուլամիիներ|մուսուլամիիներ]]ի ու [[բավարներ]]ի հայրենիքը: Մ.թ.ա. 146 թվականին [[Պունիկյան երրորդ պատերազմ|Երրորդ Պունիկյան պատերազմ]]ը հանգեցրեց Կարթագենի վերջնական պարտությանը: Հռոմեացիները հիմնեցին [[Աֆրիկա (Հռոմեական կայսրության պրովինցիա)|Աֆրիկա]] պրովինցիան, իսկ Նումիդիան վերահսկողություն հաստատեց Կարթագենի աֆրիկյան նավահանգիստների մեծ մասի նկատմամբ: Մ.թ.ա. 2-րդ դարի վերջում, երբ Յուգուրթան հռոմեական դաշնակցից խլեց [[Նումիդիա]]յի գահը, Մավրիտանիան հռոմեացիների դեմ [[Յուգուրթական պատերազմ]]ում միացավ Նումիդիայի [[Յուգուրթա]] թագավորին: Նրանք միասին այնպիսի ծանր կորուստներ պատճառեցին հռոմեացիներին, որ ցնցեցին [[Հռոմեական սենատ]]ը: Պատերազմն ավարտվեց անորոշ կերպով, երբ Մավրիտանիայի [[Բոկխոս I]]-ը դավաճանեց՝ հռոմեացիներին հանձնելով Յուգուրթային<ref name="Warmington 1981" />: Հազարամյակի սկզբին երկու թագավորություններն էլ կիսեցին Կարթագենի ճակատագիրը՝ նվաճվելով հռոմեացիների կողմից: Վերջիններս Մավրիտանիան և [[Նումիդիա (Հռոմեական կայսրության պրովինցիա)|Նումիդիան]] դարձրին իրենց կայսրության պրովինցիաներ: Մ.թ. 1-ին դարում, թեև [[Մուսուլամիիներ|մուսուլամիիներ]]ը՝ [[Տակֆարինատ|տակֆարինատ]]ների գլխավորությամբ, և [[Գարամանտներ|գարամանտներ]]ը վերջիվերջո պարտվեցին պատերազմում, նրանք այդպես էլ չնվաճվեցին<ref name="UNESCO Publishing">{{Cite book |last1=Mahjoubi |first1=Ammar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000134375 |title=General History of Africa: Volume 2 |last2=Salama |first2=Pierre |publisher=UNESCO Publishing |year=1981 |chapter=The Roman and post-Roman period in North Africa}}</ref>: Մ.թ. 5-րդ դարում [[Վանդալների կողմից Հռոմեական Աֆրիկայի նվաճում|վանդալների կողմից Հյուսիսային Աֆրիկայի նվաճում]]ը նպաստեց [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|Հռոմի անկմանը]]: [[բերբերներ|Բնիկ ժողովուրդների]] մի մասը վերագտավ ինքնավարությունը [[Մավրո-հռոմեական թագավորություն]]ում և Մաղրիբին հաջորդող պետական կազմավորումներում, հատկապես՝ [[Ուարսենիսի թագավորություն|Ուարսենիսի]], [[Օրեսի թագավորություն|Օրեսի]] և [[Ալտավայի թագավորություն]]ներում: Թեև բյուզանդացիների և բերբերական թագավորությունների միջև տեղի ունեցան փոքր բախումներ, ինչպես [[Գարմուլ]]ի դեպքում, նրանք հիմնականում խաղաղ էին գոյակցում<ref name="UNESCO Publishing" />: Բյուզանդական [[Աֆրիկայի էկզարխատ]]ի խորքերում՝ ներկայիս [[Ալժիր]]ի տարածքում, բնակվում էր [[Սանհաջի]] ցեղերի [[Համադաշնություն|համադաշնությունը]]: Այն բաղկացած էր երեք ցեղերի միությունից, որոնցից մեկը՝ [[Մասմուդա]]յի համադաշնությունը, տեղակայված էր մերօրյա [[Մարոկկո]]յում՝ քոչվոր [[Զենատա|զենատա]]ների հետ միասին: Հետագայում այս ցեղերը վճռորոշ դերակատարություն ունեցան [[Հյուսիսային Աֆրիկայի պատմություն|Հյուսիսային Աֆրիկայի պատմության]] ձևավորման գործում: ==== Արևմտյան Աֆրիկա ==== {{Հիմնական|Արևմտյան Աֆրիկա}} [[Պատկեր:Sculpture nok-Nigeria (1).jpg|thumb|Նոկ քանդակ ներկայիս [[Նիգերիա]]յից, այժմ պահվում է Փարիզի [[Լուվր]]ում։]] [[Պատկեր:Ghana reich karte-hy.png|thumb|[[Գանայի կայսրություն]]]] Արևմտյան [[Սահել]]ում նստակյաց համայնքների ձևավորումը հիմնականում պայմանավորված էր [[Կորեկաձավար|կորեկաձավար]]ի և [[Սորգո երկգույն|սորգո երկգույն]]ի մշակմամբ: Հնագիտական պեղումները վկայում են, որ Արևմտյան Աֆրիկայում քաղաքային խոշոր բնակչություն գոյություն է ունեցել դեռևս մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակից, որը մ.թ.ա. 1200 թվականին նշանակալի առաջընթաց է արձանագրել [[Մետաղագործությունը Աֆրիկայում|մետաղագործության]] բնագավառում՝ ինչպես [[Մետաղների հալում|հալման]], այնպես էլ գործիքների ու զենքերի [[կռում|կռման]] գործում<ref>Duncan E. Miller and N. J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa' ''Journal of African History'' 35 (1994), pp. 1–36; Minze Stuiver and N. J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' ''Current Anthropology'' 1968.</ref>: Հյուսիսից հարավ տարածվող անապատների, [[Արևմտյան Սուդանի սավաննաներ|մարգագետինների]] և [[Գվինեայի անտառային սավաննաներ|անտառների]] ընդարձակ գոտիները վճռորոշ դեր են խաղացել համապատասխան հասարակությունների կազմավորման գործում, և նախքան [[Տրանսսահարյան առևտուր|տրանսսահարյան առևտրային]] ուղիների բացումը, ստեղծվել են փոխշահավետ առևտրային հարաբերություններ՝ ի պատասխան հյուսիսից հարավ ձգվող էկոհամակարգերի բազմազանության: Այս ժամանակաշրջանում ծաղկում են ապրել բազմաթիվ քաղաքակրթություններ: [[Տիչիթի մշակույթ]]ը, որը ստեղծվել է մ.թ.ա. 4000 թվականին ներկայիս [[Մավրիտանիա]]յի և [[Մալի]]ի տարածքում, Արևմտյան Աֆրիկայի առաջին [[Բարդ հասարակություն|բարդ հասարակություն]]ն է եղել՝ քառաստիճան [[Հիերարխիա|հիերարխիկ]] սոցիալական կառուցվածքով<ref name="Holl 1985 73–115">{{Cite journal |last=Holl |first=Augustine |year=1985 |title=Background to the Ghana empire: Archaeological investigations on the transition to statehood in the Dhar Tichitt region (mauritania) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0278416585900054 |journal=Journal of Anthropological Archaeology |volume=4 |issue=2 |pages=73–115 |doi=10.1016/0278-4165(85)90005-4}}</ref>: Տարածաշրջանի մյուս նշանավոր քաղաքակրթություններն են եղել՝ [[Կինտամպո]]յի մշակույթը ներկայիս [[Գանա]]յում<ref name="anquandah1995">Anquandah, James (1995). The Kintampo Complex: a case study of early sedentism and food production in sub-Sahelian west Africa, pp. 255–259 in Shaw, Thurstan, Andah, Bassey W and Sinclair, Paul (1995). The Archaeology of Africa: Food, Metals and Towns. London, England: Routledge. {{ISBN|0-415-11585-X}}.</ref>՝ սկսած մ.թ.ա. 2500 թվականից, [[Նոկ (մշակույթ)|Նոկ]]ի մշակույթը ներկայիս [[Նիգերիա]]յում<ref>{{Cite book |last=Eggert |first=Manfred |title=Nok: African Sculpture in Archaeological Context |publisher=Africa Magna Verlag Press |year=2014 |editor-last=Breunig |editor-first=P |location=Frankfurt, Germany |pages=51–59 |chapter=Early iron in West and Central Africa}}</ref>՝ սկսած մ.թ.ա. 1500 թվականից, [[Դաիմա]]յի մշակույթը [[Չադ լիճ|Չադ լճի]] շրջակայքում՝ սկսած մ.թ.ա. 550 թվականից, [[Ջեննի-Ջաննո]]ն ներկայիս Մալիում՝ սկսած մ.թ.ա. 250 թվականից, և [[Սերերի քաղաքակրթություն]]ը ներկայիս [[Սենեգալ]]ում, որը մ.թ.ա. 3-րդ դարում կառուցել է [[Սենեգամբիայի քարե շրջաններ|Սենեգամբիայի հայտնի քարե շրջաններ]]ը: Պատմական աղբյուրները նաև մանրամասն տեղեկություններ<ref>{{Cite web |title=The Evolution of Ogieship or Kingship Institution in Edo Society and the Rise of Ogiso Igodo (About 40.B.C -16 A.D) |url=https://www.edoworld.net/Ogisos_40BC_1100AD.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316111202/https://www.edoworld.net/Ogisos_40BC_1100AD.html |archive-date=2024 թ․ մարտի 16 |publisher=Benin Kingdom}}</ref> են պահպանել [[Իգոդոմիգոդո]]յի մասին՝ փոքր թագավորություն, որը, ըստ ենթադրությունների, հիմնադրվել է մ.թ.ա. 40 թվականին և հետագայում վերածվել [[Բենինի թագավորություն|Բենինի կայսրության]]<ref>{{Cite book |last1=Peavy |first1=Daryl |url=https://books.google.com/books?id=EgqwAgAAQBAJ |title=Kings, Magic, and Medicine |date=2010 |publisher=Lulu.com |isbn=978-0557183708}}</ref>: Մ.թ. 3-րդ դարի վերջին Սահելում սկսված խոնավ ժամանակաշրջանը հնարավորություն ստեղծեց մարդկանց բնակեցման և հողագործության համար այն տարածքներում, որոնք հազարամյակի մեծ մասում անբնակելի էին եղել: [[Վագադու (դիցաբանություն)|Վագադուի թագավորությունը]] ([[Գանայի թագավորություն|Գանայի կայսրություն]]), որն իր արմատներով սերում էր [[Տիչիթի ավանդույթ|Տիչիթի մշակույթից]], էապես բարգավաճեց Արևմտյան Սահելում [[Միասապատավոր ուղտ|ուղտերի]] ներմուծման և օգտագործման շնորհիվ: Սա հեղափոխական փոփոխություն մտցրեց [[Տրանսսահարյան առևտուր|տրանսսահարյան առևտրում]]՝ կապելով նրանց մայրաքաղաքն ու [[Աուդագոսթ]]ը Հյուսիսային Աֆրիկայի [[Տիարեթ]] և [[Սիջիլմասա]] քաղաքների հետ<ref name="Gestrich 2019">{{Cite book |last=Gestrich |first=Nikolas |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-396 |title=Oxford Research Encyclopedias: African history |year=2019 |isbn=978-0-19-027773-4 |chapter=Ghana Empire |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396}}</ref>: Գանայի կայսրության հիմնադիր սոնինկե ժողովրդի ավանդական պատմություններն ու լեգենդները ձգվում են դեպի հնագույն ժամանակներ՝ նախքան գրավոր արձանագրությունների ի հայտ գալը: Այս լեգենդների համաձայն՝ Վագադու թագավորությունը մի քանի անգամ հիմնադրվել ու անկում է ապրել, իսկ վերջնական՝ չորրորդ հիմնադրումը տեղի է ունեցել այն բանից հետո, երբ նրանց առաջին թագավորը համաձայնության է եկել Բիդայի՝ ջրհորը պահպանող օձակերպ աստծո հետ՝ տարեկան մեկ կույսի զոհաբերման դիմաց ստանալով առատ անձրևների և ոսկու երաշխիք<ref>{{Cite journal |last1=Conrad |first1=David |last2=Fisher |first2=Humphrey |year=1983 |title=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. II. The Local Oral Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-ii-the-local-oral-sources/01C98BFDB91C78BFAC421A8F42C02407 |journal=History in Africa |volume=10 |pages=53–78 |doi=10.2307/3171690 |jstor=3171690}}</ref>: Վագադուի կենտրոնական տարածքն ընդգրկում էր ներկայիս [[Մավրիտանիա|Մավրիտանիայի]] հարավային և [[Մալի|Մալիի արևմտյա]]ն հատվածները: [[Սոնինկե]]ի ավանդույթներում վաղ շրջանի Գանան նկարագրվում է որպես ռազմատենչ պետություն, որտեղ ձիավոր ռազմիկները վճռորոշ դեր են խաղացել երկրի տարածքային ընդարձակման և բնակչության աճի գործում, թեև այս տեղեկությունները հաստատող պատմական աղբյուրները խիստ սակավ են<ref name="Gestrich 2019" />: Չնայած Վագադուն չէր վերահսկում բուն ոսկու հանքավայրերը, որոնք տեղակայված էին [[Գվինեայի անտառային սավաննաներ|անտառային շրջաններում]], այնուամենայնիվ զգալի եկամուտներ էր ստանում դեպի հյուսիս [[ոսկի|ոսկու]] և դեպի հարավ [[աղ]]ի արտահանման մենաշնորհից<ref>{{Cite web |last=Abbou |first=Tahar |date=2020 թ․ օգոստոս |title=The Origins of the Empire of Ghana |url=https://www.vitaminedz.com/articlesfiche/7182/7182321.pdf |website=Vitaminedz.com}}</ref>: Հավանական է, որ Վագադուի առևտրային գերակայությունը նպաստել է քաղաքական տարբեր միավորների աստիճանական միավորմանը մեկ [[համադաշնություն|համադաշնության]] մեջ, որի բաղկացուցիչ մասերն ունեին տարաբնույթ հարաբերություններ Վագադուի հետ՝ սկսած ամբողջական ենթակայությունից մինչև անվանական հարկատու կարգավիճակ<ref>{{Cite journal |last=McIntosh |first=Susan |year=2008 |title=Reconceptualizing Early Ghana |url=https://www.jstor.org/stable/40380172 |journal=Canadian Journal of African Studies |publisher=Taylor and Francis |volume=43 |issue=2 |pages=347–373 |jstor=40380172}}</ref>: Արևմտյան Աֆրիկայի տարածքում գտնվող բազմաթիվ մեծ դամբարանները, որոնք թվագրվում են այս ժամանակաշրջանով, վկայում են, որ Վագադուի հետ միաժամանակ և դրանից առաջ գոյություն են ունեցել այլ թագավորություններ ևս, որոնք պատմության ընթացքում անհետացել են<ref>{{Cite book |last=Posnansky |first=Merrick |url=https://unesdoc.unesco.org/in/documentViewer.xhtml?v=2.1.196&id=p::usmarcdef_0000184265&file=/in/rest/annotationSVC/DownloadWatermarkedAttachment/attach_import_976b4f2f-4e7c-44ec-a92e-2014aa9d86f0%3F_%3D184265engo.pdf&locale=en&multi=true&ark=/ark:/48223/pf0000184265/PDF/184265engo.pdf#%5B%7B%22num%22%3A2903%2C%22gen%22%3A0%7D%2C%7B%22name%22%3A%22XYZ%22%7D%2Cnull%2Cnull%2C0%5D |title=General History of Africa: Volume 2 |publisher=UNESCO |year=1981 |page=729 |chapter=The societies of Africa south of the Sahara in the Early Iron Age}}</ref><ref name="Holl 1985 73–115" />: ==== Կենտրոնական, Արևելյան և Հարավային Աֆրիկա ==== {{Հիմնական|Կենտրոնական Աֆրիկա|Արևելյան Աֆրիկա|Հարավային Աֆրիկա}} [[Պատկեր:Bantu Phillipson.png|thumb|[[Բանտու ժողովուրդների միգրացիա]]ն<br>'''1''' = Ք.ա. 2000-1500 թթ., ծագման բնօրրան։<br />'''2''' = Ք.ա. մոտ 1500 թ., առաջին գաղթ։<br />{{nbsp|4}} '''2.ա''' = Արևելյան Բանտու<br>{{nbsp|4}} '''2.բ''' = Արևմտյան Բանտու<br />'''3''' = Ք.ա. 1000-500 թթ., արևելյան բանտու ժողովուրդների շրջանում [[Ուրևե]] մշակույթի տարածում։<br />'''4'''–'''7''' = գաղթ դեպի հարավ,<br />'''9''' = Ք.ա. 500 - Ք.ա. 1 թթ., հիմնավորվում ժամանակակից Կոնգոյի տարածքում։<br />'''10''' = մ.թ. 1-1000 թթ., գաղթի վերջին փուլ<ref>{{Cite web |title=The Chronological Evidence for the Introduction of Domestic Stock in Southern Africa |url=http://www.txstate.edu/anthropology/cas/journal_articles/herder.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325021249/http://www.txstate.edu/anthropology/cas/journal_articles/herder.pdf |archive-date=2009 թ․ մարտի 25}}</ref><ref>{{Cite web |title=Botswana History Page 1: Brief History of Botswana |url=http://www.thuto.org/ubh/bw/bhp1.htm |access-date=2015 թ․ մայիսի 13}}</ref><ref>{{Cite web |title=5.2 Historischer Überblick |url=http://elaine.ihs.ac.at/~isa/diplom/node59.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071016165014/http://elaine.ihs.ac.at/~isa/diplom/node59.html |archive-date=2007 թ․ հոկտեմբերի 16 |access-date=2015 թ․ մայիսի 13}}</ref>։]] Սաո քաղաքակրթությունը, ստեղծվելով մ.թ.ա. 6-րդ դարում Կենտրոնական Աֆրիկայում, ավելի քան մեկ հազարամյակ բարգավաճել է: Սաոները հաստատվել էին [[Շարի]] գետի ափին՝ [[Չադ լիճ|Չադ լճից]] հարավ ընկած տարածքում, որը հետագայում դարձավ ներկայիս [[Կամերուն]]ի և [[Չադ]]ի մի մասը: Պեղումների ընթացքում սաոների հայտնաբերված արտեֆակտները վկայում են, որ նրանք եղել են [[բրոնզ]]ի, [[պղինձ|պղնձ]]ի և [[երկաթ]]ի մշակման վարպետներ<ref name="Fanso2">{{Cite book |last=Fanso |first=Verkijika G. |url=https://books.google.com/books?id=dqUPAQAAMAAJ&pg=PP1 |title=Cameroon History for Secondary Schools and Colleges |publisher=Macmillan |year=1989 |isbn=978-0-333-47121-0 |volume=1}}</ref>: Հնագիտական գտածոները ներառում են բրոնզե քանդակներ, մարդկային և կենդանական կերպարներով տերակոտա տեսակի արձաններ, մետաղադրամներ, աճյունասափորներ, կենցաղային իրեր, զարդեր, զարդարված խեցեղեն և նիզակներ<ref name="Fanso2" /><ref>{{Cite book |last1=Hudgens |first1=Jim |url=https://archive.org/details/westafricaroughg0000hudg |title=The Rough Guide to West Africa |last2=Trillo |first2=Richard |date=1999 |publisher=Rough Guides |edition=3rd}}</ref>: Հարակից տարածքում՝ Կամերունի հարավ-արևմուտքում գտնվող [[Էժագամ]] լճի շրջակայքում, մ.թ. մոտավորապես 2-րդ դարում ձևավորվեց Էկոի քաղաքակրթությունը, որը հատկապես հայտնի է Իկոմի մենաքարերի կառուցմամբ: Ավելի արևելք՝ [[Սվահիլիի ափ]]ի հյուսիսային հատվածում, տարածվում էր Ազանիան, որը Քուշի հարավային տարածքներում ձևավորված պետական կազմավորում էր<ref>{{Cite web |title=Ikom Monoliths of Cross River State |url=https://www.wmf.org/project/ikom-monoliths-cross-river-state |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 11 |website=World Monuments Fund |language=en}}</ref>: Կենտրոնական Աֆրիկայից դեպի Արևելյան և Հարավային Աֆրիկա [[Բանտու ժողովուրդների միգրացիա|Բանտու ժողովուրդների զանգվածային տեղաշարժը]] էական դեր խաղաց մայրցամաքի բնակեցման գործում<ref>{{Cite web |title=The Amazing Bantu Migration and the Fascinating Bantu People |url=https://www.south-africa-tours-and-travel.com/bantu.html |access-date=2020 թ․ մայիսի 24 |website=south-africa-tours-and-travel.com}}</ref>: Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակից սկսած՝ բանտուները [[Կամերուն]]ից սկսեցին գաղթել դեպի Կենտրոնական, Արևելյան և Հարավային Աֆրիկա՝ հիմք դնելով հետագա պետությունների ստեղծման համար: Այդպես ձևավորվեցին [[Կոնգոյի թագավորություն]]ը [[Կոնգոյի ավազան]]ում, [[Կիտարայի կայսրություն]]ը [[Աֆրիկական Մեծ լճեր]]ի շրջանում<ref>"Mbuti, Twa, and Mbenga". In Stokes (ed.) 2009. ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East'', Volume 1</ref>, [[Լուբայի կայսրություն]]ը [[Ուպեմբայի իջվածք]]ում և [[Կիլվայի սուլթանություն]]ը Սվահիլիի ափին՝ դուրս մղելով [[Ազանիա]]յի բնակչությանը, որի վերջին հենակետը մ.թ. 1-ին դարում [[Ռապտա]] քաղաքն էր<ref name="Fage2526">{{Cite book |last1=Fage |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=mXa4AQAAQBAJ |title=A History of Africa |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 23 |publisher=Routledge |isbn=978-1317797272 |pages=25–26 |access-date=2015 թ․ հունվարի 20}}</ref>: Միգրանտները հիմնեցին նաև [[Արևելյան Աֆրիկայի ափի սուահիլի բնակավայրերի ցանկ|բազմաթիվ քաղաք-պետություններ]], որոնք ձևավորեցին [[Զինջի|Սվահիլիի քաղաքակրթությունը]]: Այս տեղաշարժերը նպաստեցին նաև [[Զամբեզի գետի ավազան]]ում [[Մապունգուբվեի թագավորություն|Մապունգուբվեի թագավորության]] հիմնադրմանը: Հասնելով Զամբեզի՝ [[Բանտու (ժողովուրդ)|բանտուները]] շարունակեցին իրենց տեղաշարժը դեպի հարավ. արևելյան խմբերը հասան մինչև ներկայիս [[Մոզամբիկ]] և մ.թ. 2-րդ դարում հաստատվեցին [[Մապուտու]] մայրաքաղաքում: Մ.թ. 4-րդ դարում [[Լիմպոպո]] գետից հարավ արդեն գոյություն ունեին երկաթե գործիքներ օգտագործող երկրագործ և անասնապահ բանտու ժողովուրդների բնակավայրեր, որոնք մասամբ դուրս մղեցին և մասամբ ձուլվեցին տեղաբնակ [[Կոյսան ժողովուրդներ|կոյսան ժողովուրդներ]]ի հետ: Նրանցից արևմուտք՝ Բոտսվանայի Ցոդիլո բլուրներում, բնակություն էին հաստատել սաները՝ կիսաքոչվոր որսորդ-հավաքչական ժողովուրդ, որը սերում է Հարավային Աֆրիկայի՝ 100000 տարի առաջ գոյություն ունեցած առաջին բնակիչներից և հանդիսանում Երկրի վրա գոյություն ունեցող հնագույն մշակույթներից մեկը: === 9-18-րդ դարեր === [[Պատկեր:Bronze ornamental staff head, 9th century, Igbo-Ukwu.JPG|thumb|[[Նիգերիա]]յի [[Իգբո-Ուկվու]] ավանից հայտնաբերված 9-րդ դարի բրոնզե առարկաներում տեսանելի է ժամանակի տեխնիկական վարպետությունը, որը գերազանցում է նույն ժամանակաշրջանում բրոնզի ձուլման եվրոպական տեխնիկային<ref name="Honour-2005">{{Cite book |last1=Honour |first1=Hugh |url=https://archive.org/details/worldhistoryofar0000hono |title=A world history of art |last2=Fleming |first2=John |date=2005 |publisher=Laurence King |isbn=978-1856694513 |edition=7th |location=London}}</ref>։]] Նախագաղութային Աֆրիկայում գոյություն է ունեցել մինչև 10000 պետություն և քաղաքական տարբր կազմավորումներ<ref>{{Cite news |last=Meredith |first=Martin |date=2006 թ․ հունվարի 20 |title=The Fate of Africa – A Survey of Fifty Years of Independence |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2006/01/11/DI2006011101372.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502070029/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2006/01/11/DI2006011101372.html |archive-date=2019 թ․ մայիսի 2 |access-date=2007 թ․ հուլիսի 23 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref>: Դրանց թվում կային որսորդ-հավաքչական տիպի փոքր ընտանեկան խմբեր, ինչպիսիք էին Հարավային Աֆրիկայի [[բուշմեններ]]ը, ավելի մեծ, կառուցվածքային խմբեր, ինչպիսիք էին Կենտրոնական, Հարավային և Արևելյան Աֆրիկայի [[Բանտու (ժողովուրդ)|բանտու]] ժողովուրդների ընտանեկան-տոհմային խմբավորումները, [[Սոմալի (թերակղզի)|Աֆրիկյան եղջյուր]]ում հաստատված խիստ կառուցվածքային տոհմային խմբերը, [[Սահելյան կայսրություններ|սահելյան մեծ թագավորությունները]] և ինքնավար քաղաք-պետություններն ու թագավորությունները, այդ թվում՝ [[Ականներ|ականներ]]ի, էդոների, [[Յորուբա (ժողովուրդ)|յորուբա]]ների և [[Իգբո (ժողովուրդ)|իգբո]]ների պետություններն Արևմտյան Աֆրիկայում և Հարավարևելյան Աֆրիկայի [[Սուահիլի (ժողովուրդ)|սուահիլի ժողովրդի]] առևտրական քաղաքները: 9-րդ դարում Ենթասահարայի սավաննայով՝ արևմտյան շրջաններից մինչև կենտրոնական Սուդան, մի շարք միապետություններ կային։ Այս պետություններից ամենահզորները [[Գանայի թագավորություն|Գանան]], [[Գաո (մարզ)|Գաոն]] և [[Կանեմ-Բորնու կայսրություն]]ն էին: Գանան անկում ապրեց 11-րդ դարում, սակայն նրան հաջորդեց [[Մալիի կայսրություն]]ը, որը 13-րդ դարում միավորեց Արևմտյան Սուդանի մեծ մասը: 11-րդ դարում Կանեմն ընդունեց իսլամ: Արևմտաաֆրիկյան ափի անտառային շրջաններում, մուսուլմանական հյուսիսի չնչին ազդեցության ներքո, ստեղծվեցին անկախ թագավորություններ: Էզե Նրի թագավորի կողմից կառավարվող [[Նրիի թագավորություն]]ը հիմնադրվեց մոտավորապես 9-րդ դարում՝ դառնալով ներկայիս Նիգերիայի հնագույն թագավորություններից մեկը: Նրի թագավորությունը հայտնի է բրոնզե բարդ ձուլվածք ունեցող իր գտածոներով, որը հայտնաբերվել է [[Իգբո-Ուկվու]] քաղաքում<ref>{{Cite web |title=Igbo-Ukwu (c. 9th century) &#124; Thematic Essay &#124; Heilbrunn Timeline of Art History |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/igbo/hd_igbo.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204053356/http://www.metmuseum.org/toah/hd/igbo/hd_igbo.htm |archive-date=2008 թ․ դեկտեմբերի 4 |access-date=2010 թ․ մայիսի 18 |publisher=The Metropolitan Museum of Art}}</ref>: [[Պատկեր:Great Zimbabwe Closeup.jpg|thumb|11-15-րդ դարերում մեծ հռչակ ունեցած [[Մեծ Զիմբաբվե]]ի ավերակները։]] Յորուբական քաղաք-պետությունների կամ թագավորությունների առաջին թագավորությունը [[Իֆե|Իֆեի թագավորություն]]ն էր: Այն կառավարվում էր [[Օբա (կառավարիչ)|օբայի]] ([[Յորուբա|յորուբա]] լեզվով՝ «թագավոր» կամ «կառավարիչ») կողմից, որը նաև երկրի հոգևոր առաջնորդն էր։ Նրան հաճախ անվանում էին նաև Իֆեի Օոնի: Իֆեն հայտնի էր որպես Արևմտյան Աֆրիկայի կրոնական և մշակութային կարևոր կենտրոն՝ իր նատուրալիստական բրոնզե յուրահատուկ քանդակներով: Իֆեի կառավարման մոդելը որդեգրեց [[Օյոյի կայսրություն]]ը, որի օբաները (Օյոյի ալաաֆիններ) վերահսկում էին յորուբական և ոչ յորուբական բազմաթիվ քաղաք-պետություններ ու թագավորություններ, այդ թվում՝ [[Ֆոն (ժողովուրդ)|ֆոնների]] [[Դահոմեա]] թագավորությունը: [[Ալ-Մորավիների պետություն|Ալ-մորավիները]] Սահարայից սերող [[Բերբերներ|բերբերական]] դինաստիա էին, որը 11-րդ դարում տարածվեց Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկայում և Պիրենեյան թերակղզում<ref>Glick, Thomas F. (2005). ''Islamic And Christian Spain in the Early Middle Ages''. Brill Academic Publishers, p. 37. {{ISBN|978-9004147713}}.</ref>: [[Բանու Հիլալ]]ը և Բանու [[Մաքիլ]]ը արաբական [[բեդվիններ|բեդվինական ցեղերի]] խումբ էին, որոնք տարածաշրջան էին ներգաղթել [[Արաբական թերակղզի|Արաբական թերակղզուց]]։ Դրանք 11-13-րդ դարերում Եգիպտոսով գաղթեցին արևմուտք: Նրանց [[Բնակչության միգրացիա|միգրացիան]] հանգեցրեց [[արաբներ]]ի և բերբերների միաձուլմանը, ինչի հետևանքով բերբերները [[Արաբականացում|արաբականացվեցին]]<ref>{{Cite web |title=Mauritania – Arab Invasions |url=http://countrystudies.us/mauritania/8.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623125418/http://countrystudies.us/mauritania/8.htm |archive-date=2011 թ․ հունիսի 23 |access-date=2010 թ․ ապրիլի 25 |website=countrystudies.us}}</ref>, իսկ արաբական մշակույթը վերցրեց տեղական մշակույթի տարրեր<ref>{{Cite journal |last1=Nebel |first1=A |display-authors=etal |date=2010 թ․ ապրիլի 1 |title=Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa |journal=American Journal of Human Genetics |volume=70 |issue=6 |pages=1594–1596 |doi=10.1086/340669 |pmc=379148 |pmid=11992266}}</ref>: Մալիի անկումից հետո տեղի առաջնորդներից մեկը՝ [[Սոննի Ալի Բեր (շի)|Սոննի Ալի]]ն (1464-1492) հիմնադրեց [[Սոնգհայի կայսրություն]]ը, որը տարածվում էր Միջին [[Նիգեր|Նիգերից]] մինչև Արևմտյան [[Սուդան (աշխարհագրական շրջան)|Սուդան]]։ Դրա արդյունքում կայսրության վերահսկողության տակ հայտնվեց այդտեղով անցնող տրանսսահարյան առևտուրը: 1468 թվականին նա գրավեց [[Թոմբուկտու]]ն, իսկ 1473-ին՝ [[Ջեննե]]ն՝ իր իշխանությունը կառուցելով առևտրից ստացված եկամուտների և մուսուլման վաճառականների հետ համագործակցության հիման վրա: Նրան հաջորդած [[Ասկիա Մոհամմադ I]]-ը (1493-1528) իսլամը հռչակեց պետական կրոն, կառուցեց մզկիթներ և Գաո հրավիրեց մուսուլման գիտնականների, որոնց թվում էր նաև ալ-Մաղիլին (մահացել է 1504 թ.), որը համարվում է Սուդանի տարածաշրջանում իսլամական մտքի հիմնադիրը<ref name="multiple">Lapidus, Ira M. (1988) ''A History of Islamic Societies'', Cambridge.</ref>: 11-րդ դարում [[Հաուսա թագավորություններ|հաուսա որոշ պետություններ]], այդ թվում՝ [[Կանո (քաղաք)|Կանոն]], [[Ջիգավա]]ն, [[Կացինա (քաղաք)|Կացինա]]ն և [[Գոբիր]]ը, վերածվեցին պարսպապատ քաղաքների, որոնք զբաղվում էին առևտրով, [[քարավան]]ների սպասարկմամբ և ապրանքների արտադրությամբ: Մինչև 15-րդ դարը այս փոքր պետությունները գտնվում էին սուդանական խոշոր կայսրությունների ծայրամասում՝ արևմուտքում հարկ վճարելով Սոնգհային, իսկ արևելքում՝ Կանեմ-Բորնոյին։ === Ստրկավաճառության բուռն շրջան === {{Տես նաև|Անդրատլանտյան ստրկավաճառություն}} [[Պատկեր:Africa slave Regions-hy.png|thumb|15-19-րդ դարերում Աֆրիկայում ստրկավաճառության տարածման հիմնական շրջանները։]] Աֆրիկայում [[ստրկություն]]ը վաղուց է գոյություն ունեցել<ref>[https://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 Historical survey: Slave societies]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230184609/https://www.britannica.com/blackhistory/article-24157|date=30 December 2007}}, ''Encyclopædia Britannica.''</ref><ref>[http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html Swahili Coast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071206102932/http://www7.nationalgeographic.com/ngm/data/2001/10/01/html/ft_20011001.6.html |date=6 December 2007 }}, National Geographic</ref>: 15-19-րդ դարերի ընթացքում Ատլանտյան ստրկավաճառության միջոցով մոտ 7-12 միլիոն ստրուկ է տեղափոխվել Նոր աշխարհ<ref>[https://www.britannica.com/blackhistory/article-24156 Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223090720/https://www.britannica.com/blackhistory/article-24156|date=23 February 2007}}, ''[[Encyclopædia Britannica]].''</ref><ref>{{Cite news |date=2001 թ․ սեպտեմբերի 3 |title=Focus on the slave trade |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1523100.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728134034/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1523100.stm |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 28 |access-date=2008 թ․ փետրվարի 28 |publisher=BBC News}}</ref><ref>{{Cite book |author=Lovejoy, Paul E. |url=https://archive.org/details/transformationsi0000love |title=Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=978-0-521-78430-6 |page=[https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/25 25] |url-access=registration}}</ref>: Բացի այդ, 16-19-րդ դարերի ընթացքում [[Բարբարոսական ծովահեններ|բարբարոսական ծովահեններ]]ը գերեվարել են ավելի քան 1 միլիոն եվրոպացու և որպես ստրուկներ վաճառել նրանց Հյուսիսային Աֆրիկայում<ref>Rees Davies, [https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml "British Slaves on the Barbary Coast"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425235016/http://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml|date=25 April 2011}}, BBC, 1 July 2003.</ref>։ Արևմտյան Աֆրիկայում Ատլանտյան ստրկավաճառության անկումը 1820-ական թվականներին տեղական կազմավորումներում հանգեցրեց տնտեսական կտրուկ փոփոխությունների: Ստրկավաճառության աստիճանական անկումը, որը պայմանավորված էր [[Նոր աշխարհ]]ում ստրուկների պահանջարկի նվազմամբ, Եվրոպայում և Ամերիկայում [[Աբոլիցիոնիզմ|հակաստրկատիրական օրենքների]] աճով և Արևմտյան Աֆրիկայի ափերին [[Մեծ Բրիտանիայի թագավորական նավատորմ]]ի ուժեղ ներկայությամբ, ստիպեց աֆրիկյան պետություններին որդեգրել տնտեսական նոր ուղիներ: 1808-1860 թվականների ընթացքում Մեծ Բրիտանիայի [[Արևմտյան Աֆրիկայի հեծելավաշտ|արևմտաաֆրիկյան հեծելավաշտ]]ն առգրավեց շուրջ 1600 ստրկատար նավ և ազատագրեց մոտ 150000 աֆրիկացու<ref>[https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Jo Loosemore, Sailing against slavery]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103004954/https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml|date=3 November 2008}}. BBC.</ref>: Գործողություններ ձեռնարկվեցին նաև աֆրիկյան այն առաջնորդների դեմ, որոնք հրաժարվում էին ընդունել ստրուկների առևտուրն արգելող բրիտանական պայմանագրերը. օրինակ՝ [[Լագոս]]ի թագավորը գահընկեց արվեց 1851 թվականին։ Հակաստրկատիրական պայմանագրեր ստորագրվեցին աֆրիկյան ավելի քան 50 կառավարիչների հետ<ref>{{Cite web |title=The West African Squadron and slave trade |url=http://www.pdavis.nl/Background.htm#WAS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610030306/http://www.pdavis.nl/Background.htm |archive-date=2010 թ․ հունիսի 10 |access-date=2010 թ․ մայիսի 18 |publisher=Pdavis.nl}}</ref>: Արևմտյան Աֆրիկայի խոշորագույն տերությունները՝ [[Աշանտիի կայսրություն|Աշանտիի համադաշնությունը]], Դահոմեայի թագավորությունը և Օյոյի կայսրությունը, փոփոխություններին հարմարվելու համար որդեգրեցին տարբեր ուղիներ: Աշանտին և [[Դահոմեա]]ն կենտրոնացան «օրինական»՝ [[արմավենու յուղ]]ի, [[Կակաոյի հատիկներ|կակաոյի]], փայտանյութի և ոսկու առևտրի վրա, որոնք դարձան Արևմտյան Աֆրիկայից արտահանման մերօրյա առևտրի հիմքը: [[Օյոյի կայսրություն]]ը, սակայն, անկարող լինելով հարմարվել նոր իրավիճակին, ներքաշվեց քաղաքացիական պատերազմների մեջ<ref>Simon, Julian L. (1995) ''State of Humanity'', Blackwell Publishing. p. 175. {{ISBN|1-55786-585-X}}.</ref>։ === Գաղութացում === {{Տես նաև|Աֆրիկայի գաղութային բաժանում}} «[[Երկրորդ արդյունաբերական հեղափոխություն|Երկրորդ արդյունաբերական հեղափոխության]]» մղումով՝ «[[Նոր իմպերիալիզմ]]ի» դարաշրջանում (1833-1914 թվականներ) [[Արևմտյան Եվրոպա|արևմտաեվրոպական]] յոթ տերություն՝ [[Բելգիա]]ն, [[Ֆրանսիա]]ն, [[Գերմանիա]]ն, [[Միացյալ Թագավորություն]]ը, [[Իտալիա]]ն, [[Պորտուգալիա]]ն և [[Իսպանիա]]ն, նվաճեցին և [[Գաղութացում|գաղութացրին]] Աֆրիկայի մեծ մասը (հայտնի է [[Աֆրիկայի գաղութային բաժանում|«Մրցավազք Աֆրիկայի համար»]] անվամբ): Եթե 1870 թվականին մայրցամաքի ընդամենը 10%-ն էր եվրոպական վերահսկողության տակ, ապա 1914-ին այդ թիվը հասավ գրեթե 90%-ի։ Միայն [[Լիբերիա]]ն և [[Եթովպական կայսրություն|Եթովպիան]] կարողացան պահպանել իրենց ինքնիշխանությունը, ինչպես նաև [[Էգբայի միացյալ կառավարություն|Էգբա]]{{Ն|[[Էգբայի միացյալ կառավարություն]]ը՝ [[Էգբա|էգբա]] ժողովրդի կառավարությունը, բրիտանացիների կողմից պաշտոնապես ճանաչվել էր որպես անկախ պետություն, մինչև որ 1914 թվականին միացվեց [[Նիգերիայի պրոտեկտորատ|Նիգերիայի գաղութին և պրոտեկտորատին]]<ref>{{Cite journal |last1=Daly |first1=Samuel Fury Childs |date=2019 թ․ մայիսի 4 |title=From Crime to Coercion: Policing Dissent in Abeokuta, Nigeria, 1900–1940 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03086534.2019.1576833 |journal=The Journal of Imperial and Commonwealth History |volume=47 |issue=3 |pages=474–489 |doi=10.1080/03086534.2019.1576833 |issn=0308-6534 |s2cid=159124664}}</ref>:}}, [[Սենուսիտներ|Սենուսիա]]<ref>{{Cite book |last=Hadaway |first=Stuart |url=https://books.google.com/books?id=yFGpBAAAQBAJ&dq=senussi+campaign&pg=PA15 |title=Pyramids and Fleshpots: The Egyptian, Senussi and Eastern Mediterranean Campaigns (1914-1916) |publisher=The History Press |year=2014 |isbn=978-0-7509-5808-0}}</ref>, [[Մբունդայի թագավորություն|Մբունդա]]<ref>{{Cite book |last=Association |first=Cheke Cultural Writers |url=https://books.google.com/books?id=gUgwAQAAIAAJ |title=The history and cultural life of the Mbunda speaking peoples |date=1994 |publisher=The Association |isbn=9789982030069 |language=en |chapter=Chapter 14: The Kolongongo War Against the Portuguese}}</ref> և Օվամբո թագավորությունները<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Frieda-Nela |url=https://www.namibiadigitalrepository.com/files/original/e98ba4fc1c8f59083fee9dc64a32083e.pdf |title=Precolonial Communities of Southwestern Africa: A history of Owambo Kingdoms 1600-1920 |publisher=National Archives of Namibia |year=1991 |access-date=2024 թ․ մարտի 7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240307225349/https://www.namibiadigitalrepository.com/files/original/e98ba4fc1c8f59083fee9dc64a32083e.pdf |archive-date=2024 թ․ մարտի 7 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fokkens |first=Andries |year=2023 |title=The ovamboland expedition of 1917: the deposing of King Mandume |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2022.2153468 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=34 |issue=2 |pages=382–421 |doi=10.1080/09592318.2022.2153468}}</ref>, որոնք, սակայն, հետագայում նույնպես նվաճվեցին։ 1884 թվականի [[Բեռլինի կոնֆերանս (1884)|Բեռլինի կոնֆերանս]]ը կարգավորեց Աֆրիկայում [[Գաղութացման պատմություն|եվրոպական գաղութացումն]] ու առևտուրը՝ դառնալով «Աֆրիկայի համար մրցավազքի» խորհրդանիշ{{Sfn|Brantlinger|1985|pages=166–203}}: 19-րդ դարի վերջին քառորդում [[Գաղութային կայսրություն|եվրոպական կայսրությունների]] միջև գոյություն ունեցող քաղաքական խորը հակամարտությունները նպաստեցին գաղութացման պրակտիկայի տարածմանը{{Sfn|Robinson|Gallagher|Denny|1961|p=175}}։ Դարավերջին տեղի ունեցավ անցում «[[Ոչ պաշտոնական իմպերիալիզմ|ոչ պաշտոնական իմպերիալիզմ]]ից» (ռազմական ազդեցություն և տնտեսական գերիշխանություն) դեպի ուղիղ կառավարում{{sfn|Shillington|2005|p=301}}: Երկու համաշխարհային պատերազմների հետևանքով, եվրոպական գաղութային կայսրությունների անկմանը զուգահեռ, [[Սառը պատերազմ]]ի ժամանակ աֆրիկյան գաղութների մեծ մասն [[Աֆրիկայի ապագաղութացում|անկախություն ձեռք բերեց]]։ 1964 թվականի [[Աֆրիկայի միասնության կազմակերպություն|Աֆրիկայի միասնության կազմակերպության]] համաժողովում անդամ երկրները որոշեցին պահպանել իրենց գաղութային սահմանները՝ վախենալով քաղաքացիական պատերազմներից և տարածաշրջանային անկայունությունից՝ շեշտը դնելով [[Պանաֆրիկանիզմ|պանաֆրիկանիզմ]]ի վրա<ref>{{Cite journal |last=Touval |first=Saadia |date=1967 |title=The Organization of African Unity and African Borders |url=https://www.jstor.org/stable/2705705 |journal=International Organization |volume=21 |issue=1 |pages=102–127 |doi=10.1017/S0020818300013151 |jstor=2705705}}</ref>: === Պայքար անկախության համար === [[Պատկեր:Africa map 1939, colours-hy.png|thumb|Եվրոպական գաղութներն Աֆրիկայում 1939 թվականի դրությամբ։]] [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ը զգալիորեն թուլացրեց եվրոպական խոշոր տերություններին, ինչի հետևանքով Աֆրիկայում նոր թափ ստացան [[Անկախության շարժումները Աֆրիկայում|անկախության շարժումները]]։ Եվրոպացիների կայսերական իշխանությունը, որը տևեց մինչև պատերազմի ավարտը, սկսեց քայքայվել, և գաղութային տարածքներն աստիճանաբար անկախացան։ Ապագաղութացման գործընթացն սկսվեց 1951 թվականին, երբ իտալական նախկին գաղութ Լիբիան անկախություն ստացավ։ 1956 թվականին Ֆրանսիայից անկախացան [[Թունիս]]ը և [[Մարոկկո]]ն<ref>{{Cite book |author=Bély, Lucien |url=https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&pg=PA118 |title=The History of France |publisher=Editions Jean-paul Gisserot |year=2001 |isbn=978-2-87747-563-1 |page=118 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611045035/https://books.google.com/books?id=Ltzav890zpIC&pg=PA118 |archive-date=2020 թ․ հունիսի 11 |url-status=live}}</ref>։ 1957 թվականի մարտին [[Գանա]]ն դարձավ Ենթասահարայի առաջին անկախ պետությունը՝ ուղի հարթելով մյուս գաղութների համար<ref>{{Cite book |author1=Aryeetey, Ernest |url=https://books.google.com/books?id=87V55ZHppSYC&pg=PA5 |title=Economic Reforms in Ghana: The Miracle and the Mirage |author2=Harrigan, Jane |last3=Machiko |first3=Nissanke |publisher=Africa World Press |year=2000 |isbn=978-0-86543-844-6 |page=5 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611044656/https://books.google.com/books?id=87V55ZHppSYC&pg=PA5 |archive-date=2020 թ․ հունիսի 11 |url-status=live}}</ref>։ [[Ապագաղութայնացում|Ապագաղութացման]] գործընթացն իր գագաթնակետին հասավ 1960 թվականին, որը հայտնի է որպես «[[Աֆրիկայի տարի]]»։ Սրա արդյունքում 1963 թվականին ստեղծվեց [[Աֆրիկայի միասնության կազմակերպություն]]ը, որը միավորեց աֆրիկյան նորանկախ պետություններին<ref name="Hargreaves 1996" />։ Պորտուգալիան, որը 16-րդ դարից ի վեր տիրապետում էր աֆրիկյան մի շարք տարածքների ([[Պորտուգալական Անգոլա|Անգոլա]], Կաբո Վերդե, [[Պորտուգալական Մոզամբիկ|Մոզամբիկ]], [[Պորտուգալական Գվինեա|Գվինեա-Բիսաու]], Սան Տոմե և Պրինսիպի), պահպանեց իր գաղութները մինչև 1975 թվականը։ Միայն Լիսաբոնում տեղի ունեցած [[Կարմիր մեխակներ (հեղափոխություն)|ռազմական հեղաշրջման]] և [[Էստադո Նովո (Պորտուգալիա)|Էստադո Նովո]] ռեժիմի տապալումից հետո այս տարածքները ձեռք բերեցին անկախություն։ Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը, թեև անկախություն ձեռք բերած աֆրիկյան առաջին երկրներից մեկն էր, երկար ժամանակ մնաց սպիտակամորթ փոքրամասնության վերահսկողության ներքո։ Սկզբնական շրջանում դա իրականացվում էր ձայնի իրավունքի սահմանափակման, իսկ 1956 թվականից՝ [[ապարտեիդ]] կոչվող [[Սեգրեգացիա|ռասայական սեգրեգացիայի]] համակարգի միջոցով, որը տևեց մինչև 1994 թվականը։ [[Ռոդեզիա]]յի պարագայում, [[Յան Սմիթ]]ի գլխավորած սպիտակամորթ փոքրամասնության կառավարությունը 1965 թվականին [[Ռոդեզիայի անկախության միակողմանի հռչակագիր|միակողմանիորեն անկախություն հայտարարեց]] Միացյալ Թագավորությունից։ Սակայն երկիրը միջազգային ճանաչում ստացավ (արդեն որպես [[Զիմբաբվե]]) միայն 1980 թվականին, երբ [[Պատերազմ Հարավային Ռոդեզիայում|պարտիզանական դաժան պատերազմից]] հետո իշխանության եկան սևամորթ ազգայնականները։ === Հետգաղութային Աֆրիկա === {{Տես նաև|Նեոգաղութատիրություն|Չմիացած երկրների շարժում}} Աֆրիկան այսօր բաղկացած է 54 ինքնիշխան պետությունից։ Այս երկրների ճնշող մեծամասնությունը [[Նախագահական համակարգ|նախագահական կառավարման համակարգով]] հանրապետություններ են, սակայն անկախություն ձեռք բերելուց հետո դրանց զարգացմանը հաճախ խոչընդոտել են անկայունությունը, կոռուպցիան, բռնի գործողությունները և ավտորիտարիզմը։ Քչերին է հաջողվել հասնել կայուն ժողովրդավարական կառավարման։ 2018 թվականին Աննա Լյուրմանը և մի խումբ քաղաքագետներ «Աշխարհի վիճակը 2018 թվականին. ժողովրդավարությունը գլոբալ մարտահրավերների առաջ» հոդվածում սահմանեցին ժողովրդավարության որոշ չափանիշներ։ Ըստ այդ չափանիշների՝ ապագաղութացումից հետո միայն [[Բոտսվանա]]ն և [[Մավրիկիոս]]ն են կարողացել հետևողականորեն պահպանել կառավարման ժողովրդավարական համակարգը։ Աֆրիկյան երկրների մեծ մասում տարբեր ժամանակաշրջաններում եղել են [[Պետական հեղաշրջում|հեղաշրջումներ]] և հաստատվել [[Ռազմական բռնապետություն|ռազմական դիկտատուրաներ]]։ 1990-2018 թվականների ընթացքում մայրցամաքում նկատվել է ժողովրդավարական կառավարման ընդհանուր միտում<ref>{{Cite journal |last=Lührmann |first=Anna |last2=Grahn |first2=Sandra |last3=Morgan |first3=Richard |last4=Pillai |first4=Shreeya |last5=Lindberg |first5=Staffan I. |date=2019 թ․ օգոստոսի 18 |title=State of the world 2018: democracy facing global challenges |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13510347.2019.1613980 |journal=Democratization |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=895–915 |doi=10.1080/13510347.2019.1613980 |issn=1351-0347 |doi-access=free}}</ref>։ Աֆրիկայի անկախացման ժամանակաշրջանում աֆրիկացիների ճնշող մեծամասնությունն ապրում էր [[Ծայրահեղ աղքատություն|ծայրահեղ աղքատության]] մեջ։ Մայրցամաքը տառապում էր [[Գաղութացում|գաղութային կառավարման]] ընթացքում ենթակառուցվածքային կամ արդյունաբերական զարգացման բացակայությունից և քաղաքական անկայունությունից։ Նույնիսկ համեմատաբար կայուն երկրները, ինչպիսին էր [[Քենիա]]ն, տնտեսապես շատ դանդաղ էին զարգանում՝ սահմանափակ ֆինանսական ռեսուրսների և համաշխարհային շուկաներ մուտք գործելու դժվարությունների պատճառով: Մինչև 1990 թվականը տնտեսական արագ աճ գրանցեցին միայն մի քանի երկրներ՝ հատկապես նավթի մեծ պաշարներ ունեցող Լիբիան և Հասարակածային Գվինեան: Ապագաղութացումից հետո քաղաքական անկայունության հիմնական պատճառ դարձան [[Ինստիտուցիոնալ ռասիզմ|էթնիկ խմբերի մարգինալացումը]] և [[Քաղաքական կոռուպցիա|կոռուպցիան]]: Շատ առաջնորդներ, հետապնդելով անձնական [[Բաժանիր, որ տիրես|քաղաքական շահեր]], միտումնավոր սրեցին էթնիկ հակամարտությունները, որոնց արմատները հասնում էին մինչև գաղութային ժամանակաշրջան: Այս խնդիրներն արտահայտվեցին տարբեր ձևերով՝ սկսած մեկ գաղութում միմյանց հետ կապ չունեցող էթնիկ խմբերի միավորումից, մինչև մի քանի գաղութների միջև էթնիկ խմբերի բաժանում: Նման օրինակներից է Ռուանդան, որտեղ գերմանական և բելգիական կառավարման ժամանակ նախապատվություն տրվեց [[հութու]]ներին և ոչ թե [[տուտսի]]ներին, ինչը հետագայում հանգեցրեց լուրջ հակամարտությունների: 1970-80-ական թվականներին աֆրիկյան երկրների մեծ մասում ստեղծվեցին [[Ռազմական բռնապետություն|ռազմական դիկտատուրաներ]]: Հաճախակի դարձող և ուժգնացող բռնությունների պայմաններում շատ երկրներում հաստատվեց ռազմական կառավարում՝ որպես կարգ ու կանոն պահպանելու միջոց: Աֆրիկյան անկախ պետություններում լայն տարածում գտան ինչպես երկրների միջև տարածքային վեճերը, այնպես էլ անկախության համար պայքարող խմբերի ապստամբությունները: Այս հակամարտություններից ամենաավերիչը [[Քաղաքացիական պատերազմ Նիգերիայում|Նիգերիայի քաղաքացիական պատերազմն]] էր, որը ծավալվեց կառավարական ուժերի և [[Իգբո (ժողովուրդ)|իգբոների]] [[Բիաֆրա|անջատողական հանրապետության]] միջև: Պատերազմի հետևանքով առաջացած սովը խլեց 1-2 միլիոն մարդու կյանք: Մեկ այլ օրինակ է Սուդանը, որտեղ տեղի ունեցան [[քաղաքացիական պատերազմ|քաղաքացիական երկու պատերազմ]]ներ՝ [[Սուդանի առաջին քաղաքացիական պատերազմ|առաջինը]]՝ 1955-1972 թվականներին և [[Սուդանի երկրորդ քաղաքացիական պատերազմ|երկրորդը]]՝ 1983-2005 թվականներին: Հիմնականում էթնիկ և կրոնական հողի վրա ծագած այս հակամարտությունները միասին խլեցին մոտ 3 միլիոն մարդու կյանք: [[Սառը պատերազմ]]ի ժամանակ ԱՄՆ-ի և [[Խորհրդային միություն|Խորհրդային Միության]] միջև հակամարտությունները զգալիորեն խորացրին Աֆրիկայի անկայունությունը: Երկու գերտերություններն էլ փորձում էին ընդլայնել իրենց ազդեցությունը՝ զգալի առավելություններ առաջարկելով այն քաղաքական և ռազմական առաջնորդներին, որոնք աջակցում էին իրենց արտաքին քաղաքականությանը: Նման քաղաքականության վառ օրինակ է [[Անգոլայի քաղաքացիական պատերազմ]]ը: Խորհրդային և կուբայական կողմնորոշում ունեցող «[[Անգոլայի ազատագրման ժողովրդական շարժում]]» կուսակցությունը աջակցություն էր ստանում ԽՍՀՄ-ից, մինչդեռ «[[Անգոլայի ամբողջական անկախության ազգային միություն]]» կուսակցությանն աջակցում էր ԱՄՆ-ն: Արդյունքում աֆրիկյան բազմաթիվ երկրներ սկսեցին մեծապես ապավինել արտաքին օգնությանը: Երբ Սառը պատերազմն ավարտվեց և [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ-ը փլուզվեց]], թե՛ խորհրդային, թե՛ ամերիկյան օգնության հանկարծակի դադարեցումը տնտեսական և քաղաքական լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց հատկապես այն երկրներում, որոնք առավել կախված էին արտաքին աջակցությունից: 1983-1985 թվականներին [[Եթովպիայի սով (1983-1985)|Եթովպիայում տեղի ունեցավ մեծ սով]], որի հետևանքով մահացավ 1,2 միլիոն մարդ: Պատմաբանների մեծ մասն այս ողբերգության հիմնական պատճառը համարում է կոմունիստական Դերգ (Ժամանակավոր ռազմավարչական խորհուրդ) կառավարության քաղաքականությունը՝ գյուղաշխատողների հարկադիր տեղափոխումն այլ բնակավայրեր և հացահատիկի բռնագրավումը: Իրավիճակն էլ ավելի սրվեց [[Քաղաքացիական պատերազմ Եթովպիայում|քաղաքացիական պատերազմ]]ի պատճառով<ref>{{Cite news |date=2000 թ․ ապրիլի 6 |title=BBC: 1984 famine in Ethiopia |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419011700/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/703958.stm |archive-date=2019 թ․ ապրիլի 19 |access-date=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=BBC News}}</ref><ref>Robert G. Patman, ''The Soviet Union in the Horn of Africa,'' 1990, {{ISBN|0-521-36022-6}}, pp. 295–296.</ref><ref>Steven Varnis, ''Reluctant aid or aiding the reluctant?: U.S. food aid policy and the Ethiopian Famine Relief,'' 1990, {{ISBN|0-88738-348-3}}, p. 38.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Woldemeskel |first1=Getachew |year=1989 |title=The Consequences of Resettlement in Ethiopia |url=https://www.jstor.org/stable/722691 |url-status=live |journal=African Affairs |volume=88 |issue=352 |pages=359–374 |doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a098187 |jstor=722691 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520194833/https://www.jstor.org/stable/722691 |archive-date=2022 թ․ մայիսի 20 |access-date=2022 թ․ մայիսի 20}}</ref>: 1994 թվականին [[Ռուանդայի ցեղասպանություն|Ռուանդայում տեղի ունեցած ցեղասպանության]] հետևանքով զոհվեց շուրջ 800 000 մարդ, ինչը հանգեցրեց [[Մեծ լճերի փախստականների ճգնաժամ|փախստականների ծանր ճգնաժամի]] և նպաստեց հարևան երկրներում զինված խմբավորումների ստեղծմանը։ Ռուանդայի իրադարձությունները կատալիզատոր դարձան Կոնգոյի [[առաջին կոնգոլեզական պատերազմ|առաջին]] և [[Երկրորդ կոնգոլեզական պատերազմ|երկրորդ]] պատերազմների բռնկման համար: Այս հակամարտությունները, որոնք խլեցին շուրջ 5,5 միլիոն մարդու կյանք<ref>{{Cite news |last=Rayner |first=Gordon |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 27 |title=Is your mobile phone helping fund war in Congo? |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018135029/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 18 |access-date=2018 թ․ ապրիլի 3 |work=The Daily Telegraph |location=London}}</ref>, համարվում են ժամանակակից Աֆրիկայի ամենաավերիչ ռազմական բախումները: Դա ոչ միայն դարձավ աֆրիկյան պատմության [[Պատերազմների ցանկ՝ ըստ զոհերի|ամենաշատ զոհ տված հակամարտությունը]], այլև մարդկության պատմության ամենածախսատար պատերազմներից մեկը<ref>{{Cite news |date=2008 թ․ հունվարի 22 |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study |url=https://www.reuters.com/article/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122 |archive-date=2011 թ․ ապրիլի 14 |access-date=2022 թ․ մայիսի 20 |publisher=Reuters}}</ref>: <gallery mode="packed"> Պատկեր:African nations order of independence 1950-1993.gif|Անիմացված քարտեզը ցույց է տալիս [[Աֆրիկայի ապագաղութացում|աֆրիկյան երկրների անկախացման]] հերթականությունը, 1950-2011 թվականներ։ Պատկեր:Africa’s wars and conflicts, 1980–96-hy.png|Աֆրիկայի պատերազմներն ու հակամարտությունները, 1980-96 թվականներ։ Պատկեր:Political Map of Africa (hy).png|Աֆրիկայի քաղաքական քարտեզը, 2021 թվական։ </gallery> Աֆրիկայում ապստամբական տարբեր խմբավորումների և կառավարությունների միջև հակամարտությունները շարունակում են լուրջ մարտահրավեր մնալ: 2003 թվականից Սուդանի [[Դարֆուրի պատերազմ|Դարֆուր շրջանում ծավալվող հակամարտությունը]], որն իր գագաթնակետին հասավ 2003-2005 թվականներին, նոր բռնությունների ալիք առաջացրեց 2007 և 2013-2015 թվականներին: Այս հակամարտության ընթացքում զոհվել է շուրջ 300 000 մարդ: Նիգերիայում [[Կրոնական հակամարտություն Նիգերիայում|Բոկո Հարամի ապստամբության]] (զգալի մարտեր են եղել նաև Նիգերում, Չադում և Կամերունում) հետևանքով զոհերի թիվը 2009 թվականից ի վեր հասել է 350 000-ի։ 2022 թվականի դրությամբ Աֆրիկայում հակամարտությունների մեծ մասը դարձել է ցածր ինտենսիվության։ Այնուամենայնիվ, 2020-2022 թվականների [[Զինված հակամարտություն Տիգրայում|Տիգրայի պատերազմը]] խլեց մոտ 300 000-500 000 մարդու կյանք՝ հիմնականում պատերազմի հետևանքով առաջացած [[Սով հյուսիսային Եթովպիայում (2020–այսօր)|սովի]] պատճառով։ 21-րդ դարի սկզբին Աֆրիկայում նկատվեց բռնության զգալի նվազում: Այս դրական միտումն արտահայտվեց մի շարք երկարատև քաղաքացիական պատերազմների ավարտով. 2002 թվականին խաղաղություն հաստատվեց Անգոլայում, [[Սիերա Լեոնեի քաղաքացիական պատերազմ|Սիերա Լեոնեում]] և [[Ալժիրի քաղաքացիական պատերազմ|Ալժիրում]], 2003 թվականին՝ [[Լիբերիայի երկրորդ քաղաքացիական պատերազմ|Լիբերիայում]], իսկ 2005 թվականին՝ [[Սուդանի երկրորդ քաղաքացիական պատերազմ|Սուդանում]] և [[Բուրունդիի քաղաքացիական պատերազմ|Բուրունդիում]]: 2003 թվականին ավարտվեց նաև Կոնգոյի երկրորդ պատերազմը, որը համարվում է տարածաշրջանի ամենածավալուն հակամարտություններից մեկը՝ ներգրավելով 9 երկիր և ապստամբ բազմաթիվ խմբավորումներ: Բռնության նվազման այս միտումը զուգադիպեց տնտեսական կարևոր փոփոխությունների հետ: 1990-ականների և 2000-ականների ընթացքում շատ երկրներ որոշեցին հրաժարվել կոմունիստական ոճի հրամայական տնտեսություններից և անցում կատարել շուկայական հարաբերությունների: Այս բարեփոխումները նպաստեցին հարևան երկրների միջև կայուն և խաղաղ առևտրային հարաբերությունների հաստատմանը: 2000-2014 թվականներին Աֆրիկայում նկատվել է տնտեսական զգալի վերելք։ Ենթասահարայում տարեկան ՀՆԱ-ի աճը միջինում կազմել է 5,02%, իսկ ընդհանուր ՀՆԱ-ն 811 միլիարդ դոլարից դարձել է 1,63 տրիլիոն դոլար<ref>{{Cite web |title=GDP (Constant 2015 US$) – Sub-Saharan Africa &#124; Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD?end=2014&locations=ZG&start=2000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521052321/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD?end=2014&locations=ZG&start=2000 |archive-date=2022 թ․ մայիսի 21 |access-date=2022 թ․ մայիսի 21}}</ref>։ Հյուսիսային Աֆրիկան ևս արձանագրել է աճի համանման տեմպեր<ref>{{Cite journal |last1=Onyishi |first1=Augustine |last2=Solomon |first2=Ogbonna |date=2019 |title=The African Continental Free Trade Zone (AFCFTZ): Economic Tsunami Or Development Opportunities In Sub-Sahara Africa |url=https://www.researchgate.net/publication/344266156 |journal=Journal of Development and Administrative Studies. |issue=1 |pages=133–149}}</ref>։ Այս տնտեսական վերելքի հիմնական գործոններն էին քաղաքական առավել կայուն վիճակը և տնտեսական բարեփոխումները, որոնք նպաստեցին արտաքին ներդրումների՝ հատկապես Չինաստանից եկող կապիտալի զգալի աճին<ref name="Africa">[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 Malia Politzer, "China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129114909/http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690|date=29 January 2014}}, ''Migration Information Source''. August 2008.</ref>։ Տնտեսական աճին նպաստեց նաև տեղեկատվական տեխնոլոգիաների՝ մասնավորապես բջջային հեռախոսների լայն տարածումը<ref>Jenny Aker, Isaac Mbiti, [https://ssrn.com/abstract=1693963 "Mobile Phones and Economic Development in Africa"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210330032528/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1693963|date=30 March 2021}} SSRN.</ref>։ Սակայն 2014 թվականից ի վեր ընդհանուր աճի տեմպերը զգալիորեն դանդաղել են, որոնք պայմանավորված են մի շարք գործոններով՝ ապրանքների գների անկմամբ, [[Արդյունաբերացում|արդյունաբերացման]] շարունակական բացակայությամբ և [[Էբոլա տենդի համաճարակ Արևմտյան Աֆրիկայում|էբոլայի]] ու [[COVID-19 համավարակը Աֆրիկայում|COVID-19-ի]] համավարակների ազդեցությամբ։ Այնուամենայնիվ, որոշ երկրներ կարողացել են պահպանել աճի բարձր տեմպերը<ref>{{Cite journal |last1=Frankema |first1=Ewout |last2=Van Waijenburg |first2=Marlous |date=2018 թ․ հոկտեմբեր |title=Africa rising? A historical perspective |url=https://academic.oup.com/afraf/article/117/469/543/5038419 |url-status=live |journal=African Affairs |volume=117 |issue=469 |pages=543–568 |doi=10.1093/afraf/ady022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521052321/https://academic.oup.com/afraf/article/117/469/543/5038419 |archive-date=2022 թ․ մայիսի 21 |access-date=2022 թ․ մայիսի 21 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |date=2021 թ․ հունվարի 25 |title=Development prospects in Africa undermined by a severe economic downturn |url=https://www.un.org/africarenewal/news/development-prospects-africa-undermined-severe-economic-downturn |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521052321/https://www.un.org/africarenewal/news/development-prospects-africa-undermined-severe-economic-downturn |archive-date=2022 թ․ մայիսի 21 |access-date=2022 թ․ մայիսի 21 |newspaper=Africa Renewal}}</ref>։ == Երկրաբանություն, աշխարհագրություն, բնապահպանություն և շրջակա միջավայր == {{Main|Աֆրիկայի աշխարհագրություն}} [[պատկեր:Topography of africa.png|thumb|upright=1.2|Աֆրիկայի տեղագրական քարտեզը։]] Աֆրիկան [[Երկրագունդ|Երկրագնդի]] երկրորդ ամենամեծ մայրցամաքն է և [[Հարավային կիսագունդ|Հարավային կիսագնդի]] ցամաքային երեք տարածքներից ամենամեծը։ Աֆրիկան [[Եվրոպա|Եվրոպայից]] բաժանվում է [[Միջերկրական ծով|Միջերկրական ծովով]], իսկ հյուսիս-արևելքից [[Ասիա|Ասիային]] է միանում [[Սուեզի ջրանցք|Սուեզի պարանոցով]], որը հատում է Սուեզի ջրանցքը։ Պարանոցն ունի 163 կմ լայնություն<ref>Drysdale, Alasdair and Gerald H. Blake. (1985) ''The Middle East and North Africa'', Oxford University Press US. {{ISBN|0-19-503538-0}}</ref>։ [[Աշխարհաքաղաքականություն|Աշխարհաքաղաքական]] տեսանկյունից Եգիպտոսին պատկանող [[Սինայի թերակղզի|Սինայի թերակղզին]], որը գտնվում է Սուեզի ջրանցքից դեպի արևելք, ևս հաճախ համարվում է Աֆրիկայի մաս՝ չնայած աշխարհագրական տեսանկյունից գտնվում է Ասիայի տարածքում<ref>{{Cite web |date=2003 |title=Atlas – Xpeditions |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=africa&Rootmap=&Mode=d |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303230811/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=africa&Rootmap=&Mode=d |archive-date=2009 թ․ մարտի 3 |access-date=2009 թ․ մարտի 1 |publisher=National Geographic Society}}</ref>։ Աֆրիկայի ափագիծն ունի շուրջ 26 000 կմ երկարություն ու ափերին խորը կտրտվածքների բացակայությունը վկայում է այն հանգամանքը, որ Եվրոպան, որն ունի ընդամենը 10 400 000 կմ² տարածք ու կազմում է Աֆրիկայի ցամաքային տարածքի մեկ երրորդը, ունի 32 000 կմ ափագիծ<ref name="MW" />։ Աֆրիկայի հյուսիսային ծայրակետից՝ [[Էլ Աբյադ|Էլ Աբյադից]] (հս. լ. 32°20’, գտնվում է [[Թունիս|Թունիսի]] տարածքում) մինչև հարավային ծայրակետ՝ [[Ասեղի հրվանդան]] (հվ. լ. 34°52’, գտնվում է [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] տարածքում) հեռավորությունը մոտավորապես 8 000 կմ է<ref>Lewin, Evans. (1924) ''Africa'', Clarendon press</ref>։ Իսկ արդեն արևմտյան ծայրակետից՝ [[Ալմադի հրվանդան|Ալմադի հրվանդանից]] (արմ. երկ. 17°32’, գտնվում է [[Սենեգալ|Սենեգալի]] տարածքում) մինչև արևելյան հրվանդան՝ [[Ռաս Հաֆուն]] (արլ. երկ. 51°23’, գտնվում է [[Սոմալի|Սոմալիի տարածքում]]), հեռավորությունը մոտավորապես կազմում է 7 400 կմ։ Ռաս Հաֆունը գտնվում է [[Գվարդաֆույ]] հրվանդանի մոտ՝ [[Սոմալի (թերակղզի)|Սոմալի թերակղզու]] վրա<ref name="MW">(1998) ''Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index)'', Merriam-Webster, pp. 10–11. {{ISBN|0-87779-546-0}}</ref>։ Աֆրիկայի խոշորագույն երկիրն [[Ալժիր|Ալժիրն]] է, իսկ ամենափոքրը՝ [[Սեյշելյան կղզիներ|Սեյշելյան կղզիները]]։ Այս արշիպելագը գտնվում է Աֆրիկայի արևելյան ափի մոտ<ref name="Hoare">Hoare, Ben. (2002) ''The Kingfisher A–Z Encyclopedia'', Kingfisher Publications. p. 11. {{ISBN|0-7534-5569-2}}</ref>։ Մայրցամաքային Աֆրիկայում էլ տարածքով ամենափոքրը [[Գամբիա|Գամբիան]] է։ === Աֆրիկյան սալ === [[պատկեր:Motion of Nubia Plate.gif|thumb|upright=1.2|Մեր օրերում Աֆրիկյան սալը, Երկրի «միջին արագության» հետ համեմատած (NNR-MORVEL56), Երկրագնդի մակերևույթով շարժվում է 0.292° ± 0.007°/միլիոն տարի արագությամբ։]] Աֆրիկյան սալը, որը հայտնի է նաև որպես Նուբիական սալ, [[Տեկտոնական սալերի ցանկ|տեկտոնական ծագման խոշոր սալ է]], ներառում է Աֆրիկա մայրցամաքի մեծ մասը (բացառությամբ ծայր արևելյան հատվածից), ինչպես նաև արևմուտքից և հարավից հարող օվկիանոսային կեղևը։ Արևմուտքից սահմանակից է [[Հյուսիսամերիկյան սալ|Հյուսիսամերիկյան]] և [[Հարավամերիկյան սալ|Հարավամերիկյան սալերին]], որոնցից անջատվում է [[Միջին ատլանտյան լեռնաշղթա|Միջին ատլանտյան լեռնաշղթայով]], արևելքից սահամանկից է [[Արաբական սալ|Արաբական]] և [[Սոմալիի սալ|Սոմալիի սալերին]], հյուսիսից՝ [[Եվրասիական սալ|Եվրասիական]], [[Եգեյան սալ|Եգեյան]] և [[Անատոլիական սալ|Անատոլիական սալերին]], իսկ հարավից՝ [[Անտարկտիկական սալ|Անտարկտիկական սալին]]։ 60-10 միլիոն տարի առաջ Սոմալիի սալը, [[Արևելաաֆրիկյան ճեղքվածք|Արևելաաֆրիկյան ճեղքվածքի]] երկայնքով, սկսեց ճեղքվել Աֆրիկյան սալից<ref>{{Cite web |title=Somali Plate |url=http://africa-arabia-plate.weebly.com/somali-plate.html |access-date=2015 թ․ հունիսի 30 |publisher=Ashten Sawitsky}}</ref>։ Քանի որ Աֆրիկա մայրցամաքը բաղկացած է ինչպես Աֆրիկյան, այնպես էլ Սոմալիի սալերի երկրակեղևներից, որոշ աղբյուրներում Աֆրիկյան սալը կոչվում է նաև Նուբիական սալ՝ բուն մայրցամաքից տարբերությունը հստակ ցույց տալու համար<ref>{{Cite journal |last1=Chu |first1=D. |last2=Gordon |first2=R.G. |year=1999 |title=Evidence for motion between Nubia and Somalia along the Southwest Indian ridge |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-03-04_398_6722/page/64 |journal=Nature |volume=398 |issue=6722 |pages=64–67 |bibcode=1999Natur.398...64C |doi=10.1038/18014 |s2cid=4403043}}</ref>։ === Կլիմա === {{Main|Աֆրիկայի կլիմա}} [[պատկեր:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14-hy.png|thumb|upright=1.33|Այս գրաֆը ցույց է տալիս 1901-2021 թվականներին Աֆրիկայում ջերմաստիճանի փոփոխությունը։ Կարմիրով պատկերված են միջին ջերմաստիճանից ավելի բարձր, իսկ կապույտով՝ ավելի ցածր ջերմաստիճանները։ Այս փոփոխությունների համար որպես ելակետ վերցված է 1971-2000 թվականների միջին ջերմաստիճանը։]] Աֆրիկայում կլիման խիստ բազմազան է. կան ինչպես [[Արևադարձային կլիմա|արևադարձային]] շրջաններ, այնպես էլ՝ մերձարկտիկական կլիմայական գոտիներ։ Վերջինս առկա է մայրցամաքի բարձր լեռնային հատվածներում։ Մայրցամաքի հյուսիսային մասում հիմնականում տարածված են [[Անապատ (աշխարագրություն)|անապատները]], իսկ կլիման [[Արիդ կլիմա|չոր]] է։ Մինչդեռ կենտրոնական և հարավային շրջաններում առկա են ինչպես [[Սավաննա|սավաննաներ]], այնպես էլ՝ խիտ [[Ջունգլիներ|ջունգլիներով]] (խոնավ անտառներ) շրջաններ։ Դրանց միջև առկա է միջանկյալ տարածք, որտեղ գերակշռում են [[Սահել|սահելներն]] ու [[Տափաստան|տափաստանները]], ինչպես նաև դրանց բնորոշ բուսականությունը։ Աֆրիկան Երկրագնդի ամենաշոգ մայրցամաքն է, իսկ ընդհանուր ցամաքային տարածքի 60%-ը պատված է չոր հողերով և անապատներով<ref name="environmentalatlas">[http://www.africa.upenn.edu/afrfocus/afrfocus061708.html "Africa: Environmental Atlas, 06/17/08."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105193432/http://www.africa.upenn.edu/afrfocus/afrfocus061708.html |date=5 January 2012 }} [http://www.africa.upenn.edu African Studies Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110731143110/http://www.africa.upenn.edu/ |date=31 July 2011 }}, University of Pennsylvania. Accessed June 2011.</ref>։ Երկրագնդի վրա երբևէ գրանցված ամենաբարձր ջերմաստիճանը հերքվել է 2013 թվականին։ Մինչ այդ տարածված էր այն կարծիքը, որ 1922 թվականին [[Լիբիա|Լիբիայում]] գրանցվել է {{convert|58|C|F}} ջերմաստիճան<ref name="newRecord">{{Cite journal |last=El Fadli |first=KI |display-authors=etal |date=2012 թ․ սեպտեմբեր |title=World Meteorological Organization Assessment of the Purported World Record 58°C Temperature Extreme at El Azizia, Libya (13 September 1922) |journal=Bulletin of the American Meteorological Society |volume=94 |issue=2 |page=199 |bibcode=2013BAMS...94..199E |doi=10.1175/BAMS-D-12-00093.1 |doi-access=free}} (The 136&nbsp;°F (57.8&nbsp;°C), claimed by 'Aziziya, Libya, on 13 September 1922, has been officially deemed invalid by the World Meteorological Organization.)</ref><ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization World Weather / Climate Extremes Archive |url=http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104143844/http://wmo.asu.edu/world-highest-temperature |archive-date=2013 թ․ հունվարի 4 |access-date=2013 թ․ հունվարի 10}}</ref>։ === Կլիմայի փոփոխություն === Կլիմայի փոփոխությունը լրջագույն սպառնալիք է հանդիսանում Աֆրիկա մայրցամաքի համար, որը կլիմայի փոփոխության ազդեցության տեսանկյունից [[Կլիմայի փոփոխության ազդեցություն|ամենախոցելի մայրցամաքներից]] մեկն է<ref>{{Cite book |author=Schneider, S. H. |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |title=Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change |publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website |year=2007 |isbn=978-0-521-88010-7 |editor=Parry, M. L. |series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK |contribution=19.3.3 Regional vulnerabilities |display-authors=etal |access-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 15 |display-editors=etal |archive-url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |archive-date=2013 թ․ մարտի 12}}</ref><ref name="Niang-2014">Niang, I.; O. C. Ruppel; M. A. Abdrabo; A. Essel; C. Lennard; J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: ''Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability''. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V. R.; C. B. Field; D. J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf</ref><ref name="Kendon-2019">{{Cite journal |last1=Kendon |first1=Elizabeth J. |last2=Stratton |first2=Rachel A. |last3=Tucker |first3=Simon |last4=Marsham |first4=John H. |last5=Berthou |first5=Ségolène |last6=Rowell |first6=David P. |last7=Senior |first7=Catherine A. |date=2019 |title=Enhanced future changes in wet and dry extremes over Africa at convection-permitting scale |journal=Nature Communications |language=en |volume=10 |issue=1 |page=1794 |bibcode=2019NatCo..10.1794K |doi=10.1038/s41467-019-09776-9 |pmc=6478940 |pmid=31015416}}</ref>։ Որոշ աղբյուրներ Աֆրիկան նույնիսկ անվանում են «Երկրագնդի ամենախոցելի մայրցամաքը»<ref name="Weather Channel-2022">{{Cite news |title=More Extreme Weather in Africa's Future, Study Says |url=https://weather.com/news/climate/news/2019-06-18-africa-extreme-weather-drought-flood |access-date=2022 թ․ հուլիսի 1 |work=The Weather Channel |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=United Nations |first=UNEP |date=2017 |title=Responding to climate change |url=http://www.unep.org/regions/africa/regional-initiatives/responding-climate-change |access-date=2022 թ․ հուլիսի 1 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref>։ [[Գլոբալ տաքացում|Գլոբալ տաքացումը]] և կլիմայի փոփոխությունը հավանաբար կկրճատեն [[Գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսական արտադրության]] ծավալները, կհարվածեն [[Պարենային անվտանգություն|պարենային անվտանգությանը]] և [[Ջրի անվտանգություն|ջրի անվտանգությանը]]<ref name="IPCC_4th_assessment_e">{{Cite book |author=Boko, M. |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html |title=Chapter 9: Africa |publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website |year=2007 |isbn=978-0-521-88010-7 |editor1=Parry, M. L. |series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK |contribution=Executive summary |access-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 15 |display-editors=etal |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108085734/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html |archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 8}}</ref>։ Ուստի, այս ամենն Աֆրիկայում կհանգեցնի մարդկանց կյանքի ու մայրցամաքի [[Կայուն զարգացում|կայուն զարգացման]] համար բացասական հետևանքների<ref name="Niang-2014" />։ Ենթադրվում է, որ առաջիկա տասնամյակների ընթացքում կլիմայի փոփոխության հետևանքով գլոբալ տաքացումը կազդի Երկրագնդի ցամաքային ողջ տարածքի վրա ու աշխարհում կավելանա տեղումների միջին քանակը<ref name="Global Warming of 1.5 °C —">{{Cite web |last=IPCC |date=2018 |title=Global Warming of 1.5°C: an IPCC special report on the impacts of global warming of 1.5 °C above pre-industrial levels and related global greenhouse gas emission pathways, in the context of strengthening the global response to the threat of climate change, sustainable development, and efforts to eradicate poverty |url=https://www.ipcc.ch/sr15/ |access-date=2020 թ․ փետրվարի 16 |website=IPCC}}</ref>։ Ներկայումս Աֆրիկայում միջին ջերմաստիճանը շատ ավելի արագ է բարձրանում, քան աշխարհի մնացած մասում։ Մայրցամաքի տարածքի առանձին հատվածներ, կլիմայի փոփոխության արագ ազդեցության հետևանքով, կարող են անմարդաբնակ դառնալ, ինչն աղետալի ազդեցություն կունենա մարդկանց առողջության, պարենային անվտանգության և աղքատության վրա<ref>{{Cite book |last=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/sustainability-report-2021 |title=EIB Group Sustainability Report 2021 |date=2022 թ․ հուլիսի 6 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5237-5 |language=EN}}</ref><ref name="public.wmo.int">{{Cite web |date=2021 թ․ հոկտեմբերի 18 |title=Climate change triggers mounting food insecurity, poverty and displacement in Africa |url=https://wmo.int/news/media-centre/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |access-date=2022 թ․ հուլիսի 26 |website=public.wmo.int |language=en}}</ref><ref name="un.org">{{Cite web |date=2018 թ․ դեկտեմբերի 7 |title=Global warming: severe consequences for Africa |url=https://www.un.org/africarenewal/magazine/december-2018-march-2019/global-warming-severe-consequences-africa |access-date=2022 թ․ հուլիսի 26 |website=Africa Renewal |language=en}}</ref>։ Ակնկալվում է, որ արևադարձային շրջաններում տեղումների ազդեցությունը տարածաշրջանների վրա տարածական առումով շատ ավելի փոփոխական կլինի։ Կոնկրետ որևէ տեղում փոփոխությունների ուղղությունը հաճախ ավելի քիչ կանխատեսելի է։ === Բնապահպանություն և կենսաբազմազանություն === [[պատկեր:Vegetation Africa-hy.png|thumb|upright=1.2|Աֆրիկայի հիմնական [[Բիոմ|բիոմները]]]] Աֆրիկան ունի մոտ 3 000 [[Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ|պահպանվող տարածք]], որից 198-ը ծովային են, 50-ը՝ [[Կենսոլորտային տարածք|կենսոլորտային]] և 80-ը՝ խոնավ տարածքներ։ Կենսամիջավայրի զգալի ոչնչացումը, բնակչության աճը և որսագողությունը նվազեցնում են Աֆրիկայի կենսաբանական բազմազանությունը և նրա [[Վարելահող|վարելահողերը]]: Բնության նկատմամբ մարդկային ոտնձգումները, քաղաքացիական անկարգությունները և ոչ բնիկ տեսակների ներմուծումը սպառնում են Աֆրիկայի կենսաբազմազանությանը: Այս ամենը սրվում է վարչական բնույթի խնդիրների, անձնակազմի պակասի և ֆինանսավորման հետ կապված խնդիրների պատճառով<ref name="environmentalatlas" />։ [[ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագիր|ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագրի]] (UNEP) տվյալների համաձայն՝ անտառահատումները երկու անգամ ավելի մեծ ազդեցություն ունեն Աֆրիկայի վրա, քան մնացած աշխարհում<ref>[http://www.africanews.com/site/list_messages/18831 Deforestation reaches worrying level – UN] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081206051452/http://www.africanews.com/site/list_messages/18831 |date=6 December 2008 }}. AfricaNews. 11 June 2008</ref>։ [[Փենսիլվանիայի համալսարան|Փենսիլվանիայի համալսարանի]] Աֆրիկյան հետազոտությունների կենտրոնի տվյալներով՝ Աֆրիկայի [[Արոտավայր|արոտավայրերի]] 31%-ը ու անտառների և անտառային տարածքների 19%-ը դասակարգված են որպես «դեգրադացված»։ Ամեն տարի Աֆրիկայում վերացվում է շուրջ 4 միլիոն հեկտար անտառ, ինչը երկու անգամ ավելին է անտառահատման համաշխարհային միջին ցուցանիշներից<ref name="environmentalatlas" />։ Որոշ աղբյուրներ նշում են, որ Արևմտյան Աֆրիկայում ոչնչացվել է կույս անտառների մոտավորապես 90%-ը<ref>[http://www.afrol.com/features/10278 Forests and deforestation in Africa – the wasting of an immense resource] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090520182556/http://www.afrol.com/features/10278 |date=20 May 2009 }}. afrol News</ref>։ Վերացվել է նաև [[Մադագասկար|Մադագասկարի]] անտառների շուրջ 90%-ն այն պահից ի վեր, երբ մոտ 2000 տարի առաջ մարդն առաջին անգամ ոտք դրեց այս կղզու վրա։ Աֆրիկայի գյուղատնտեսական նշանակության հողերի մոտ 65%-ն ունի [[Հողի դեգրադացում|հողերի դեգրադացման]] խնդիր<ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/africa/nature-laid-waste-the-destruction-of-africa-844370.html "Nature laid waste: The destruction of Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017221918/https://www.independent.co.uk/news/world/africa/nature-laid-waste-the-destruction-of-africa-844370.html |date=17 October 2017 }}, ''The Independent'', 11 June 2008.</ref>։ {{see also|Աֆրոարևադարձ|Պալեարկտիկա}} === Կենդանական աշխարհ === {{Main|Աֆրիկայի կենդանական աշխարհ}} [[պատկեր:Zebras, Serengeti savana plains, Tanzania.jpg|thumb|[[Նգորոնգորո (խառնարան)|Նգորոնգորո արգելոցի]] [[Սավաննա|սավաննան]] [[Տանզանիա|Տանզանիայում]]։]] Աֆրիկան, թերևս, ունի աշխարհում [[Վայրի բնություն|վայրի կենդանիների]] պոպուլյացիաների ամենամեծ բազմազանությունը և բնության մեջ ազատ ապրելու հնարավորությունը։ Այստեղ առկա են [[Մսակերներ|զոոֆագերի]] (ինչպես օրինակ՝ [[Առյուծ|առյուծները]], [[Բորենիներ|բորենիները]] կամ էլ [[Վագրակատու|վագրակատուները]]) և [[Ֆիտոֆագեր|ֆիտոֆագերի]] (ինչպես օրինակ՝ [[Աֆրիկյան գոմեշ|աֆրիկյան գոմեշները]], [[Փղեր|փղերը]], [[Ուղտեր|ուղտերը]] և [[Ընձուղտ|ընձուղտները]]) մեծ պոպուլյացիաներ, որոնք ազատ տեղաշարժվում են հիմնականում բաց, ոչ մասնավոր հարթավայրերում։ Աֆրիկան նաև արևադարձային խոնավ անտառների բազմաթիվ կենդանիների՝ այդ թվում [[Օձեր|օձերի]], [[Պրիմատներ|պրիմատների]] և ջրային էկոհամակարգերի ներկայացուցիչների՝ [[Կոկորդիլոսներ|կոկորդիլոսների]] և [[Երկկենցաղներ|երկկենցաղների]] տունն է։ Ի հավելումն, Աֆրիկան ունի նաև [[Մեգաֆաունա|մեգաֆաունայի]] տեսակների ամենամեծ թիվը, քանի որ [[Անթրոպոգենի ժամանակաշրջան|Անթրոպոգեն ժամանակաշրջանում]] դրանք քիչ են ոչնչացվել։ === Բնապահպանական հիմնախնդիրներ === Աֆրիկայի բնապահպանական հիմնախնդիրները շրջակա միջավայրի վրա մարդու ուղղակի և անուղղակի գործունեության ազդեցության հետևանքով առաջացած խնդիրներն են, որոնք Աֆրիկայում ազդում են մարդու և կյանքի գրեթե բոլոր ձևերի վրա։ Բնապահպանական հիմնախնդիրների թվում են [[Անտառահատումներ|անտառահատումները]], [[Հողի դեգրադացում|հողի դեգրադացումը]], [[Օդի աղտոտում|օդի աղտոտումը]], ջրերի աղտոտումը, [[Առափնյա էրոզիա|առափնյա էրոզիան]], աղբի աղտոտումը, [[Կլիմայական փոփոխությունները Աֆրիկայում|կլիմայի փոփոխությունը]], [[Նավթի արտահոսք|նավթի արտահոսքը]], [[Կենսաբազմազանության անհետացում|կենսաբազմազանության անհետացումն]] ու [[Ջրային ռեսուրսների պակաս|ջրային ռեսուրսների պակասը]], ինչը հանգեցնում է անվտանգ ջրամատակարարման և ջրահեռացման հասանելիության խնդիրների<ref>{{Cite news |date=2018 թ․ մարտի 8 |title=Types of Environmental Issues: Meaning, Pollution, Videos, Examples |url=http://www.toppr.com/guides/biology/environmental-issues/types-of-environmental-issues/ |access-date=2022 թ․ հունիսի 3 |work=Toppr-guides |language=en-US}}</ref>։ Այս հիմնախնդիրների հետևանքով առաջացել են բնապահպանական կոնֆլիկտներ, որոնք կապված են [[Ժողովրդավարություն|ժողովրդավարության]] և [[Ինքնիշխանություն|ինքնիշխանության]] համար ավելի լայն սոցիալական պայքարի հետ<ref>{{Cite book |last=Obi |first=Cyril |url=http://worldcat.org/oclc/153316952 |title=Environmental movements in sub-Saharan Africa : a political ecology of power and conflict |date=2005 |publisher=UN Research Institute for Social Development |oclc=153316952}}</ref>։ Աֆրիկայում կլիմայի փոփոխության հարմարվողականության մեթոդների պակասն այն դարձնում է կլիմայի փոփոխության նկատմամբ ամենաքիչ դիմացկուն մայրցամաքը: == Ենթակառուցվածքներ == === Ջրային ռեսուրսներ === {{See also|Ջրային ռեսուրսների պակասը Աֆրիկայում|Ջրամատակարարումը և ջրահեռացումը Ենթասահարայում}}Աֆրիկայում ջրային ռեսուրսների զարգացումը և կառավարումը բարդ խնդիրներ են՝ անդրսահմանային ջրային ռեսուրսների բազմազանության պատճառով ([[գետեր]], [[լճեր]] և ջրատար շերտեր)<ref name="Water 2016">{{Cite book |title=The United Nations World Water Development Report 2016: Water and Jobs |publisher=UNESCO |year=2016 |isbn=978-92-3-100146-8 |location=Paris}} [[Պատկեր:CC_BY-SA_icon.svg|50x50փքս]] Text was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by-sa/3.0/igo/|Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 IGO (CC BY-SA 3.0 IGO)]] license.</ref>։ Ենթասահարայի մոտ 75%-ը բաժին է ընկնում միջազգային 53 [[Ջրահավաք ավազան|գետավազաններին]], որոնք հատում են բազմաթիվ սահմաններ<ref name="Coop Water">{{Cite web |title=Cooperation in International Waters in Africa (CIWA) |url=http://www.worldbank.org/en/programs/cooperation-in-international-waters-in-africa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119001509/https://www.worldbank.org/en/programs/cooperation-in-international-waters-in-africa |archive-date=2022 թ․ հունվարի 19 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 13 |publisher=The World Bank}}</ref><ref name="Water 2016" />։ Այս կոնկրետ խոչընդոտը կարող է նաև վերածվել բարենպաստ հնարավորության, եթե անդրսահմանային համագործակցության ներուժն օգտագործվի տարածաշրջանի ջրային ռեսուրսների զարգացման գործում<ref name="Water 2016" />։ Օրինակ՝ [[Զամբեզի|Զամբեզի գետի]] բազմավեկտոր հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ափամերձ երկրների համագործակցությունը՝ առանց լրացուցիչ ներդրումների, կարող է հանգեցնել էներգիայի արտադրության 23%-ով աճի<ref name="Coop Water" /><ref name="Water 2016" />։ Անդրսահմանային համագործակցության համար կան ինստիտուցիոնալ և իրավական մի շարք շրջանակներ, այդ թվում՝ Զամբեզի գետի կառավարման մարմինը (ZRA), Հարավաֆրիկյան զարգացման համայնքի (SADC) արձանագրությունը, Վոլտա գետի կառավարման մարմինը և Նեղոսի ավազանի հանձնաժողովը<ref name="Water 2016" />։ Այդուհանդերձ, լրացուցիչ ջանքեր են պահանջվում քաղաքական կամքի հետագա զարգացման, ինչպես նաև ֆինանսական կարողությունների և ինստիտուցիոնալ շրջանակների համար, որոնք անհրաժեշտ են փոխշահավետ բազմակողմ համատեղ գործողությունների և ափամերձ բոլոր երկրների համար օպտիմալ լուծումներ գտնելու համար<ref name="Water 2016" />։ == Քաղաքականություն == {{See also|Աֆրիկայի կուսակցությունների ցանկն ըստ երկրների}} === Աֆրիկյան Միություն === {{Main|Աֆրիկյան Միություն}} [[պատկեր:Regions of the African Union.png|thumb|[[Աֆրիկյան Միության տարածաշրջաններ]]ը՝<br /> {{Color box|#DAA520|'''Հյուսիսային տարածաշրջան'''|border=darkgray}}, {{Color box|#87CEEB|'''Հարավային տարածաշրջան'''|border=darkgray}}, {{Color box|#90EE90|'''Արևելյան տարածաշրջան'''|border=darkgray}}, {{Color box|#FA8072|'''Արևմտյան տարածաշրջան'''|border=darkgray}}, {{Color box|#B88FFF|'''Կենտրոնական տարածաշրջան'''|border=darkgray}}]] [[Աֆրիկյան Միություն|Աֆրիկյան Միությունը]] [[Մայրցամաքային միություն|մայրցամաքային կազմավորում]] է, որին անդամակցում է 55 [[Աֆրիկյան Միության անդամ երկրներ|երկիր]]։ Միությունը ձևավորվել է 2001 թվականի հունիսի 26-ին, իսկ դրա կենտրոնակայանը գտնվում է [[Եթովպիա|Եթովպիայի]] մայրաքաղաք [[Ադիս Աբեբա|Ադիս Աբեբայում]]: Աֆրիկյան Միությունը պաշտոնապես հիմնադրվել է 2002 թվականի հուլիսի 9-ին<ref name="African Union 2002">{{Cite web |author=Mbeki, Thabo |date=2002 թ․ հուլիսի 9 |title=Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki |url=http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_&_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union,%209%20July%202002.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503210549/http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |archive-date=2009 թ․ մայիսի 3 |access-date=2009 թ․ փետրվարի 8 |publisher=africa-union.org |location=ABSA Stadium, Durban, South Africa}}</ref>՝ դառնալով [[Աֆրիկայի միասնության կազմակերպություն|Աֆրիկյան միասնության կազմակերպության]] իրավահաջորդը։ 2004 թվականի հուլիսին Աֆրիկյան Միության [[Պանաֆրիկյան խորհրդարան|Պանաֆրիկյան խորհրդարանը]] (PAP) տեղափոխվեց [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] [[Միդրենդ]] քաղաք, բայց [[Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների աֆրիկյան հանձնաժողով|Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների աֆրիկյան հանձնաժողովը]] շարունակեց գործել Ադիս Աբեբայում։ Աֆրիկյան Միությունը, որը չպետք է շփոթել [[Աֆրիկյան Միության հանձնաժողով|Աֆրիկյան Միության հանձնաժողովի]] հետ, ձևավորվել է «Աֆրիկյան միության մասին» հիմնադիր ակտով, որը նպատակ ուներ բարեփոխել դաշնային համագործակցության կարգավիճակ ունեցող [[Աֆրիկյան տնտեսական համայնք|Աֆրիկյան տնտեսական համայնքը]] պետության, որը կգործեր միջազգային կոնվենցիաների հիման վրա։ Աֆրիկյան Միությունն ունի խորհրդարանական կառավարություն, որը հայտնի է [[Աֆրիկյան Միության կառավարություն]] անվամբ։ Վերջինս բաղկացած է օրենսդիր, դատական և գործադիր մարմիններից։ Կազմակերպության ղեկավարն Աֆրիկյան Միության նախագահն է, որը համարվում է նաև Պանաֆրիկյան խորհրդարանի նախագահը։ Աֆրիկյան Միության նախագահն ընտրվում է Պանաֆրիկյան խորհրդարանի կողմից՝ ստանալով խորհրդարանի անդամների ձայների մեծամասնությունը։ Աֆրիկյան խորհրդարանի նախագահի լիազորություններն ու իշխանությունն սահմանված են Միության հիմնադիր ակտում և Պանաֆրիկյան խորհրդարանի արձանագրության մեջ։ Բացի այդ, նախագահական լիազորությունները սահմանված են նաև աֆրիկյան և միջազգային պայմանագրերով։ Աֆրիկյան Միության կառավարությունը բաղկացած է համամիութենական, տարածաշրջանային, պետական և համայնքային իշխանություններից, ինչպես նաև հարյուրավոր հաստատություններից, որոնք միասին կառավարում են Միության ամենօրյա աշխատանքը։ Աֆրիկայի տարբեր հատվածներում շարունակվում են գրանցվել մարդու իրավունքների կոպտագույն խախտումներ, որոնք հաճախ տեղի են ունենում պետությունների հովանավորչությամբ։ Այդ բռնությունների մեծ մասը տեղի են ունենում քաղաքական դրդապատճառներով՝ հաճախ որպես քաղաքացիական պատերազմի կողմնակի ազդեցություն: Այսպես օրինակ՝ վերջին տարիներին [[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն|Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում]], [[Սիերա Լեոնե|Սիերա Լեոնեում]], [[Լիբերիա|Լիբերիայում]], [[Սուդան|Սուդանում]], [[Զիմբաբվե|Զիմբաբվեում]] և [[Կոտ դ’Իվուար|Կոտ դ’Իվուարում]] գրանցվել են մարդու իրավունքների կոպտագույն խախտումներ։ === Սահմանային հակամարտություններ === {{further|Բեռլինի համաժողով (1884-1885)|Աֆրիկայի հակամարտությունների ցանկ}} [[պատկեր:Africa’s wars and conflicts, 1980–96.svg|upright=1.2|thumb|Աֆրիկայի պատերազմները և հակամարտությունները 1980-1996 թվականներին՝<br>{{legend|#cc4c02|Խոշոր պատերազմներ/հակամարտություններ (100,000 + զոհեր)}}{{legend|#fe9929|Փոքր պատերազմներ/հակամարտություններ}}{{legend|#fed98e|Այլ հակամարտություններ}}]] Աֆրիկյան երկրները մեծ ջանքեր են գործադրում, որպեսզի մայրցամաքի երկրների միջազգային սահմանները անխախտ մնան։ Դրա վառ օրինակ է [[Աֆրիկայի միասնության կազմակերպություն|Աֆրիկայի միասնության կազմակերպությունը]], որը հիմնադրվել էր 1963 թվականին։ Այս կազմակերպությանը 2002 թվականին փոխարինելու եկավ [[Աֆրիկյան միություն|Աֆրիկյան Միությունը]]։ Վերջինիս հիմնական նպատակն անդամ երկրների տարածքային ամբողջականության պահպանումն է՝ Աֆրիկյան Միության կանոնադրության սկզբունքներին համապատասխան<ref>{{Cite web |last1=Kodjo |first1=Tchioffo |title=OAU Charter, Addis Ababa, 25 May 1963-African Union – Peace and Security Department |url=http://www.peaceau.org/en/article/oau-charter-addis-ababa-25-may-1963 |website=African Union, Peace and Security Department |language=en}}</ref>։ Եվրոպական երկրների և դրանց ներկայիս սահմանների ձևավորման հետ համեմատած՝ Աֆրիկայում ավելի քիչ են եղել սահմանների փոփոխության պատճառով ծագած միջազգային հակամարտությունները, որոնք ազդել են պետությունների ձևավորման վրա և հնարավորություն են տվել փրկվել, այլապես դրանք կարող էին պարտություն կրել և կլանվել մյուս երկրների կողմից<ref name="Herbst">{{Cite journal |last1=Herbst |first1=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://archive.org/details/sim_international-security_spring-1990_14_4/page/116 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, աֆրիկյան երկրների միջև հակամարտություններն առաջացել են մյուս երկրում խամաճիկային բանակներին կամ ապստամբական շարժումներին աջակցելու պատճառով։ Աֆրիկյան մի շարք երկրներում, այդ թվում՝ [[Ռուանդա|Ռուանդայում]], [[Սուդան|Սուդանում]], [[Անգոլա|Անգոլայում]], [[Սիերա Լեոնե|Սիերա Լեոնեում]], [[Կոնգոյի Հանրապետություն|Կոնգոյում]], [[Լիբերիա|Լիբերիայում]], [[Եթովպիա|Եթովպիայում]] և [[Սոմալի|Սոմալիում]] եղել են քաղաքացիական պատերազմներ<ref>The Economist, March 28th 2020, page 7, "[https://www.economist.com/special-report/2020/03/26/parts-of-africa-will-remain-unstable-for-decades The forever wars]".</ref>։ == Տնտեսություն == {{Main|Աֆրիկայի տնտեսություն|Աֆրիկյան երկրների ցանկն ըստ անվանական ՀՆԱ-ի|Աֆրիկյան երկրների ցանկն ըստ ՀՆԱ-ի (գնողունակության համարժեքություն)}} {{See also|Աֆրիկյան Միության տնտեսություն}} [[պատկեր:RECs of the AEC.svg|thumb|[[Աֆրիկյան տնտեսական համայնք|Աֆրիկյան տնտեսական համայնքի]] քարտեզը {{legend|#691717|[[Սահել-Սահարայի երկրների համայնք|CEN-SAD]]}} {{legend|#4F4FB1|[[Արևելյան և Հարավային Աֆրիկայի ընդհանուր շուկա|COMESA]]}} {{legend|#E88356|[[Արևելյան Աֆրիկայի համայնք|EAC]]}} {{legend|#272759|[[Կենտրոնական Աֆրիկայի պետությունների տնտեսական համայնք|ECCAS]]}} {{legend|#C43C7F|[[Արևմտյան Աֆրիկայի երկրների տնտեսական համայնք|ECOWAS]]}} {{legend|#4DB34D|[[Զարգացման հարցերով միջկառավարական մարմին|IGAD]]}} {{legend|#D22E2E|[[Հարավային Աֆրիկայի զարգացման համայնք|SADC]]}} {{legend|#7E8000|[[Արաբական Մաղրիբի Միություն|UMA]]}} ]] [[պատկեր:African countries by GDP (PPP) per capita in 2020-hy.png|thumb|2020 թվականին աֆրիկյան երկրներում մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն ([[Գնողունակության համարժեքություն|ըստ գնողունակության համարժեքության]])։]]Չնայած որ Աֆրիկան ունի [[Բնական ռեսուրսներ|բնական ռեսուրսների]] հարուստ պաշարներ, այս մայրցամաքը շարունակում է մնալ Երկրագնդի ամենաաղքատ և [[Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս|ամենաքիչ զարգացած]] մայրցամաքը (չհաշված՝ [[Անտարկտիդա|Անտարկտիդան]])։ Դրա պատճառները բազմազան են, որոնց ցանկում կարելի է թվել [[Կոռուպցիայի տարածվածության գործակից|կոռումպացված կառավարությունները]], որոնք հաճախ կոպտորեն խախտում են [[Մարդու իրավունքներ|մարդու իրավունքները]], ձախողված [[Պլանային տնտեսություն|կենտրոնական պլանավորումը]], [[Գրագիտություն|անգրագիտության]] բարձր մակարդակը, ցածր ինքնագնահատականը, արտասահմանյան կապիտալին հասանելիության ցածր մակարդակը, [[Գաղութացում|գաղութատիրությունից]] մնացած ժառանգությունը, [[Ստրկատիրություն|ստրկավաճառությունն]] ու [[Սառը պատերազմ|Սառը պատերազմը]], ինչպես նաև միջցեղային և ռազմական հաճախակի հակամարտությունները, որոնք դրսևորվել են [[Պարտիզանական պայքար|պարտիզանական պայքարից]] մինչև [[Ցեղասպանություն|ցեղասպանության]] տեսքով<ref>Sandbrook, Richard (1985) ''The Politics of Africa's Economic Stagnation'', Cambridge University Press. passim</ref>։ Աֆրիկա մայրցամաքի անվանական ընդհանուր ՀՆԱ-ն շարունակում է զիջել [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ի]], [[Չինաստան|Չինաստանի]], [[Ճապոնիա|Ճապոնիայի]], [[Գերմանիա|Գերմանիայի]], [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիայի]], [[Հնդկաստան|Հնդկաստանի]] և [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիայի]] նույն ցուցանիշին։ [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված ազգերի կազմակերպության]] «Մարդկային զարգացման զեկույց 2003»-ի տվյալներով՝ ամենացածր հորիզոնական զբաղեցնող 24 պետությունները (151-րդից մինչև 175-րդ միջակայքում) եղել են աֆրիկյան պետությունները<ref>{{Cite web |title=Human Development Reports |url=http://hdr.undp.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316042117/http://hdr.undp.org/ |archive-date=2018 թ․ մարտի 16 |access-date=2005 թ․ սեպտեմբերի 11 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref>։ [[Աղքատություն|Աղքատությունը]], անգրագիտությունը, [[Թերսնուցում|թերսնուցումը]], ջրի մատակարարման և ջրահեռացման ոչ բավարար պայմանները, ինչպես նաև թույլ առողջությունն վատ են ազդում Աֆրիկա մայրցամաքի տարածքում բնակվող մարդկանց ստվար զանգվածի վրա։ 2008 թվականի օգոստոսին [[Համաշխարհային բանկ|Համաշխարհային բանկը]] հայտարարեց համաշխարհային աղքատության հաշվարկի վերանայման մասին, համաձայն որի՝ այսուհետ գլոբալ առումով աղքատ էր համարվելու այն անձը, որն օրական ծախսում է 1,25 ԱՄՆ դոլարից պակաս գումար<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ օգոստոսի 26 |title=World Bank Updates Poverty Estimates for the Developing World |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/0,,contentMDK:21882162~pagePK:64165401~piPK:64165026~theSitePK:469382,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100519204804/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/0%2C%2CcontentMDK%3A21882162~pagePK%3A64165401~piPK%3A64165026~theSitePK%3A469382%2C00.html |archive-date=2010 թ․ մայիսի 19 |access-date=2010 թ․ մայիսի 18 |publisher=World Bank}}</ref>: Նախկինում այդ ցուցանիշը 1 ԱՄՆ դոլարն էր։ 2005 թվականի դրությամբ՝ [[Ենթասահարա|Ենթասահարայի]] բնակչության 81%-ն ապրում էր օրական 2,5 ԱՄՆ դոլարից ցածր գումարով։ Ընդորում, այս ցուցանիշով Ենթասահարան առաջ էր Հնդկաստանից, որտեղ օրական 2,5 ԱՄՆ դոլարից ցածր գումար էր ծախսում բնակչության 86%-ը<ref>{{Cite web |title=The developing world is poorer than we thought, but no less successful in the fight against poverty |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&piPK=64165421&theSitePK=469372&menuPK=64166093&entityID=000158349_20080826113239 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090323214139/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&piPK=64165421&theSitePK=469372&menuPK=64166093&entityID=000158349_20080826113239 |archive-date=2009 թ․ մարտի 23 |access-date=2009 թ․ ապրիլի 16 |publisher=World Bank}}</ref>։ Աղքատության կրճատման առումով Ենթասահարան ամենանվազ արդյունքներ ցուցաբերած տարածաշրջանն է աշխարհում (օրական 1,25 ԱՄՆ դոլար)։ Եթե 1981 թվականին այս տարածաշրջանի բնակչության շուրջ 50%-ը (200 միլիոն մարդ) ապրում էր աղքատության մեջ, ապա 1996 թվականին այդ ցուցանիշը հասել էր 58%-ի, իսկ արդեն 2005 թվականին այն կրկին իջավ 50%-ի (380 միլիոն մարդ)։ Վիճակագրագետները հաշվել են, որ Ենթասահարայում միջին աղքատ աֆրիկացին օրական ապրում է միայն 70 ցենտով ու 2003 թվականի դրությամբ նա շատ ավելի աղքատ էր, քան 1973 թվականին<ref>[https://www.un.org/Depts/rcnyo/newsletter/survs/ecasurv2004.doc Economic report on Africa 2004: unlocking Africa's potential in the global economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118033000/http://www.un.org/Depts/rcnyo/newsletter/survs/ecasurv2004.doc|date=18 January 2017}} (Substantive session 28 June–23 July 2004), United Nations</ref>, ինչը ցույց է տալիս, որ որոշ հատվածներում աղքատության աճ է գրանցվել։ Դա մասամբ պայմանավորված է օտարերկրյա ընկերությունների և կառավարությունների կողմից տնտեսական ազատականացման անհաջող ծրագրերով, բայց շատ այլ ուսումնասիրություններից էլ պարզ է դարձել, որ պատճառների թվում առավել գերակշիռ են տեղի կառավարությունների վարած սխալ քաղաքականությունը, քան թե արտաքին գործոնները<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ դեկտեմբերի 19 |title=Neo-Liberalism and the Economic and Political Future of Africa |url=http://www.globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131200200/http://globalpolitician.com/21498-africa-malawi-poverty |archive-date=2010 թ․ հունվարի 31 |access-date=2010 թ․ մայիսի 18 |publisher=Globalpolitician.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2008 թ․ օգոստոսի 29 |title=The Number of the Poor Increasing Worldwide while Sub-Saharan Africa is the Worst of All |url=http://www.turkishweekly.net/news.php?id=58925 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924092909/http://www.turkishweekly.net/news.php?id=58925 |archive-date=2008 թ․ սեպտեմբերի 24 |access-date=2011 թ․ նոյեմբերի 7 |publisher=Turkish Weekly}}</ref>։ Ներկայումս Աֆրիկան ռիսկի է դիմում կրկին հայտնվելու արտասահմանյան երկրների և ֆինանսական հաստատությունների պարտքերի տակ՝ հատկապես Ենթասահարայի երկրները։ 2005 թվականին նմանատիպ պարտքի վերջին ճգնաժամը լուծվեց Մեծ պարտքեր ունեցող աղքատ երկրների օգնության ծրագրի (HIPC) միջոցով։ Վերջինս որոշակի դրական և բացասական ազդեցություն ունեցավ աֆրիկյան երկրների տնտեսությունների վրա։ 2005 թվականին Ենթասահարայի երկրներում, պարտքի ճգնաժամից հետո շուրջ 10 տարի անց, [[Զամբիա|Զամբիան]] կրկին հայտնվեց նման պարտքի տակ։ Դրա փոքր պատճառներից մեկը դարձավ 2011 թվականին պղնձի գների անկումը, սակայն խոշոր պատճառն այն էր, որ Զամբիայի կողմից պարտքով վերցված գումարի մեծ մասը մսխվեց կամ յուրացվեց իշխող էլիտայի կողմից<ref>{{Cite news |title=Zambia's looming debt crisis is a warning for the rest of Africa |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/15/zambias-looming-debt-crisis-is-a-warning-for-the-rest-of-africa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918163443/https://www.economist.com/leaders/2018/09/15/zambias-looming-debt-crisis-is-a-warning-for-the-rest-of-africa |archive-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 18 |access-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 19 |newspaper=The Economist |language=en}}</ref>։ 1995-2005 թվականներին Աֆրիկայում տնտեսական աճի տեմպերը սկսեցին աճել՝ 2005 թվականին միջինում կազմելով 5%։ Որոշ երկրներ շարունակում են գրանցել տնտեսական աճի բարձր տեմպեր, այդ թվում՝ [[Անգոլա|Անգոլան]], [[Սուդան|Սուդանը]] և [[Հասարակածային Գվինեա|Հասարակածային Գվինեան]]։ Այս բոլոր երկրները վերջերս սկսել են արդյունահանել նավթի իրենց պաշարները կամ ընդլայնել են [[Նավթահանույթ|նավթի արդյունահանման]] իրենց հնարավորությունները։ Վերջերս հրապարակված վերլուծություններից մեկում, որը հիմնված է [[Արժեքների համաշխարհային ակնարկ|Արժեքների համաշխարհային ակնարկի]] տվյալների վրա, ավստրիացի քաղաքագետ Առնո Տաուշը նշել է, որ աֆրիկյան երկրները՝ հատկապես [[Գանա|Գանան]], նշանակալի արդյունքներ են ցուցաբերում [[Ժողովրդավարություն|ժողովրդավարությանը]] և [[Շուկայական տնտեսություն|շուկայական տնտեսությանը]] զանգվածային աջակցության մասշտաբներով<ref>{{Cite web |last1=Tausch |first1=Arno |date=2018 |title=Africa on the Maps of Global Values: Comparative Analyses, Based on Recent World Values Survey Data |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/87966/1/MPRA_paper_87966.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211141227/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/87966/1/MPRA_paper_87966.pdf |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 11 |access-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 26 |doi=10.2139/ssrn.3214715 |ssrn=3214715 |s2cid=158596579}}</ref>: Ստորև ներկայացված աղյուսակում նշված են անվանական և գնողունակության համարժեքության ցուցանիշներով ՀՆԱ-ի ցանկն աֆրիկյան 10 առաջատար երկրների պարագայում։ Աղյուսակի պատրաստման համար աղբյուր են հանդիսացել [[Արժույթի միջազգային հիմնադրամ|Արժույթի միջազգային հիմնադրամի]] և [[Համաշխարհային բանկ|Համաշխարհային բանկի]] տվյալները<ref name="IMF Data">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database April 2024 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April |access-date=2024 թ․ մայիսի 4 |publisher=IMF}}</ref>։ {| class="wikitable" style="text-align: right; float:left; border:1px solid #aaa; margin:10px auto 10px auto" |- style="background:#dbdbdb;" ! Վարկանիշ ! Երկիր ! [[Երկրների ցանկն ըստ նախընթաց և կանխատեսվող ՀՆԱ-ի (անվանական)|ՀՆԱ]] <small>(անվանական, գագաթնակետի ժամանակ) </small> միլիոն ԱՄՆ դոլար ! Ամենաբարձր ցուցանիշ (տարի) |- |—||style="text-align:left"|[[պատկեր:Flag of the African Union.svg|20px]]'''[[Աֆրիկյան միություն]]'''||2,980,015||2022 |- | 1 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Նիգերիա}}<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2014&locations=NG&most_recent_value_desc=true&start=1960 |website=World Bank Open Data}}</ref>||574,184||2014 |- | 2 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Եգիպտոս}}<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?end=2022&most_recent_value_desc=true&start=1960 |website=World Bank Open Data}}</ref>||476,748||2022 |- | 3 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն}}||458,708||2011 |- | 4 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Ալժիր}} ||266,780||2024 |- | 5 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Եթովպիա}} ||205,130||2024 |- | 6 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Մարոկկո}} ||152,377||2024 |- | 7 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Անգոլա}} ||145,712||2014 |- | 8 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Քենիա}} ||113,701||2022 |- | 9 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Լիբիա}}<ref>{{Cite web |title=Peak GDP (Nominal) for Libya |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=522,672,&s=NGDPD,&sy=1980&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212073114/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=522,672,&s=NGDPD,&sy=1980&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |archive-date=2023 թ․ դեկտեմբերի 12 |access-date=2024 թ․ մայիսի 4}}</ref>||92,542||2012 |- | 10 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Կոտ դ'Իվուար}}||86,911||2024 |} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! Վարկանիշ ! Երկիր ! [[Երկրների ցանկն ըստ նախընթաց և կանխատեսվող ՀՆԱ-ի (գնողունակության համարժեքություն)|ՀՆԱ]] <small>(ըստ գնողունակության համարժեքության, գագաթնակետի ժամանակ)</small><br /><small>միլիոն ԱՄՆ դոլար</small> ! Ամենաբարձր ցուցանիշ (տարի) |- |—||style="text-align:left"|[[պատկեր:Flag of the African Union.svg|20px]]'''[[Աֆրիկյան միություն]]'''||9,490,335||2024 |- | 1 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Եգիպտոս}}<ref name="WBGDPPPP">{{Cite web |title=Peak GDP (PPP) by the World Bank for Egypt, Algeria, Angola, Tanzania and Ghana |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 21}}</ref>||2,120,933||2023 |- | 2 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Նիգերիա}} ||1,443,708||2024 |- | 3 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն}}||1,025,930||2024 |- | 4 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Ալժիր}}<ref name="WBGDPPPP" />||776,540||2023 |- | 5 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Եթովպիա}} ||431,688||2024 |- | 6 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Մարոկկո}} ||409,073||2024 |- | 7 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Քենիա}} ||365,854||2024 |- | 8 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Անգոլա}}<ref name="WBGDPPPP" />||294,961||2023 |- | 9 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Տանզանիա}}<ref name="WBGDPPPP" />||259,661||2023 |- | 10 ||style="text-align:left"|{{դրոշավորում|Գանա}}<ref name="WBGDPPPP" />||254,767||2023 |} {{-}}Համաշխարհային արժեքների ուսումնասիրության հիման վրա Տաուշի կողմից իրականացված գլոբալ արժեքների համեմատությունը հիմնված էր հետևյալ գործոնների վերլուծության վրա. 1. ոչ բռնի և օրինապահ հասարակություն, 2. ժողովրդավարական շարժումներ, 3. անձնական ոչ բռնի մթնոլորտ, 4. ինստիտուտների նկատմամբ վստահություն, 5. երջանկություն, քաջառողջություն, 6. ոչ մի վերաբաշխիչ կրոնական ֆունդամենտալիզմ, 7. շուկայի ընդունում, 8. ֆեմինիզմ, 9. քաղաքականության մեջ ներգրավում, 10. լավատեսություն և ներգրավվածություն, 11. սոցիալական մտածելակերպի բացառում, կալվինիստական աշխատանքային էթիկայի ընդունում: Տաուշը եզրակացրեց, որ աֆրիկյան երկրների ցուցանիշների տարածումը, որոնք ունեն ամբողջական տվյալներ, «իսկապես զարմանալի է»: Չնայած որ հոդվածում նշվում էր Գանայի կողմից հետագայում ժողովրդավարության կառուցման և շուկայական տնտեսության առումով դրական կանխատեսումները, Տաուշը վատատեսական միտումներ է նկատում [[Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] և [[Ալժիր|Ալժիրի]] պարագայում, ինչպես նաև Աֆրիկայի խոշորագույն տնտեսության՝ [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] համար։ Մարդկանց միջև խիստ մեծ անհավասարությունը, որը չափվել է [[Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր|Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագրի]] Մարդկության զարգացման զեկույցի Մարդկանց անհավասարության ինդեքսի միջոցով, խաթարում է մարդու անվտանգության համակարգի զարգացումը: Տաուշը նաև պնդում է, որ որոշակի լավատեսությունը, որը կապված է վերջերս Աֆրիկայից ստացվող տնտեսական և մարդու իրավունքների վերաբերյալ տվյալների հետ, ազդում է [[Քաղաքացիական հասարակություն|քաղաքացիական հասարակության]] զարգացման վրա: Աֆրիկա մայրցամաքում է գտնվում [[Կոբալտ|կոբալտի]] համաշխարհային պաշարների 90%-ը, [[Պլատին|պլատինի]]` 90%-ը, [[Ոսկի|ոսկու]]՝ 50%-ը, [[Քրոմ|քրոմի]]՝ 98%-ը, [[Տանտալիտ|տանտալիտի]]՝ 70%-ը, [[Մանգան|մանգանի]]՝ 64%-ը ու [[Ուրան (տարր)|ուրանի]] շուրջ մեկ երրորդը<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article3319909.ece Africa, China's new frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629123044/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article3319909.ece|date=29 June 2011}}. ''Times Online''. 10 February 2008</ref>։ [[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն|Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում]] է գտնվում [[Կոլումբիտ|կոլումբիտի]] համաշխարհային պաշարների միայն 70%-ը։ Վերջինս հանքանյութ է, որն օգտագործվում է [[Տանտալ|տանտալի]] [[Էլեկտրական կոնդենսատոր|կոնդենսատորների]] պատրաստման մեջ, որոնք կիրառվում են էլեկտրոնային սարքերի, այդ թվում՝ բջջային հեռախոսների արտադրության մեջ։ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում է գտնվում նաև [[Ադամանդ|ադամանդի]] համաշխարհային պաշարների ավելի քան 30%-ը<ref>{{Cite news |date=2006 թ․ նոյեմբերի 16 |title=DR Congo poll crucial for Africa |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5209428.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202153903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5209428.stm |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 2 |access-date=2009 թ․ հոկտեմբերի 10 |publisher=BBC News}}</ref>։ [[Գվինեա|Գվինեան]] էլ [[Բոքսիտ|բոքսիտի]] խոշորագույն արտահանողն է աշխարհում<ref>[http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article2594373.ece China tightens grip on Africa with $4.4bn lifeline for Guinea junta]. ''The Times''. 13 October 2009 {{subscription required}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429071020/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article2594373.ece|date=29 April 2015}}</ref>։ Քանի որ Աֆրիկայում տնտեսական աճը հիմնականում մեծացել է ծառայությունների, այլ ոչ թե արդյունաբերության կամ գյուղատնտեսության հաշվին, դա կարելի է բնորոշել որպես «աճ՝ առանց նոր աշխատատեղերի և աղքատության մակարդակի կրճատման»։ Փաստացի, 2008 թվականին տեղի ունեցած պարենի անվտանգության ճգնաժամի պատճառով, որը սկսվեց [[2007-2008 թվականների ֆինանսական ճգնաժամ|համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամից]] անմիջապես հետո, շուրջ 100 միլիոն մարդ կանգնեց պարենի անվտանգության խնդրի առաջ<ref>[http://www.strategicforesight.com/african_decade.htm The African Decade?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613173905/http://www.strategicforesight.com/african_decade.htm|date=13 June 2010}}. Ilmas Futehally. Strategic Foresight Group.</ref>։ Վերջին տարիներին Չինաստանը ամուր կապեր է հաստատել Աֆրիկայի երկրների հետ ու դարձել մայրցամաքի խոշորագույն առևտրային գործընկերը։ 2007 թվականին չինական ընկերություններն Աֆրիկայում, ընդհանուր առմամբ, ներդրել են 1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար<ref name="Africa2">[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 Malia Politzer, "China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129114909/http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690|date=29 January 2014}}, ''Migration Information Source''. August 2008</ref>։ [[Հարվարդի համալսարան|Հարվարդի համալսարանում]] իրականացված ուսումնասիրությունը, որը ղեկավարում էր պրոֆեսոր Սելեստիուս Յուման, ցույց է տվել, որ Աֆրիկան կարող է ինքն իրեն սնել՝ ներկրողից անցում կատարելով ինքնաբավության։ «Աֆրիկայի գյուղատնտեսությունը խաչմերուկում է։ Մենք հասել ենք այն քաղաքականության դարաշրջանի ավարտին, որը նպաստում էր հումքի արտահանմանն ու պարենի ներկրմանը։ Աֆրիկան սկսում է կենտրոնանալ գյուղատնտեսական նորարարությունների վրա՝ որպես տարածաշրջանային առևտրի ու բարգավաճման իր նոր շարժիչ ուժ»<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101202124337.htm "Africa Can Feed Itself in a Generation, Experts Say"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017221141/https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101202124337.htm|date=17 October 2017}}, ''Science Daily'', 3 December 2010</ref>։ === Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն === Աֆրիկա մայրացամաքում [[Էլեկտրաէներգիա|էլեկտրաէներգիայի]] հիմնական աղբյուրը [[Հիդրոէներգիա|հիդրոէներգիան]] է, որը զգալի ներդրում ունի ընթացիկ էներգետիկ ներուժի մեջ<ref name="Water 20162">{{Cite book |title=The United Nations World Water Development Report 2016: Water and Jobs |publisher=UNESCO |year=2016 |isbn=978-92-3-100146-8 |location=Paris}} [[Պատկեր:CC_BY-SA_icon.svg|50x50փքս]] Text was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by-sa/3.0/igo/|Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 IGO (CC BY-SA 3.0 IGO)]] license.</ref>։ [[Կաինջի ամբարտակ|Կաինջի ամբարտակը]] հիդրոէներգետիկ ռեսուրսների արտադրության տիպիկ կայան է, որն ապահովում է ոչ միայն [[Նիգերիա|Նիգերիայի]] խոշոր քաղաքների էլեկտրականության մատակարարումը, այլև հարևան [[Նիգեր|Նիգերի]]<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հոկտեմբերի 14 |title=An inside look at Kainji Dam |url=http://www.dailytrust.com.ng/index.php/other-sections/star-feature/14058-an-inside-look-at-kainji-dam |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014181017/http://www.dailytrust.com.ng/index.php/other-sections/star-feature/14058-an-inside-look-at-kainji-dam |archive-date=2012 թ․ հոկտեմբերի 14 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 28}}</ref>։ Հենց այս նպատակով էլ վերջին տասնամյակներին շարունակվում են ներդրումները, որոնք մեծացրել են էներգիայի արտադրության ծավալները<ref name="Water 20162" />։ == Ժողովրդագրություն == {{Pie chart | caption= [[Աֆրիկյան երկրների ցանկը՝ ըստ բնակչության|Աֆրիկա մայրցամաքի բնակչության համամասնությունը՝ ըստ երկրների]]. | other = yes | label1 = Նիգերիա | value1 = 15.38 | color1=#36A | label2 = Եթովպիա | value2 = 8.37 | color2=#1A9 | label3 = Եգիպտոս | value3 = 7.65 | color3=#6A5 | label4 = Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն | value4 = 6.57 | color4=#CC5 | label5 = Տանզանիա | value5 = 4.55 | color5=#928 | label6 = Հարավային Աֆրիկա | value6 = 4.47 | color6=#E33 | label7 = Քենիա | value7 = 3.88 | color7=#E72 | label8 = Ուգանդա | value8 = 3.38 | color8=#FE3 | label9 = Ալժիր | value9 = 3.36 | color9=#A45 }} Աֆրիկայի ժողովրդագրական պատկերը վերջին տասնամյակներում զգալի փոփոխություններ է կրել: 1950 թվականին մայրցամաքի բնակչությունը կազմում էր 229 միլիոն մարդ, 1990 թվականին այն հասավ 630 միլիոնի<ref>[http://www.geohive.com/earth/his_proj_africa.aspx Past and future population of Africa]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924044751/http://www.geohive.com/earth/his_proj_africa.aspx|date=24 September 2015}}. Source: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2013).</ref>, իսկ 2021 թվականի դրությամբ արդեն գնահատվում էր 1,4 միլիարդ: Այս արագ աճի արդյունքում Աֆրիկայի բնակչությունը 1990-ականներին գերազանցեց Եվրոպայի բնակչությանը, իսկ 2000 թվականին՝ նաև Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաների բնակչությանը<ref>{{Cite news |last=Gladstone |first=Rick |date=2015 թ․ հուլիսի 29 |title=India Will Be Most Populous Country Sooner Than Thought, U.N. Says |url=https://www.nytimes.com/2015/07/30/world/asia/india-will-be-most-populous-country-sooner-than-thought-un-says.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201022241/https://www.nytimes.com/2015/07/30/world/asia/india-will-be-most-populous-country-sooner-than-thought-un-says.html |archive-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 1 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 14 |newspaper=The New York Times}}</ref>: Բնակչության արագ աճի արդյունքում Աֆրիկայի բնակչությունը համեմատաբար երիտասարդ է: Աֆրիկյան որոշ պետություններում բնակչության ավելի քան կեսը 25 տարեկանից ցածր է<ref>{{Cite web |title=Africa Population Dynamics |url=http://www.overpopulation.org/Africa.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217040305/http://www.overpopulation.org/Africa.html |archive-date=2015 թ․ փետրվարի 17 |access-date=2007 թ․ հուլիսի 26 |publisher=overpopulation.org}}</ref>: Ենթասահարայում [[Ընդհանուր ծնելիության գործակից|ընդհանուր ծնելիության գործակից]]ը (մեկ կնոջ հաշվով երեխաների թիվը) 2018 թվականի դրությամբ կազմել է 4,7՝ լինելով աշխարհում ամենաբարձրը<ref>{{Cite web |title=Fertility rate, total (births per woman) – Sub-Saharan Africa |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=ZG |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513095844/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=ZG |archive-date=2020 թ․ մայիսի 13 |access-date=2020 թ․ մայիսի 29 |publisher=The World Bank}}</ref>: Ենթասահարայի բոլոր երկրներում 2019 թվականին ծնելիության ընդհանուր գործակիցը (երեխաների միջին թիվը) գերազանցում էր սերնդափոխման մակարդակը և կազմում էր ամբողջ աշխարհում ծնունդների 27,1%-ը: Եթե 1990 թվականին Ենթասահարայում էր աշխարհի ծնունդների ընդամենը 16%-ը, ապա 2019 թվականին այդ ցուցանիշը հասավ 27,1%-ի<ref>{{Cite web |title=Global age-sex-specific fertility, mortality, healthy life expectancy (HALE), and population estimates in 204 countries and territories, 1950–2019: a comprehensive demographic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30977-6/fulltext |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611204109/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30977-6/fulltext |archive-date=2023 թ․ հունիսի 11 |access-date=2023 թ․ մայիսի 14 |work=The Lancet}}</ref>, իսկ 2021 թվականին՝ արդեն 29%-ի<ref>{{Cite news |title=What to do about Africa's dangerous baby boom |url=https://www.economist.com/leaders/2018/09/22/what-to-do-about-africas-dangerous-baby-boom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925235351/https://www.economist.com/leaders/2018/09/22/what-to-do-about-africas-dangerous-baby-boom |archive-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 25 |access-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 26 |newspaper=The Economist |language=en}}</ref>: Կանխատեսումների համաձայն՝ 2050 թվականին Աֆրիկայում ծնված երեխաների թիվը կկազմի աշխարհի ծնունդների մոտ 37%-ը: Աֆրիկայի հարավային, կենտրոնական և հարավարևելյան շրջաններում մեծամասնություն են կազմում [[Բանտու լեզուներ|բանտու լեզվակիրները]] (բանտու լեզուն պատկանում է [[Նիգերա-կոնգոյական լեզուներ|Նիգերա-կոնգոյական լեզվաընտանիքին]]): [[Սահել]]ում բնակվող բանտու ժողովուրդներն աստիճանաբար տարածվել են Ենթասահարայի մեծ մասում<ref>Luc-Normand Tellier (2009). ''[https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC Urban world history: an economic and geographical perspective]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924171325/https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC|date=24 September 2015}}''. PUQ. p. 204. {{ISBN|2-7605-1588-5}}.</ref> և ներկայումս գերակշռում են նաև Գաբոնում, Հասարակածային Գվինեայում, ինչպես նաև բնակվում են Կամերունի հարավային որոշ շրջաններում: Սակայն մինչ բանտուների տարածումը, այս տարածքներում բնակվել են մի շարք բնիկ ժողովուրդներ: Նախքան բանտու ժողովուրդը Կենտրոնական Աֆրիկայում բնակվել են [[պիգմեյներ]]ը<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece Pygmies struggle to survive in war zone where abuse is routine]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525095020/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article402970.ece|date=25 May 2010}}. ''Times Online''. 16 December 2004.</ref>։ Բուշմենները կամ սաները ևս Հարավային Աֆրիկայի [[Կալահարի]] անապատի հին բնակիչներից են: Վերջիններս, թեև սերտորեն կապված են [[հոտենտոտներ|հոտենտոտների]] հետ, ֆիզիկապես տարբերվում են մյուս աֆրիկացիներից և համարվում են Հարավային Աֆրիկայի բնիկ ժողովուրդը։ Աֆրիկայում կան նաև [[Աֆրիկայի էթնիկ խմբեր|էթնիկ այլ խմբեր]], մասնավորապես՝ [[Նիլոտներ|նիլոտական խմբերը]]՝ [[Հարավային Սուդան]]ում և Արևելյան Աֆրիկայում, ինչպես նաև [[Սուահիլի (ժողովուրդ)|սուահիլի ժողովուրդը]]՝ [[Սուահիլիի ափ]]ին: [[Պատկեր:African_countries_by_HDI_(2019).png|thumb|upright=1.2|left| {| width="100%" style="background:transparent;" | Աֆրիկայի քարտեզ, որը կազմվել է [[Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս|Մարդկային ներուժի զարգացման 2018 թվականի ինդեքսի]] ցուցանիշների հիման վրա։ |-Africa | {{Col-begin}} {{Col-break}} {{Legend|#00C400|0.800–0.849}} {{Legend|#00F900|0.750–0.799}} {{Legend|#D3FF00|0.700–0.749}} {{Legend|#FFFF00|0.650–0.699}} {{Legend|#FFD215|0.600–0.649}} {{Legend|#FFA83C|0.550–0.599}} {{Col-break}} {{Legend|#FF852F|0.500–0.549}} {{Legend|#FF5B00|0.450–0.499}} {{Legend|#FF0000|0.400–0.449}} {{Legend|#A70000|≤ 0.399}} {{Legend|#D9D9D9|Տվյալներ չկան}} {{Col-end}} |}]] Արևմտյան Աֆրիկայի ժողովուրդները հիմնականում խոսում են նիգերա-կոնգոյական լեզուներով, որոնք հիմնականում պատկանում են դրա ոչ-բանտու ճյուղերին, թեև հանդիպում են նաև [[Նեղոսա-սահարյան լեզուներ|նեղոսա-սահարյան]] և աֆրո-ասիական լեզուներով խոսող խմբեր: Նիգերա-կոնգոյական լեզուներով խոսող ամենամեծ և ազդեցիկ էթնիկ խմբերն են [[Յորուբա (լեզու)|յորուբաները]], [[Իգբո լեզու|իգբոները]], [[Ֆուլբե|ֆուլանիները]], [[Ական (լեզու)|ականները]] և [[վոլոֆ]]ները: Կենտրոնական Սահարայում առավել ազդեցիկ են [[Մանդինկա (ժողովուրդ)|մանդինկա]] կամ [[Մանդե լեզվախումբ|մանդե]] խմբերը: Չադական լեզուներով խոսող խմբերը՝ այդ թվում [[Հաուսա (լեզու)|հաուսան]], հանդիպում են տարածաշրջանի ավելի հյուսիսային մասերում՝ Սահարային ամենամոտ վայրերում, իսկ նեղոսա-սահարյան լեզուներով խոսող համայնքները, ինչպիսիք են [[Սոնգհայ (ժողովուրդ)|սոնգհայը]], [[Կանուրի|կանուրի]]ն և [[Ջերմա|ջերմա]]ն, գտնվում են Արևմտյան Աֆրիկայի արևելյան մասերում՝ Կենտրոնական Աֆրիկայի սահմանին: Հյուսիսային Աֆրիկայի բնիկ բնակչությունը բաղկացած է երեք հիմնական խմբից՝ բերբերներ՝ հյուսիս-արևմուտքում, եգիպտացիներ՝ հյուսիս-արևելքում և նեղոսա-սահարյան լեզուներով խոսող ժողովուրդներ՝ արևելքում: Արաբները, որոնք ժամանեցին 7-րդ դարում, Հյուսիսային Աֆրիկա բերեցին արաբերենը և իսլամը: Սեմական [[Փյունիկիա|փյունիկցիները]] (որոնք հիմնեցին [[Կարթագեն (քաղաք)|Կարթագենը]]), [[հիքսոսներ]]ը, հնդիրանական [[ալաններ]]ը, հնդեվրոպական [[Հին Հունաստան|հույները]], հռոմեացիները և [[վանդալներ]]ը նույնպես բնակություն են հաստատել Հյուսիսային Աֆրիկայում: 21-րդ դարում բերբերական մեծ համայնքներ են պահպանվել հիմնականում [[Մարոկկո]]յում և [[Ալժիր]]ում: Ավելի փոքր բերբերական խմբեր կան Թունիսում և Լիբիայում<ref>{{Cite news |date=2004 թ․ մարտի 12 |title=Q&A: The Berbers |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112181804/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |archive-date=2018 թ․ հունվարի 12 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 30 |newspaper=BBC News}}</ref>: Սահարայի կենտրոնական շրջանների հիմնական բնակիչներն են բերբերախոս [[տուարեգներ]]ը և այլ [[Քոչվոր ժողովուրդներ|քոչվոր ժողովուրդներ]]: Չնայած արաբերենի և արաբական մշակույթի գերակայությանը՝ Մավրիտանիայի հյուսիսում կա փոքր, գրեթե վերացող բերբերական համայնք, իսկ հարավում՝ նիգերա-կոնգոյական լեզուներով խոսող ժողովուրդներ: Սուդանում, արաբերենի և արաբական մշակույթի տարածված լինելու հանգամանքով հանդերձ, բնակչության մեծ մասը կազմում են նեղոսա-սահարյան լեզուներով խոսող խմբերը՝ նուբիացիները, ֆուրերը, մասալիթները և զաղավաները: Դարերի ընթացքում նրանք խառնվել են Արաբական թերակղզուց եկած գաղթականների հետ: Եգիպտոսում և Սուդանում կարելի է հանդիպել նաև աֆրո-ասիական լեզուներով խոսող բեջա քոչվորների փոքր համայնքների<ref>{{Cite book |last1=Blench |first1=Roger |title=Burials, Migration and Identity in the Ancient Sahara and Beyond |year=2019 |isbn=978-1-108-63431-1 |pages=431–463 |chapter=The Linguistic Prehistory of the Sahara |doi=10.1017/9781108634311.014 |s2cid=197854997}}</ref>: [[Սոմալի (թերակղզի)|Աֆրիկյան եղջյուր]]ի տարածաշրջանում բնակվող ժողովուրդները խոսում են աֆրո-ասիական լեզվաընտանիքի տարբեր ճյուղերով: Եթովպական և էրիթրեական որոշ խմբեր՝ մասնավորապես [[ամհարա]]ները և [[տիգրայի]]ները (հավաքական անվամբ՝ «հաբեշաներ»), խոսում են [[Սեմա-քամյան լեզվաընտանիք|սեմական]] ճյուղի լեզուներով, մինչդեռ [[օրոմոներ]]ը և [[սոմալներ]]ը խոսում են նույն լեզվաընտանիքի [[Քուշական լեզուներ|քուշական ճյուղի լեզուներ]]ով: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո սկսված [[Ապագաղութայնացում|ապագաղութայնացման]] շարժումների ժամանակ [[Եվրոպայի էթնիկ խմբեր|եվրոպացիներ]] կային Աֆրիկայի բոլոր մասերում<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html "We Want Our Country" (3 of 10)]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723000220/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901759-3,00.html|date=23 July 2013}}. ''Time'', 5 November 1965.</ref>: 1960-ական և 1970-ական թվականներին տեղի ունեցած ապագաղութացման գործընթացները հանգեցրին սպիտակամորթ բնակչության զանգվածային արտագաղթի: Հատկապես մեծ թվով մարդիկ արտագաղթեցին Հյուսիսային Աֆրիկայից (1,6 միլիոն [[Ֆրանկոալժիրցիներ|ֆրանկոալժիրցիներ]]՝ հիմնականում Ալժիրից և Մարոկկոյից)<ref>Raimondo Cagiano De Azevedo (1994). ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906025429/https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25|date=6 September 2015}}''. Council of Europe, p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref>, ինչպես նաև Քենիայից, Կոնգոյից<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html "Jungle Shipwreck"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722210703/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,826488-4,00.html|date=22 July 2013}}. ''Time,'' 25 July 1960.</ref>, Ռոդեզիայից, Մոզամբիկից և Անգոլայից<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 "Flight from Angola"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723131954/http://www.economist.com/node/12079340?story_id=12079340|date=23 July 2013}}, ''The Economist'', 16 August 1975.</ref>: 1975-1977 թվականներին միայն Պորտուգալիա վերադարձավ ավելի քան մեկ միլիոն գաղութաբնակ<ref>[http://countrystudies.us/portugal/48.htm Portugal – Emigration]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629081956/http://countrystudies.us/portugal/48.htm|date=29 June 2011}}, Eric Solsten, ed. Portugal: A Country Study. Washington, D. C.: GPO for the Library of Congress, 1993.</ref>: Այնուամենայնիվ, ներկայումս [[Եվրոպական ծագման աֆրիկացիներ|սպիտակամորթ աֆրիկացիները]] շարունակում են մնալ կարևոր փոքրամասնություն աֆրիկյան մի շարք պետություններում՝ հատկապես [[Զիմբաբվե]]ում, [[Նամիբիա]]յում, [[Ռեյունյոն]]ում և [[Հարավային Աֆրիկա]]յում<ref>{{Cite book |last=Holm |first=John A. |url=https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 |title=Pidgins and Creoles: References survey |date=1989 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-35940-5 |page=394 |access-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905192604/https://books.google.com/books?id=PcD7p9y3EIcC&pg=PA394 |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 5 |url-status=live}}</ref>: Սպիտակամորթ բնակչության ամենամեծ համայնքը գտնվում է Հարավային Աֆրիկայում<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ South Africa: People: Ethnic Groups.], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110042951/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa|date=10 January 2021}}, CIA World Factbook.</ref>։ [[Հոլանդացիներ|Հոլանդական]] և [[Աֆրիկայի բրիտանական սփյուռք|բրիտանական սփյուռքները]] մայրցամաքում եվրոպական ծագում ունեցող ամենամեծ խմբերն են<ref name="World">{{Cite encyclopedia |title=Africa |encyclopedia=World Book Encyclopedia |publisher=World Book, Incorporated |location=Chicago, Illinois |url=https://archive.org/details/1989worldbookencyclo22worl |date=1989 |isbn=978-0-7166-1289-6 |url-access=registration}}</ref>: Եվրոպական գաղութացման արդյունքում Աֆրիկայում հաստատվեցին զգալի թվով [[Ասիացիներ|ասիացիներ]]՝ հատկապես [[Հնդկական ենթացամաք|հնդկական ենթամայրցամաք]]ից ժամանածներ, որոնք հաստատվեցին բրիտանական գաղութներում: Այսօր [[Հնդկական սփյուռք|հնդկական խոշոր համայնքներ]] կան Հարավային Աֆրիկայում, իսկ ավելի փոքր խմբեր՝ Քենիայում, Տանզանիայում և Հարավային ու Հարավարևելյան Աֆրիկայի այլ երկրներում: 1972 թվականին [[Հնդիկները Ուգանդայում|Ուգանդայի մեծաթիվ հնդկական համայնքն]] [[Հնդիկների արտաքսումը Ուգանդայից|արտաքսվեց]] բռնապետ [[Իդի Ամին]]ի կողմից, թեև հետագայում շատերը վերադարձան: Հնդկական օվկիանոսի կղզիների բնակչությունը հիմնականում ասիական ծագում ունի՝ հաճախ ձուլված աֆրիկացիներին և եվրոպացիներին: Մադագասկարում բնակվող [[Մալգաշներ|մալգաշ ժողովուրդն]] ունի [[Ավստրոնեզիական ժողովուրդներ|ավստրոնեզիական]] ծագում, սակայն կղզու ափամերձ շրջանների բնակիչները ձուլվել են բանտու, արաբական, հնդկական և եվրոպական ծագում ունեցող ժողովուրդների հետ: Հարավային Աֆրիկայի [[Քեյփ գունավորներ|քեյփ գունավորներ]] կոչվող համայնքում (որի անդամներն ունեն երկու կամ ավելի ռասաների և մայրցամաքների ծագում) կարևոր դեր ունեն մալայական և հնդկական ծագում ունեցող ժողովուրդները: 20-րդ դարի ընթացքում Աֆրիկայի ծովափնյա խոշոր քաղաքներում ձևավորվեցին նաև էթնիկ այլ համայնքներ: [[Արևմտյան Աֆրիկա]]յում զարգացան լիբանանյան, իսկ Արևելյան Աֆրիկայում՝ [[Չինական սփյուռք|չինական համայնքները]]<ref name="Africa" />, որոնք թեև փոքրաթիվ էին, սակայն ունեին զգալի տնտեսական նշանակություն<ref>[http://www1.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html Naomi Schwarz, "Lebanese Immigrants Boost West African Commerce"], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224135631/http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-07-10-voa46.html|date=24 December 2011}}, VOANews.com, 10 July 2007.</ref>: === Աֆրիկայի բնակչության այլընտրանքային գնահատականներ, 1-2018 թվականներ (հազարներով) === Աղբյուր՝ Մեդիսոն և այլք (Գրոնինգենի համալսարան)<ref name="ggdc.net">{{Cite web |author=Maddison |date=2016 թ․ հուլիսի 27 |title=Growth of World Population, GDP and GDP Per Capita before 1820 |url=http://www.ggdc.net/maddison/other_books/appendix_B.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212183845/http://www.ggdc.net/maddison/other_books/appendix_B.pdf |archive-date=2021 թ․ փետրվարի 12 |access-date=2019 թ․ հուլիսի 17}}</ref> {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! scope="col" |Տարի<ref name="ggdc.net" /> ! scope="col" |1 ! scope="col" |1000 ! scope="col" |1500 ! scope="col" |1600 ! scope="col" |1700 ! scope="col" |1820 ! scope="col" |1870 ! scope="col" |1913 ! scope="col" |1950 ! scope="col" |1973 ! scope="col" |1998 ! scope="col" |2018 ! scope="col" |2100<br>(ըստ կանխատեսման) |- |'''Աֆրիկա''' |16 500 |33 000 |46 000 |55 000 |61 000 |74 208 |90 466 |124 697 |228 342 |387 645 |759 954 |1 321 000<ref name="worldometers" /> |3 924 421<ref name=":6">{{Cite web |title=Five key findings from the 2022 UN Population Prospects |url=https://ourworldindata.org/world-population-update-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616102535/https://ourworldindata.org/world-population-update-2022 |archive-date=2023 թ․ հունիսի 16 |access-date=2022 թ․ հուլիսի 23 |website=Our World in Data}}</ref> |- |'''Մնացած աշխարհ''' |230 820 |268 273 |437 818 |555 828 |603 410 |1 041 092 |1 270 014 |1 791 020 |2 524 531 |3 913 482 |5 907 680 |7 500 000<ref>{{Cite web |date=2018 թ․ հուլիսի 11 |title=World Population Day: July 11, 2018 |url=https://www.census.gov/newsroom/stories/2018/world-population.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718064224/https://www.census.gov/newsroom/stories/2018/world-population.html |archive-date=2019 թ․ հուլիսի 18 |access-date=2019 թ․ հուլիսի 18 |publisher=United States Census Bureau}}</ref> |10 349 323<ref name=":6" /> |} === Ողջ աշխարհի բնակչության կազմում Աֆրիկայի տոկոսային մասնաբաժինը, 1-2020 թվականներ === Աղբյուր՝ Մեդիսոն և այլք (Գրոնինգենի համալսարան)<ref name="ggdc.net" /> {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! scope="col" |Տարի<ref name="ggdc.net" /> ! scope="col" |1 ! scope="col" |1000 ! scope="col" |1500 ! scope="col" |1600 ! scope="col" |1700 ! scope="col" |1820 ! scope="col" |1870 ! scope="col" |1913 ! scope="col" |1950 ! scope="col" |1973 ! scope="col" |1998 ! scope="col" |2020 ! scope="col" |2100<br />(ըստ կանխատեսման) |- |'''Աֆրիկա''' |7.1 |12.3 |10.5 |9.9 |10.1 |7.1 |7.1 |7.0 |9.0 |9.9 |12.9 |18.2<ref name="worldometers">{{Cite web |title=Africa Population (LIVE) |url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200902033531/https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/ |archive-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 2 |access-date=2019 թ․ հուլիսի 17 |website=worldometers.info}}</ref> |39.4<ref name="www.pewresearch.org/fact-tank">{{Cite web |author1=Cilluffo |first=Anthony |author2=Ruiz |first2=Neil G. |date=2019 թ․ հունիսի 17 |title=World's population is projected to nearly stop growing by the end of the century |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/worlds-population-is-projected-to-nearly-stop-growing-by-the-end-of-the-century/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722151827/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/06/17/worlds-population-is-projected-to-nearly-stop-growing-by-the-end-of-the-century/ |archive-date=2019 թ․ հուլիսի 22 |access-date=2023 թ․ հունիսի 2 |publisher=Pew Research Center}}</ref> |} === Կրոն === [[Պատկեր:Religion distribution Africa crop-hy.png|Աֆրիկայում կրոնների տարածվածությունը պատկերող քարտեզ:|thumb|upright=1.1]] Չնայած Աֆրիկայի բնակչության մեծամասնությունը դավանում է տեղական՝ աֆրիկյան կրոնները կամ դրանց տարրերը՝ պաշտոնական հետազոտությունները և մարդահամարները ցույց են տալիս, որ մարդիկ հիմնականում դավանում են մայրցամաքից դուրս ձևավորված և գաղութացման ընթացքում ներմուծված կրոններ: Սա հիմնականում պայմանավորված է գաղութային այն մտայնությամբ, որ աֆրիկյան կրոնական հավատալիքներն ու ծեսերը բավարար լավը չէին: Դավանանքի վերաբերյալ վիճակագրություն պահելը բարդ է, քանի որ այն զգայուն թեմա է խառը կրոնական բնակչություն ունեցող երկրների կառավարությունների համար<ref name="Stanford">{{Cite web |title=African Religion on the Internet |url=http://library.stanford.edu/africa/religion.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902182749/http://library.stanford.edu/africa/religion.html |archive-date=2006 թ․ սեպտեմբերի 2 |publisher=Stanford University}}</ref><ref name="NYT">{{Cite news |last=Onishi |first=Normitsu |date=2001 թ․ նոյեմբերի 1 |title=Rising Muslim Power in Africa Causing Unrest in Nigeria and Elsewhere |url=https://www.nytimes.com/2001/11/01/world/rising-muslim-power-in-africa-causes-unrest-in-nigeria-and-elsewhere.html |access-date=2009 թ․ մարտի 1 |work=The New York Times}}</ref>: Ըստ «[[World Book Encyclopedia]]»-ի՝ Աֆրիկայում առավել տարածված են [[Իսլամն Աֆրիկայում|իսլամն]] ու [[Քրիստոնեությունն Աֆրիկայում|քրիստոնեությունը]]: Իսլամը գերակշռում է Հյուսիսային Աֆրիկայում և պետական կրոն է հյուսիսաֆրիկյան շատ երկրներում, օրինակ՝ Ալժիրում, որտեղ բնակչության 99%-ը դավանում է իսլամ<ref>{{Citation |title=Algeria |date=2024 թ․ ապրիլի 11 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/#people-and-society |access-date=2024 թ․ ապրիլի 16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/#people-and-society |archive-date=2021 թ․ հունվարի 4 |url-status=live |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}.</ref>: Քրիստոնեությունը տարածված է հիմնականում Հարավային, Հարավարևելյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում, ինչպես նաև Աֆրիկյան եղջյուրի և Արևմտյան Աֆրիկայի զգալի հատվածներում: [[Եգիպտոս]]ում [[Ղպտիներ|ղպտի]] քրիստոնյաները կազմում են զգալի փոքրամասնություն (36 միլիոն հետևորդ), իսկ Եթովպիայում [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|ուղղափառ եկեղեցի]]ն ամենամեծ կրոնական կառույցն է (51 միլիոն հետևորդ)<ref>{{Cite web |last=Center |first=Pew Research |date=2017 թ․ նոյեմբերի 8 |title=Orthodox Christianity in the 21st Century |url=https://www.pewresearch.org/religion/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417210805/https://www.pewresearch.org/religion/2017/11/08/orthodox-christianity-in-the-21st-century/ |archive-date=2024 թ․ ապրիլի 17 |access-date=2024 թ․ ապրիլի 16 |publisher=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |language=en-US}}</ref>: [[Բրիտանիկա հանրագիտարան]]ի տվյալներով՝ աֆրիկացիների 45%-ը [[Քրիստոնյաներ|քրիստոնյա]] է, 40%-ը՝ մուսուլման, իսկ 10%-ը դավանում է [[Աֆրիկյան ավանդական կրոններ|ավանդական կրոններ]]: Մայրցամաքում կան նաև այլ կրոնների հետևորդներ՝ [[Հինդուիստներ|հինդուիստներ]], [[Բուդդայականություն|բուդդայականներ]], [[Կոնֆուցիականություն|կոնֆուցիականներ]], [[Բահայի|բահաիզմի]] և [[Աֆրիկայի հրեաների պատմություն|հուդայականության]] հետևորդներ, ինչպես նաև [[Անկրոնությունը Աֆրիկայում|որևէ կրոնի հետևորդ չհանդիսացող մարդկանց]] փոքր համայնք: === Լեզուներ === {{Հիմնական|Աֆրիկա մայրցամաքի լեզուներ}} Աֆրիկան աշխարհի [[Բազմալեզվություն|ամենաբազմալեզու]] մայրցամաքն է: Ըստ տվյալների՝ այստեղ խոսում են ավելի քան հազար լեզվով, իսկ [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]-ի գնահատմամբ՝ շուրջ 2000<ref>{{Cite web |date=2005 |title=Africa |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=8048&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=2008 թ․ հունիսի 2 |access-date=2009 թ․ մարտի 1 |publisher=UNESCO}}</ref>: Դրանց մեծ մասն ունի աֆրիկյան ծագում, թեև կան նաև եվրոպական կամ ասիական ծագում ունեցող լեզուներ: Սովորական երևույթ է, երբ անհատները ազատ տիրապետում են ոչ միայն աֆրիկյան մի քանի լեզուների, այլև մեկ կամ ավելի եվրոպական լեզուների: [[Պատկեր:Map of African language families-hy.png|thumb|upright=1.2|Քարտեզ, որը պատկերում է Աֆրիկայում տարածված լեզվաընտանիքները։]] Աֆրիկայում կա բնիկ լեզուների չորս հիմնական խումբ. * ''[[Սեմա-քամյան լեզվաընտանիք|Սեմա-քամյան լեզվաընտանիքն]]'' իրենից ներկայացնում է շուրջ 240 լեզուներից բաղկացած լեզվաընտանիք՝ 285 միլիոն լեզվակիրներով, որոնք բնակվում են Աֆրիկյան եղջյուրում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Սահելում և Հարավարևմտյան Ասիայում: * ''[[Նեղոս-սահարյան լեզուներ]]ը'' բաղկացած են մի քանի՝ հնարավոր է կապակցված [[լեզվաընտանիք|լեզվաընտանիքներ]]ից<ref>{{Cite book |last1=Wolff |first1=Ekkehard |url=https://www.researchgate.net/publication/335691200 |title=Linguistic features and typologies in languages commonly referred to as 'Nilo-Saharan' |publisher=Cambridge University Press |pages=326–381 |access-date=2023 թ․ հոկտեմբերի 22}}</ref>: Այս լեզվաընտանիքի 100 լեզուներով խոսում է 30 միլիոն մարդ՝ [[Չադ]]ում, [[Եթովպիա]]յում, [[Քենիա]]յում, [[Նիգերիա]]յում, [[Սուդան]]ում, [[Հարավային Սուդան]]ում, [[Ուգանդա]]յում և [[Տանզանիա|Տանզանիայի]] հյուսիսում: * ''[[Նիգերա-կոնգոյական լեզուներ|Նիգերա-կոնգոյական լեզուներով]]'' խոսում են Ենթասահարայում: Լեզուների քանակով սա Աֆրիկայի ամենամեծ լեզվաընտանիքն է և հավանաբար աշխարհի ամենամեծերից մեկը: * ''[[Կոյսան լեզուներ]]ը'', որոնցով խոսում է մոտավորապես 400 000 մարդ<ref>{{Cite web |title=Khoisan Languages |url=http://www.languagesgulper.com/eng/Khoisan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125082754/http://languagesgulper.com/eng/Khoisan.html |archive-date=2017 թ․ հունվարի 25 |access-date=2017 թ․ հունվարի 2 |website=The Language Gulper}}</ref>՝ հիմնականում Հարավային Աֆրիկայում, կազմում են երեք չկապակցված<ref>{{Cite book |last1=Güldemann |first1=Tom |url=https://www.jbe-platform.com/content/books/9789027269928#overview |title=Beyond 'Khoisan': Historical relations in the Kalahari Basin |date=2014 թ․ օգոստոսի 29 |pages=1–40 |language=en |access-date=2023 թ․ հոկտեմբերի 22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024073158/https://www.jbe-platform.com/content/books/9789027269928#overview |archive-date=2023 թ․ հոկտեմբերի 24 |url-status=live}}</ref> լեզվաընտանիքներ և երկու [[Մեկուսացած լեզու|մեկուսացած լեզվախումբ]], որոնց ընդհանուր թիվը հասնում է հիսունի։ Այս լեզուներից շատերը [[Անհետացող լեզուներ|վտանգված]] են: [[Հոտենտոտներ]]ը և [[բուշմեններ]]ը, որոնք խոսում են այս լեզուներով, համարվում են Աֆրիկայի այս հատվածի բնիկ ժողովուրդները: [[Գաղութացում|Գաղութատիրության]] ավարտից հետո աֆրիկյան գրեթե բոլոր երկրները որպես [[պաշտոնական լեզու]]ներ ընդունեցին մայրցամաքից դուրս ծագած լեզուները: Այսօր աֆրիկացիների առնվազն մեկ հինգերորդը խոսում է այդ նախկին գաղութային լեզուներով: Բազմաթիվ երկրներում անգլերենը և ֆրանսերենը օգտագործվում են հանրային ոլորտում հաղորդակցվելու համար՝ ներառյալ կառավարությունը, առևտուրը, կրթությունը և լրատվամիջոցները: Արաբերենը, [[պորտուգալերեն]]ը, [[աֆրիկաանս]]ը և իսպաներենը նույնպես լայնորեն տարածված են. դրանցով խոսում են միլիոնավոր աֆրիկացիներ թե՛ հանրային, թե՛ մասնավոր ոլորտներում: Իտալերենը պահպանվել է իտալական որոշ նախկին [[Իտալական կայսրություն|գաղութներում]], իսկ գերմաներեն խոսում են [[Նամիբիա]]յում, քանի որ այն նախկինում գերմանական պրոտեկտորատ էր: Միևնույն ժամանակ, մի շարք երկրներ պաշտոնական լեզու են ճանաչել նաև տեղական լեզուները, ինչպիսիք են [[Սուահիլի (լեզու)|սուահիլին]], [[Յորուբա (լեզու)|յորուբան]], [[Իգբո լեզու|իգբոն]] և [[Հաուսա (լեզու)|հաուսան]]<ref>{{Cite web |last=Oluwole |first=Victor |date=2021 թ․ սեպտեմբերի 12 |title=A comprehensive list of all the English-speaking countries in Africa |url=https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/a-comprehensive-list-of-all-the-english-speaking-countries-in-africa/hdp1610 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902203224/https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/a-comprehensive-list-of-all-the-english-speaking-countries-in-africa/hdp1610 |archive-date=2023 թ․ սեպտեմբերի 2 |access-date=2023 թ․ սեպտեմբերի 2 |website=Business Insider Africa |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stein-Smith |first=Kathleen |date=2022 թ․ մարտի 17 |title=Africa and the French language are growing together in global importance |url=http://theconversation.com/africa-and-the-french-language-are-growing-together-in-global-importance-179224 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902203224/https://theconversation.com/africa-and-the-french-language-are-growing-together-in-global-importance-179224 |archive-date=2023 թ․ սեպտեմբերի 2 |access-date=2023 թ․ սեպտեմբերի 2 |website=The Conversation |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Babbel.com |last2=GmbH |first2=Lesson Nine |title=How Many People Speak Portuguese, And Where Is It Spoken? |url=https://www.babbel.com/en/magazine/how-many-people-speak-portuguese-and-where-is-it-spoken |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711164650/https://www.babbel.com/en/magazine/how-many-people-speak-portuguese-and-where-is-it-spoken |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 11 |access-date=2023 թ․ սեպտեմբերի 2 |website=Babbel Magazine |language=en}}</ref>{{Ն|Աֆրիկայի 1,4 միլիարդ բնակչության մոտ 20%-ը խոսում է եվրոպական լեզուներով: Ըստ նախորդ երեք հղումների՝ մայրցամաքում կան 130 միլիոն անգլերեն, 120 միլիոն ֆրանսերեն և ավելի քան 30 միլիոն պորտուգալերեն խոսողներ (2022 թվականի տվյալներով):}}: === Առողջապահություն === [[Պատկեր:HIV in Africa 2011.svg|thumb|upright=1.1|[[Համաշխարհային բանկ]]ի 2011 թվականի տվյալներով՝ Աֆրիկայում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի տարածվածությունն (բնակչության 15-49 տարեկան հատված, %) {| style="width:100%;" |- | style="vertical-align:top" | {{legend|#2b0000|ավելի քան 15%}} {{legend|#800000|5–15%}} {{legend|#d40000|2–5%}} {{legend|#ff2a2a|1–2%}} {{legend|#ff9955|0.5–1%}} {{legend|#ffb380|0.1–0.5%}} {{legend|#b9b9b9|տվյալներ չկան}} |}]] Հաճախ թանկարժեք ալոպաթիկ բժշկական խնամքին և դեղագործական արտադրանքին որպես այլընտրանք՝ Աֆրիկայի բնակչության ավելի քան 85%-ը դիմում է [[Ավանդական բժշկությունը Աֆրիկայում|ավանդական բժշկությանը]]: Այս իրավիճակը հաշվի առնելով՝ [[Աֆրիկայի միասնության կազմակերպություն|Աֆրիկայի միասնության կազմակերպության]] (ԱՄԿ) անդամ պետությունների ղեկավարները 2000-ական թվականները հայտարարեցին աֆրիկյան ավանդական բժշկության տասնամյակ: Նպատակն էր խթանել Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության՝ Աֆրիկյան տարածաշրջանի կողմից ընդունած բանաձևը, որը կոչ էր անում ինստիտուցիոնալացնել ավանդական բժշկությունը մայրցամաքի առողջապահական համակարգերում<ref>{{Cite journal |last1=Kofi-Tsekpo |first1=Mawuli |date=2005 թ․ փետրվարի 11 |title=Editorial: Institutionalization of African Traditional Medicine in Health Care Systems in Africa |journal=African Journal of Health Sciences |volume=11 |issue=1 |pages=i–ii |doi=10.4314/ajhs.v11i1.30772 |pmid=17298111}}</ref>: Ներկայումս տարածաշրջանում քաղաքականություն մշակողները բախվում են կարևոր մարտահրավերի՝ գնահատել ավանդական և ժողովրդական առողջապահական համակարգերի դերը և որոշել, թե արդյոք դրանց ինտեգրումը ժամանակակից բժշկական և առողջապահական ծառայությունների հետ կարող է բարձրացնել առողջապահական ծառայությունների հավասար բաշխվածությունն ու հասանելիությունը, բարելավել բնակչության առողջությունը և նպաստել Ենթասահարայի երկրների ենթակառուցվածքների սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը<ref>{{Cite journal |last1=Dunlop |first1=David W. |date=1975 թ․ նոյեմբեր |title=Alternatives to 'modern' health delivery systems in Africa: Public policy issues of traditional health systems |journal=Social Science & Medicine |volume=9 |issue=11–12 |pages=581–586 |doi=10.1016/0037-7856(75)90171-7 |pmid=817397}}</ref>: [[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը Աֆրիկայում|ՁԻԱՀ-ը]] դարձել է առանցքային խնդիր հետգաղութային Աֆրիկայում<ref>{{Cite web |title=World Population by continents and countries – Nations Online Project |url=http://www.nationsonline.org/oneworld/world_population.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105110631/http://www.nationsonline.org/oneworld/world_population.htm |archive-date=2014 թ․ հունվարի 5 |access-date=2015 թ․ մարտի 18}}</ref>: Չնայած մայրցամաքը կազմում է աշխարհի բնակչության ընդամենը 15,2%-ը<ref name="Enc p8">{{Cite book |last1=Appiah |first1=Anthony |title=Encyclopedia of Africa |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=8}}</ref>՝ [[Ենթասահարա]]յում է կենտրոնացած ՄԻԱՎ վարակակիրների ավելի քան 69%-ը<ref name="2012 Facts">{{Cite web |title="Global Fact Sheet", Joint United Nations Programme on HIV and AIDS, 20 November 2012 |url=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_FactSheet_Global_en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327233932/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_factsheet_global_en.pdf |archive-date=2014 թ․ մարտի 27 |access-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 18}}</ref>: Ընդհանուր առմամբ, շուրջ 35 միլիոն աֆրիկացի է վարակվել ՄԻԱՎ-ով, որոնցից 15 միլիոնն արդեն մահացել է: 2011 թվականին ՁԻԱՀ-ից մահացածների 70%-ը եղել է կրկին Ենթասահարայից<ref name="dUNAIDSi ck 2012">{{Cite web |title=UNAIDS Report on the Global AIDS Epidemic 2012 |url=http://www.unaids.org/en/media/unaids//documents/epidemiology/2012/gr2012/20121120_UNAIDS_Global_Report_2012_with_annexes_en.pdf |access-date=2013 թ․ մայիսի 13}}</ref>: ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ համաճարակի հետևանքով զգալիորեն բարձրացել են մահացության ցուցանիշները՝ էականորեն ազդելով բնակչության կյանքի տևողության վրա: Առավել ծանր տուժած երկրներում 20-49 տարեկան չափահասների կյանքի միջին տևողությունը կրճատվել է մոտ քսան տարով<ref name="Enc p8" />: Իրավիճակն այնքան լուրջ է, որ Աֆրիկայի որոշ երկրներում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ համաճարակի պատճառով կյանքի միջին տևողությունն իջել է մինչև 34 տարի<ref>{{Cite book |last=Stearns |first=Peter N. |title=The Oxford Encyclopedia of The Modern World |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=556 |name-list-style=vanc}}</ref>: == Մշակույթ == [[Պատկեր:Wassu Stone Circle.jpg|thumb|[[Սենեգամբիայի քարե շրջաններ]]ը, որոնք գտնվում են [[Գամբիա]]յում և [[Սենեգալ]]ում, [[Աֆրիկայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ|ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության հուշարձան]] են:]] Գաղութային և հետգաղութային ռեժիմների կողմից իրականացված ճնշումներն ու անտեսումը զգալի ազդեցություն են թողել աֆրիկյան ավանդական մշակույթի վրա: Վերջին տարիներին ավանդական բազմաթիվ սովորույթներ և մշակութային դրսևորումներ աստիճանաբար մոռացության են մատնվել: Օրինակ՝ աֆրիկյան սովորույթները չէին ողջունվում, իսկ աֆրիկյան լեզուներն արգելված էին միսիոներական դպրոցներում<ref name="pearsonhighered.com">{{Cite web |title=Pearsonhighered.com |url=http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501070358/http://www.pearsonhighered.com/assets/hip/us/hip_us_pearsonhighered/samplechapter/0205208606.pdf |archive-date=2015 թ․ մայիսի 1}}</ref>: Նման քաղաքականության վառ օրինակ է Բելգիայի թագավոր Լեոպոլդ II-ի գործունեությունը, որը «քաղաքակրթման» քողի տակ փորձում էր վերացնել աֆրիկյան հասարակության ավանդական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք էին բազմակնությունը և ավանդական հավատալիքները՝ կախարդությունը<ref name="pearsonhighered.com" />: Գաղութատիրությունն էական ազդեցություն է ունեցել աֆրիկյան ժամանակակից արվեստի ձևավորման վրա<ref>{{Cite journal |last1=Freeborn |first1=Odiboh |year=2005 |title=The Crisis of Appropriating Identity for African Art and Artists: The Abayomi Barber School Responsorial Paradigm |url=http://quod.lib.umich.edu/g/gefame/4761563.0002.103/--crisis-of-appropriating-identity-for-african-art-and-artists?rgn=main;view=fulltext |url-status=live |journal=Gefame |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222185342/http://quod.lib.umich.edu/g/gefame/4761563.0002.103/--crisis-of-appropriating-identity-for-african-art-and-artists?rgn=main;view=fulltext |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 22 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 18}}</ref>: Այս մասին է վկայում Օբիդո Ֆրիբորնի ուսումնասիրությունը, որտեղ նա պնդում է, որ գաղութատիրությունը հանդիսացել է աֆրիկյան ժամանակակից արվեստի բնույթը ձևավորող առանցքային տարրերից մեկը: Դուգլաս Ֆրեյզերը և Հերբերտ Մ. Քոուլը նույնպես ընդգծում են գաղութատիրության ազդեցությունը՝ նշելով, որ իշխանության կառուցվածքում տեղի ունեցած կտրուկ փոփոխություններին արվեստում արագ հաջորդել են պատկերագրական արմատական փոփոխությունները<ref name="books.google.com">{{Cite book |last1=Fraser |first1=Douglas |url=https://books.google.com/books?id=sSIxOcgE378C&pg=PA95 |title=African Art and Leadership |last2=Cole |first2=Herbert M. |publisher=University of Wisconsin Press |year=2004 |isbn=978-0-299-05824-1 |page=95 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611043035/https://books.google.com/books?id=sSIxOcgE378C&pg=PA95 |archive-date=2020 թ․ հունիսի 11 |url-status=live}}</ref>: Որպես օրինակ՝ նրանք մատնանշում են Իգբոլենդի արվեստի գործերը, որոնք այլևս չունեն ավանդական արվեստին բնորոշ կենսունակությունն ու մանրակրկիտ վարպետությունը<ref name="books.google.com" />: Արվեստագետ Չիկա Օկեկե-Ագուլուն հատկապես ընդգծում է Բրիտանական կայսրության դերը, որի ռասիստական ենթակառուցվածքը ճնշում էր նոր ձևավորվող ինքնիշխան Աֆրիկային և մոդեռնիստական արվեստը<ref>{{Cite book |last=Okeke-Agulu |first=Chika |url=https://books.google.com/books?id=ojPJBwAAQBAJ&pg=PT63 |title=Postcolonial Modernism: Art and Decolonization in Twentieth-Century Nigeria |publisher=Duke University Press |year=2015 |isbn=978-0-8223-7630-9 |page=63 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611035844/https://books.google.com/books?id=ojPJBwAAQBAJ&pg=PT63 |archive-date=2020 թ․ հունիսի 11 |url-status=live}}</ref>: Այս միտքը լրացնում են ակադեմիկոս Ֆ. Աբիոլա Իրելեն և պրոֆեսոր Սայմոն Գիկանդին՝ նշելով, որ աֆրիկյան գրականության ներկայիս ինքնությունը ձևավորվել է Աֆրիկայի և Եվրոպայի միջև տեղի ունեցած մշակութային տրավմատիկ բախումների արդյունքում<ref>{{Cite book |last1=Gikandi |first1=Simon |title=The Cambridge History of African and Caribbean Literature |year=2000 |isbn=978-1-139-05463-8 |pages=379–397 |chapter=African literature and the colonial factor |doi=10.1017/CHOL9780521832755.021}}</ref>: Սակայն, ինչպես նշում է պատմաբան Մհոզե Չիկովերոն, աֆրիկացիներն օգտագործել են իրենց մշակութային հարուստ ժառանգությունը՝ երաժշտությունը, պարը, հոգևորությունը և կատարողական մյուս արվեստները՝ վերահաստատելու իրենց դերը որպես ակտիվ դերակատարներ և տեղաբնիկ մտավորականներ: Այս կերպ նրանք պայքարել են գաղութային մարգինալացման դեմ և ձգտել են վերափոխել սեփական ճակատագիրը<ref>{{Cite book |last=Chikowero |first=Mhoze |url=https://books.google.com/books?id=o3y9CgAAQBAJ&pg=PA8 |title=African Music, Power, and Being in Colonial Zimbabwe |publisher=Indiana University Press |year=2015 |isbn=978-0253018090 |page=8 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611043301/https://books.google.com/books?id=o3y9CgAAQBAJ&pg=PA8 |archive-date=2020 թ․ հունիսի 11 |url-status=live}}</ref>: Այժմ աֆրիկյան ավանդական մշակույթները վերահայտնաբերելու և վերաարժևորելու փորձեր են արվում։ Այս գործընթացն իրականացվում է մի քանի հիմնական ուղղություններով: Դրանցից առաջինը [[Տաբո Մբեկի]]ի գլխավորած [[Աֆրիկյան վերածնունդ]]ն է, երկրորդը՝ [[Մոլեֆի Կետե Ասանտե|Մոլեֆի Ասանտե]]ի և այլ գիտնականների առաջնորդած [[Աֆրոցենտրիզմ|աֆրոցենտրիզմ]]ի շարժումը: Էական առաջընթաց է գրանցվել նաև ավանդական հոգևորության ոլորտում՝ [[վուդու]]ի և հոգևոր այլ ծեսերի ապաքրեականացման շնորհիվ: 2023 թվականի մարտի դրությամբ [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]-ի [[Համաշխարհային ժառանգություն|Համաշխարհային ժառանգության]] ցանկում ներառված է աֆրիկյան 98 օբյեկտ: Այս օբյեկտներից 54-ը մշակութային հուշարձաններ են, 39-ը՝ բնական, իսկ 5-ը՝ խառը տիպի: [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վտանգված օբյեկտների ցանկ|ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վտանգված օբյեկտների ցանկում]] ընդգրկված է աֆրիկյան 15 հուշարձան<ref>{{Cite web |title=Africa |url=https://whc.unesco.org/en/africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330132125/https://whc.unesco.org/en/africa/ |archive-date=2023 թ․ մարտի 30 |access-date=2023 թ․ մարտի 30 |publisher=UNESCO World Heritage Convention}}</ref>: === Կերպարվեստ === [[Պատկեր:Nok sculpture Louvre 70-1998-11-1.jpg|thumb|upright=.7|[[Նոկ (մշակույթ)|Նոկյան]] արձան, Նիգերիա (մ.թ.ա. 5-րդ դար - մ.թ. 5-րդ դար)<ref>{{Cite book |last1=Fortenberry |first1=Diane |title=The Art Museum |date=2017 |publisher=Phaidon |isbn=978-0-7148-7502-6 |pages=309, 314 |language=en}}</ref>։]] [[Պատկեր:Laas Geel.jpg|thumb|Ժայռապատկերներ [[Սոմալի]]ի [[Լաս Գել]] քարանձավում, մ.թ.ա. 3500-2500 թթ.։]] [[Պատկեր:Benin Bronze (26501223765).jpg|thumb|[[Բենինի բրոնզ]]ից երկու արձան, 18-րդ դար։]] «[[Աֆրիկայի արվեստ|Աֆրիկյան արվեստ]]» հասկացությունը ներառում է ժամանակակից և պատմական գեղանկարչությունը, քանդակագործությունը և [[Վիզուալ մշակույթ|վիզուալ մշակույթ]]ի այլ դրսևորումներ, որոնք ստեղծվել են [[Աֆրիկայի էթնիկ խմբերի ցանկ|բնիկ աֆրիկացիների]] կողմից ու Աֆրիկա մայրցամաքում: Այս սահմանումը կարող է ընդգրկել նաև [[Աֆրիկյան սփյուռք|աֆրիկյան սփյուռք]]ի արվեստը՝ ներառյալ [[Աֆրոամերիկացիներ|աֆրո-ամերիկյան]], [[Կարիբյան ավազան|կարիբյան]] և աֆրիկյան ավանդույթներով ոգեշնչված [[Հարավային Ամերիկա|հարավամերիկյան]] հասարակությունների ստեղծագործությունները: Թեև աֆրիկյան արվեստը բազմազան է, սակայն Աֆրիկա մայրցամաքի վիզուալ մշակույթի ամբողջականության մեջ առկա են միավորող գեղարվեստական թեմաներ<ref>Suzanne Blier: "Africa, Art, and History: An Introduction", ''A History of Art in Africa'', pp. 15–19</ref>: Աֆրիկայում կերպարվեստի կարևորագույն ձևերից են [[խեցեգործություն]]ը, [[մետաղագործություն]]ը, [[քանդակագործություն]]ը, [[Ճարտարապետությունը Աֆրիկայում|ճարտարապետությունը]], [[Տեքստիլ արվեստ|տեքստիլ արվեստ]]ը և թելարվեստը, որոնք բոլորն էլ ներառված են աֆրիկյան արվեստի ուսումնասիրության մեջ: Սակայն «աֆրիկյան արվեստ» տերմինը սովորաբար չի ընդգրկում [[Միջերկրական ծով]]ի ափամերձ [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յի արվեստը։ Պատճառն այն է, որ ավելի քան հազարամյակ այս տարածքների արվեստը՝ իր տեղական յուրահատուկ առանձնահատկություններով հանդերձ, եղել է [[բերբերներ|բերբերական]] կամ [[իսլամական արվեստ]]ի անբաժանելի մասը։ Աֆրիկայում են հայտնաբերվել մարդկության դեկորատիվ ամենավաղ առարկաներից մի քանիսը՝ ներառյալ [[Միջին քարի դար|միջին քարե դար]]ով թվագրվող խեցու ուլունքները և ներկի հետքերը<ref name="Mitchell 2013 p. 375">Mitchell, Peter and Lane, Paul (2013) ''The Oxford Handbook of African Archaeology''. Oxford University Press. p. 375. {{ISBN|0191626147}}</ref><ref name="Henshilwood et al. 2011">{{Cite journal |last1=Henshilwood |first1=Christopher S. |display-authors=etal |year=2011 |title=A 100,000-Year-Old Ochre-Processing Workshop at Blombos Cave, South Africa |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-14_334_6053/page/219 |journal=Science |volume=334 |issue=6053 |pages=219–222 |bibcode=2011Sci...334..219H |doi=10.1126/science.1211535 |pmid=21998386 |s2cid=40455940}}</ref><ref name="McBrearty Brooks 2000">{{Cite journal |last1=McBrearty |first1=Sally |last2=Brooks |first2=Allison |date=2000 |title=The revolution that wasn't: a new interpretation of the origin of modern human behavior |journal=Journal of Human Evolution |volume=39 |issue=5 |pages=453–563 |doi=10.1006/jhev.2000.0435 |pmid=11102266}}</ref>։ Աֆրիկյան արվեստը ներառում է [[նախնադար|նախապատմական]] և [[հին աշխարհ|հին արվեստը]], [[Արևմտյան Աֆրիկա]]յի իսլամական արվեստը, [[Արևելյան Աֆրիկա]]յի [[Քրիստոնեական արվեստ|քրիստոնեական արվեստ]]ը և տարբեր տարածաշրջանների ավանդական [[Արտեֆակտ (հնագիտություն)|արտեֆակտները]]։ [[Եթովպական արվեստ]]ն իր [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|քրիստոնեական երկարատև ավանդույթով]]<ref>{{Cite news |last1=Ross |first1=Emma George |date=2002 թ․ հոկտեմբեր |title=African Christianity in Ethiopia |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/acet/hd_acet.htm |work=The Metropolitan Museum of Art}}</ref> առանձնանում է Աֆրիկայի մեծ մասի արվեստից, որտեղ մինչև 20-րդ դար գերիշխող էին [[Աֆրիկյան ավանդական կրոն|աֆրիկյան ավանդական կրոն]]ը և հյուսիսում՝ [[իսլամ]]ը<ref name="nytimes">{{Cite news |last=Kino |first=Carol |date=2012 թ․ հոկտեմբերի 26 |title=When Artifact 'Became' Art |url=https://www.nytimes.com/2012/10/28/arts/artsspecial/how-african-artifacts-became-art-inspiring-modernists.html?pagewanted=all&_r=0 |access-date=2014 թ․ դեկտեմբերի 12 |newspaper=The New York Times}}</ref>։ Պատմականորեն, [[Քանդակագործությունը Աֆրիկայում|աֆրիկյան շատ քանդակներ]] պատրաստվել են փայտից և բնական այլ նյութերից, որոնցից պահպանվել են միայն վերջին մի քանի դարի նմուշները։ Սակայն որոշ տարածքներում կարելի է գտնել խեցեղենի և մետաղական արձանիկների ավելի հին հազվագյուտ օրինակներ<ref>Breunig, Peter (2014), [https://books.google.com/books?id=BBn1BQAAQBAJ ''Nok: African Sculpture in Archaeological Context''], Frankfurt: Africa Magna Verlag, {{ISBN|978-3-937248-46-2}}.</ref>։ [[Աֆրիկյան դիմակներ|Դիմակները]] և մարդկային ֆիգուրները, որոնք հաճախ խիստ ոճավորված են, կարևոր տեղ են զբաղեցնում շատ ժողովուրդների արվեստում։ Աստվածությունների պատկերները համեմատաբար հազվադեպ են հանդիպում, սակայն դիմակները հատկապես կարևոր դեր են խաղում ծիսական արարողություններում։ Թեև Աֆրիկայում առկա է ոճերի մեծ բազմազանություն, այնուամենայնիվ նկատելի են ընդհանուր որոշակի օրինաչափություններ։ Քանդակագործությունն առավել տարածված է Արևմտյան Աֆրիկայի [[Նիգեր]] և [[Կոնգո (գետ)|Կոնգո գետերի]] ավազաններում բնակվող երկրագործ ժողովուրդների շրջանում<ref name="Honour & Fleming, 557">Honour & Fleming, 557</ref>։ 19-րդ դարի վերջից [[Աֆրիկյան արվեստը արևմտյան հավաքածուներում|արևմտյան հավաքածուներում աֆրիկյան արվեստի]] նմուշների քանակն աճել է, և այսօր դրանց լավագույն օրինակները ցուցադրվում են որպես գաղութացման պատմության մաս։ Արևմտաաֆրիկյան մշակույթներն ունեցել են բրոնզե ձուլվածքների արվեստ։ Հատկանշական են [[Բենինի բրոնզե]] հարթաքանդակները, որոնք զարդարում էին պալատները։ [[Բենինի թագավորություն|Բենինի թագավորության]] [[Բինի]] քաղաքի շրջակայքում 12-14-րդ դարերում ստեղծվել են նաև խիստ [[Ռեալիզմ (արվեստ)|ռեալիստական]] թագավորական գլուխներ՝ պատրաստված տերակոտայից կամ մետաղից։ 1400-1900 թվականներին ստեղծված աքանյան ոսկե կշռաքարերը հատուկ տեղ են զբաղեցնում աֆրիկյան քանդակագործության մեջ։ Դրանցից որոշները ներկայացնում են [[ասացվածք]]ներ՝ ավելացնելով պատմողական տարր, մի բան, որը հազվադեպ է հանդիպում աֆրիկյան քանդակագործության մեջ։ Թագավորական զինանշանները նույնպես ներառում էին քանդակված ոսկե տարրեր<ref>Honour & Fleming, 556–561</ref>։ Արևմտյան Աֆրիկայի շատ արձաններ օգտագործվում են կրոնական ծեսերում և հաճախ պատված են ծիսական զոհաբերությունների համար նախատեսված նյութերով։ [[Մանդե ժողովուրդներ|Մանդե լեզվով խոսող ժողովուրդների]] փայտե քանդակները բնութագրվում են լայն, հարթ մակերեսներով և գլանաձև ձեռքերով ու ոտքերով։ Իսկ [[Կենտրոնական Աֆրիկա]]յի քանդակագործության հիմնական առանձնահատկություններն են դեպի ներս թեքված սրտաձև դեմքերը՝ շրջանների և կետերի նախշերով։ Աֆրիկյան արվեստը զգալի ազդեցություն է ունեցել եվրոպական [[մոդեռնիզմ|մոդեռնիստական]] արվեստի վրա<ref name="African Influences in Modern Art">Murrell, Denise. [http://www.metmuseum.org/toah/hd/aima/hd_aima.htm "African Influences in Modern Art"], ''The Metropolitan Museum of Art'', April 2008. Retrieved on 31 January 2013.</ref>՝ աբստրակտ արվեստի հանդեպ իր հետաքրքրության շնորհիվ։ Հենց եվրոպացի և ամերիկացի արվեստագետների ու արվեստաբանների կողմից աֆրիկյան քանդակագործության այս գնահատականն է հիմք հանդիսացել «աֆրիկյան արվեստ» հասկացության ձևավորման համար<ref>{{Cite journal |last1=Mark |first1=Peter |year=1999 |title=Is There Such a Thing as African Art? |url=https://archive.org/details/sim_record-of-the-art-museum-princeton-university_1999_58_1-2/page/7 |journal=Record of the Art Museum, Princeton University |volume=58 |issue=1/2 |pages=7–15 |doi=10.2307/3774788 |jstor=3774788}}</ref>։ === Ճարտարապետություն === [[Պատկեր:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|upright=1.15|[[Գիզայի բուրգեր|Գիզայի մեծ բուրգերը]] համարվում են բոլոր ժամանակների ճարտարապետական մեծագույն նվաճումներից և [[Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներ]]ից մեկը:]] [[Աֆրիկայի ճարտարապետություն]]ը, ինչպես [[Աֆրիկայի մշակույթ|աֆրիկյան մշակույթի]] այլ ճյուղեր, խիստ բազմազան է։ [[Աֆրիկացիներ]]ը դարերի ընթացքում ձևավորել են իրենց տեղական [[ճարտարապետություն|ճարտարապետական]] ավանդույթները, որոնցից որոշները բնորոշ են ավելի լայն տարածաշրջանների, օրինակ՝ [[Արևմտյան Աֆրիկա]]յի [[Սուդանա-սահելյան ճարտարապետություն|սուդանա-սահելյան ճարտարապետություն]]ը։ Աֆրիկյան ճարտարապետությունում օգտագործվում է շինանյութերի լայն տեսականի՝ ծղոտ, ճյուղեր/փայտ, ցեխ, սաման, տոփանված հող և քար։ Նյութերի նախապատվությունը տարբերվում է ըստ տարածաշրջանի. Հյուսիսային Աֆրիկայում նախընտրում են քար և [[Տոփանված հող|տոփանված հող]], [[Սոմալի (թերակղզի)|Աֆրիկյան եղջյուր]]ում՝ քար և շաղախ, Արևմտյան Աֆրիկայում՝ ցեխ/[[Սաման|սաման]], Կենտրոնական Աֆրիկայում՝ ծղոտ/փայտ և ավելի արագ քայքայվող նյութեր, իսկ Հարավարևելյան և Հարավային Աֆրիկայում՝ քար և ծղոտ/փայտ։ Աֆրիկյան ավանդական ճարտարապետության հետաքրքիր առանձնահատկություններից է [[ֆրակտալ]]ային մասշտաբավորման կիրառումը, երբ կառույցի փոքր մասերը սովորաբար նման են ավելի մեծ մասերին։ Օրինակ՝ շրջանաձև տներից կազմված շրջանաձև գյուղը<ref>{{Cite book |last=Eglash |first=Ron |title=African Fractals Modern Computing and Indigenous Design |publisher=Rutgers University Press |year=1999 |isbn=978-0-8135-2613-3}}</ref>։ Առկա վկայությունների համաձայն՝ որոշ տարածքներում աֆրիկյան ճարտարապետության վրա դարեր շարունակ ազդեցություն են ունեցել արտաքին մշակույթները։ 15-րդ դարի վերջից հատկապես արևմտյան ճարտարապետությունն է ազդել ափամերձ տարածքների վրա, և այժմ այն ոգեշնչման կարևոր աղբյուր է շատ խոշոր շինությունների համար՝ հատկապես մեծ քաղաքներում։ === Կինո === [[Պատկեր:COLLECTIE TROPENMUSEUM Straatgezicht met filmposter Tunis TMnr 20013070.jpg|thumb|upright=1.1|right|«[[Հաղթական Սալահ ալ-Դին]]» եգիպտական ֆիլմի պաստառը [[Թունիս (քաղաք)|Թունիս]] քաղաքում:]] [[Աֆրիկայի կինեմատոգրաֆիա|Աֆրիկյան կինոն]] բազմաշերտ մշակութային երևույթ է, որն ընդգրկում է աֆրիկյան մայրցամաքում ֆիլմերի ստեղծման և ցուցադրման ինչպես [[Կինեմատոգրաֆիայի պատմություն|պատմությունը]], այնպես էլ ներկան։ Այս [[Աուդիովիզուալ մշակույթ|աուդիովիզուալ մշակույթ]]ում ներգրավված են բազմաթիվ արվեստագետներ և մասնագետներ, որոնք սկսել են իրենց գործունեությունը դեռևս 20-րդ դարի սկզբին, երբ կինոժապավենները հիմնական կինեմատոգրաֆիկ տեխնոլոգիան էին։ Չկա մեկ միասնական «աֆրիկական կինո» հասկացություն, քանի որ մայրցամաքում աուդիովիզուալ ավանդույթներ ունեցող երկրների թիվն ավելի քան 50 է։ Թե՛ պատմական, թե՛ մշակութային առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ էական տարբերություններ կան [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յի և [[Ենթասահարա]]յի կինոարվեստի, ինչպես նաև առանձին երկրների կինեմատոգրաֆիայի միջև<ref name="Hayward, Susan 2006. p. 426-442">Hayward, Susan. "Third World Cinemas: African Continent" in ''Cinema Studies: The Key Concepts'' (Third Edition). Routledge, 2006. p. 426-442</ref>։ === Երաժշտություն === Աֆրիկա մայրցամաքի ընդարձակ լինելու պատճառով նրա երաժշտական մշակույթը բազմազան է։ Յուրաքանչյուր [[Աֆրիկայի տարածաշրջանների ցանկ|տարածաշրջան]] և երկիր ունի իր երաժշտական առանձնահատուկ ավանդույթները, որոնք արտահայտվում են ինչպես տարբեր ժանրերում, այնպես էլ գործիքների բազմազանության մեջ։ Աֆրիկյան երաժշտության հարուստ ժանրային համակարգը ներառում է մակվայա, [[Հայլայֆ|հայլայֆ]], [[Մբուբե (ժանր)|մբուբե]], [[Թաունշիփ երաժշտություն|թաունշիփ]], [[ջյուջու]], [[Ֆուջի (երաժշտական ժանր)|ֆուջի]], [[Ջաիվա|ջաիվա]], [[Աֆրոբիթ|աֆրոբիթ]], [[Աֆրոֆյուժն|աֆրոֆյուժն]], [[Մբալաքս|մբալաքս]], [[կոնգոլեզական ռումբա]], [[Սուկուս|սուկուս]], [[Նդոմբոլո|նդոմբոլո]], [[Մակոսսա|մակոսսա]], [[Կիզոմբա|կիզոմբա]], [[Տաարաբ|տաարաբ]] և բազմաթիվ այլ ուղղություններ<ref name=":0">{{Cite web |last=Collins |first=Professor John |year=2002 |title=African Popular Music |url=https://sites.ualberta.ca/~michaelf/African%20Music_Site/AfricanPopularMusicCollins.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028112943/https://sites.ualberta.ca/~michaelf/African%20Music_Site/AfricanPopularMusicCollins.htm |archive-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 28 |access-date=2023 թ․ դեկտեմբերի 13 |website=University of Alberta}}</ref>։ Այս ժանրերից յուրաքանչյուրն ունի իր յուրահատուկ գործիքային կազմը, որը ձևավորվել է տվյալ տարածաշրջանի ավանդույթների հիման վրա։ Աֆրիկյան երաժշտությունն իր հզոր ազդեցությունն է թողել համաշխարհային երաժշտական մշակույթի վրա՝ հատկապես [[Աֆրիկյան սփյուռք|աֆրիկյան սփյուռքի]] միջոցով։ Աֆրիկյան ավանդույթների վրա են հիմնված [[Ամերիկյան երաժշտություն|ամերիկյան երաժշտության]] այնպիսի ժանրեր, ինչպիսիք են [[Դիքսիլենդ ջազ|Դիքսիլենդ ջազը]], [[բլյուզ]]ը և [[ջազ]]ը, ինչպես նաև [[Կարիբյան երաժշտական ժանրերի ցանկ|կարիբյան երաժշտության]] բազմաթիվ ուղղություններ, այդ թվում՝ [[Կալիպսո (երաժշտություն)|կալիպսոն]] և [[Սոկա (երաժշտություն)|սոկան]]։ [[Լատինաամերիկյան երաժշտություն]]ը ևս մեծապես կրել է աֆրիկյան ազդեցությունը։ [[Կումբիա]]ն, [[Սալսա|սալսա]]ն, [[Սոն (երաժշտություն)|սոն կուբանոն]], [[Կուբայական ռումբա|ռումբան]], [[Կոնգա (երաժշտություն)|կոնգան]], [[Բոմբա (Պուերտո Ռիկո)|բոմբան]], [[Սամբա (երաժշտություն)|սամբան]] և [[Զուկ|զուկ]]ը, որոնք ձևավորվել են [[Անդրատլանտյան ստրկավաճառություն|ստրկացված աֆրիկացիների]] երաժշտական ավանդույթների հիման վրա, հետագայում իրենց հերթին ազդեցություն են ունեցել [[Աֆրիկյան ժողովրդական երաժշտություն|աֆրիկյան ժողովրդական երաժշտության]] զարգացման վրա՝ ստեղծելով մշակութային յուրօրինակ երկխոսություն<ref name=":0" /><ref name="Columbia University">{{Cite web |title=Definitions of Styles and Genres: Traditional and Contemporary African Music |url=http://www.colum.edu/cbmr/Resources/style-genre-definitions.html |access-date=2016 թ․ մարտի 3 |work=CBMR |publisher=Columbia University}}</ref><ref>{{Cite web |last=Estrella |first=Espie |title=African music |url=http://musiced.about.com/od/historyofmusic/a/africanmusic.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301164158/http://musiced.about.com/od/historyofmusic/a/africanmusic.htm |archive-date=2014 թ․ մարտի 1 |access-date=2014 թ․ մարտի 1 |work=Music Education |publisher=about.com}}</ref>։ === Պար === [[Աֆրիկյան պար]]ը, որը ներկայացնում է [[Ենթասահարա]]յի պարային բազմազան ոճերը, տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության կարևորագույն մասն է։ Այն անբաժանելի է երաժշտությունից և սերտորեն կապված է տեղական ավանդական [[Ռիթմը Ենթասահարայում|ռիթմերի]] ու [[Ենթասահարայի երաժշտական ավանդույթներ|երաժշտական ավանդույթներ]]ի հետ։ Աֆրիկյան պարարվեստի առանձնահատկություններից են պոլիռիթմիկ տարրերի օգտագործումը և ամբողջ մարմնի ներգրավումը շարժումների մեջ{{sfn|Welsh-Asante|2009|p=28}}։ Պարերը հիմնականում կատարվում են մեծ խմբերով՝ որպես հավաքական գործողություն, որտեղ կարևոր տեղ է հատկացվում պարողների և հանդիսատեսի միջև փոխազդեցությանը{{sfn|Welsh-Asante|2009|p=35}}։ Աֆրիկյան ավանդական հասարակություններում երգն ու պարը ծառայում են բազմաթիվ նպատակների։ Դրանք օգտագործվում են սոցիալական արժեքների փոխանցման և ուսուցման, հատուկ իրադարձությունների ու կյանքի կարևոր փուլերի նշման, [[Բանավոր պատմություն|բանավոր պատմության]] պահպանման և փոխանցման, ինչպես նաև հոգևոր արարողությունների անցկացման համար։ === Սպորտ === [[Պատկեր:World cup african countries best results and hosts (Armenian).png|thumb|Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում Աֆրիկայի՝ տղամարդկանց ֆուտբոլի ազգային հավաքականների լավագույն արդյունքները։]] [[Աֆրիկյան ֆուտբոլային կոնֆեդերացիա|Ֆուտբոլի Աֆրիկայի կոնֆեդերացիա]]ն ներառում է հիսունչորս երկրի ֆուտբոլային հավաքական։ Այս երկրների թվում առանձնանում է Եգիպտոսը, որը ռեկորդային յոթ անգամ նվաճել է Աֆրիկայի գավաթը, որից երեքն անընդմեջ։ Աֆրիկյան երկրները նշանակալի հաջողություններ են գրանցել նաև համաշխարհային առաջնություններում։ Կամերունը, Նիգերիան, Մարոկկոն, Սենեգալը, Գանան և Ալժիրը կարողացել են հասնել [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն|ՖԻՖԱ-ի աշխարհի առաջնությունների]] փլեյ-օֆ։ Հատկանշական է, որ Մարոկկոն 2022 թվականին Կատարում կայացած [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2022|Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում]] դարձավ աֆրիկյան առաջին երկիրը, որը հասավ տղամարդկանց Աշխարհի առաջնության կիսաեզրափակիչ։ Իսկ 2010 թվականին Հարավային Աֆրիկան դարձավ աֆրիկյան առաջին երկիրը, որը հյուրընկալեց [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2010|աշխարհի առաջնությունը]]։ Ակումբային մակարդակում ֆուտբոլային լիգայի աֆրիկյան լավագույն թիմերը մասնակցում են [[Աֆրիկյան ֆուտբոլային կոնֆեդերացիայի Չեմպիոնների լիգա|Աֆրիկյան ֆուտբոլային կոնֆեդերացիայի չեմպիոնների լիգա]]յին, իսկ ավելի ցածր դասակարգում ունեցող ակումբները մրցում են [[Աֆրիկյան ֆուտբոլային կոնֆեդերացիայի գավաթ]]ի համար։ Վերջին տարիներին մայրցամաքում կառուցվել են [[բասկետբոլ]]ային ժամանակակից կառույցներ այնպիսի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են [[Կահիրե]]ն, [[Դակար]]ը, [[Յոհաննեսբուրգ|Յոհաննեսբուրգ]]ը, [[Կիգալի]]ն, [[Լուանդա]]ն և [[Ռադես]]ը<ref>{{Cite news |date=2019 թ․ սեպտեմբերի 2 |title=Getting to know Africa's flashy basketball arenas |url=https://www.fiba.basketball/news/getting-to-know-africas-flashy-basketball-arenas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193242/https://www.fiba.basketball/news/getting-to-know-africas-flashy-basketball-arenas |archive-date=2021 թ․ հունվարի 7 |access-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 10 |publisher=[[FIBA]]}}</ref>։ 2010-ական թվականներից սկսած՝ նկատելիորեն աճել է նաև [[Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիա (NBA)|ԱՄՆ-ի Բասկետբոլի ազգային ասոցիացիայում]] խաղացող աֆրիկացի բասկետբոլիստների թիվը<ref>{{Cite news |last=Nxumalo |first=Lee |date=2020 թ․ դեկտեմբերի 20 |title=Basketball's next frontier is Africa |url=https://www.newframe.com/basketballs-next-frontier-is-africa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116062357/https://www.newframe.com/basketballs-next-frontier-is-africa/ |archive-date=2021 թ․ հունվարի 16 |access-date=2021 թ․ հունվարի 11 |work=New Frame}}</ref>։ [[Կրիկետ]]ը ևս մեծ տարածում ունի աֆրիկյան մի շարք երկրներում: Հարավային Աֆրիկայում և Զիմբաբվեում տարածված է կրիկետի [[Թեստային խաղ (կրիկետ)|թեստային տարբերակը]], իսկ [[Քենիայի կրիկետի ազգային հավաքական|Քենիայում]] հակառակը՝ ոչ թեստային տարբերակը: Ի դեպ Քենիայում [[Նախագահի գավաթ 1997-1998|1997 թվականի հոկտեմբերի 10-ից]] մինչև 2014 թվականի հունվարի 30-ը կրիկետ հիմնականում խաղում էին «մեկօրյա միջազգային» տարբերակով։ 2003 թվականին Քենիան, [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կրիկետի ազգային հավաքական|Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը]] և [[Զիմբաբվեի կրիկետի ազգային հավաքական|Զիմբաբվեն]] համատեղ հյուրընկալեցին [[Կրիկետի աշխարհի գավաթ (2003)|Կրիկետի աշխարհի գավաթ]]ը։ [[Նամիբիայի կրիկետի ազգային հավաքական|Նամիբիան]] ևս մասնակցել է Աշխարհի գավաթին, իսկ [[Մարոկկո]]ն, չնայած 2002 թվականին հյուրընկալել էր [[Մարոկկոյի գավաթ (2002)|Մարոկկոյի գավաթ]]ը, դեռևս չի մասնակցել որևէ խոշոր մրցաշարի։ [[Ռեգբի 15|Ռեգբին]] տարածված է հարավաֆրիկյան մի քանի երկրներում։ Հարավային Աֆրիկան [[Ռեգբիի աշխարհի գավաթ]]ի ամենահաջողակ հավաքականն է. չորս անգամ՝ 1995, 2007, 2019 և 2023 թվականներին նվաճել է մրցաշարի հաղթողի տիտղոսը<ref>{{Cite web |title=RWC 2023 Spotlight: South Africa |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/608463/rwc-2023-spotlight-south-africa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213126/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/608463/rwc-2023-spotlight-south-africa |archive-date=2021 թ․ հունիսի 2 |access-date=2021 թ․ մայիսի 29 |website=Rugby World Cup 2023}}</ref>։ [[Նամիբիա]]ն և [[Զիմբաբվե]]ն նույնպես բազմիցս մասնակցել են Ռեգբիի աշխարհի գավաթին։ [[Ավանդական սպորտաձև|Ավանդական սպորտաձևեր]]ը խստորեն մարգինալացվել են գաղութային շրջանում, և շատերը չեն դիմացել [[Արդիականացման տեսություն|արդիականացման]] ճնշմանը։ Այնուամենայնիվ, ավանդական որոշ սպորտաձևեր, ինչպիսիք են [[Սենեգալյան ըմբշամարտ|սենեգալյան ըմբշամարտ]]ը, [[Դամբե|դամբե]]ն, [[Նգունի մականամարտ|նգունի մականամարտ]]ը և [[Սավիկա|սավիկա]]ն, շարունակում են հայտնի սպորտաձևեր մնալ՝ չնայած պետական ճանաչման կամ աջակցության բացակայությանը<ref>{{Cite book |last=Cora |first=Burnett |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351212755-8/traditional-sports-games-eastern-central-southern-africa-cora-burnett?context=ubx&refId=d1726eed-4b8b-4b16-8b4c-15a204db9be9 |title=Sport in the African World |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-21275-5 |pages=121–145 |chapter=Traditional sports and games in Eastern, Central and Southern Africa |doi=10.4324/9781351212755-8}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Keim |first1=Marion |url=https://books.google.com/books?id=8jsrAwAAQBAJ&dq=traditional+sport+in+africa&pg=PA7 |title=Sport and Development Policy in Africa: Results of a Collaborative Study of Selected Country Cases |last2=Coning |first2=Christo de |date=2014 թ․ մարտի 26 |publisher=AFRICAN SUN MeDIA |isbn=978-1-920689-20-9 |language=en}}</ref>։ == Պետություններ, տարածքներ և տարածաշրջաններ == {{Main|Աֆրիկայի տարածաշրջանների ցանկ|Աֆրիկայի երկրների և կախյալ տարածքների ցանկ}} {{center|{{Աֆրիկայի երկրների քարտեզ}}}} Այս աղյուսակում ներառված երկրները դասակարգված են ըստ [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|Միավորված ազգերի կազմակերպության]] կողմից կիրառվող [[Աֆրիկայի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի աշխարհագրական սխեմա|աշխարհագրական ենթատարածաշրջանների սխեմայի]]։ Իսկ առկա տվյալները ներկայացված են ըստ հղվող հոդվածներում առկա աղբյուրների։ Որտեղ դրանք տարբերվում են, կա նշում։ {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! class="unsortable" style="width:20px" | [[Զինանշան]] ! class="unsortable" style="width:20px" | [[Դրոշ]] ! Երկրների և տարածքների անվանում անվանում{{ն|Մայրցամաքային տարածաշրջանները ներկայացված են ըստ ՄԱԿ-ի կողմից ընդունված կատեգորիզացիայի։}} ! data-sort-type="number" | [[Աշխարհի երկրներն ըստ տարածքի|Տարածք]]<br>(կմ<sup>2</sup>) ! data-sort-type="number" | [[Աշխարհի երկրներն ըստ բնակչության|Բնակչություն]]<ref name="uscen">{{Cite web |date=1999 թ․ նոյեմբերի 28 |title=IDB: Countries Ranked by Population |url=https://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19991128111024/http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl |archive-date=1999 թ․ նոյեմբերի 28}}</ref> ! Տարի ! data-sort-type="number" | [[Աշխարհի երկրներն ըստ բնակչության խտության|Խտություն]]<br>(ամեն կմ<sup>2</sup>) ! Մայրաքաղաք ! [[Լեզու|Անվանում(ներ)ը պաշտոնական լեզվով (լեզուներով)]] ! [[ISO 3166-1 alpha-3|ISO 3166-1]] |- style="background:#eee;" |colspan="10" style="text-align:center;"|'''Հյուսիսային Աֆրիկա''' |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Algeria.svg|20px|link=Ալժիր]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Algeria}} | [[Ալժիր]] |style="text-align:right;"|2,381,740 |style="text-align:right;"|46,731,000 |style="text-align:right;"|2022 |style="text-align:right;"|17.7 | [[Ալժիր (քաղաք)|Ալժիր]] | الجزائر (al-Jazāʾir)/Algérie | DZA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of Arms of the Canary Islands.svg|20px|link=Կանարյան կղզիներ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Canary Islands}} |[[Կանարյան կղզիներ]] (Իսպանիա){{ն|Իսպանական [[Կանարյան կղզիներ]]ը, որոնց թվում [[Լաս Պալմաս դե Գրան Կանարիա]]ն և [[Սանտա Կրուս դե Տեներիֆե (քաղաք)|Սանտա Կրուս դե Տեներիֆեն]] համարվում են վարչական կենտրոններ, հաճախ դիտարկվում են որպես Հյուսիսային Աֆրիկայի մաս, քանի որ բավականին մոտ են գտնվում [[Մարոկկո]]յին և [[Արևմտյան Սահարա]]յին։ Բնակչության թիվն ու տարածքը ներկայացված են ըստ 2001 թվականի տվյալների։}} |style="text-align:right;"|7,492 |style="text-align:right;"|2,154,905 |style="text-align:right;"|2017 |style="text-align:right;"|226 |[[Լաս Պալմաս դե Գրան Կանարիա]],<br>[[Սանտա Կրուս դե Տեներիֆե (քաղաք)|Սանտա Կրուս դե Տեներիֆե]] | Canarias | IC |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Italy.svg|20px|link=Իտալիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Italy}} | style="text-align:left" | [[Պելագյան կղզիներ]] (Իտալիա) |style="text-align:right;"| 25.5 |style="text-align:right;"| 6,556 |style="text-align:right;"| 2019 |style="text-align:right;"| 247 | style="text-align:left" | [[Լամպեդուզա]] | Pelagie/Isole Pelagie/Ìsuli Pilaggî | ITA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of Arms of Ceuta.svg|20px|link=Սեուտա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Ceuta}} |[[Սեուտա]] (Իսպանիա){{ն|Իսպանական [[Սեուտա]] [[էքսկլավ]]ը ցամաքային կողմից ամբողջությամբ շրջապատված է [[Մարոկկո]]յի տարածքով։ Բնակչության թիվն ու տարածքը ներկայացված են ըստ 2001 թվականի տվյալների։}} |style="text-align:right;"|20 |style="text-align:right;"|85,107 |style="text-align:right;"|2017 |style="text-align:right;"|3,575 |— | Ceuta/Sebta/سَبْتَة (Sabtah) | EA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Egypt (Official).svg|20px|link=Եգիպտոս]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Egypt}} |[[Եգիպտոս]]{{ն|Ընդունված է համարել, որ [[Եգիպտոս]]ը միջաշխարհամասային պետություն է Հյուսիսային Աֆրիկայում և Արևմտյան Ասիայում։ Ներկայացված տարածքն ու բնակչությունը վերաբերում են միայն Եգիպտոսի աֆրիկյան հատվածին, որն ընկած է [[Սուեզի ջրանցք]]ից դեպի արևմուտք։}} |style="text-align:right;"|1,001,450 |style="text-align:right;"|82,868,000 |style="text-align:right;"|2012 |style="text-align:right;"|83 |[[Կահիրե]] | مِصر (Miṣr) | EGY |- | style="text-align:center" | [[File:Seal of the Government of National Unity (Libya).svg|20px|link=Լիբիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Libya}} |[[Լիբիա]] |style="text-align:right;"|1,759,540 |style="text-align:right;"|6,310,434 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|4 |[[Տրիպոլի]] | ليبيا (Lībiyā) | LBY |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Madeira.png|20px|link=Մադեյրա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Madeira}} |[[Մադեյրա]] (Պորտուգալիա){{ն|Պորտուգալական Մադեյրա կղզեխումբը հաճախ դիտարկվում է որպես Հյուսիսային Աֆրիկայի մաս։ Պատճառն այն է, որ կղզեխումբը բավականին մոտ է Մարոկկոյին։ Բնակչության թիվն ու տարածքը ներկայացված են ըստ 2001 թվականի տվյալների։}} |style="text-align:right;"|797 |style="text-align:right;"|245,000 |style="text-align:right;"|2001 |style="text-align:right;"|307 |[[Ֆունշալ]] | Madeira | PRT-30 |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of Arms of Melilla.svg|20px|link=Մելիլյա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Melilla}} |[[Մելիլյա]] (Իսպանիա){{ն|Իսպանական [[Մելիլյա]] [[էքսկլավ]]ն ամբողջությամբ գտնվում է Հյուսիսային Աֆրիկայում և ցամաքից շրջապատված է Մարոկկոյով։ Բնակչության թիվն ու տարածքը ներկայացված են ըստ 2001 թվականի տվյալների։}} |style="text-align:right;"|12 |style="text-align:right;"|85,116 |style="text-align:right;"|2017 |style="text-align:right;"|5,534 |— | Melilla/Mlilt/مليلية | EA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Morocco.svg|20px|link=Մարոկկո]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Morocco}} |[[Մարոկկո]] |style="text-align:right;"|446,550 |style="text-align:right;"|35,740,000 |style="text-align:right;"|2017 |style="text-align:right;"|78 |[[Ռաբաթ]] | المغرب (al-maḡrib)/ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ (lmeɣrib)/Maroc | MAR |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Sudan.svg|20px|link=Սուդան]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Sudan}} |[[Սուդան]] |style="text-align:right;"|1,861,484 |style="text-align:right;"|30,894,000 |style="text-align:right;"|2008 |style="text-align:right;"|17 |[[Խարթում]] | Sudan/السودان (as-Sūdān) | SDN |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Tunisia.svg|20px|link=Թունիս]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Tunisia}} |[[Թունիս]] |style="text-align:right;"|163,610 |style="text-align:right;"|10,486,339 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|64 |[[Թունիս (քաղաք)|Թունիս]] | تونس (Tūnis)/Tunest/Tunisie | TUN |- | style="text-align:center" | [[File:Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|20px|link=Արևմտյան Սահարա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Western Sahara}} | [[Արևմտյան Սահարա]]{{ն|name="Sahrawi Arab Democratic Republic"|[[Արևմտյան Սահարա]]յի տարածքը կռվախնձոր է [[Մարոկկո]]յի և ինքնահռչակ [[Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետություն|Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետության]] միջև։ Վերջինիս որպես ինքնիշխան պետության անկախությունը ճանաչել է [[Աֆրիկյան միություն]]ը։ Մարոկկոն պնդում է, որ վիճահարույց այս տարածքը գտնվում է իր [[Մարոկկոյի հարավային պրովինցիաներ|Հարավային պրովինցիաների]] կազմում։ Մարոկկոն վերահսկում է տարածքի 4/5-ը, մինչդեռ ՍԱԴՀ-ի վերահսկողության տակ է տարածքի միայն 1/5-ը։ Միջազգային հանրությունը չի ճանաչում Մարոկկոյի կողմից Արևմտյան Սահարայի տարածքի անեքսիան։}} |style="text-align:right;"|266,000 |style="text-align:right;"|405,210 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|2 |[[Էլ Այուն]] | الصحراء الغربية (aṣ-Ṣaḥrā' al-Gharbiyyah)/Taneẓroft Tutrimt/Sáhara Occidental | ESH |- style="background:#eee;" |colspan="10" style="text-align:center;"|'''Արևելյան Աֆրիկա''' |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Burundi.svg|20px|link=Բուրունդի]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Burundi}} | [[Բուրունդի]] |style="text-align:right;"|27,830 |style="text-align:right;"|8,988,091 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|323 |[[Գիտեգա]] | Uburundi/Burundi/Burundi | BDI |- | style="text-align:center" | [[File:Seal of the Comoros.svg|20px|link=Կոմորյան կղզիներ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Comoros}} | [[Կոմորյան կղզիներ]] |style="text-align:right;"|2,170 |style="text-align:right;"|752,438 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|347 |[[Մորոնի]] | Komori/Comores/جزر القمر (Juzur al-Qumur) | COM |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Djibouti.svg|20px|link=Ջիբութի]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Djibouti}} | [[Ջիբութի]] |style="text-align:right;"|23,000 |style="text-align:right;"|828,324 |style="text-align:right;"|2015 |style="text-align:right;"|22 | [[Ջիբութի (քաղաք)|Ջիբութի]] | Yibuuti/جيبوتي (Jībūtī)/Djibouti/Jabuuti | DJI |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Eritrea (or argent azur).svg|20px|link=Էրիթրեա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Eritrea}} | [[Էրիթրեա]] |style="text-align:right;"|121,320 |style="text-align:right;"|5,647,168 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|47 |[[Ասմարա]] | Eritrea | ERI |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Ethiopia.svg|20px|link=Եթովպիա]] | style=text-align:center" | {{flagicon|Ethiopia}} | [[Եթովպիա]] |style="text-align:right;"|1,127,127 |style="text-align:right;"|84,320,987 |style="text-align:right;"|2012 |style="text-align:right;"|75 |[[Ադիս Աբեբա]] | ኢትዮጵያ (Ītyōṗṗyā)/Itiyoophiyaa/ኢትዮጵያ/Itoophiyaa/Itoobiya/ኢትዮጵያ | ETH |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:BlasonTAAF.svg|25px]] | style="text-align:center" | {{flagicon|French Southern and Antarctic Lands}} | [[Ֆրանսիայի հարավային և անտարկտիկական տարածքներ]] (Ֆրանսիա) |style="text-align:right;"|439,781 |style="text-align:right;"|100 |style="text-align:right;"|2019 |style="text-align:right;"|— |[[Սեն Պիեռ]] | Terres australes et antarctiques françaises | FRA-TF |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Kenya (Official).svg|20px|link=Քենիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Kenya}} | [[Քենիա]] |style="text-align:right;"|582,650 |style="text-align:right;"|39,002,772 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|66 |[[Նայրոբի]] | Kenya | KEN |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Seal of Madagascar.svg|20px|link=Մադագասկար]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Madagascar}} | [[Մադագասկար]] |style="text-align:right;"|587,040 |style="text-align:right;"|20,653,556 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|35 |[[Անտանանարիվու]] | Madagasikara/Madagascar | MDG |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Malawi.svg|20px|link=Մալավի]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Malawi}} |[[Մալավի]] |style="text-align:right;"|118,480 |style="text-align:right;"|14,268,711 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|120 |[[Լիլոնգվե]] | Malaŵi/Malaŵi | MWI |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Mauritius (Original version).svg|20px|link=Մավրիկիոս]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Mauritius}} |[[Մավրիկիոս]] |style="text-align:right;"|2,040 |style="text-align:right;"|1,284,264 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|630 | [[Պորտ Լուի]] | Mauritius/Maurice/Moris | MUS |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of Arms of Mayotte.svg|20px|link=Մայոտ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Mayotte}} |[[Մայոտ]] (Ֆրանսիա) |style="text-align:right;"|374 |style="text-align:right;"|223,765 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|490 | [[Մամուձու]] | Mayotte/Maore/Maiôty | MYT |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Mozambique.svg|20px|link=Մոզամբիկ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Mozambique}} |[[Մոզամբիկ]] |style="text-align:right;"|801,590 |style="text-align:right;"|21,669,278 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|27 |[[Մապուտու]] | Moçambique/Mozambiki/Msumbiji/Muzambhiki | MOZ |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Armoiries Réunion.svg|20px|link=Ռեյունյոն]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Réunion}} | [[Ռեյունյոն]] (Ֆրանսիա) |style="text-align:right;"|2,512 |style="text-align:right;"|743,981 |style="text-align:right;"|2002 |style="text-align:right;"|296 |[[Սեն Դենի (Ռեյունյոն)|Սեն Դենի]] | La Réunion | FRA-RE |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Rwanda.svg|20px|link=Ռուանդա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Rwanda}} | [[Ռուանդա]] |style="text-align:right;"|26,338 |style="text-align:right;"|10,473,282 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|398 |[[Կիգալի]] | Rwanda | RWA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Seychelles.svg|20px|link=Սեյշելյան կղզիներ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Seychelles}} |[[Սեյշելյան կղզիներ]] |style="text-align:right;"|455 |style="text-align:right;"|87,476 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|192 |[[Վիկտորիա (Սեյշելյան կղզիներ)|Վիկտորիա]] | Seychelles/Sesel | SYC |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Somalia.svg|20px|link=Սոմալի]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Somalia}} |[[Սոմալի]] |style="text-align:right;"|637,657 |style="text-align:right;"|9,832,017 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|15 |[[Մոգադիշո]] | 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘𐒕𐒖 (Soomaaliya) /الصومال (aṣ-Ṣūmāl) | SOM |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Somaliland.svg|20px|link=Սոմալիլենդ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Somaliland}} |[[Սոմալիլենդ]] |style="text-align:right;"|176,120 |style="text-align:right;"|5,708,180 |style="text-align:right;"|2021 |style="text-align:right;"|25 |[[Հարգեյսա]] | Soomaaliland/صوماليلاند (Ṣūmālīlānd) | |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of South Sudan.svg|20px|link=Հարավային Սուդան]] | style="text-align:center" | {{flagicon|South Sudan}} |[[Հարավային Սուդան]] |style="text-align:right;"|619,745 |style="text-align:right;"|8,260,490 |style="text-align:right;"|2008 |style="text-align:right;"|13 |[[Ջուբա]] | South Sudan | SSD |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Tanzania.svg|20px|link=Տանզանիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Tanzania}} |[[Տանզանիա]] |style="text-align:right;"|945,087 |style="text-align:right;"|44,929,002 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|43 |[[Դոդոմա]] | Tanzania/Tanzania | TZA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Uganda.svg|20px|link=Ուգանդա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Uganda}} |[[Ուգանդա]] |style="text-align:right;"|236,040 |style="text-align:right;"|32,369,558 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|137 |[[Կամպալա]] | Uganda/Yuganda | UGA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Zambia.svg|20px|link=Զամբիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Zambia}} |[[Զամբիա]] |style="text-align:right;"|752,614 |style="text-align:right;"|11,862,740 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|16 |[[Լուսակա]] | Zambia | ZMB |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Zimbabwe.svg|20px|link=Զիմբաբվե]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Zimbabwe}} |[[Զիմբաբվե]] |style="text-align:right;"|390,580 |style="text-align:right;"|11,392,629 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|29 |[[Հարարե]] | Zimbabwe | ZWE |- |colspan="10" style="background:#eee; text-align:center;"|'''Կենտրոնական Աֆրիկա''' |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Emblem of Angola.svg|20px|link=Անգոլա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Angola}} |[[Անգոլա]] |style="text-align:right;"|1,246,700 |style="text-align:right;"|12,799,293 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|10 |[[Լուանդա]] | Angola | AGO |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Cameroon.svg|20px|link=Կամերուն]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Cameroon}} |[[Կամերուն]] |style="text-align:right;"|475,440 |style="text-align:right;"|18,879,301 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|40 |[[Յաունդե]] | Cameroun/Kamerun | CMR |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of the Central African Republic.svg|20px|link=Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Central African Republic}} |[[Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն]] |style="text-align:right;"|622,984 |style="text-align:right;"|4,511,488 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|7 |[[Բանգի]] | Ködörösêse tî Bêafrîka/République centrafricaine | CAF |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Chad.svg|20px|link=Չադ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Chad}} |[[Չադ]] |style="text-align:right;"|1,284,000 |style="text-align:right;"|10,329,208 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|8 |[[Նջամենա]] | تشاد (Tšād)/Tchad | TCD |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of the Republic of the Congo.svg|20px|link=Կոնգոյի Հանրապետություն]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Republic of the Congo}} |[[Կոնգոյի Հանրապետություն]] |style="text-align:right;"|342,000 |style="text-align:right;"|4,012,809 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|12 |[[Բրազավիլ]] | Congo/Kôngo/Kongó | COG |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (black spear).svg|20px|link=Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն]] |style="text-align:right;"|2,345,410 |style="text-align:right;"|69,575,000 |style="text-align:right;"|2012 |style="text-align:right;"|30 |[[Կինշասա]] | République démocratique du Congo | COD |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg|20px|link=Հասարակածային Գվինեա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Equatorial Guinea}} |[[Հասարակածային Գվինեա]] |style="text-align:right;"|28,051 |style="text-align:right;"|633,441 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|23 |[[Մալաբո]] | Guinea Ecuatorial/Guinée Équatoriale/Guiné Equatorial | GNQ |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Gabon.svg|20px|link=Գաբոն]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Gabon}} |[[Գաբոն]] |style="text-align:right;"|267,667 |style="text-align:right;"|1,514,993 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|6 |[[Լիբրևիլ]] | Gabon | GAB |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Insigne Insularum Sancti Thomae et Principis.png|25px]] | style="text-align:center" | {{flagicon|São Tomé and Príncipe}} | [[Սան Տոմե և Պրինսիպի]] |style="text-align:right;"|1,001 |style="text-align:right;"|212,679 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|212 | [[Սան Տոմե (քաղաք)|Սան Տոմե]] | São Tomé e Príncipe | STP |- style="background:#eee;" |colspan="10" style="text-align:center;"|'''Հարավային Աֆրիկա''' |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Botswana.svg|20px|link=Բոտսվանա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Botswana}} |[[Բոտսվանա]] |style="text-align:right;"|600,370 |style="text-align:right;"|1,990,876 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|3 |[[Գաբորոնե]] | Botswana/Botswana | BWA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Eswatini.svg|20px|link=Էսվատինի]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Eswatini}} |[[Էսվատինի]] |style="text-align:right;"|17,363 |style="text-align:right;"|1,123,913 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|65 |[[Մբաբանե]] | eSwatini/Eswatini | SWZ |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Lesotho.svg|20px|link=Լեսոթո]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Lesotho}} |[[Լեսոթո]] |style="text-align:right;"|30,355 |style="text-align:right;"|2,130,819 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|70 |[[Մասերու]] | Lesotho/Lesotho | LSO |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Namibia.svg|20px|link=Նամիբիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Namibia}} | [[Նամիբիա]] |style="text-align:right;"|825,418 |style="text-align:right;"|2,108,665 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|3 |[[Վինդհուկ]] | Namibia | NAM |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of South Africa (heraldic).svg|20px|link=Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]] | style="text-align:center" | {{flagicon|South Africa}} |[[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]] |style="text-align:right;"|1,219,912 |style="text-align:right;"|51,770,560 |style="text-align:right;"|2011 |style="text-align:right;"|42 |[[Բլումֆոնտեյն]], [[Քեյփթաուն]], [[Պրետորիա]]{{ն|[[Բլումֆոնտեյն]]ը Հարավաֆրիկյան Հանրապետության դատական մայրաքաղաքն է, [[Քեյփթաուն]]ում է գտնվում օրենսդիր մարմինը, իսկ [[Պրետորիա]]յում՝ երկրի կառավարությունը։}} | yaseNingizimu Afrika/yoMzantsi-Afrika/Suid-Afrika/Afrika-Borwa/Aforika Borwa/Afrika Borwa/Afrika Dzonga/yeNingizimu Afrika/Afurika Tshipembe/yeSewula Afrika | ZAF |- style="background:#eee;" |colspan="10" style="text-align:center;"|'''Արևմտյան Աֆրիկա''' |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Benin.svg|20px|link=Բենին]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Benin}} | [[Բենին]] |style="text-align:right;"|112,620 |style="text-align:right;"|8,791,832 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|78 |[[Պորտո Նովո]] | Bénin | BEN |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg|20px|link=Բուրկինա Ֆասո]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Burkina Faso}} | [[Բուրկինա Ֆասո]] |style="text-align:right;"|274,200 |style="text-align:right;"|15,746,232 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|57 |[[Ուագադուգու]] | Burkina Faso | BFA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Cape Verde.svg|20px|link=Կաբո Վերդե]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Cape Verde}} | [[Կաբո Վերդե]] |style="text-align:right;"|4,033 |style="text-align:right;"|429,474 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|107 |[[Պրայա]] | Cabo Verde/Kabu Verdi | CPV |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of The Gambia.svg|20px|link=Գամբիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|The Gambia}} | [[Գամբիա]] |style="text-align:right;"|11,300 |style="text-align:right;"|1,782,893 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|158 |[[Բանջուլ]] | The Gambia | GMB |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Ghana.svg|20px|link=Գանա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Ghana}} | [[Գանա]] |style="text-align:right;"|239,460 |style="text-align:right;"|23,832,495 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|100 |[[Աքրա]] | Ghana | GHA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of Arms of Guinea.svg|20px|link=Գվինեա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Guinea}} | [[Գվինեա]] |style="text-align:right;"|245,857 |style="text-align:right;"|10,057,975 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|41 |[[Կոնակրի]] | Guinée | GIN |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Guinea-Bissau (variant).svg|20px|link=Գվինեա-Բիսաու]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Guinea-Bissau}} | [[Գվինեա-Բիսաու]] |style="text-align:right;"|36,120 |style="text-align:right;"|1,533,964 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|43 |[[Բիսաու]] | Guiné-Bissau | GNB |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of Arms of the Ivory Coast.svg|20px|link=Կոտ դ’Իվուար]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Ivory Coast}} |[[Կոտ դ’Իվուար]] |style="text-align:right;"|322,460 |style="text-align:right;"|20,617,068 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|64 |[[Աբիջան]],{{ն|[[Յամուսուկրո]]ն [[Կոտ դ’Իվուար]]ի պաշտոնական մայրաքաղաքն է, բայց [[Աբիջան]]ում է գտնվում նախագահի նստավայրը։}} [[Յամուսուկրո]] | Côte d'Ivoire | CIV |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Liberia.svg|20px|link=Լիբերիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Liberia}} |[[Լիբերիա]] |style="text-align:right;"|111,370 |style="text-align:right;"|3,441,790 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|31 |[[Մոնրովիա]] | Liberia | LBR |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Mali.svg|20px|link=Մալի]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Mali}} |[[Մալի]] |style="text-align:right;"|1,240,000 |style="text-align:right;"|12,666,987 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|10 |[[Բամակո]] | Mali/Maali/مالي (Mālī)/𞤃𞤢𞥄𞤤𞤭 (Maali)/ߡߊߟߌ (Mali) | MLI |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:National Seal of Mauritania.svg|20px|link=Մավրիտանիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Mauritania}} |[[Մավրիտանիա]] |style="text-align:right;"|1,030,700 |style="text-align:right;"|3,129,486 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|3 |[[Նուակշոտ]] | موريتانيا (Mūrītānyā) | MRT |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Niger.svg|20px|link=Նիգեր]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Niger}} |[[Նիգեր]] |style="text-align:right;"|1,267,000 |style="text-align:right;"|15,306,252 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|12 |[[Նիամեյ]] | Niger | NER |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Nigeria.svg|20px|link=Նիգերիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Nigeria}} |[[Նիգերիա]] |style="text-align:right;"|923,768 |style="text-align:right;"|166,629,000 |style="text-align:right;"|2012 |style="text-align:right;"|180 |[[Աբուջա]] | Nigeria | NGA |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of the United Kingdom (2022, both variants).svg|20px|link=Մեծ Բրիտանիա]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} |[[Սուրբ Հեղինեի կղզի, Համբարձման կղզի և Տրիստան դա Կունյա]] (Միացյալ Թագավորություն) |style="text-align:right;"|420 |style="text-align:right;"|7,728 |style="text-align:right;"|2012 |style="text-align:right;"|13 |[[Ջեյմսթաուն]] | Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha | SHN |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Senegal.svg|20px|link=Սենեգալ]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Senegal}} |[[Սենեգալ]] |style="text-align:right;"|196,190 |style="text-align:right;"|13,711,597 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|70 |[[Դակար]] | Sénégal | SEN |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Coat of arms of Sierra Leone.svg|20px|link=Սիերա Լեոնե]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Sierra Leone}} |[[Սիերա Լեոնե]] |style="text-align:right;"|71,740 |style="text-align:right;"|6,440,053 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|90 |[[Ֆրիթաուն]] | Sierra Leone | SLE |- | style="text-align:center" | [[պատկեր:Armoiries du Togo.svg|20px|link=Տոգո]] | style="text-align:center" | {{flagicon|Togo}} |[[Տոգո]] |style="text-align:right;"|56,785 |style="text-align:right;"|6,019,877 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|106 |[[Լոմե]] | Togo | TGO |- style="font-weight:bold; background:#eee;" | colspan="3" | Ընդհանուր |style="text-align:right;"|30,368,609 |style="text-align:right;"|1,001,320,281 |style="text-align:right;"|2009 |style="text-align:right;"|33 ! colspan="3"| |} {{-}} == Նշումներ == {{Նցանկ}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * {{Cite journal |last=Brantlinger |first=Patrick |date=1985 |title=Victorians and Africans: The Genealogy of the Myth of the Dark Continent |url=http://www.uwf.edu/dearle/imperialadventure/imperial%20adventure/documents/brantlinger%20victorians%20and%20africans.pdf |journal=Critical Inquiry |volume=12 |issue=1 |pages=166–203 |doi=10.1086/448326 |jstor=1343467 |s2cid=161311164}} * {{Cite book |last1=Collins |first1=Robert O. |url=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll |title=A History of Sub-Saharan Africa |last2=Burns |first2=James M. |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |isbn=978-0-521-68708-9 |location=New York}} * {{Cite book |last=Malone |first=Jacqui |url=https://archive.org/details/steppinonbluesvi00malo |title=Steppin' on the Blues: the Visible Rhythms of African American Dance |date=1996 |publisher=University of Illinois Press |oclc=891842452}} * {{Cite book |last1=Robinson |first1=Ronald |url=https://archive.org/details/africavictorians0000robi |title=Africa and the Victorians: The official mind of imperialism |last2=Gallagher |first2=John |last3=Denny |first3=Alice |date=1961 |publisher=Macmillan |isbn=9780333310069 |edition=2 |ol=17989466M}} * {{Cite book |last1=Shillington |first1=Kevin |url=https://archive.org/details/historyofafrica0002shil |title=History of Africa |date=2005 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-333-59957-0}} * {{Cite book |last1=Southall |first1=Roger |title=A New Scramble For Africa?: Imperialism, Investment and Development |last2=Melber |first2=Henning |date=2009 |publisher=University of KwaZulu-Natal Press}} * {{Cite book |last=Welsh-Asante |first=Kariamu |url=https://books.google.com/books?id=WrbrTfSO3fwC |title=African Dance |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2427-8 |language=en}} == Գրականություն == * {{Cite book |last=Asante |first=Molefi |url=https://archive.org/details/historyofafricaq0000asan_v6f8 |title=The History of Africa |date=2007 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-77139-9 |location=US}} * {{Cite book |last=Clark |first=J. Desmond |title=The Prehistory of Africa |date=1970 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-0-500-02069-2 |location=London, England}} * {{Cite book |last=Crowder |first=Michael |url=https://archive.org/details/storyofnigeria0000crow_x6k2 |title=The Story of Nigeria |date=1978 |publisher=Faber |isbn=978-0-571-04947-9 |location=London, England}} * {{Cite book |last=Davidson |first=Basil |title=The African Past: Chronicles from Antiquity to Modern Times |date=1966 |publisher=Penguin |location=Harmondsworth |oclc=2016817}} * {{Cite book |last1=Gordon |first1=April A. |url=https://archive.org/details/understandingcon0000unse_h5y4 |title=Understanding Contemporary Africa |last2=Gordon |first2=Donald L. |date=1996 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=978-1-55587-547-3 |location=Boulder, Colorado}} * {{Cite book |last=Khapoya |first=Vincent B. |url=https://archive.org/details/africanexperienc00khap |title=The African experience: an introduction |date=1998 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-745852-3 |location=Upper Saddle River, New Jersey}} * Moore, Clark D., and Ann Dunbar (1968). ''Africa Yesterday and Today'', in series, ''The George School Readings on Developing Lands''. New York: Praeger Publishers. * Naipaul, V.S. ''The Masque of Africa: Glimpses of African Belief''. Picador, 2010. {{ISBN|978-0-330-47205-0}} * {{Cite journal |last1=Wade |first1=Lizzie |year=2015 |title=Drones and satellites spot lost civilizations in unlikely places |journal=Science |doi=10.1126/science.aaa7864}} == Արտաքին հղումներ == * {{Britannica|7924}} * [http://www.aluka.org/ Ալուկա թվային գրադարանի գիտական ռեսուրսները Աֆրիկայի վերաբերյալ] * [https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/index_section10.shtml Աֆրիկայի պատմությունը], BBC World Service * {{Cite EB1911|wstitle= Africa |volume= 1 |pages=320–358 |short= 1}} {{Աշխարհի մայրցամաքներ}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} [[Կատեգորիա:Աֆրիկա]] [[Կատեգորիա:Մայրցամաքներ]] qs4wvf5boani0m94oftav6jhwtj9kwx 0 11535 10953632 10940277 2026-10-22T08:03:38Z ~2026-56390-41 178520 /* */ 10953632 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ֆրիտյոֆ Նանսեն կամ Տուզիկ լակոտ''' ({{lang-no|Fridtjof Nansen}}, {{ԱԾ}}), նորվեգացի բևեռախույզ, գիտնական, դիվանագետ և ականավոր հումանիստ,կապիկ,շունիկ և հաֆո։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը ծնվել է [[Օսլո|Քրիստիանայում]] [[1861]] թվականին փաստաբանի ընտանիքում։ Երիտասարդ տարիքում եղել է չմշկորդ, զբաղվել է լողով, դահուկավազքով և նկարչությամբ։ Արդեն 20 տարեկանում նա մասնակցել է չորս ամիս տևողությամբ ճանապարհորդություն ողջ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսով։ [[1888]] թվականին նա գլխավորել է այն թիմը, որն առաջին անգամ ամբողջությամբ հատել է [[Գրենլանդիա]]ն։ Նանսենը միջազգային ճանաչում է ստացել, երբ հասել է ռեկորդային հյուսիսային լայնության՝ 86°14′, [[Նորվեգական բևեռային արշավախումբ (1893-1896)|Հյուսիսային բևեռում արշավի]] ժամանակ (1893-1896)։ Նանսենը ուսումնասիրել է [[կենդանաբանություն]] [[Օսլոյի համալսարան|Քրիստիանայի համալսարանում]], ավելի ուշ աշխատել է [[Բերգենի թանգարան]]ում, որտեղ հետազոտել է ջրային օրգանիզմների կենտրոնական նյարդային համակարգը։ Այդ հետազոտություններից հետո նա արժանացել է գիտությունների թեկնածու կոչմանը։ [[1896]] թվականից հետո Նանսենը իր հետաքրքրությունը փոխեց օվկիանոսագիտությամբ։ Այս գիտության մեջ նա կատարել է մեծ քանակությամբ հետազոտություններ, գլխավորը հյուսիսային Ատլանտիկայում։ Նրա նեդրումը շատ մեծ է նաև օվկիանոսագիտության սարքավորումների մեջ։ Որպես իր ազգի առաջնորդ՝ [[1905]] թվականին բարձրաձայնեց [[Շվեդիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորություն|Շվեդիայի հետ միացությունը]] խզելու հարցը։ Նանսենը [[Հակոն VII|Դանիայի Քարլ Արքայազնին]] խնդրել է դառնալ նոր ազատագրված [[Նորվեգիա]]յի արքա։ [[1906]]-[[1908]] թվականներին նա եղել է Նորվեգիայի ներկայացուցիչը Լոնդոնում, որտեղ նա օգնեց կնքել պայմանագիր, որով Նորվեգիան պաշտոնապես դարձավ անկախ պետություն։ 1921 թվականին [[Ազգերի լիգա]]յում փախստականների հարցով գլխավոր լիազորի պաշտոնը ստանձնելուց հետո Նանսենը կյանքի վերջին տասնամյակը նվիրում է [[Ազգերի լիգա]]յին։ 1922 թվականին [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ իր մեծ օգնությունների համար պարգևատրվում է [[Խաղաղության Նոբելյան մրցանակ]]ով։ Այդ օգնությունների թվում են նաև «[[Նանսենյան անձնագիր]]ը» քաղաքացիություն չունեցող անձանց համար։ Փաստաթուղթը գործում էր ավելի քան 50 երկրներում։ Պաշտպանել է հայ ժողովրդի ոտնահարված իրավունքները, հայ գաղթականներին հատկացրել է [[Նանսենյան անձնագիր|Նանսենյան անձնագրեր]]։ Նա մինչև իր մահը զբաղվել է փախստականների հարցով, որից հետո Լիգան ստեղծել է [[Նանսենի միջազգային ակադեմիան]] Լիլլեհամերում և շարունակել է Նանսենի գործունեությունը։ [[1938]] թվականին կազմակերպությունը պարգևատրվել է Նոբելյան մրցանակով։ == Ծագում և ընտանիք == [[Պատկեր:Hans nansen.jpg|thumb|left|Հանս Նանսեն՝ նախահայր]] Նանսենի ընտանիքը արմատներով [[Դանիա]]յից է։ Նրա նախահայրը եղել է առևտրական՝ Հանս Նանսենը (1598-1667), ով տասնվեց տարեկանում առաջին անգամ նավարկել է [[Սպիտակ ծով]]ով, իսկ քսանմեկ տարեկանում ցար [[Միխայիլ Ռոմանով]]ի հրավերով ուսումնասիրել է Արխանգելսկի ափը{{sfn|Будур|2011|էջեր=11}}։ 1621-1636 թվականներին իսլանդացիների հետ ամեն տարի ճամփորդել է դեպի հյուսիս։ Հետագայում ապրել է [[Կոպենհագեն]]ում և ռուսերեն լավ տիրապետելով՝ եղել է Քրիստիան IV-ի թարգմանիչը։ 1633 թվականին հրապարակել է «Տիեզերագիտություն» հոդվածը, որտեղ եղել են քաղվածքներ իր ճամփորդություններից{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=1-5}}։ 1654 թվականին նշանակվել է Կոպենհագենի [[քաղաքապետ]], իսկ [[1658]] թվականին մասնակցել է Շվեդիայի դեմ պատերազմին{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=6-7}}։ Նա հասել է մինչև գլխավոր դատավորի պաշտոնը{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=23}}։ Ըստ Ֆրիտյոֆ Նանսենի դուստր Լիվի հիշողությունների, նա շատ բարձր էր գնահատում իր նախահայրերին։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=23}} XVIII դարում Նանսենները տեղափոխվում են [[Նորվեգիա]]։ 1761 թվականին Անկեր Էնթոնի Նանսենը (1730-1765) նշանակվում է [[Սթավանգեր]] շրջանի իրավաբան, որտեղ նա ամուսնանում է բնիկ աղջկա հետ։ Բայց Անկերի մահից հետո նրանք նորից տեղափոխվեցին Դանիա։ Անկեր Նանսենը լավ չէր տիրապետում [[նորվեգերեն]]ին, բայց համարվում էր «օրինակելի նորվեգացի»։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=23}} Նրա միակ որդին՝ Հանս Լեյերդալ Նանսենը, դարձել էր [[Թրոնհեյմ]]ի դատավոր, իսկ առաջին [[սթորթինգ]]ի (պառլամենտի նիստ) ժամանակ՝ 1814 թվականին, եղել է [[Շվեդիայի և Նորվեգիայի միացյալ թագավորություն|Շվեդիայի միացության]] կողմնակից։ Առաջին ամուսնությունից նա ունեցել է վեց երեխա։{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=7-12}} Նրա ընտանիքը ենթադրում էր, որ իր երկրորդ կինը՝ Վենդելիա Քրիստինա Լուիսա Բելլերը եղել է Ֆրեդերիկ VI-ի արտամուսնական դուստրը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=15}} Քրիստինան եղել է Բալդուր Ֆրիտյոֆ Նանսենի մայրը, ով իր հերթին եղել է Ֆրիտյոֆ Նանսենի հայրը։ Եթե այս ենթադրությունը ճիշտ է, ապա Ֆրիտյոֆ Նանսենը Ֆրեդերիկ VIII-րդ թագավորի եղբայրն է։{{sfn|Huntford|2001|p=1-5}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=15}} [[Պատկեր:Семейство Нансен.jpg|right|thumb|Նանսենի ընտանիքը 1866 թվականին։ Կենրտոնում նստած են Ադելիադ և Բալդուր Նանսենները։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը աջից երկրորդն է, աջից վերջում՝ Հանս Նանսենն է, ձախից երկրորդը՝ Ալեքսանդր Նանսենն է։ Վերևի շարքում կանգնած են Ադելիադայի երեխաները առաջին ամուսնությունից։]] [[Փաստաբան]] Բալդուր Նանսենը վայելել է մեծ վստահություն հաճախորդների կողմից։ Իր առաջին կինը եղել է Միննե Մոն։ Միննեն մահացել է [[1854]] թվականի դեկտեմբերին, հիվանդագին որդու ծնվելուց մեկ շաբաթ անց։ Որդին՝ Հանսը, մահացել է վաղ տարիքում։{{sfn|Будур|2011|էջեր=17, 26}} Բալդերի երկրորդ կինը եղել է բարոնուհի Ադելաիդա Յոհանան Յալսբերգը (1832-1877), արմատներով Գերմանիայից։ Նրա հորեղբայր [[գրաֆ]] Յոհան Կասպար Յալսբերգը (1779-1840) զբաղեցրել է [[Նորվեգիա]]յի փոխարքայի պաշտոնը և եղել [[Նորվեգիայի սահմանադրություն|1814 թվականի Նորվեգիայի սահմանադրություն]] հեղինակներից։{{sfn|Brogger & Rolfsen|1896|p=8}} Ադելաիդան մինչև այդ ամուսնությունը եղել է հացթուխի կին, որից ունեցել է հինգ երեխա։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=24}} [[1853]] թվականին ունեցել է ևս երկու երեխա։ Ադելաիդան իր ավագ որդու խորհրդով ամուսնացավ Բալդուր Նանսենի հետ։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=25}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=17}} Հարսանիքից հետո երիտասարդ զույգը տեղափոխվեց Ստուրե-Ֆրեն (այժմյան Նանսեն-Ֆրեն, [[Օսլո]]յի մոտակայքում){{sfn|Будур|2011|էջեր=18}}։ Երկրորդ ամուսնության ժամանակ ունեցել է վեց երեխա։ Անդրանիկ որդին՝ Ֆրիտյոֆը, ծնվել է [[1859]] թվականին և մահացել է մեկ տարեկանում։ Երկրորդ որդին ծնվել է [[1861]] թվականի [[հոկտեմբերի 10]]-ին և կրել նույն անունը։ [[1862]] թվականին ծնվել է նրա եղբայր Ալեքսանդրը։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=25}} == Մանկություն և պատանեկություն == [[Պատկեր:Nansen-aged4.jpg|thumb|right|Ֆրիտյոֆ Նանսենը չորս տարեկան հասակում]] Իր մանկության մասին Նանսենը գրել է «Բաց երկնքի տակ» գրքում ({{lang-no|Friluftsliv}}), որը հրատարակվել է [[1916]] թվականին։ Նանսենի ծնողները չեն գնել իրեն խաղալիքներ, Նանսենը ինքն իր համար էր պատրաստում խաղալիքներ՝ նետ, աղեղ, կարթ։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը իր ամբողջ մանկությունն անցկացրել է բնության գրկում, տարվա բոլոր եղանակների համար ունեցել իր հետաքրքրությունները։ Ամռանը լողանում էր լճերում, զբաղվում ձկնորսությամբ և իր եղբոր հետ օրվա մեծ մասն անցկացնում էր անտառում։ Ձմռանը սիրում էր սահել դահուկով։ Տաս տարեկանում, չլսելով ծնողներին, դահուկներով թռել է տրամպլինից և հրաշքով ողջ է մնացել։ Տասնհինգ տարեկանից Նանսենը պարբերաբար մասնակցում էր դահուկորդային մրցումներում։{{sfn|Будур|2011|էջեր=24}} Դպրոցում Նանսենը աչքի չէր ընկնում իր գիտելիքներով։ Կրթությունը իր համար երկրորդական տեղում էր՝ սպորտից և արշավներից հետո էր, որտեղ նա ապրում է [[Ռոբինզոն Կրուզո]]յի նման<ref>Scott, pp. 11–12</ref>։ Նանսենը դպրոցում ուներ նախընտրած երկու առարկա (մաթեմատիկա, ֆիզիկա) և ուսումնասիրություններ էր կատարում այդ բնագավառում։ Ջրի խողովակից պատրաստել էր ատրճանակ։{{sfn|Huntford|2001|p=7-12}} [[1877]] թվականին՝ Ադելաիդայի մահից հետո Բալդուրեն իր զավակների հետ տեղափոխվում են Քրիստիանա։{{sfn|Huntford|2001|p=16-17}} Տեղափոխվելուց հետո Նանսենը շարունակում է բարելավել իր սպորտային ընդունակությունները և տասնութ տարեկան հասակում սահմանում է նոր ռեկորդ չմուշկներով 1 մայլի (1,6 կմ) վրա, իսկ [[1878]] թվականին առաջին անգամ հաղթում է ազգային դահուկային առաջնությունը։ Հետագայում նա այդ առաջնությունում տասնմեկ անգամ դարձել է դափնեկիր<ref>{{Cite web |author=Linn Ryne |date=1998-2002 |title=Fridtjof Nansen: Man of many facets |url=http://www.mnc.net/norway/Nansen.htm |publisher=Great Norwegians}}</ref>։ [[1880]] թվականին Ֆրիտյոֆ Նանսենը հանձնում է ''[[Examen artium]]''։ Իրեն չէր սպասվում [[փաստաբան]]ի կարիերան, բայց եղբայրը դարձավ փաստաբան։ Հոր խորհուրդով գնաց ռազմական ակադեմիա, բայց կարճ ժամանակ անց նա դուրս եկավ ակադեմիայից։ Երկար մտածելուց հետո Նանսենը ընտրեց [[Օսլոյի համալսարան|Քրիստիանայի համալսարանի]] [[Կենդանաբանություն|կենդանաբանության]] ֆակուլտետը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=27}} Ընտրության գլխավոր պատճառը եղել է այն, որ պատանի տարիքից մտածել, որ «կենդանաբանության ուսումնասիրումը սերտ կապված է անընդհատ բնության մեջ լինելու հետ»։{{sfn|Huntford|2001|p=18-19}}{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=18}} Նա համալսարան ընդունվեց [[1881]] թվականին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=28}} Նանսենին իր գիտական աշխանքներում օգնում էր պրոֆեսոր Ռոբերտ Կելետը (1842-1913), նա եղել է նաև Նանսենի ընտանիքի մտերիմ ընկերը։ Նա համոզեց Նանսենին զբաղվել [[փոկեր]]ի կենսաբանությամբ, որի հետևանքով Նանսենը ուղևորվեց դեպի [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս]]։ Նանսենը ճանապարհ էր ընկել Ալեկսեյ Կրեֆտինգի (1850-1886) գլխավորությամբ, «Վիկինգ» առագաստանավով։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=44}} === Ուղևորություն «Վիկինգով» === [[Պատկեր:Нансен и Крефтинг.jpg|thumb|Նանսենը և նավապետ Կրաֆտինգը (ձախից) սպանված արջի կողքին։ Ետևում «Վիկինգ» էր։]] Նանսենը մանրամասն նկարագրել է այս ուղևորության մասին իր «Փոկերի և սպիտակ արջերի շրջապատում» գրքում ({{lang-no|Blant sel og bjørn}}, [[1924]])։ «Վիկինգը» շարժվեց [[Արենդալ]]ից [[1882]] թվականի [[մարտի 11]]-ին և ուղևորվեց դեպի [[Յան Մայեն]], որտեղ բնակվում էին [[Փոկեր|գրենլանդյան փոկերը]]։ Սկզբում Նանսենը տառապում էր ծովախտով։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=45}} Այնտեղ նա հավաքում էր գիտական տվյալներ։ Տարբեր խորություններում չափում էր ջրի ջերմաստիճանը և այդ փորձերի հիման վրա հերքում է Էրիկ Էդլընդի տեսությունը, որն ասում էր, որ ծովային սառույցը ձևավորվում է 100 մ խորության վրա։{{sfn|Huntford|2001|p=21-27}} Նաև գրանցում օդերևութաբանական տվյալներ, հավաքում մանր ծովային կենդանիներ, որից մի մասը գնում էր խոհանոց։{{sfn|Huntford|2001|p=21-27}} Երբ հասնում են փոկերին, Նանսենը իր դիպուկության շնորհիվ թիմում վայելում է մեծ հեղինակություն։ Նանսենը օվկիանոսում գտնում է փայտի կտոր։ Սկզբում մտածում էր, որ դա [[Սոճի|ամերիկյան սոճի]] է և եկել է Արկտիկա [[գոլֆստրիմ]]ների (տաք հոսանք) օգնությամբ, բայց հետո հասկացավ, որ փայտը եկել է [[Սիբիր]]ից։ Այս փոքր կտոր փայտը Նանսենին հասկացրեց, որ գոյություն ունի անընդհատ սառցընթաց {{lang-ru|дрейф льда}}։ Հետագայում նա կիրառում էր իր փորձերում։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=166}} Մայիսի սկզբին «Վիկինգը» մոտենում է [[Շպիցբերգեն]]ին։ Մինչև այդ որսը լավ չէր ընթանում։ Նավը տեղափոխվում էր դեպի հարավ, [[մայիսի 24]]-ին թիմը այցելեց Իսլանդիայի հարավային ափը, որից հետո շարժվեց դեպի [[Գրենլանդիա]]։ Նավարկումը շատ էր բարդանում [[այսբերգ]]ների պատճառով, բայց այնուամենայնիվ Նանսենը կարողացավ կատարել կարևոր հայտնագործում։ Նա գտել էր հին սառցի կտոր, որը պարունակում էր փոշի և [[տիղմ]]։ Նրա վերցված նմուշները հետազոտվել են [[1888]] թվականին և ցույց են տվել, որ պարունակում են [[հումուս]] և [[քարաքոսեր]]։ Հայտնաբերվել են նաև [[դիատոմային ջրիմուռներ]], որը համոզեց Նանսենի, որ Սիբիրի և Գրենլանդիայի միջև կա հոսք։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=24-25}} [[Հունիսի 27]]-ին «Վիկինգը» ամբողջությամբ պատվել էր սառույցով, սկսվեց անսպասելի սառցահոսք։ Նավը տեղափոխվում էր դեպի հյուսիս-արևմուտք, երբեմն նավը գտնվում էր Գրենլանդյան ափից 13-14 կմ հեռավորության վրա։ Հետազոտելով այսբերգները նա հասկացավ, որ նրանք իրենց հետ տեղափոխում են հանքային հումք, որոնք տալիս են մեծ պատկերացում Գրենլանդիայի չհետազոտած տեղանքների մասին։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=27-28}} Միայն հուլիսին սառույցը սկսեց հալվել և ամսի 18-ին նավը ետ ուղևորվեց դեպի [[Նորվեգիա]]։ [[Հուլիսի 26]]-ին Նանսենը վերադարձավ Արենդալ։ [[1884]] թվականին Նանսենը հրապարակում է իր առաջին հոդվածը՝ «Գրենլանդիայի արևելյան ափի երկայնքով», որի ժամանակ բացահայտում իր գրողի տաղանդը։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=27-28}} == Բերգեն == {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=No-nb bldsa 4a003.jpg|դիրք=left|ստորագրություն=Նանսենը Բերգենյան թանգարանում աշխատելուց։|լայնք=300|ընդհանուր=332|վերև=25|աջ=46|ներքև=15|ձախ=36}} Վերադարձից հետո նա տրվում է գիտական հետազոտություններին։ Պրոֆեսոր Կոլետը նրան առաջարկում է աշխատել խնամակալ [[Բերգեն]]յան թանգարանի կենդանաբանական բաժնում։ 21 տարեկանում անցավ աշխատանքի և այնտեղ աշխատեց վեց տարի։{{sfn|Huntford|2001|p=27-28}} Նանսենին հովանավորում էր Հերխարդ Հանսենը, ով իրեն ծանոթացրեց [[դարվինիզմ]]ի հետ։{{sfn|Будур|2011|էջեր=51}} Բերգենում նա ապրում էր տեղի քահանայի տանը և սկսում է զբաղվել գիտական հետազոտությամբ։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=48-49}} Միաժամանակ նա զբաղվում էր արվեստով և գրականությամբ, իր սիրված գործերից են [[Հենրիկ Իբսեն|Իբսենի]] դրամանները և [[Ջորջ Բայրոն|Բայրոնի]] պոեզիաները։ Իր հերթին Նանսենը ազատ տիրապետում էր անգլերենին, ֆրանսերենին և գերմաներենին։ Դեռ մանկուց նա ուներ նկարչական տաղանդ, իսկ արդեն Բերգենում նա հաճախում էր նկարիչ Ֆրանց Շիտցայի մոտ դասընթացների։{{sfn|Будур|2011|էջեր=54}} [[1883]] թվականին Նանսենը փնտրում էր իր գիտական գործունեության ուղությունը։ Ամռանը նա ստանում է [[Եյլի համալսարան]]ի [[Հնէաբանություն|հնէաբանության]] պրոֆեսորի կողմից հրավեր [[ԱՄՆ]], բայց մերժում է, քանի որ մինչև այդ տարել էր [[Կաթված|սրտի կաթված]]։ Նանսենը [[Ենայի համալսարան]]ի պրոֆեսոր՝ Վիլի Կյուկենտալի խորհրդով սկսում է զբաղվել [[անողնաշարավորներ]]ի [[կենտրոնական նյարդային համակարգ]]ի հետազոտություններով։{{sfn|Будур|2011|էջեր=58}} [[1884]] թվականին [[Նորվեգիա]]յում տեղի ունեցած քիմիայի միջազգային կոնգրեսի ժամանակ Նանսենը ծանոթանում է գիտության նոր ձեռք բերումներին նաև ծանոթանում է [[Լուի Պաստյոր]]ի հետ (միկրոկենսաբանության հիմնադիր)։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=61}} [[1884]] թվականի փետրվարին նա սահմանում է նոր ռեկորդ, դահուկներով Բերգենից գնացել է Քրիստիանա, որից հետո Հուսեբիում մասնակցել [[դահուկացատկ]]ի մրցուներին և հաղթել։ Մինչև Նանսենը ոչ մեկ չէր համարձակվում կատարել երկար դահուկային տեղափոխություններ։{{sfn|Будур|2011|էջեր=54}} 1884 թվականին Նանսենը ծանոթանում է Էմմի Կասպերսենի հետ, բայց նրանց ընկերությունը երկար չի տևում։{{sfn|Будур|2011|էջեր=58}} === Վերապատրաստում Եվրոպայում === [[Պատկեր:Fridtjof Nansen 1886.jpg|thumb|180px|Նանսենը Իտալիայուն, 1886 թվական]] 1885 թվականի ապիլի 2-ին սրտի կաթվածից մահանում է Բալդուր Նանսենը։ 1886 թվականին արժանացել է մեծ ոսկե մեդալի թագավորական գիտությունների ակադեմիայի կողմից իր՝ նյարդային հյուսվածքների կառուցվածքի հետազոտության համար։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=34}}{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=67}} Դանիելսոնը Նանսենին առաջարկում է իրեն գնալ Եվրոպա վերապատրաստման։ Միջոցներ ստանալու համար, որպեսզի դուրս գնա, Նանսենը խնդրում է մեդալը տալ բրոնզից, իսկ տարբերությունը՝ առձեռն։{{sfn|Будур|2011|էջեր=58}} Առաջին հերթին այդ պետք էր նրան [[Գիտությունների դոկտոր|դիսերտացիան պաշտպանելու]] համար։ Սկզբի շրջանում նա ապրում էր Գերմանիայում, բայց հետո տեղափոխվում է [[Պավիա]], որտեղ վերապատրաստվում էր պրոֆեսոր [[Կամիլո Գոլջի|Գոլջիի]] կողմից։ [[1886]] թվականի ապրիլին Նանսենը գնում է [[Նեապոլ]]՝ [[Դորն Անտոն]]ի ծովային կենսաբանական կայան աշխատելու։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=65}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=63-64}} Նեապոլում Ֆրիտյոֆը սիրահարվում է շոտլանդացի Մարիոն Շարպիին, ով իր մայրիկի հետ կատարում էր շրջագայում ողջ Եվրոպայով։ Երբ նրանք լքեցին Նեապոլը, Նանսենը իր գործերը կիսատ թողնելով՝ իր ետևից գնում է [[Շվեյցարիա]], բայց ի վերջո նրանց սիրային հարաբերությունները խզվում են։ Գլխավոր պատճառներից մեկը նրա Գրենլանդիա հասնելու նախագիծն էր։ Բայց մինչև կյանքի վերջ նրանք պահպանում են իրենց ընկերական կապը։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=66}}{{sfn|Будур|2011|էջեր=68-69}} [[1886]] թվականի վերջերում Նանսենը վերջացնում է իր երկրորդ գիտական աշխատանքը՝ «Կենտրոնական նյարդային համակարգի հյուսվածքաբանական տարրերի կառուցվածքը և կազմը» ({{lang-en|The structure and combination of the hystological elements of the central nervous system}}), որով պաշտպանում է [[Գիտությունների դոկտոր|դիսերտացիան]]։ Աշխատանքը գրված է եղել անգլերեն լեզվով, ըստ մի քանի աղբյուրների Մարիա Շարպն Նանսենի գործերը խմբագրում է անգլերենով։{{sfn|Будур|2011|էջեր=70}} Այդ ժամանակ դա սովորական բան չէր, տասնիններորդ դարի գիտական լեզուն համարվում էր գերմաներենը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=70}}{{sfn|Huntford|2001|p=65-69}} == Գիտարշավ Գրենլանդիայում 1888-1889 թվականներին == [[Պատկեր:Nansen Greenland Crossing Map.png|thumb|300px|left|alt=Southern Greenland (below 70°N), showing, on the west coast, Christianhaab and Godthaab, on the east coast [[Sermilik]] and [[Umivik]]. Cape Farewell is indicated at the southernmost tip of the land. Coloured lines depict the journeys of Nansen's party, real and projected, by foot and boat.|Արշավի քարտեզը, Հուլիս–Հոկտեմբեր 1888 <br /> {{legend|blue|Գծերով ցույց է տրված մինչև ''Jason'' հասնելը անցած ճանապարհը։ Ուղիղ գծով ցույց է տրված սառցընթացը։}}{{legend|red|Պլանավորած երթուղին}}{{legend|green|Գոդթաբ հասնելու համար անցած ճանապարհը, Օգոստոսի 15-ից Հոկտեմբերի 3}}]] === Նախապատրաստում === Դեռ 1882 թվականից էր Նանսենի պլանավորում իր արշավը Գրենլանդիայով։ Այդ միտքը նրա մոտ առաջացավ իր առաջին գիտարշավի ժամանակ՝ «Վիկինգի» մեջ։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=18}} 1883 թվականին նա թերթի մեջ կարդում է [[Ադոլֆ Էրիկ Նորդենշելդ|Նորդենշելդ]] հաջող Գրենլանդյան գիտարշավի մասին և ավելի ոգևորվում։ Այդ հոդվածում նշվում էր, որ այնտեղի սառույցները շատ հարմար էին դահուկների համար։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=18}} Այդ արշավը մյուսներից տարբերվում էր իր երթուղով։ Նանսենը դրա մասին գրում էր՝ {| | {{քաղվածք|Մինչ այս բոլորը սկսում էին արևմտյան ափից և շարժվում դեպի արևմուտք, իսկ այդ ճանապարհը ամբողջությամբ պատված էր սառույցով և խանգարում էր տեղաշարժվելուն։ Արևմուտք հասնելուց հետո մենք նավով ետ չէինք կարող վերադառնալ։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=21-22}}|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} |} [[Պատկեր:A E Nordenskiold.jpg|thumb|right|[[Ադոլֆ Էրիկ Նորդենշելդ]], 1880 թվական]] 1887 թվականին Նանսենը գնում է [[Ստոկհոլմ]], որպեսզի Նորդենշելդին ներկայացնի իր նախագիծը։ Նորդենշելդն ասաց, որ ծրագիրը հաջող չէ, բայց հնարավոր է իրագործել, և կիսվեց իր սեփական փորձով։{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=14}} Այնտեղ Նանսենը ծանոթացավ [[Սոֆյա Կովալևսկայա|Սոֆյա Կովալևսկայի]] հետ, նա նանսենի վրա թողնում է լավ տպավորություն և նրանք երկար ժամանակ նամակագրվում էին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=89-92}} Ստոկհոլմ այցելելուց հետո Նանսենը [[Օսլոյի համալսարան|Քրիստիանայի համալսարան]] ներկայացնում է իր պլանները և խնդրում 5000 [[Նորվեգական կրոն|կրոն]]՝ ծրագիրը իրագործելու համար։ Համալսարանը հաստատում է ծրագիրը, դիմում է նախարարությանը, որպեսզի ֆինանսավորի։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=40}} Այս ծրագրի մասին հրապարակել են «[[Naturen]]» ամսագրում 1888 թվականին։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=40}} 1888 թվականի փետրվարին Նանսենը դահուկներով շրջելիս հանդիպում է իր ապագա կնոջը՝ [[Եվա Նանսեն|Եվա Սարսին]], բայց ուշադրություն չի դարձնում։ Քանի որ այդ ժամանակ Դագմար Էնգելհարտի հետ սիրային հարաբերությունների մեջ էր, ով հայտնի էր «Կլեդոնիա» մականունով ({{lang-no|Klenodie}} - Գանձ){{sfn|Будур|2011|էջեր=88}}։ Նախարարությունը հրաժարվեց ֆինանսավորել՝ բացատրելով այսպես «նախարարությունը իմաստ չի գտնում ֆինանսավորել մեկի անձնական ճանապարհորդությունը»{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=40-41}}։ Այս ընթացքում սկսեցին ակտիվ քննարկել Նանսենին։ Լիվ Նանսենը իր գրքում «Հայրիկի մասին» ներկայացրել է ծաղրողական հայտարարություն, որը հրապարակվել էր հումորային ամսագրում։ {{քաղվածք|ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ! <br /> Այս տարվա հունիսին հետևեք Նանսենի դահուկային վազքին և թռիչքներին Գրենլանդիայում։ Վերադառնալու տոմսը հարկավոր չէ։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=69}}|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} Նանսենին սկսեցին պաշպանել դանիացի մասնագետներ, օրինակ՝ Հենրիխ Յոհան Րինկ (1819-1893)։ Րինկը դասավանդել էր Նանսենին և օգնել էր նրան ստեղծել [[Գրենլանդերեն|Գրենլանդերեն լեզուն]]։{{sfn|Будур|2011|էջեր=85, 87}} Նանսենի համար հանրության առջև հանդես է եկել պրոֆեսոր Ամուր Թեոդոր Հելանդը (1846-1918), նա այդ ելույթով գրավում է դանիացի գործարար Ավգուստեն Գամելի (1839-1904) ուշադրությունը, ով 1888 թվականի հունվարի 12-ին Նանսենին տրամադրումը այդ գումարը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=85-86}} {{Ֆոտոշարք|Portrett av Fridtjof Nansen, 1888.jpg|Otto Sverdrup in 1890 (engraving).jpg|Oluf Christian Dietrichson, norwegian polar explorer.jpg|Kristian Kristiansen Trana, norvegian polar explorer.jpg|Samuel_Johannesen_Balto_and_Ole_Nielsen_Ravna.jpg|ш1=155|ш2=149|ш3=130|ш4=155|ш5=200|текст=Թիմը։ Ձախից հաշված՝ Նանսեն, Սվերդրուպ, Դիտրիկսոն, Քրիստիանսեն, Բալտու և Ռավնա}} Չնայած մամուլի թշնամական վերաբերմունքին, այնուամենայնիվ Նորվեգիայում գտնվեցին արշավի մասնակիցներ։ Թիմի անդամներն էին՝ # ''Ֆրիտյոֆ Նանսեն'', 27 տարեկան՝ գիտարշավի հրամանատարը, նաև խոհարարը։ # ''[[Օտտո Սվերդրուփ]]'', 33 տարեկան՝ ավագը։ # ''Օլաֆ Քրիստիան Դիտրիկսոն'', 32 տարեկան՝ քարտեզագետ։ # ''Քրիստիան Քրիստիանսեն'', 24 տարեկան՝ քրիստոնյա հյուսիսային Նորվեգիայից։ # ''Սամուել Իոսիֆ Բալտու'', 27 տարեկան՝ հասարակ գյուղացի, եղջերապահ։ # ''Օլե Նիլսեն Ռավնու'', 46 տարեկան՝ հասարակ գյուղացի, եղջերապահ։ Թիմի բոլոր անդամները հմուտ որսորդներ և դահուկորդներ էին։ Սվերդրուփի հետ Նանսենին ծանոթացրել էր նրա եղբայրը Ալեքսադրը{{sfn|Будур|2011|էջեր=87}}։ === Դիսերտացիայի պաշտպանում === Գիտությունների թեկնածուի կոչումը նա ստացել է Գրենլանդիա մեկնելուց 4 օր առաջ։ Պաշտպանումը անցել էր սկանդալով՝ վատաբանողներից մեկը ասել է՝ «Դժվար թե երիտասարդ ուսանողը ողջ-առողջ վերադառնա այդ արշավից, եթե ուզում է ստանալ գիտությունների թեկնածուի կոչումը, ի՞նչու չստանա։»{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=68}} === Գրենլանդիայում === [[Պատկեր:Marsjen over innlandsisen..jpg|thumb|Դիմացից գալիս է Սվերդրուփը, նկարահանել է Նանսենը։]] Արշավախումբը ճանապարհ է ընկնում 1888 թվականի մայիսի 5-ին։ Նա իր առաջ դրել էր չափազանց մեծ և բարդ խնդիր՝ անցնել Գրենլանդիայի ողջ սառցե բարձրավանդակով՝ արևելյան ափից մինչև արևմտյան ափ։ Նանսենը իր 5 ընկերների հետ հասնում է Գրենլանդիայի արևելյան ափին և հուլիսի 17-ին վայրէջք են կատարում լողացող սառույցների վրա՝ ափից 20 կմ։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=41}} Չափազանց բարդ փորձություններից հետո նրանք օգոստոսի 17-ին հասնում են ափին։ Հետագա առաջընթացը կատարվում է դահուկներով։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=112}} Ցուրտն այնտեղ անտանելի էր, ջերմաստիճանը հասնում էր մինչև -40&nbsp;°C, իսկ յուղային սնունդ համարյա չկար։{{sfn|Нансен1|1937|էջեր=139}} 1888 թվականի հոկտեմբերի 3-ին արշավախումբը հասնում է արևմտյան ափին՝ կատարելով առաջին անցումը Գրենլանդիայի սառույցների վրայով՝ անցնելով 660&nbsp;կմ։ Ողջ ճանապարհորդության ժամանակ նրանք կատարում էին գիտական հետազոտություններ, հավաքում նմուշներ<ref>{{Cite web |title=Nansen’s Route - Greenland Icecap Crossing |url=http://www.expeditiongreenland.com/JoinExpedition/GreenlandIcecapCrossings/NansensRoute/tabid/86/language/en-GB/Default.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120430075854/http://www.expeditiongreenland.com/JoinExpedition/GreenlandIcecapCrossings/NansensRoute/tabid/86/language/en-GB/Default.aspx |archivedate=30.04.2012 |accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 5 |publisher=Expedition Greenland}}</ref>։ === Արդյունքներ === {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=No-nb bldsa 3b211.jpg|դիրք=right|ստորագրություն=Վերադարձը հայրենիք|լայնք=300|ընդհանուր=380|վերև=41|աջ=|ներքև=30|ձախ=38}} Նանսենը իր հաջողությունների համար ստանում է երկու շքանշան, «Վեգի» շքանշան՝ Շվեդական աշխարհագրական հասարակության կողմից, մյուսը «Վիկտորիայի» շքանշան՝ Անգլիական աշխարհագրական հասարակության կողմից։{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=17}} Դանիայի կառավարությունը Նանսենին շնորհել է «Դանեբրոգի» շքանշանը, իսկ Նորվեգիան՝ «Օլաֆի» շքանշանը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=114-116}} Հետազոտությունների հիման վրա նա գրում է երկու գիրք՝ «Դահուկներով Գրենլանդիան հատելիս» ({{lang-no|Paa ski over Grønland}}) և «Էսկիմոսների կյանքը» ({{lang-no|Eskimoliv}})։ Նախահեղափոխական Ռուսաստանում այդ գրքերը չէին թարգմանվում։ 1928 թվականին Նանսենը համառոտ գրում է իր ճանապարհորդության մասին և նվիրում այն նորվեգական երիտասարդությանը։ Հենց այդ հրատարակությունից են թագմանվել ռուսական թարգմանությունները(1930)։ Ժողովուրդը առաջին հերթին դա համարում էր սպորտային ձեռք բերում՝ առաջին անգամն էր, որ դահուկներով անցել էին Գրենլանդիայի ողջ սարցադաշտը։ Նանսենի գլխավոր հայտնագործումը նրանում էր, որ պարզվել էր Գրենլանդիա գլխավոր սարցադաշտի ծածկույթը սառույցից չէ, այլ ձնից է և դեռ ամենաշոգ ամռանը հալվելուց հետո ձյան բարձրությունը չի փոխվում։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=69}} [[Ալեքսանդր Վոեյկով]]ը 1893 թվականին հրապարակում է «Նանսենի Գրենլանդիայում գիտարշավի արդյունքներ» հոդվածը և ասում, որ դա ամենահաջողված գիտարշավներից մեկն է։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=69}} Գոտհոբում Նանսենի հայտնաբերում է տարօրինակ տախտակ՝ ձևավորված Չինական զարդերով։ Ավելի ուշ պարզվեց, որ դա հարմարանք էր նիզակների համար, որը օգտագործվում էին [[Ալյասկա]]յի էսկիմոսները։ Դա Նանսենին հասել էր սառցընթացի միջոցով։ Նանսենի արևելյան ափից վերցված հողի և օգտակար հանածոների պարունակուն էին [[դիատոմային ջրիմուռներ]]։ Հեշտ սառույցների վրայով անցնելու համար օգնեցին Նանսենի յուրացրած էսկիմոսների խորհուրդները՝ երթային շների կառավարևմը, սահնակների և նավակների ճիշտ կառավարումը։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=72}}. == Ամուսնություն == [[Պատկեր:Eva Nansen i konsertkjole.jpg|thumb|left|Եվա Նանսենը 1890-ական թվականներին բեմական հանդերձանքով]] Ֆրիտյոֆ Նանսեն [[1888]] թվականի փետրվարին ծանոթանում է նորվեգացի բևեռախույզ [[Եվա Նանսեն]]ի հետ դահուկային զբոսանքի ժամանակ։ Նրա երկրորդ հանդիպումը Եվայի հետ տեղի ունեցավ Քրիստինիայի երաժշտական սրճարանում՝ նախքան [[Գրենլանդիա]] գիտարշավի մեկնարկը։ [[1889]] թվականի [[օգոստոսի 11]]-ին նրանք որոշեցին նշանադրվել։ [[Պսակ|Նշանադրության]] համաձայնության պայմաններից մեկը Եվա Սարսի մասնակցությունն էր դեպի [[Հյուսիսային բևեռ]] արշավախմբի ժամանակ։ Եվա Սարսի և Ֆրիտյոֆ Նանսենի [[Հարսանիք|հարսանեկան]] արարողությունը կատարվեց [[1889]] թվականի [[սեպտեմբերի 6]]-ին։ Նանսենը չէր ցանկանում [[Եկեղեցի|եկեղեցով]] ամուսնանալ, որի պատճառով այդ ժամանակ պաշտոնապես դուրս եկավ պետական [[Լյութերականություն|լյութերական]] եկեղեցու շարքերից։ Եվան [[քահանա]]յի դուստր էր, որի պատճառով Նանսենը վերջին վայրկյանին զիջողությունների է գնում։ Հարսանիքի հաջորդ օրը ամուսնական զույգը մեկնեց դեպի [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորության]] [[Նյուքասլ ափոն Թայն]] քաղաք, որտեղ կայանալու էր աշխարհագրական համագումար {{sfn|Будур|2011|էջեր=127}}։ Այդ համագումարի ավարտից հետո նրանք ուղևորվեցին դեպի [[Շվեդիա]]յի մայրաքաղաք [[Ստոկհոլմ]], որպեսզի Ֆրիտյոֆ Նանսենը պարգևատրվեր{{sfn|Будур|2011|էջեր=127}}։ Հարսանեկան առաջին [[Ամանոր]]ը ամուսնական զույգը նշեց դահուկների վրա՝ Նորեֆյել լեռան վրա արշավի ժամանակ։ [[1890]] թվականին Եվա Նանսենը [[Հղիություն (մարդ)|հղիացավ]], սակայն հղիության երրորդ ամսին [[Վիժում|վիժեց]]։ [[1891]] թվականին Եվան ունեցավ երեխա, որը ծնվելուց ժամեր անց կնքեց իր մահկանացուն։ Այդ պատճառով Ֆրիտյոֆ Նանսենը հեռանում է նախկին սիրելիի՝ Դագմար Էնգելհարթի մոտ։ Այդ բաժանման համար լուրջ խնդիր էր նաև Եվայի կողմից Հյուսիսային բևեռ մեկնելու դասերին չհաճախելը։ Երրորդ հղիության ժամանակ Եվա Նանսենը գտնվում էր [[Լոնդոն]]ում և հաճախակի էր կարդում դասախոսություններ Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունում։ [[1893]] թվականի [[հունվարի 8]]-ին ծնվում է ամուսնական զույգի առաջին դուստրը՝ Լիվը՝ Կյանքը ({{lang-no|Liv Nansen}}){{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=93}}։ Ֆրիտյոֆ Նանսենի դեպի Հյուսիսային բևեռ մեկնելուց մի քանի շաբաթ անց Եվա Նանսենի մոտ ժամանեց անտրեպրենյոր Ֆոգթ Ֆիշերը խնդրանքով, որ Եվան մի քանի համերգներ կազմակերպի։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=125}} Անձամբ Ֆրիտյոֆը նամակով մի քանի անգամ կնոջը համոզել էր, որ կրկին համերգային կարիերա սկսի ու գործունեություն ծավալի այդ ոլորտում։ [[1895]] թվականի նոյեմբերին Եվան ելույթներ ունեցավ Ստոկհոլմում, որին մասնակցում էին նաև թագավորական ընտանիքի անդամները{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=125}}։ Ամուսնական զույգը կրկին վերամիավորվեց [[Համերֆեստ|Համերֆեսթում]] [[1896]] թվականի [[օգոստոսի 18]]-ին։ Ֆիտյոֆի համար ընտանեկան կյանքը շատ բարդ էր։ Նա դարձել էր ջղագրգիռ և վարվեցողությամբ՝ անհաշտ{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=136}}։ Եվա Նանսենը [[1896]] թվականի վերջին հյուրախաղերի է մեկնում՝ Ֆրիտյոֆին միայնակ թողնելով շուրջ երեք ամիս։ Նրա բացակայությունը կրկին լրացրեց Դագմար Էնգելհարթը։ Ընդ որում, այդ մասին Եվային հայտնեց պրոֆեսոր Բրյոգերը{{sfn|Будур|2011|էջեր=196-197}}։ Չնայած արտասահմանյան ուղևորություններում և պաշտոնական ընդունելություններում Եվային միշտ ամուսինն էր ուղեկցում{{sfn|Будур|2011|էջեր=197}}։ == Գիտարշավ «[[Ֆրամ]]» նավով == {{main|Նորվեգական բևեռային արշավախումբ (1893-1896)}} Ֆրիտյոֆ Նանսենը հենց սկզբից էլ կարծում էր, որ Հյուսիսային բևեռի շրջակայքում ցամաքային մեծ տարածքներ գոյություն չունեն<ref name="Нансен2">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Нансен Ф. |заглавие=«Фрам» в Полярном море |ответственный=Пер. З. Лопухиной |год=1956 |место=М. |издательство=Географгиз |том=2}}</ref>{{rp|305}}։ Գիտարշավ նախաձեռնելու գլխավոր նպատակը Նանսենը ձևակերպել է այս կերպ. {{քաղվածք|Ես մտածում եմ, որ թերևս բուն Հյուսիսային բևեռը նվաճելը առավել քիչ նշանակություն ունի։ Մենք ուղևորվում ենք ոչ թե փնտրելու մաթեմատիկական կետը, որը Երկրի առանցքի հյուսիսային ավարտն է և ինքնին առավել սակավարժեք է, այլ նրա համար, որպեսզի հետազոտություններ իրականացնենք երկրագնդի դեռևս չդիտարկված հսկայական տարածաշրջանում, որն ընկած է Հյուսիսային բևեռի շուրջը։ Գիտական հետաքրքրությունը չի պակասում այն պատճառով, թե մենք կանցնե՞նք բուն բևեռային կետով, թե՞ դրանից որոշ հեռավորության վրա<ref name="Нансен1">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Нансен Ф. |заглавие=«Фрам» в Полярном море |ответственный=Пер. З. Лопухиной |год=1956 |место=М. |издательство=Географгиз |том=1}}</ref>{{rp|59}}:|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} === Պլանավորում === [[Պատկեր:Portrett av Fridtjof Nansen med hatt, 1889.jpg|thumb|left|Նանսենը 1889 թվականին]] Այս բևեռային գիտարշավը շատ մանրակրկիտ ձևով է մշակվել։ Նանսենն այդ ուղղությամբ այսպես է արտահայտվել. {{քաղվածք|Քանի որ այս գիտարշավը տևելու էր առնվազն երեք տարի, ուստի և դրա նախապատրաստական աշխատանքները քիչ ժամանակ չպահանջեցին։ Բուն պլանը պատրաստ էր ուղևորությունից դեռևս երեք տարի առաջ։|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} [[1890]] թվականի [[փետրվարի 18]]-ին Նանսենը ելույթ է ունենում [[Նորվեգիայի աշխարհագրական ընկերություն|Նորվեգիայի աշխարհագրական ընկերության]] հերթական նիստի ժամանակ (զեկույցը հրապարակվել է ''[[Naturen]]'' ամսագրի մարտ ամսվա գրքույքում, [[1891]] թվականին)։ Զեկույցում Ֆրիտյոֆ Նանսենը մանրամասնությամբ վերլուծել է Արկտիկայում նախկին գիտարշավների ձախողումների պատճառահետևանքային կապերը և հայտարարել. {{քաղվածք|''Անիմաստ է գնալ, ինչպես որ դա արել են նախկին արշավախմբերի ժամանակ, հոսանքին հակառակ ուղղությամբ։ Մենք պետք է փնտրենք, թե չի գտնվի արդյոք համընթաց մի հոսանք''։ «Ժանետտա» գիտարշավը, իմ խորին համոզմամբ, միակն էր, որը ճիշտ ուղղության վրա էր, սակայն դա կատարվեց ոչ իր սեփական ցանկությամբ ու որոշմամբ<ref name="Нансен1" />{{rp|48}}:|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} Նանսենը հայտարարեց, որ ենթադրում է ծովային տրանսբևեռային հոսանքի գոյության մասին, որն անցնում է [[Բերինգի նեղուց]]ի շրջակայքից մինչև Գրենլանդիայի մերձբևեռային շրջանները։ Ըստ իր հաշվարկների, սառույցները [[դրեյֆ|սառցընթաց]] են կատարում [[Նորսիբիրական կղզիներ|Նորսիբիրական]] կղզիներից մինչև Գրենլանդիա ավելի քան յոթ հարյուր օր<ref name="Саннес">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Саннес Т. Б. |заглавие=««Фрам»: приключения полярных экспедиций |ответственный=Пер. с нем. А. Л. Маковкина |год=1991 |место=Л. |издательство=Судостроение |isbn=5-7355-0120-8}}</ref>{{rp|135-136}}։ Սա նշանակում էր, որ գործնականորեն հնարավոր է օգտագործել հոսանքի ուժը։ Նանսենի պլանը հետևյալն էր. կառուցել մի այնպիսի նավ, որը համեմատաբար փոքր ծավալներ կունենար և համեմատաբար մեծ հուսալիություն։ Տարողունակությունը պիտի կազմեր այնքան, որպեսզի հերիքեր [[Ածուխ|ածխի]] և [[սննդամթերք]]ի պաշարները տասներկու մարդու համար ապագա հինգ տարիների ընթացքում։ Դրա համար, ըստ նախնական չափումների, հերիք էր, որպեսզի նավի տարողունակությունը կազմեր 170 բրուտտո-տոննայի՝ ներառյալ [[շոգեմեքենա]]յի սարքավորումները։ Նավի արագությունը բաց ծովում պիտի կազմեր 6 [[Հանգույց (չափման միավոր)|հանգույց]]՝ լրիվ բացված առագաստների դեպքում։ Ամենակարևորը նավի համար այն էր, որ դիմակայեր սառույցների [[Ճնշում|ճնշմանը]]։ Դրա համար անհրաժեշտություն առաջացավ ստեղծել հատուկ նավ, որի կողմնային հատվածներն ունենային կլորավուն կառուցվածք, որպեսզի սառույցների ճնշումը ազդեր արտաքին մակերևույթի վրա<ref name="Нансен1" />{{rp|54}}։ Սկզբնական փուլում Նանսենը նպատակադրվել էր ուղևորվել Բերինգի նեղուցով, որպեսզի հնարավորինս արագ հասներ Նորսիբիրական կղզիներին։ Նշված վայրը հասնելու համար ծրագրված էր որքան հնարավոր է բաց ծովի հյուսիսով նավարկել։ Դրանից հետո պետք է կառանվեին սառցի վրա և ամեն ինչը թողնել միայն սառցընթացին<ref name="Нансен1" />{{rp|55-56}}։ Համենայն դեպս, եթե ինչ-որ մի դժբախտ պատահար լիներ ու անհրաժեշտություն առաջանար տարհանվել այդտեղից, կամ էլ, եթե արշավախմբի անձնակազմը իջներ անհայտ մի որևէ ցամաք, Նանսենը նպատակադրվել էր օգտագործել լծկան շներին<ref name="Саннес" />{{rp|85}}։ Նորվեգիայում Նանսենի գաղափարները միաձայն ընդունվեցին մտավորականների և երկրի կառավարության՝ [[սթորթինգ]]ի կողմից։ [[1892]] թվականի [[սեպտեմբերի 28]]-ին Ֆրիտյոֆ Նանսենը Նորվեգիայի աշխարհագրական ընկերությունում արված նոր զեկույցում այդ ամենը մանրամասնորեն ներկայացրեց։ Այդ զեկույցում ներկայացված էին նաև նոր ապացույցներ, ըստ որոնց Գրենլանդիայի ափերին են հասել [[սիբիր]]ական անտառներից բույսերի մնացորդներ և գետային [[տիղմ]]։ Դրանց թվին էր պատկանում նաև միաբջիջ [[դիատոմային ջրիմուռներ]]ը, որոնց առկայությունը Գրենլանդիայի ափերին նույնպես հիանալի ապացույց էր Նանսենի տեսությանը<ref name="Нансен1" />{{rp|59-60}}։ Այդ ժամանակ որոշ պլաններ փոփոխության են ենթարկվում։ Նանսենը պատրաստվում էր մեկնել [[Հյուսիսային ծովային ուղի|Հյուսիսային ծովային ուղ]]ով, քանի որ հակառակ դեպքում ստիպված կլիներ անցնել [[Միջերկրական ծով]]ը, [[Սուեզի ջրանցք]]ը, [[Կարմիր ծով]]ը, [[Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուց]]ը, [[Հնդկական օվկիանոս|Հնդկական]] և [[Խաղաղ օվկիանոս|Խաղաղ]] օվկիանոսներն ու հասներ Բերինգի նեղուց<ref name="Саннес" />{{rp|48}}։ «[[Ֆրամ]]» նավի տարողունակությունը, ներառյալ սննդի և վառելիքի պաշարները, կազմեցին ավելի քան 400 բրուտո-տոննա<ref name="Нансен1" />{{rp|72}}։ === Կառուցում === [[Պատկեր:Framnameplate.jpg|thumb|alt = Photograph showing part of a ship’s curved [[Hull (watercraft)|hull]], bearing the name FRAM. A small lifeboat has been slung above the ship’s rail.|«[[Ֆրամ]]» նավը Օսլոյի թանգարանում]] Ֆրիտյոֆ Նանսենն ի սկզբանե որոշել էր դիմել [[Նորվեգացիներ|նորվեգացի]] հայտնի նավաշինարար [[Քոլին Արչեր]]ին՝ իր նախագծած նավը կյանքի կոչելու համար։ Առաջին (շատ զգուշավոր) նամակը Նանսենն ուղարկեց Արչերին [[1890]] թվականի [[մարտի 6]]-ին։ Վերջինս երկար ժամանակ տատանվում էր, սակայն պայմանագիրը կնքվեց [[1891]] թվականի [[հունիսի 9]]-ին<ref name="Huntford">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=Lvo-PgAACAAJ& |автор=Roland Huntford. |заглавие=Nansen |год=2001 |место=London |издательство=Abacus |страниц=750 |isbn=0-349-11492-7}}</ref>{{rp|21-27}}։ Խիստ ազդեցություն թողեց նավի կառուցման տեմպերի վրա [[Հորթեն]]ի թագավորական նավաշինարանը, որն աջակցեց իտալական [[Կաղնի|կաղնու]] արագ մատակարարմանը, որն ավելի քան երեսուն տարի իր ենթակայության ներքո էր գտնվում։ Նավի կառուցման համար երեք գաղափարներ էին տրամադրվել՝ Նանսենի, Սվերդրուփի և անձամբ Քոլին Արչերի կողմից։ Երկար ժամանակ նրանք ընդհանուր հայտարարի չէին գալիս։ Նոր կառուցվող նավի հիմնարկեքը կատարվեց [[1891]] թվականի [[սեպտեմբերի 11]]-ին՝ [[Լարվիկ]]ում Արչերի նավաշինարանում<ref name="Саннес" />{{rp|61}}։ Շինանյութի մի մասը պատվիրեցին [[Գերմանիա]]յից, սակայն [[շոգեմեքենա]]յի ամբողջ սարքավորումները պատրաստեցին Նորվեգիայում՝ ''Akers Mekaniske Wærksted'' ընկերությունը<ref name="Саннес" />{{rp|77}}։ Նավի բաց ծով դուրս եկավ [[1892]] թվականի [[հոկտեմբերի 26]]-ին։ Բացման ցերեկույթն իրականացրեց [[Եվա Նանսեն]]ը՝ Ֆրիտյոֆ Նանսենի կինը։ Վերջինս նաև նավին կնքեց «Ֆրամ» («Հառա՛ջ») անվանումով<ref name="Саннес" />{{rp|72}}։ Կառուցումը շարունակվեց մինչև [[1893]] թվականի ամառը<ref name="Саннес" />{{rp|84-85}}։ «Ֆրամն» ուներ հետևյալ գունավորում՝ նավի կմախքը մինչև սառցային շերտը սպիտակ էր, ստորին հատվածում՝ [[ջրագիծ]]ն ուներ սև գույն։ Տախտակամածին տեղադրված ղեկապետի սենյակը ներկած էր վառ կարմիր գույնով։ Կայմի վրայի դիտատակառն (որի բարձրությունը հասնում էր 32 մետրի՝ հաշված ջրագծից) ուներ սպիտակ գույն, իսկ կայմերը դրվագված էին ոսկեջրած պղնձե գնդերով<ref name="Саннес" />{{rp|77}}։ «Ֆրամ» նավի վրա կային ութ նավակներ, այդ թվում և մի հատ [[բարկաս]]՝ 8.8 մետր երկարությամբ, որը տախտակամածին ուներ սեփական [[առագաստ]]ային համակարգը։ Դրանք նախատեսնված էին սառցընթացի համար, եթե հանկարծ նավի հետ որևէ դժբախտություն պատահեր, քանի որ բարկասին կարող էին տեղավորվել սննդի և վառելիքի զգալի պաշարներն և անձնակազմի բոլոր անդամները։ Նավն ուներ չորս կետորսանավեր՝ 6.3 մետր երկարությամբ, որոնցից երկուսը [[Կաղնի|կաղնե]] գերաններից էր, երկուսը [[Թեղի|ծփի]] ծառի գերանից, ինչպես նաև մեկ պրամ և մեկ մոտորանավակ<ref name="Нансен1" />{{rp|79-80}}։ Վերջինս մեծ դժվարություններ առաջացրեց և արդյունքում ապամոնտաժվեց, իսկ դրա ծփիներից տախտակներով [[դահուկներ]] և սահնակներ պատրաստվեցին։ Բարկասները տեղադրվեցին գլխավոր նավամբարի մտոցի մոտ, վելբոտները կախվեցին նավակահեծանի վրա, իսկ մոտորանավակը և պրամը տեղադրվեցին տախտակամածի վրա<ref name="Саннес" />{{rp|76-77}}։ «Ֆրամ» նավի շահագործումն իրավականորեն իրականացնում էր համանուն բեռնափոխադրող ընկերությունը, որը պատկանում էր անձամբ Ֆրիտյոֆ Նանսենին, իսկ տնօրենների խորհրդի կազմում ընդգրկվեցին նորվեգացի դիվանագետ, ֆինանսիստ և մեկենաս [[Աքսել Հեյբերգ]]ը, արդյունաբերող Թոմաս Ֆիրնլին և գարեջրագործարանի տնօրեն Էլեֆ Ռինգնեսը<ref name="Саннес" />{{rp|50}}։ === Արշավախմբի ընթացք և «Ֆրամի» սարցընթաց === [[Պատկեր:Nansen Fram Map rus.png|thumb|400px|Գիտարշավի քարտեզը 1893-1896 {{legend|red|Ազատ նավարկություն, հուլիս - սեպտեմբեր 1893}}{{legend|blue|Սառցընթաց, սեպտեմբեր 1893 - օգոստոս 1896}}{{legend|green|Նանսենի և Իոսիֆի սահնակներով արշավ, մարտ 1895 - հունիս 1896}}{{legend|purple|Նանսենի և Իոսիֆի վերադարձ, օգոստոս 1896}}{{legend|yellow|Նավարկուն «Ֆրամով» դեպի Տրոմսե, օգոստոս 1896}}]] «Ֆրամ» նավը բաց ծով դուրս եկավ [[1893]] թվականի [[Հունիսի 24|հունիսիս 24]]-ին՝ [[Պիպերվիկի ծոց|Պիպերվիկի]] ծոցից, որը Նանսենի [[Լյուսակեր]]ի «Գոթհոբ» առանձնատան մոտակայքում էր գտնվում։ Մինչև [[հուլիսի 15]]-ը նավը լողում էր ընդհուպ Նորվեգիայի ափերով՝ սննդամթերք բեռնելով։ Նանսենը ելույթներ էր ունենում ամեն անգամ, որպեսզի ֆինանսական ծախսերի մասին տեղեկացնի հասարակությանը և փոքրիշատե նոր գումարներ հավաքագրի<ref name="Нансен1" />{{rp|86-94}}։ Նավը գերբարձված վիճակի էր հասել։ Վերջրյա նավակողի հասավ 18 [[դյույմ]] (գրեթե 45 սմ) բարձրության, քանի որ առնվազն 100 [[տոննա]] բեռ էր ավելացել նավի վրա<ref name="Саннес" />{{rp|85}}։ Լքելով [[Վարդյո]]ն` «Ֆրամը» հասավ [[Բարենցի ծով]] լիակատար [[մառախուղ]]ի պայմաններում, որը շարունակվում էր չորս օր։ Նույն թվականի [[հուլիսի 29]]-ին «Ֆրամը» վերջապես հասավ [[Յուգորսկի շար]]՝ նենեցական Խաբարովո գյուղ, որտեղ Է.Վ. Տոլլի պատվիրակը՝ կիսառուս-կիսանորվեգացի [[Տոբոլսկի շրջան|Տոբոլսկի]] քաղաքացի Ալեքսանդր Իվանովիչ Թրոնթհեյմը, 34 [[սիբիրյան հասկի]]ներ բերեց։ Նանսենի համար տհաճ անակնկալ էր սպասվում, քանի որ պարզվեց, որ բոլոր շները (բացառությամբ չորսի) ամորձատված որձ շներ էին, իսկ բուծման համար միակ էգ շունը Նանսենի անձնական շունն էր՝ Քվիքը, որը [[Նյուֆաունդլենդ (շան ցեղատեսակ)|նյուֆաունդլենդի]] և գրենլանդական լայկայի խառնուրդ էր<ref name="Нансен1" />{{rp|105}}։ Յուգորսկի շարի նավարկուղին հետազոտելու ժամանակ [[օգոստոսի 4]]-ի գիշերը Նանսենը հազիվ փրկվեց մահվան ճիրաններից, քանի որ պայթել էր մոտորանավի գազոլինը։ [[Կարայի ծով]] բավականին բարեհաջող կերպով մուտք գործեցին՝ հասնելով [[Ենիսեյ (գետ)|Ենիսեյ]] գետի գետաբերանին [[օգոստոսի 18]]-ին։ Այստեղ, լիակատար մշուշի պայմաններում, տեսանելի էին մի քանի մանր կղզիներ, որոնցից մեկն անվանեցին ի պատիվ Սվերդրուփի<ref name="Нансен1" />{{rp|119}}։ «Ֆրամի» շարժումը չափազանց դանդաղացավ, երբ ընկավ սառցային դաշտ և այսպես կոչված «մեռյալ ջրերի» զոնա (բարակ շերտով քաղցրահամ ջուրը հորիզոնական կերպով տարածվում է ծովի ջրի վրա և ստեղծում խիստ բարձր դիմադրություն խտության սահմաններում)։ [[Սեպտեմբերի 7]]-ին գիտարշավախումբը հասնում է [[Թայմիր թերակղզի|Թայմիր թերակղզու]] ափերին՝ մինչ այդ հայտնաբերելով մանր կղզիներ, որոնք անվանակոչվեցին հրամանատարի օգնական Սքոթ-Հանսենի և գիտարշավի հովանավորներ Ֆիրնլի և Հեյբերգի անուններով։ Իսկ առաջին անգամ Նորդենշելդի կողմից հայտնաբերված կղզիներին Ֆրիտյոֆ Նանսենը տվեց [[Նորդենշելդի կղզեխումբ]] անվանումը<ref>[http://reg-ural.ru/fritof-nansen-otkrytiya-v-centralnoj-arktike.htm Открытия Нансена в Центральной Арктике]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ [[Չելյուսկին (հրվանդան)|Չելյուսկին հրվանդանը]] արշավախումբը հաղթահարեց [[սեպտեմբերի 9]]-ին՝ մի փոթորկոտ և սաստիկ ձյունոտ օր, և ստիպված որոշեցին անցնել ձմեռացման<ref name="Нансен1" />{{rp|146}}։ Նանսենը որոշում կայացրեց չգնալ դեպի Օլենյոկ գետի [[գետաբերան]], որտեղ Տոլը պատրաստել էր [[Ածուխ|ածխի]] պաշարների ամբար և թողել սիբիրյան հասկիներ՝ շնասահնակներով։ Դրա փոխարեն «Ֆրամը» ուղղություն վերցրեց դեպի հյուսիս՝ միջալճակների տարածք՝ շրջանցելով [[Կոտելնի]] կղզին։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը նպատակադրվել էր հասնել մինչև հյուսիսային լայնության 80° [[զուգահեռական]]ը, սակայն համատարած [[սառցադաշտեր]]ը կանգնեցրին «Ֆրամին» [[սեպտեմբերի 20]]-ին՝ 78° զուգահեռականի վրա։ [[Սեպտեմբերի 28]]-ին շներին տախտակամածից իջեցրին սառույցի վրա, իսկ [[հոկտեմբերի 5]]-ին պաշտոնապես հայտարարվեց [[դրեյֆ|սառցընթաց]]ի մեկնարկի մասին։ Այդ օրը նավի վրա մեծ «պատերազմ» սկսվեց [[փայտոջիլներ]]ի և [[խավարասերներ]]ի դեմ։ Ամենից արդյունավետ մեթոդը դրանց ոչնչացնելու համար թերևս, որակվեց սառեցնելը, ուստի ձմեռման առաջին ամիսներին բնակության սենյակները չէին ջեռուցվում<ref name="Нансен1" />{{rp|166}}։ [[Պատկեր:Fram March 1894.jpg|thumb|upright|«Ֆրամը» 1894 թվականի մարտին։ Լավ երևում է էլեկտրագեներատորի հողմաշարժիչը։]] [[1893]] թվականի [[նոյեմբերի 9]]-ին ստուգվեց «Ֆրամ» նավի կառուցվածքը, քանի որ կատարվել էր առաջին սառցասեղմումը։ Նավը մինչև այդ անկանոն կերպով ընթանում էր [[ծանծաղուտ]]ային հատվածներում (130-150 մետր)։ [[Նոյեմբերի 19]]-ին «Ֆրամը» գտնվում էր ավելի հարավում, քան սառցընթացի անցնելու պահին։ Նանսենին համակեց ծանր [[դեպրեսիա]]ն<ref name="Нансен1" />{{rp|183}}։ [[Բևեռային գիշեր]]ը սկսվեց [[հոկտեմբերի 25]]-ին։ Դրա առթիվ նավի տախտակամածին տեղադրվել էր [[հողմաշարժիչ]]։ Ընդհանուր առմամբ «Ֆրամի» գիտարշավի ներկայացուցիչների մոտ գլխավոր թշնամին դարձան ձանձրույթն ու անգործությունը։ Այն ծնեց վիճաբանություններ անձնակազմի ներկայացուցիչների միջև, որի հիմնական պատճառը սենյակների նեղվածքն էր և մեկ հոգու մշտական քնելավայր չունենալու հանգամանքը. դրան գումարած Նանսենի դեպրեսիան։ Վերջինս շատ էր մտահոգված [[Եվա Նանսեն|կնոջից]] բաժանման համար։ Ձանձրույթը ցրելու նպատակով ձեռագիր «''Framsija»'' թերթը սկսեցին հրապարակել, որը, սակայն, շուտով դադարեցվեց։ Ժամանակը սպանելու համար անձնակազմը սկսեց զբաղվել [[Ազարտային խաղեր|ազարտային]] խաղերով (խաղում էին նոր թխված հացի դիմաց, մի քանիսը նույնիսկ պարտվեցին իրենց` գալիք ամիսների չափաբաժին հացը)<ref name="Нансен1" />{{rp|216}}։ [[1894]] թվականի հունվարին Նանսենը առաջին անգամ սկսեց մտածել սահնակներով դեպի հյուսիսային բևեռ հասնելու մասին<ref name="Нансен1" />{{rp|220}}։ Ըստ Նանսենի կենսագիր [[Ռոլանդ Հանդֆորդ]]ի, դա հեղափոխական գաղափար էր [[Արկտիկա]]յում տեղաշարժման համար։ Շները պետք է քաշեին սահնակների վրայի բեռները, մարդիկ պետք է տեղաշարժվեին դահուկներով, որպեսզի շատ էներգիա չվատնեին։ Այս մեթոդներով էր ուզում Նանսենը նվաճել [[Հյուսիսային բևեռ]]ը<ref name="Huntford" />{{rp|262}}։ [[1894]] թվականի [[ապրիլի 6]]-ին «Ֆրամի» տախտակամածից հետևեցին [[Արեգակի խավարում|արևի խավարման]] պրոցեսին։ [[Աստղադիտակ]]ի հետ աշխատում էր Սքոթ-Հանսենը, թեոդոլիտով՝ Նանսենն ու Յոհանսենը։ Խավարումը սկսվեց 7½ վայրկյան ավելի ուշ, քան հաշվարկել էին Նասենն ու Սքոթ-Հանսենը<ref name="Нансен1" />{{rp|250}}։ Նավային [[քրոնոմետր]]երի ստուգումը արևի խավարման ընթացքում կատարվեցին առաջին անգամ համաշխարհային իրականության մեջ<ref name="Нансен1" />{{rp|364-365}}։ Միայն [[1894]] թվականի [[մայիսի 19]]-ին «Ֆրամ» նավը կարողացավ անցնել 81° հյուսիսային լայնությունը։ Այն շարժվում էր միջինում 1,6 [[մղոն]]՝ օրական։ Նանսենը վախենում էր, որ եթե այս տեմպերով է սառընթացը շարունակվում, ապա նպատակակետին կհասնի միայն հինգից վեց տարի հետո։ Այդ ժամանակահատվածում կատարվեցին մի շարք հիանալի հայտնագործություններ։ Բևեռային ավազանի ծանծաղուտներում նրանք հայտնաբերեցին 3850 մետրանոց [[Իջվածքներ|օվկիանոսային իջվածք]]<ref name="Нансен1" />{{rp|256}}։ Օվկիանոսագիտական և սառցագիտական հետազոտությունները ամենադժվարն էին, քանի որ բոլոր անդամների ներկայությունն էր պահանջվում։ Սառցի հորատման աշխատանքները կատարվում էին ամեն տասը օրը մեկ (հիմնականում ամսվա առաջին, տասներորդ, քսաներորդ օրերին)։ Ծովի խորության չափման աշխատանքները կատարվում էին ամեն 60 ծովային մղոնն անցնելուց հետո<ref name="Нансен2" />{{rp|246}}։ Լոտով 3800 մետր խորությունը չափելը անձնակազմից խլեց ավելի քան 2½ ժամ<ref name="Нансен2" />{{rp|269}}։ Պետք է նշել, որ Նանսենը այդպիսի խորություններ չէր ակնկալել, որի պատճառով «Ֆրամի» վրա չէր հայտնվել լոտ-գիծը։ Դրա համար այն ստեղծվեց տախտակամածին՝ օգտագործելով մետաղյա ճոպաներ՝ 5000 մետր երկարությամբ։ Բոլոր աշխատանքներն իրականացվում էին −40 °C սառնամանիքի պայմաններում<ref name="Нансен1" />{{rp|263}}։ [[Պատկեր:Johansen1893.jpg|thumb|left|Յալմար Յոհանսենը գայլի մորթուց զգեստների մեջ]] [[1894]] թվականի ամառվա վերջին Նանսենը համոզվեց, որ նավը չի հասնի Հյուսիսային բևեռին, ուստի որոշում կայացրեց, որ [[1895]] թվականին սահնակներով է հասնելու այնտեղ։ 1894 թվականի նոյեմբերի 16-ին Նանսենը հայտարարեց գիտարշավի անձնակազմին, որ կլքի նավի տախտակամածը գալիք տարում<ref name="Нансен1" />{{rp|307}}։ «Ֆրամը» այդ ժամանակ գտնվում էր [[Ֆլիգելի հրվանդան]]ից 750 կիլոմետր հեռավորության վրա և Հյուսիսային բևեռից ավելի քան 780 կիլոմետր հեռավորության վրա<ref name="Нансен1" />{{rp|307-308}}։ Նանսենը ենթադրում էր, որ իր հետ դեպի Հյուսիսային բևեռ արշավին կմասկացեն անձնակազմից երկու հոգի, 28 շներ՝ 1050 կիլոգրամ բեռավ (ամեն շանը 37,5 կիլոգրամ)։ Հյուսիսային բևեռը նվաճելուց հետո (ըստ հաշվարկների դա տևելու էր հիսուն օր) նրանք պետք է կամ [[Շպիցբերգեն]] գնային, կամ էլ [[Ֆրանց-Իոսիֆի երկիր]] կղզի։ Որպես ուղեկից, Նանսենը նպատակադրվել էր վերցնել Յալմար Յոհանսենին՝ ամենահմուտ դահուկորդին։ Այդ առաջարկը անձամբ Յոհանսենին արեց [[նոյեմբերի 19]]-ին, որը միանգամից համաձայեց<ref name="Нансен1" />{{rp|315}}։ Հաջորդ ամիսները խիստ տենդագին կերպով անցկացրին։ Քանի որ սկսեցին կառուցել հատուկ սահնակներ՝ [[էսկիմոս]]ական սահնակների կրնությամբ։ [[1895]] թվականի հունվարի 3-ից 5-ը «Ֆրամը» ենթարկվեց ամբողջ ճանապարհորդության թերևս ամենամեծ սառցասեղմանը։ Այդ իսկ պատճառով անձնակազմը պատրաստ էր տարհանվել սառույցների վրա։ Ամենամեծ վտանգը ներկայացնում էին սառցակոշտերը, որոնք կարող էին ամբողջությամբ փուլ գալ նավի վրա, որի հետևանքով նավը չէր դիմակայի այդ հսկայական ծանրությանն ու ավելի կխրվեր սառցի մեջ (նավի շուրջ սառցի հաստությունը կազմում էր ինը մետր)<ref name="Нансен1" />{{rp|341}}։ Հունվարի վերջին արշավախումբը հասավ հյուսիսային լայնության 83° 34’ զուգահեռականին։ Սրանով գերազանցվեց [[1882]] թվականի Գրիլի ռեկորդը, որը հասել էր 83° 24’ հս.լ-ին<ref name="Нансен1" />{{rp|346}}։ === Արշավ դեպի Հյուսիսային բևեռ === [[Պատկեր:Nansen Johansen depart 14 March 1895.jpg|thumb|250px|left|Երրորդ և ավարտական մեկնարկը 1895 թվականի մարտի 14-ին։]] Սահնակային արշավախմբի պատրաստումն ու հանդերձավորումը տևեցին ավելի քանի երկու ամիս։ Օգտագործեցին միայն այնպիսի նյութեր, որոնք կային տախտակամածին։ Սկզբում ցանկանում էին չորս սահնակներ պատրաստել, սակայն անհաջող մեկնարկը [[1895]] թվականի [[փետրվարի 26]]-ին ապացուցեց, որ դրանք այնքան էլ հուսալի չէին։ Երկրորդ մեկնարկը, որը տրվեց [[փետրվարի 28]]-ին, նույնպես անհաջողության մատնվեց, քանի որ սահնակները վթարի ենթարկվեցին։ Բացի այդ, շների քիչ քանակությունը (28 հատ) փաստացիորեն նրանց անցնելիք ճանապարհը վեց անգամով ավելացնում էր։ Այդ պատճառով կրճատվեցին սահնակների բեռնված պաշարները (850 կգ՝ 120 օրվա համար)։ Պարզվեց, որ բևեռային կոստյումները՝ պատրաստված [[Գայլեր|գայլի]] մորթուց, հարմարավետ կարված չեն, որի պատճառով Նանսենն ու Յոհանսենը խիստ կերպով [[Քրտնարտադրություն|քրտնեցին]]։ Նանսենը որոշեց հանգնել [[Բուրդ|բրդյա]] գործվածքով կոստյում, որն իրեն լիովին արդարացրել էր Գրենլանդական արշավախմբի ժամանակ՝ [[1888]] թվականին<ref name="Нансен2" />{{rp|3-8}}։ Վերջնականապես երրորդ անգամ տրվեց մեկնարկը երեք սահնակներով՝ 1895 թվականի [[մարտի 14]]-ին։ Գիտարշավը դեպի հյուսիս խիստ ծանր պայմաններում էր ընթանում։ Անընդմեջ փչում էին հանդիպակաց քամիներ, դրեյֆող սառույցները խանգարում էին հոգնատանջ շներին, որոնք չէին կարողանում քնել<ref name="Нансен2" />{{rp|26}}։ Նանսենն ու Յոհանսոնը քանիցս երկտասարդ սառույցների մեջ ընկան՝ [[Ցրտահարություն (բժշկություն)|ցրտահարելով]] ձեռքերի մատները։ Ջերմաստիճանը տատանվում էր -40 °C և −30 °C սահմաններում։ Վերջապես, [[ապրիլի 8]]-ին, Նանսենը որոշում կայացրեց դադարեցնել դեպի [[Հյուսիսային բևեռ|Հյուսիսայի բևեռ]] արշավը՝ հասնելով 86°13’36’’ հյուսիսային լայնությանը։ Մինչև բևեռ մնացել էրընդամենը 400 կիլոմետր տարածություն։ [[Պատկեր:NansenFarthestNorth.jpg|thumb|250px|Նանսենյան ճամբարը հյուսիսային լայնության 86°13’36’’ զուգահեռականի վրա, 1895 թվականի ապրիլի 7-ին։ Փորագրանկարը ըստ Նանսենի նկարի։]] 1895 թվականի [[ապրիլի 13]]-ին ուժասպառ բևեռախույզները պառկեցին քնելու՝ մոռանալով լարել [[քրոնոմետր]]ը, որի արդյունքում այն կանգ առավ<ref name="Нансен2" />{{rp|40}}։ Աղյուսակները, որոնք անհրաժեշտ էին ժամը հաշվել լուսնային հեռավորությամբ, մոռացել էին «Ֆրամի» վրա։ [[Զատիկ]]ի տոնին` [[ապրիլի 14]]-ին, Նանսենը չափիչ սարքերով որոշեց [[Աշխարհագրական լայնություն|լայնությունն]] ու [[Աշխարհագրական երկայնություն|երկայնությունը]] և [[մագնիսական խոտորում]]ը. {{քաղվածք|…Պառկել սառցակալված քնապարկի մեջ, տաքացնել միայն սեփական ջերմաստիճանով սառած հագուստներն ու կոշիկները և միաժամանակ կատարել հաշվողական աշխատանքներ ցրտահարված մատներով լոգարիթմյան աղյուսակով, եթե նույնիսկ ջերմաստիճանը −30 °C էր, այնքան էլ հաճելի զբաղմունք չէր<ref name="Нансен2" />{{rp|41}}.|Ֆրիտյոֆ Նանսեն}} [[Գրինվիչի ժամանակ]]ը որոշելիս Նանսենը սխալվում է։ Միայն [[1896]] թվականին է պարզ դառնում, որ իր քրոնոմետրը 26 րոպե առաջ է։ Դրա համար էլ [[աշխարհագրական կոորդինատներ]]ը ճշտելիս 6,5 ° տարբերություն<ref name="Нансен2" />{{rp|218}}։ Ապրիլին սառցընթացի ուղղությունը փոխվեց դեպի [[հյուսիս]], որը չէր թողնում բևեռախույզների տեղաշարժվել։ [[Ապրիլի 19]]-ին շների կերը մնաց միայն երեք օրվա համար։ Այդ պատճառով Նանսենն ու իր ընկերը սկսեցին հիվանդ կենդանիներին անտեսել՝ կերակրելով միայն ամենաուժեղներին։ [[Ապրիլի 21]]-ին Նանսենը սառույցների մեջ տեսավ սառցակալված [[Խեժափիճի|խեժափիճու]] գերան, որը կրկին եկավ ապացուցելու, որ սիբիրական ափերից սառցընթացը շարունակվում է մինչև Գրենլանդիայի ափերը։ Միայն այդ եղանակով էին գրենլանդական աբորիգենները գերաններ գտնում իրենց համար<ref name="Нансен2" />{{rp|45}}։ [[Պատկեր:Kjelkeoverisen.jpg|thumb|left|Նանսենը և Իոսիֆը արշավի ժամանակ։]] Այդ ժամանակ սկսեց վերջանալ նաև պարենամթերքը։ [[Հունիսի 2]]-ից Նանսենն ու Յոհանսենը նոր կերակրացանկ կազմեցին՝ կրճատված քանակությամբ, որի մեջ մտնում էր 50 գրամ [[կարագ]] և 200 գրամ [[հաց]]։ Նույնիսկ այդ կերպով սնվելու դեպքում կարագը կբավականացներ միայն 23 օրվա համար, իսկ հացը՝ 35 օրվա<ref name="Нансен2" />{{rp|78-80}}։ Վերջանում էր նաև [[կերոսին]]ի պաշարը, սակայն [[հունիսի 22]]-ին Նանսենը սպանում է գիտարշավի ժամանակ միակ պատահած փոկ-ծովային նապաստակին, որը նրանց և՛ սնունդով ապահովեց, և՛ ճարպով, որից վառելիք պատրաստեցին ու լամպը դրանով վառեցին<ref name="Нансен2" />{{rp|97}}։ Հունիսի սկզբին, երբ սկսեցին հալվել սառցաբեկորները, արշավականների մոտ կենդանի էր մնացել միայն 7 շուն։ 1895 թվականի հունիսիս 22-ից մինչև [[հուլիսի 23]]-ը Նանսենն ու Յոհանսենը շրջափակման մեջ մնացին հալչող սառցակոշտերի տարածքում, որին անվանեցին «Չարչարանաց ճամբար»։ Ջերմաստիճանը երբեմն հասնում էր դրականի։ Նրանք կրկին քնում էին թաց քնապարկերի մեջ՝ [[դահուկներ]]ի վրա։ Շուտով ստիպված եղան բեռան մեծ մասը թողնել այդտեղ ու պատրաստել ընդամենը մեկ շնասահնակ<ref name="Нансен2" />{{rp|111}}։ === Ֆրանց-Իոսիֆի երկիր կղզու վրա. ձմեռում === [[Պատկեր:Fram i isen, 1894 (4564705283).jpg|thumb|«Ֆրամը» սառցաբեկորների մեջ 1894 թվականին]] [[Հուլիսի 24]]-ին արշավականները հասան մի փոքր կղզու, որն անվանեցին Հոուեն՝ ի պատիվ գիտարշավի հովանավորներից մեկի։ Ամենավտանգավոր պահը գիտարշավի ժամանակ կատարվեց [[օգոստոսի 5]]-ին՝ [[1895]] թվականին։ Յոհանսենի թիկունքի մասից նրա վրա հարձակվեց [[Սպիտակ արջ|էգ արջը]]։ Յոհանսենը դիմեց Նանսենին կամացուկ եղանակով. «Դուք պետք է աճապարեք, եթե չեք ցանկանում ուշանալ»։ Արջը ցանկանում էր կծել Յոհանսենի գլուխը, սակայն հանգամանքներն այնպես դասավորվեցին, որ վերջինս կարողացավ հետ շրջվել և բռնել արջի կոկորդից ու տապալել նրան։ Այդ պահին Նանսենը հրացանով սպանում է արջին։ Յոհանսենը ստացավ միայն քերծվածք երեսին և ձեռքի թեթև վնասվածք։ Որսորդները այդ օրը կերան նոր մորթած տաք միս՝ հում վիճակով<ref name="Нансен2" />{{rp|119}}։ [[Օգոստոսի 10]]-ին Նանսենն ու Յոհանսենը հասան մինչև մի կղզեխմբի, որը Նանսենը անվանակոչեց [[Բելայա Զեմլյա]] ({{lang-no|Hvidtenland}})։ Սրանք Ֆրանց-Իոսիֆի երկիր կղզու ամենահյուսիսային հատվածներն էին։ Հարևան կղզին, որը Նանսենը երկու կղզիների տեղ էր ընդունել, կոչեց կնոջ և դստեր անունով՝ [[Եվա-Լիվ]]։ Այդ ժամանակներում տարածված ոչ ճշգրիտ [[քարտեզ]]ները նրանց ոչ մի բանով չէին կարողանում օգտակար լինել։ Մնում էր միայն որքան հանրավոր է ավելի [[հարավ]] իջնել՝ նախքան ձմռան գալուստը։ Վերջապես, [[1895]] թվականի [[օգոստոսի 28]]-ին Նանսենը որոշում կայացրեց ձմեռման անցնել անհայտ ցամաքամասում։ Ձմեռումը սկսվեց 1895 թվականի [[օգոստոսի 28]]-ից մինչև [[1896]] թվականի [[մայիսի 19]]-ը [[Նորվեգիա հրվանդան|Նորվեգիա]] հրվանդանում ({{coord|81.12|N|55.37|E}}), որը [[Ջեքսոնի կղզի|Ջեքսոնի կղզու]] արևմտյան հատվածում էր։ Նանսենն ու Յոհանսենը կառուցեցին ծովացուլի կաշուց և քարերից մի փոքր հյուղակ։ Քարերը գտան այդ շրջանում տարածված [[մորեն]]ներից։ Որպես դռնակ ծառայեց սահնակներից մեկը, մանրախիճը փխրեցրին դահուկի փայտիկով, որպես բահ օգտագործեցին ծովացուլի թիակոսկրը, իսկ որպես քլունգ՝ ժանիքը։ Հյուղակի շինարարությունը սկսվեց [[սեպտեմբերի 7]]-ին և ավարտին հասավ [[սեպտեմբերի 28]]-ին։ [[Պատկեր:WinterHutFJL.jpg|thumb|Նանսենի և Յոհանսենի ձմեռացման փոքրիկ «հյուղակը»]] Հյուղակում, որը գետնափոր էր, ջերմաստիճանը այնքան էր, որպեսզի ջուրը սառչեր։ Լուսավորության և ջերմության միակ միջոցը կենդանական ճարպից ստացած լամպարն էր, որը պատրաստված էր սահնակների մետաղապատվածքից։ Բևեռախույզները ցանկանում էին բացառապես արջի և ծովացլի մսով ու ճարպով սնվել, որպեսզի «Ֆրամից» վերցրած աղքատիկ սնունդը գոնե ճանապարհին ուտեին։ Ձմեռացման վայրն էլ նրանք շատ անհաջող էին ընտրել, քանի որ միշտ փոթորկալի քամիներ էին մոլեգնում։ Բացի դրանից, կային նաև [[բևեռաղվես]]ների մեծ ճահուկներ, որոնք սնունդ էին գողանում շատ հաճախակի (այդ թվում և լին ձկան պաշարը, ինչպես նաև անպետք իրեր բևեռաղվեսների համար, օրինակ ջերմաչափ)։ Մարտ ամսից որոշեցին անցնել հատուկ սննդակարգի, քանի որ վերջանալու վրա էր սննդամթերքը, իսկ «Ֆրամից» բերված սննդի մնացորդները, չդիմանալով մեծ խոնավությանը, պատվեցին [[Բորբոսասնկեր|բորբոսի]] շերտով։ Միայն [[մարտի 10]]-ին կարողացան [[սպիտակ արջ]] սպանել, որի մսով սնվեցին ավելի քան վեց շաբաթ<ref name="Нансен2" />{{rp|183}}։ === Վերադարձ === [[1896]] թվականի [[մայիսի 21]]-ին ձմեռացման մնացածները վերջապես դուրս եկան հեռավոր արշավի։ Նրանք ցանկանում էին հասնել ընդհուպ [[Շպիցբերգեն]]ի կղզեխմբին։ Քանի որ բոլոր շները սպանվել էին դեռևս 1895 թվականին, արշավականները տեղաշարժվում էին քայլելով, իսկ որոշ հատվածներում կայակներով։ Եթե քամին թույլ էր տալիս, սահնակներին ծածկոցներից պատրաստած առագաստ էին կապում և այդ կերպ փորձում առաջ ընթանալ. այդ եղանակով բևեռախույզների զույգը հասավ մինչև [[Մակ-Կլինտոկ]] կղզի։ [[Հունիսի 12|Հունիսիս 12]]-ին հազիվ փրկվեցին աղետից. բեռախույզները կղզու ափին ցանկանում էին որսորդությամբ զբաղվել, երբ բարձրացած սարսափելի ուժեղ քամին Նանսենի կողմից կապած կայակը ծովը քշեց։ Նանսենը, կյանքը վտանգելով, լողաց մինչև նավակը և հետ վերադարձրեց<ref name="Нансен2" />{{rp|204-206}}։ Դրանից, ի դեպ, նրա առողջությունը չվնասվեց։ [[Հունիսի 15|Հունիսիս 15]]-ին Նանսենը հազիվ փրկվեց խեղդվելուց, երբ ծովացուլը հարձակվեց կայակի վրա<ref name="Нансен2" />{{rp|208-209}}։ 1896 թվականի [[Հունիսի 17|հունիսիս 17]]-ին Նանսենը ճաշ պատրաստելու ժամանակ հանկարծ, ի զարմանս յուրո, լսեց շան հաչոց։ Չհավատալով իր ականջներին` նա որոշեց գնալ ձայնի ուղղությամբ։ Անսպասելիորեն հանդիպեց [[Անգլիացիներ|անգլիացի]] բևեռախույզ [[Ֆրեդերիկ Ջեքսոն]]ին, ով իր գիտարշավի ժամանակ [[1894]] թվականից գտնվում էր [[Ֆլորա հրվանդան]]ում։ [[Պատկեր:CapeFloraMeeting.jpg|thumb|left|250px|Ֆրիտյոֆ Նանսենի և Ջեքսոնի հանդիպումը։]] Այդ հանդիպումը Նանսենը ներկայացրել է այսպես. {{քաղվածք|Մի կողմի վրա կանգնած էր եվրոպացի մարդ՝ անգլիական վանդակավոր կոստյումով և բարձր ճտքավոր կրկնակոշիկներով՝ քաղաքակիրթ մի մարդ, որն ածիլված էր մանրակրկիտ ձևով և բուրում էր անուշահոտություններով։ Մյուս կողմում կանգնած էր կեղտոտ բրդյա գզգզված հանդերձանքով մի մարդ՝ կատարյալ վայրենի՝ երկար մազերով և բրդոտ մորուքով, որն այնքան խիտ էր աճել, որ բնական լույսը հնարավորություն չուներ թափանցելու դրա տակով...<ref name="Нансен2" />{{rp|213}}|}} Ջեքսոնը հանդիպման պահին հավատացած էր, որ «Ֆրամը» մատնվել է աղետի, իսկ Նանսենն ու Յոհանսենը միակ փրկվածներն են այդ արշավախմբից<ref name="Нансен2" />{{rp|215}}։ Շուտով նա իմացավ, որ սխալվել է։ Ջեքսոնի բազայում Նանսենը կշռվեց և պարզ դարձավ, որ տասը կիլոգրամով նիհարել է, իսկ Յոհանսենը՝ 6 կիլոգրամով<ref name="Нансен2" />{{rp|216}}։ Բևեռախույզների զույգը ավելի քան մեկ ամիս անցկացրեց Ֆլորա հրվանդանում՝ վարժվելով քաղաքակիրթ ապրելակերպին. այստեղ նրանք զբաղվեցին [[Երկրաբանություն|երկրաբանական]] հետազոտություններով։ Նանսենի և Ջեքսոնի կազմած քարտեզներով հնարավոր եղավ պարզել կղզեխմբի իրական չափերը։ [[1896]] թվականի [[հուլիսի 26]]-ին Ֆլորա հրվանդան ժամանեց «Windward» զբոսանավը, որով Նանսենն ու Յոհանսենը վերադարձան հայրենիք՝ [[Նորվեգիա]]։ Նրանք [[Վարդյո]]յում ոտք դրեցին նույն տարվա [[օգոստոսի 13]]-ին։ Նանսենն անհապաղ հեռագիր ուղարկեց երկրի վարչապետ Ֆ. Հագերուփին, որում մասնավորապես նշեց. «''„Ֆրամի“ վերադարձին սպասում եմ այս տարի''»<ref name="Нансен2" />{{rp|234}}։ === Նանսենի բացակայության ժամանակ === [[Զանգվածային լրատվության միջոցներ|Զանգվածային լրատվական միջոցների]] մեծամասնությունը Նանսենի պլանների շուրջ բացասական վերաբերմունք ուներ։ Լոնդոնյան նկարազարդ-սատիրական թերթերից մեկը խիստ անարգական նյութեր հրապարակեց։ Նորվեգացի լրագրող Ռոլֆսենն ու պրոֆեսոր Բրյոգերը Նանսենին նվիրված գիրք հրատարակեցին, որի անվանումն էր «''Ֆրիտյոֆ Նանսեն։ 1861-1893''»<ref>Русский перевод: Броггер, В. Г., Рольфсен Н. Фритьофъ Нансенъ. Пер. с дат. СПб: Изд. Девриена, 1896. 365 с.</ref>։ Սակայն, [[1894]] թվականին պարբերականները ողողված էին Նանսենի՝ Հյուսիսային բևեռը նվաճելու մասին պատմող սենսացիոն հայտարարություններվ։ Առաջին այդպիսի լուրը տպագրեց ֆրանսիական «[[Le Figaro]]» պարբերականը 1894 թվականի ապրիլին<ref name="Huntford" />{{rp|393}}։ [[Եվա Նանսեն]]ը 1895 թվականին նամակ ստացավ մի անհայտ մարդուց, որն, իբր թե, ուղարկվել էր Հյուսիսային բևեռից<ref name="Huntford" />{{rp|393}}։ «[[Նյու Յորք Թայմս|Նյու-Յորք Թայմս]]» պարբերականը 1895 թվականին հրապարակեց նյութ իբր թե Իրկուտսկից, որը մեծ աժեոտաժ առաջացրեց նույնիսկ Ազգային աշխարհագրական ընկերությունում<ref>{{Cite news |date=1895 թ․ մարտի 3 |title=Nansen's North Pole Search |url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B0DE6DF123EE333A25757C1A9649C94679ED7CF |accessdate=2009 թ․ սեպտեմբերի 30 |work=The New York Times |format=PDF |dateformat=dmy}}</ref>։ Լուրջ հետազոտողները այս ասեկոսեներին այնքան էլ ուշադրություն չէին դարձնում։ === Հաղթանակ === [[Պատկեր:Oslo. Folkefest for polarfarerne F.Nansen og mannskap - NB MS G4 0442.jpg|thumb|Տոնակատարություններ մայրաքաղաք Քրիստիանիայում՝ ի պատիվ նասենյան գիտարշավի, 1896 թվականի սեպտեմբերի 9]] «Ֆրամի» վերադարձը Նորվեգիայում դարձավ ազգային տոնախմբություն։ [[Թրոմսյո]]յից մինչև [[Օսլո|Քրիստիանիա]] ամբողջ ճանապարհին ([[օգոստոսի 20]]-ից [[սեպտեմբերի 9]], [[1896]] թվական) նրանց ուղեկցում էին մեծ խանդավառությամբ ու ցնծությամբ։ Նավը գնում էր քարշակով, որի վրա կարգված էին նոր անձնակազմի ներկայացուցիչներ։ Նրանց շարքում էր Ադոլֆ Հենրիկ Լինդսթրյոմը։ Դեպի [[Բերգեն]] ճանապարհին «Ֆրամ» նավի տախտակամած բարձրացավ Է. Տոլը, ով շուտով դառնալու էր Ռուսական բևեռային գիտարշավի ղեկավարը։ [[Ռուսաստան]]ի անունից նա շնորհավորեց Նանսենին թագավորական բանկետի ժամանակ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |заглавие=Хроника |год=1896 |издание=Естествознание и география |том=II |выпуск=№ 8 |страницы=882-886}}</ref>։ Մայրաքաղաք Քրիստիանիայում «Ֆրամին» դիմավորեցին [[Նորվեգիայի ռազմածովային ուժեր]]ի ներկայացուցիչները։ Իսկ մինչև թագավորական պալատ հասնելը Նանսենն ու իր անձնակազմի ներկայացուցիչները անցան հաղթական կամարի տակով, որը ստեղծվել էր 200 մարմնամարզիկներից<ref name="Fleming">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=qIikAUYyRcUC |автор=Fleming, Fergus. |заглавие=Ninety Degrees North |год=2002 |место=London |издательство=Granta Publications |isbn=1-86207-535-2}}</ref>{{rp|237-238}}։ [[Օսլոյի համալսարան]]ի ուսանողները նրանց դիմավորեցին դափնեպսակներով<ref name="Саннес" />{{rp|140}}։ Ֆրիտյոֆ Նանսենը կառավարության անունից պարգևատրվեց [[Սուրբ Օլաֆի խաչ]]ով, իսկ Սվերդրուփն ու Արչերը ստացան առաջին կարգի պարգևներ։ Բլեսինգը, Սքոթ-Հանսենն ու Յոհանսենը դարձան Սուրբ Օլաֆի պարգևի ասպետներ։ Մնացած բոլորն էլ պարգևատրվեցին հատուկ թողարկված «Ֆրամ» հուշամեդալով։ Մնացած յոթ անդամները ոչ մի պարգև չստացան, քանի որ չունեին բարձրագույն կրթություն<ref name="Саннес" />{{rp|140}}։ [[1897]] թվականին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] կառավարությունը Ռուսաստանի աշխարհագրական ընկերության երաշխավորումով Ֆրիտյոֆ Նանսենին պարգևատրեց Սուրբ Ստանիսլավի առաջին կարգի մեդալով, իսկ խորհրդարանը նրան պարգևատրեց Կոնստանտինովյան ոսկե մեդալով, որպես [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս]]ի հետազոտող։ Պարգևների հանձնման արարողությունը կայացավ [[1898]] թվականի [[ապրիլի 28]]-ին Ռուսաստանում։ 1898 թվականի [[ապրիլի 18]]-ին Նանսենին շնորհեցին [[Սանկտ Պետերբուրգ|Պետերբուրգի]] գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ === Գնահատում === Չնայած Ֆրիտյոֆ Նանսենին չհաջողվեց հասնել բուն Հյուսիսային բևեռին, այդ առիթով անգլիական թագավորական աշխարհագրական ընկերության ներկայացուցիչ սեր Կլեմենտ Մարքհեմը գրեց. «Նորվեգական գիտարշավը լուծեց Արկտիկայի աշխարհագրական բոլոր հիմնախնդիրները»<ref name="Jones">{{Cite book |last=Jones |first=Max |url=https://archive.org/details/lastgreatquestca0000jone |title=The Last Great Quest |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=0-19-280483-9 |location=Oxford}}</ref>{{rp|63}}։ Արշավախումբն ապացուցեց, որ Հյուսիսային բևեռի հարակից շրջաններում ցամաք գոյություն չունի, և այն միայն Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի վրա է գտնվում։ Նանսենն ապացուցեց, որ սառույցների սառցընթացի վրա մեծ ազդեցություն է թողնում Կորիոլիսի շեղող ուժն ու Երկրի պտույտն իր առանցի շուրջը։ 1902 թվականին<ref>{{Cite book |last=Nansen |first=F. |title=The oceanography of the north polar basin. The Norwegian North Polar Expedition, 1893-1896, Scientific Results |journal=Scientific Results |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1902 |volume=3 |page=427}}</ref> Նանսենը նկարագրեց մանրամասնությամբ սառույցների սառընթացի ուժն ու ուղղությունը, որն անվանեցին գիտական գրականության մեջ ուղղակի «Նանսենի օրենք», որը լայն տարածում գտավ ամբողջ աշխարհում<ref>{{Cite journal |last=Grumbine |first=Robert W. |year=1998 |title=Virtual Floe Ice Drift Forecast Model Intercomparison |url=http://journals.ametsoc.org/doi/full/10.1175/1520-0434%281998%29013%3C0886%3AVFIDFM%3E2.0.CO%3B2 |journal=Weather and Forecasting |volume=13 |issue=3 |pages=886-990 |issn=0882-8156}}</ref>։ Նանսենը նաև առաջին անգամ պատմության մեջ նկարագրեց շերտավոր սառույցների առաջացման պրոցեսն ու այսպես կոչված «մեռյալ ջրերի» հատկությունը։ == Նանսենի կյանքը 1896-1905 թվականներին == === Գիտական աշխատանք === [[Պատկեր:Portrett av Fridtjof Nansen, ca. 1897.jpg|thumb|Նանսենը ԱՄՆ-ում, 1897 թվական]] Նանսենի գլխավոր խնդիրն էր՝ գրել հոդված իր գիտարշավի արդյունքների մասին։ Ռ. Հանտֆորդը ասում էր, որ նրա հոդվածը 1896-ին արդեն պատրաս էր, իսկ անգլերեն թարկմանությունը հրատարակվել է 1897-ի հունվարին։{{sfn|Huntford|2001|p=441}} Ճանապարհորդության նկարագրումը նվիրված էր Եվա Նանսենին{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=37}}։ Գրքի վերնագիրը՝ «„Ֆրամը“ ծովում՝ Նորվեգական բևեռային արշավախումբ 1893-1896» ({{lang-no|Fram over Polhavet. Den norske polarfærd 1893-1896}})։ Այդ գիրքը ունեցել համաշխարհային ճանաչում, 1897-1898 թվականներին հրատարակվել են այդ գրքի անգլերեն, գերմաներեն, ռուսերեն թարգմանությունները։ Գրքի եկամուտը շատ մեծ էր։{{sfn|Huntford|2001|p=441}} Նաև գրքի պատճառով կռվեցին Նանսենը և «Ֆրամի» նավապետ՝ Սվերդրուպը․ նա ուզում էր, որ գրքում գրվեր,որ նա գրքի համահեղինակն է, բայց մերժվեց և պահանջում էր վճարել ավելին։ Նրանք բարիշեցին միայն 1927 թվականին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=195}} 1897 թվականին Նանսենին նշանակեցին Քրիստիանայի համալսարանի դասախոս, որը ազատված էր դասախոսություններից մինչև իր գիտական հետազոտությունների ավարտը։{{sfn|Huntford|2001|p=452}} Այդ աշխատանքը նրանից խլեց 10 տարի, վերջին՝ վեցերորդ գլուխը դուրս էր եկել արդեն անգլերեն լեզվով 1906 թվականին։ Գրքի երրորդ գլխում մանրակրկիտ գրված Բևեռային ավազանի հետազոտությունների մասին<ref>{{Cite book |last=Nansen |first=F. |title=The oceanography of the north polar basin. The Norwegian North Polar Expedition, 1893-1896, Scientific Results |journal=Scientific Results |publisher=Longmans, Green and Co. |year=1902 |volume=3}}</ref>։ 1900 թվականից Նանսենը սկսում է համալսարանում կարդալ լեկցիաներ օվկիանոսագիտության մասին{{sfn|Фрам1|1956|էջեր=25}}։ 1899 թվականին մասնակցել է Ստոկհոլհում տեղի ունեցած ժողովին, որի ժամանակ քննարկվում էր ծովերի ուսումնասիրման Միջազգային խորհրդի ստեղծման հարցը։ Խորհուրդը ստեղծվեց 1902 թվականին, որում ներառվեցին Նանսենը, Էկմանը, Բյորն Հանսը և ուրիշները։ Նույն թվականին Քրիստիանայում բացվեց լաբորատորիա, որտեղ հետազոտում էին ծովային երևույթներ։ Լաբորատորիան գլխավորեց Նանսենը։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=268}} === Անտարկտիկայի նախագծերը === Դեռ չավարտած [[Նորվեգական բևեռային արշավախումբ (1893-1896)|վերջին գիտարշավի]] նմուշների հետազոտումը նա սկսում է պլանավորել նոր արշավ դեպի [[Անտարկտիկա]]։ Երբ Նանսենը 1897 թվականին գնացել էր Անգլիա դասախոսությունների, իր այդ նախագիծը ներկայացնում է Թագավորական աշխարհագրության կազմակերպությանը։ Նանսենը [[Հարավային բևեռ]] պետք է գնար է երկու խմբով։ Առաջինը պետք է աշխատեր նավում, մյուսը՝ ցամաքի վրա։ Նավում աշխատողների կազմը պատասխանատու էր սարքավորումների և շների տեղափոխման համար (մոտ 100 հոգի)։ Ցամաքի վրա աշխատողների կազմը պետք է հասներ բևեռին, ընթացքում կատարեր հետազոտություններ։{{sfn|Саннес|1991|էջեր=181}} Նանսենը որոնում էր նավ իր արշավի համար («Ֆրամը» արդեն չէր համատասխանում Նանսենի նոր ծրագրերը իրագործելու համար, բացի այդ այն զբաղված էր)։ 1899 թվականին Արչեր Կոլինը նախագծում է հատուկ Անտարկտիդայի պայմանների համար նախատեսված նավ, բայց ինչ-ինչ պատճառներով չի կառուցվում{{sfn|Huntford|2001|p=464-465}} === Նավարկումը «Մայքլ Սարսով» === 1900 թվականից պրոֆեսոր Յորտը սկսում է մշտական օվկիանոսային հետազոտություններ «Մայքլ Սարսով» նավով (անվանված է Եվա Նանսենի հայրիկի պատվին), կառուցված հատուկ հետազոտությունների համար։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=261}} Նանսենը պատասխանատու այդ հետազոտություններում սարքավորումների համար։ Արշավների նպատակներ հետազոտել օվկիանոսի ֆիզիկական կառուցվածը, կենդաբանական և բուսական աշխարհը, ձկնորսական պայմանները։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=552-553}} [[1900]] թվականի հուլիսի 23-ին «Մայքլ Սարսը» Քրիստիանայից ուղևորվեց դեպի Իսլանդիա։ Հուլիսի 31-ին Նանսենը Իսլանդիայում այցելում է գրող Սիգվատոր Գրիմսոնին, ով գրել էր իսլանդական եկեղեցու պատմությունը և ապրում էր «ինչպես [[Հոբ երանելի|Հոբ]]»։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=564-566}} Օգոստոսի 4-ին նավը մոտեցավ բևեռային ջրերի սահմանին՝ որտեղ այն միախառնվում են Ատլանտյան տաք ջրերի հետ։{{sfn|Нансен5|1939|էջեր=569}} Օգոստոսի 17-ին թիմը վերադարձավ Նորվեգիա։ Հետազոտության ընթացքում բացահայտեցին, որ օվկիանոսի խորքերում տարբեր ջերմաստիճանի ծանր ու թեթև շերտերի բախումների արդյունքում առաջանում են մինչև 40-50 մ բարձրությամբ ալիքներ, [[Նորվեգական ծով]]ում 800-1100 մ խորության վրա ջրի ջերմաստիճանը հասնում է −1,2° С։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=266}} Երեքշաբաթյա նավարկումը սկիզբ դրեց պարբերաբար կատարվող հետազոտություններին հյուսիսայի Ատլանտիկայում։{{sfn|Пасецкий|1987|էջեր=267}} == Նանսենի ճանապարհորդությունը Սիբիրով 1913 թվականին == [[Պատկեր:Fridtjof Nansen and Mr Wourtzel of the Russian Imperial Rail Service.jpg|thumb|left|Նանսենը և ինժեներ Եվգենի Վերցուպը (Սիբիրի երկաթուղիների խորհրդի նախագահ), 1913 թվական]] 1913 թվականին Նանսենը ամերիկացի գործարար Յունասա Կրեյնի հետ [[Հյուսիսային ծովային ուղի|Հյուսիսային ծովային ուղով]] գնում է դեպի Սիբիր։ Նրանց նպատակներ բացել ծովային առևտրային ուղի Ռուսաստանի և Եվրոպայի միջև։ Այս ճանապարհորդությունը չուներ գիտական բնույթ, Նանսենը այնտեղ ուղակի ուղևոր էր։ Հատելով [[Ենիսեյ (գետ)|Ենիսեյը]] կանգառներով նրանք հասնում են [[Կրասնոյարսկ]], որտեղ 4 օր կատարում են կարևոր հանդիպումներ, հետո Չինաստանի միջով գնում են [[Վլադիվոստոկ]]։ Այդտեղից մեքենայով և ձիերով վերադառնում են Նորվեգիա<ref>''Попов А.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1482/ Автограф Нансена] // Вокруг света. - 1994. - № 10.</ref>։ Սիբիրի ճանապարհորդության տպավորությաների տակ Նանսենը գրում է նոր գիրք («Ապագայի քաղաք»)<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Through_Siberia,_the_Land_of_the_Future,_by_Fridtjof_Nansen,_1914 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=Ապագայի քաղաք |год=1915 |оригинал=Through Siberia, the Land of the Future |место=Петроградъ |издательство=Изданiе К. И. Ксидо |страниц=561}}</ref>։ Այդ ճանապարհորդության ժամանակ Նանսենը ծանոթանում է ռուսական կյանքին և բազմաթիվ քաղաքական գործիչների հետ։ Այդ ժամանակվանից նա սկսեց հետաքրքրվել Ռուսաստանի խնդիրներով։{{sfn|Reynolds|1949|p=190-203}} Մինչև [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ը Նանսենը Բ․ Հելանդ-Հանսենի հետ միասին կատարեցին կարճ նավարկում դեպի [[Ազորյան կղզիներ]]։{{sfn|Reynolds|1949|p=204}} Առաջին պատերազմի սկզբից Նորվեգիան, Շվեդիան և Դանիան հայտարարել էր իր նեյտրալ դիրքի մասին։ Նանսենը նշանակվել էր Նորվեգիայի պաշտպանության միության նախագահ{{sfn|Reynolds|1949|p=204}}։ 1917 թվականին ԱՄՆ միացավ պատերազմին և այդ պատճառով ներկայացրեցին [[էմբարգո]] Եվրոպայի նկատմամբ։ Նորվեգիան բախվել սննդի պակասի խնդրին, սննդի մեծամասնությունը գնում էր ԱՄՆ։ Բացի այդ բռնագրավել էին Ամերիկային նավաշինարանի բոլոր նավերը, դրանց մեջ կային նաև նորվեգիական ընկերություններ։ Նորվեգիան Նանսենին ուղարկեց [[Վաշինգտոն]]՝ բանակցելու և այս խնդիրը լուծելու։ Երկար բանակցություններից հետո Նանսենին հաջողվեց Նորվեգիա տեղափոխել սնունդ և այլ հարկավոր ապրանքներ։{{sfn|Reynolds|1949|p=214}} Մեծ ներդրում է ունեցել նաև [[Մոդ (նավ)|Ամունդսենի նոր գիտարշավի «Մոդ» նավի]] զինման մեջ։{{sfn|Буманн-Ларсен|2005|էջեր=244}} == Նանսենը Ազգերի լիգայում == 1918 թվականի հոկտեմբերին առանց Նանսենին հարցնելու Քրիստիանայի համալսարանը նրան նշանակում համալսարանի [[ռեկտոր]],բայց նա հրաժարվում է։{{sfn|Будур|2011|էջեր=320}} Նույն տարում նա նշանակվում է [[Ազգերի լիգա|Ազգերի Լիգայում]] Նորվեգիայի ներկայացուցիչը և մինչև կյանքի վերջը աշխատում է այդ պաշտոնի վրա։{{sfn|Будур|2011|էջեր=320}} Հանտֆորդը ասել է, որ դա Նանսենի համար ամենաճիշտ ընտրությունը՝ իր վերջին ուժերը նեդրելու համար։{{sfn|Huntford|2001|p=583}} [[1920 թվական]]ի ապրիլից Նանսենը սկսում է զբաղվել [[ռազմագերիներ]]ի [[Հայրենադարձություն|հայրենադարձության]] հարցերով։ 1920 թվականի նոյեմբերին Նանսենը հայրենիք է վերադարձրել ավելի քան 200 հազար գերի։{{sfn|Reynolds|1949|p=221}} Վերջնական հաշվարկներով [[1922|1922 թվականին]] ետ հայրենիք է վերադարձել մոտ 427 հազար ռազմագերի, ավելի քան 30 երկրներից։ === Աջակցումը հայերին === [[1924]] թվականին Նանսենը սկսեց զբաղվել հայ փախստակնների հարցերով։ Նրա հասարակական գործունեության մեջ կարևոր տեղ է գրավել հայանպաստ աշխատանքը, ջանքերը Հայ դատի արդարացի լուծման և հայ գաղթականների դրության բարելավման համար։ Նա խստագույնս դատապարտել է սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի և երիտթուրքերի կազմակերպած հայերի ցեղասպանությունը<ref>{{Cite web |title=Armenian Genocide // United Human Rights Council |url=http://www.unitedhumanrights.org/genocide/armenian_genocide.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519031128/http://www.unitedhumanrights.org/genocide/armenian_genocide.htm |archive-date=2016 թ․ մայիսի 19 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 31}}</ref>։ Նանսենը մեծապես օգնել է գաղթականներին. բազմահազար հայ փախստականներ ստացել են «[[Նանսենյան անձնագիր|Նանսենյան անձնագրեր]]», որը մասամբ թեթևացրել է նրանց դրությունը։ Առաջարկել է պայմաններ ստեղծել հայ գաղթականներին Խորհրդային Հայաստան վերադարձնելու համար, գլխավորել է հայրենադարձության հանձնաժողովը (1925–29 թվականներին)։ Այդ նպատակով Նանսենն իր հանձնաժողովով 1925 թվականի հունիսին ժամանել է Երևան, եղել է հանրապետության տարբեր շրջաններում, պարզել գաղթականներին ընդունելու հնարավորությունները, մասնակցել Շիրկանալի (Շիրակի ջրանցք) բացմանը։ Վերադառնալով Ժնև 1922 թվականի հունիսին իր նախաձեռնությամբ հրավիրում է ժողով, որտեղ որոշվում է հայերին տալ «Նանսենյան անձնագրեր»։ 1923 թվականի սեպտեմբերի 3-ից Նանսենն անձամբ է զբաղվում այդ գործընթացով։ Տեսնելով, որ Ազգերի լիգան դանդաղում է հայ գաղթականության հայրենադարձման հարցում, Նանսենն ինքն է մարդասիրական ուղիներով հայթայթել անհրաժեշտ միջոցներ և տրամադրել 7 հազար հայ գաղթականների հայրենադարձության կազմակերպման համար։ Հայերի աջակցելու նպատակով Նանսենը մի շարք երկրներում բացել է Նանսենյան գրասենյակներ։ Սիրիայի, Լիբանանի, Եգիպտոսի տարածքներում գործող Նանսենյան գրասենյակի և Հայ բարեգործական ընդհանուր միության մասնաճյուղերի սերտ համագործակցությունը արդեն տալիս էր իր դրական արդյունքը։ Նանսենը Հայ Բարեգործական ընդհանուր միության նախագահ [[Պողոս Նուբար Փաշա]]յի հետ ստեղծեց Միացյալ հայկական կոմիտե, որն աջակիցներ գտավ աշխարհի շատ երկրներում, ծավալվեց հայանպաստ գործունեության հզոր ալիք։ Նանսենի բազմաթիվ հոդվածներ, զեկուցագրեր, ելույթներ նվիրված են հայ ժողովրդի պատմությանն ու Հայաստանին։ [[1927]] թվականին նորվեգերեն հրատարակվել է նրա «Հայաստանում» ({{lang-no|Gjennem Armenia}}) ծավալուն գիրքը, որը թարգմանվել է անգլերեն ու ֆրանսերեն` «Հայաստանը և Մերձավոր Արևելքը», գերմաներեն` «Խաբված ժողովուրդ» վերնագրերով։ Ընդ որում, գրքի վրա կարմիր տառերով գրված է. «Մեղադրանք Անտանտի ու Ազգերի լիգայի դեմ»<ref>Геноцид армян в Османской империи: сборник документов и материалов // Под ред. М. Г. Нерсисяна. - Ереван: Айастан, 1982. - С. 616.</ref>։ {{քաղվածք|Չարիքն ու բռնությունները չեն կարողացել ընկճել հայ ժողովրդին. ամեն անգամ որևէ տեղից ծագած լույսի նշույլն անգամ սնել է ազատության նրա երազանքը։|}} {{քաղվածք|Մարդկության պատմության մեջ չկա մի բան, որ իր հավասարն ունենա 1915 թ սկսված ջարդերի հետ։ Աբդուլ Համիդի ջարդերը չնչին են այսօրվա թուրքերի արածի համեմատությամբ։|}} == Վերջին տարիներ == [[Պատկեր:No-nb bldsa 2b030.jpg|thumb|250px|Սիգրուն Մունտե, 1924 թվական]] 1919 թվականի հունվարի 17-ին նա ամուսնանում է Սիգրուն Մունտեի հետ։ Մինչև այդ նա առաջարկություն է արել Կետլին Սկոտին, բայց նա հրաժարվել է՝ բացատրելով այդ տարիքների միջև մեծ տարբերության պատճառով։ Սկոտը իր օրագրում գրել է, որ Սիգրունը ավելի շատ է համապատասխանում Նանսենին։{{sfn|Будур|2011|էջեր=313-314}} Նանսենը Մունտեի հետ շատ մտերիմ էր, Եվայի մահից հետո նա դարձել տան անդամ։ Ռ. Հանտֆորդի կարծիքով այս ամուսնությունըանհաջող էր, իսկ նրանց հարաբերությունը տոգորված էր ատելությամբ։{{sfn|Huntford|2001|p=664}} Բայց Ն. Բուդուրը, ով պահպանել էր նրանց նամակագրությունները պնդում էր հակառակը։{{sfn|Будур|2011|էջեր=243}} Բայց և նույն տեղում ասում էր, Նանսենին չէր հետաքրքրում նրա զգացմունքները, շատ էր զայրանում, երբ ինչ-որ բան նա չէր կարողանում անել կամ սխալ էր անում և սկսում էր բղավել։{{sfn|Будур|2011|էջեր=315}} Սովետական միությունը չէր ընդունում Նանսենի նոր ամուսնությունը։ Ազգերի Լիգայի խնդիրները խլում էին նրա ժամանակի մեծ մասը, բայց այնուամենայնիվ նա հասցնում էր զբաղվել գիտությամբ։ 1926 թվականին նա սկսեց պլանավորել «Գրաֆ Ցեպելին» [[դիրիժաբլ]]ով նոր արշավ։ Մի քանի անգամ հանդիպել է դիրիժաբլի նախագծողի՝ Էնկեր Հյուգոյի հետ։ Ստեղծվել էր «Աէրոարկտիկա» հասարակությունը, որն ուներ իր սեփական ամսագիրը։ Նրանց արշավները հովանավորևմ էր [[Ռուալ Ամունդսեն]]ը։{{sfn|Буманн-Ларсен|2005|էջեր=494}} [[Պատկեր:Fridtjof Nansen på likstrå, 1930.jpg|left|thumb]] Վերջին երկու տարիներին նա տառապում էր սրտի ցավերից, բայց դա նրան չէր կանգնեցում և նա նույնպես ակտիվ աշխատում էր Ազգերի Լիգայում։{{sfn|Huntford|2001|p=665}} 1929 թվականին Ամերիկայում Նանսենը հանդիպեց իր վերջին սիրո կեսին՝ Բրենդա Ուլանդին (1891-1985)։ Նանսենը 30 տարով մեծ էր Բրենդայից։ Բրենդան ֆեմինիստական շարժման ակտիվիստ էր։ Մինչև կյանքի վերջ նա նամակագրվում էր Բրենդայի հետ։ Քսանմեկերորդ դարի սկզբին հրապարակվել են նրանց նամակները<ref>Brenda, My Darling: The Love Letters of Fridtjof Nansen to Brenda Ueland. Utne Institute, 2011 ISBN 978-0-9761989-4-9.</ref>։ [[1930]] թվականի [[մայիսի 13]]-ին Ֆրիտյոֆ Նանսենը տանը մահանում է։ Հոգեհանգիտը նշանակում են մայիսի 17-ին՝ [[Նորվեգիայի սահմանադրության օր]]ը։{{sfn|Буманн-Ларсен|2005|էջեր=493}} Նրա հոգեհանգիստ անցկացվել էր Օսլոյի համալսարանի դահլիճում։ Հոգեհանգստին ներկա էր [[Հակոն VII]]-րդը, Բյուրոն Հանսենը, [[Օտտո Սվերդրուփ]]ը Ֆիլիպ Բեյքերը և ուրիշները։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=427}} Համաձայն Նանսենի կտակի նրա մարմինը դիակիզվեց։ Նրա դուստրը պատմում է, որ այդ ժամանակ ոչ մեկ խոսք չասաց, միայն նվագախումը նվագում էր [[Ֆրանց Շուբերտ|Շուբերտի]] «Մահը և աղջիկը»։{{sfn|Нансен-Хейер|1973|էջեր=428}} Գիտնականի մոխիրը թաղել են [[Պուլհյոգդա]]յի ծառերից մեկի տակ։{{sfn|Будур|2011|էջեր=399}} == Հիշատակ == [[Պատկեր:Նանսենի թանգարան (1).jpg|մինի|Ֆրիտյոֆ Նանսենի արձանը [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի թանգարան (Երևան)|համանուն թանգարանի]] մուտքի մոտ]] [[1954]] թվականին [[ՄԱԿ]]ը ստեղծել է Նանսենյան շքանշան, որը [[1979]] թվականին ձևափոխվել և դարձել է [[Նանսենյան մրցանակ]]։ Ամեն տարի ՄԱԿ-ի գլխավոր լիազորի կողմից մրցանակը տրվում է փախստականների գործերում մեծ ներդրում կատարած անձին<ref>[http://www.unhcr.ru/index.php?id=7 УВКБ ОНН: Премия Нансена]</ref>։ Նանսենի պատվին անվանվել է մի շարք աշխարհագրական օբյեկտներ։ Այդ շարքին են պատկանում լեռնաշղթա [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս]]ում<ref>Anderson, L.G. et al. (Մարտ 1989). «The first oceanographic section across the Nansen Basin in the Arctic Ocean». Deep Sea Research Part A. Oceanographic Research Papers 36 (3): 475-82</ref>, կենտրոնական [[Յուկոն (Կանադայի տարածք)|Յուկոնում]]՝[[ստրատոհրաբուխ]]<ref>[http://bivouac.com//MtnPg.asp?MtnId=3573 Mount Nansen in the Canadian Mountain Encyclopedia]</ref>։ [[Անտարկտիդա]]յում՝ երկու սար՝ բացահայտված Սկոտ և Ռուալեմ Ամուդսեններով<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:5:4552005256824014::NO::P5_ANTAR_ID:10477 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: Mount Nansen (Antarctica)]</ref><ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:5:4130389061075269::NO::P5_ANTAR_ID:5308 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: Mount Fridtjof Nansen]</ref> ու [[Նանսենի կղզի|կղզի]]<ref>{{Cite web |title=Nansen Island // Scott Polar Research Institute |url=http://www.spriprints.com/image.php?id=366742 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310090328/http://www.spriprints.com/image.php?id=366742 |archive-date=2012 թ․ մարտի 10 |accessdate=2017 թ․ մայիսի 31}}</ref>։ Արկտիկայի և Անտարկտիկայի քարտեզներում Նանսենի անունը օգտագործվում է 25 անգամ<ref>[http://www.stfond.ru/articles.htm?id=5480 Фритьоф Нансен - норвежец тысячелетия]</ref>։ Աստղագետ [[Սերգեյ Բելյավսկի]]ն իր կողմից 1916 թվականի ապրիլի 2-ին բացահայտած [[աստերոիդ]]ը՝ [[(853) Նանսենիա|Նանսենիա]]<ref>''Lutz D. Schmadel''. Dictionary of minor planet names, Volume 1, Springer, 2003. Р.78</ref>։ [[Միջազգային աստղագիտական միություն]]ը [[Լուսին|լուսնի]] հյուսիսային բևեռի մոտակայքում գտնվող խառնարանին (կոորդինատներ՝ 80,9° հյուսիս 95,3° արևելք, տրամագիծ 104 կմ) տվել է Նանսենի անունը<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4142 Gazetteer of Planetary Nomenclature]</ref>։ «[[Ապոլոն 17]]-ի» տիեզերագնացները «Հարավային զանգված» սարի խառնարանին տվել են նրա անունը իրենց հերթական ուղևորության ընթացքում։ Չշփոթվելու համար [[Միջազգային աստղագիտական միություն|ՄԱՄ-ը]] 1973 թվականին այդ խառնարանի անունը փոխեց և դարձրեց Նանսեն-Ապոլոն<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Пугачёва, С. Г.; Родионова, Ж. Ф.; Шевченко, В. В.; Скобелева, Т. П.; Дехтярёва, К. И.; Попов, А. П. |заглавие=Каталог «Номенклатурный ряд названий лунного рельефа» |год=2009 |место=Москва |издательство=Государственный Астрономический институт им. П. К. Штернберга, МГУ |страницы=30 |страниц=58}}</ref>։ Այդ ուղևորությունը դեպի լուսին կատարվել [[Յուջին Սերնան]] ու [[Հարիսոն Շմիդտ]] տիեզերագնացների կողմից և հայտնի է նրանով, որ ամենաերկարն էր և տևողությամբ (73 րոպե), և երկարությամբ (9,1 կմ)։ Այդ խառնարանում գտել են ամենահին լուսնային բազալտը (4,6 մլրդ տարի ± 0,1 մլրդ տարի)<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Eric M. |date=1995 |title=Geology Station 2 |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a17/a17.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6OB7dijf6?url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a17/a17.html |archivedate=2014 թ․ մարտի 19 |accessdate=2014 թ․ փետրվարի 26 |work=Apollo 17 Lunar Surface Journal |publisher=NASA |language=en}}</ref>։ [[Պատկեր:Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրի.JPG|մինի|left|190px|[[Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրի (Երևան)|Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրին Երևանում]], քանդակագործ՝ [[Գարեգին Դավթյան]]]] Նեկայունս Նանսենի տանը՝ [[Պուլհյոգդա]]յում, գործում է Ֆրիտյոֆ Նանսենի անվան համալսարանը<ref>[http://www.fni.no/ Официальный сайт Института Нансена]</ref>։ Նանսենի անունն է ստացել նաև [[մեզոպելագիկ]] ձուկ [[Microstomatidae]] ընտանիքից<ref>[http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=125893 Nansenia Jordan & Evermann, 1896 // World Register of Marine Species]</ref>։ 1968 թվականին հայ կինոռեժիսոր [[Սերգեյ Միքայելյան (ռեժիսոր)|Սերգեյ Միքայելյանը]] նորվեգացի կինոգործիչի հետ միասին նկարահանում են վավերագրական ֆիլմ Ֆրտյոֆ Նանսենի մասին՝ «Մի կյանք, Ֆրիտյոֆ Նանսենի պատմությունը» ({{lang-no|Bare et liv – Historien om Fridtjof Nansen}}) վերնագրով։ Ֆիլմի սյուժեն պարունակում է երեք կարևոր իրադարձություն՝ հետազոտությունները Հյուսիսային բևեռում, նրա աշխատանքը Ազգերի Լիգայում և հայերի ցեղասպանությունը։ Գլխավոր դերերում էր Կնուտ Վիգերտը<ref>{{imdb title|0202810}}</ref>։ 1985 թվականին Նանսենի կերպարը խաղացել է [[Մաքս ֆոն Սյուդով]]ը «Աշխարհի վերջին հատվածը» սերիալում<ref>{{Cite web |title=The Last Place on Earth - The Complete Epic Miniseries DVD 3 Disc Set |url=http://www.bfsent.com/item_detail.asp?number=31052 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BjKr0K2h?url=http://www.bfsent.com/item_detail.asp?number=31052 |archivedate=2012 թ․ հոկտեմբերի 27 |accessdate=2012 թ․ հոկտեմբերի 18 |work=BFS Entertainment & Multimedia |language=en}}</ref>։ 2000-ականների սկզբին [[Նորվեգիայի ռազմածովային ուժեր]]ին հանձնում են «Ֆրիտյոֆ Նանսեն» դասի ֆրեգատաներ։ Գլխավոր նավը՝ «Ֆրիտյոֆ Նանսենը» դուրս է եկել բաց ծով 2003 թվականին, իսկ երկու նավ ստացել են «Օտտո Սվերդրուփ» և «Ռուալ Ամունդսեն» անունները<ref>[http://www.naval-technology.com/projects/nansen/ Nansen Class Anti-Submarine Warfare Frigates]</ref>։ [[Պատկեր:ArmenianStamps-095.jpg|200px|մինի|Ֆրիտյոֆ Նանսենին [[ՀՀ]] [[փոստային նամականիշ]]]] Նանսենի պատվին անվանվել են փողոցներ [[Երևան]]ում, [[Բելֆաստ]]ում, [[Վիննիցա (քաղաք, Ուկրաինա)|Վիննիցայում]], [[Մանչեստր]]ում և [[Մոսկվա]]յում<ref>{{Cite web |title=Памятная доска Фритьофу Нансену |url=http://taimyrplus.net/frame/npr/board/nansenu/nansenu.html |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=Taimyrplus.net}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ [[1995]] թվականին [[Նիկոլայ Ռիժկով]]ի նախաձեռնությամբ բացվել էր Ֆրիտյոֆ Նանսենի անվան ֆոնդ, որը հետագայում տեղափոխվել է Երևան։ Երևանում [[2014]] թվականին բացվել [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի թանգարան (Երևան)|Նանսենի անվան թանգարան]], որտեղ ցուցադրվում են իր կյանքին և գիտական ու մարդասիրական գործունեությանն առնչվող գրքեր, ֆիլմեր, ցուցապաստառներ, հոբելյանական նյութերի միջոցով թողարկված քանդակներ։ 2011 թվականի հունվարի 26-ին որոշվել էր [[Գյումրի]]ում բացել Նանսենի տուն-թանգարանը<ref>Новости Армения //[http://www.newsarmenia.ru/society/20110126/42383370.html Памятник и Дом-музей Фритьофа Нансена откроются в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141124063225/http://www.newsarmenia.ru/society/20110126/42383370.html |date=2014-11-24 }}</ref>։ Հայաստանում [[2011]] թվականին մեծամաշտաբ նշվում էր Նանսենի 150-ամյակը։ Այդ միջոցառումներին ներկային բարձրաստիճան անձինք Հայաստանից և Նորվեգիայից, այդ ժամանակ բացվեց Ֆրիտյոֆ Նանսենի արձանը։ Հայաստանի և Նորվեգիայի արտաքին գործերի նախարարները կնքեցին Նանսենի 150-ամյակի նամականիշը<ref>Республика Армения // [http://www.peeep.us/85039b4d Почтовая марка к 150-летию Нансена погашена в Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309204819/http://www.peeep.us/85039b4d |date=2016-03-09 }}</ref>։ Նանսենի անունը կրում են դպրոցներ [[Երևան]]ում, [[Սպիտակ (քաղաք)|Սպիտակ]]ում, [[Արմավիր]]ում, [[Ստեփանավան]]ում և [[Դիլիջան]]իում։ Կարմիր Խաչի աջակցությամբ [[Սպիտակ (քաղաք)|Սպիտակ]]ում բացվել Նանսենի անվան հիվանդանոց։ Ֆրիտյոֆ Նանսենի ծննդյան 150 ամյակի առիթով ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը թողարկել է անվանական բացիկ, ինչպես նաև «Ֆրիտյոֆ Նանսեն - 150» մեդալ<ref>[http://www.genocide-museum.am/arm/11.10.2011.php#sthash.g96wqsUF.dpuf Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը //]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|30em|group=note}}<div class="references" style="height: 400px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}</div> == Մատենագրություն == : '''''Դիտողություն'''''՝ ''վերնագրերը նորվեգերեն լեզվով են XIX-ից XX-րդ դարի սկիզբ։Ներկայացված են միայն աշխատանքները, նախատեսված չէ մասնագետների համար։'' * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009052903015 Paa ski over Grønland. En skildring af Den norske Grønlands-ekspedition 1888-1889]''. - Kristiania։ Aschehoug, 1890. - 704 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008110603005 Eskimoliv]''. - Kristiania։ Aschehoug, 1891. - 293 s. * ''Fram over Polhavet. Den norske polarfærd 1893-1896.'' - Kristiania։ Aschehoug, 1897. - 2 bind. - [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_20061117010106 1. bind], [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006112000015 2. bind]. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2008120912002 Norge og foreningen med Sverige]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1905. - 88 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010062420001 Nord i tåkeheimen. Utforskningen av jordens nordlige strøk i tidlige tider]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1911. - 603 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009091410002 Gjennem Sibirien]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads forlag, 1914. - 386 s. * ''[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2006082300053 Frilufts-liv]''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1916. - 233 s. * ''En ferd til Spitsbergen''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1920. - 279 s. * ''Rusland og freden''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1923. - 151 s. * ''Blant sel og bjørn. Min første Ishavs-ferd''. - Kristiania։ Jacob Dybwads Forlag, 1924. - 285 s. * ''Gjennem Armenia''. - Oslo։ Jacob Dybwads Forlag, 1927. - 247 s. * ''Gjennem Kaukasus til Volga''. - Oslo։ Jacob Dybwads Forlag, 1929. - 162 s. == Գրականություն == ;Ռուսերեն լեզվով * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Анненская |ссылка=http://www.norway-live.ru/library/fritiof-nansen-i-ego-puteshestviya-v-grenlandiyu-i-k-severnomu-polyusu.html |автор=Анненская А. Н. |заглавие=Фритиоф Нансен и его путешествия в Гренландию и к северному полюсу |год=1922 |издательство=Новая Москва |3 |n}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Броггер |автор=Բրոգեր Վ․ Գ․, Րոլֆսեն Ն․ |заглавие=Фритьоф Нансен / Пер. с дат. А. и П. Ганзен |год=1896 |издательство=Ս. Ֆ. Դերվիեն}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Будур |автор=Բուդուր Ն․ |заглавие=Нансен. Человек и миф |год=2011 |издательство=Игра слов}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Буманн-Ларсен |автор=Բաուման-Լարսեն |заглавие=Амундсен |год=2005 |издательство=Молодая гвардия}} * [[Визе, Владимир Юльевич|''Визе В. Ю.'']] [http://www.oceanographers.ru/index.php?option=content&task=view&id=190 Вступительная статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140909002448/http://www.oceanographers.ru/index.php?option=content&task=view&id=190 |date=2014-09-09 }} // ''Нансен Ф.'' «Фрам» в полярном море. - {{М.}}։ Географгиз, 1956. * [http://www.norway-live.ru/library/puteshestviya-fritofa-nansena-k-severnomu-polyusu.html Н. Каринцев. «Путешествия Фритьофа Нансена к Северному полюсу»] * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ладлэм |автор=Լադլեմ Գ․ |заглавие=Капитан Скотт |год=1989 |издательство=Гидрометеоиздат}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Нансен1 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=Собрание сочинений. Т. 1: На лыжах через Гренландию. Жизнь эскимосов |год=1937 |издательство=Изд-во Главсевморпути}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Нансен5 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=Собрание сочинений. Т. 5 Среди тюленей и белых медведей. На вольном воздухе |год=1939 |издательство=Изд-во Главсевморпути}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Фрам1 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=«Фрам» в Полярном море. Т. 1 |год=1956 |издательство=Географгиз}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Фрам2 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=«Фрам» в Полярном море. Т. 2 |год=1956 |издательство=Географгиз}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Фрам3 |автор=Նանսեն Ֆ. |заглавие=«Фрам» в Полярном море |год=2007 |издательство=Дрофа}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Нансен-Хейер |автор=Նանսեն-Հեյներ Լ․ |заглавие=Книга об отце |год=1973 |издательство=[[Гидрометеоиздат]]}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Пасецкий |автор=Պոսեցկի Վ․ Մ․ |заглавие=Фритьоф Нансен. 1861-1930 |год=1987 |издательство=Наука}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Саннес |автор=Սանես Տ․ Բ․ |заглавие=«Фрам»: приключения полярных экспедиций |год=1991 |издательство=Судостроение}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ցենտկեվիչ Ալինա և Չեսլավ |заглавие=Кем же ты станешь, Фритьоф? Повесть о Нансене |год=1967 |место=Л. |издательство=Гидрометеоиздат |страниц=280}} (в пер.) * {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.geoversum.by/catalog/item5067.html |автор=Տանզեն Ա․ |заглавие=Фритьоф Нансен, его жизнь и путешествия |год=1901 |издание=Издание А. Ф. Девриена}} ;այլ լեզուներով * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Brogger & Rolfsen |автор=Brøgger W. C.; Rolfsen N. |заглавие=[http://www.archive.org/stream/fridtinansen00unkngoog#page/n11/mode/1up Fridtiof Nansen 1861–1893] / Tr. by William Archer |год=1896 |издательство=Նյու Յորք, Լոնգսման Գրին}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Fleming |автор=Fleming F. |заглавие=Ninety Degrees North |год=2002 |издательство=Լոնդոն, Գրանադա հրատարակչություն}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Herbert |автор=Herbert W. |заглавие=The Noose of Laurels |год=1989 |издательство=Լոնդոն, Հոդեր և Ստուգթոն}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Huntford |автор=Huntford R. |заглавие=Nansen |год=2001 |издательство=Լոնդոն։ Աբաքուս}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Nansen F. |заглавие=[http://www.archive.org/details/cu31924028761033 Eskimo Life / Tr. by W. Archer] |год=1893 |издательство=Լոնդոն։ Գրին Լոնգման}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Nansen F. |заглавие=[http://www.archive.org/details/cu31924092514151 The First Crossing of Greenland Vol. 1] |год=1890 |издательство=Լոնդոն, Նյու Յորք։ Գրին Լոնգման}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Nansen F. |заглавие=[http://www.archive.org/details/firstcrossinggr01nansgoog The First Crossing of Greenland Vol. 2] |год=1890 |издательство=Լոնդոն, Նյու Յորք։ Գրին Լոնգման}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Reynolds |автор=Reynolds E. E. |заглавие=Nansen |год=1949 |место=Harmondsworth, UK |издательство=Պինգվին բուքս}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Scott |автор=Scott J. M. |заглавие=Fridtjof Nansen |год=1971 |место=Sheridan, Oregon |издательство=Հերոն բուքս}} * [http://www.archive.org/details/eskimoliv01nansgoog «Жизнь эскимосов» на норвежском языке, 1891] * [http://www.archive.org/details/norwegiannorthpo02framrich Научные результаты экспедиции на «Фраме» Т. 2] * [http://www.archive.org/details/norwegiannorthpo06framrich Научные результаты экспедиции на «Фраме» Т. 6] * [http://www.archive.org/search.php?query=creator:%22Nansen,%20Fridtjof,%201861-1930%22 Оцифрованные труды Нансена на сайте www.archive.org] === Նանսենի գրքերի ռուսերեն թարգմանությունը === * Նանսեն Ֆ. Во мраке ночи и во льдахъ. Путешествие норвежской экспедиции на корабле Фрамъ къ Северному полюсу. 31 рисунокъ на отдельныхъ листахъ и в тексте. Карта путешествия в цвете. СПб։ Вольфа, 1897. 337 с. * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002352 Նանսեն Ֆ. В стране льда и ночи. Т. 1-2 СПб. Тип. Бр. Пантелеевых, 1897. 320, 344 с.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002072 Նանսեն Ֆ. (составила Анненская А.) На лыжах через Гренландию. Библиотека Всходов СПб.։ Ред. журнала для детей Всходы 1897. 198 с.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002355 Նանսեն Ֆ. Во мраке ночи и во льдах. Путешествие Норвежской экспедиции на корабле Фрам к Северному полюсу. 2 тт. Полный перевод, под редакцией Н. Березина. СПб. Издательство О. Н. Поповой. 1901 г.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002356 Նանսեն Ֆ. На крайнем севере։ Жизнь эскимосов. СПб. Издательство О. Н. Поповой. 1904 г.] * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002353 Նանսեն Ֆ. В страну будущего. Великий Северный путь из Европы в Сибирь через Карское море. С портретом автора, 155 рисунками и 3-мя картами. Авторизованный перевод с норвежского А. и П. Ганзен. Петроградъ Издание К. И. Ксидо. 1915 г. 454 с.] <small>Имеется также переиздание 2004 года.</small> * [http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002359 Նանսեն Ֆ. Россия и мир. Перевод с фр. С. Бронского. С предисловием Н. Мещерякова. М.-Пг. Государственное изд-во. 1923 г. 147 с.] * Նանսեն Ֆ. Собрание сочинений. В 5 тт. М.-Л.։ Изд-во Главсевморпути, 1937-1940. * Նանսեն Ֆ. Фрам в полярном море. В 2-х томах. М.։ Географгиз, 1956. 368, 352 с. * Նանսեն Ֆ. «Фрам» в Полярном море. Пер. с норв. Лопухиной З. И., вступ.ст. Глушкова В. В. Серия։ Библиотека путешествий. М.։ Дрофа 2007 г. 992 с. * Նանսեն Ֆ. «Фрам» в Полярном море. Пер. с норв. Лопухиной З. И. М.։ ЭКСМО, 2009. 512 с. (Великие путешествия). ''Большеформатное, обильно иллюстрированное издание. Отчёт капитана О. Свердрупа и предварительный научный отчёт Нансена исключены.'' * Նանսեն Ֆ. Через Сибирь. Перевод с норв. Н. Будур. М.։ Игра Слов, 2012. 304 с. == Տես նաև == * [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի թանգարան (Երևան)]] * [[Ֆրիտյոֆ Նանսենի կիսանդրի (Երևան)]] * [[Նանսենի անվան այգի (Երևան)]] == Արտաքին հղումներ == {{վիքիքաղվածք}} * [https://nt.am/am/dates/609 Ֆրիտյոֆ Նանսենը «Նոյյան տապանի» հիշարժան տարեթվերում] * [http://freebooks.do.am/load/frityof_nansen_a_talanov_na_online_tarberak/21-1-0-1964 Ֆրիտյոֆ Նանսեն - Ա. Տալանով Ներբեռնել էլեկտրոնային գիրքը ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարանից] {{Արտաքին հղումներ}} {{Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ (1901-1925)}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից|2017 թվականի [[Կաղապար:Օրվա հոդված/Հունիսի 12, 2017 թ.|հունիսի 12]]}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=178}} {{DEFAULTSORT:Նանսեն, Ֆրիտյոֆ}} [[Կատեգորիա:Հայ ժողովրդի բարեկամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի ճանապարհորդներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի բևեռախույզներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Կենսաբանական գիտությունների դոկտորներ]] [[Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգիայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի կենդանաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի Գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ]] [[Կատեգորիա:Նորվեգացի լուսանկարիչներ]] 9p8puw01b0z6r97kfsf77h8k6yimddp 0 16790 10953633 10747428 2026-10-22T08:06:24Z ~2026-56218-73 178522 /* */ 10953633 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր = Portrait of a Man, Said to be Christopher Columbus.jpg}} '''Քրիստափոր Կոլումբոս Կովի, ծնվել է 70000 թվականին''' ({{lang-it|Cristoforo Colombo}}, {{ԱԾ}}), [[Իտալացիներ|իտալացի]] ճանապարհորդ, հայտնագործող և գաղութարար, որն իրականացրել է [[Քրիստափոր Կոլումբոսի ճանապարհորդություններ|չորս ճանապարհորդություն]]՝ կտրելով [[Ատլանտյան օվկիանոս]]ը [[Իսպանիա]]յի [[Կաթոլիկ միապետներ]]ի հովանու ներքո։ Նա առաջինն էր Եվրոպայից, որը ճանապարհորդեց դեպի [[Կարիբյան ավազան]], [[Կենտրոնական Ամերիկա]] և [[Հարավային Ամերիկա]]` սկիզբ դնելով [[Ամերիկայի գաղութացում|Ամերիկայի գաղութացմանը]]։ Կոլումբոսը հայտնագործեց ծովային ճանապարհ դեպի Ամերիկա, մայրցամաք, որը մինչ այդ անհայտ էր [[Հին աշխարհ]]ին։ Չնայած նա կարծում էր, որ հայտնագործել է ճանապարհ դեպի [[Հեռավոր Արևելք]], այդ հայտնագործությունը հիմք հանդիսացավ Ամերիկայի նվաճմանը և բնակեցմանը եվրոպացիների կողմից։ Կոլումբոսի կյանքի վաղ տարիների մասին ոչինչ հայտնի չէ, սակայն գիտնականները կարծում են, որ նա ծնվել է [[Ջենովայի հանրապետություն]]ում և խոսել է [[Լիգուրյան լեզու (Ռոմանական լեզու)|լիգուրերեն]]ով որպես մայրենի լեզու։ Նա մեկնել է ծով երիտասարդ տարիքում և շատ է ճանապարհորդել ինչպես հյուսիս՝ դեպի Բրիտանական կղզիներ, այնպես էլ հարավ, մինչև այժմյան [[Գանա]]։ Նա ամուսնացել է պորտուգալացի ազնվականուհի [[Ֆիլիպա Մոնիս Պերեստրելո]]յի հետ և մի քանի տարի ապրել է [[Լիսաբոն]]ում, սակայն ավելի ուշ ամուսնացել է իսպանուհու հետ, ուներ մեկական որդի ամեն կնոջից։ Չնայած հիմնական ինքնուս էր, Կոլումբոսը շատ է կարդացել աշխարհագրության, աստղագիտության և պատմության մասին։ Նա ձևավորեց արևմտյան ծովով դեպի [[Օստ Ինդիա]] ճանապարհ որոնելու նախագիծ` հույս ունենալով շահույթ ստանալ [[համեմունքների առևտուր|համեմունքների առևտրից]]։ Երկար տարիներ համոզելուց հետո կաթոլիկ միապետները համաձայնեցին հովանավորել ճանապարհորդությունը դեպի արևմուտք՝ [[Կաստիլիայի թագավորություն|Կաստիլիայի թագ]]ի անունից։ Կոլումբոսը դուրս եկավ Իսպանիայից 1492 թվականի օգոստոսին և կանգ առնելով [[Կանարյան կղզիներ]]ում, հասավ Ամերիկա հոկտեմբերի 12-ին (ներկայումս տոնվում է որպես [[Կոլումբոսի օր]])։ Նա առաջինն իջևանեց [[Բահամյան Կղզիներ]]ից մեկում, որի բնիկ ժողովուրդը հայտնի է որպես [[Գուանահանի]]։ Կղզու հստակ վայրը հայտնի չէ։ Դրանից հետո Կոլումբոսը այցելեց [[Կուբա]] և [[Հայիթի կղզի|Իսպանյոլա]]` հիմնադրելով [[Լա Նավիդադ|գաղութ]], որը ներկայումս հատնի է [[Հայիթի]] անվամբ, սա առաջին եվրոպական բնակավայրն էր մոտ 500 տարի առաջ հիմնադրված նորվեգական գաղութներից հետո։ Կոլումբոսը վերադարձավ Իսպանիա 1493 թվականի սկզբին՝ իր հետ բերելով մեծ թվով բնիկներ։ Իր հայտնագործությունների մասին լուրը շուտով սփռվեց ամբողջ Եվրոպայում։ Կոլումբոսը իրագործեց ևս երեք ճամփորդություն դեպի Նոր աշխարհ` հայտնագործելով [[Փոքր Անտիլյան կղզիներ]]ը 1493 թվականին, [[Տրինիդադ (կղզի)|Տրինիդադ]]ը ու Հարավային Ամերիկայի հյուսիսային ափը 1498 թվականին և Կենտրոնական Ամերիկայի արևելյան ափը` 1502 թվականին։ Շատ կղզիներին տրված աշխարհագրական անվանումները մինչ օրս գործում են։ Նա շարունակեց ճանապարհ որոնել դեպի Օստ Ինդիա և պատկերացում չուներ, որ հայտնաբերել է նոր մայրցամաք։ Նա տեղաբնիկներին կոչեց ''indios'' («հնդկացիներ»)։ Կոլումբոսի հարաբերությունները Իսպանիայի թագի հետ սրվեցին, և Ամերիկայում նրա կողմից նշանակված կառավարիչները ձերբակալվեցին ու վտարվեցին Իսպանյոլայից 1500 թվականին։ Հետագայում երկարատև դատական գործ սկսվեց Կոլումբոսի հետևորդների կողմից՝ ընդդեմ Իսպանիայի թագի, քանի որ նրանք ցանկանում էին վերականգնել Կոլումբոսի և նրա հետևորդների ժառանգական իրավունքները հայտնագործված տարածքների նկատմամբ։ Կոլումբոսի ճանապարհորդությամբ սկիզբ դրվեց դարեր տևած գաղութացմանը և նվաճումներին` օգնելով ձևավորել ժամանակակից [[Արևմտյան աշխարհ]]ը։ Նոր և Հին աշխարհների միջև փոխարկումը ընդունված է անվանել [[Կոլումբոսյան փոխարկում]]։ Կոլումբոսի ներդրումը շարունակում է քննարկման առարկա դառնալ։ Կոլումբոսին շատ են մեծարում մահից դարեր անց, սակայն գիտնականները ուշադրություն են հրավիրում նաեւ բացասական կողմերի վրա, ինչպիսիք են նրա դերը [[Տայնո|Տաինո]] ժողովրդի վերացման գործում, ստրկատիրական մղումները և այլն։ Արևմտյան կիսագնդի շատ աշխարհագրական օբյեկտներ կրում են նրա անունը, ներառյալ [[Կոլումբիա]] պետությունը։ == Վաղ կյանք == [[Պատկեր:Christopher Columbus at the gates of the monastery of Santa Maria de la Rabida with his son Diego.jpg|thumb|upright|''Քրիստափոր Կոլումբոսը իր որդի Դիեգոյի հետ [[Լա Ռաբիդա մենաստան]]ի դարպասնարի մոտ'', նկարը [[Բենետ Մերկադե]]ի:]] ''Քրիստափոր Կոլումբոսը'' անունը [[լատիներեն]] '''Christophorus Columbus'''-ի հայաֆիկացումն է։ Նա ծնվել է 1451 թվականի հոկտեմբերի 31-ին [[Ջենովայի հանրապետություն]]ում (ներկայիս Իտալիա), չնայած նրա ծննդյան հստակ վայրը քննարկման առարկա է։ Նրա հայր [[Դոմինիկո Կոլումբո]]ն{{sfn|Beazley|1911|p=741}} միջին դասի մանածագործ էր, ով աշխատում էր [[Ջենովա]]յում և [[Սավոնա]]յում և ով ուներ փոքր պանրի վաճառակետ, որտեղ աշխատել էր երիտասարդ Քրիստափորը որպես օգնական։ Նրա մայրը Սուզաննա Ֆոնտանարոսսան էր{{sfn|Beazley|1911|p=741}}։ Նրա եղբայրներն էին Բորտոլոմեոն, Ջիովանի Պելեգրինոն և Գիակոմոն։ Բարտոլոմեոն աշխատել է որպես քարտեզագիր [[Լիսաբոն]]ում<ref name= britannica>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref>։ Քրիստափորը նաև ուներ քույր, որի անունն էր Բիանչինետտա<ref>{{Cite book |last=Bergreen |first=Lawrence |title=Columbus The Four Voyages, 1493–1504 |publisher=Penguin Group US |year=2012 |isbn=978-0-14-312210-4}}</ref>։ Կոլումբոսը երբեք չի գրել իր մայրենի լեզվով, որը համարվում էր լիգուրերենը։ Նրա անունը 16-րդ դարում ջենովերեն պետք է լիներ ''Քրիստոֆա''<ref>Rime diverse, Pavia, 1595, p. 117</ref> ''Կորոմբո''<ref>{{Cite book |last=Tasso |first=Torquato |url=https://books.google.com/books?id=re4OAAAAYAAJ&pg=PA203 |title=Ra Gerusalemme deliverâ |publisher=Ra Stamparia de Tarigo |year=1755 |location=Genoa |page=32 |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 2}}</ref><ref>Çittara zeneize – [https://archive.org/details/cittarazeneizer00priagoog Regole d'Ortografia], Genoa, 1745</ref><ref>Consulta ligure, ''Vocabolario delle parlate liguri'', Sage, 1982, {{ISBN|88-7058-044-X}}</ref>։ Իր գրվածներից մեկում նա ասել է որ ցանկանում էր ծովում ճանապարհորդեր 10 տարեկանից։ 1470 թվականին նրա ընտանիքը տեղափոխվեց [[Սավոնա]], որտեղ նրա հայրը բացեց առևտրի կետ։ Նույն տարում Քրիստափորին վարձեց մի ջենովական նավ [[Ռենե Բարի]]ի մոտ։ Ժամանակակից որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ Կոլումբոսը Ջենովայից չի եղել, այլ եղել է [[Արագոն]]ի տարածաշրջանից<ref>The Daily Telegraph, 14 October 2009, [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/6326698/Christopher-Columbus-writings-prove-he-was-Spanish-claims-study.html Georgetown University team led by Professor Estelle Irizarry claims that Christopher Columbus was Catalan]</ref> կամ [[Պորտուգալիա]]յից<ref>da Silva, Manuel Luciano and Silvia Jorge da Silva, 2008. ''Christopher Columbus was Portuguese''. Express Printers, [[Fall River, Massachusetts|Fall River]]. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref>։ Այս վարկածները հիմնականում մերժվում են գիտնականների մեծամասնության կողմից{{sfn|Davidson|1997|p=3}}{{sfn|Phillips, Jr|Phillips|1992|p=85}}։ [[Պատկեր:ColombusNotesToMarcoPolo.jpg|thumb|left|upright=1.1| ''[[Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդությունները]]'' գրքի Կոլումբոսի օրինակը:]] 1473 թվականին Կոլումբոսը սկսեց ուսանել որպես Ջենովայի կարևորագույն ընտանիքներ [[Սենտուրիոնե]], [[Դի Նեգրո]] և [[Սպինոլա ընտանիք|Սպինոլա]] ընտանիքների բիզնես գործակալ։ Հետագայում նա ճամփորդեց դեպի [[Քիոս]], որը կղզի էր [[Էգեյան ծով]]ում, որը պատկանում էր Ջենովային<ref>{{Cite web |title=Christopher Columbus |url=http://www.millersville.edu/~columbus/columbus.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020323182708/http://www.millersville.edu/~columbus/columbus.html |archivedate=2002 թ․ մարտի 23}}. Thomas C. Tirado, PhD Professor History. Millersville University.</ref>։ 1476 թվականի մայիսին նա զինված կոնվոյով Ջենովայի կողմից մասնակցեց Եվրոպայի հյուսիսում թանկարժեք բեռնատար նավի պաշտպանությանը։ Նա եղավ Անգլիայի [[Բրիստոլ]] քաղաքում<ref>"It is most probable that Columbus visited Bristol, where he was introduced to English commerce with Iceland." [[Silvio Bedini|Bedini, Silvio A.]] and David Buisseret (1992). The Christopher Columbus encyclopedia, Volume 1, University of Michigan Press, republished by Simon & Schuster, {{ISBN|0-13-142670-2}}, p. 175</ref> և Իռլանդիայի [[Գոլուէյ]] քաղաքում։ 1477 թվականին հնարավոր է, նա ժամանած լինի [[Իսլանդիա]]{{sfn|Beazley|1911|p=741}}։ 1477 թվականի ամռանը նա պորտուգալական նավով Գոլուէյից նավարկեց Լիսաբոն, որտեղ գտավ իր եղբայր Բարտոլոմեոյին և նրանք շարունակեցին առևտրով զբաղվել Սենտուրիոնե ընտանիքի համար։ Կոլումբոսը մնաց Լիսաբոնում 1477-1485 թվականներին։ Նա ամուսնացավ [[Ֆիլիպա Մոնիս Պերեստրելո]]յի հետ, ով [[Պորտո Սանտո]]յի նահանգապետի աղջիկն էր<ref>{{Cite book |last=Freitas |first=Antonio Maria de |url=https://archive.org/details/wifeofcolumbus00frei |title=The Wife of Columbus: With Genealogical Tree of the Perestrello and Moniz Families |publisher=Stettinger, Lambert & Co |year=1893 |location=New York}}</ref>։ 1479 կամ 1480 թվականին ծնվեց նրանց որդի [[Դիեգո Կոլումբոս]]ը։ 1482-ից 1485 թվականներին Կոլումբոսը առևտրով էր զբաղվում [[Արևմտյան Աֆրիկա]]յի ափերով` հասնելով [[Էլմինա]] (ժամանակակից [[Գանա]])<ref name="EB-online">"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/127070/Christopher-Columbus Christopher Columbus (Italian explorer)]". Encyclopædia Britannica Online.</ref>։ Ըստ որոշ աղբյուրների` Ֆիլիպան մահացել է 1485 թվականին, մինչդեռ Կոլումբոսը գտնվում էր Կաստիլիայում։ Նա վերադարձավ Պորտուգալիա կնոջ հուղարկավորությանը մասնակցելու և վերցնելու իր որդուն` Դիեգոյին<ref>Paolo Emilio Taviani, "Beatriz Arana" in ''The Christopher Columbus Encyclopedia'', vol. 1, p. 24. New York: Simon and Schuster 1992.</ref>։ Նա լքեց Պորտուգալիան 1485 թվականին և տեղափոխվեց Կաստիլիա, որտեղ նա գտավ նոր սիրուհու, 20 ամյա [[Բեատրս Էնրիկես դե Արենա]]յին<ref>{{Cite web |title=Christopher Columbus Biography |url=http://columbus-day.123holiday.net/christopher_columbus_2.html |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 29 |publisher=Columbus-day.123holiday.net |page=2}}</ref>։ Հնարավոր է, որ Բերատրիսը և Կոլումբոսը հանդիպել են [[Կորդովա (Իսպանիա)|Կորդովա]]յում, որտեղ ժամանակավոր հանգրվանել էին Կաթոլիկ միապետները։ Բեատրիսը, ով դեռ չէր ամուսնացել այդ ժամանակ, Կոլումբոսին նվիրեց արտամուսնական որդի 1488 թվականի հուլիսին, ում անվանեցին [[Ֆերնանդո Կուլումբոս]] ի պատիվ Արագոնի միապետի։ Կոլումբոսը ճանաչեց որդուն որպես իր օրինական<ref>Taviani, "Beatriz Arana" in ''The Christopher Columbus Encyclopedia'', vol. 1, pp. 24–25.</ref>։ Կոլումբոսը նաև ուսանեց լատիներեն [[պորտուգալերեն]] և կաստիլիերեն։ Նա շատ էր կարդում աստղագիտության, աշխարհագրության և պատմության վերաբերյալ, ներառյալ [[Կլավդիոս Պտղոմեոս]]ի աշխատությունները, կարդինալ [[Պյոտր դ'Ալի]]ի ''Imago Mundi''-ին, [[Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդությունները]], [[Պլինիոս Ավագ]]ի ''Բնության պատմություն''-ը, և այլն։ == Ճանապարհ դեպի Ասիա == === Նախաբան === [[Պատկեր:Atlantic Ocean, Toscanelli, 1474.jpg|thumb|upright=1.35|[[Պաոլո Տոսկանելլի]]ի կարծիքով Ատլանտյան օվկիանոսի աշխարհագրությունը, որը ուղղակի ազդեցություն ունեցավ Կոլումբոսի ծրագրերի համար:]] [[Մոնղոլական կայսրություն|Մոնղալական կայսրության]] օրոք եվրոպացիները երկար ժամանակ վայելում էին [[Եվրոպացիները միջնադարյան Չինաստանում|ապահով ցամաքային ճանապարհը]], [[Մետաքսի ճանապարհ]]ը դեպի [[Օստ Ինդիա]] (այդ ժամանակ համարվում էր ամբողջ հարավային և արևելյան Ասիան) և [[Չինաստան]], որոնք հարուստ էին տարբեր ապրանքներով, հատկապես համեմունքներով և մետաքսով։ 1453 թվականին [[Կոստանդնուպոլսի անկում|Կոստանդնուպոլսի անկմամբ]] [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան թուրքերին]], ցամաքային ճանապարհը դեպի Ասիա դարձավ ավելի վտանգավոր։ Պորտուգալացի ծովագնացները փորձեցին գտնել ծովային ճանապարհ դեպի Ասիա։ 1470 թվականին ֆլորենցիացի աստղագետ [[Պաոլո Տոսկանելլի]]ն առաջարկեց Պորտուգալիայի թագավոր [[Աֆոնսու V]]-ին նավարկել Ատլանտյան օվկիանոսով, հասնել [[Մոլուքյան կղզիներ]]ին, [[Կաթայ]] և [[Ճապոնիա]], որից հետո Աֆրիկան շրջանցելով վերադառնալ, սակայն Աֆունսուն նրան մերժեց<ref>{{Cite book |author=Charles R. Boxer |url=https://books.google.com/books?id=2R4DA2lip9gC&pg=PA522 |title=The Christian Century in Japan: 1549–1650 |publisher=University of California Press |year=1951 |page=2 |accessdate=2016 թ․ փետրվարի 28}}</ref>։ 1474 թվականին Տոսկանելլին Կոլումբոսին ուղարկեց իր պատկերացրեծ քարտեզը, որտեղ նկարագրված էր ճանապարհը դեպի Ասիա<ref name="Morison-Admiral"/><ref>Journal article: [https://www.jstor.org/stable/44208924 Christopher Columbus. An address delivered before the American Catholic Historical Society]</ref>։ 1480-ական թվականներին Կոլումբոս եղբայրները ծրագրեցին պլան հասնել Օսթ Ինդիա նավարկելով Ատլանտյան Օվկիանոսուվ։ Սակայն նրանց նախագիծը դժվարացվեց դեպի Ասիա Աֆրիկան շրջանցելով նոր ճանապարհի բացմամբ [[Բարդուղիմեոս Դիաշ]]ի կողմից 1488 թվականին, երբ նա հասավ [[Բարեհուսո հրվանդան]] (ներկայիս Հարավաֆրիկյան հանրապետություն)<ref name="murphy">{{Cite book |last1=Murphy |first1=Patrick J. |url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/Book.asp?isbn=978-0300170283 |title=Mutiny and Its Bounty: Leadership Lessons from the Age of Discovery |last2=Coye |first2=Ray W. |date=2013 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17028-3 |url-status=bot: unknown |archivedate=2015 թ․ հունիսի 27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627113247/http://yalepress.yale.edu/yupbooks/Book.asp?isbn=978-0300170283}}</ref>։ === Աշխարհագրական մտորումներ === 1828 թվականին [[Վաշինգտոն Իրվինգ]]ը Կոլումբոսի կենսագրությունում հանրայնացրեց գաղափար, որ Կոլումբոսը դժվարություններ է ունեցել աջակցություն ստանալիս, քանի որ շատ կաթոլիկ աստվածաբաններ կարծում էին, որ [[Հարթ Երկիր|Երկիրը հարթ է]]<ref name=book3>{{Cite book |last=Boller |first=Paul F |url=https://archive.org/details/notsopopularmyth00boll |title=Not So!: Popular Myths about America from Columbus to Clinton |publisher=Oxford University Press |year=1995 |isbn=978-0-19-509186-1 |location=New York}}</ref>։ Փաստացի բոլոր կրթված մարդիկ հասկանում էին, նվազագույնը [[Արստոտել]]ի ժամանակներից, որ Երկիրը կլոր է<ref>Russell, Jeffrey Burton 1991. ''Inventing the Flat Earth. Columbus and modern historians'', Praeger, New York, Westport, London 1991;<br />Zinn, Howard 1980. ''[[A People's History of the United States]]'', HarperCollins 2001. p. 2</ref><ref name=murphy />։ Երկրի կլորության մասին նաև խոսել է [[Կլավդիոս Պտղոմեոս]]ը, ում աշխատությունների վրա էր հիմնված միջնադարյան աստղագիտությունը։ Նաև քրիստոնյա որոշ գրողներ էին կարծում, որ Երկիրը կլոր է, ներառյալ սուրբ [[Բեդա Պատվելի]]ն իր 723 թվականի աշխատության մեջ։ Կոլումբոսի ժամանակ [[աստղագիտական կողմնացույց]]ի տեխնոլոգինա, որն օգտագործում էր երկնքում արևի և աստղերի դիրքերը, հասկանալով երկրի կլորություն, երկար ժամանակ օգտագործվում էր աստղագետների կողմից և սկսվել էր գործածվել ծովագնացության մեջ<ref>See, e.g. [http://www.ion.org/museum/item_view.cfm?cid=6&scid=13&iid=25 "Mariner's Astrolabe"], Navigation Museum, Institute of Navigation</ref>։ Դեռ վաղ անցյալում մ.թ.ա. 3-րդ դարում [[Էրատոսթենես Կիրենացի]]ն հստակորեն բացատրել էր Երկրի շրջապտույտը հասարակ երկաչափության միջոցով<ref>{{Cite book |last=Ridpath |first=Ian |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_u1m2 |title=The Illustrated Encyclopedia of the Universe |publisher=Watson-Guptill |year=2001 |isbn=978-0-8230-2512-1 |location=New York, NY |page=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_u1m2/page/30 31]}}</ref><ref>: [[Կարլ Սագան]]. ''Cosmos''; the mean circumference of the Earth is {{convert|40041.47|km|0|abbr=on}}.</ref> [[Պատկեր:ColombusMap.jpg|thumb|upright=1.6|left|«Կոլումբոսի քարտեզը», նկարված մոտ&nbsp;1490 թվականին [[Լիսաբոն]]ի Բարտոլեմոի արհեստանոցում<ref>"Marco Polo et le Livre des Merveilles", p. 37. {{ISBN|978-2-35404-007-9}}</ref>:]] [[Պյոտր դ'Ալի]]ի ''Իմաջո Մունդի'' աշխատությունից Կոլումբոսը սովորեց [[Ալ-Ֆերգանի]]ի հաշվարկով [[աշխարհագրական լայնություն]]ը ձգվում է 56 արաբական մղոն, սակայն չէր հասկացել [[Արաբական մղոն]]ը կարճ է, թե երկար [[Հռոմեական մղոն]]ից, որի հետ ինքը ծանոթ էր<ref>Morison ([[#CITEREFMorison1942|1942, pp. 65, 93]]).</ref>։ Այդ իսկ պատճառով նա հաշվարկել էր, որ Երկրի առանցքի երկարությունը մոտ 30.200 կմ է էկվատորում և 26.200 կմ 30 աստիճան հյուսիսում (մոտավոր որտեղ նա պետք է նավարկեր), սակայն իրական երկարությունը 40.075 կմ էր էկվատորում և 34.735 կմ 30 աստիճան հյուսիսում։ Շատ գիտնականներ համաձայն էին Պտղոմեոսի հետ, որ [[Եվրասիա]]ն ձգվում է 180° լայնության, սակայն ընդունված էր 130° (մինչև Չինաստան) կամ 150° (Ճապոնիայից Իսպանիա)։ Կոլումբոսը հավատում էր անգամ ավելի բարձր թվերի` թողնելով քիչ տոկոս ջրային հատվածին։ Որոշ մարդիկ կարծում էին, որ Կոլումբոսը հավատում է [[Մարինուս Տիրացի|Մարինուս Տիրացու]] հաշվարկներին, ով Եվրասիայի լայնությունը համարում էր 225°: Մյուսները կարծում էին, որ նա հավատում է [[Էզդրա]]յին, ով գտնում էր, որ երկրագնդի յոթ մասից վեցը ցամաք է, մեկը` ջուր<ref name="Morison-Admiral">[[Samuel Eliot Morison]], ''Admiral of the Ocean Sea: The Life of Christopher Columbus'', (Boston: Atlantic-Little, Brown, 1942). Reissued by the Morison Press, 2007. {{ISBN|1-4067-5027-1}}</ref>։ Նա նաև հավատում էր, որ Ճապոնիան (որը կոչում էր Չիպանգու համաձայն [[Մարկո Պոլո]]յի) ավելի երկար էր և ձգվում էր Չինաստանից մինչև հասարակ, քան իրականում էր և կային բնակեցված կղզիներ Ճապոնիայի արևելք, ներառյալ առասպելական [[Անտիլիա]]ն, որը կարող է գտնվել [[Ազորյան կղզիներ]]ից ոչ շատ հեռու։ Այս գաղափարների համար նրա վրա ազդեցություն է գործել Տոսկանելլին<ref name="Morison-Admiral"/>։ Այսպիսով կոլումբոսի հաշվարկով [[Կանարյան կղզիներ]]ից մինչև Ճապոնիայի արևմուտք մոտ 9800 կմ է կամ 3700 կմ, կախված ինչքան է Եվրասիայի լայնությունը։ Իրականում հեռավորությունը շատ ավելի մեծ էր, մոտ 20.000 կմ{{sfn|Phillips, Jr|Phillips|1992|p=110}}{{efn|About 10,600 nautical miles}}: 15-րդ դարում էչ մի նավ չէր կարող նման քանակությամբ սնունդ և ջուր բարձել, որպեսզի կարողանար այսպիսի ճանապարհ հաղթահարեր, չհաշված կողնորոշման խնդիրները և ալեկոծման խնդիրները։ Այնուամենայնիվ Կաթոլիկ միապետները ավարտելով [[Ռեկոնկիստա|թանկարժեք պատերազմ]]ը [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]], շատ էին ցանկանում Օստ-Ինդիայի հետ առևտրի մրցավազքում առաջինը լինել Եվրոպայում։ Կոլումբոսի նախագիծը, չնայած դժվար իրագործելի էր, խոստանում էր այսպիսի հնարավորություն։ === Ծովագնացության մտորումներ === Չնայած Կոլումբոսը սխալվում էր աշխարհագրական լայնության ստաճանների վերաբերյալ, որը առանձնացնում էր Եվրոպան հեռավոր արևելքից և յուրաքանչյուր միջօրեականի հեռավորության մասին, նա բավականին գիտելիքներ ուներ [[պասսատներ]]ի մասին, որոնք Ատլանտյան օվկիանոսում ճամփորդելիս կարող էին վճռորոշ դեր ունենալ։ 1492 թվականի առաջին ճանապարհորդության ժամանակ արևելքից փչող պասսատները կարճացրեցին նրա ճամփորդությունը հինգ շաբաթով [[Կանարյան կղզիներ]]ից [[Բահամյան Կղզիներ]]։ Իսպանիա վերադատնալիս այս քամիների դեմ կպահանջեր հավելյալ մի քանի ամիս, որի արդյունքում սնունդը և ջուրը հավանաբար կվերջանար։ Սակայն Կոլումբոսը վերադարձավ հյուսիս արևմուտքից փչող պասսատների ուղեկցությամբ Ատլանտյան օվկիանոսի հյուսիսում<ref>{{Cite web |title=The First Voyage Log |url=http://www.columbusnavigation.com/v1a.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307004341/http://www.columbusnavigation.com/v1a.shtml |archivedate=2012 թ․ մարտի 7 |accessdate=2008 թ․ ապրիլի 18}}</ref><ref>{{Cite web |title=Trade Winds and the Hadley Cell |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/08_1.shtml |accessdate=2008 թ․ ապրիլի 18}}</ref>։ Անհայտ է, որտեղից է Կոլումբոսն ուսանել քամիների մասին, այն կամ սեփական փորձից է կամ լսել է ուրիշներից։ Ատլանտյան օվկիանոսում նմանատիպ արդյունավետ տեխնիկա առաջինը գործածել են պորտուգալացիները, որոնք այն կոչել են ''[[Volta do mar]]'' («ծովի ուղղություն»)։ Սակայն Կոլումբոսի գիտելիքները Ատլանտյան քամիների մասին կատարյալ չէին առաջին ճամփորդության ժամանակ։ Ճանապարհորդելով Կանարյան կղզիներից արևմուտք փոթորիկների սեզոնին` Կոլումբոսը կարող էր ընկնել արևադարձային ցիկլոնի մեջ, սակայն նա խուսափեց դրանից<ref name="Morison-Admiral" />։ === Ֆինանսական աջակցության հարցեր === [[Պատկեր:Columbus offers his services to the King of Portugal - Daniel Nicholas Chodowiecki (cropped).png|thumb|upright=0.75|''Կոլումբոսն իր ծառայություններն է առաջարկում Պորտուգալիայի թագավորին'', [[Դանիել Խոդովեցկի|Խոդովեցկի]], 17-րդ դար:]] 1485 թվականին Կոլումբոսը իր պլանները ներկայացրեց Պորտուգալիայի թագավոր [[Ժուան II]]-ին։ Նա ակնկալում էր, որ թագավորը կտրամադրի երեք անհրաժեշտ նավ և մեկ տարի կտա Կոլումբոսին, որպեսզի կտրի Ատլանտյան օվկիանոսը և ճանապարհ գտնի դեպի [[Արևելք (տարածաշրջան)|Արևելք]] և կվերադառնա։ Կոլումբոսը նաև ակնկալում էր, որ ինքը կդառնա «Օվկիանոսի մեծ ադմիրալ», կնշանակվի նահանգապետ բոլոր հայտնագործված տարածքներում և նրան կտրամադրվի այս հողերից հասույթի տասներորդ մասը։ Թագավորը ներկայացրեց կոլումբոսի առաջարկը իր մասնագետներին, որոնք մերժեցին այն։ Նրանց կարծիքով Կոլումբոսի ճանապարհորդության երկարությունը չափազանց շատ է<ref name="Morison-Admiral" />։ 1488 թվականին Կոլումբոսը նորից դիմեց Պորտուգալիայի արքունիքում, արդյունքում Ժուան II-ը նորից կանչեց նրանց հանդիպման։ Հանդիպումը անհաջող ելք ունեցավ, քանի որ դրանցի շատ չանցած վերադարձավ [[Բարդուղիմեոս Դիաշ]]ը նորությամբ, որ ինքը հաջողությամբ շրջանցել է Աֆրիկայի հարավային մասը ([[Բարեհուսո հրվանդան]]ի մոտ)։ Ունենալով դեպի արևելք ծովային ճանապարհ, Ժուան թագավորին այլևս չէր հետքրքրում Կոլումբոսի ռիսկային նախագիծը։ [[Պատկեր:Emanuel Gottlieb Leutze - Columbus Before the Queen.JPG|thumb|left|''Կոլումբոսը թագուհու առաջ'', ինչպես պատկերացրել է<ref>The Brooklyn Museum catalogue notes that the most likely source for Leutze's trio of Columbus paintings is [[Washington Irving]]'s best-selling ''Life and Voyages of Columbus'' (1828).</ref> [[Էմանուել Լոյցե]]ն, 1843 թվական:]] Կոլումբոսը Պորտուգալիայի ճանապարհորդեց [[Ջենովայի հանրապետություն|Ջենովա]], այնուհետև [[Վենետիկի հանրապետություն|Վենետիկ]], սակայն երկու հանարապետություններն էլ մերժեցին։ Նա նաև ուղարկեց իր եղբայր [[Բարտոլոմեո Կոլումբոս|Բարտոլոմեո]]յին Անգլիայի թագավոր [[Հենրի VII (Անգլիա)|Հենրի VII]]-ի մոտ իր ճանապարհորդությունը ֆինանսավորելու հայցով, սակայն անարդյունք։ Կոլումբոսը հանդիպում խնդրեց Արագոնի թագավոր [[Ֆերդինանդ II (Արագոնի թագավոր)|Ֆերդինանդ II]]-ից և Կաստիլիայի թագուհի [[Իզաբելլա I (Կաստիլիայի թագուհի)|Իզաբելլա I]], որոնք միավորել էին Պիրենեյան թերակղզու մի քանի թագավորություններ` ամուսնանալով և կառավարելով միասին։ 1486 թվականի մայիսի 1-ին Իզաբելլան համաձայնվեց ընդունել Կոլումբոսին և վերջինս ներկայացրեց իր պլանները, Իզաբելլան խոստացավ դրանք ներկայացնել հանձնաժողովին։ Երկար քննարկումներից հետո իսպանացի մասնագետները իրենց պորտուգալացի գործընկերների նման պատասխանեցին, որ Կոլումբոսը լավ չի պատկերացնում Եվրոպայից Ասիա հեռավորությունը։ Նրանք գաղափարը համարեցին ոչ պրակտիկ և խորհուրդ տվեցին միապետերին հրաժարվել այս ծրագրից։ Այնուամենայնիվ, որպեսզի Կոլումբոսին պահեն այս գաղափարները այլ տեղեր չհրապարակելուց, Կաթոլիկ միապետերը նրան տարեկան վարձատրություն սահմանեցին 12,000 ''[[մարավեդի]]'' և 1489 թվականին հրամայեցին Իսպանիայի բոլոր քաղաքներին նրա համար սնունդից և գիշերակացից գումար չվերցնել<ref>Durant, Will ''The Story of Civilization'' vol. vi, "The Reformation". Chapter XIII, p. 260.</ref>։ === Համաձայնություն Իսպանիայի հետ === [[Պատկեր:Columbus Fleet 1893 Issue.jpg|thumb|upright=1.5|Կոլումբոսի և նրա նավատորմի դրոշ: 400-րդ տարեդարձի թողարկում:]] Շարունակական համառ պայքարից և երկու տարի քննարկումներից հետո Իսպանիայի միապետների հետ, Կոլուբոսը վերջապես հաջողություն ունեցավ 1492 թվականի հունվարին։ Ֆերդինանդը և Իզաբելլան նոր էին նվաճել [[Գրանադա]]ն, վերջին իսլամական հանգրվանը Պիրենեյա թերակղզում և Կոլումբոսին ընդունեցին [[Կորդովա (Իսպանիա)|Կորդովայի]], ''[[Ալկասար դե լոս Ռեյես Կրիստիանոս|Ալկասար]]'' ամրոցում։ Իզաբելլան դուրս հրավիրեց նրան խորհրդականի խորհրդով։ Կոլումբոսը արդեն լքում էր քաղաքը, երբ Ֆերդինանդը մտափոխվեց։ Իզաբելլան արքայական պահակախմբին ուղարկեց նրան վերադարձնել{{sfn|Phillips, Jr|Phillips|1992|p=132}}։ 1492 թվականի ապրիլին «[[Սանտե Ֆեի կապիտուլացիա]]»-յով Ֆերդինանդ թագավորը և Իզաբելլա թագուհին խոստացան, որ հաջողության դեպքում Կոլումբոսին կտրվի Օվկիանոսի Ադմիրալ կոչումը և կնշանակվի բոլոր հայտնագործված տարածների նահանգապետ։ Նա իրավունք կունենար ներկայացնել երեք անձանց, որոնցից միապետները կընտրեին մեիկն նոր հողերի ցանկացած պաշտոնի համար։ Կոլումբոսին կվճարվի նաև նոր հողերից հասույթի տասը տոկոսը։ Բացի այդ նա կունենա հնարավորություն գնել նոր հայտնագործված հողերից ութերորդ մասը և ստանա շահույթի ութերորդ մասը<ref name="Morison-Admiral" />։ 1500 թվականին Կոլումբոսը ձերբակալվեց և պաշտոնանկ արվեց իր պաշտոններից։ Նա և իր որդիներ Դիեգոն և Ֆերնանդոն ձեռնարկեցին երկարատև դատական գործընթացներ ընդդեմ Կաստիլիայի թագի, հայտնի որպես ''[[pleitos colombinos]]''` պնդելով, որ թագը անօրինական կերպով զրկել է իրենց իրավունքներից նոր հողերի հանդեպ։ Կոլումբոսի ընտանիքը որոշ հաջողություն ունեցել է սկզբում, քանի որ 1511 թվականին դատարանը հաստատել է Դիեգոյի պաշտոնը որպես փոխնահանգապետ, սակայն զրկել իշխանությունից։ Դիեգոն բողոքարկեց դատավճիռը 1512 թվականին, որը տևեց մինչև 1536 թվականը և հետագայում ժառանգները շարունակեցին մինչև 1790 թվականը<ref>Mark McDonald, "Ferdinand Columbus, Renaissance Collector (1488–1539)", 2005, British Museum Press, {{ISBN|978-0-7141-2644-9}}</ref>։ == Ճանապարհորդություններ == [[Պատկեր:Viajes de colon en.svg|thumb|upright=1.6|Քրիստափոր Կոլումբոսի ճանապարհորդությունները]] 1492-ից 1503 թվականների ընթացքում Կոլումբոսն իրականացրեց չորս ճանապարհորդություն Իսպանիայից Ամերիկը, յուրաքանչյուրը ֆինանսավորեց [[Կաստիլիայի թագավորություն]]ը։ Իր առաջին ճանապարհորդության ժամանակ նա ինքնուրույն հայտնագործեց [[Ամերիկա]]ն և [[մագնիսական խոնարհում]]ը{{efn|Կոլումբոսը մինչև իր մահը տեղյակ չէր, որ այլք հայտնագործել են յուրաքանչյուրը իրենից առաջ։}}<ref>[[Շեն Կուո]]ն հայտնագործել էր մագնիսական խոնարհումը 400 տարի դրանից առաջ Ասիայում։ With experimentation of suspended magnetic needles and "the improved meridian determined by Shen's [astronomical] measurement of the distance between the polestar and true north". For more see Sivin, Nathan (1984). "Why the Scientific Revolution Did Not Take Place in China – Or Didn't It?" in ''Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in Honor of I. Bernard Cohen'', 531–555, ed. Everett Mendelsohn. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-52485-7}}. Vol. III, p. 22.</ref><ref>Peter J. Smith & Joseph Needham, "[http://www.nature.com/nature/journal/v214/n5094/abs/2141213b0.html Magnetic Declination in Mediaeval China]", ''Nature'' 214, 1213–1214 (17 June 1967); {{doi|10.1038/2141213b0}}.</ref> Այս ճանապարհորդություններով սկիզբ առավ [[Եվրոպայի էթնիկ խմբեր|եվրոպացիների]] կողմից Ամերիկայի [[Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ|բնակեցում]]ը և [[Գաղութականության պատմություն|գաղութականություն]]ը, ինչը հսկայական ազդեցություն ունեցավ Արևտմուքի պատմության վրա<ref name=britannica />։ Կոլումբոսը միշտ նոր հող ոտք դնելիս ենթադրել է, որ այն [[Ասիա]]յի մասն է, որը արդեն հայտնագործել էին [[Մարկո Պոլո]]ն և այլ եվրոպացի ճանապարհորդներ<ref name=britannica />։ Պատճառը, որ նոր հողերը անվանվեցին [[Ամերիգո Վեսպուչի]]ի անունով և ոչ Կոլումբոսի ենթադրվում է, որ Կոլումբոսի հրաժարումն էր ընդունել, որ նոր հողերը պատկանում են նոր մայրցամաքի, այլ ոչ Ասիային<ref>{{Cite web |title=The Naming of America |url=http://www.umc.sunysb.edu/surgery/america.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029201227/http://www.umc.sunysb.edu/surgery/america.html |archivedate=2013 թ․ հոկտեմբերի 29 |accessdate=2011 թ․ ապրիլի 10 |publisher=Umc.sunysb.edu}}</ref>։ === Առաջին ճանապարհորդություն === [[Պատկեր:Columbus first voyage.jpg|thumb|upright=1.6|Առաջին ճանապահորդություն, ժամանակակից անվանումները սևով, Կոլումբոսի տված անվանումները՝ կապույտով։]] 1492 թվականի օգոստոսի 3-ի երեկոյան Կոլումբոսը դուրս եկավ [[Պալոս դե լա Ֆրոնտերա]]յից երեք նավով։ Ամենախոշորը [[կարակկա]] էր (իսպաներեն` ''nao''), ''[[Սանտա Մարիա (նավ)|Սանտա Մարիա]]'' անվամբ։ Մյուս երկուսը [[կարավելլա]]ներ էին։ Մեկի անվանումը կորսվել է, միայն հայտնի է միայն ''[[Պինտա (նավ)|Պինտա]]'' անվամբ, ինչը կատիլերենից թարգմանաբար նշանակում է «կնքված առաջին»<ref>{{Cite book |author=Real Academia Española |author-link=Real Academia Española |url=http://web.frl.es/dtSearch/dtisapi6.dll?cmd=getdoc&DocId=62027&Index=C%3a%5cinetpub%5cwwwroot%5cDA%5fINDEX&HitCount=1&hits=1+&SearchForm=%2f |title=Diccionario de autoridades |year=1737 |volume=5 |access-date=2019 թ․ նոյեմբերի 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200902011243/http://web.frl.es/dtSearch/dtisapi6.dll?cmd=getdoc&DocId=62027&Index=C%3a%5cinetpub%5cwwwroot%5cDA%5fINDEX&HitCount=1&hits=1+&SearchForm=%2f |archive-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 2 |url-status=dead}}</ref>։ ''Սանտա Կլարա'' նավի մականունն էր ''Նինյա'' («փոքրիկ»), և կրում էր նրա տիրոջ անունը` Խուան Նինյո<ref>{{Cite web |title=The Original Niña |url=http://www.thenina.com/the_original_nina.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526034248/http://www.thenina.com/the_original_nina.html |archive-date=2015 թ․ մայիսի 26 |accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 12 |website=The Niña & Pinta |publisher=The Columbus Foundation |location=British Virgin Islands}}</ref>։ Միապետները ստիպեցին Պալոսի քաղաքացիներին հանգանակություններ անել ճանապարհորդության համար։ ''Սանտա Մարիայի'' սեփականատերն էր [[Խուան դե լա Կոսա]]ն և նավապետն էր Կոլումբոսը։ ''Պինտայի'' և ''Նինյայի'' նավապետներն էին [[Պինսոն եղբայրներ]]ը ([[Մարտին Ալոնսո Փինսոն|Մարտին Ալոնսո]]ն և [[Վիսենտե Յանես Պինսոն|Վիսենտե Յանես]])<ref name=murphy />։ Կոլումբոսն առաջինը նավարկեց դեպի [[Կանարյան կղզիներ]], որոնք պատկանում էին [[Կաստիլիայի թագավորություն|Կաստիլիա]]յին։ Կոլումբոսը համալրեց պաշարները և վերանորոգում իրականացրեց [[Գրան Կանարիա]]յում, որից հետո սեպտեմբերի 6-ին տեղափոխվեց [[Սան Սեբաստիան դե Լա Գոմերա]], որտեղից սկսեց հինգշաբաթյա ճանապարհորդությունը օվկիանոսով։ Հոկտեմբերի 12-ի առավոտյան 2:00-ին ''Պինտայի'' դիտաշտարակից [[Ռոդրիգո դե Տրիանա]]ն տեսավ ցամաքը և անմիջապես ահազանգեց անձնակազմի մյուս անդամներին բղավոցով։ Դրանից հետո ''Պինտայի'' նավապետ Մարտին Ալոնսո Փինսոնը հաստատեց տեսածը և տեղեկացրեց Կոլումբոսին` կրակելով լոմբարդից<ref>Morison ([[#CITEREFMorison1942|1942]], p. 226); Lopez, ([[#CITEREFLopez1990|1990]], [https://books.google.com/books?id=wyh9-rhsaQgC&pg=PT14 p. 14]); Columbus & Toscanelli ([[#CITEREFColumbusToscanelli2010|2010]], [https://books.google.com/books?id=MI7dzFQZHOoC&pg=PA35 p. 35])</ref>։ Կոլումբոսը ավելի ուշ տեղեկացրեց, որ ինքն ավելի շուտ էր տեսել լույսը ցամաքում, այդպիսով վերցրեց իրենց Ֆերդինանդի և Իզաբելլայի խոստացված նվերը ցամաքն առաջինը տեսնողին<ref name=murphy /><ref>Lopez, ([[#CITEREFLopez1990|1990]], [https://books.google.com/books?id=wyh9-rhsaQgC&pg=PT15 p. 15])</ref>։ Կոլումբոսը անվանեց կղզին (որը այժմ [[Բահամյան Կղզիներ]]ում է) ''Սան Սալվադոր'' (նշանակում է «Սուրբ Փրկիչ»), բնիկներն այն անվանում էին [[Գուանահանի]]։ Հստակ հայտնի չէ, որ կղզու մասին է խոսքը Բահամներում։ Համաձայն սկզբնական աղբյուրների և Կոլումբոսի ուղղության և աշխարհագրական դիրքի վերլուծությամբ, հիմնական թեկնածուներից են [[Սան Սալվադոր կղզի]]ն (այսպես անվանվել է 1925 թվականին ենթադրաբար, որ սա Կոլումբոսի Սան Սալվադորն է)<ref>William D. Phillips Jr., 'Columbus, Christopher', in David Buisseret (ed.), ''The Oxford Companion to World Exploration'', (Oxford: Oxford University Press, online edition 2012).</ref>, [[Սամանա Կայ]]ը և [[Պլանա Կայս]]ը<ref name=murphy />։ [[Պատկեր:Landing of Columbus (2).jpg|thumb|left|''Կոլումբոսի իջևանումը'' (12 հոկտեմբեր 1492), [[Ջոն Վանդերլին]]ի նկարում]] Նրան հյուրընկալած [[Հնդկացիներ|բնիկներ]]ը [[լուկայանցիներ]], [[Տայնո ժողովուրդ|Տաինո]] և [[արավակներ]]ներ էին, որոնք խաղաղասեր և ընկերական ազգեր էին։ Նա բնիկներին անվանեց ''indios'' (իսպաներենից թարգմանած «հնդկացիներ»)<ref name="Hoxie 1996 p. ">{{Cite book |last=Hoxie |first=Frederick |url=https://archive.org/details/encyclopediaofno00hoxi/page/568 |title=Encyclopedia of North American Indians |publisher=Houghton Mifflin Co |year=1996 |isbn=978-0-395-66921-1 |location=Boston |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofno00hoxi/page/568 568]}}</ref><ref name="Herbst1997">{{Cite book |last=Herbst |first=Philip |url=https://books.google.com/books?id=UiZQH5gHuggC&pg=PA116 |title=The Color of Words: An Encyclopaedic Dictionary of Ethnic Bias in the United States |publisher=Intercultural Press |year=1997 |isbn=978-1-877864-97-1 |page=116 |accessdate=2016 թ․ փետրվարի 28}}</ref><ref name="Wilton2004">{{Cite book |last=Wilton |first=David |url=https://books.google.com/books?id=cp0r3aa8EM8C&pg=PA164 |title=Word Myths: Debunking Linguistic Urban Legends |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-517284-3 |pages=164–165}}</ref>։ Նրանցից որոշները կրում էին ոսկյա զարդեր և Կոլումբոսը գերեվարեց որոշ արավակների` կարծելով որ նրանք ցույց կտան ոսկու աղբյուրը<ref name=Zinn>{{Cite book |last=Zinn |first=Howard |url=https://archive.org/details/peopleshistoryof00howa/page/1 |title=A People's History of the United States |publisher=HarperCollins |year=2003 |isbn=978-0-06-052837-9 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/peopleshistoryof00howa/page/1 1–22]}}</ref>։ 1492 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Կոլումբոսն իր օրագրում գրել էր. «Տղամարդկանց մեծ մասն ուներ սպիեր իրենց մարմիններին և երբ ես ցանկացա իմանալ ինչպես են դրանք առաջացել, նրանք տեղեկացրին, որ մոտակա կղզիների ցեղերը եկել են Սան Սալվադոր իրենց գերեվարելու համար, նրանք պաշտպանվել են ինչքան կարողացել են։ Ես հավատում եմ, որ նրան եկել են մայրցամաքից ստրկացնելու այստեղի մարդկանց։ Ես մտածում եմ, որ նրանց հեշտությամբ կարելի է դարձնել քրիստոնյա, քանի որ նրանք կրոն չունեն։ Եթե թույլատրի մեր լորդը, ես կվերցնեմ ինձ հետ նրանցից վեցին և նրանք կարող են սովորել մեր լեզուն։»<ref>Robert H. Fuson, ed., ''The Log of Christopher Columbus'', Tab Books, 1992, International Marine Publishing, {{ISBN|0-87742-316-4}}.</ref>։ Կոլումբոսը նշեց նաև, որ նրանց պարզ զենքերը և ռազմական մարտավարությունները նրանց դարձնում է հեշտ նվաճելի` գրելով «այս մարդիկ շատ պարզունակ էին պատերազմական հարցերում … Ես կարող եմ նրանց բոլորին նվաճել 50 հոգով և կառավարել ինչպես ցանկանամ։»<ref>Columbus ([[#CITEREFColumbus1991|1991]], [https://books.google.com/books?id=OxbLxcS5uYgC&pg=PA87 p. 87]). Or "these people are very simple as regards the use of arms … for with fifty men they can all be subjugated and made to do what is required of them." (Columbus & Toscanelli, [[#CITEREFColumbusToscanelli2010|2010]], [https://books.google.com/books?id=MI7dzFQZHOoC&pg=PA41 p. 41])</ref> Կոլումբոսը նաև հետազոտեց [[Կուբա]]յի հյուսիս արևելքեը, որտեղ նա իջևանեց հոկտեմբերի 28-ին։ Նոյեմբերի 22-ին Մարտին Ալոնսո Պինսոնը վերցրեց ''Պինտան'' չնախատեսված ճանապարհորդությության բնիկների կողմից «Բաբեքյու» անվանվող կղզում, որտեղ ըստ բնիկների շատ ոսկի կար։ Կոլումբոսը իր կողմից շարունակեց հետազոտել [[Հայիթի կղզի|Իսպանյոլա]] կղզու հյուսիսային մասը, որտեղ նա իջևանեց դեկտեմբերի 5-ին<ref name="Pickering-1st">{{Cite web |author=Keith A. Pickering |title=The First Voyage of Columbus |url=http://www.columbusnavigation.com/v1.shtml |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307004156/http://www.columbusnavigation.com/v1.shtml |archivedate=2012 թ․ մարտի 7}}</ref>։ Այստեղ ''Սանտա Մարիան'' վթարի ենթարկվեց 1492 թվականի Սուրբ ծննդյան օրը և ստիպված լքվեց։ Վթարը օգտագորվեց որպես հրանոթներից կրակ արձակելու վայր, որպեսզի ճնշվի բնիկների դիմադրությունը<ref name=murphy />։ Կոլումբոսին ընդունեց [[Գուականագարի]] ցեղի [[կասիկ]]ը, ում հետ համաձայնվեցին, որ կոլումբոսի անձնակազմից որոշ մարդիկ կմնան կղզում։ Կոլումբոսը 39 թողեց մարդու ներառյալ [[Լուիս դե Տորես]]ին, the ''[[կոնվերսո]]'' [[Համաժամանակյա թարգմանություն|համաժամանակյա թարգմանող]], ով խոսում էր [[եբրայերեն]]ով և [[արաբերեն]]ով և հիմնադրեց ''[[Լա Նավիդադ]]'' բնակավայրը ներկայիս [[Հայիթի]]ում<ref>{{Cite magazine |author=Maclean, Frances |date=2008 թ․ հունվար |title=The Lost Fort of Columbus |url=http://www.smithsonianmag.com/history/the-lost-fort-of-columbus-8026921/ |magazine=Smithsonian Magazine |accessdate=2008 թ․ հունվարի 24}}</ref>։ Կոլումբոսը իր հետ վերցրեց ևս մի քանի բնիկների և շարունակեց ճանապարհորդությունը<ref name=Zinn />։ Նա մեկ նավեվ շարունակեց ճանապարհը Իսպանյոլայի հյուսիսային ափով, մինչև նրան միացավ ''Պինտան'' հունվարի 6-ին։ [[Պատկեր:WC Delacroix,Eugene The Return of Christopher Columbus.jpg|thumb|upright=1.15|''Քրիստափոր Կոլումբոսի վերադարձը և ներկայանալը Ֆերդինանդի և Իզաբելլայի մոտ'', ըստ [[Էժեն Դելակրուա]]յի:]] 1493 թվականի հունվարի 13-ին Կոլումբոսը վերջին կանգառը իրականացրեց Նոր աշխարհում իր այս ճանապարհորդության ընթացքում, Իսպանյոլա կղզու [[Սամանա թերակղզի|Սամանա թերակղզու]] հյուսիս արևելյան հատվածում<ref>Fuson, Robert. ''The Log of Christopher Columbus'' (Camden, International Marine, 1987) 173.</ref>։ Այստեղ նա հանդիպեց կռվարար [[Սիգուայոս]] ցեղի հետ, որոնք միակ բնիկներն էին, որոնք բռնություն իրականացրեցին Կոլումբոսի առաջին ճանապարհորդության ընթացքում<ref>{{Cite book |author1=Yewell, John |url=https://books.google.com/books?id=lTsLAAAAYAAJ&pg=PA33 |title=Confronting Columbus: An Anthology |author2=Chris Dodge |publisher=McFarland & Company |year=1992 |isbn=978-0-89950-696-8 |location=Jefferson, NC |page=33 |accessdate=2016 թ․ փետրվարի 28}}</ref>։ Սիգուայոսները հրաժարվեցին առևտրի մեջ մտնել Կոլումբոսի հետ և նրան դիմավորեցին նետերեվ. բախման ժամանակ բնիկներից մեկը սպանվեց հրաձիգից, մյուսը` վրավորվեց<ref>{{Cite book |author=Markham, Clements R. |url=https://books.google.com/books?id=XwI7AAAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Journal of Christopher Columbus |publisher=Hakluyt Society |year=1893 |location=London |pages=159–160 |accessdate=2016 թ․ փետրվարի 28}}</ref>։ Կոլումբոսը ընդհանուր առմամբ 10-ից 25 բնիկ վերցրեց իր հետո վերադարձին և նրանցից միայն յոթը կամ ութը ողջ հասան Իսպանիա{{sfn|Loewen|1995}}։ Կոլումբոսն Իսպանիա վերադառնալիս գլխավորեց ''Նինյան'', բայց փոթորիկը բաժանեց նրանց ''Պինտայից'' և ստիպեց ''Նինյային'' կանգներ Ազորյան կղզիների Սանտա Մարիա կղզում։ Նրա անձնակազմի մի մասը գնաց աղոթելու կղզու մատուռում` շնորհակալ լինելով, որ փրկվել են փոթորիկից։ Բայց մինչ նրանք աղոթում էին նրանց գերեվարեց կղզու կառավարիչը` մտածելով որ նրանք ծովահեններ են։ Երկու օր բանտարկվելուց հետո նրանց ազատ արձակեցին և Կոլումբոսը շարունակեց ճանապարհը դեպի Իսպանիա<ref>{{Cite journal |last=Catz |first=Rebecca |date=1990 թ․ հունվարի 1 |title=Columbus in the Azores |journal=Portuguese Studies |volume=6 |pages=17–23 |jstor=41104900}}</ref>։ Մեկ այլ փոթորիկ ստիպեց նրանց նավարկել [[Լիսաբոն]]<ref name=murphy />։ Այստեղ նրանից հարցազրույց վերցրեց [[Բարդուղիմեոս Դիաշ]]ը, ով մի քանի տարի առաջ էր շրջանցել Աֆրիկան։ Դիաշի հաջողությունը ստիպել էր Պորտուգալիայի թագավորին հրաժարվել Կոլումբոսի ծառայություններից` համարելով այն շատ ռիսկային<ref name=murphy />։ Չգտնելով Պորտուգալիայի թագավոր [[Ժուան II (Պորտուգալիայի թագավոր)|Ժուան II]]-ին Լիսաբոնում` Կոլումբոսը նրան նամակ ուղարկեց և սպասեց Ժուանի պատասխանին։ Ժուանը խնդրեց Կոլումբոսին գալ ''Վալե դո Պալասիո'' Լիսաբոնի հյուսիսում և հանդիպել իր հետ։ Այդ ժամանակ Պորտուգալիայի և Կաստիլիայի հարաբերությունները լավ չէին։ Երբ նրանք հանդիպեցին Կոլումբոսը պատմեց իր հայտնագործությունների մասին և Ժուանն ասաց, որ դրանք հակասում են 1479 թվականի [[Ալկասովասի պայմանագիր|Ալկասովասի պայմանագրին]]։ Մեկ շաբաթից ավել անցկացնելով Պորտուգալիայումև հանդիպելով [[Էլեանոր Վիեուացի|Էլեանոր Վիեուացու]] հետ` Կոլուբոսը ճանապարհվեց դեպի Իսպանիա։ [[Ֆեռնան Մագելան]]ը այդ ժամանակ երիտասարդ տղա էր, ով աշխատում էր թագուհի Էլեանորի արքունիքում և շատ ուրախացել էր Կոլուբոսի այցից<ref name=murphy />։ Կոլումբոսը հասավ Պալոս դե լա Ֆրոնտերա 1493 թվականի մարտի 15-ին։ Կոլումբոսի հայտնագործության մասին լուրերն արագորեն սփռվեցին Եվրոպայում։ === Երկրորդ ճանապարհորդություն === [[Պատկեր:Columbus second voyage.jpg|thumb|upright=1.6|Կոլումբոսի երկրորդ ճանապարհորդությունը]] Կոլումբոսը լքեց [[Կադիս]]ի նավահանգիստը 1493 թվականի սեպտեմբերի 24-ին 17 նավանոց նավատորմով` իր հետ վերցնելով 1.200 մարդ և Նոր Աշխարհում գաղութ հիմնադրելու համար անհրաժեշտ իրեր։ Ուղևորների մեջ կային հոգևորականներ, ֆերմերներ և զինվորներ, որոնք պետք է դառնային նոր գաղութարարները։ Այս նոր քաղաքականությունը կոչվում էր «հայտնաբերվածի գաղութացում, որի մեջ էր մտնում նաև բնիկների քրիստոնեացումը<ref>Baccus, M. Kazim ''Utilization, Misuse, and Development of Human Resources in the Early West Indian Colonies'', Wilfrid Laurier University Press (2 January 2000) {{ISBN|978-0-88920-982-4}} pp. 6–7</ref>։ Ժամանակակից հետազոտողները գտնում են, ինչպես գրել է ''Վաշինգտոն Փոստը'', «անձնակազմի մեջ կարող էին լինել ազատ աֆրիկացիներ, որոնք ժամանել են Նոր Աշխարհ ստրկատիրության սկզբից տասնամյակներ առաջ»<ref>"[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/05/17/AR2009051701885.html Who Went With Columbus? Dental Studies Give Clues.]". [[Վաշինգտոն Փոստ]]. 18 May 2009.</ref>։ Ինչպես առաջին ճանապարհորդության ժամանակ էր, նավատորմը կանգ առավ [[Կանարյան կղզիներ]]ում, որտեղի ճանապարհ ընկավ հոկտեմբերի 13-ին` հետևոլով ավելի կարճ ուղղության քան նախորդ ճանապարհոդրությունն էր։ Նոյեմբերի 3-ին Կոլումբոսը հայտնաբերեց լեռնային կղզի, որն անվանեց [[Դոմինիկա]] (լատիներենից` կիրակի), նույն օրն ավելի ուշ նա իջևանեց [[Մարի-Գալանտ]]ում, որն անվանեց ''Սանտա Մարիա լա Գալանտե''։ Դրանից հետո նավարկեց դեպի [[Լե Սենտ]] (''Լոս Սանտոս'', »Սրբերը») և հետո ժամանեց [[Գվադելուպա]] կղզի, որն անվանեց ''[[Սանտա Մարիա դե Գվադալուպե]] դե Էստրեմադուրա'', ի պատիվ աստվածամայր Մարիամի պատվին կառուցված մենաստանի Կեսարեսի [[Գվադալուպե (Կասերես)|Գվադալուպեում]], Իսպանիա։ Նա հետազոտեց այս կղզին նոյեմբերի 4-ից 10-ը։ Կոլումբոսի մանկության ընկեր Միշելե դա Կուենոն, ով Կոլումբոսի հետ էր երկրորդ նավարկության ժամանակ, գրել է. «Իմ կարծիքով ինչ Ջենովան Ջենովա էր, այնտեղ չէր ծնվել ավելի հմուտ ճանապարհորդ, ինչպիսին էր Լորդ Ադմիրալը»<ref>Felipe Fernández-Armesto, ''Columbus,'' Oxford Univ. Press, (1991) pp. 103–104</ref> Կոլումբոսը մեկ փոքր կղզի անվանեց Սոանա ի պատիվ Մեշելե դա Կուենոյի, ով իր ընկերն էր Սավոնայից<ref>Paolo Emilio Taviani, ''Columbus the Great Adventure,'' Orion Books, New York (1991) p. 185</ref>։ Կոլումբոսի ճանապարհորդության հստակ ուղին [[Փոքր Անտիլյան կղզիներ]]ով քննարկման առարկա է, բայց նման է, որ նա ուղորդվել է դեպի հյուսիս` անվանելով որոշ կղզիներ ներառյալ. * [[Մոնտսերատ]] (Սանտա Մարիա դե Մոնսերատի պատվին), * [[Անտիգուա (կղզի)|Անտիգուա]] (Իսպանիայի [[Սևիլյա]] քաղաքում գտնվող Սանտա Մարիա լա Անտիգուա եկեղեցու պատվին), * [[Ռեդոնդա]] (''Սանտա Մարիա լա Ռեդոնդա'', հաշվի առնելով կղզու կլորությունը), * [[Նևիս]] (գալիս է իսպաներեն ''Nuestra Señora de las Nieves'' և նշանակում է «Մեր տիկինը ձյան մեջ», քանի որ կղզու վրա գնտվող լեռան գագաթը ճերմակ էր), * [[Սենտ Քիթս]] ([[Սուրբ Քրիստափոր]]ի պատվին նավաստիների և ճանապարհորդների կողմից որպես շնորհակալություն), * [[Սինտ Էստատիուս]] (վաղ հռոմեացի առաքյալ [[Եվստաթեոս]]ի պատվին), * [[Սաբա կղզի|Սաբա]] (Բիբլիական [[Շեբայի թագուհի|Շեբայի թագուհու]] պատվին), * [[Սան Մարտին]] (''Սան Մարտին'') և * [[Սանտա Կրուզ]] (իսպաներեն ''Santa Cruz'' բառից, նշանակում է «[[Քրիստոնեական խաչ|Սուրբ խաչ]]»)<ref>{{Cite web |title=Saint Croix {{!}} island, United States Virgin Islands |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Croix |access-date=2019 թ․ հունվարի 5 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>։ Կոլումբոսը նաև անվանեց [[Վիրջինյան կղզիներ]]ի շղթան ''Islas de Santa Úrsula y las Once Mil Vírgenes'', «[[Սուրբ Ուրսուլա]]յի և 11.000 վիրջինացիների կղզիներ» (հետագայում կրճատվել է և կոչվել ''Islas Vírgenes'', «Վիրջինացիների կղզիներ»)։ Տեղաբնիկների հետ առաջին ընդհարումներից մեկը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 14-ին, երբ [[Սանտա Կրուզ]]ում Կոլումբոսի մարդիկ փրկեցին երկու բնիկ տղաների [[Մարդակերություն|մարդակերներից]]{{sfn|Phillips, Jr|Phillips|1992|pp=[https://books.google.com/books?id=8jhtmzLlX70C&pg=PA197 197–98]}}։ Կոլումբոսի մարդիկ վերցրեցին կարիբյան կանոե և նրանց դիմակայեցին նետերով։ Մի քանի եվրոպացի վիրավորվեցին, սակայն նրանք սպանեցին բոլոր կարիբներին և իմացան, որ տղաները նոր էին անդամահատվել իրենց բռնողների կողմից։ Կոլումբոսը շարունակեց ճանապարհը Վիրջինյան կղզիներից և իջևանեց [[Պուերտո Ռիկո]]յում, որն անվանեց ''Սան Խուան Բատիստա''{{sfn|Phillips, Jr|Phillips|1992|p=198}} ի պատիվ [[Հովհաննես Մկրտիչ|Հովհաննես Մկրտչի]] (հետագայում անվանումը տրվեց կղզում մայրաքաղաք [[Սան Խուան (Պուերտո Ռիկո)|Սան Խուան]]ին)։ Նոյեմբերի 22-ին Կոլումբոսը վերադարձավ Իսպանյոլա, որտեղ այցելեց [[Լա Նավիդադ]] նավահանգիստ, որը կառուցվել էր առաջին ճանապարհորդության ժամանակ [[Հայիթի]]ի հյուսիսում։ Կոլուբոսը գտավ նավահանգիստը ավերվա,ծ և ավերել էին բնիկ [[Տայնո ժողովուրդ|Տաինո]] ժողովուրդը<ref>{{Cite web |author=Antonio de la Cova |title=The Spanish Conquest of the Tainos |url=http://www.latinamericanstudies.org/taino/taino-conquest.htm |access-date=2011 թ․ հուլիսի 10 |website=Latin American Studies |publisher=Dr. Antonio Rafael de la Cova}}</ref>։ Ավերակներում գտնվեցին այստեղ մնացած 39 իսպանացիներից 11-ի դիերը։ Դրանից հետո Կոլումբոսը շարժվեց 100 կմ դեպի արևելք և հիմնադերց նոր բնակավայր, որն անվանեց [[Լա Իզաբելա]], ներկայիս [[Դոմինիկյան հանրապետություն]]ում<ref>"[https://www.sciencedaily.com/releases/2009/03/090319132954.htm Teeth Of Columbus's Crew Flesh Out Tale Of New World Discovery]". ''ScienceDaily''. 20 March 2009.</ref>։ [[Լա Իզաբելա]]ն նույնպես երկար կյանք չունեցավ վատ աշխարհագրական դիրքի պատճառով։ === Երրորդ ճանապարհորդություն === [[Պատկեր:Columbus third voyage.jpg|thumb|upright=1.6|Երրորդ ճանապարհորդություն]] [[Բարտոլոմե դե Լաս Կասաս]]ի կողմից Կոլումբոսի օրագրի վերծանումից հայտնի է, որ երրորդ ճանապարհորդության հիմնական պատճառն էր ստուգել մայրցամաքի առյակությունը, որը Պորտուգալիայի թագավոր Ժուան II-ի կարծիքում պետք է տեղակայված լիներ Կապե Վերդե կղզիների հարավ արևմուտքում։ Ժուան թագավորը գիտեր այսպիսի մայրցամաքի գոյության մասին քանի որ Արևմտյան Աֆրիկայում գտնված կանոեները նավարկել էին արևմուտք<ref>{{Cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |title=Journals & Other Documents on the Life & Voyages of Christopher Columbus |publisher=The Heritage Press |year=1963 |location=New York |pages=262–263}}</ref><ref>{{Cite book |last=Thacher |first=John Boyd |url=https://archive.org/details/christophercolum03thac |title=Christopher Columbus: his life, his work, his remains, as revealed by original printed and manuscript records, together with an essay on Peter Martyr of Anghera and Bartolomé De Las Casas, the first Historians of America |publisher=G. P. Putnam's Sons |year=1903 |location=New York |pages=379–380}}</ref>։ 1498 թվականի մայիսի 30-ին Կոլումբոսը վեց նավով դուրս եկավ [[Սանլուկար դե Բառամեդա]]յից դեպի Նոր աշխարհ երրորդ ճանապարհոդրության։ Այս նավերից երեքը ուղղակի ճանապահվեցին Իսպանյոլա շատ անհրաժեշտ մատակարարումը հասցնլու, մինչդեռ Կոլումբոսը մյուս երեք նավերով շարունակեց ճանապարհորդությունը հավանաբար ցանկանում էր անցնել Կարիբյան կղզիների հարավով` հույս ունենալով հասնել մայրցամաքային Ասիա<ref name="Minster-3rd">Christopher Minster, [http://latinamericanhistory.about.com/od/thevoyagesofcolumbus/p/columbusthird.htm "The Third Voyage of Christopher Columbus"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210183030/http://latinamericanhistory.about.com/od/thevoyagesofcolumbus/p/columbusthird.htm |date=2016-12-10 }}</ref>։ Կոլումբոսը ուղևորդվեց պորտուգալական [[Պորտո Սանտո]], իր կնոջ հայրենից։ Դրանից հետո նա նավարկեց [[Մադեյրա]] և որոշ ժամանակ անցկացրեց պորտուգալացի նավապետ Ժոաո Գոնշալվես դա Կամարայի հետ, մինչ նավարկումը դեպի [[Կանարյան կղզիներ]] և [[Կապե Վերդե]]։ Մի քանի օր ազատ նավարկելով` Կոլումբոսի նավատորմը գտավ իր քամին և շարժվեց հյուսիս, [[Դոմինիկա]]յի ուղղությամբ, որտեղ Կոլումբոսն այցելել էր նախորդ ճանապարհորդության ժամանակ։ Նավերը ժամանեցին Ժուան թագավորի պատկերացրած մայրցամաք, որը [[Հարավային Ամերիկա]]ն էր, երբ լքեցին [[Տրինիդադ (կղզի)|Տրինիդադ]] հուլիսի 31-ին և շարժվեցին հարավ արևելքից<ref>Joseph 1838, p. 124</ref>։ Նավատորմը նավարկեց հարավային ափով և մուտք գործեց [[Կոլումբոսի նեղուց]]` խարիսխ գցելով [[Սոլդադո Ռոք]]ի մոտ, որտեղ շփման մեջ մտան մի խումբ տեղաբնիկ հնկացիների հետ, որոնք կանոեներով էին<ref>Joseph 1838, p. 125</ref>։ Կոլումբոսը դրանից հետո իջևանեց Տրինիդադում օգոստոսի 2-ին<ref>Joseph 1838, p. 126</ref>։ Համալրելով ջրի և սննդի պաշարները օգոստոսի 4-ից 12-ը` Կոլումոսը ճանապարհորդեց [[Պարիա նեղուց]]ով, որը բաժանում է Տրինիդադը ներկայիս [[Վենեսուելա]]յից, [[Օրինոկո]] գետի դելտայի մոտ։ Նա ոտք դրեց Հարավային Ամերիկա մայրցամաքի վրա [[Պարիա թերակղզի|Պարիա թերակղզում]]։ Հետազոտելով նոր մայրցամաքը, Կոլումբոսը հայտնաբերեց մեծ քանակությամբ խմելու ջուր, որը Օրնիկո գետով թափվում էր Ատլանտյան օվկիանոս և տեսավ մեծ ցամաքային հատված, որը շատ ավելի մեծ էր այլ կղզիներից։ Նա ենթադրեց, որ հնարավոր է նոր մայրցամաքում է հնարավոր բիբլիական [[Եդեմ]]ը։ Դրանից հետո նա նավարկեց [[Չակաչակարե]] և [[Մարգարիտա (կղզի)|Մարգարիտա]] կղզիներ։ Վատառողջ լինելու պատճառով նա վերադարձավ Իսպանյոլա օգոստոսի 19-ին և իմացավ որ նոր գաղութում շատ իսպանացիներ ապստամբել են նրա դեմ` բացատրելով որ Կոլումբոսը նրանցից գաղտնի է պահում Նոր աշխարհի շատ հարստություններ։ ==== Դաժանության մեղադրանքներ ==== 1499 թվականի հոկտեմբերին, Կոլումբոսը երկու նավ ուղարկեց Իսպանիա՝ խնդրելով արքունիքին նշանակել թագավորական պաշտոնյա, ով կօգնի իրեն ղեկավարել<ref name="Brink 78">{{Cite book |last=Brink |first=Christopher |url={{GBurl|T9NoDwAAQBAJ|p=78}} |title=Christopher Columbus: Controversial Explorer of the Americas |page=78}}</ref>։ Այս ընթացքում Կոլումբոսի բռնակալության մասին շշուկներն արդեն հասել էին արքունիքին։ 1500 թվականին միապետները որոշեցին ազատել Կոլումբոսին ղեկավարի պաշտոնից, ձերբակալեցին և տեղափոխեցին Իսպանիա շղթայված<ref name=":3">Noble, David Cook. "Nicolás de Ovando" in ''Encyclopedia of Latin American History and Culture'', vol.4, p. 254. New York: Charles Scribner's Sons 1996.</ref>։ Նրան փոխարինեց [[Ֆրանսիսկո դե Բոբադիլլա]]ն Կալատրավայի միաբանությունից։ Արքունիքի կողմից Բոբադիլային հանձնարարվել էր նաև հետաքննել Կոլումբոսի դեմ առաջադրված դաժանության մեղադրանքները։ Հասնելով Սանտո Դոմինգո, երբ Կոլումբոսը բացակայում էր իր երրորդ ճանապարհորդության ընթացքում, Բոբադիլային անմիջապես դիմավորեցին բողոքները Կոլումբոս երեք եղբայրների՝ Քրիստոֆերի, Բարտոլոմեոյի և Դիեգոյի վերաբերյալ{{Sfn|Bergreen|2011|pp=276–77}}։ Բոբադիլլան զեկուցեց Իսպանիա, որ Կոլուբոսը պարբերաբար օգտագործել է խոշտանգումների և դաժանությունների մեթոդը Իսպանյոլայում կառավարելու ընթացքում։ Ըստ զեկույցի Կոլումբոսը մեկ անգամ մեղավոր է ճանաչել մեկ մարդու հացահատիկ գողանալու համար և հրամայել է կտրել նրա ականջները և քիթը, որից հետո վաճառել ստրկության։ Զեկույցում նշված էր, որ Կոլումբոսը շնորհավորել է եղբորը՝ Բարտոլոմեոյին, որպես «ընտանիքի պաշտպան», երբ վերջինս հրամայել էր մի կնոջ մեր անցնել փողոցով, որից հետո կտրել նրա լեզուն, Կոլումբոսին ցածր խավից անվանելու համար<ref name="newspaper1">{{Cite news |author=Giles Tremlett |author-link=Giles Tremlett |date=2006 թ․ օգոստոսի 7 |title=Lost document reveals Columbus as tyrant of the Caribbean |url=https://www.theguardian.com/world/2006/aug/07/books.spain |accessdate=2013 թ․ մայիսի 16 |work=The Guardian |location=UK}}</ref>։ Փաստաթղթում նկարագրվում էր նաև ինչպես է կոլումբոսը դաժանորեն հաշվեհարդար տեսել տեղաբնիկների ապստամբություններին, սկզբում սպանել նրանց, որից հետո նրանց մարմնի մասերը քարշ տվել փողեցներով, որպեսզի մնացածը վախենան և այլև չապստամբեն<ref name="A&E">{{Cite web |title=Columbus Controversy |url=http://www.history.com/topics/exploration/columbus-controversy |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 12 |publisher=A&E Television Networks}}</ref>։ === Չորրորդ ճանապարհորդություն (1502–1504) === [[Պատկեր:Columbus fourth voyage.jpg|thumb|upright=1.6|Կոլումբոսի չորրորդ ճանապարհորդությունը]] [[Պատկեր:House of Colon COA (2).svg|thumb|upright=0.9|1502 թվականին Հռոմի պապ [[Ալեքսանդր VI]]-ի նվիրած Զինանշանը։]] 1502 թվականի մայիսի 11-ին Կոլումբոսը իր եղբոր և որդու հետ դուրս եկավ Կադիսից ''Սանտա Մարիա'' և երեք այլ նավերով։ Նա նավարկեց դեպի Մարոկկոյի ափ, [[Ասիլա]], որպեսզի փրկի պորտուգալացի զինվորներին մավրերի պաշարումից։ Հունիսի 15-ին նրանք [[Մարտինիկա]]յում էին։ Փոթորիկ էր մոտենում և շարունակեց հույս ունենալով ապաստան գտնել Իսպանյոլայում։ Նա ժամանեց [[Սանտո Դոմինգո]] հունիսի 29-ին, սակայն չթույլատրեցին նավահանգիս կատարել և նոր նահանգապետը հրաժարվեց հավատալ նոր փոթորիկի մաիսն լուրին։ Այսպիսով Կոլումբոսի նավերը չկարողացան ապաստան գտնել և ստիպված էին դիմակայել փոթորիկին։ Կոլումբոսի նավերը փոքր վնասներով փրկվեցին, մինչդեռ նահանգապետի 30 նավից 29-ը կործանվեցին՝ խլելով 500 կյանք և մեծ քանակությամբ ոսկի։ [[Ճամայկա]]յում կարճ դադարից հետո Կոլումբոսը նավարկեց Կենտրոնական Ամերիկա՝ հասնելով [[Հոնդուրաս]]ի ափեր հուլիսի 30-ին։ Այստեղ Բարտոլոմեոն գտավ տեղաբնիկների և մեծ նավակներ։ Օգոստոսի 14-ին նա իջևանեց հիմնական մայրցամաք Հոնդուրասի ներկայիս տարածքում։ Նա ամիսներ շարունակ հետազոտեց Հոնդուրասի, [[Նիկարագուա]]յի և [[Կոստա Ռիկա]]յի ափերը մինչև մեկնելը ներկայիս [[Պանամա]] Հոկտեմբերի 16-ին։ 1499 թվականի հոկտեմբերին Կոլումբոսը երկու նավ ուղարկեց Իսպանիա խնդրելու Իսպանիայի թագին նշանակել թագավորական կոմիսար իրեն օգնելու համար<ref name="Brink 78"/>։ Այդ ժամանակ Կոլումբոսի կողմից բռնակալության և անգործունակության մեղադրանքները նույնպես հասան թագին։ Թագուհին ուղարկեց [[Ֆրանսիսկո դե Բոբադիլա]]յին, ով Մարկիզ [[Բեատրիս դե Բոբադիլա]]յի ազգականն էր և Կոլումբոսի հովանավորն ու [[Իզաբելլա I (Կաստիլիայի թագուհի)|Իզաբելլա թագուհու]] մտերիմ ընկերը<ref name="Hofman1994">{{Cite book |last1=Hofmann |first1=Heinz |title=The Classical Tradition and the Americas: European Images of the Americas and the Classical Tradition (2 pts.) |publisher=Walter de Gruyter |year=1994 |isbn=978-3-11-011572-7 |editor1-last=Haase |editor1-first=Wolfgang |language=en |chapter=Columbus in Neo-Latin Epic Poetry |editor2-last=Meyer |editor2-first=Reinhold |chapter-url=https://books.google.com/books?id=I1LEmKPgJ8MC&pg=PA617}}</ref>{{sfn|Phillips, Jr|Phillips|1992|p=125}}, որպեսզի հետաքննի ծովակալի կողմից դաժանության մեղադրանքները։ Ժամանելով Սանտո Դոմինգո՝ երբ Կոլումբոսը բացակայում էր, Բոբադիլային անմիջապես դիմավորեցին բոլոր երեք Կոլումբոս եղբայրների վերաբերյալ բողոքներով{{Sfn|Bergreen|2011|ref=none|pp=276–77}։} Նա տեղափոխվեց Կոլումբոսի տուն և խլեց նրա ունեցվածքը և իրեն հռչակեց նահանգապետ<ref name="Allen1997">{{Cite book |last1=Fuson |first1=Robert H. |title=North American Exploration |publisher=U of Nebraska Press |year=1997 |isbn=978-0-8032-1015-8 |editor1-last=Allen |editor1-first=John Logan |pages=180–181 |language=en |chapter=The Columbian Voyages |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7RGlz9a4wVYC&pg=PA180}}</ref>։ Բոբադիլլան զեկուցեց Իսպանիա, թե Կոլումբոսը մի անգամ պատժել է մի տղամարդու, ով մեղավոր է ճանաչվել եգիպտացորեն գողանալու մեջ՝ կտրելով նրա ականջներն ու քիթը, իսկ հետո վաճառել է նրան ստրկության։ Նա պնդում էր, որ Կոլումբոսը պարբերաբար օգտագործում էր կտտանքները և խեղում՝ Իսպանիոլային կառավարելու համար։ Զեկույցում արձանագրված ցուցմունքում ասվում է, որ Կոլումբոսը շնորհավորել է իր եղբորը՝ Բարտոլոմեոյին «ընտանիքը պաշտպանելու» համար, երբ վերջինս հրամայել է մի կնոջ մերկ շքերթ անցկացնել փողոցներով, իսկ հետո կտրել նրա լեզուն, քանի որ նա «վատ է խոսել ծովակալի և նրա եղբայրների մասին»{{Sfn|Bergreen|2011|pp=283}}։ == Քննադատություններ == Կոլումբոսի ճանապարհորդությունները հիմք դրեցին Եվրոպայի գաղութատիրական ծավալմանը<ref name=":0">{{Cite book |last=Shohat, Ella, 1959- |url=https://www.worldcat.org/oclc/868427768 |title=Unthinking Eurocentrism : multiculturalism and the media |others=Stam, Robert, 1941- |isbn=978-0-415-53859-6 |edition=Second edition |location=London |oclc=868427768}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/27066428 |title=Formations of modernity |date=1992 |publisher=Polity in association with Open University |others=Hall, Stuart, 1932-2014., Gieben, Bram., Open University. |isbn=0-7456-0959-7 |location=Oxford |oclc=27066428}}</ref>։ Դրանք ձեռնարկվել էին «[[Նոր աշխարհ]]ի» հարստությանը տիրելու և աշխարհը քրիստոնեական հավատին դարձնելու կաթոլիկական երազանքի պատճառով։ Տարբեր աշխարհամասերի միջև նման հաղորդակցություններ նախկինում էլ էին եղել, բայց կոլումբոսյան արշավանքներով սկսված շրջանն առանձնացավ «Նոր աշխարհից» մեծ հարստության ներկրումով և բնիկների հարկադիր աշխատանքով, որը ձևավորեց Եվրոպան որպես կապիտալիստական և գաղութատիրական հսկա։ Շատ հետազոտողներ նշում են, որ Կոլումբոսի ճանապարհորդությունները հանգեցրել են հազարավոր [[Կարիբյան ավազան|Կարիբյան]] հնդկացիների մահերի։ Դրանք հետևանք են եղել կոտորածների և նոր հիվանդությունների։ Որոշ հաշվարկներով՝ Կոլումբոսի առաջին ճամփորդությանը հաջորդող 21 տարիների ընթացքում 8 միլիոն մարդ է սպանվել բռնության ու հիվանդությունների պատճառով<ref>{{Cite journal |last=Searle |first=Chris |date=1992-01 |title=Unlearning Columbus: a review article |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/030639689203300306 |journal=Race & Class |language=en-US |volume=33 |issue=3 |pages=67–77 |doi=10.1177/030639689203300306 |issn=0306-3968}}</ref>։ Բնիկների ապստամբության փորձերը ճնշվել են եվրոպացիների կողմից՝ շնորհիվ վերջիններիս ունեցած զենքերի։ Բացի այդ, գիտնականները շեշտում են նաև Կոլումբոսի ներգրավվածությունը ստրակավաճառության մեջ։ Նա սկիզբ է դրել տրանսատլանտյան ստրկավաճառությանը՝ երկրորդ ճանապարհորդությունից իր հետ Իսպանիա բերելով 6 շղթայված [[տաինոների]]։ Հաշվի առնելով կոլումբոսյան արշավանքների այս անտեսված կողմերը՝ շատ բնիկ ամերիկացիների համար այսօր Կոլումբոսին մեծարելը հավասար է նրան, որ [[հրեաներ]]ին խնդրեն մեծարել [[Ադոլֆ Հիտլեր|Հիտլերին]]<ref name=":0" />։ Ամերիկայում եվրոպացիների ու բնիկների հանդիպումը սկիզբ դրեց նաև վերջիններիս մասին կարծրատիպային պատկերացումներին։ Կոլումբոսի ճանապարհորդություններին հաջորդող շրջանում եվրոպացի գրողները, նկարիչները պատկերել են բնիկներին միաժամանակ որպես վայրենի մարդակերների և մանկամիտների, իսկ կանանց վերագրել չափազանցված սեռական վարք։ Բնիկ ամերիկացիներն ավանդաբար ներկայացվել են որպես անգրագետ ժողովուրդներ, մինչդեռ Ամերիկայում մինչ այս արշավանքները եղել են հնչյունային և նշանային համակարգեր։ Այս ամենը ստեղծել է բնիկների պատկերը որպես ստորադասների՝ այդպիսով արդարացնելով եվրոպացիների նվաճումները, ստրկավաճառությունը, կրոնափոխության պրակտիկան։ Բնիկները, որքան էլ ներկայացվում են որպես քաղաքակրթություններից զուրկ, ունեցել են տարատեսակ սոցիալական համակարգեր՝ հավասար խմբերից մինչև հիերարխիկ թագավորություններ ու բռնակալ կայսրություններ։ Նրանք խոսել են հարյուրավոր լեզուներով, ունեցել ոռոգման բարդ համակարգեր, հաղորդակցման և առևտրի ցանցեր, այնպիսի սոցիալական կառույցներ, ինչպես [[ացտեկներ]]ի և [[Ինկերի կայսրություն|ինկաների]] քաղաք֊պետությունները։   Կոլումբոսի նախաձեռնած ճանապարհորդությունները փոխարինեցին այս ամենը եվրոպական մոդելով՝ որպես կանոն վերացնելով գրության, կրոնի, գաղաքակրթության բնիկ համակարգերը։ Այլ կերպ ասած, Կոլումբոսի գալուստը անիրավացիորեն համարվում է այս հասարակությունների պատմությունների և մշակույթների սկիզբը։ Թեև եվրոպացիները Ամերիկա աշխարհամասը կոչեցին «Նոր աշխարհ», դրա որոշ հատվածներ բնակեցված են եղել 30 հազար տարի առաջ, այնպես որ շատ գիտնականներ վիճարկում են հարցը, թե որն է իրական «Հին աշխարհը»։ 1492թ֊ին Ամերիկայում ապրում էր 75-100 մլն մարդ<ref name=":0" />, այլ կերպ ասած՝ Կոլումբոսի արշավանքները «հայտնագործություն» համարելն իսկ վիճելի է։ Հատկապես 1992֊ից հետո՝ կոլումբոսյան ճանապարհորդությունների 500-ամյակի առիթով, ձեռնարկվեցին այդ իրադարձությունները վիճարկող նախագծեր, այդ թվում՝ ռևիզիոնիստական ֆիլմեր, կոնֆերանսներ, ցույցեր, ակտիվիստական և ուսուցողական նախագծեր։ == Նշումներ == {{Ծանցանկ|group=Ն}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=524}} {{DEFAULTSORT:Կոլումբոս, Քրիստափոր}} [[Կատեգորիա:15-րդ դարի ճանապարհորդներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Իտալացի ծովագնացներ]] [[Կատեգորիա:Իտալացի ճանապարհորդներ]] [[Կատեգորիա:Քրիստափոր Կոլումբոս]] 0x08ojotilalmokiu2v1ksws42s9fui 0 26811 10953651 10513924 2026-10-22T10:01:34Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953651 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող | պատկեր = | նկարագրում = (արձակագիր) | ծննդավայր = [[Սիս]] ([[Կիլիկիա]]) | ԱԱՀ = ''Գրիգոր Սիսվան'' | բնագիր ԱԱՀ = Գրիգոր Հովհաննեսի Բեքմեզյան | ծննդյան օր = [[ապրիլի 4]], [[1918]] | վախճանի վայրը = [[Երևան]] ([[Հայաստան]]) | վախճանի օր = [[հոկտեմբերի 13]], [[1972]] }} '''Գրիգոր Սիսվան''' (''Գրիգոր Հովհաննեսի Բեքմեզյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] արձակագիր, [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միությա]]ն անդամ [[1948]] թվականից։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Կիլիկիա]]յի [[Սիս]] քաղաքում։ [[1935]] թվականին նրան Սիսվան գրական անունով է կնքել պատրիարք Թորգոմ Գուշակյանը (Սիսվան, Սիսուան նշանակում է Կիլիկիա, մասնավորապես՝ Հայկական Կիլիկիա):[[1936]] թվականին ավարտել է [[Երուսաղեմ]]ի հայոց պատրիարքանի հոգևոր ընծայարանը։ [[Բեյրութ]]ում եղել է հայոց լեզվի ուսուցիչ, [[1945]]-[[1947]] թվականներին՝ «[[Նոր ուղի]]» պարբերականի խմբագիր։ [[1947]] թվականին ներգաղթել է [[Հայաստան]]։ [[1950]] թվականին ավարտել է [[ՀԿԿ Երևանի քաղկոմին կից մարքսիզմ-լենինիզմի երեկոյան համալսարան]]ը, այնուհետև, մինչև [[1966]] թվականը՝ աշխատել է [[Երևանի ակումբա-գրադարանային տեխնիկում]]ում որպես [[անգլերեն]]ի ուսուցիչ։ [[1966]]-[[1969]] թվականներին աշխատել է Սփյուռքահայության հետ մշակութային կապի կոմիտեում որպես բաժնի վարիչ, [[1969]]-[[1972]] թվականներին՝ «Լույս» հրատարակչությունում սփյուռքահայ դասագրքերի խմբագրության վարիչ։ Մահացել է [[Երևան]]ում<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրող» |year=1986 |location=Երևան |page=512}}</ref>։ == Գ. Սիսվանի երկերի մատենագիտություն == * Իրականացված երազ, Երևան, Հայպետհրատ, 1949, 132 էջ։ * Հայրենի տուն, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 280 էջ։ == Աղբյուրներ == {{Ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Սիսվան, Գրիգոր}} [[Կատեգորիա:1918 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1972 մահեր]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Երևան քաղաքում մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Լիբանանից Հայաստան արտագաղթածներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 13 մահեր]] [[Կատեգորիա:Սիս քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] lbe3gbrmzoq18g5fllg2v0eoreosyxv 10 28617 10953611 9127457 2026-10-22T06:34:18Z Beko 1511 10953611 wikitext text/x-wiki [[պարսկերեն|պարս.]]՝ <span lang="fa">{{{1}}},&nbsp;</span><noinclude> [[Կատեգորիա:Լեզուների կաղապարներ|fa]][[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Իրան]]</noinclude> kfz1iwmp0r14m6jtha38heuq64j7bge 10953613 10953611 2026-10-22T06:35:03Z Beko 1511 10953613 wikitext text/x-wiki [[պարսկերեն|պարս.]]՝ <span lang="fa">{{{1}}}</span><noinclude> [[Կատեգորիա:Լեզուների կաղապարներ|fa]][[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Իրան]]</noinclude> n6u983mome0x0u634wd4zedmacm6pl5 5 32014 10953542 288271 2026-10-21T16:51:57Z Grigchoir 147893 /* Հոդվածի տեղադրում */ Նոր բաժին 10953542 wikitext text/x-wiki ==Սխալ օգտագործված բառի փոփոխության հիմնավորում== Ըստ Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանի ( Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Հր.Աճառյանի անվան Լեզվի ինստիտուտ Երևան 1971թ., Հատոր երրորդ Կ-Մ, էջ 25 ձախ սյունակի վերին հինգերորդ պարբերություն) <blockquote> ԿԱՄԱՅԱԿԱՆ - ա.ս.1. առանց մեկին լսելու կամ նրա կարծիքը հաշվի առնելու, առանց թույլտվության, հակառակ օրենքի, քնահաճ, ինքնագլուխ, օր. Մի երկրում ուր ամեն դատ կատարվում էր բերանացի կամայական կերպով , դատավորը մատչելի չէր ամենին (Րաֆֆի); 2. իր կամքով կամավոր կերպով կատարվող, ոչնչով չսահմանափակվող , ինքնակամ. օր. Իր բռնած կամայական կարգով դժգոհություն հարուցած է թաղին մեջ։ (Երվանդ Օտյան )։ 3. Որևէ բանի անհրաժեշտությունից չբխող, անհիմն, փաստարկից զուրկ օր. Չորս լծորդությանց շարքն էլ կամայական չէ։ (ԱՃ) </blockquote>--[[Մասնակից:Lilit Gabyan|Lilit Gabyan]] 08:13, 22 Ապրիլի 2010 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Ես պատրաստել եմ «Գրիգոր Հարությունյան (խմբավար)» հոդվածի սևագիրը և ստուգել եմ դրա բովանդակությունն ու աղբյուրները։ Սևագրի հղումը՝ <nowiki>https://hy.wikipedia.org/wiki/</nowiki> Մասնակից:Grigchoir/Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար) Հոդվածը հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու փորձի ժամանակ ավտոմատ համակարգն արգելափակել է գործողությունը՝ «Արգելել Մասնակից անվանատարածքից հիմնական անվանատարածք տեղափոխումը» կանոնի պատճառով։ Խնդրում եմ ստուգել սևագիրը և օգնել այն հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու հարցում, եթե այն համապատասխանում է Վիքիպեդիայի պահանջներին։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 16:51, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) 5vg5bwn7y0jedvmordvxcljn6fcvrr0 10953544 10953542 2026-10-21T16:53:16Z Grigchoir 147893 /* Հոդվածի տեղադրում */ Նոր բաժին 10953544 wikitext text/x-wiki ==Սխալ օգտագործված բառի փոփոխության հիմնավորում== Ըստ Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանի ( Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Հր.Աճառյանի անվան Լեզվի ինստիտուտ Երևան 1971թ., Հատոր երրորդ Կ-Մ, էջ 25 ձախ սյունակի վերին հինգերորդ պարբերություն) <blockquote> ԿԱՄԱՅԱԿԱՆ - ա.ս.1. առանց մեկին լսելու կամ նրա կարծիքը հաշվի առնելու, առանց թույլտվության, հակառակ օրենքի, քնահաճ, ինքնագլուխ, օր. Մի երկրում ուր ամեն դատ կատարվում էր բերանացի կամայական կերպով , դատավորը մատչելի չէր ամենին (Րաֆֆի); 2. իր կամքով կամավոր կերպով կատարվող, ոչնչով չսահմանափակվող , ինքնակամ. օր. Իր բռնած կամայական կարգով դժգոհություն հարուցած է թաղին մեջ։ (Երվանդ Օտյան )։ 3. Որևէ բանի անհրաժեշտությունից չբխող, անհիմն, փաստարկից զուրկ օր. Չորս լծորդությանց շարքն էլ կամայական չէ։ (ԱՃ) </blockquote>--[[Մասնակից:Lilit Gabyan|Lilit Gabyan]] 08:13, 22 Ապրիլի 2010 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Ես պատրաստել եմ «Գրիգոր Հարությունյան (խմբավար)» հոդվածի սևագիրը և ստուգել եմ դրա բովանդակությունն ու աղբյուրները։ Սևագրի հղումը՝ <nowiki>https://hy.wikipedia.org/wiki/</nowiki> Մասնակից:Grigchoir/Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար) Հոդվածը հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու փորձի ժամանակ ավտոմատ համակարգն արգելափակել է գործողությունը՝ «Արգելել Մասնակից անվանատարածքից հիմնական անվանատարածք տեղափոխումը» կանոնի պատճառով։ Խնդրում եմ ստուգել սևագիրը և օգնել այն հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու հարցում, եթե այն համապատասխանում է Վիքիպեդիայի պահանջներին։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 16:51, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Ես պատրաստել եմ «Գրիգոր Հարությունյան (խմբավար)» հոդվածի սևագիրը և ստուգել եմ դրա բովանդակությունն ու աղբյուրները։ Սևագրի հղումը՝ <nowiki>https://hy.wikipedia.org/wiki/Մասնակից:Grigchoir/Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար)</nowiki> Հոդվածը հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու փորձի ժամանակ ավտոմատ համակարգն արգելափակել է գործողությունը՝ «Արգելել Մասնակից անվանատարածքից հիմնական անվանատարածք տեղափոխումը» կանոնի պատճառով։ Խնդրում եմ ստուգել սևագիրը և օգնել այն հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու հարցում, եթե այն համապատասխանում է Վիքիպեդիայի պահանջներին։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 16:53, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) 2s8b6g4w9zcgm77x5e57pplbp5xi6dc 10953545 10953544 2026-10-21T16:54:19Z Ավետիսյան91 27159 /* Հոդվածի տեղադրում */ Պատասխան 10953545 wikitext text/x-wiki ==Սխալ օգտագործված բառի փոփոխության հիմնավորում== Ըստ Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանի ( Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Հր.Աճառյանի անվան Լեզվի ինստիտուտ Երևան 1971թ., Հատոր երրորդ Կ-Մ, էջ 25 ձախ սյունակի վերին հինգերորդ պարբերություն) <blockquote> ԿԱՄԱՅԱԿԱՆ - ա.ս.1. առանց մեկին լսելու կամ նրա կարծիքը հաշվի առնելու, առանց թույլտվության, հակառակ օրենքի, քնահաճ, ինքնագլուխ, օր. Մի երկրում ուր ամեն դատ կատարվում էր բերանացի կամայական կերպով , դատավորը մատչելի չէր ամենին (Րաֆֆի); 2. իր կամքով կամավոր կերպով կատարվող, ոչնչով չսահմանափակվող , ինքնակամ. օր. Իր բռնած կամայական կարգով դժգոհություն հարուցած է թաղին մեջ։ (Երվանդ Օտյան )։ 3. Որևէ բանի անհրաժեշտությունից չբխող, անհիմն, փաստարկից զուրկ օր. Չորս լծորդությանց շարքն էլ կամայական չէ։ (ԱՃ) </blockquote>--[[Մասնակից:Lilit Gabyan|Lilit Gabyan]] 08:13, 22 Ապրիլի 2010 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Ես պատրաստել եմ «Գրիգոր Հարությունյան (խմբավար)» հոդվածի սևագիրը և ստուգել եմ դրա բովանդակությունն ու աղբյուրները։ Սևագրի հղումը՝ <nowiki>https://hy.wikipedia.org/wiki/</nowiki> Մասնակից:Grigchoir/Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար) Հոդվածը հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու փորձի ժամանակ ավտոմատ համակարգն արգելափակել է գործողությունը՝ «Արգելել Մասնակից անվանատարածքից հիմնական անվանատարածք տեղափոխումը» կանոնի պատճառով։ Խնդրում եմ ստուգել սևագիրը և օգնել այն հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու հարցում, եթե այն համապատասխանում է Վիքիպեդիայի պահանջներին։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 16:51, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :Քննարկումը ճիշտ տեղում չեք բացել։ Կստուգեմ հոդվածը, կպատասխանեմ [[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|Ձեր քննարկման էջում]]։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 16:54, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Ես պատրաստել եմ «Գրիգոր Հարությունյան (խմբավար)» հոդվածի սևագիրը և ստուգել եմ դրա բովանդակությունն ու աղբյուրները։ Սևագրի հղումը՝ <nowiki>https://hy.wikipedia.org/wiki/Մասնակից:Grigchoir/Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար)</nowiki> Հոդվածը հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու փորձի ժամանակ ավտոմատ համակարգն արգելափակել է գործողությունը՝ «Արգելել Մասնակից անվանատարածքից հիմնական անվանատարածք տեղափոխումը» կանոնի պատճառով։ Խնդրում եմ ստուգել սևագիրը և օգնել այն հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու հարցում, եթե այն համապատասխանում է Վիքիպեդիայի պահանջներին։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 16:53, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) 8wan2vwsa58w668jfdyqcdthxz2gqmw 10953546 10953545 2026-10-21T16:54:57Z Ավետիսյան91 27159 կրկնվող 10953546 wikitext text/x-wiki ==Սխալ օգտագործված բառի փոփոխության հիմնավորում== Ըստ Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանի ( Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Հր.Աճառյանի անվան Լեզվի ինստիտուտ Երևան 1971թ., Հատոր երրորդ Կ-Մ, էջ 25 ձախ սյունակի վերին հինգերորդ պարբերություն) <blockquote> ԿԱՄԱՅԱԿԱՆ - ա.ս.1. առանց մեկին լսելու կամ նրա կարծիքը հաշվի առնելու, առանց թույլտվության, հակառակ օրենքի, քնահաճ, ինքնագլուխ, օր. Մի երկրում ուր ամեն դատ կատարվում էր բերանացի կամայական կերպով , դատավորը մատչելի չէր ամենին (Րաֆֆի); 2. իր կամքով կամավոր կերպով կատարվող, ոչնչով չսահմանափակվող , ինքնակամ. օր. Իր բռնած կամայական կարգով դժգոհություն հարուցած է թաղին մեջ։ (Երվանդ Օտյան )։ 3. Որևէ բանի անհրաժեշտությունից չբխող, անհիմն, փաստարկից զուրկ օր. Չորս լծորդությանց շարքն էլ կամայական չէ։ (ԱՃ) </blockquote>--[[Մասնակից:Lilit Gabyan|Lilit Gabyan]] 08:13, 22 Ապրիլի 2010 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Ես պատրաստել եմ «Գրիգոր Հարությունյան (խմբավար)» հոդվածի սևագիրը և ստուգել եմ դրա բովանդակությունն ու աղբյուրները։ Սևագրի հղումը՝ <nowiki>https://hy.wikipedia.org/wiki/</nowiki> Մասնակից:Grigchoir/Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար) Հոդվածը հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու փորձի ժամանակ ավտոմատ համակարգն արգելափակել է գործողությունը՝ «Արգելել Մասնակից անվանատարածքից հիմնական անվանատարածք տեղափոխումը» կանոնի պատճառով։ Խնդրում եմ ստուգել սևագիրը և օգնել այն հիմնական անվանատարածք տեղափոխելու հարցում, եթե այն համապատասխանում է Վիքիպեդիայի պահանջներին։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 16:51, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :Քննարկումը ճիշտ տեղում չեք բացել։ Կստուգեմ հոդվածը, կպատասխանեմ [[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|Ձեր քննարկման էջում]]։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 16:54, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) aksmqe6c1wiais28flxu4ulehtoedgr 0 42645 10953491 10953438 2026-10-21T13:14:46Z Ամալյա Սարգսյան 165941 10953491 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} {{Չշփոթել|Շապուհ սպարապետ}} '''Շապուհ պատմիչ''' կամ '''Շապուհ Բագրատունի''' (ծննդյան և մահվան թվականները՝ անհայտ), 9-րդ դարի [[Հայ պատմիչներ|հայ պատմիչ]]։ Գրել է [[Աշոտ Ա]] պատմությունը, որը մեզ չի հասել։ Նրա երկի մասին հաղորդում են [[Ասողիկ]]ը, [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն, [[Սամվել Անեցի]]ն, [[Ուխտանես]]ը և այլ պատմիչներ, որոնք լայնորեն օգտվել են դրանից։ Թվարկված հեղինակներից միայն Դրասխանակերտցին է քիչ թե շատ հանգամանորեն արտահայտվում և մատնանշում, որ Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի վերաբերյալ մանրամասնորեն գրել է նրա ժամանակակիցը՝ Շապուհ Բագրատունին։ Մինչև այժմ էլ Շապուհ Բագրատունու ինքնությունը պարզված չէ։ Հայտնի է, որ այն գրվել է իր ժամանակի խոսակցական («գեղջուկ բանիւ») լեզվով։ Ուխտանեսը իր «Հայոց պատմության» մեջ զետեղում է Շապուհ Բագրատունու աշխատությունից մի գլուխ, որի վերնագիրն է. «Յաղագս թագին երանելոյն Կոստանդիանոսի, թե ուստի՞ կամ որպէ՞ս յաջողեալ եղեւ նմա ի Տեռանէ՝ Շափհոյ՝ որդւոյ Աշոտոյ ապահի պատրկի ասացեալ ի Պատմութեան իւրոյ»<ref>Տե՛ս Ուխտանես եպիսկոպոս, Հայոց պատմություն, Թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 2006 թ, էջեր 104-106։http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2018/03/Uxtanes_Episkopos.pdf</ref>։ == Շապուհ Բագրատունու հիշատակությունները Կիրակոս Գանձակեցու «Հայոց պատմության» մեջ == [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցին]] իր «Հայոց պատմության» սկզբում ներկայացնում է հայ պատմագրության նշանավոր ներկայացուցիչներին՝ Շապուհ Բագրատունուն հիշատակելով [[Թովմա Արծրունի|Թովմա Արծրունու]], [[Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի|Հովհաննես Դրասխանակերտցու]], [[Մովսես Կաղանկատվացի|Մովսես Կաղանկատվացու]], [[Ուխտանես|Ուխտանեսի]], [[Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ|Ստեփանոս Ասողիկի,]]Արիստակես Լաստիվերցու, Սամվել Անեցու և Վանական Վարդապետի կողքին։ Գանձակեցու այս վկայությունը ցույց է տալիս, որ Շապուհի անունը պահպանվել է միջնադարյան հայ մատենագրության մեջ՝ որպես պատմագրական ավանդույթի ներկայացուցիչ <ref name=":1">{{Cite web |last=Kirakos Ganjaketsi |title=History of Armenians,pp. 3-16 |url=https://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/1240-1250%2C_Kirakos_Ganjakets%27i%2C_History_Of_Armenia%2C_EN.pdf?utm_source}}</ref>։ Կիրակոս Գանձակեցին Շապուհին հիշատակում է նաև արաբական տիրապետության շրջանի իրադարձություններին անդրադառնալիս։ Նա ներկայացնում է Հայաստանում տեղի ունեցած հալածանքները, սպանություններն ու գերեվարությունները, այդ թվում՝ Սմբատ Խոստովանողի նահատակության հետ կապված դեպքերը։ Այդ ժամանակաշրջանի իրադարձությունների և կրած չարչարանքների մասին ավելի մանրամասն տեղեկություններ ստանալու համար Գանձակեցին ընթերցողին ուղղորդում է դեպի Թովմա Արծրունու, Շապուհի և այլ պատմիչների աշխատությունները<ref name=":1" />: == Շապուհ Բագրատունու ինքնությունը, Ղևոնդի «Պատմության» հետ նրա կապը == Սերջիո Լա Պորտայի և Էլիսոն Մ. Վակկայի՝ Ղևոնդի «Պատմությանը» նվիրված ուսումնասիրության մեջ Շապուհ Բագրատունին ներկայացվում է որպես [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] նախարարական տոհմի ներկայացուցիչ, որի պատվերով Ղևոնդը շարադրել է նախորդ մեկուկես դարի պատմությունը։ Հեղինակների կարծիքով՝ Շապուհի հոր՝ 775 թվականի ապստամբության ճնշման ժամանակ զոհվելը և հոր տիրույթների մի մասի ժառանգումը կարող էին դեր ունենալ պատմական երկ պատվիրելու նրա որոշման մեջ։ Նրանք ենթադրում են, որ պատմությունը կարող էր ծառայել Բագրատունիների դիրքերն ամրապնդելուն և քաղաքական որոշումների կայացմանը։ Միաժամանակ հեղինակները նշում են, որ Շապուհի իրական շարժառիթները հաստատապես հայտնի չեն<ref name=":2">{{Cite web |last=Sergio La Porta,Alison M. Vacca |title=An Armenian Futūh Narrative: Łewond’s Eighth-Century History of the Caliphate,pp. xix,xxiv-xxv,xxxi,xxxix,391-392. |url=https://isac-assets.s3.amazonaws.com/isac-publications/lamine4.pdf?VersionId=SGNsKwcXrrN0S0fgNQNzR8s3xfbjO6j5}}</ref>։ Գրքի՝ Ղևոնդի «Պատմության» թվագրմանը նվիրված հատվածում քննարկվում է նաև Շապուհի ինքնության հարցը։ Ավանդական տեսակետի համաձայն՝ Ղևոնդի երկի պատվիրատու Շապուհ Բագրատունին [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերի]] եղբայրն էր։ Այս նույնացումը հիմնվում է [[Վարդան Արևելցի|Վարդան Արևելցու]] պատմագրական երկում պահպանված տեղեկության վրա։ Սակայն Թիմոտի Գրինվուդն առաջարկել է այլ վարկած՝ ենթադրելով, որ Ղևոնդի երկի պատվիրատու Շապուհը կարող էր նույն անձը լինել, ինչ կորած պատմության հեղինակ Շապուհ Բագրատունին։ Այդ պատմությունը, ըստ Գրինվուդի ներկայացրած տեսակետի, ընդգրկել է 790 թվականից սկսվող իրադարձություններ և շարունակվել մինչև IX դարը<ref name=":2" />: Գրինվուդի վարկածի կարևոր հիմնավորումներից մեկը Ղևոնդի երկում [[Աշոտ Ա Մեծ|Աշոտ Բագրատունու]]՝ 884 թվականի օգոստոսի 26-ին Հայաստանի թագավոր հռչակվելու մասին տեղեկությունն է։ Այս հանգամանքը կարող է հիմք ծառայել երկի ավելի ուշ թվագրման համար։ Այնուամենայնիվ, Լա Պորտան և Վական նշում են, որ այդ վարկածը բախվում է որոշ դժվարությունների։ Մասնավորապես՝ Ղևոնդը բացասաբար է արտահայտվում Բագրատունիների իշխանության բարձրացումը կանխագուշակած վանականի մասին, ինչը դժվար է համադրել այն ենթադրության հետ, թե երկը գրվել է Բագրատունյաց թագավորության հաստատումից հետո։ Հեղինակների կարծիքով՝ երկի ավանդական՝ VIII դարի թվագրումը շարունակում է հիմնավոր բացատրություն մնալ, թեև Շապուհի ինքնության և երկի թվագրման հարցերը վերջնականապես լուծված չեն<ref name=":2" />։ Շապուհի և Ղևոնդի Պատմության կապի մասին կարևոր տեղեկություն է պահպանվել նաև ձեռագրային հիշատակարանում։ Բնագրի համաձայն Ղևոնդի երկը շարադրվել է« ի հրամանէ տեառն Շապհոյ Բագրատունոյ»՝ Շապուհ Բագրատունու հրամանով։ Հիշատակարանում այնուհետև նշվում է, որ Մամիկոնյան տոհմից Համազասպը ցանկացել է պահպանել այդ երկը և իր միջոցներով պատվիրել է գրիչ Սարգիսին այն արտագրել՝ ''«Կատարեցաւ վարդապետութիւն Ղեւոնդի․վասն ժամանակագրաց,տանս Թորգոմայ,ի հրամանէ տեառն Շապհոյ Բագրատունոյ, որ և ցանկացող եղեալ սորին տէր Համազասպ՝ ի պատուաւոր յազգեն Մամիկոնեանց, ի հալալ արդեաց ետ հրաման ծրել փծուն գրչի Սարգի։Աղաչեմ յիշեցէք յողորմածն Աստուած,և նմա փառք յաւիտեանս։ Ամէն։»'' Հետևաբար անհրաժեշտ է տարբերակել պատմության սկզբնական պատվիրատու Շապուհ Բագրատունուն և պահպանված ձեռագրի արտագրությունը պատվիրած Համազասպ Մամիկոնյանին։ Հեղինակները Համազասպին նույնացնում են Հովհաննավանքի վանահոր հետ, որը պաշտոնավարել է 1274–1311 թվականներին<ref name=":2" />։ Հիշատակարանի մեկնաբանության մեջ Շապուհը ներկայացվում է որպես Սմբատի որդի՝ Աշոտ Կույրի թոռ և [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերի]] եղբայր։ Նույն ծանոթագրության համաձայն՝ Շապուհը մահացել է 824 թվականին։ Այս տեղեկությունները կարևոր են նրա տոհմական պատկանելությունը պարզելու համար, սակայն ինքնին վերջնականապես չեն լուծում այն հարցը, թե արդյոք նա նույն անձն է, ինչ կորած պատմության հեղինակ Շապուհ Բագրատունին<ref name=":2" />։ Շապուհի անվան հետ կապված մեկ այլ կարևոր հարց է «Անանուն զրուցագրի պատմությունը», որը գրականության մեջ հայտնի է նաև «Կեղծ Շապուհ» անվամբ։ Աշխատության համաձայն երկը սխալմամբ է վերագրվել Շապուհ Բագրատունուն։ Այն միջնադարյան հայկական պատմությունների ու ավանդությունների ժողովածու է, որի առաջին մասում ներկայացվում են Մուհամմադի կյանքին, Մավրիկիոս և Հերակլ կայսրերին, Սուրբ Խաչին և Վարդ Ռշտունուն վերաբերող պատմություններ, իսկ երկրորդ մասում՝ Վասպուրականի տարբեր ժամանակաշրջանների գործիչների և իրադարձությունների մասին զրույցներ։ Ղևոնդի երկի և այս ժողովածուի մեջ կան համընկնող պատմություններ, այդ թվում՝ Վարդ Ռշտունու, Մուհամմադ իբն Մրվանի արշավանքի և Տաճատ Անձևացու մասին<ref name=":2" />։ == Շապուհին վերագրվող ձեռագիր և նրա իսկության խնդիր == Շապուհ պատմիչի կորած երկի ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում Մեսրոպ Եպիսկոպոսի «Շապուհ Բագրատունի» հոդվածում քննարկված ձեռագիրը։ [[Գալուստ Տեր-Մկրտչյան|Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը]] [[Լիմ անապատ|Լիմ անապատից]] բերված № 319 ձեռագրում հայտնաբերել էր մի բնագիր, որը համարում էր Շապուհ Բագրատունու կորած պատմությունը<ref name=":3">{{Cite journal |title=Շապուհ Բագրատունի,1919 թվական,էջ 40-53 |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/88490/edition/80105/content |journal=Արարատ: Ամսագիր կրօնական, պատմական, բանասիրական եւ բարոյական գիտելեաց|last=Մեսրոպ Եպիսկոպոս}}</ref>։ Ձեռագիրը բաղկացած էր մի քանի հատվածներից, որոնցում ներկայացված էին արաբական արշավանքների, բյուզանդական կայսրերի և հայ իշխանական տների պատմությանն առնչվող ավանդություններ: Ձեռագրի առաջին հատվածում պատմվում է Մուհամեդի, նրա ուսմունքի և արաբական առաջին արշավանքների մասին։ Դրան հաջորդում են Մավրիկիոս և Հերակլ կայսրերին վերաբերող պատմությունները, ինչպես նաև Սուրբ Խաչի վերադարձի և Վարագա խաչի մասին ավանդությունները։ Ձեռագրի մյուս հատվածներում ներկայացված են Բագրատունյաց և Արծրունյաց իշխանների՝ Գագիկի, Սմբատի, Աշոտի և Դերենիկի մասին պատմություններ, Վարդ պատրիկի և Տաճատ Անձևացու հետ կապված դրվագներ, արաբ ամիրաների հետ բախումներ և իշխանական տների փոխհարաբերություններ<ref name=":3" />։ Այսուհանդերձ, ձեռագրի բովանդակությունը բավարար հիմք չէ այն անվերապահորեն Շապուհ Բագրատունուն վերագրելու համար։ Գիտական գրականության մեջ այս պատմագրական երկը հայտնի է նաև «Կեղծ-Շապուհ» (''Pseudo-Šapuh'') անվամբ<ref name=":2" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Ուխտանես Եպիսկոպոս,Հայոց պատմություն, Թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 2006։ * Kirakos Ganjaketsi,History of Armenia. * Sergio La Porta,Alison M.Vacca,An Armenian Futūh Narrative: Łewond’s Eighth-Century History of the Caliphate,Publisher: Institute for the Study of Ancient Cultures (Chicago),2024. * Մեսրոպ Եպիսկոպոս, «Շապուհ Բագրատունի»։ Արարատ, 1919, ԾԲ տարի, թիվ Ա–ԺԲ։ {{Միջնադարյան հայ պատմագիրներ և ժամանակագիրներ}}{{DEFAULTSORT:Շապուհ, Բագրատունի}} [[Կատեգորիա:Բագրատունիներ]] [[Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ]] smzx0j5si0wysxuwvb21mtwga9766he 10953617 10953491 2026-10-22T06:50:13Z 23artashes 2675 10953617 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} {{Չշփոթել|Շապուհ սպարապետ}} '''Շապուհ պատմիչ''' կամ '''Շապուհ Բագրատունի''' (ծննդյան և մահվան թվականները՝ անհայտ), 9-րդ դարի [[Հայ պատմիչներ|հայ պատմիչ]]։ Գրել է [[Աշոտ Ա]] պատմությունը, որը մեզ չի հասել։ Նրա երկի մասին հաղորդում են [[Ասողիկ]]ը, [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն, [[Սամվել Անեցի]]ն, [[Ուխտանես]]ը և այլ պատմիչներ, որոնք լայնորեն օգտվել են դրանից։ Թվարկված հեղինակներից միայն Դրասխանակերտցին է քիչ թե շատ հանգամանորեն արտահայտվում և մատնանշում, որ Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի վերաբերյալ մանրամասնորեն գրել է նրա ժամանակակիցը՝ Շապուհ Բագրատունին։ Մինչև այժմ էլ Շապուհ Բագրատունու ինքնությունը պարզված չէ։ Հայտնի է, որ այն գրվել է իր ժամանակի խոսակցական («գեղջուկ բանիւ») լեզվով։ Ուխտանեսը իր «Հայոց պատմության» մեջ զետեղում է Շապուհ Բագրատունու աշխատությունից մի գլուխ, որի վերնագիրն է. «Յաղագս թագին երանելոյն Կոստանդիանոսի, թե ուստի՞ կամ որպէ՞ս յաջողեալ եղեւ նմա ի Տեռանէ՝ Շափհոյ՝ որդւոյ Աշոտոյ ապահի պատրկի ասացեալ ի Պատմութեան իւրոյ»<ref>[http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2018/03/Uxtanes_Episkopos.pdf Ուխտանես եպիսկոպոս, Հայոց պատմություն։] Թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 2006 թ․, էջեր 104-106</ref>։ == Շապուհ Բագրատունու հիշատակությունները Կիրակոս Գանձակեցու «Հայոց պատմության» մեջ == [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցին]] իր «Հայոց պատմության» սկզբում ներկայացնում է հայ պատմագրության նշանավոր ներկայացուցիչներին՝ Շապուհ Բագրատունուն հիշատակելով [[Թովմա Արծրունի|Թովմա Արծրունու]], [[Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի|Հովհաննես Դրասխանակերտցու]], [[Մովսես Կաղանկատվացի|Մովսես Կաղանկատվացու]], [[Ուխտանես|Ուխտանեսի]], [[Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ|Ստեփանոս Ասողիկի,]]Արիստակես Լաստիվերցու, Սամվել Անեցու և Վանական Վարդապետի կողքին։ Գանձակեցու այս վկայությունը ցույց է տալիս, որ Շապուհի անունը պահպանվել է միջնադարյան հայ մատենագրության մեջ՝ որպես պատմագրական ավանդույթի ներկայացուցիչ <ref name=":1">{{Cite web |last=Kirakos Ganjaketsi |title=History of Armenians,pp. 3-16 |url=https://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/1240-1250%2C_Kirakos_Ganjakets%27i%2C_History_Of_Armenia%2C_EN.pdf?utm_source}}</ref>։ Կիրակոս Գանձակեցին Շապուհին հիշատակում է նաև արաբական տիրապետության շրջանի իրադարձություններին անդրադառնալիս։ Նա ներկայացնում է Հայաստանում տեղի ունեցած հալածանքները, սպանություններն ու գերեվարությունները, այդ թվում՝ Սմբատ Խոստովանողի նահատակության հետ կապված դեպքերը։ Այդ ժամանակաշրջանի իրադարձությունների և կրած չարչարանքների մասին ավելի մանրամասն տեղեկություններ ստանալու համար Գանձակեցին ընթերցողին ուղղորդում է դեպի Թովմա Արծրունու, Շապուհի և այլ պատմիչների աշխատությունները<ref name=":1" />: == Շապուհ Բագրատունու ինքնությունը, Ղևոնդի «Պատմության» հետ նրա կապը == Սերջիո Լա Պորտայի և Էլիսոն Մ. Վակկայի՝ Ղևոնդի «Պատմությանը» նվիրված ուսումնասիրության մեջ Շապուհ Բագրատունին ներկայացվում է որպես [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] նախարարական տոհմի ներկայացուցիչ, որի պատվերով Ղևոնդը շարադրել է նախորդ մեկուկես դարի պատմությունը։ Հեղինակների կարծիքով՝ Շապուհի հոր՝ 775 թվականի ապստամբության ճնշման ժամանակ զոհվելը և հոր տիրույթների մի մասի ժառանգումը կարող էին դեր ունենալ պատմական երկ պատվիրելու նրա որոշման մեջ։ Նրանք ենթադրում են, որ պատմությունը կարող էր ծառայել Բագրատունիների դիրքերն ամրապնդելուն և քաղաքական որոշումների կայացմանը։ Միաժամանակ հեղինակները նշում են, որ Շապուհի իրական շարժառիթները հաստատապես հայտնի չեն<ref name=":2">{{Cite web |last=Sergio La Porta,Alison M. Vacca |title=An Armenian Futūh Narrative: Łewond’s Eighth-Century History of the Caliphate,pp. xix,xxiv-xxv,xxxi,xxxix,391-392. |url=https://isac-assets.s3.amazonaws.com/isac-publications/lamine4.pdf?VersionId=SGNsKwcXrrN0S0fgNQNzR8s3xfbjO6j5}}</ref>։ Գրքի՝ Ղևոնդի «Պատմության» թվագրմանը նվիրված հատվածում քննարկվում է նաև Շապուհի ինքնության հարցը։ Ավանդական տեսակետի համաձայն՝ Ղևոնդի երկի պատվիրատու Շապուհ Բագրատունին [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերի]] եղբայրն էր։ Այս նույնացումը հիմնվում է [[Վարդան Արևելցի|Վարդան Արևելցու]] պատմագրական երկում պահպանված տեղեկության վրա։ Սակայն Թիմոտի Գրինվուդն առաջարկել է այլ վարկած՝ ենթադրելով, որ Ղևոնդի երկի պատվիրատու Շապուհը կարող էր նույն անձը լինել, ինչ կորած պատմության հեղինակ Շապուհ Բագրատունին։ Այդ պատմությունը, ըստ Գրինվուդի ներկայացրած տեսակետի, ընդգրկել է 790 թվականից սկսվող իրադարձություններ և շարունակվել մինչև IX դարը<ref name=":2" />: Գրինվուդի վարկածի կարևոր հիմնավորումներից մեկը Ղևոնդի երկում [[Աշոտ Ա Մեծ|Աշոտ Բագրատունու]]՝ 884 թվականի օգոստոսի 26-ին Հայաստանի թագավոր հռչակվելու մասին տեղեկությունն է։ Այս հանգամանքը կարող է հիմք ծառայել երկի ավելի ուշ թվագրման համար։ Այնուամենայնիվ, Լա Պորտան և Վական նշում են, որ այդ վարկածը բախվում է որոշ դժվարությունների։ Մասնավորապես՝ Ղևոնդը բացասաբար է արտահայտվում Բագրատունիների իշխանության բարձրացումը կանխագուշակած վանականի մասին, ինչը դժվար է համադրել այն ենթադրության հետ, թե երկը գրվել է Բագրատունյաց թագավորության հաստատումից հետո։ Հեղինակների կարծիքով՝ երկի ավանդական՝ VIII դարի թվագրումը շարունակում է հիմնավոր բացատրություն մնալ, թեև Շապուհի ինքնության և երկի թվագրման հարցերը վերջնականապես լուծված չեն<ref name=":2" />։ Շապուհի և Ղևոնդի Պատմության կապի մասին կարևոր տեղեկություն է պահպանվել նաև ձեռագրային հիշատակարանում։ Բնագրի համաձայն Ղևոնդի երկը շարադրվել է« ի հրամանէ տեառն Շապհոյ Բագրատունոյ»՝ Շապուհ Բագրատունու հրամանով։ Հիշատակարանում այնուհետև նշվում է, որ Մամիկոնյան տոհմից Համազասպը ցանկացել է պահպանել այդ երկը և իր միջոցներով պատվիրել է գրիչ Սարգիսին այն արտագրել՝ ''«Կատարեցաւ վարդապետութիւն Ղեւոնդի․վասն ժամանակագրաց,տանս Թորգոմայ,ի հրամանէ տեառն Շապհոյ Բագրատունոյ, որ և ցանկացող եղեալ սորին տէր Համազասպ՝ ի պատուաւոր յազգեն Մամիկոնեանց, ի հալալ արդեաց ետ հրաման ծրել փծուն գրչի Սարգի։Աղաչեմ յիշեցէք յողորմածն Աստուած,և նմա փառք յաւիտեանս։ Ամէն։»'' Հետևաբար անհրաժեշտ է տարբերակել պատմության սկզբնական պատվիրատու Շապուհ Բագրատունուն և պահպանված ձեռագրի արտագրությունը պատվիրած Համազասպ Մամիկոնյանին։ Հեղինակները Համազասպին նույնացնում են Հովհաննավանքի վանահոր հետ, որը պաշտոնավարել է 1274–1311 թվականներին<ref name=":2" />։ Հիշատակարանի մեկնաբանության մեջ Շապուհը ներկայացվում է որպես Սմբատի որդի՝ Աշոտ Կույրի թոռ և [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերի]] եղբայր։ Նույն ծանոթագրության համաձայն՝ Շապուհը մահացել է 824 թվականին։ Այս տեղեկությունները կարևոր են նրա տոհմական պատկանելությունը պարզելու համար, սակայն ինքնին վերջնականապես չեն լուծում այն հարցը, թե արդյոք նա նույն անձն է, ինչ կորած պատմության հեղինակ Շապուհ Բագրատունին<ref name=":2" />։ Շապուհի անվան հետ կապված մեկ այլ կարևոր հարց է «Անանուն զրուցագրի պատմությունը», որը գրականության մեջ հայտնի է նաև «Կեղծ Շապուհ» անվամբ։ Աշխատության համաձայն երկը սխալմամբ է վերագրվել Շապուհ Բագրատունուն։ Այն միջնադարյան հայկական պատմությունների ու ավանդությունների ժողովածու է, որի առաջին մասում ներկայացվում են Մուհամմադի կյանքին, Մավրիկիոս և Հերակլ կայսրերին, Սուրբ Խաչին և Վարդ Ռշտունուն վերաբերող պատմություններ, իսկ երկրորդ մասում՝ Վասպուրականի տարբեր ժամանակաշրջանների գործիչների և իրադարձությունների մասին զրույցներ։ Ղևոնդի երկի և այս ժողովածուի մեջ կան համընկնող պատմություններ, այդ թվում՝ Վարդ Ռշտունու, Մուհամմադ իբն Մրվանի արշավանքի և Տաճատ Անձևացու մասին<ref name=":2" />։ == Շապուհին վերագրվող ձեռագիր և նրա իսկության խնդիր == Շապուհ պատմիչի կորած երկի ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում Մեսրոպ Եպիսկոպոսի «Շապուհ Բագրատունի» հոդվածում քննարկված ձեռագիրը։ [[Գալուստ Տեր-Մկրտչյան|Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը]] [[Լիմ անապատ|Լիմ անապատից]] բերված № 319 ձեռագրում հայտնաբերել էր մի բնագիր, որը համարում էր Շապուհ Բագրատունու կորած պատմությունը<ref name=":3">{{Cite journal |title=Շապուհ Բագրատունի,1919 թվական,էջ 40-53 |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/88490/edition/80105/content |journal=Արարատ: Ամսագիր կրօնական, պատմական, բանասիրական եւ բարոյական գիտելեաց|last=Մեսրոպ Եպիսկոպոս}}</ref>։ Ձեռագիրը բաղկացած էր մի քանի հատվածներից, որոնցում ներկայացված էին արաբական արշավանքների, բյուզանդական կայսրերի և հայ իշխանական տների պատմությանն առնչվող ավանդություններ: Ձեռագրի առաջին հատվածում պատմվում է Մուհամեդի, նրա ուսմունքի և արաբական առաջին արշավանքների մասին։ Դրան հաջորդում են Մավրիկիոս և Հերակլ կայսրերին վերաբերող պատմությունները, ինչպես նաև Սուրբ Խաչի վերադարձի և Վարագա խաչի մասին ավանդությունները։ Ձեռագրի մյուս հատվածներում ներկայացված են Բագրատունյաց և Արծրունյաց իշխանների՝ Գագիկի, Սմբատի, Աշոտի և Դերենիկի մասին պատմություններ, Վարդ պատրիկի և Տաճատ Անձևացու հետ կապված դրվագներ, արաբ ամիրաների հետ բախումներ և իշխանական տների փոխհարաբերություններ<ref name=":3" />։ Այսուհանդերձ, ձեռագրի բովանդակությունը բավարար հիմք չէ այն անվերապահորեն Շապուհ Բագրատունուն վերագրելու համար։ Գիտական գրականության մեջ այս պատմագրական երկը հայտնի է նաև «Կեղծ-Շապուհ» (''Pseudo-Šapuh'') անվամբ<ref name=":2" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Ուխտանես Եպիսկոպոս,Հայոց պատմություն, Թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 2006։ * Kirakos Ganjaketsi,History of Armenia. * Sergio La Porta,Alison M.Vacca,An Armenian Futūh Narrative: Łewond’s Eighth-Century History of the Caliphate,Publisher: Institute for the Study of Ancient Cultures (Chicago),2024. * Մեսրոպ Եպիսկոպոս, «Շապուհ Բագրատունի»։ Արարատ, 1919, ԾԲ տարի, թիվ Ա–ԺԲ։ {{Միջնադարյան հայ պատմագիրներ և ժամանակագիրներ}}{{DEFAULTSORT:Շապուհ, Բագրատունի}} [[Կատեգորիա:Բագրատունիներ]] [[Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ]] n36871fpiqhf929i04593xcdqd1qv01 10953639 10953617 2026-10-22T08:42:53Z Ամալյա Սարգսյան 165941 /* Գրականություն */ 10953639 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} {{Չշփոթել|Շապուհ սպարապետ}} '''Շապուհ պատմիչ''' կամ '''Շապուհ Բագրատունի''' (ծննդյան և մահվան թվականները՝ անհայտ), 9-րդ դարի [[Հայ պատմիչներ|հայ պատմիչ]]։ Գրել է [[Աշոտ Ա]] պատմությունը, որը մեզ չի հասել։ Նրա երկի մասին հաղորդում են [[Ասողիկ]]ը, [[Հովհաննես Դրասխանակերտցի]]ն, [[Սամվել Անեցի]]ն, [[Ուխտանես]]ը և այլ պատմիչներ, որոնք լայնորեն օգտվել են դրանից։ Թվարկված հեղինակներից միայն Դրասխանակերտցին է քիչ թե շատ հանգամանորեն արտահայտվում և մատնանշում, որ Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի վերաբերյալ մանրամասնորեն գրել է նրա ժամանակակիցը՝ Շապուհ Բագրատունին։ Մինչև այժմ էլ Շապուհ Բագրատունու ինքնությունը պարզված չէ։ Հայտնի է, որ այն գրվել է իր ժամանակի խոսակցական («գեղջուկ բանիւ») լեզվով։ Ուխտանեսը իր «Հայոց պատմության» մեջ զետեղում է Շապուհ Բագրատունու աշխատությունից մի գլուխ, որի վերնագիրն է. «Յաղագս թագին երանելոյն Կոստանդիանոսի, թե ուստի՞ կամ որպէ՞ս յաջողեալ եղեւ նմա ի Տեռանէ՝ Շափհոյ՝ որդւոյ Աշոտոյ ապահի պատրկի ասացեալ ի Պատմութեան իւրոյ»<ref>[http://ijevanlib.ysu.am/wp-content/uploads/2018/03/Uxtanes_Episkopos.pdf Ուխտանես եպիսկոպոս, Հայոց պատմություն։] Թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 2006 թ․, էջեր 104-106</ref>։ == Շապուհ Բագրատունու հիշատակությունները Կիրակոս Գանձակեցու «Հայոց պատմության» մեջ == [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցին]] իր «Հայոց պատմության» սկզբում ներկայացնում է հայ պատմագրության նշանավոր ներկայացուցիչներին՝ Շապուհ Բագրատունուն հիշատակելով [[Թովմա Արծրունի|Թովմա Արծրունու]], [[Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցի|Հովհաննես Դրասխանակերտցու]], [[Մովսես Կաղանկատվացի|Մովսես Կաղանկատվացու]], [[Ուխտանես|Ուխտանեսի]], [[Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ|Ստեփանոս Ասողիկի,]]Արիստակես Լաստիվերցու, Սամվել Անեցու և Վանական Վարդապետի կողքին։ Գանձակեցու այս վկայությունը ցույց է տալիս, որ Շապուհի անունը պահպանվել է միջնադարյան հայ մատենագրության մեջ՝ որպես պատմագրական ավանդույթի ներկայացուցիչ <ref name=":1">{{Cite web |last=Kirakos Ganjaketsi |title=History of Armenians,pp. 3-16 |url=https://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/1240-1250%2C_Kirakos_Ganjakets%27i%2C_History_Of_Armenia%2C_EN.pdf?utm_source}}</ref>։ Կիրակոս Գանձակեցին Շապուհին հիշատակում է նաև արաբական տիրապետության շրջանի իրադարձություններին անդրադառնալիս։ Նա ներկայացնում է Հայաստանում տեղի ունեցած հալածանքները, սպանություններն ու գերեվարությունները, այդ թվում՝ Սմբատ Խոստովանողի նահատակության հետ կապված դեպքերը։ Այդ ժամանակաշրջանի իրադարձությունների և կրած չարչարանքների մասին ավելի մանրամասն տեղեկություններ ստանալու համար Գանձակեցին ընթերցողին ուղղորդում է դեպի Թովմա Արծրունու, Շապուհի և այլ պատմիչների աշխատությունները<ref name=":1" />: == Շապուհ Բագրատունու ինքնությունը, Ղևոնդի «Պատմության» հետ նրա կապը == Սերջիո Լա Պորտայի և Էլիսոն Մ. Վակկայի՝ Ղևոնդի «Պատմությանը» նվիրված ուսումնասիրության մեջ Շապուհ Բագրատունին ներկայացվում է որպես [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների]] նախարարական տոհմի ներկայացուցիչ, որի պատվերով Ղևոնդը շարադրել է նախորդ մեկուկես դարի պատմությունը։ Հեղինակների կարծիքով՝ Շապուհի հոր՝ 775 թվականի ապստամբության ճնշման ժամանակ զոհվելը և հոր տիրույթների մի մասի ժառանգումը կարող էին դեր ունենալ պատմական երկ պատվիրելու նրա որոշման մեջ։ Նրանք ենթադրում են, որ պատմությունը կարող էր ծառայել Բագրատունիների դիրքերն ամրապնդելուն և քաղաքական որոշումների կայացմանը։ Միաժամանակ հեղինակները նշում են, որ Շապուհի իրական շարժառիթները հաստատապես հայտնի չեն<ref name=":2">{{Cite web |last=Sergio La Porta,Alison M. Vacca |title=An Armenian Futūh Narrative: Łewond’s Eighth-Century History of the Caliphate,pp. xix,xxiv-xxv,xxxi,xxxix,391-392. |url=https://isac-assets.s3.amazonaws.com/isac-publications/lamine4.pdf?VersionId=SGNsKwcXrrN0S0fgNQNzR8s3xfbjO6j5}}</ref>։ Գրքի՝ Ղևոնդի «Պատմության» թվագրմանը նվիրված հատվածում քննարկվում է նաև Շապուհի ինքնության հարցը։ Ավանդական տեսակետի համաձայն՝ Ղևոնդի երկի պատվիրատու Շապուհ Բագրատունին [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերի]] եղբայրն էր։ Այս նույնացումը հիմնվում է [[Վարդան Արևելցի|Վարդան Արևելցու]] պատմագրական երկում պահպանված տեղեկության վրա։ Սակայն Թիմոտի Գրինվուդն առաջարկել է այլ վարկած՝ ենթադրելով, որ Ղևոնդի երկի պատվիրատու Շապուհը կարող էր նույն անձը լինել, ինչ կորած պատմության հեղինակ Շապուհ Բագրատունին։ Այդ պատմությունը, ըստ Գրինվուդի ներկայացրած տեսակետի, ընդգրկել է 790 թվականից սկսվող իրադարձություններ և շարունակվել մինչև IX դարը<ref name=":2" />: Գրինվուդի վարկածի կարևոր հիմնավորումներից մեկը Ղևոնդի երկում [[Աշոտ Ա Մեծ|Աշոտ Բագրատունու]]՝ 884 թվականի օգոստոսի 26-ին Հայաստանի թագավոր հռչակվելու մասին տեղեկությունն է։ Այս հանգամանքը կարող է հիմք ծառայել երկի ավելի ուշ թվագրման համար։ Այնուամենայնիվ, Լա Պորտան և Վական նշում են, որ այդ վարկածը բախվում է որոշ դժվարությունների։ Մասնավորապես՝ Ղևոնդը բացասաբար է արտահայտվում Բագրատունիների իշխանության բարձրացումը կանխագուշակած վանականի մասին, ինչը դժվար է համադրել այն ենթադրության հետ, թե երկը գրվել է Բագրատունյաց թագավորության հաստատումից հետո։ Հեղինակների կարծիքով՝ երկի ավանդական՝ VIII դարի թվագրումը շարունակում է հիմնավոր բացատրություն մնալ, թեև Շապուհի ինքնության և երկի թվագրման հարցերը վերջնականապես լուծված չեն<ref name=":2" />։ Շապուհի և Ղևոնդի Պատմության կապի մասին կարևոր տեղեկություն է պահպանվել նաև ձեռագրային հիշատակարանում։ Բնագրի համաձայն Ղևոնդի երկը շարադրվել է« ի հրամանէ տեառն Շապհոյ Բագրատունոյ»՝ Շապուհ Բագրատունու հրամանով։ Հիշատակարանում այնուհետև նշվում է, որ Մամիկոնյան տոհմից Համազասպը ցանկացել է պահպանել այդ երկը և իր միջոցներով պատվիրել է գրիչ Սարգիսին այն արտագրել՝ ''«Կատարեցաւ վարդապետութիւն Ղեւոնդի․վասն ժամանակագրաց,տանս Թորգոմայ,ի հրամանէ տեառն Շապհոյ Բագրատունոյ, որ և ցանկացող եղեալ սորին տէր Համազասպ՝ ի պատուաւոր յազգեն Մամիկոնեանց, ի հալալ արդեաց ետ հրաման ծրել փծուն գրչի Սարգի։Աղաչեմ յիշեցէք յողորմածն Աստուած,և նմա փառք յաւիտեանս։ Ամէն։»'' Հետևաբար անհրաժեշտ է տարբերակել պատմության սկզբնական պատվիրատու Շապուհ Բագրատունուն և պահպանված ձեռագրի արտագրությունը պատվիրած Համազասպ Մամիկոնյանին։ Հեղինակները Համազասպին նույնացնում են Հովհաննավանքի վանահոր հետ, որը պաշտոնավարել է 1274–1311 թվականներին<ref name=":2" />։ Հիշատակարանի մեկնաբանության մեջ Շապուհը ներկայացվում է որպես Սմբատի որդի՝ Աշոտ Կույրի թոռ և [[Աշոտ Մսակեր|Աշոտ Մսակերի]] եղբայր։ Նույն ծանոթագրության համաձայն՝ Շապուհը մահացել է 824 թվականին։ Այս տեղեկությունները կարևոր են նրա տոհմական պատկանելությունը պարզելու համար, սակայն ինքնին վերջնականապես չեն լուծում այն հարցը, թե արդյոք նա նույն անձն է, ինչ կորած պատմության հեղինակ Շապուհ Բագրատունին<ref name=":2" />։ Շապուհի անվան հետ կապված մեկ այլ կարևոր հարց է «Անանուն զրուցագրի պատմությունը», որը գրականության մեջ հայտնի է նաև «Կեղծ Շապուհ» անվամբ։ Աշխատության համաձայն երկը սխալմամբ է վերագրվել Շապուհ Բագրատունուն։ Այն միջնադարյան հայկական պատմությունների ու ավանդությունների ժողովածու է, որի առաջին մասում ներկայացվում են Մուհամմադի կյանքին, Մավրիկիոս և Հերակլ կայսրերին, Սուրբ Խաչին և Վարդ Ռշտունուն վերաբերող պատմություններ, իսկ երկրորդ մասում՝ Վասպուրականի տարբեր ժամանակաշրջանների գործիչների և իրադարձությունների մասին զրույցներ։ Ղևոնդի երկի և այս ժողովածուի մեջ կան համընկնող պատմություններ, այդ թվում՝ Վարդ Ռշտունու, Մուհամմադ իբն Մրվանի արշավանքի և Տաճատ Անձևացու մասին<ref name=":2" />։ == Շապուհին վերագրվող ձեռագիր և նրա իսկության խնդիր == Շապուհ պատմիչի կորած երկի ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում Մեսրոպ Եպիսկոպոսի «Շապուհ Բագրատունի» հոդվածում քննարկված ձեռագիրը։ [[Գալուստ Տեր-Մկրտչյան|Գալուստ Տեր-Մկրտչյանը]] [[Լիմ անապատ|Լիմ անապատից]] բերված № 319 ձեռագրում հայտնաբերել էր մի բնագիր, որը համարում էր Շապուհ Բագրատունու կորած պատմությունը<ref name=":3">{{Cite journal |title=Շապուհ Բագրատունի,1919 թվական,էջ 40-53 |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/88490/edition/80105/content |journal=Արարատ: Ամսագիր կրօնական, պատմական, բանասիրական եւ բարոյական գիտելեաց|last=Մեսրոպ Եպիսկոպոս}}</ref>։ Ձեռագիրը բաղկացած էր մի քանի հատվածներից, որոնցում ներկայացված էին արաբական արշավանքների, բյուզանդական կայսրերի և հայ իշխանական տների պատմությանն առնչվող ավանդություններ: Ձեռագրի առաջին հատվածում պատմվում է Մուհամեդի, նրա ուսմունքի և արաբական առաջին արշավանքների մասին։ Դրան հաջորդում են Մավրիկիոս և Հերակլ կայսրերին վերաբերող պատմությունները, ինչպես նաև Սուրբ Խաչի վերադարձի և Վարագա խաչի մասին ավանդությունները։ Ձեռագրի մյուս հատվածներում ներկայացված են Բագրատունյաց և Արծրունյաց իշխանների՝ Գագիկի, Սմբատի, Աշոտի և Դերենիկի մասին պատմություններ, Վարդ պատրիկի և Տաճատ Անձևացու հետ կապված դրվագներ, արաբ ամիրաների հետ բախումներ և իշխանական տների փոխհարաբերություններ<ref name=":3" />։ Այսուհանդերձ, ձեռագրի բովանդակությունը բավարար հիմք չէ այն անվերապահորեն Շապուհ Բագրատունուն վերագրելու համար։ Գիտական գրականության մեջ այս պատմագրական երկը հայտնի է նաև «Կեղծ-Շապուհ» (''Pseudo-Šapuh'') անվամբ<ref name=":2" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Ուխտանես Եպիսկոպոս,Հայոց պատմություն, Թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, 2006։ * Kirakos Ganjaketsi,History of the Armenians. * Sergio La Porta,Alison M.Vacca,An Armenian Futūh Narrative: Łewond’s Eighth-Century History of the Caliphate,Publisher: Institute for the Study of Ancient Cultures (Chicago),2024. * Մեսրոպ Եպիսկոպոս, «Շապուհ Բագրատունի»։ Արարատ, 1919, ԾԲ տարի, թիվ Ա–ԺԲ։ {{Միջնադարյան հայ պատմագիրներ և ժամանակագիրներ}}{{DEFAULTSORT:Շապուհ, Բագրատունի}} [[Կատեգորիա:Բագրատունիներ]] [[Կատեգորիա:Հայ մատենագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ պատմիչներ]] o2pykjog2vw4tuouvn3au5j0d96emhp 0 57846 10953701 10775499 2026-10-22T11:55:16Z SardonyxGold 155123 Թարմացում. Հոդվածի ընդլայնում, աղբյուրների ավելացում, կառուցվածքային և տեղեկատվական շտկումներ 10953701 wikitext text/x-wiki {{անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ ՀԱԵ թեմ | հայերեն անվանում = Արմավիրի թեմ | պատկեր = Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր), ArmAg (1).jpg | պատկերի լայնություն = 250px | պատկերի նկարագրություն = Թեմի առաջնորդանիստ [[Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր)|Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին]] Արմավիրում | երկիր = {{դրոշավորում|Հայաստան}} | երկրներ = | մարզ = [[Արմավիրի մարզ]] | մարզեր = | վարչկենտրոն = [[Արմավիր]] | հիմնադրման թվական = [[1996]] | լուծարման թվական = | միտրիպոլիա = [[Էջմիածնի Կաթողիկոսություն]] | մայր տաճար = [[Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր)|Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի]] | ծխեր = | առաջնորդ = [[Սիոն արքեպիսկոպոս Ադամյան]] | հոգևորականների թիվ = | թեմի տարածք = 1,242 կմ² | թեմի բնակչություն = 323,300 | հետևորդների թիվ = | հետևորդների տոկոս = | կայք = [https://armaviritem.am armaviritem.am] }} '''Արմավիրի թեմ''', [[Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցու]] գործող թեմ [[Հայաստան|Հայաստանի Հանրապետության]] տարածքում, որի իրավասության ներքո է գտնվում ամբողջ [[Արմավիրի մարզ]]ը: Թեմի առաջնորդանիստը [[Արմավիր]] քաղաքի [[Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր)|Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին]] է (2014 թվականից)։ Թեմակալ առաջնորդն է Գերաշնորհ Տ. [[Սիոն արքեպիսկոպոս Ադամյան]]ը (2001 թվականից)<ref name="encyclopedia">«Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, գլխ. խմբ. Հովհաննես Այվազյան, Երևան, «Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն», 2002, էջ 158:</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.armenianchurch.org/hy/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80%D5%AB-%D5%A9%D5%A5%D5%B4 |title=Արմավիրի թեմ |publisher=Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին |website=armenianchurch.org |accessdate=2024-05-18 |language=hy}}</ref>։ == Պատմություն == === Պատմական ակնարկ === Պատմականորեն Արմավիրի թեմի տարածքը, որպես [[Այրարատ]] նահանգի և պատմական Արարատյան երկրամասի միջուկ, եղել է հայոց արքունիքի ոստանը: Եկեղեցական վարչատարածքային առումով այն տարբեր դարաշրջաններում ընդգրկվել է [[Ամբերդ]]ի, [[Հովհաննավանք]]ի և [[Բջնի]]ի եպիսկոպոսությունների կազմում, իսկ վերջին հարյուրամյակներում անմիջականորեն ենթարկվել է [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Սուրբ Էջմիածնի Մայր Աթոռին]]<ref name="encyclopedia"/>։ Այդ կարգավիճակն առկա է եղել նաև վաղ միջնադարում, որի մասին վկայություն է պահպանել X դարի մատենագիր [[Ուխտանես]]ը: Պատմելով Վրաց [[Կյուրիոն Ա]] կաթողիկոսի՝ Հայաստանում կրթվելու և պաշտոնավարելու մասին, նա նշում է, որ [[Մովսես Բ Եղիվարդեցի]] Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը նրան շնորհել էր կաթողիկոսանիստ [[Դվին]]ի Կաթողիկե եկեղեցու վանահայրությունը և Այրարատյան գավառի եպիսկոպոսությունը<ref name="encyclopedia"/>: === Թեմի ստեղծում և նոր շրջան === Հայաստանի անկախացումից և նոր վարչատարածքային բաժանումից հետո, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս [[Գարեգին Ա]]-ի՝ 1996 թվականի մայիսի 30-ի հայրապետական կոնդակով [[Արարատյան Հայրապետական թեմ|Արարատյան հայրապետական թեմից]] անջատվեցին և ինքնուրույն միավորներ դարձան չորս նոր թեմեր՝ Արմավիրի, [[Արագածոտնի թեմ|Արագածոտնի]], [[Կոտայքի թեմ|Կոտայքի]] և [[Գեղարքունիքի թեմ|Գեղարքունիքի]] թեմերը<ref>{{cite web |url=https://armaviritem.am/ |title=Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Արմավիրի Թեմ |publisher=armaviritem.am}}</ref>: Թեմի առաջնորդանիստը 1996-2014 թվականներին եղել է [[Վաղարշապատ]]ի [[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Էջմիածին)|Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին]]: 2014 թվականին մարզկենտրոն Արմավիրում [[Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր)|Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցու]] կառուցումից և օծումից հետո թեմի առաջնորդանիստը և առաջնորդարանը տեղափոխվեցին այնտեղ: == Առաջնորդներ == Թեմի առաջնորդների ցանկը՝ հիմնադրումից (1996 թ.) ի վեր. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%;" ! style="width:80px;" | Լուսանկար ! style="width:220px;" | Անուն ! style="width:180px;" | Կարգավիճակ ! style="width:190px;" | Պաշտոնավարման ժամանակաշրջան ! class="unsortable" | Նշումներ |- | [[Պատկեր:No image.svg|100px]] | '''Ասողիկ եպիսկոպոս Արիստակեսյան''' | Թեմակալ առաջնորդ | 1996 — 1998 | style="text-align:left;" | Թեմի անդրանիկ առաջնորդը: |- | [[Պատկեր:No image.svg|100px]] | '''Տեր Խորեն քահանա Մարուքյան''' | Առաջնորդական տեղապահ | 1998 — 1999 | style="text-align:left;" | |- | [[Պատկեր:No image.svg|100px]] | '''Տեր Արշեն աբեղա Սանոսյան''' | Առաջնորդական փոխանորդ | 1999 | style="text-align:left;" | |- | [[Պատկեր:No image.svg|100px]] | '''Գրիգորիս արքեպիսկոպոս Բունիաթյան''' | Առաջնորդական փոխանորդ | 1999 — 2001 | style="text-align:left;" | 2001 թվականին նշանակվել է [[Ուկրաինայի հայոց թեմ]]ի առաջնորդ: |- | [[Պատկեր:No image.svg|100px]] | '''Տեր Արտակ ավագ քահանա Սիմոնյան''' | Առաջնորդական փոխանորդ | 2001 | style="text-align:left;" | |- | [[Պատկեր:SionArchbishop.png|100px]] | '''[[Սիոն արքեպիսկոպոս Ադամյան]]''' | Թեմակալ առաջնորդ | 2001 — ''մինչ օրս'' | style="text-align:left;" | 2001 թ. սեպտեմբերի 30-ին ձեռնադրվել է եպիսկոպոս, 2019 թ. փետրվարի 26-ին ստացել է արքության պատիվ: |} == Եկեղեցիներ և վանքեր == === Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի ենթակայության սրբավայրեր === Թեև աշխարհագրորեն գտնվում են Արմավիրի մարզի տարածքում, հետևյալ համահայկական սրբավայրերը գտնվում են անմիջականորեն [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Մայր Աթոռի]] տնօրինության ներքո. * [[Էջմիածնի Մայր Տաճար]] (301–303 թթ.) * [[Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Վաղարշապատ)|Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի]] (618 թ.) * [[Սուրբ Գայանե եկեղեցի (Վաղարշապատ)|Սուրբ Գայանե եկեղեցի]] (630 թ.) * [[Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի (Վաղարշապատ)|Սուրբ Շողակաթ եկեղեցի]] (1694 թ.) * [[Սրբոց Հրեշտակապետաց եկեղեցի (Վաղարշապատ)|Սրբոց Հրեշտակապետաց եկեղեցի]] (2011 թ.) === Թեմի գործող եկեղեցիներ === Արմավիրի թեմի իրավասության ներքո գործում են շուրջ երեք տասնյակ եկեղեցիներ և մատուռներ, որոնցից առավել նշանավոր են. # [[Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Արմավիր)|Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի]], ք. [[Արմավիր (Արմավիրի մարզ)|Արմավիր]] (2014 թ.) — ''առաջնորդանիստ մայր տաճար'' # [[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Էջմիածին)|Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի]], ք. [[Վաղարշապատ]] (1767 թ.) # [[Սուրբ Հարություն եկեղեցի (Փարաքար)|Սուրբ Հարություն եկեղեցի]], գ. [[Փարաքար]] (1859 թ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Փարաքար)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Փարաքար]] (1855 թ.) # [[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Այգեշատ)|Սուրբ Գևորգ եկեղեցի]], գ. [[Այգեշատ (Արմավիրի տարածաշրջան)|Այգեշատ]] (1854 թ.) # Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի, գ. [[Այգեշատ (Էջմիածնի տարածաշրջան)|Այգեշատ]] (XIX դ.) # Սուրբ Հարություն եկեղեցի, գ. [[Գեղակերտ]] (նախկին Սամաղար, XIII դ.) # [[Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցի]], գ. [[Դողս]] (XIX դ.) # [[Սուրբ Հովհանննես եկեղեցի (Արգավանդ)|Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի]], գ. [[Արգավանդ (Արմավիրի մարզ)|Արգավանդ]] (XIX դ., վերակառուցված 2009 թ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Արտիմետ)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Արտիմետ]] (1876 թ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սարդարապատ)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Սարդարապատ]] (1882 թ.) # Սուրբ Սարգիս եկեղեցի, գ. [[Գայ (Արմավիրի մարզ)|Գայ]] (1894 թ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Մրգաշատ)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Մրգաշատ]] (1903 թ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Արշալույս)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Արշալույս (Արմավիրի մարզ)|Արշալույս]] (1909 թ.) # [[Սուրբ Հովհանննես եկեղեցի (Մրգաստան)|Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի]], գ. [[Մրգաստան]] (1912 թ.) # [[Սուրբ Սահակ եկեղեցի (Տանձուտ)|Սուրբ Սահակ եկեղեցի]], գ. [[Տանձուտ (Արմավիրի մարզ)|Տանձուտ]] (1912 թ., վերաօծված 1997 թ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բամբակաշատ)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Բամբակաշատ]] (1914 թ.) # [[Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (Մուսալեռ)|Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի]], գ. [[Մուսալեռ]] (2000 թ.) # [[Սուրբ Ղազար եկեղեցի (Մեծամոր)|Սուրբ Ղազար եկեղեցի]], ք. [[Մեծամոր]] (2005 թ.) # [[Սուրբ Վարդան եկեղեցի (Բաղրամյան)|Սուրբ Վարդան եկեղեցի]], գ. [[Բաղրամյան (Բաղրամյանի շրջան)|Բաղրամյան]] (2009 թ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Շահումյան)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Շահումյան (Արմավիրի մարզ)|Շահումյան]] (2010 թ.) # [[Սուրբ Աննա եկեղեցի (Աղավնատուն)|Սուրբ Աննա եկեղեցի]], գ. [[Աղավնատուն (Արմավիրի մարզ)|Աղավնատուն]] (2012 թ.) # [[Սուրբ Բարսեղ եկեղեցի (Նոր Կեսարիա)|Սուրբ Բարսեղ եկեղեցի]], գ. [[Նոր Կեսարիա]] (2014 թ.) # Սուրբ Թովմաս առաքյալ եկեղեցի, գ. [[Ամբերդ (Արմավիրի մարզ)|Ամբերդ]] (XII դ.) # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Առատաշեն)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]], գ. [[Առատաշեն]] === Պատմական հուշարձաններ և ավերակ տաճարներ === * [[Զվարթնոց տաճար|Զվարթնոցի տաճար (Սուրբ Գրիգոր)]], VII դար, ավերված * [[Թարգմանչաց վանք (Այգեշատ)|Այգեշատի Սուրբ Թարգմանչաց վանք]], VII դար, կիսավեր == Կառուցվածք և գործունեություն == Թեմն իրականացնում է հոգևոր-քարոզչական, կրթադաստիարակչական և սոցիալական լայնածավալ գործունեություն։ Թեմի տարածքում գործում են բազմաթիվ կիրակնօրյա դպրոցներ, որտեղ դասավանդվում են հոգևոր գիտելիքներ, եկեղեցու պատմություն և քրիստոնեական բարոյագիտություն: Գործում է Քրիստոնեական դաստիարակության և քարոզչության կենտրոն: Եկեղեցիներին կից ակտիվորեն գործում են երիտասարդական միություններ՝ սերտորեն համագործակցելով ՀԵՀԵՄ-ի (Հայ Եկեղեցու Համաշխարհային Երիտասարդական Միավորում) հետ: Թեմն իրականացնում է բարեգործական միջոցառումներ՝ օգնություն ցուցաբերելով սոցիալապես անապահով, բազմազավակ և կարիքավոր ընտանիքներին: == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Գրականություն == * «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, գլխ. խմբ. Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Երևան, 2002, էջ 158: == Արտաքին հղումներ == * [http://armaviritem.am/ Արմավիրի թեմի պաշտոնական կայքը] * [https://www.armenianchurch.org/hy/%D4%B1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%AB%D6%80%D5%AB-%D5%A9%D5%A5%D5%B4 Արմավիրի թեմը Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի կայքում] {{ՀԱԵ թեմեր}} [[Կատեգորիա:Արմավիրի թեմ| ]] [[Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու թեմեր]] [[Կատեգորիա:Արմավիրի մարզ]] csrzmg7ks050t0pcppdwhogflsaf1ni 0 61577 10953636 10902036 2026-10-22T08:29:20Z ~2026-56597-73 178523 10953636 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ընկերություն | ընկերության անուն = Ucom | պատկերանիշ = Ucom(original) (1).png | ընկերության տեսակ = [[Փակ բաժնետիրական ընկերություն]] | հիմնում = 2009 | տնօրեն = [[Ռալֆ Յիրիկյան]] | վայր-քաղաք = {{Դրոշ|ՀՀ}} [[Երևան]], [[Հայաստան]] | արդյունաբերություն = [[Հեռահաղորդակցություն]] | արտադրանք = Ֆիքսված ինտերնետ, IP հեռախոսակապ,շարժական հեռախոսակապ և շարժական ինտերնետ, հեռուստատեսություն, IP հեռուստատեսություն | կայք = [https://www.ucom.am] }} '''«Ucom ՓԲԸ»''' (անգլ․՝ Ucom CJSC), Հայաստանում գործող հեռահաղորդակցության ծառայություններ մատուցող առաջատար ընկերություն, որն առաջարկում է ինտերնետի, IPTV հեռուստատեսության, ֆիքսված և շարժական կապի ծառայություններ, ինչպես նաև կոնվերգենտ փաթեթներ։ Ընկերության ծառայությունները հասանելի են Հայաստանի ամբողջ տարածքում, Գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Երևանում: Ucom-ն  ունի վաճառքի և սպասարկման 75 կենտրոն, որոնցից 52-ը գործում են մարզերում, իսկ 23-ը՝ Երևանում<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Վերաբացվեց Ucom-ի վաճառքի և սպասարկման կենտրոնը Տիգրան Մեծի պողոտայում |url=http://news.am/arm/news/922418.html |access-date=2026-01-21 |website=news.am |language=hy}}</ref>։ Ucom-ի գլխավոր տնօրենն է [[Ռալֆ Յիրիկյան|Ռալֆ Յիրիկյանը]]։ == Անվանումը == Ucom անվանումը նշանակում է Universal Communications. == Ծառայություններ == Ucom-ը<ref>{{Cite web |title=Անհատներ |url=https://www.ucom.am/ |access-date=2026-01-21 |website=Ucom |language=hy}}</ref> տրամադրում է՝ * շարժական կապ և շարժական ինտերնետ * ֆիքսված գերարագ ինտերնետ * հեռուստատեսություն (IPTV և OTT) * թվային հեռախոսակապ * կոնվերգենտ ծառայություններ == Պատմություն == Ucom-ը հիմնադրվել է 2007 թվականին և իր հիմնական գործունեությունը սկսել է 2009-ից՝ որպես հեռուստատեսության (IPTV), ինտերնետ կապի և թվային հեռախոսակապի ծառայություններ մատուցող ընկերություն։ Սկզբնական փուլում ընկերությունը ներդրել է «օպտիկա դեպի տուն» (FTTH) լուծումը, որը հնարավորություն է տվել տրամադրել IP հեռուստատեսություն, գերարագ ինտերնետ և թվային հեռախոսակապ։ 2010 թվականին Ucom-ը դարձել է Հայաստանի խոշորագույն մեծածախ օպերատորներից մեկը՝ Հայաստանի և Վրաստանի միջև սեփական օպտիկամանրաթելային կապուղու գործարկման շնորհիվ։ 2011 թվականին ընկերությունը սկսել է տարանցիկ ինտերնետ մատակարարել Մերձավոր Արևելքի երկրներին։ Նույն թվականին Ucom-ը ձեռք է բերել «Այքան Քոմյունիքեյշնս» ՓԲ ընկերության 100% բաժնետոմսերը, որը Երևանում տրամադրում էր լայնաշերտ ինտերնետ կապ՝ WiMAX տեխնոլոգիայի և Alcatel-Lucent բազային կայանների կիրառմամբ<ref>{{Cite web |title=Յուքոմ-ը ձեռք է բերում Այքան Քոմունիքեյշնս ընկերությունը |url=https://itel.am/am/news/4296 |access-date=2026-01-21 |website=iTel.am}}</ref>։ 2012 թվականին ընկերությունը ձեռք է բերել «Ինտերակտիվ Թիվի» ՍՊ ընկերության 100% բաժնեմասերը, որը մատուցում էր թվային հեռուստատեսության ծառայություններ Երևանում։ 2013 թվականին Ucom-ը ստացել է հանրային շարժական ինտերնետ կապի ծառայություններ մատուցելու լիցենզիա, իսկ 2015 թվականին ձեռք է բերել «Օրանժ Արմենիա» ՓԲ ընկերության 100% բաժնետոմսերը՝ մուտք գործելով Հայաստանի շարժական կապի շուկա։ 2016 թվականին ընկերությունը ՀՀ ամբողջ տարածքում գործարկել է 4G+ ցանցը։ Նույն թվականին հիմնադրվել է Յուքոմ Հիմնադրամը, որը հանդիսանում է ընկերության բարեգործական և մարդասիրական ծրագրերի հիմնական հարթակը։ 2017 թվականին Ucom-ը Speedtest by Ookla ընկերության կողմից ճանաչվել է որպես «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2017»<ref name=":0">{{Cite web |title=Լուրեր Հայաստանից - Tert.am |url=https://tert.am/am/news/2017/10/20/Ucom/2517132 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260131052002/https://tert.am/am/news/2017/10/20/Ucom/2517132 |archive-date=2026-01-31 |access-date=2026-01-21 |website=tert.am}}</ref>։ Նույն թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում կայացած Calix ընկերության հաճախորդների խորհրդի նիստում Ucom-ը և Calix-ը հայտարարել են Հայաստանում NG-PON2 տեխնոլոգիայի ներդրման մասին, որը հնարավորություն է տվել ապահովել մինչև 10 Գբիթ/վ թողունակությամբ օպտիկական ցանց<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Սան Ֆրանցիսկոյում Ucom-ի եւ Calix-ի ներկայացուցիչները ուրվագծել են հեռահաղորդակցության ոլորտի ապագան (Ֆոտո) |url=http://news.am/arm/news/395678.html |access-date=2026-01-21 |website=news.am |language=hy}}</ref>։ 2017 թվականի ապրիլին Ucom-ը և «ՖՈՐԱ-ԲԱՆԿ» բաժնետիրական առևտրային բանկը ստորագրել են գործակցության համաձայնագիր, որի շրջանակում իրականացվել են ներդրումային ծրագրեր՝ ուղղված 4Play կոնվերգենտ առաջարկների և 4G+ ցանցի ընդլայնմանը<ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=Ucom-ը և «Ֆորա-Բանկ»-ը կգործակցեն հեռահաղորդակցության ոլորտում |url=https://168.am/2017/04/19/783907.html |access-date=2026-01-21}}</ref>։ 2018 թվականին ընկերությունը ընդլայնել է իր 4G+ ցանցը՝ ապահովելով 98,05% ծածկույթ։ Նույն թվականին Ucom-ը սկսել է HD որակի հեռուստաբովանդակության ընդլայնման ուղղությամբ աշխատանքներ, ինչպես նաև գործարկել է uKid և uFleet նախագծերը՝ շարունակելով ինժեներական կրթությանը վերաբերող կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվության ծրագրերը։ 2019 թվականին Ucom-ը թողարկել է դոլարային և դրամային պարտատոմսեր՝ համապատասխանաբար 7.5% և 11% տարեկան եկամտաբերությամբ, որոնք ցուցակվել են Հայաստանի ֆոնդային բորսայում (AMX)<ref>{{Cite web |date=2019-05-17 |title=Ucom-ը թողարկում է դոլարային և դրամային պարտատոմսեր |url=https://www.1lurer.am/hy/2019/05/17/Ucom-%D5%A8-%D5%A9%D5%B8%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%A4%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D6%87-%D5%A4%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D5%B4%D5%BD%D5%A5%D6%80/119040 |access-date=2026-01-21 |website=www.1lurer.am |language=hy}}</ref>։ Նույն թվականին ընկերությունը տարածաշրջանում առաջիններից է գործարկել eSIM տեխնոլոգիան և հանդիսացել է WCIT 2019 համաշխարհային տեխնոլոգիական համաժողովի տեխնոլոգիական հովանավորներից մեկը։ 2021 թվականին Ucom-ը Speedtest by Ookla ընկերության կողմից ճանաչվել է որպես «Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2021»<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.speedtest.net/awards/armenia/2021/?award_type=isp&time_period=q1-q2 |access-date=2026-01-21 |website=www.speedtest.net}}</ref>։ Նույն թվականին ընկերությունը գործարկել է «Unity» կոնվերգենտ փաթեթը, որը ներառում է շարժական կապ, գերարագ ֆիքսված ինտերնետ, IPTV, WiFi 6 սարք և մինչև չորս հավելյալ SIM քարտեր հատուկ սակագնով։ 2022 թվականին Ucom-ը հիմնադրել է զանգերի և սպասարկման կենտրոն Վանաձոր քաղաքում՝ նպատակ ունենալով զարգացնել մարզերի աշխատաշուկան և ստեղծել նոր աշխատատեղեր։<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Ucom-ի զանգերի սպասարկման կենտրոնը Վանաձորում 1 տարեկան է (տեսանյութ) |url=https://url.past.am/?p=324353&l=am#gsc.tab=0 |access-date=2026-01-21 |website=url.past.am}}</ref> Նույն թվականին ընկերությունը Speedtest by Ookla ընկերության կողմից ստացել է «Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2022» և «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2022» մրցանակները<ref name=":2">{{Cite web |title=Լուրեր Հայաստանից - Tert.am |url=https://tert.am/am/news/2022/11/08/ucom/3859253 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228142027/https://tert.am/am/news/2022/11/08/ucom/3859253 |archive-date=2026-02-28 |access-date=2026-01-21 |website=tert.am}}</ref>։ 2023 թվականից սկսած Ucom-ը, իր ցանցի ընդլայնման ռազմավարական ծրագրի շրջանակներում, ընդլայնել է ֆիքսված կապի ցանցը մի շարք մարզային քաղաքներում՝ Գորիս, Գավառ, Իջևան, Սևան, Աշտարակ, Արտաշատ, Նոր Հաճն, Բյուրեղավան և Եղվարդ, ինչպես նաև Ջրվեժ և Զովունի գյուղերում և Երևանի Քանաքեռ, Հին Ավան, Անաստասավան, Հաղթանակ և Սիլիկյան թաղամասերում։ Նույն թվականին ընկերությունը ստացել է կառավարման համակարգի ISO 9001 և տեղեկատվական անվտանգության ISO/IEC 27001 միջազգային ստանդարտներին համապատասխանության հավաստագրեր<ref>{{Cite web |title=Լուրեր Հայաստանից - Tert.am |url=https://tert.am/am/news/2024/03/13/ucom/4092593 |access-date=2026-01-21 |website=tert.am}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ 2024 թվականին Ucom-ը գործարկել է նոր սերնդի 5G ցանցը, որը տարեվերջին հասանելի է եղել 28 քաղաքում և Բագրատաշենի սահմանային անցակետում։ Նույն թվականին ընկերությունը ներդրել է պահուստային համակարգեր՝ կապի կայունության և արագության բարձրացման նպատակով, ինչպես նաև ընդլայնել է ֆիքսված ինտերնետի և հեռուստատեսության ծածկույթը ևս չորս քաղաքում<ref>{{Cite web |title=5G ցանցի գործարկումը կշարունակվի. Ucom-ն ամփոփել է 2024 թվականը |url=https://itel.am/am/news/15758 |access-date=2026-01-21 |website=iTel.am}}</ref>։ 2025 թվականի ապրիլին Ucom-ը համագործակցություն է սկսել բրիտանական Cerillion ընկերության հետ՝ համակցված OSS/BSS համակարգի ներդրման ուղղությամբ, որի նպատակն է ընկերության ծառայություններն ու հաճախորդների տվյալները տեղափոխել միասնական հարթակ<ref>{{Cite web |title=Ucom selects Cerillion for digital BSS/OSS transformation |url=https://www.cerillion.com/resources/press-releases/2025/ucom-selects-cerillion-for-digital-bssoss-transformation/ |access-date=2026-01-21 |website=Cerillion |language=en}}</ref>։ Նույն թվականի ապրիլին Ucom-ը գործարկել է Uplay հեռուստատեսային և մեդիա հարթակը՝ MediaKind ընկերության հետ համագործակցությամբ։ Հարթակը առաջարկում է բազմաթիվ սարքերով համաժամանակյա դիտման հնարավորություն, Android Smart Box լուծում, ավելի քան 200 հեռուստաալիք և ֆիլմերի ու սերիալների բովանդակություն, այդ թվում՝ Armflix-ի արտադրանքը։ Uplay-ը հասանելի է նաև OTT ձևաչափով<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Ucom-ը ներկայացնում է UPlay-ը՝ տալով ժամանցի նոր դարաշրջանի մեկնարկը |url=http://news.am/arm/news/877871.html |access-date=2026-01-21 |website=news.am |language=hy}}</ref>։ 2025 թվականի հունիսին ընկերությունը գործարկել է 5G ցանցը Երևանում<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Ucom-ը գործարկեց 5G ցանց Հայաստանի բոլոր մարզերում և Երևանում |url=https://how2b.am/ucom-5g-presentation/ |access-date=2026-01-21 |website=How2B |language=hy-AM}}</ref>։ Լայնածավալ տեխնիկական աշխատանքների արդյունքում 5G ցանցը հասանելի է դարձել 48 քաղաքներում և ավելի քան 600 բնակավայրերում, ինչպես նաև հիմնական ավտոմայրուղիներում և սահմանային անցակետերում։ Ցանցը կառուցվել է Nokia ընկերության հետ համագործակցությամբ և հասանելի է դարձել Հայաստանի բնակչության շուրջ 94.5 տոկոսի համար։<ref>{{Cite web |last=Limited |first=Clover Media |date=2025-12-16 |title=Ամենալայն 5G ծածկույթի ապահովում, Uplay հարթակի գործարկում, Cerillion-ի ներդնում․ Ucom-ն ամփոփում է 2025 թվականը |url=https://b24.am/business/449578.html |access-date=2026-01-21 |website=b24.am |language=hy}}</ref> Ucom-ը պատկանում է [[Գալաքսի ընկերությունների խումբ|Գալաքսի ընկերությունների խմբին]]։ == Մրցանակներ և հավաստագրեր == Ucom-ն ստացել է Speedtest by Ookla մրցանակներ՝ ըստ ինտերնետ արագության հիման վրա իրականացված չափումների․ * '''2017թ․''' – «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2017» մրցանակ<ref name=":0" /> * '''2021թ․''' – Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2021» մրցանակ<ref name=":1" /> * '''2022թ․''' – «Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2022» և «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2022» մրցանակներ<ref name=":2" /> * '''2023թ․'''-ին Ընկերությունն ստացավ կառավարման համակարգի [https://www.ucom.am/file_manager/certificate/Certificate%20RU005675%20ENG.pd ISO 9001]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} և տեղեկատվական անվտանգության բարձր ստանդարտին համապատասխանելու [https://www.ucom.am/file_manager/ISO%20certificate/ISO%2027001.pdf ISO/IEC 27001] հավաստագիր։ * '''2025թ․'''-ին  Ucom-ն ստացավ  [https://www.ucom.am/storage/files/iso-37001-1_1.pdf ISO 37001] և [https://www.ucom.am/storage/files/iso-37301.pdf ISO 37301] ՝ Կոռուպցիայի և կաշառակերության հակազդման և Համապատասխանության կառավարման համակարգի (Compliance Management System)  միջազգային ստանդարտի հավաստագրեր։ == Կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվություն == Ucom-ը մշտապես ներդրում է կատարում Հայաստանի տեխնոլոգիական առաջընթացում, նպաստում է երիտասարդների համար տեխնոլոգիական կրթության հասանելիությանը, աջակցում է վերականգնվող էներգիայի կիրառմանը և կանաչ նախաձեռնությունների իրագործմանը՝ աջակցելով համայնքների կայունությանը։ == Գործընկերներ == 2024 թվականին Ucom-ը հայտարարել է ցանցի արդիականացման նոր փուլի մեկնարկի մասին, որի շրջանակում Երևանում ստորագրվել են համագործակցության համաձայնագրեր Nokia և MediaKind ընկերությունների հետ։ 2025 թվականի ապրիլին Ucom-ը սկսել է համագործակցություն բրիտանական Cerillion ընկերության հետ՝ համակցված OSS/BSS համակարգի ներդրման նպատակով, որը նախատեսված է ընկերության ծառայությունների և հաճախորդների տվյալների տեղափոխման համար միասնական հարթակ։ Համակարգը հիմնված է ավտոմատացված կառավարման լուծումների վրա։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.ucom.am/ Պաշտոնական կայք]{{ref-hy}}{{ref-en}}{{ref-ru}} [[Կատեգորիա:2009 հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի Ինտերնետ պրովայդերներ]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի կաբելային հեռուստատեսության օպերատորներ]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի հեռահաղորդակցական ընկերություններ]] 75z278nuk9qbmwtis2jaa1ysat4m5u2 10953637 10953636 2026-10-22T08:31:24Z ~2026-56597-73 178523 10953637 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ընկերություն | ընկերության անուն = Ucom | պատկերանիշ = Ucom(original) (1).png | ընկերության տեսակ = [[Փակ բաժնետիրական ընկերություն]] | հիմնում = 2009 | տնօրեն = [[Ռալֆ Յիրիկյան]] | վայր-քաղաք = {{Դրոշ|ՀՀ}} [[Երևան]], [[Հայաստան]] | արդյունաբերություն = [[Հեռահաղորդակցություն]] | արտադրանք = Ֆիքսված ինտերնետ, IP հեռախոսակապ,շարժական հեռախոսակապ և շարժական ինտերնետ, հեռուստատեսություն, IP հեռուստատեսություն | կայք = [https://www.ucom.am] }} '''«Ucom ՓԲԸ»''' (անգլ․՝ Ucom CJSC), Հայաստանում գործող հեռահաղորդակցության ծառայություններ մատուցող առաջատար ընկերություն, որն առաջարկում է ինտերնետի, IPTV հեռուստատեսության, ֆիքսված և շարժական կապի ծառայություններ, ինչպես նաև կոնվերգենտ փաթեթներ։ Ընկերության ծառայությունները հասանելի են Հայաստանի ամբողջ տարածքում, Գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Երևանում: Ucom-ն  ունի վաճառքի և սպասարկման 73 կենտրոն, որոնցից 51-ը գործում են մարզերում, իսկ 22-ը՝ Երևանում<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Վերաբացվեց Ucom-ի վաճառքի և սպասարկման կենտրոնը Տիգրան Մեծի պողոտայում |url=http://news.am/arm/news/922418.html |access-date=2026-01-21 |website=news.am |language=hy}}</ref>։ Ucom-ի գլխավոր տնօրենն է [[Ռալֆ Յիրիկյան|Ռալֆ Յիրիկյանը]]։ == Անվանումը == Ucom անվանումը նշանակում է Universal Communications. == Ծառայություններ == Ucom-ը<ref>{{Cite web |title=Անհատներ |url=https://www.ucom.am/ |access-date=2026-01-21 |website=Ucom |language=hy}}</ref> տրամադրում է՝ * շարժական կապ և շարժական ինտերնետ * ֆիքսված գերարագ ինտերնետ * հեռուստատեսություն (IPTV և OTT) * թվային հեռախոսակապ * կոնվերգենտ ծառայություններ == Պատմություն == Ucom-ը հիմնադրվել է 2007 թվականին և իր հիմնական գործունեությունը սկսել է 2009-ից՝ որպես հեռուստատեսության (IPTV), ինտերնետ կապի և թվային հեռախոսակապի ծառայություններ մատուցող ընկերություն։ Սկզբնական փուլում ընկերությունը ներդրել է «օպտիկա դեպի տուն» (FTTH) լուծումը, որը հնարավորություն է տվել տրամադրել IP հեռուստատեսություն, գերարագ ինտերնետ և թվային հեռախոսակապ։ 2010 թվականին Ucom-ը դարձել է Հայաստանի խոշորագույն մեծածախ օպերատորներից մեկը՝ Հայաստանի և Վրաստանի միջև սեփական օպտիկամանրաթելային կապուղու գործարկման շնորհիվ։ 2011 թվականին ընկերությունը սկսել է տարանցիկ ինտերնետ մատակարարել Մերձավոր Արևելքի երկրներին։ Նույն թվականին Ucom-ը ձեռք է բերել «Այքան Քոմյունիքեյշնս» ՓԲ ընկերության 100% բաժնետոմսերը, որը Երևանում տրամադրում էր լայնաշերտ ինտերնետ կապ՝ WiMAX տեխնոլոգիայի և Alcatel-Lucent բազային կայանների կիրառմամբ<ref>{{Cite web |title=Յուքոմ-ը ձեռք է բերում Այքան Քոմունիքեյշնս ընկերությունը |url=https://itel.am/am/news/4296 |access-date=2026-01-21 |website=iTel.am}}</ref>։ 2012 թվականին ընկերությունը ձեռք է բերել «Ինտերակտիվ Թիվի» ՍՊ ընկերության 100% բաժնեմասերը, որը մատուցում էր թվային հեռուստատեսության ծառայություններ Երևանում։ 2013 թվականին Ucom-ը ստացել է հանրային շարժական ինտերնետ կապի ծառայություններ մատուցելու լիցենզիա, իսկ 2015 թվականին ձեռք է բերել «Օրանժ Արմենիա» ՓԲ ընկերության 100% բաժնետոմսերը՝ մուտք գործելով Հայաստանի շարժական կապի շուկա։ 2016 թվականին ընկերությունը ՀՀ ամբողջ տարածքում գործարկել է 4G+ ցանցը։ Նույն թվականին հիմնադրվել է Յուքոմ Հիմնադրամը, որը հանդիսանում է ընկերության բարեգործական և մարդասիրական ծրագրերի հիմնական հարթակը։ 2017 թվականին Ucom-ը Speedtest by Ookla ընկերության կողմից ճանաչվել է որպես «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2017»<ref name=":0">{{Cite web |title=Լուրեր Հայաստանից - Tert.am |url=https://tert.am/am/news/2017/10/20/Ucom/2517132 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260131052002/https://tert.am/am/news/2017/10/20/Ucom/2517132 |archive-date=2026-01-31 |access-date=2026-01-21 |website=tert.am}}</ref>։ Նույն թվականին Սան Ֆրանցիսկոյում կայացած Calix ընկերության հաճախորդների խորհրդի նիստում Ucom-ը և Calix-ը հայտարարել են Հայաստանում NG-PON2 տեխնոլոգիայի ներդրման մասին, որը հնարավորություն է տվել ապահովել մինչև 10 Գբիթ/վ թողունակությամբ օպտիկական ցանց<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Սան Ֆրանցիսկոյում Ucom-ի եւ Calix-ի ներկայացուցիչները ուրվագծել են հեռահաղորդակցության ոլորտի ապագան (Ֆոտո) |url=http://news.am/arm/news/395678.html |access-date=2026-01-21 |website=news.am |language=hy}}</ref>։ 2017 թվականի ապրիլին Ucom-ը և «ՖՈՐԱ-ԲԱՆԿ» բաժնետիրական առևտրային բանկը ստորագրել են գործակցության համաձայնագիր, որի շրջանակում իրականացվել են ներդրումային ծրագրեր՝ ուղղված 4Play կոնվերգենտ առաջարկների և 4G+ ցանցի ընդլայնմանը<ref>{{Cite web |last=Technologies |first=Peyotto |title=Ucom-ը և «Ֆորա-Բանկ»-ը կգործակցեն հեռահաղորդակցության ոլորտում |url=https://168.am/2017/04/19/783907.html |access-date=2026-01-21}}</ref>։ 2018 թվականին ընկերությունը ընդլայնել է իր 4G+ ցանցը՝ ապահովելով 98,05% ծածկույթ։ Նույն թվականին Ucom-ը սկսել է HD որակի հեռուստաբովանդակության ընդլայնման ուղղությամբ աշխատանքներ, ինչպես նաև գործարկել է uKid և uFleet նախագծերը՝ շարունակելով ինժեներական կրթությանը վերաբերող կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվության ծրագրերը։ 2019 թվականին Ucom-ը թողարկել է դոլարային և դրամային պարտատոմսեր՝ համապատասխանաբար 7.5% և 11% տարեկան եկամտաբերությամբ, որոնք ցուցակվել են Հայաստանի ֆոնդային բորսայում (AMX)<ref>{{Cite web |date=2019-05-17 |title=Ucom-ը թողարկում է դոլարային և դրամային պարտատոմսեր |url=https://www.1lurer.am/hy/2019/05/17/Ucom-%D5%A8-%D5%A9%D5%B8%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%A4%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D6%87-%D5%A4%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D5%B4%D5%BD%D5%A5%D6%80/119040 |access-date=2026-01-21 |website=www.1lurer.am |language=hy}}</ref>։ Նույն թվականին ընկերությունը տարածաշրջանում առաջիններից է գործարկել eSIM տեխնոլոգիան և հանդիսացել է WCIT 2019 համաշխարհային տեխնոլոգիական համաժողովի տեխնոլոգիական հովանավորներից մեկը։ 2021 թվականին Ucom-ը Speedtest by Ookla ընկերության կողմից ճանաչվել է որպես «Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2021»<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.speedtest.net/awards/armenia/2021/?award_type=isp&time_period=q1-q2 |access-date=2026-01-21 |website=www.speedtest.net}}</ref>։ Նույն թվականին ընկերությունը գործարկել է «Unity» կոնվերգենտ փաթեթը, որը ներառում է շարժական կապ, գերարագ ֆիքսված ինտերնետ, IPTV, WiFi 6 սարք և մինչև չորս հավելյալ SIM քարտեր հատուկ սակագնով։ 2022 թվականին Ucom-ը հիմնադրել է զանգերի և սպասարկման կենտրոն Վանաձոր քաղաքում՝ նպատակ ունենալով զարգացնել մարզերի աշխատաշուկան և ստեղծել նոր աշխատատեղեր։<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Ucom-ի զանգերի սպասարկման կենտրոնը Վանաձորում 1 տարեկան է (տեսանյութ) |url=https://url.past.am/?p=324353&l=am#gsc.tab=0 |access-date=2026-01-21 |website=url.past.am}}</ref> Նույն թվականին ընկերությունը Speedtest by Ookla ընկերության կողմից ստացել է «Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2022» և «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2022» մրցանակները<ref name=":2">{{Cite web |title=Լուրեր Հայաստանից - Tert.am |url=https://tert.am/am/news/2022/11/08/ucom/3859253 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228142027/https://tert.am/am/news/2022/11/08/ucom/3859253 |archive-date=2026-02-28 |access-date=2026-01-21 |website=tert.am}}</ref>։ 2023 թվականից սկսած Ucom-ը, իր ցանցի ընդլայնման ռազմավարական ծրագրի շրջանակներում, ընդլայնել է ֆիքսված կապի ցանցը մի շարք մարզային քաղաքներում՝ Գորիս, Գավառ, Իջևան, Սևան, Աշտարակ, Արտաշատ, Նոր Հաճն, Բյուրեղավան և Եղվարդ, ինչպես նաև Ջրվեժ և Զովունի գյուղերում և Երևանի Քանաքեռ, Հին Ավան, Անաստասավան, Հաղթանակ և Սիլիկյան թաղամասերում։ Նույն թվականին ընկերությունը ստացել է կառավարման համակարգի ISO 9001 և տեղեկատվական անվտանգության ISO/IEC 27001 միջազգային ստանդարտներին համապատասխանության հավաստագրեր<ref>{{Cite web |title=Լուրեր Հայաստանից - Tert.am |url=https://tert.am/am/news/2024/03/13/ucom/4092593 |access-date=2026-01-21 |website=tert.am}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ 2024 թվականին Ucom-ը գործարկել է նոր սերնդի 5G ցանցը, որը տարեվերջին հասանելի է եղել 28 քաղաքում և Բագրատաշենի սահմանային անցակետում։ Նույն թվականին ընկերությունը ներդրել է պահուստային համակարգեր՝ կապի կայունության և արագության բարձրացման նպատակով, ինչպես նաև ընդլայնել է ֆիքսված ինտերնետի և հեռուստատեսության ծածկույթը ևս չորս քաղաքում<ref>{{Cite web |title=5G ցանցի գործարկումը կշարունակվի. Ucom-ն ամփոփել է 2024 թվականը |url=https://itel.am/am/news/15758 |access-date=2026-01-21 |website=iTel.am}}</ref>։ 2025 թվականի ապրիլին Ucom-ը համագործակցություն է սկսել բրիտանական Cerillion ընկերության հետ՝ համակցված OSS/BSS համակարգի ներդրման ուղղությամբ, որի նպատակն է ընկերության ծառայություններն ու հաճախորդների տվյալները տեղափոխել միասնական հարթակ<ref>{{Cite web |title=Ucom selects Cerillion for digital BSS/OSS transformation |url=https://www.cerillion.com/resources/press-releases/2025/ucom-selects-cerillion-for-digital-bssoss-transformation/ |access-date=2026-01-21 |website=Cerillion |language=en}}</ref>։ Նույն թվականի ապրիլին Ucom-ը գործարկել է Uplay հեռուստատեսային և մեդիա հարթակը՝ MediaKind ընկերության հետ համագործակցությամբ։ Հարթակը առաջարկում է բազմաթիվ սարքերով համաժամանակյա դիտման հնարավորություն, Android Smart Box լուծում, ավելի քան 200 հեռուստաալիք և ֆիլմերի ու սերիալների բովանդակություն, այդ թվում՝ Armflix-ի արտադրանքը։ Uplay-ը հասանելի է նաև OTT ձևաչափով<ref>{{Cite web |date=2026-01-21 |title=Ucom-ը ներկայացնում է UPlay-ը՝ տալով ժամանցի նոր դարաշրջանի մեկնարկը |url=http://news.am/arm/news/877871.html |access-date=2026-01-21 |website=news.am |language=hy}}</ref>։ 2025 թվականի հունիսին ընկերությունը գործարկել է 5G ցանցը Երևանում<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Ucom-ը գործարկեց 5G ցանց Հայաստանի բոլոր մարզերում և Երևանում |url=https://how2b.am/ucom-5g-presentation/ |access-date=2026-01-21 |website=How2B |language=hy-AM}}</ref>։ Լայնածավալ տեխնիկական աշխատանքների արդյունքում 5G ցանցը հասանելի է դարձել 48 քաղաքներում և ավելի քան 600 բնակավայրերում, ինչպես նաև հիմնական ավտոմայրուղիներում և սահմանային անցակետերում։ Ցանցը կառուցվել է Nokia ընկերության հետ համագործակցությամբ և հասանելի է դարձել Հայաստանի բնակչության շուրջ 94.5 տոկոսի համար։<ref>{{Cite web |last=Limited |first=Clover Media |date=2025-12-16 |title=Ամենալայն 5G ծածկույթի ապահովում, Uplay հարթակի գործարկում, Cerillion-ի ներդնում․ Ucom-ն ամփոփում է 2025 թվականը |url=https://b24.am/business/449578.html |access-date=2026-01-21 |website=b24.am |language=hy}}</ref> Ucom-ը պատկանում է [[Գալաքսի ընկերությունների խումբ|Գալաքսի ընկերությունների խմբին]]։ == Մրցանակներ և հավաստագրեր == Ucom-ն ստացել է Speedtest by Ookla մրցանակներ՝ ըստ ինտերնետ արագության հիման վրա իրականացված չափումների․ * '''2017թ․''' – «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2017» մրցանակ<ref name=":0" /> * '''2021թ․''' – Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2021» մրցանակ<ref name=":1" /> * '''2022թ․''' – «Հայաստանում ամենաարագ ֆիքսված ցանց 2022» և «Հայաստանում ամենաարագ շարժական ցանց 2022» մրցանակներ<ref name=":2" /> * '''2023թ․'''-ին Ընկերությունն ստացավ կառավարման համակարգի [https://www.ucom.am/file_manager/certificate/Certificate%20RU005675%20ENG.pd ISO 9001]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} և տեղեկատվական անվտանգության բարձր ստանդարտին համապատասխանելու [https://www.ucom.am/file_manager/ISO%20certificate/ISO%2027001.pdf ISO/IEC 27001] հավաստագիր։ * '''2025թ․'''-ին  Ucom-ն ստացավ  [https://www.ucom.am/storage/files/iso-37001-1_1.pdf ISO 37001] և [https://www.ucom.am/storage/files/iso-37301.pdf ISO 37301] ՝ Կոռուպցիայի և կաշառակերության հակազդման և Համապատասխանության կառավարման համակարգի (Compliance Management System)  միջազգային ստանդարտի հավաստագրեր։ == Կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվություն == Ucom-ը մշտապես ներդրում է կատարում Հայաստանի տեխնոլոգիական առաջընթացում, նպաստում է երիտասարդների համար տեխնոլոգիական կրթության հասանելիությանը, աջակցում է վերականգնվող էներգիայի կիրառմանը և կանաչ նախաձեռնությունների իրագործմանը՝ աջակցելով համայնքների կայունությանը։ == Գործընկերներ == 2024 թվականին Ucom-ը հայտարարել է ցանցի արդիականացման նոր փուլի մեկնարկի մասին, որի շրջանակում Երևանում ստորագրվել են համագործակցության համաձայնագրեր Nokia և MediaKind ընկերությունների հետ։ 2025 թվականի ապրիլին Ucom-ը սկսել է համագործակցություն բրիտանական Cerillion ընկերության հետ՝ համակցված OSS/BSS համակարգի ներդրման նպատակով, որը նախատեսված է ընկերության ծառայությունների և հաճախորդների տվյալների տեղափոխման համար միասնական հարթակ։ Համակարգը հիմնված է ավտոմատացված կառավարման լուծումների վրա։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.ucom.am/ Պաշտոնական կայք]{{ref-hy}}{{ref-en}}{{ref-ru}} [[Կատեգորիա:2009 հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի Ինտերնետ պրովայդերներ]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի կաբելային հեռուստատեսության օպերատորներ]] [[Կատեգորիա:Հայաստանի հեռահաղորդակցական ընկերություններ]] iluss2a15901ztpfph1funiufr52xv7 0 61964 10953679 10915514 2026-10-22T10:54:35Z ~2026-56490-42 178530 10953679 wikitext text/x-wiki {{Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Նեյմար | պատկեր = նեյմար | ամբողջական անուն = Նեյմար Ջունիոր | ազգությունը = [[Բրազիլացիներ|Բրազիլացի]] | քաղաքացիությունը = {{դրոշավորում|Բրազիլիա}} | մականուն = ''նեյմար'', ''Նեյլոն[[Դիեգո Մարադոնա|մարադոնա]]''<ref>{{Cite web |title=Neymaradona |url=http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/Pichon-crack_0_410958981.html |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115171714/http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/Pichon-crack_0_410958981.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115171714/http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/Pichon-crack_0_410958981.html |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 15 |archivedate=2013 թ․ նոյեմբերի 15 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 14}}</ref> | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1992|02|5}} | ծննդյան քաղաք = [[Սան Պաուլո]] | ծննդյան երկիր = [[Բրազիլիա]] | Մահվան ամսաթիվ և տարիք = | մահվան քաղաք = | մահվան երկիր = | հասակ = 175 | քաշ = 65 | դիրք = [[Հարձակվող (ֆուտբոլ)|Հարձակղվող]] | ներկա ակումբ = [[Ալ Հիլալ]] | համար = 10 | երիտ ակումբ = | ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2009-2013|{{դրոշ|Բրազիլիա}} [[Սանթոս ՖԱ|Սանթոս]]|103 (54) |2013-2017|{{դրոշ|Իսպանիա}} [[Բարսելոնա ՖԱ|Բարսելոնա]]|123 (68) |2017-2023|{{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պարի Սեն-Ժերմեն]] 56 (49) }} | ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2009|{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիա Մ-17|3 (1) |2011|{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիա Մ-20|7 (9) |2012|{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիա (օլիմպ.)|13 (8) |2010-2026|{{դրոշ|Բրազիլիա}} [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիա]]|103 (64) }} | մարզչական ակումբ = | պարգևների փոխարեն = | մեդալ = {{Մրցաշար|[[Ամառային օլիմպիական խաղեր|Օլիմպիական խաղեր]]}} {{մեդալ|Արծաթ|[[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2012|Օլիմպիական խաղեր 2012]]}} {{մեդալ|Ոսկի|[[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2016|Օլիմպիական խաղեր 2016]]}} {{Մրցաշար|[[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ|Կոնֆեդերացիաների Գավաթ]]}} {{մեդալ|Ոսկի|[[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013|Բրազիլիա 2013]]}} | մասնագիտական ըստ = Նոյեմբերի 13, 2015 | հավաքականի ըստ = Սեպտեմբերի 5, 2015 }} '''Նեյմար Դա Սիլվա Սանթոս Ջունիոր''' ({{lang-pt|''Neymar da Silva Santos Júnior''}}, {{ԱԾ}}), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, խաղում է Բրազիլական Սանտոս ֆուտբոլային ակումբում և [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ում։ Տասնմեկ տարեկանում ընդունվել է Սանթոսի մանկապատանեկական ակադեմիա, իսկ [[2009]] թվականից հանդես է եկել թիմի հիմնական կազմում։ Հենց այդ տարի նա ճանաչվեց Լիգա Պաուլիստա մրցաշարի լավագույն երիտասարդ խաղացողը։ [[2010]] թվականին Սանթոսի կազմում նա դարձավ Սան Պաուլո նահանգի չեմպիոն (մրցաշրջանի լավագույն խաղացող) և Բրազիլիայի գավաթակիր (դարձավ առաջնության լավագույն ռմբարկուն՝ խփելով 11 գոլ)։ Մրցաշրջանի արդյունքում նա ճանաչվեց Լիգա Պաուլիստայի լավագույն խաղացող ու լավագույն հարձակվող և Բրազիլիայի առաջնության լավագույն հարձակվող։ Բոլոր մրցաշարերում նա անցկացրեց 62 հանդիպում և խփեց 42 գոլ։ Արժանացել է ՖԻՖԱ-ի Ֆերենց Պուշկաշի անվան մրցանակի Ֆլամենգոյի դեմ խաղում խփած գոլի համար։ 2011 թվականին նրա շնորհիվ թիմը նվաճել է Լիբերտադորեսի գավաթը, ինչը թիմին չէր հաջողվել անել 1963 թվականից։ 2013 թվականի ամռանը նա դարձավ իսպանական Բարսելոնայի խաղացող, որը նրա համար վճարեց 57 միլիոն եվրո։ 2014/15 մրցաշրջանում թիմի հետ կատարեց «ոսկե հետ-թրիկ»՝ հաղթելով Իսպանիայի առաջնությունում, Իսպանիայի գավաթում և Չեմպիոնների Լիգայում։ Նեյմարը ընդգրկվեց Բրազիլիայի մինչև տասնյոթ տարեկանների թիմում։ [[2010 թվական]]ի [[օգոստոսի 10|օգոստոսի 10-ին]]՝ 18 տարեկանում նշեց իր դեբյուտը հավաքականի կազմում ԱՄՆ-ի հավաքականի դեմ ընկերական խաղում (2:0)։ Այս խաղում նա խփեց իր առաջին գոլը «պենտակապեոնների» կազմում։ 2013 թվականի հունիսին նա դարձավ Կոնֆեդերացիաների գավաթի Տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ<ref>[http://runews24.ru/sport/02072013-best-player-in-the-confederations-cup.html Бразилец Неймар признан лучшим игроком Кубка Конфедераций]</ref>, որը նա հաղթել էր հավաքականի կազմում։ Հարձակվողի հաշվում կար 4 գոլ և 2 գոլային փոխանցում։ Առաջնության ընթացքում անցկացրած հինգ խաղերից չորսում ճանաչվել է հավաքականի Լավագույն խաղացող։ [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2014|2014 թվականի աշխարհի առաջնությունում]] խփեց չորս գոլ, սակայն 1/4-ում՝ Կոլումբիայի դեմ խաղում ստացած վնասվածքի պատճառով չկարողացավ շարունակել ելույթները։ Առաջնությունից հետո նա արժանացավ առաջնության լավագույն ռմբարկուի բրոնզե խաղակոշիկի։ == Ակումբային Կարիերա == [[Պատկեր:Neymar Santos 2011.jpg|thumb|left|170px|<center>Նեյմարը Սանթոսի կազմում</center>]] Նեյմարը ծնվել է վաճառականների ընտանիքում։ Նա ուներ նաև մի քույր՝ Ռաֆաելլան։ Նեյմարը 1999 թվականին ընդունվեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոս»]] ակումբի ակադեմիա։ Դեռ երիտասարդ տարիքից նա հանդիպումներ էր անցկացնում առաջին թիմի հետ։ Նեյմարով հետաքրքրված էին [[Եվրոպա]]կան մի շարք ակումբների՝ [[Մանչեսթեր Սիթի|«Մանչեսթեր Սիթին»]], [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդը»]], [[Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն)|«Արսենալը»]], [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]], [[Չելսի ՖԱ|«Չելսին»]] և [[Միլան (ֆուտբոլային ակումբ)|«Միլանը»]]։ Ընտանիքի հետ միասին տեղափոխվեց [[Սան Պաուլո]], որտեղ ընդունվեց տեղի ակադեմիա։ Նրան կնքեցին «Նոր Ռոբինիո» մականունով։ Մասնագետները նրա խաղը գնահատում էին հրաշալի և նրան համարում ապագա ֆուտբոլային աստղ։ 12 տարեկանում Նեյմարը տեղափոխվեց [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդի»]] ակադեմիա, բայց կարճ ժամանակ անց վերադարձավ [[Բրազիլիա]], որտեղ արդեն հանդես էր գալու [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] ակադեմիայում։ Նա [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսում»]] կրկին փայլում էր և ցուցադրում հրաշալի խաղ։ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] ղեկավարությունը 1 միլիոն եվրո առաջարկեց Նեյմարի ընտանիքին, որպեսզի ֆուտբոլիստը մնար ակումբի ակադեմիայում։ Նա նաև հրավիրվեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] Մ-15 տարեկանների հավաքական և մասնակցեց [[Հարավային Ամերիկա]]յի մրցաշարին։ === Պատանեկան տարիներ === Նեյմարը ծնվել է ոսկերչական իրերի առևտրական Նեյմար Սանթոսի<ref name="planotatico"/> և Նադին Սանթոսի ընտանիքում, ավելի ուշ ծնվել է նրա քույրը, որին անվանել են Ռաֆաելլա<ref name="reportagens/143587"/>։ Նեյմարը Սանթոսի սան է, որտեղ գնացել է 1999 թվականին<ref name="planotatico">{{Cite web |title=Neymar - O Menino da Vila |url=http://www.planotatico.com/jovens-promessas/neymar-o-menino-da-vila |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102112106/http://www.planotatico.com/jovens-promessas/neymar-o-menino-da-vila |archive-date=2012 թ․ հունվարի 2 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Երիտասարդ տարիքում, երբ նա նույնիսկ իր դեբյուտը չէր նշել թիմի հիմնական կազմում, նրանով սկսեցին հետաքրքրվել եվրոպական ակումբներ [[Մանչեսթեր Սիթի]]ն, [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնան]], [[Ռեալ Մադրիդ]]ը, [[Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն)|Արսենալը]], [[Չելսի ՖԱ|Չելսին]] և [[Միլան ՖԱ (պրիմավերա)|Միլանը]]<ref>[http://soccer.ru/blogs/248606.shtml%20 Счастливый в «Сантосе»]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>, որոնք սկաուտների օգնությամբ հետևեցին նրա խաղին Կոպինեում, Սան Պաուլոյի երիտասարդական առաջնության շրջանականերում, որի ժամանակ հարձակվողը հանդես եկավ փայլուն կերպով և ստացավ նոր մականուն՝ «Նոր Ռոբինիո»։ Նույնիսկ 14 տարեկանում նա հաճախել է Ռեալի ակադեմիա, բայց ընտանիքին կարոտելու պատճառով վերադարձել է Բրազիլիա<ref>[http://www.championat.com/football/news-1313483-nejamr-ne-zakhotel-ostatsja-v-reale-poskolku-zaskuchal-po-domu.html Неймар: не захотел остаться в «Реале», поскольку заскучал по дому]</ref>։ Այլ աղբյուրների համաձայն՝ Սանթոսը Նեյմարի ընտանիքին վճարել էր 1 միլիոն ռեալ, որպեսզի նա մնա ակադեմիայի թիմում<ref name="reportagens/143587">{{Cite web |title=O reino encantado de Neymar |url=http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200854/http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>, որտեղ մարզվում էր Լիմի ղեկավարությամբ, ով 1960-ական թվականների անվանի ֆուտբոլիստ էր<ref>[http://globoesporte.globo.com/futebol/times/santos/santos-100-anos/noticia/2012/04/o-santos-vai-se-renovar-sempre-diz-lima-o-curinga-do-esquadrao-da-vila.html 'O Santos vai se renovar sempre', diz Lima, o 'curinga' do esquadrão da Vila]</ref>։ [[Marca]] պարբերականի տեղեկությամբ՝ Նեյմարը պատրաստ էր տեղափոխվել Ռեալ, եթե նրա հորը և գործակալին վճարեին 60 հազար դոլլար, բայց «Արքայական ակումբը մերժեց»<ref>[http://www.championat.com/football/news-2160587-real-ne-priobrjol-nejmara-otkazavshis-zaplatit-za-nego--60-000.html «Реал» не приобрёл Неймара, отказавшись заплатить за него $ 60 000]</ref>։ Նեյմարը փայլուն խաղաց հարավամերիկյան առաջնությունում, որին մասնակցեց մինչև 15 տարեկանների հավաքականի կազմում։ === «Ռեալ Մադրիդ» === 2006 թվականին մարտի 30-ին հազիվ 14 տարեկան Նեյմարը կարող էր տեղափոխվել «արքայական ակումբ»։ 2006-ի մարտին Նեյմարը [[Սան Պաուլո]]յի օդանավակայանից մեկնեց [[Մադրիդ]]։ Նեյմարը [[Իսպանիա]]յում անցկացրեց 3 շաբաթ, ակումբը վարորդով մեքենա էր հատկացրել նրան, որպեսզի ֆուտբոլիստը կարողանա շրջել և պատկերացում կազմել Մադրիդի [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալին»]] պատկանող սպորտային բազմաթիվ համալիրների մասին։ Բժշկական զննումն անցավ բարեհաջող, և նրա առաջին մարզումը տպավորեց Մադրիդի «Ռեալի» մազիչներին։ Նեյմարը հիանալի էր խաղում և մարզումների ժամանակ բազմաթիվ գոլեր էր խփում, որոշ հաշվարկներով՝ մինչև 27 գնդակ։ Կարծես թե նա բավական հեշտ էր հարմարվել թիմին և երջանիկ էր Մադրիդում։ Սակայն նա այդպես էլ Մադրիդի «Ռեալի» հետ պայմանագիր չկնքնեց։ Կատարվածի տարբեր պատճառներ են ներկայացվում։ Նեյմարի հայրն ասաց, որ պատճառը «կարոտախտն» էր։ Ըստ նրա՝ Ժունինյոն օրեցօր ավելի ու ավելի էր տխրում, նա կորցրել էր իր բնական ուրախությունը։ Մի խոսքով Նեյմարի հոր վարկածով՝ Նեյմարը հետևեց իր սրտի կանչին, թեև նրա համար հեշտ չէր հրաժարվել նոր կյանքից և հսկայական փողերից։ === «Սանթոս» === ==== Մրցաշրջան 2009 ==== 2008 թվականին Նեյմարը կնքեց իր առաջին պրոֆեսիոնալ պայմանագիրը [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] հետ՝ մինչ 2014 թվական։ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] Նեյմարին չկորցնելու համար սահմանել էր բարձր հրաժարագին և բարձր աշխատավարձ, սակայն մի շարք ակումբներ համառ պայքարում էին Նեյմարի համար։ 2009 թվականի մարտի 7-ին իր դերբյուտային խաղը անցկացրեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] գլխավոր թիմում «Օեստե» ակումբի դեմ՝ փոխարինման դուրս գալով Մաուրիսիո Մոլինույի փոխարեն։ Մեկ շաբաթ անց «Մոժի-Միրին» ակումբի դեմ խաղում նա խփեց իր առաջին գոլը հիմնական թիմի կազմում։ 2009 թվականի մարտի 24-ին լուրեր պտտվեցին, որ Նեյմարով հետաքրքրված են Մոսկվայի [[ԲԿՄԱ (ֆուտբոլային ակումբ, Մոսկվա)|«ԲԿՄԱ»]]-ն և [[Իտալիա|իտալական]] [[Միլան (ֆուտբոլային ակումբ)|«Միլանը»]]։ ==== Մրցաշրջան 2010 ==== 2010 թվականի գարնանը՝ Սանթոսի կազմում Նեյմարը հաղթեց իր առաջին մրցանակը մեծահասակների առաջնությունում. նա դարձավ Սան Պաուլո նահանգի առաջնության հաղթող, ինչպես նաև ճանաչվեց առաջնության Լավագույն խաղացող<ref>{{Cite web |title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010 |url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000045/http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |archive-date=2016 թ․ մարտի 5 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Ապրիլի 15-ին՝ Բրազիլիայի գավաթի խաղարկության 1/16-րդի շրջանակներում Գուարանի դեմ խաղում, Նեյմարը խփեց 5 գոլ, իսկ նրա թիմը հաղթեց 8:1 հաշվով<ref>{{Cite web |title=Neymar scores 5 goals, Robinho 2 in Santos' win |url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228272&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&cate_rss=news_sports&id=1228272&lang=eng_news |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&cate_rss=news_sports&id=1228272&lang=eng_news |archive-date=2016 թ․ մարտի 6 |archivedate=2016 թ․ մարտի 6 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Արդյունքում Սանթոսը հաղթեց երկրի գավաթը, իսկ Նեյմարը 11 գոլով դարձավ առաջնության Լավագույն ռմբարկու։ Ամռանը Սանթոսը Վեսթ Հեմից առաջարկ ստացավ, որ Նեյմարը 15 միլիոն եվրոյով տեղափոխվի Վեսթ Հեմ<ref>[http://www.championat.ru/football/news-534472.html «Сантос» отказался продавать Неймара «Вест Хэму»]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>, նրանով հետաքրքվում էր նաև Չելսին որ առաջարկում էր 20 միլիոն եվրո<ref>[http://www.championat.ru/football/news-550131.html «Сантос» официально отказал «Челси» в продаже Неймара]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Հետո «կապույտները» գումարը բարձրացրին մինչև 26 միլիոն եվրո<ref>{{Cite web |title=Пеле: Неймар не готов играть в Англии |url=http://www.championat.ru/football/news-575017.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821122222/http://www.championat.ru/football/news-575017.html |archive-date=2010 թ․ օգոստոսի 21 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Օգոստոսի 20-ին Նեյմարը հայտարարեց, որ ցանկանում է մնալ ակումբում<ref>{{Cite web |title=Неймар: на данный момент хочу остаться в «Сантосе» |url=http://www.championat.ru/football/news-571223.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824032024/http://www.championat.ru/football/news-571223.html |archive-date=2010 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>, որոշեց ընդունել Սանթոսի՝ հնգամյա պայմանագիր կնքելու առաջարկը։ Նա ասաց. {{քաղվածք|Միայն գումարով երջանիկ չես լինի։ Ես Սանթոսից գոհ եմ և ցանկանում եմ հանդես գալ այս ակումբում։ Այդ որոշումը ես կայացրեցի դժվար։ Բայց Աստված ինձ տվեց ուժ և իմաստություն, որպեսզի կայացնեմ ճիշտ որոշում։ Հիմա ես մտածում եմ միայն Սանթոսի և նրա հաղթանակների մասին<ref>[http://www.championat.ru/football/news-576117.html Неймар продлил контракт с «Сантосом»]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>.|}} Ամռանը մի շարք եվրոպական ակումբներ Նեյմարի համար պատրաստ էին վճարել 45 միլիոն [[եվրո]]։ ==== Մրցաշրջան 2011 ==== Հուլիսի 27-ին Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց [[Բրազիլիա]]յի առաջնությունում «Ֆլամենգոյի» դեմ խաղում։ Նա, շրջանցելով մրցակցի բոլոր ֆուտբոլիստներին, գրավեց դարպասը, որի վերաբերյալ բրազիլացի հայտնի ֆուտբոլիստ Կարեկան ասել է. «Այսպիսի գոլեր խփում են միայն հզորագույն ֆուտբոլիստները կարող են խփել։ Այնպիսի տպավորություն էր, որ ես վիդեխաղ էի դիտում։ 11 համարի մարզաշապիկը չէր պատկանում Նեյմարին, բայց նա հասավ դրան։ Նա խփեց այնպիսի գոլ, որ չէր կարող խփել անգամ [[Պելե]]ն»։ Ինքը Պելեն, Նեյմարին համարում էր աշխարհի լավագույն ֆուտբոլիստ։ Այդ գոլի համար Նեյմարը ստացավ տարվա լավագույն գոլ մրցանակը։ 2011 թվականի օգոստոսին [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] պայմանագիրը երկարաձգելու առաջարկ կատարեց Նեյմարին, իսկ [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդը»]] Նեյմարի համար պատրաստ էր վճարել 58 միլիոն [[Եվրո]]։ Հոկտեմբերի 29-ին նա 4 գոլ խփեց «Ատլետիկո Պարանաենսե» ակումբի դարպասը։ Նոյեմբերի 9-ին Նեյմարը երկարաձգեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] հետ գործող պայամանագիրը մինչ 2014 թվականի հուլիսի 13։ Նեյմարի տարեկան աշխատավարձը կազմում էր 6,5 միլիոն [[Եվրո]], իսկ նրա գինը 75 միլիոն [[Եվրո]]։ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] ակումբի նախագահի խոսքերով, [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդի»]] մարզիչ [[Ժոզե Մոուրինյո]]ն պայմանագրում նշել էր, որ Նեյմարը պարտավոր է հաճախի չփոխել իր սանրվածքը, իսկ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսում»]] նա կարող է անել ցանկացած սանրվածք։ Մրցաշրջանի ավարտից հետո Նեյմարը ճանաչվեց [[Բրազիլիա]]յի առաջնության տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ, [[Հարավային Ամերիկա]]յի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ և նոմինացվեց տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ։ ==== Մրցաշրջան 2012 ==== [[2012 թվական]]ի փետրվարի 6-ին Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց «Պալմերիասի» դարպասը. դա 100-րդ գոլն էր իր պրոֆեսինալ կարիերայում։ Մարտ ամսին ըստ «Մասս Մեդիայի» լուրերի՝ [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] արդեն պայմանավորվել էր Նեյմարի հետ, և նա տարեկան պիտի ստանար 14,5 միլիոն [[Եվրո]]։ Մարտի 8-ին Նեյմարը «Ինտերնացիոնալի» դեմ խաղում երեք գոլ խփեց։ Մարտի 30-ին նա երեք գոլ խփեց «Գուարատինգետային» և բարձրացավ 4-րդ հորիզոնական [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] բոլոր ժամանակների լավագույն ռմբարկուի ցուցակում՝ շրջանցելով [[Ռոբինիո]]յին։ Ապրիլի 26-ին Լիբերտադորեսի գավաթի խաղարկությունում «Բոլիվարայի» դեմ խաղում տրիբունայից երկրպագուներից մեկը իր էր նետվ և վնասել էր Նեյմարին։ Ապրիլի 29-ին Նեյմարը երեք գոլ խփեց [[Սան Պաուլու (Ֆուտբոլային ակումբ)|«Սան Պաուլուոյի»]] դարպասը։ 2012 թվականի հոկտեմբերին Նեյմարը ստացավ «Գեղեցիկ խաղ» մրցանակը՝ դառնալով երկրորդը [[Պելե]]ից հետո, ով արժանացել է այս մրցանակին։ Նաև այդ մրցաշրջանում նա ճանաչվեց առանջնության լավագույն ռմբարկու՝ խփելով 42 գոլ 47 խաղում, իսկ այդ գոլերի մեկը, որը խփել էր «Ատլետիկո Մինիերոյի» դարպասը, ճանաչվեց առաջնության լավագույն գոլ։ ==== Մրցաշրջան 2013 ==== 2013 թվականի հունվարի 19-ին «Լիգա Պաուլիստա» մրցաշարում նա առաջին խաղում խփեց երկու գոլ, որտեղ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] հաղթեց «Սաո Բերնարդոյին» 3-1 հաշվով։ 4 օր անց Նեյմարը «Բոտաֆեգոյի» դեմ խաղում նույնպես գոլ խփեց, և [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] հաղթեց 3-0 հաշվով։ «Լիգա Պաուլիստա» մրցաշարի պատասխան խաղում [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] կրկին հաղթեց «Սաո Բերնարդոյին» նույն՝ 3-1 հաշվով։ Նեյմարը այդ խաղում դարձավ գոլի և երկու գոլային փոխանցման հեղինակ։ 2013 թվականի մարտի 18-ին Նեյմարը հայտարարություն արեց. «Լավ է երբ առաջարկ ես ստանում եվրոպական մեծ ակումբներից, բայց ես այս պահին մտադրություն չունեմ փոխելու ակումբ» Նեյմարի հայրը, ով նաև իր գործակալն էր, հայտնեց, որ [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Աշխարհի առաջնությունից]] հետո Նեյմարը պատրաստվում է տեղափոխվել [[Եվրոպա]]։ 2013 թվականի մայիսի 26-ին Նեյմարը իր վերջին հանդիպումը անցկացրեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] կազմում «Ֆլամենգոյի» դեմ։ Այդ խաղում նա խաղաց 90 րոպե, և խաղն ավարտվեց 0-0 հաշվով։ [[Պատկեր:Neymar Barcelona presentation 2.jpg|thumb|200px|Նեյմարը ցուցադրությունը «[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնայում»]]]] կազմում === «Բարսելոնա» === ==== Տրանսֆեր ==== 2013 թվականի մայիսի 26-ին [[Իսպանիա|իսպանական]] [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] պաշտոնապես հայտարարեց Նեյմարի ձեռքբերման մասին։ Ըստ [[Marca]] պարբերականի՝ [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] Նեյմարի համար վճարել է 50 միլիոն [[Եվրո]], իսկ տարեկան 7 միլիոն [[Եվրո]]։ Նեյմարը ինքը հաստատեց այս տեղեկությունը [[Թվիթթեր]]ի միջոցով։ Հաջորդ օր հայտարարվեց, որ կնքվել է 5 տարվա պայմանագիր։ Նեյմարը տրանսֆերը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] պատմության մեջ երկրորդն էր ամենաթանկ տրանսֆերների մեջ՝ [[Զլատան Իբրահիմովիչ]]ից հետո։ Հունիսի 3-ին [[Կամպ Նոու]] մարզադաշտում տեղի ունեցավ Նեյմարի ներկայացումը, որտեղ ներկա էին 56 500 հանդիսական։ Այդ օրը հայտնի դարձավ, որ [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] Նեյամրի համար վճարել է 57 միլիոն [[Եվրո]] և Նեյմարի հրաժարագինը կազմեց 190 միլիոն [[Եվրո]]։ ==== Մրցաշրջան 2013/2014 ==== Նեյմարի դերբյուտային խաղը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կազմում տեղի ունեցավ 2013 թվականի հուլիսի 30-ին, «Լեխիա» ակումբի դեմ։ Նա խաղադաշտ դուրս եկավ 79-րդ րոպեին, փոխարինելով չիլիացի [[Ալեքսիս Սանչես]]իին։ Խաղն ավարտվեց ոչ-ոքի - 2-2 հաշվով։ [[Ժոան Գամպեր]]ի գավաթի խաղում, այդ տարի [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] մրցում էր [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] դեմ։ Այդ խաղում Նեյմարը գոլային փոխանցում կատարեց [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]]ին։ Այդ խաղում [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] հաղթեց 8-0 հաշվով։ «Կապտանռնագույնների» կազմում Նեյմարը իր առաջին գոլը խփել է օգոստոսի 7-ին [[Թաիլանդ]]ի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի դեմ ընկերական խաղում։ Խաղն ավարտվեց [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնաի»]] ջախջախիչ հաղթանակով՝ 7-1: Առաջին պաշտոնական գոլը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնաի»]] կազմում խփել է [[Սուպերկոպա դե Իսպանիա|Իսպանիայի]] գավաթի շրջանակներում, [[Ատլետիկո Մադրիդ|Ատլետիկո «Մադրիդի»]] դեմ խաղում՝ [[Վիսենտե Կալդերոն]] մարզադաշտում։ Խաղն ավարտվեց 1-1 հաշվով։ Պատասխան խաղում այդպեսել գոլ չխփվեց և [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] առաջին հանդիպման ժամանակ, Նեյմարի խփած գոլի շնորհիվ նվաճեց գավաթը։ Սեպտեմբերի 7-ին Նեյմարը իր առաջին գոլը [[Լա Լիգա|Իսպանիայի]] առաջնությունում, «Ռեալ Սոսիեդադի» դարպասը։ Հոկտեմբերի 10-ին Նեյմարը իր առաջին [[Էլ Կլասիկո]]ն անցկացրեց, որը տեղի է ունեցավ [[Կամպ Նոու]] մարզադաշտում։ Այդ խաղում 18-րդ րոպեին Նեյմարը ստանալով [[Անդրես Ինիեստա]]յի փոխանցումը, առաջ մղեց [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնային»]]։ Երկրորդ խաղակեսում, ինքը Նեյմարը գոլային փոխանցում գրանցեց իր հաշվի, օգնելով գոլի հեղինակ դառնալ [[Ալեքսիս Սանչես]]ին։ Հանդիպման վերջնամասում [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդը»]] կճատեց հաշիվը, բայց նրանց ավելին անել՝ չհաջովեց։ Խաղն ավարտվեց տանտերերի հաղթանակով՝ 2-1: Առաջնության 12-րդ տուրում [[Էսպանյոլ (ֆուտբոլային ակումբ)|«Էսպանյոլի»]] դեմ խաղում, որտեղ մինչ նրա խաղադաշտ դուրս գալը ոչ-ոքի էր։ Նա խաղադաշտ դուրս գալով իր վրա վերցրեց խաղը և գոլային փոխանցում կատարեց [[Ալեքսիս Սանչես]]ին և [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] հաղթեց 1-0 հաշվով։ Նեյմարը իր առաջին դուբլը ձևակերպել է [[Վիլյառեալ ՖԱ|«Վիլյառեալի»]] դեմ խաղում, որտեղ խաղղն ավարտվել է [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կամային հաղթանակով՝ 2-1: [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգայի]] շրջանակներում, [[Սելտիկ]]ի դեմ խաղում, նա հեթ-տրիկ ձևակերպեց և խաղն ավարտվեց 6-1 հաշվով։ Մրցաշրջանի երկրորդ կեսում, [[Լևանտե (ֆուտբոլային ակումբ)|«Լևանտեի»]] դեմ խաղում, Նեյմարը վնասվածք ստացավ 3-4 շաբաթով։ Վնասվածքի վերականգնումից հետո, նա առաջին անգամ խաղադաշտ դուրս եկավ [[Ռայո Վալեկանո|«Ռայո Վալեկանոի»]] դեմ խաղում՝ 82-րդ րոպեն, որտեղ հաշիվը 4-0 էր։ Խաղի 89-րդ րոպեներին Նեյմարը հիասքանչ գոլի հեղինակ դարձավ։ Եզրից շարժվելով կենտրոն, նա 25-27 մետրից պտտեցվաց հարվածով գրավեց մրցակցի դարպասը։ Խաղն ավարտվեց [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] հաղթանակով՝ 6-0: Փետրվարի 18-ին [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգա]] 1/8 եզրափակչում [[Մանչեսթեր Սիթի|«Մանչեսթեր Սիթիի»]] դեմ խաղում, խաղադաշտ դուրս գալով 74-րդ րոպեին, նա գոլային փոխանցում կատարեց [[Դանիել Ալվես]]ին։ Այդ խաղում [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] 2-0 հաշվով վստահ հաղթանակ տոնեց։ Մարտի 24-ին [[Սանտյագո Բերնաբեու մարզադաշտ|Սանտյագո Բերնաբեու]] մարզադաշտում տեղի ունեցավ [[Էլ Կլասիկո]]։ Նեյմարը առաջին խաղակեսում գոլային փոխանցում կատարեց [[Լիոնել Մեսսի]]ին և վաստակեց 11 մետրանոց։ Այդ խաղն ավարտվեց հյուրեր հաղթանակով՝ 3-4: 1/4 եզրափակչում, [[Ատլետիկո Մադրիդ]]ի դեմ խաղում, սակայն երկու խաղերի արդյունքում գրանցվեց 1-2 հաշիվը [[Մադրիդ]]ցիների օգտին, [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայից»]] միակ գոլ խփեց Նեյմարը։ [[Ֆուտբոլի Իսպանիայի գավաթ|Իսպանիայի գավաթի]] եզրափակչում «կապտանռնագույները» մրցում էին [[Մադրիդ]]ի [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալի»]] դեմ։ Այդ խաղում [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] պարտվեց 1-2 հաշվով։ ==== Մրցաշրջան 2014/2015 ==== Երկրորդ մրցաշրջանը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կազմում Նեյմարը սկսեց բավականին հաջող։ Այդ մրցաշրջանում «կապտանռնագույները» ունեին հզոր հարձակվողական եռյակ՝ [[Լիոնել Մեսսի]]ն, [[Լուիս Ալբերտո Սուարես|Լուիս Սուարեսը]] և Նեյմարը։ 2014 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Նեյմարը երկու գնդակ խփեց [[Աթլետիկ Բիլբաո|«Աթլետիկ Բիլբաոյի»]] դարպասը, որոնք հաղթական էին [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] համար։ Սեպտեմբերի 27-ին Նեյմարը առաջին հեթ-տրիկը ձևակերպես [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կազմում, [[Գրանադա ՖԱ|«Գրանադա»]] ակումբի դեմ խաղում, իսկ խաղն ավարտվեց «կապտանռնագույները» ջախջախիչ հաղթանակով՝ 6-0:Նա հադիպման ժամանակ աչքի ընկավ 26-րդ, 45-րդ և 66-րդ րոպեներին։ Սեպտեմբերի 30-ին Չեմպիոնների Լիգայի առաջին տուրում Նեյմարը բացեց խաղի հաշիվը, Պարկ դե Պրենս դաշտում [[ՊՍԺ]]-ի դարպասը խփելով գեղեցիկ գոլ, իսկ Բարսելոնան տանտերերին պարտվեց 2:3 հաշվով։ Սեպտեմբերի 27-ին Ռայո Վալեկանոյի դարպասը խփված գոլերից մեկը Նեյմարինն էր։ Հոկտեմբերի 26-ին կայացած Էլ-Կլասսիկոյում, որը տեղի ունեցավ Սանտյագո Բերնաբեուում, ՆԵյմարը բացեց խաղի հաշիվը 4-րդ րոպեին, գոլային փոխանցումը կատարեց Լուիս Սուարեզը, բայց հետո մադրիդցիները փոխեցին խաղի ընթացքը և հաղթեցին 3:1 հաշվով<ref>[http://footballhd.ru/allnews/spanianews/76372-real-pobedil-v-klassiko.html «Реал» победил в «Классико»]</ref>։ [[Նոյեմբերի 8]]-ին Մեդիտերրանո մարզադաշտում Ալմերիայի դեմ ծանր խաղ անցկացվեց. Նեյմարը հավասարեցրեց խաղի հաշիվը՝ փոխարինման դուրս գալով երկրորդ խաղակեսում։ Խաղը ավարտվեց Բարսելոնայի հաղթանակով՝ 1:2 հաշվով։ Նոյեմբերի 22-ին մասնակցեց Սևիլիայի դեմ խաղին, խփեց գոլ և կատարեց 2 գոլային փոխանցում Լիոնել Մեսսիին (5:1)։ Նոյեմբերի 10-ին խփեց հաղթական գոլ ՊՍԺ-ի դարպասը, ինչը կատալոնացիներին թույլ տվեց դուրս գալ խմբային փուլից առաջին հորիզոնականով։ Նեյմարի գոլը հիանալի ստացվեց. նա ստացավ փոխանցում Ինիեստայից, գնդակն անցկացրեց հակառակորդի պաշտպանների միջով և տուգանային հրապարակից կատարեց հարված Սալվատոր Սիրիգուի պաշտպանած դարպասի հեռավոր անկյունը<ref>{{Cite web |title=Неймар забивает сумасшедший гол в ворота «ПСЖ» |url=http://molniasport.ru/categories/1/videos/1285-nieimar_zabivaiet_sumasshiedshii_ghol_v_vorota_pszh |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073146/http://molniasport.ru/categories/1/videos/1285-nieimar_zabivaiet_sumasshiedshii_ghol_v_vorota_pszh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073146/http://molniasport.ru/categories/1/videos/1285-nieimar_zabivaiet_sumasshiedshii_ghol_v_vorota_pszh |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |archivedate=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref><ref>[http://www.sportoboz.ru/2014/12/11/otchet-matcha-barselona-pszh-ligi-chempionov-2014-15.html Отчёт матча «Барселона» - «ПСЖ» Лиги Чемпионов 2014-15]</ref>։ Կապտանռնագույնները հաղթեցին հանդիպումը 3:1 հաշվով։ [[Հունվարի 9]]-ին բրազիլացին Իսպանիայի գավաթի առաջնությունում Էյբարի դարպասին դուբլ ձևակերպեց, իսկ Բարսելոնան հաղթեց 5:0 հաշվով։ Հունվարի 11-ին Պրեմիերայի 18-րդ տուրում մադրիդի Ատլետիկոյի դեմ խաղում խփված գոլերից մեկը նա հեղինակեց։ Հանդիպումը ավարտվեց կատալոնացիների վստահ հաղթանակով 3:1 հաշվով<ref>[http://www.gazeta.ru/sport/news/2015/01/12/n_6813909.shtml «Барселона» обыграла «Атлетико» в 18-м туре Примеры]</ref>։ Հունվարի 24-ին կայացած Էլչեի դեմ արտագնա խաղում Նեյմարը դարձավ հանդիպման Լավագույն խաղացողներից մեկը՝ խփելով խաղի վեց գոլերից չորսը։ Հարձակվողի հաշվին կար 2 գոլ, 1 ասիստ և վաստակեց 11 մետրանոց<ref>[http://www.championat.com/football/news-2044880-barselona-razgromila-jelche-nejmar-i-messi-sdelali-dubl.html «Барселона» разгромила «Эльче», Неймар и Месси сделали дубли]</ref>։ Չորս օր անց բրազիլացին Իսպանիայի Գավաթի 1/4 եզրափակչում Ատլետիկոյի դեմ խաղում, նա աչքի ընկավ 9-րդ և 41-րդ րոպեներին, և Բարսելոնան 2:3 հաշվով դուրս եկավ հաջորդ փուլ<ref>[http://www.sportsdaily.ru/news/dubl-neymara-vyivel-barselonu-v-polufinal-kubka-ispanii-206766 Дубль Неймара вывел «Барселону» в полуфинал Кубка Испании]</ref>։ Փետրվարի 1-ին 21-րդ տուրի շրջանակներում կայացած Վիլյառեալի դեմ խաղում հավասարեցրեց խաղի հաշիվը, իսկ Բարսելոնան հաղթեց 2:3 հաշվով<ref>[http://www.rg.ru/2015/02/02/barsa-site.html «Барселона» одержала волевую победу над «Вильярреалом» ]</ref>։ Փետրվարի 8-ին Սան Մամես մարզադաշտում կայացած Ատլետիկի դեմ խաղում 5 գոլերից մեկը նա խփեց (2:5)։ Մարտի 4-ին կայացած Իսպանիայի գավաթում՝ Վիլյառեալի դեմ խաղում, նա դուբլ ձևակերպեց, որով կապտանռնագույնները 7 տարում 4-րդ անգամ դուրս եկան առաջնության եզրափակիչ<ref>[http://www.ntv.ru/sport/1351416/ «Барселона» вышла в финал футбольного Кубка Испании]</ref>։ [[Մարտի 14]]-ին Էյբարի դեմ խաղը Նեյմարի 300-րդ հանդիպումն էր ակումբային մակարդակում<ref>[http://www.sports.ru/football/1027983490.html «Эйбар» – «Барселона». Неймар проводит 300-й матч на клубном уровне]</ref>։ [[Ապրիլի 11]]-ին՝ Պրեմիերայի 31-րդ տուրի շրջանակներում, Ռամոն Սանչես Պիսխուն դաշտում կայացած Սևիլիայի դեմ խաղում, Նեյմարը կատալոնացիների հագուստով խփեց իր առաջին գոլը տուգանային հարվածից, (իսկ Բարսելոնան չկարողացավ հաղթել հակառակորդին (2:2)<ref>[http://barca.ru/news/13102 Первый гол Неймара со штрафного]</ref><ref>{{Cite web |title=«Барселона» упустила победу в матче против «Севильи» |url=http://sport.ntvplus.ru/news/1410/barselona-upustila-pobedu-v-matche-protiv-sevili.xl |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111204228/http://sport.ntvplus.ru/news/1410/barselona-upustila-pobedu-v-matche-protiv-sevili.xl |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111204228/http://sport.ntvplus.ru/news/1410/barselona-upustila-pobedu-v-matche-protiv-sevili.xl |archive-date=2016 թ․ նոյեմբերի 11 |archivedate=2016 թ․ նոյեմբերի 11 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Ապրիլի 15-ին Չեմպիոնների Լիգայի 1/4 եզրափակչում, ՊՍԺ-ի դեմ արտագնա խաղում բացեց խաղի հաշիվը, իսկ կատալոնացիները վստահ հաղթանակ տարան 1:3 հաշվով<ref>[http://www.rg.ru/2015/04/15/barcelona-site.html «Барселона» одержала победу над «ПСЖ»]</ref>։ [[Ապրիլի 21]]ին Կամպ Նոուում ՊՍԺ-ի դեմ պատասխան խաղում դուբլ ձևակերպեց և սահմանեց միանգամից մի քանի ռեկորդ։ Առաջինը՝ Նեյմարը դարձավ պատմության միակ ֆուտբոլիստը, որը Չեմպիոնների Լիգայում խաղալով մի թիմի դեմ 4 անընդմեջ խաղ, գոլ է խփում չորս խաղերում անընդմեջ։ Երկրորդը՝ նրա գոլը դարձավ ակումբի համար եվրոգավաթներում 1000-րդ գոլը։ Երրորդը՝ նրա 2-րդ գոլը առաջնությունում նրա 10 գոլն էր. Նեյմարը դարձավ 2-րդ բրազիլացին, որը Չեմպիոնների Լիգայում և Լիբերտադորեսի գավաթում խփել է 10 և ավելի գոլ (ավելի շուտ սա կատարել էր Մարիո Ժարդելուն)<ref>[http://www.championat.com/football/news-2123079-nejmar---pervyj-igrok-zabivshij-odnoj-komande-v-4-matchakh-odnogo-rozygrysha-lch.html Неймар забил 1000-й гол «Барселоны» в еврокубках]</ref><ref>[http://www.eurosport.ru/football/champions-league/2014-2015/story_sto4687031.shtml Неймар забил 1000-й мяч «Барсы» в еврокубках]</ref><ref>[http://www.championat.com/football/news-2123095-nejmar---vtoroj-brazilec-zabivshij-ne-menee-10-golov-v-lch-i-kubke-libertadores.html Неймар - второй бразилец, забивший не менее 10 голов в ЛЧ и Кубке Либертадорес]</ref>։ [[Մայիսի 9]]ին, Պրեմերայի 36-րդ տուրի շրջանակներում՝ Ռեալ Սոսեյդադի դեմ խաղում, Նեյմարը խփեց իր 50-րդ գոլը Բարսելոնայի կազմում (պաշտոնական խաղերում), որի համար նրանից պահանջվեց 87 խաղ<ref>[http://www.championat.com/football/news-2138691-nejmar-dovjol-do-50-chislo-golov-zabitykh-za-barselonu.html «Барселона» - «Реал Сосьедад»: Неймар забил свой 50-й гол за сине-гранатовых]</ref>։ [[Մայիսի 12]]ին, Ալիանս Արենա մարզադաշտում՝ մյունխենի Բավարիայի դեմ արտագնա խաղում դուբլ ձևակերպեց, իսկ կապտանռնագույնները երկու հանդիպումների արդյունքում հաղթեցին հակառակորդին և դուրս եկան Չեմպիոնների Լիգայի եզրփակիչ (3:0 և 2:3)<ref>[http://tass.ru/sport/1952743 Футболисты «Барселоны» обыграли «Баварию» и продлили победную серию в ЛЧ до 9 матчей]</ref><ref>{{Cite web |title=«Бавария» обыграла «Барселону», но не пробилась в финал Лиги чемпионов |url=http://bestgoal.tv/news/18208/bavariya-oby-grala-barselonu-no-ne-probilas-v-final-ligi-chempionov.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804181934/http://bestgoal.tv/news/18208/bavariya-oby-grala-barselonu-no-ne-probilas-v-final-ligi-chempionov.html |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>: [[Մայիսի 17]]-ին Բարսելոնան Վիսենտե Կալդերոնե դաշտում Ատլետիկո Մադրիդին հաղթեց 1:0 հաշվով և դարձավ Իսպանիայի առաջնության չեմպիոն, իսկ Բրազիլացին 22 գոլով դարձավ Պրեմիերայի 3-րդ ռմբարկուն<ref>[http://www.championat.com/football/news-2145817-barselona-pobedila-atletiko-i-v-23-j-raz-stala-chempionom-ispanii.html «Барселона» победила «Атлетико» и в 23-й раз стала чемпионом Испании]</ref>։ [[Մայիսի 30]]ին Իսպանիայի Գավաթի եզրափակչում Ատլետիկի դարպասը խփեց հաղթական գոլ, Լուիս Սուարեզի փոխանցումից հետո։ Խաղը ավարտվեց 3:1 հօգուտ Բարսելոնայի<ref>[http://www.rg.ru/2015/05/31/barsa-site.html «Барселона» выиграла Кубок Испании]</ref><ref>[http://sport.rbc.ru/news/257274/ Голы Месси и Неймара принесли «Барселоне» второй титул в сезоне]</ref>։ Տուրնիրի արդյունքում Նեյմարը և Սևիլիայի ֆուտբոլիստ Յագո Ասպասը 7 գոլով դարձան առաջնության լավագույն ռմբարկուներ։ [[Հունիսի 6]]-ին Նեյմարը դարձավ Չեմպիոնների Լիգայի հաղթող. տուրնիրի եզրափակչում, որը տեղի է ունեցել Բեռլինի Օլիմպիական Ստադիոնում՝ Բարսելոնան հաղթեց թուրինի [[Յուվենտուս]]ին 3:1 հաշվով<ref>[http://sport.rbc.ru/article/257612/ «Барселона» победила «Ювентус» в финале Лиги чемпионов]</ref>։ Ինքը՝ հարձակվողը դարձավ խաղի Լավագույն խաղացողներից մեկը<ref>{{Cite web |title=Неймар и Суарес - герои финала Лиги чемпионов |url=http://www.championat.com/football/article-224055-nejmar-i-suares--geroi-finala-ligi-chempionov.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804224018/https://www.championat.com/football/article-224055-nejmar-i-suares--geroi-finala-ligi-chempionov.html |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Մրցույթի արդյունքում Նեյմարը 10 գոլով դարձավ առաջնության Լավագույն ռմբարկու, նրա հետ հավասար խփած գոլեր ունեին Լիոնել Մեսսին և [[Կրիշտիանու Ռոնալդու]]ն<ref>[http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2252028.html Неймар ворвался в тройку]</ref>։ Բացի այդ, ՈւԵՖԱ-ի տարբերակով՝ Չեմպիոնների Լիգայի փլեյ-օֆֆ փուլի Լավագույն խաղացողն էր<ref>[http://sport.rbc.ru/news/257757/ Неймар признан лучшим игроком плей-офф Лиги чемпионов]</ref> և հայտնվեց տուրնիրի խորհրդանշական հավաքականում<ref>[http://www.championat.com/football/news-2165305-v-simvolicheskuju-sbornuju-lch-po-versii-uefa-vkljucheny-desjat-igrokov-barselony.html В символическую сборную ЛЧ по версии УЕФА включены десять игроков «Барселоны»]</ref><ref>[http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2255300.html Сборная Лиги чемпионов УЕФА-2014/15]</ref>։ Նաև այս մրցաշարում նա սահմանեց միանգամից մի քանի ռեկորդ։ Դարձավ առաջին ֆուտբոլիստը, որը Չեմպիոնների Լիգայի մեկ սեզոնում գոլ է խփել 2 1/8 եզրափակիչներում, 2 1/4 եզրափակիչներում և առաջնության եզրափակչում<ref>[http://sport.rbc.ru/article/257606/ Неймар установил рекорд в финале Лиги чемпионов]</ref>։ Երկրորդը, դարձավ պատմության երկրորդ ֆուտբոլիստը, որը կարողացել է մեկ սեզոնում և՛ Չեմպիոնների Լիգայի, և՛ Լիբերտադորեսի Գավաթի եզրափակիչներում գոլ խփել (առաջին ֆուտբոլիստը եղել է Էռնան Կրեսպոն)<ref>[http://www.sports.ru/football/1030374636.html «Ювентус» - «Барселона». Неймар стал вторым игроком в истории, забившим в финалах Лиги чемпионов и Кубка Либертадорес]</ref>։ === Պարի Սեն-Ժերմեն === 2017 թվականին օգոստոսի 3-ին հայտարարվել է, որ հարձակվողը տեղափոխվում է «Պարի Սեն-Ժերմեն»<ref>{{Cite web |title=Neymar Jr au Paris Saint-Germain !. |url=https://www.psg.fr/pro/article/neymar-jr-au-paris-saint-germain |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803202004/https://www.psg.fr/pro/article/neymar-jr-au-paris-saint-germain |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803202004/https://www.psg.fr/pro/article/neymar-jr-au-paris-saint-germain |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |archivedate=2017 թ․ օգոստոսի 3 |accessdate=3.8.2017 |publisher=psg.fr |language=fr}}</ref>։ Տեղափոխությունից մի քանի ժամ առաջ հայտարարվել է, որ տրանսֆերը կարող է չեղարկվել ֆեյր-փլեյի ֆինասնական սահմանափակումների պատճառով և այն մասին, որ Լա Լիգան արգելափակել է գումարների փոխանցումը փարիզյան ակումբից կատալոնացիներին<ref>{{Cite web |title=Трансфер Неймара может сорваться: испанская La Liga против |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2917072&cid=680 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |publisher=vesti.ru}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ла Лига не приняла деньги за трансфер Неймара в «ПСЖ» - Футбол - Sports.ru |url=https://www.sports.ru/football/1054153464.html |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=Sports.ru |language=ru}}</ref>, սակայն արդյունքում իրավաբանների շնորհիվ տրանսֆերը կայացել է<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |title=«Барселона»: юристы Неймара выкупили футболиста за 222 миллиона евро |url=http://www.eurosport.ru/football/ligue-1/2017-2018/story_sto6274295.shtml |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=Eurosport}}</ref>։ Ավելի ուշ հայտնի է դարձել, որ իրականում բրազիլացի ֆուտբոլիստը ինքնուրույն գնել է իր տրանսֆերը «Բարսելոնայից» 222 միլիոն եվրոյով<ref name="championat psg">{{Cite web |date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |title=«ПСЖ» объявил о переходе Неймара |url=https://www.championat.com/football/news-2867974-pszh-objavil-o-perehode-nejmara.html |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 3 |website=[[Чемпионат.com]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=FC Barcelona communiqué on Neymar Jr. |url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2017-2018/fc-barcelona-communique-on-neymar-jr-buyout-clause |accessdate=3.8.2017 |publisher=fcbarcelona.com |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |title="Пари Сен-Жермен" объявил о переходе Неймара |url=http://tass.ru/sport/4460945 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=ТАСС |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |title=Неймар выкупил свой контракт с "Барселоной" за €222 млн |url=http://tass.ru/sport/4460845 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=ТАСС |language=ru}}</ref>։ Խաղացողի տեղափոխման պաշտոնական հայտարարությունից հետո բազմաթիվ ֆուտբոլային մարզիչներ կասկածել են ֆինասնական ֆեյր-փլեյ՝ ենթադրելով, որ այն ավելի շատ ունի երաշխավորոկան բնույթ, քան արգելված<ref name=":0">{{Cite web |title=Клопп: похоже, финансовый фэйр-плей не работает |url=https://www.championat.com/football/news-2867276-klopp-pohozhe-finansovyj-fejr-plej-ne-rabotaet.html |accessdate=4.8.2017 |language=ru}}</ref>։ == Ազգային Կարիերա == [[Պատկեր:André Santos, Neymar and Ramires celebrate Neymars goal.jpg|thumb|right|250px|<center>Նեյմարը, Անդրե Սանթոսի և Ռամիրեսի հետ միասին գոլը տոնելուց</center>]] 2010 թվականին [[Պելե]]ն ցանկացավ, որ Նեյմարին և իր թիմակից Գանոսոյին հրավիրեն [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]], որպեսզի նրանք հավաքականի հետ մասնակցեն 2010 թվականի [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2010|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնությանը]], բայց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]] մարզիչ Դունգան նրանց համարեց շատ երիտասարդ և չհրավիրեց հավաքական։ Անգամ կազմակերպվել էր ստորագրահավաք, որը ստորագրել էին ավելին քանի 14 հազար մարդ և բացի այդ նրանք ցույցեր էին կազմակերպել Դունգայի տան առջև, սակայն Դունգան զանգեց ոստիկանություն։ 2010 թվականի օգոստոսի 10-ին Նեյմարը դերբյուտը նշեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի կազմում [[Միացյալ Նահանգների ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի դեմ և հենց այդ խաղում էլ նա խփեց իր առաջին գոլը հավաքականի կազմում։ Այդ խաղն ավարտվեց բրազիլացիների վստահ հաղթանակով՝ 2-0: 2011 թվականի մարտի 27-ին Նեյմարի Շոտլանդիայի դեմ խաղում խփեց երկու գոլ, իսկ խաղն ավարտվեց 2-0 հաշվով։ Այդ խաղում նա վերցրեց և կերավ դաշտ նետված բանանը, դեմ գնալով ռասիզմին։ Բանանը խաղադաշտ էր նետել գերմանացի մի զբոսաշրջիկ։ [[Ամերիկա]]յի 2011 թվականի գավաթի խաղարկության Վենեսուելայի հավաքականի դեմ խաղում նա ճանաչվեց խաղի լավագույն ֆուտբոլիստ։ Հուլիսի 14-ին նույն խաղարկությունում Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց Էկվադորի հավաքականի դեմ խաղում, ինչը օգնեց հավաքականին դուրս գալ քառորդ եզրափակիչ, սակայն հենց այդ փուլում 11 մետրանոցներով [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիային]] պարտվեց [[Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Ուրուգվայի]] հավաքականին։ 2012 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Նեյմարը հեթ-տրիկ ձևակերպեց [[Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն|Չինաստանի]] հավաքականի դարպասը, իսկ բրազիլացիք հաղթեցի ջախջախիչ 8-0 հաշվով։ Նոյեմբերի 14-ին Նեյմարը գոլ խփեց [[Կոլումբիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Կոլումբիայի]] հավաքականի դարպասը, սակայն չկարողացավ իրացնել 11 մետրանոցը։ Խաղն ավարտվեց 1-1 հաշվով։ [[Պատկեր:Pique&neymar.jpg|thumb|left|190px|Նեյմարը Իսպանիայի հավաքականի դեմ խաղում, [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013|Կոնֆեդերացիաների Գավաթի]] խաղարկության եզրափակչում]] [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013|Կոնֆեդերացիաների]] 2013 թվականի Գավաթի խաղարկության խմբային փուլի բոլոր խաղերում Նեյմարը գոլի հեղինակ դարձավ և ճանաչվեց այդ հանդիպումների լավագույն ֆուտբոլիստ։ Կիսաեզրափակչում [[Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Ուրուգվայի]] հավաքականի դեմ խաղում Նեյմարի հարվածից հետո դարպասապահը հետ մղեց գնդակը, սակայն վրա հասած Ֆրեդը առաջ մղեց բրազիլացիքին։ Հանդիպման վերջնամասում Նեյմարի շնորհիվ հաջողության հասավ [[Պաուլինիո (ֆուտբոլիստ, ծնված 1988)|Պաուլինիո]]ն և բրազիլացիք դուրս եկավ եզրափակիչ։ Եզրափակչում [[Իսպանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Իսպանիայի]] հավաքականի դեմ խաղում դարձավ գոլի հեղինակ։ [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] հավաքականը հաղթեց 3-0 հաշվով և դարձավ առաջնության չեմպիոն։ 2014 թվականի մարտի 5-ին Նեյմարը ձևկերպես երկրորդ հեթ-տրիկը հավաքականի կազմում, [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]] հավաքականի դեմ խաղում, իսկ խաղն ավարտվեց 5-0 հաշվով։ Հունիսի 2-ին Նեյմարը հրավիրվեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] ազգային հավաքական, 2014 թվականի [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնությունը]] մասնակցելու համար։ Մինչ այդ [[Պանամայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Պանամայի]] հավաքական դեմ ընկերական հանդիպմանը Նեյմարը դարձավ գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ, իսկ խաղն ավարտվեց բրազիլացիքի վստահ՝ 4-0 հաղթանակով։ Նեյմարի հավաքականի կազմում իր 50-րդ հանդիպումն անցկացրեց [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնության]] բացման խաղում, [[Խորվաթիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի դեմ։ Նեյմարը այդ խաղում 11 մետրանոցի շնորհիվ առաջ մղեց բրազիլացիքին, իսկ խաղն ավարտվեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] հավաքականի հաղթանակով՝ 3-1: Երրորդ խաղում Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց [[Կամերունի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի դարպասը։ Նրանք դուրս եկան 1/8 եզրափակիչ։ Հուլիսի 4-ին [[Կոլումբիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Կոլումբիայի]] հավաքականի դեմ խաղի 88-րդ րոպեին մրցակցի պաշտպան Սունիգան կոպիտ խախտում թույլ տվեց Նեյմարի նկատմամբ, վնասելով նրա ողնաշարը։ Այդ վնասվածքի պատճառով Նեյմարը այլևս չկարողացավ օգնել [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] հավաքականին։ [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնությունից]] հետո [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] նորանշանակ մարզիչ Դունգան Նեյմարին նշանակեց թիմի ավագ։ == Փաստեր == [[Պատկեր:Neymar visiting Red Bull Arena.jpg|thumb|170px|left|<center>Նեյմարը [[Ռեդ Բուլ Արենա (Նյու Ջերսի)|Ռեդ Բուլ Արենայում (Նյու Ջերսի)]]</center>]] Նեյմարը չափազանց կրոնական մարդ է։ Նա անպայման շաբաթը մեկ անգամ այցելում է եկեղեցի և մասնակցում է նաև բարեգործական միջոցառումների։ Նեյմարը նաև ընկերության սեփականատեր է, որը իր հետ միասին կառավարում է իր ֆուտբոլային կուռքը՝ [[Ռոնալդո]]ն։ 2011 թվականի օգոստոսին ֆուտբոլային մրցավար Սանդրո Ռիչին դատի տվեց Նեյմարին՝ պատճառաբանելով, որ Նեյմարը իր [[Թվիթթեր]]ի էջում խմբագրում էր կատարել՝ մեղադրելով մրցավարին սխալ 11 մետրանոց [[Սանթոս ՖԱ|Սանթոսի]] դարպասին, սակայն Նեյմարը հերքել էր՝ ասելով, որ իր էջը ենթարկվել էր հաքերային հարձակման, և իր անունից մեկ ուրիշն է գրել։ 19 տարեկանում Նեյմարը հայր դարձավ։ Իր ընկերուհի Կարոլինան այդ ժամանակ 17 տարեկան էր։ Նրանք ունեցան որդի, ում անունը դրեցին Դավի Լուկա։ Նա դարձավ մի շարք հայտնի ապրանքանիշերի դեմքը՝ [[Nike]], [[Red Bull GmbH]], [[Սոնի|Sony]], [[InBev]], [[Unilever]], [[Volkswagen]]: Նեյմարը սկսեց վաստակել մեծ գումարներ և գնեց շքեղ ավտոմքենաներ, տուն և անգամ զբոսանավ։ Այժմ նա արդեն ունի իր սեփական ուղղաթիռը, որն արժե 8.4 միլիոն [[Ֆունտ ստերլինգ|ֆունտ սթերլինգ]]։ 2013 թվականին Նեյմարը նկարահանվեց նաև «Կյանքը սեր է» մի քանի կադրում։ == Բնութագիր == Արագ, խորամանկ, խելացի և ճարպիկ՝ Նեյմարն առավելապես վտանգավոր է մեկը մեկի դեմ պայքարում, բայց կարող է փայլել հարձակման ցանկացած դիրքում, կարող է իր որակները ցույց տալ կենտրոնում կամ ճեղքեր գտնել մրցակցի խիտ պաշտպանության եզրերում իր խելահեղ անցումներով։ Նեյմարը մահացու զենք է ցանկացած պաշտպանության դիմաց։ Բրազիլիայի 10 համարը կարող է նաև քրտնաջան աշխատել թիմի համար, ճնշում գործադրելով մրցակցի վրա կամ օգնելով պաշտպանությունում։ Նրա հուժկու հեռահար հարվածների շնորհիվ նա առ այսօր իր կարիերայում մի քանի գեղեցիկ գոլեր է հեղինակել, մանավանդ տուգանայիններից, որի մասնագետ է դարձել Նեյմարը։ == Անձնական կյանքը == [[Պատկեր:Neymar-006 (20058680071).jpg|մինի|Նեյմար|աջից|200px]] Հայրը՝ Նեյմար դա Սիլվա Սանթոս, մայրը՝ Նադին Գոնսալվես։ Նեյմարն ունի փոքր քույր` Ռաֆաելլա Բեկրա դա Սիլվան (11.03.1996 թ.) 2009 թվականին Նեյմարը սկսեց հանդիպել բրազիլուհի Կարոլինա Նոգեյրա Դանտասի հետ։ 2011 թվականի օգոստոսի 24-ին Կարոլինան, ով այդ ժամանակ 17 տարեկան էր Նեյմարին որդի պարգևեց, ում կոչեցին Դավի Լուկկա Նոգեյրա Դանտաս դա Սիլվա Սանտոս։ Որդու լույս աշխարհ գալու կապակցությամբ ֆուտբոլիստը ասել է. «Երբ ես առաջին անգամ տեսա Դավիին, ես չէի հավատում, որ նրա հայրն եմ, դա մեծ պատասխանատվություն է»։ Որդու ծնունդից հետո զույգը բաժանվեց։ Այժմ Նեյմարը ապրում է Իսպանիայում, իսկ որդին՝ Դավի Լուկկան, մոր՝ Կարոլինայի հետ ապրում է Սան Պաուլո քաղաքում։ 2013 թվականին լուրեր էին պտտվում, որ Նեյմարը հանդիպում է բրազիլուհի դերասանուհի Բրունա Մարկեզինիի հետ։ Սկզբում նրանք գաղտնի էին պահում իրենց հարաբերությունները, սակայն որոշ ժամանակ անց ֆուտբոլիստը խոստովանեց իր նոր սիրավեպի մասին։ Այս հարաբերություններն էլ սակայն երկար չտևեցին, 2014 թվականին զույգը հայտարարեց բաժանման մասին։ 2016 թվականին Բրունան և Նեյմարը նորից սկսեցին հանդիպել, սակայն նորից բաժանվեցին։ Այժմ Նեյմարը հանդիպում է բրազիլուհի Բրունա Բիանկարդիի հետ։ == Կարիերայի վիճակագրություն == === Ակումբային === 2015 թվականի փետրվարի 1-ի դրությամբ<ref>{{Cite web |title=Neymar ESPN Stats |url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar?cc=3888 |accessdate=2013 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=ESPN FC}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="2"|Ակումբ !rowspan="2"|Մրցաշրջան !colspan="2"|Առաջնություն !colspan="2"|Գավաթ !colspan="2"|Մայրցամաքային !colspan="2"|Ազգային !colspan="2"|Ազգային առաջնություն !colspan="2"|Ընդհանուր |- !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր |- !colspan="2"|[[Բրազիլիա]] !colspan="2"|Բրազիլիայի առաջնություն Սերիա Ա !colspan="2"|Բրազիլիայի !colspan="2"|Մայրցամաքային !colspan="2"|[[Ֆուտբոլի աշխարհի ակումբային առաջնություն]] !colspan="2"|Պաուլիստա !colspan="2"|Ընդհանուր |- | rowspan="6"|[[Սանթոս ՖԱ|Սանթոս]] |2009 Santos FC season|2009 |33||10||3||1||colspan=2|-||colspan=2|-||12||3||48||14 |- |2010 Santos FC season|2010 |31||17||8||11||2||0||colspan=2|-||19||14||60||42 |- |2011 Santos FC season|2011 |21||13||colspan=2|-||13||6||2||1||11||4||47||24 |- |2012 Santos FC season|2012 |17||14||colspan=2|-||14||9||colspan=2|-||16||20||47||43 |- |2013 Santos FC season|2013 |1||0||4||1||colspan=2|-||colspan=2|-||18||12||23||13 |- !'''Ընդհանուր''' !103!!54!!15!!13!!29!!15!!2!!1!!76!!53!!225!!136 |- !colspan="2"|[[Իսպանիա]] !colspan="2"|[[Լա Լիգա]] !colspan="2"|[[Ֆուտբոլի Իսպանիայի գավաթ]] !colspan="2"|[[ՈՒԵՖԱ|Եվրոպա]] !colspan="2"|[[Ֆուտբոլի աշխարհի ակումբային առաջնություն|Աշխարհի Ակումբային Առաջնություն]] !colspan="2"|[[Սուպերկոպա դե Իսպանիա|Իսպանիայի Սուպերգավաթ]] !colspan="2"|Ընդհանուր |- | rowspan="3"|[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնա]] |2013–14 FC Barcelona season|2013-14 |26||9||3||1||10||4||colspan=2|-||2||1||41||15 |- |2014–15 FC Barcelona season|2014-15 |33||22||3||4||5 ||3||colspan=2|-||colspan=2|-||26||22 |- !|'''Ընդհանուր''' !81!!49!!6!!5!!15!!7!!colspan=2|-!!2!!1!!67!!37 |- !colspan="2"|Ընդհանուր Կարիերայում !183!!102!!76!!18!!44!!22!!2!!1!!78!!54!!292!!173 |} === Միջազգային === 2014 թվականի նոյեմբերի 18-ի դրությամբ<ref name="IntStatistics">{{Cite web |title=Neymar Soccerway Stats |url=http://www.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/ |accessdate=2014 թ․ հունիսի 3 |publisher=Soccerway}}</ref><ref name="IntStatistics2">{{Cite web |title=Neymar |url=http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html |accessdate=2014 թ․ մարտի 5 |publisher=National Footbal Teams}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Ազգային հավաքական!!Տարի!!Խաղեր!!Գոլեր |- |rowspan="5"|[[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիա]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- ! colspan=2|Ընդհանուր!!60!!42 |} ==== Միջազգային գոլեր ==== {|class="wikitable collapsible" |- ! # !! Ամսաթիվ !! Վայրը !! Հակառակորդ !! Գոլ !! Արդյունք !! Բնույթ |- | 1 || 10 օգոստոսի, 2010 || Մետլայֆ մարզադաշտ, [[Նյու Ջերսի]], [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|ԱՄՆ}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 2-0 || ընկերական |- | 2 || rowspan=2 | 27 մարտի, 2011 || rowspan=2 | [[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս Մարզադաշտ]], [[Լոնդոն]], [[Անգլիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Շոտլանդիա}} ||align=center| '''1'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 2-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 3 ||align=center| '''2'''-0 |- | 4 || rowspan=2 | 13 հուլիսի, 2011 || rowspan=2 | Մարիո Կեմպես Մարզադաշտ, [[Կորդովա (Արգենտինա)|Կորդովա]], [[Արգենտինա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Էկվադոր}} ||align=center| '''2'''-1 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-2 || rowspan=2 | Ամերիկայի գավաթ 2011 |- | 5 ||align=center| '''4'''-2 |- | 6 || 10 օգոստոսի, 2011 || Մերսեդես-Բենս Արենա-, [[Շտուտգարտ]], [[Գերմանիա]] || {{դրոշավորում|Գերմանիա}} ||align=center| '''2'''-3 ||align=center| 2-3 || ընկերական |- | 7 || 28 սեպտեմբերի, 2011 || Օլիմպիկո Դե Պարա Մարզադաշտ, Բելեմ, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Արգենտինա}} ||align=center| '''2'''-0 ||align=center| 2-0 || Ամերիկայի Սուպերկլասիկո 2011 |- | 8 || 8 հոկտեմբերի, 2011 || Կոստա Ռիկայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Սան Խոսե]], [[Կոստա Ռիկա]] || {{դրոշավորում|Կոստա Ռիկա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 1-0 || ընկերական |- | 9 || 30 մայիսի, 2012 || Ֆեդեքս-Ֆայլդ, Լանդովեր, [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|ԱՄՆ}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 4-1 || ընկերական |- | 10 || rowspan=3 | 10 սեպտեմբերի, 2012 || rowspan=3 | Արրուդա Մարզադաշտ, Ռեսիֆի, [[Բրազիլիա]] || rowspan=3 |{{դրոշավորում|Բրազիլիա}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="3" style="text-align:center;"| 8-0 || rowspan=3 | ընկերական |- | 11 ||align=center| '''5'''-0 |- | 12 ||align=center| '''6'''-0 |- | 13 || 19 September 2012 || Սերա Դոուրադա Մարզադաշտ, Գոյանիա, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Արգենտինա}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 2-1 || Ամերիկայի Սուպերկլասիկո 2012 |- | 14 || 11 հոկտեմբերի, 2012 || Շվեդբանկ Մարզադաշտ, [[Մալմյո]], [[Շվեդիա]] || {{դրոշավորում|Իրաք}} ||align=center| '''5'''-0 ||align=center| 6-0 || ընկերական |- | 15 || rowspan=2 | 16 հոկտեմբերի, 2012 || rowspan=2 | Քաղաքային Մարզադաշտ, [[Վրոցլավ]], [[Լեհաստան]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Ճապոնիա}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 16 ||align=center| '''3'''-0 |- | 17 || 15 նոյեմբերի, 2012 || Մետլայֆ մարզադաշտ, [[Նյու Ջերսի]], [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|Կոլումբիա}} ||align=center| '''1'''-1 ||align=center| 1-1 || ընկերական |- | 18 || rowspan=2 | 6 ապրիլի, 2013 || rowspan=2 | Ռամոն Ագիլեռա Մարզադաշտ, Սանտա Կուս Դե Լա Սիերա, [[Բոլիվիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Բոլիվիա}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 19 ||align=center| '''3'''-0 |- | 20 || 24 ապրիլի, 2013 || Մինիերաո Մարզադաշտ, Բելու Հորիզոնտի, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Չիլի}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 2-2 || ընկերական |- | 21 || 15 հունիսի, 2013 || Բրազիլիայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Բրազիլիա (քաղաք)|Բրազիլիա]], [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Ճապոնիա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 3-0 || [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013]] |- | 22 || 19 հունիսի, 2013 || Կաստելաո Մարզադաշտ, Ֆորտալեզա, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Մեքսիկա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 2-0 || [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013]] |- | 23 || 22 հունիսի, 2013 || Ֆոնտե-Նովա Մարզադաշտ, Սալվադոր, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Իտալիա}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 4-2 || [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013]] |- | 24 || 30 հունիսի, 2013 || [[Մարականա մարզադաշտ]], [[Ռիո դե Ժանեյրո]], [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Իսպանիա}} ||align=center| '''2'''-0 ||align=center| 3-0 || ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթի եզրափակիչ 2013 |- | 25 || 7 սեպտեմբերի, 2013 || Բրազիլիայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Բրազիլիա (քաղաք)|Բրազիլիա]], [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Ավստրալիա}} ||align=center| '''3'''-0 ||align=center| 6-0 || ընկերական |- | 26 || 10 սեպտեմբերի, 2013 || Ժիլլետ Մարզադաշտ, Ֆոկսբորո, [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|Պորտուգալիա}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 3-1 || ընկերական |- | 27 || 12 հոկտեմբերի, 2013 || Սեուլ Ազգային Գավաթ Մարզադաշտ, [[Սեուլ]], [[Կորեայի Հանրապետություն]] || {{դրոշավորում|Կորեայի Հանրապետություն}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 2-0 || ընկերական |- | 28 || rowspan=3 | 5 մարտի, 2014 || rowspan=3 | Սոքեր Սիթի Մարզադաշտ, [[Յոհաննեսբուրգ]], [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]] || rowspan=3 |{{դրոշավորում|Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="3" style="text-align:center;"| 5-0 || rowspan=3 | ընկերական |- | 29 ||align=center| '''3'''-0 |- | 30 ||align=center| '''5'''-0 |- | 31 || 3 հունիսի, 2014 || Օլիմպիկո Դե Պարա Մարզադաշտ, Բելեմ, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Պանամա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 4-0 || ընկերական |- | 32 || rowspan=2 | 12 հունիսի, 2014 || rowspan=2 | Արենա Կորինտիանս Մարզադաշտ, [[Սան Պաուլո]], [[Բրազիլիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Խորվաթիա}} ||align=center| '''1'''-1 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 3-1 || rowspan=2 | [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014]] |- | 33 ||align=center| '''2'''-1 |- | 34 || rowspan=2 | 23 հունիսի, 2014 || rowspan=2 | Բրազիլիայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Բրազիլիա (քաղաք)|Բրազիլիա]], [[Բրազիլիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Կամերուն}} ||align=center| '''1'''-1 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-1 || rowspan=2 | [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014]] |- | 35 ||align=center| '''2'''-1 |- | 36 || 5 սեպտեմբերի, 2014 || Սան Լայֆ Մարզադաշտ, Ֆլորիդա, [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|Կոլումբիա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 1-0 || ընկերական |- | 37 || rowspan=4 | 14 հոկտեմբերի, 2014 || rowspan=4 | Ազգային մարզադաշտ, Կալանգ, [[Սինգապուր]] || rowspan=4 |{{դրոշավորում|Ճապոնիա}} ||align=center| '''1'''-0 || rowspan="4" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=4 | ընկերական |- | 38 ||align=center| '''2'''-0 |- | 39 ||align=center| '''3'''-0 |- | 40 ||align=center| '''4'''-0 |- | 41 || rowspan=2 | 12 նոյեմբերի, 2014 || rowspan=2 | Օլիմպիական Մարզադաշտ, [[Ստամբուլ]], [[Թուրքիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Թուրքիա}} ||align=center| '''1'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 42 ||align=center| '''4'''-0 |} == Նվաճումները == === Ակումբային === ;{{դրոշ|Բրազիլիա}} Սանթոս * Լիգա Պաուլիստայի հաղթող '''(3)'''։ 2010, 2011, 2012 * Բրազիլիայի գավաթի հաղթող 2010 * Լիբերտադորեսի Գավաթի հաղթող 2011 * Հարավային Ամերիկա Ռեկոպայի հաղթող 2012 '''Արդյունքում 6 մրցանակ''' ;{{դրոշ|Իսպանիա}} Բարսելոնա * Իսպանիայի առաջնության հաղթող- 2014/15,2015/2016 * Իսպանիայի Գավաթի հաղթող -2014/2015,2015/2016,2016/2017 * Իսպանիայի Սուպերգավաթի հաղթող- 2013 * [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգայի հաղթող]]- 2014/2015 '''Արդյունքում 4 մրցանակ''' ;{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիայի հավաքական * [[Օլիմպիական խաղեր|Օլիմպիական չեմպիոն]] - 2016 * Հարավային Ամերիկայի մանկապատանեկական առաջնության հաղթող 2011 * Կոնֆեդերացիայի Գավաթի հաղթող 2013 '''Արդյունքում 2 մրցանակ''' === Անձնական === * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն երիտասարդ ֆուտբոլիստ 2009 * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն խաղացող '''(4)'''։ 2010, 2011, 2012, 2013 * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն հարձակվող '''(4)'''։ 2010, 2011, 2012, 2013 * Բրազիլիայի առաջնության լավագույն հարձակվող '''(3)'''։ 2010, 2011, 2012 * Բրազիլիայի Գավաթի լավագույն ռմբարկու 2010 * Հարավային Ամերիկայի մանկական առաջնության լավագույն ռմբարկու 2011 * Հարավային Ամերիկայի մանկական առաջնության լավագույն խաղացող 2011 * Լիբերտադորեսի Գավաթի լավագույն խաղացող 2011 * Բրազիլիայի առաջնության լավագույն խաղացող 2011 * Հարավային Ամերիկա Ռեկոպայի լավագույն խաղացող 2012 * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն ռմբարկու 2012 * Լիբերտադորեսի Գավաթի լավագույն ռմբարկու 2012 * [[World Soccer|Տարվա լավագույն խաղացող]] 2012 * Բրազիլիայի առաջնության խորհրդանշական հավաքականի անդամ '''(3)'''։ 2010, 2011, 2012 * Լիբերտադորեսի Գավաթի խորհրդանշական հավաքականի անդամ 2012 * Արժանացել է Արթուր Ֆրիդենրայհայ կոչմանը '''(2)'''։ 2010, 2012 * Արմանդո Նոգեյրի մրցանակը հաղթող '''(2)'''։ 2011, 2012 * Բրազիլական Ոսկե Գնդակի հաղթող 2011 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [https://newmag.am/post/skandalayin-hayr-bayc-lav-gortsakal-o-v-e-neymar-santosy-ev-inchpes-ir-erekhayin-dardzrec-top-astgh Սկանդալային հայր, բայց լավ գործակալ. ո՞վ է Նեյմար Սանթոսը և ինչպես իր երեխային դարձրեց թոփ աստղ] * [https://bestseller.am/product/neymar/ Նեյմար] * [http://www.neymaroficial.com/ Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603064822/http://www.neymaroficial.com/ |date=2012-06-03 }} {{ref-pt}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմը ԱԱ 2014-ում}} {{ՕՀՆՄ}} [[Կատեգորիա:1992 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ]] [[Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բրազիլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Սան Պաուլու քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Սանտոսի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ]] [[Կատեգորիա:Փետրվարի 5 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Պարի Սեն-Ժերմենի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բրազիլացի օլիմպիական չեմպիոններ]] [[Կատեգորիա:2026 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ]] eb53jsg601dnj6z79amtuu87zlpvbkn 10953683 10953679 2026-10-22T11:18:19Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-56490-42|~2026-56490-42]] ([[User talk:~2026-56490-42|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:ՍահակԲոտ|ՍահակԲոտ]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10915514 wikitext text/x-wiki {{Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Նեյմար | պատկեր = | ամբողջական անուն = Նեյմար Ջունիոր | ազգությունը= [[Բրազիլացիներ|Բրազիլացի]] | քաղաքացիությունը = {{դրոշավորում|Բրազիլիա}} | մականուն= ''նեյմար'', ''Նեյլոն[[Դիեգո Մարադոնա|մարադոնա]]''<ref>{{Cite web |title=Neymaradona |url=http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/Pichon-crack_0_410958981.html |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115171714/http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/Pichon-crack_0_410958981.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131115171714/http://www.ole.com.ar/futbol-internacional/Pichon-crack_0_410958981.html |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 15 |archivedate=2013 թ․ նոյեմբերի 15 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 14}}</ref> | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1992|02|5}} | ծննդյան քաղաք = [[Սան Պաուլո]] | ծննդյան երկիր = [[Բրազիլիա]] | Մահվան ամսաթիվ և տարիք = | մահվան քաղաք = | մահվան երկիր = | հասակ = 175 | քաշ = 65 | դիրք = [[Հարձակվող (ֆուտբոլ)|Հարձակղվող]] | ներկա ակումբ = [[Ալ Հիլալ]] | համար = 10 | երիտ ակումբ = | ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2009-2013|{{դրոշ|Բրազիլիա}} [[Սանթոս ՖԱ|Սանթոս]]|103 (54) |2013-2017|{{դրոշ|Իսպանիա}} [[Բարսելոնա ՖԱ|Բարսելոնա]]|123 (68) |2017-2023|{{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պարի Սեն-Ժերմեն]] 56 (49) }} | ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2009|{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիա Մ-17|3 (1) |2011|{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիա Մ-20|7 (9) |2012|{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիա (օլիմպ.)|13 (8) |2010-2026|{{դրոշ|Բրազիլիա}} [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիա]]|103 (64) }} | մարզչական ակումբ = | պարգևների փոխարեն = | մեդալ = {{Մրցաշար|[[Ամառային օլիմպիական խաղեր|Օլիմպիական խաղեր]]}} {{մեդալ|Արծաթ|[[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2012|Օլիմպիական խաղեր 2012]]}} {{մեդալ|Ոսկի|[[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2016|Օլիմպիական խաղեր 2016]]}} {{Մրցաշար|[[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ|Կոնֆեդերացիաների Գավաթ]]}} {{մեդալ|Ոսկի|[[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013|Բրազիլիա 2013]]}} | մասնագիտական ըստ = Նոյեմբերի 13, 2015 | հավաքականի ըստ = Սեպտեմբերի 5, 2015 }} '''Նեյմար Դա Սիլվա Սանթոս Ջունիոր''' ({{lang-pt|''Neymar da Silva Santos Júnior''}}, {{ԱԾ}}), բրազիլացի ֆուտբոլիստ, խաղում է Բրազիլական Սանտոս ֆուտբոլային ակումբում և [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ում։ Տասնմեկ տարեկանում ընդունվել է Սանթոսի մանկապատանեկական ակադեմիա, իսկ [[2009]] թվականից հանդես է եկել թիմի հիմնական կազմում։ Հենց այդ տարի նա ճանաչվեց Լիգա Պաուլիստա մրցաշարի լավագույն երիտասարդ խաղացողը։ [[2010]] թվականին Սանթոսի կազմում նա դարձավ Սան Պաուլո նահանգի չեմպիոն (մրցաշրջանի լավագույն խաղացող) և Բրազիլիայի գավաթակիր (դարձավ առաջնության լավագույն ռմբարկուն՝ խփելով 11 գոլ)։ Մրցաշրջանի արդյունքում նա ճանաչվեց Լիգա Պաուլիստայի լավագույն խաղացող ու լավագույն հարձակվող և Բրազիլիայի առաջնության լավագույն հարձակվող։ Բոլոր մրցաշարերում նա անցկացրեց 62 հանդիպում և խփեց 42 գոլ։ Արժանացել է ՖԻՖԱ-ի Ֆերենց Պուշկաշի անվան մրցանակի Ֆլամենգոյի դեմ խաղում խփած գոլի համար։ 2011 թվականին նրա շնորհիվ թիմը նվաճել է Լիբերտադորեսի գավաթը, ինչը թիմին չէր հաջողվել անել 1963 թվականից։ 2013 թվականի ամռանը նա դարձավ իսպանական Բարսելոնայի խաղացող, որը նրա համար վճարեց 57 միլիոն եվրո։ 2014/15 մրցաշրջանում թիմի հետ կատարեց «ոսկե հետ-թրիկ»՝ հաղթելով Իսպանիայի առաջնությունում, Իսպանիայի գավաթում և Չեմպիոնների Լիգայում։ Նեյմարը ընդգրկվեց Բրազիլիայի մինչև տասնյոթ տարեկանների թիմում։ [[2010 թվական]]ի [[օգոստոսի 10|օգոստոսի 10-ին]]՝ 18 տարեկանում նշեց իր դեբյուտը հավաքականի կազմում ԱՄՆ-ի հավաքականի դեմ ընկերական խաղում (2:0)։ Այս խաղում նա խփեց իր առաջին գոլը «պենտակապեոնների» կազմում։ 2013 թվականի հունիսին նա դարձավ Կոնֆեդերացիաների գավաթի Տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ<ref>[http://runews24.ru/sport/02072013-best-player-in-the-confederations-cup.html Бразилец Неймар признан лучшим игроком Кубка Конфедераций]</ref>, որը նա հաղթել էր հավաքականի կազմում։ Հարձակվողի հաշվում կար 4 գոլ և 2 գոլային փոխանցում։ Առաջնության ընթացքում անցկացրած հինգ խաղերից չորսում ճանաչվել է հավաքականի Լավագույն խաղացող։ [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2014|2014 թվականի աշխարհի առաջնությունում]] խփեց չորս գոլ, սակայն 1/4-ում՝ Կոլումբիայի դեմ խաղում ստացած վնասվածքի պատճառով չկարողացավ շարունակել ելույթները։ Առաջնությունից հետո նա արժանացավ առաջնության լավագույն ռմբարկուի բրոնզե խաղակոշիկի։ == Ակումբային Կարիերա == [[Պատկեր:Neymar Santos 2011.jpg|thumb|left|170px|<center>Նեյմարը Սանթոսի կազմում</center>]] Նեյմարը ծնվել է վաճառականների ընտանիքում։ Նա ուներ նաև մի քույր՝ Ռաֆաելլան։ Նեյմարը 1999 թվականին ընդունվեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոս»]] ակումբի ակադեմիա։ Դեռ երիտասարդ տարիքից նա հանդիպումներ էր անցկացնում առաջին թիմի հետ։ Նեյմարով հետաքրքրված էին [[Եվրոպա]]կան մի շարք ակումբների՝ [[Մանչեսթեր Սիթի|«Մանչեսթեր Սիթին»]], [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդը»]], [[Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն)|«Արսենալը»]], [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]], [[Չելսի ՖԱ|«Չելսին»]] և [[Միլան (ֆուտբոլային ակումբ)|«Միլանը»]]։ Ընտանիքի հետ միասին տեղափոխվեց [[Սան Պաուլո]], որտեղ ընդունվեց տեղի ակադեմիա։ Նրան կնքեցին «Նոր Ռոբինիո» մականունով։ Մասնագետները նրա խաղը գնահատում էին հրաշալի և նրան համարում ապագա ֆուտբոլային աստղ։ 12 տարեկանում Նեյմարը տեղափոխվեց [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդի»]] ակադեմիա, բայց կարճ ժամանակ անց վերադարձավ [[Բրազիլիա]], որտեղ արդեն հանդես էր գալու [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] ակադեմիայում։ Նա [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսում»]] կրկին փայլում էր և ցուցադրում հրաշալի խաղ։ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] ղեկավարությունը 1 միլիոն եվրո առաջարկեց Նեյմարի ընտանիքին, որպեսզի ֆուտբոլիստը մնար ակումբի ակադեմիայում։ Նա նաև հրավիրվեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] Մ-15 տարեկանների հավաքական և մասնակցեց [[Հարավային Ամերիկա]]յի մրցաշարին։ === Պատանեկան տարիներ === Նեյմարը ծնվել է ոսկերչական իրերի առևտրական Նեյմար Սանթոսի<ref name="planotatico"/> և Նադին Սանթոսի ընտանիքում, ավելի ուշ ծնվել է նրա քույրը, որին անվանել են Ռաֆաելլա<ref name="reportagens/143587"/>։ Նեյմարը Սանթոսի սան է, որտեղ գնացել է 1999 թվականին<ref name="planotatico">{{Cite web |title=Neymar - O Menino da Vila |url=http://www.planotatico.com/jovens-promessas/neymar-o-menino-da-vila |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102112106/http://www.planotatico.com/jovens-promessas/neymar-o-menino-da-vila |archive-date=2012 թ․ հունվարի 2 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Երիտասարդ տարիքում, երբ նա նույնիսկ իր դեբյուտը չէր նշել թիմի հիմնական կազմում, նրանով սկսեցին հետաքրքրվել եվրոպական ակումբներ [[Մանչեսթեր Սիթի]]ն, [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնան]], [[Ռեալ Մադրիդ]]ը, [[Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն)|Արսենալը]], [[Չելսի ՖԱ|Չելսին]] և [[Միլան ՖԱ (պրիմավերա)|Միլանը]]<ref>[http://soccer.ru/blogs/248606.shtml%20 Счастливый в «Сантосе»]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>, որոնք սկաուտների օգնությամբ հետևեցին նրա խաղին Կոպինեում, Սան Պաուլոյի երիտասարդական առաջնության շրջանականերում, որի ժամանակ հարձակվողը հանդես եկավ փայլուն կերպով և ստացավ նոր մականուն՝ «Նոր Ռոբինիո»։ Նույնիսկ 14 տարեկանում նա հաճախել է Ռեալի ակադեմիա, բայց ընտանիքին կարոտելու պատճառով վերադարձել է Բրազիլիա<ref>[http://www.championat.com/football/news-1313483-nejamr-ne-zakhotel-ostatsja-v-reale-poskolku-zaskuchal-po-domu.html Неймар: не захотел остаться в «Реале», поскольку заскучал по дому]</ref>։ Այլ աղբյուրների համաձայն՝ Սանթոսը Նեյմարի ընտանիքին վճարել էր 1 միլիոն ռեալ, որպեսզի նա մնա ակադեմիայի թիմում<ref name="reportagens/143587">{{Cite web |title=O reino encantado de Neymar |url=http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200854/http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>, որտեղ մարզվում էր Լիմի ղեկավարությամբ, ով 1960-ական թվականների անվանի ֆուտբոլիստ էր<ref>[http://globoesporte.globo.com/futebol/times/santos/santos-100-anos/noticia/2012/04/o-santos-vai-se-renovar-sempre-diz-lima-o-curinga-do-esquadrao-da-vila.html 'O Santos vai se renovar sempre', diz Lima, o 'curinga' do esquadrão da Vila]</ref>։ [[Marca]] պարբերականի տեղեկությամբ՝ Նեյմարը պատրաստ էր տեղափոխվել Ռեալ, եթե նրա հորը և գործակալին վճարեին 60 հազար դոլլար, բայց «Արքայական ակումբը մերժեց»<ref>[http://www.championat.com/football/news-2160587-real-ne-priobrjol-nejmara-otkazavshis-zaplatit-za-nego--60-000.html «Реал» не приобрёл Неймара, отказавшись заплатить за него $ 60 000]</ref>։ Նեյմարը փայլուն խաղաց հարավամերիկյան առաջնությունում, որին մասնակցեց մինչև 15 տարեկանների հավաքականի կազմում։ === «Ռեալ Մադրիդ» === 2006 թվականին մարտի 30-ին հազիվ 14 տարեկան Նեյմարը կարող էր տեղափոխվել «արքայական ակումբ»։ 2006-ի մարտին Նեյմարը [[Սան Պաուլո]]յի օդանավակայանից մեկնեց [[Մադրիդ]]։ Նեյմարը [[Իսպանիա]]յում անցկացրեց 3 շաբաթ, ակումբը վարորդով մեքենա էր հատկացրել նրան, որպեսզի ֆուտբոլիստը կարողանա շրջել և պատկերացում կազմել Մադրիդի [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալին»]] պատկանող սպորտային բազմաթիվ համալիրների մասին։ Բժշկական զննումն անցավ բարեհաջող, և նրա առաջին մարզումը տպավորեց Մադրիդի «Ռեալի» մազիչներին։ Նեյմարը հիանալի էր խաղում և մարզումների ժամանակ բազմաթիվ գոլեր էր խփում, որոշ հաշվարկներով՝ մինչև 27 գնդակ։ Կարծես թե նա բավական հեշտ էր հարմարվել թիմին և երջանիկ էր Մադրիդում։ Սակայն նա այդպես էլ Մադրիդի «Ռեալի» հետ պայմանագիր չկնքնեց։ Կատարվածի տարբեր պատճառներ են ներկայացվում։ Նեյմարի հայրն ասաց, որ պատճառը «կարոտախտն» էր։ Ըստ նրա՝ Ժունինյոն օրեցօր ավելի ու ավելի էր տխրում, նա կորցրել էր իր բնական ուրախությունը։ Մի խոսքով Նեյմարի հոր վարկածով՝ Նեյմարը հետևեց իր սրտի կանչին, թեև նրա համար հեշտ չէր հրաժարվել նոր կյանքից և հսկայական փողերից։ === «Սանթոս» === ==== Մրցաշրջան 2009 ==== 2008 թվականին Նեյմարը կնքեց իր առաջին պրոֆեսիոնալ պայմանագիրը [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] հետ՝ մինչ 2014 թվական։ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] Նեյմարին չկորցնելու համար սահմանել էր բարձր հրաժարագին և բարձր աշխատավարձ, սակայն մի շարք ակումբներ համառ պայքարում էին Նեյմարի համար։ 2009 թվականի մարտի 7-ին իր դերբյուտային խաղը անցկացրեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] գլխավոր թիմում «Օեստե» ակումբի դեմ՝ փոխարինման դուրս գալով Մաուրիսիո Մոլինույի փոխարեն։ Մեկ շաբաթ անց «Մոժի-Միրին» ակումբի դեմ խաղում նա խփեց իր առաջին գոլը հիմնական թիմի կազմում։ 2009 թվականի մարտի 24-ին լուրեր պտտվեցին, որ Նեյմարով հետաքրքրված են Մոսկվայի [[ԲԿՄԱ (ֆուտբոլային ակումբ, Մոսկվա)|«ԲԿՄԱ»]]-ն և [[Իտալիա|իտալական]] [[Միլան (ֆուտբոլային ակումբ)|«Միլանը»]]։ ==== Մրցաշրջան 2010 ==== 2010 թվականի գարնանը՝ Սանթոսի կազմում Նեյմարը հաղթեց իր առաջին մրցանակը մեծահասակների առաջնությունում. նա դարձավ Սան Պաուլո նահանգի առաջնության հաղթող, ինչպես նաև ճանաչվեց առաջնության Լավագույն խաղացող<ref>{{Cite web |title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010 |url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000045/http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |archive-date=2016 թ․ մարտի 5 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Ապրիլի 15-ին՝ Բրազիլիայի գավաթի խաղարկության 1/16-րդի շրջանակներում Գուարանի դեմ խաղում, Նեյմարը խփեց 5 գոլ, իսկ նրա թիմը հաղթեց 8:1 հաշվով<ref>{{Cite web |title=Neymar scores 5 goals, Robinho 2 in Santos' win |url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228272&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&cate_rss=news_sports&id=1228272&lang=eng_news |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&cate_rss=news_sports&id=1228272&lang=eng_news |archive-date=2016 թ․ մարտի 6 |archivedate=2016 թ․ մարտի 6 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Արդյունքում Սանթոսը հաղթեց երկրի գավաթը, իսկ Նեյմարը 11 գոլով դարձավ առաջնության Լավագույն ռմբարկու։ Ամռանը Սանթոսը Վեսթ Հեմից առաջարկ ստացավ, որ Նեյմարը 15 միլիոն եվրոյով տեղափոխվի Վեսթ Հեմ<ref>[http://www.championat.ru/football/news-534472.html «Сантос» отказался продавать Неймара «Вест Хэму»]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>, նրանով հետաքրքվում էր նաև Չելսին որ առաջարկում էր 20 միլիոն եվրո<ref>[http://www.championat.ru/football/news-550131.html «Сантос» официально отказал «Челси» в продаже Неймара]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Հետո «կապույտները» գումարը բարձրացրին մինչև 26 միլիոն եվրո<ref>{{Cite web |title=Пеле: Неймар не готов играть в Англии |url=http://www.championat.ru/football/news-575017.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821122222/http://www.championat.ru/football/news-575017.html |archive-date=2010 թ․ օգոստոսի 21 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Օգոստոսի 20-ին Նեյմարը հայտարարեց, որ ցանկանում է մնալ ակումբում<ref>{{Cite web |title=Неймар: на данный момент хочу остаться в «Сантосе» |url=http://www.championat.ru/football/news-571223.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824032024/http://www.championat.ru/football/news-571223.html |archive-date=2010 թ․ օգոստոսի 24 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>, որոշեց ընդունել Սանթոսի՝ հնգամյա պայմանագիր կնքելու առաջարկը։ Նա ասաց. {{քաղվածք|Միայն գումարով երջանիկ չես լինի։ Ես Սանթոսից գոհ եմ և ցանկանում եմ հանդես գալ այս ակումբում։ Այդ որոշումը ես կայացրեցի դժվար։ Բայց Աստված ինձ տվեց ուժ և իմաստություն, որպեսզի կայացնեմ ճիշտ որոշում։ Հիմա ես մտածում եմ միայն Սանթոսի և նրա հաղթանակների մասին<ref>[http://www.championat.ru/football/news-576117.html Неймар продлил контракт с «Сантосом»]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>.|}} Ամռանը մի շարք եվրոպական ակումբներ Նեյմարի համար պատրաստ էին վճարել 45 միլիոն [[եվրո]]։ ==== Մրցաշրջան 2011 ==== Հուլիսի 27-ին Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց [[Բրազիլիա]]յի առաջնությունում «Ֆլամենգոյի» դեմ խաղում։ Նա, շրջանցելով մրցակցի բոլոր ֆուտբոլիստներին, գրավեց դարպասը, որի վերաբերյալ բրազիլացի հայտնի ֆուտբոլիստ Կարեկան ասել է. «Այսպիսի գոլեր խփում են միայն հզորագույն ֆուտբոլիստները կարող են խփել։ Այնպիսի տպավորություն էր, որ ես վիդեխաղ էի դիտում։ 11 համարի մարզաշապիկը չէր պատկանում Նեյմարին, բայց նա հասավ դրան։ Նա խփեց այնպիսի գոլ, որ չէր կարող խփել անգամ [[Պելե]]ն»։ Ինքը Պելեն, Նեյմարին համարում էր աշխարհի լավագույն ֆուտբոլիստ։ Այդ գոլի համար Նեյմարը ստացավ տարվա լավագույն գոլ մրցանակը։ 2011 թվականի օգոստոսին [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] պայմանագիրը երկարաձգելու առաջարկ կատարեց Նեյմարին, իսկ [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդը»]] Նեյմարի համար պատրաստ էր վճարել 58 միլիոն [[Եվրո]]։ Հոկտեմբերի 29-ին նա 4 գոլ խփեց «Ատլետիկո Պարանաենսե» ակումբի դարպասը։ Նոյեմբերի 9-ին Նեյմարը երկարաձգեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] հետ գործող պայամանագիրը մինչ 2014 թվականի հուլիսի 13։ Նեյմարի տարեկան աշխատավարձը կազմում էր 6,5 միլիոն [[Եվրո]], իսկ նրա գինը 75 միլիոն [[Եվրո]]։ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] ակումբի նախագահի խոսքերով, [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդի»]] մարզիչ [[Ժոզե Մոուրինյո]]ն պայմանագրում նշել էր, որ Նեյմարը պարտավոր է հաճախի չփոխել իր սանրվածքը, իսկ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսում»]] նա կարող է անել ցանկացած սանրվածք։ Մրցաշրջանի ավարտից հետո Նեյմարը ճանաչվեց [[Բրազիլիա]]յի առաջնության տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ, [[Հարավային Ամերիկա]]յի տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ և նոմինացվեց տարվա լավագույն ֆուտբոլիստ։ ==== Մրցաշրջան 2012 ==== [[2012 թվական]]ի փետրվարի 6-ին Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց «Պալմերիասի» դարպասը. դա 100-րդ գոլն էր իր պրոֆեսինալ կարիերայում։ Մարտ ամսին ըստ «Մասս Մեդիայի» լուրերի՝ [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] արդեն պայմանավորվել էր Նեյմարի հետ, և նա տարեկան պիտի ստանար 14,5 միլիոն [[Եվրո]]։ Մարտի 8-ին Նեյմարը «Ինտերնացիոնալի» դեմ խաղում երեք գոլ խփեց։ Մարտի 30-ին նա երեք գոլ խփեց «Գուարատինգետային» և բարձրացավ 4-րդ հորիզոնական [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] բոլոր ժամանակների լավագույն ռմբարկուի ցուցակում՝ շրջանցելով [[Ռոբինիո]]յին։ Ապրիլի 26-ին Լիբերտադորեսի գավաթի խաղարկությունում «Բոլիվարայի» դեմ խաղում տրիբունայից երկրպագուներից մեկը իր էր նետվ և վնասել էր Նեյմարին։ Ապրիլի 29-ին Նեյմարը երեք գոլ խփեց [[Սան Պաուլու (Ֆուտբոլային ակումբ)|«Սան Պաուլուոյի»]] դարպասը։ 2012 թվականի հոկտեմբերին Նեյմարը ստացավ «Գեղեցիկ խաղ» մրցանակը՝ դառնալով երկրորդը [[Պելե]]ից հետո, ով արժանացել է այս մրցանակին։ Նաև այդ մրցաշրջանում նա ճանաչվեց առանջնության լավագույն ռմբարկու՝ խփելով 42 գոլ 47 խաղում, իսկ այդ գոլերի մեկը, որը խփել էր «Ատլետիկո Մինիերոյի» դարպասը, ճանաչվեց առաջնության լավագույն գոլ։ ==== Մրցաշրջան 2013 ==== 2013 թվականի հունվարի 19-ին «Լիգա Պաուլիստա» մրցաշարում նա առաջին խաղում խփեց երկու գոլ, որտեղ [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] հաղթեց «Սաո Բերնարդոյին» 3-1 հաշվով։ 4 օր անց Նեյմարը «Բոտաֆեգոյի» դեմ խաղում նույնպես գոլ խփեց, և [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] հաղթեց 3-0 հաշվով։ «Լիգա Պաուլիստա» մրցաշարի պատասխան խաղում [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսը»]] կրկին հաղթեց «Սաո Բերնարդոյին» նույն՝ 3-1 հաշվով։ Նեյմարը այդ խաղում դարձավ գոլի և երկու գոլային փոխանցման հեղինակ։ 2013 թվականի մարտի 18-ին Նեյմարը հայտարարություն արեց. «Լավ է երբ առաջարկ ես ստանում եվրոպական մեծ ակումբներից, բայց ես այս պահին մտադրություն չունեմ փոխելու ակումբ» Նեյմարի հայրը, ով նաև իր գործակալն էր, հայտնեց, որ [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Աշխարհի առաջնությունից]] հետո Նեյմարը պատրաստվում է տեղափոխվել [[Եվրոպա]]։ 2013 թվականի մայիսի 26-ին Նեյմարը իր վերջին հանդիպումը անցկացրեց [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] կազմում «Ֆլամենգոյի» դեմ։ Այդ խաղում նա խաղաց 90 րոպե, և խաղն ավարտվեց 0-0 հաշվով։ [[Պատկեր:Neymar Barcelona presentation 2.jpg|thumb|200px|Նեյմարը ցուցադրությունը «[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնայում»]]]] կազմում === «Բարսելոնա» === ==== Տրանսֆեր ==== 2013 թվականի մայիսի 26-ին [[Իսպանիա|իսպանական]] [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] պաշտոնապես հայտարարեց Նեյմարի ձեռքբերման մասին։ Ըստ [[Marca]] պարբերականի՝ [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] Նեյմարի համար վճարել է 50 միլիոն [[Եվրո]], իսկ տարեկան 7 միլիոն [[Եվրո]]։ Նեյմարը ինքը հաստատեց այս տեղեկությունը [[Թվիթթեր]]ի միջոցով։ Հաջորդ օր հայտարարվեց, որ կնքվել է 5 տարվա պայմանագիր։ Նեյմարը տրանսֆերը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] պատմության մեջ երկրորդն էր ամենաթանկ տրանսֆերների մեջ՝ [[Զլատան Իբրահիմովիչ]]ից հետո։ Հունիսի 3-ին [[Կամպ Նոու]] մարզադաշտում տեղի ունեցավ Նեյմարի ներկայացումը, որտեղ ներկա էին 56 500 հանդիսական։ Այդ օրը հայտնի դարձավ, որ [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] Նեյամրի համար վճարել է 57 միլիոն [[Եվրո]] և Նեյմարի հրաժարագինը կազմեց 190 միլիոն [[Եվրո]]։ ==== Մրցաշրջան 2013/2014 ==== Նեյմարի դերբյուտային խաղը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կազմում տեղի ունեցավ 2013 թվականի հուլիսի 30-ին, «Լեխիա» ակումբի դեմ։ Նա խաղադաշտ դուրս եկավ 79-րդ րոպեին, փոխարինելով չիլիացի [[Ալեքսիս Սանչես]]իին։ Խաղն ավարտվեց ոչ-ոքի - 2-2 հաշվով։ [[Ժոան Գամպեր]]ի գավաթի խաղում, այդ տարի [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] մրցում էր [[Սանթոս ՖԱ|«Սանթոսի»]] դեմ։ Այդ խաղում Նեյմարը գոլային փոխանցում կատարեց [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]]ին։ Այդ խաղում [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] հաղթեց 8-0 հաշվով։ «Կապտանռնագույնների» կազմում Նեյմարը իր առաջին գոլը խփել է օգոստոսի 7-ին [[Թաիլանդ]]ի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի դեմ ընկերական խաղում։ Խաղն ավարտվեց [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնաի»]] ջախջախիչ հաղթանակով՝ 7-1: Առաջին պաշտոնական գոլը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնաի»]] կազմում խփել է [[Սուպերկոպա դե Իսպանիա|Իսպանիայի]] գավաթի շրջանակներում, [[Ատլետիկո Մադրիդ|Ատլետիկո «Մադրիդի»]] դեմ խաղում՝ [[Վիսենտե Կալդերոն]] մարզադաշտում։ Խաղն ավարտվեց 1-1 հաշվով։ Պատասխան խաղում այդպեսել գոլ չխփվեց և [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] առաջին հանդիպման ժամանակ, Նեյմարի խփած գոլի շնորհիվ նվաճեց գավաթը։ Սեպտեմբերի 7-ին Նեյմարը իր առաջին գոլը [[Լա Լիգա|Իսպանիայի]] առաջնությունում, «Ռեալ Սոսիեդադի» դարպասը։ Հոկտեմբերի 10-ին Նեյմարը իր առաջին [[Էլ Կլասիկո]]ն անցկացրեց, որը տեղի է ունեցավ [[Կամպ Նոու]] մարզադաշտում։ Այդ խաղում 18-րդ րոպեին Նեյմարը ստանալով [[Անդրես Ինիեստա]]յի փոխանցումը, առաջ մղեց [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնային»]]։ Երկրորդ խաղակեսում, ինքը Նեյմարը գոլային փոխանցում գրանցեց իր հաշվի, օգնելով գոլի հեղինակ դառնալ [[Ալեքսիս Սանչես]]ին։ Հանդիպման վերջնամասում [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալ Մադրիդը»]] կճատեց հաշիվը, բայց նրանց ավելին անել՝ չհաջովեց։ Խաղն ավարտվեց տանտերերի հաղթանակով՝ 2-1: Առաջնության 12-րդ տուրում [[Էսպանյոլ (ֆուտբոլային ակումբ)|«Էսպանյոլի»]] դեմ խաղում, որտեղ մինչ նրա խաղադաշտ դուրս գալը ոչ-ոքի էր։ Նա խաղադաշտ դուրս գալով իր վրա վերցրեց խաղը և գոլային փոխանցում կատարեց [[Ալեքսիս Սանչես]]ին և [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] հաղթեց 1-0 հաշվով։ Նեյմարը իր առաջին դուբլը ձևակերպել է [[Վիլյառեալ ՖԱ|«Վիլյառեալի»]] դեմ խաղում, որտեղ խաղղն ավարտվել է [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կամային հաղթանակով՝ 2-1: [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգայի]] շրջանակներում, [[Սելտիկ]]ի դեմ խաղում, նա հեթ-տրիկ ձևակերպեց և խաղն ավարտվեց 6-1 հաշվով։ Մրցաշրջանի երկրորդ կեսում, [[Լևանտե (ֆուտբոլային ակումբ)|«Լևանտեի»]] դեմ խաղում, Նեյմարը վնասվածք ստացավ 3-4 շաբաթով։ Վնասվածքի վերականգնումից հետո, նա առաջին անգամ խաղադաշտ դուրս եկավ [[Ռայո Վալեկանո|«Ռայո Վալեկանոի»]] դեմ խաղում՝ 82-րդ րոպեն, որտեղ հաշիվը 4-0 էր։ Խաղի 89-րդ րոպեներին Նեյմարը հիասքանչ գոլի հեղինակ դարձավ։ Եզրից շարժվելով կենտրոն, նա 25-27 մետրից պտտեցվաց հարվածով գրավեց մրցակցի դարպասը։ Խաղն ավարտվեց [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] հաղթանակով՝ 6-0: Փետրվարի 18-ին [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգա]] 1/8 եզրափակչում [[Մանչեսթեր Սիթի|«Մանչեսթեր Սիթիի»]] դեմ խաղում, խաղադաշտ դուրս գալով 74-րդ րոպեին, նա գոլային փոխանցում կատարեց [[Դանիել Ալվես]]ին։ Այդ խաղում [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] 2-0 հաշվով վստահ հաղթանակ տոնեց։ Մարտի 24-ին [[Սանտյագո Բերնաբեու մարզադաշտ|Սանտյագո Բերնաբեու]] մարզադաշտում տեղի ունեցավ [[Էլ Կլասիկո]]։ Նեյմարը առաջին խաղակեսում գոլային փոխանցում կատարեց [[Լիոնել Մեսսի]]ին և վաստակեց 11 մետրանոց։ Այդ խաղն ավարտվեց հյուրեր հաղթանակով՝ 3-4: 1/4 եզրափակչում, [[Ատլետիկո Մադրիդ]]ի դեմ խաղում, սակայն երկու խաղերի արդյունքում գրանցվեց 1-2 հաշիվը [[Մադրիդ]]ցիների օգտին, [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայից»]] միակ գոլ խփեց Նեյմարը։ [[Ֆուտբոլի Իսպանիայի գավաթ|Իսպանիայի գավաթի]] եզրափակչում «կապտանռնագույները» մրցում էին [[Մադրիդ]]ի [[Ռեալ Մադրիդ|«Ռեալի»]] դեմ։ Այդ խաղում [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնան»]] պարտվեց 1-2 հաշվով։ ==== Մրցաշրջան 2014/2015 ==== Երկրորդ մրցաշրջանը [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կազմում Նեյմարը սկսեց բավականին հաջող։ Այդ մրցաշրջանում «կապտանռնագույները» ունեին հզոր հարձակվողական եռյակ՝ [[Լիոնել Մեսսի]]ն, [[Լուիս Ալբերտո Սուարես|Լուիս Սուարեսը]] և Նեյմարը։ 2014 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Նեյմարը երկու գնդակ խփեց [[Աթլետիկ Բիլբաո|«Աթլետիկ Բիլբաոյի»]] դարպասը, որոնք հաղթական էին [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] համար։ Սեպտեմբերի 27-ին Նեյմարը առաջին հեթ-տրիկը ձևակերպես [[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|«Բարսելոնայի»]] կազմում, [[Գրանադա ՖԱ|«Գրանադա»]] ակումբի դեմ խաղում, իսկ խաղն ավարտվեց «կապտանռնագույները» ջախջախիչ հաղթանակով՝ 6-0:Նա հադիպման ժամանակ աչքի ընկավ 26-րդ, 45-րդ և 66-րդ րոպեներին։ Սեպտեմբերի 30-ին Չեմպիոնների Լիգայի առաջին տուրում Նեյմարը բացեց խաղի հաշիվը, Պարկ դե Պրենս դաշտում [[ՊՍԺ]]-ի դարպասը խփելով գեղեցիկ գոլ, իսկ Բարսելոնան տանտերերին պարտվեց 2:3 հաշվով։ Սեպտեմբերի 27-ին Ռայո Վալեկանոյի դարպասը խփված գոլերից մեկը Նեյմարինն էր։ Հոկտեմբերի 26-ին կայացած Էլ-Կլասսիկոյում, որը տեղի ունեցավ Սանտյագո Բերնաբեուում, ՆԵյմարը բացեց խաղի հաշիվը 4-րդ րոպեին, գոլային փոխանցումը կատարեց Լուիս Սուարեզը, բայց հետո մադրիդցիները փոխեցին խաղի ընթացքը և հաղթեցին 3:1 հաշվով<ref>[http://footballhd.ru/allnews/spanianews/76372-real-pobedil-v-klassiko.html «Реал» победил в «Классико»]</ref>։ [[Նոյեմբերի 8]]-ին Մեդիտերրանո մարզադաշտում Ալմերիայի դեմ ծանր խաղ անցկացվեց. Նեյմարը հավասարեցրեց խաղի հաշիվը՝ փոխարինման դուրս գալով երկրորդ խաղակեսում։ Խաղը ավարտվեց Բարսելոնայի հաղթանակով՝ 1:2 հաշվով։ Նոյեմբերի 22-ին մասնակցեց Սևիլիայի դեմ խաղին, խփեց գոլ և կատարեց 2 գոլային փոխանցում Լիոնել Մեսսիին (5:1)։ Նոյեմբերի 10-ին խփեց հաղթական գոլ ՊՍԺ-ի դարպասը, ինչը կատալոնացիներին թույլ տվեց դուրս գալ խմբային փուլից առաջին հորիզոնականով։ Նեյմարի գոլը հիանալի ստացվեց. նա ստացավ փոխանցում Ինիեստայից, գնդակն անցկացրեց հակառակորդի պաշտպանների միջով և տուգանային հրապարակից կատարեց հարված Սալվատոր Սիրիգուի պաշտպանած դարպասի հեռավոր անկյունը<ref>{{Cite web |title=Неймар забивает сумасшедший гол в ворота «ПСЖ» |url=http://molniasport.ru/categories/1/videos/1285-nieimar_zabivaiet_sumasshiedshii_ghol_v_vorota_pszh |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073146/http://molniasport.ru/categories/1/videos/1285-nieimar_zabivaiet_sumasshiedshii_ghol_v_vorota_pszh |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073146/http://molniasport.ru/categories/1/videos/1285-nieimar_zabivaiet_sumasshiedshii_ghol_v_vorota_pszh |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |archivedate=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref><ref>[http://www.sportoboz.ru/2014/12/11/otchet-matcha-barselona-pszh-ligi-chempionov-2014-15.html Отчёт матча «Барселона» - «ПСЖ» Лиги Чемпионов 2014-15]</ref>։ Կապտանռնագույնները հաղթեցին հանդիպումը 3:1 հաշվով։ [[Հունվարի 9]]-ին բրազիլացին Իսպանիայի գավաթի առաջնությունում Էյբարի դարպասին դուբլ ձևակերպեց, իսկ Բարսելոնան հաղթեց 5:0 հաշվով։ Հունվարի 11-ին Պրեմիերայի 18-րդ տուրում մադրիդի Ատլետիկոյի դեմ խաղում խփված գոլերից մեկը նա հեղինակեց։ Հանդիպումը ավարտվեց կատալոնացիների վստահ հաղթանակով 3:1 հաշվով<ref>[http://www.gazeta.ru/sport/news/2015/01/12/n_6813909.shtml «Барселона» обыграла «Атлетико» в 18-м туре Примеры]</ref>։ Հունվարի 24-ին կայացած Էլչեի դեմ արտագնա խաղում Նեյմարը դարձավ հանդիպման Լավագույն խաղացողներից մեկը՝ խփելով խաղի վեց գոլերից չորսը։ Հարձակվողի հաշվին կար 2 գոլ, 1 ասիստ և վաստակեց 11 մետրանոց<ref>[http://www.championat.com/football/news-2044880-barselona-razgromila-jelche-nejmar-i-messi-sdelali-dubl.html «Барселона» разгромила «Эльче», Неймар и Месси сделали дубли]</ref>։ Չորս օր անց բրազիլացին Իսպանիայի Գավաթի 1/4 եզրափակչում Ատլետիկոյի դեմ խաղում, նա աչքի ընկավ 9-րդ և 41-րդ րոպեներին, և Բարսելոնան 2:3 հաշվով դուրս եկավ հաջորդ փուլ<ref>[http://www.sportsdaily.ru/news/dubl-neymara-vyivel-barselonu-v-polufinal-kubka-ispanii-206766 Дубль Неймара вывел «Барселону» в полуфинал Кубка Испании]</ref>։ Փետրվարի 1-ին 21-րդ տուրի շրջանակներում կայացած Վիլյառեալի դեմ խաղում հավասարեցրեց խաղի հաշիվը, իսկ Բարսելոնան հաղթեց 2:3 հաշվով<ref>[http://www.rg.ru/2015/02/02/barsa-site.html «Барселона» одержала волевую победу над «Вильярреалом» ]</ref>։ Փետրվարի 8-ին Սան Մամես մարզադաշտում կայացած Ատլետիկի դեմ խաղում 5 գոլերից մեկը նա խփեց (2:5)։ Մարտի 4-ին կայացած Իսպանիայի գավաթում՝ Վիլյառեալի դեմ խաղում, նա դուբլ ձևակերպեց, որով կապտանռնագույնները 7 տարում 4-րդ անգամ դուրս եկան առաջնության եզրափակիչ<ref>[http://www.ntv.ru/sport/1351416/ «Барселона» вышла в финал футбольного Кубка Испании]</ref>։ [[Մարտի 14]]-ին Էյբարի դեմ խաղը Նեյմարի 300-րդ հանդիպումն էր ակումբային մակարդակում<ref>[http://www.sports.ru/football/1027983490.html «Эйбар» – «Барселона». Неймар проводит 300-й матч на клубном уровне]</ref>։ [[Ապրիլի 11]]-ին՝ Պրեմիերայի 31-րդ տուրի շրջանակներում, Ռամոն Սանչես Պիսխուն դաշտում կայացած Սևիլիայի դեմ խաղում, Նեյմարը կատալոնացիների հագուստով խփեց իր առաջին գոլը տուգանային հարվածից, (իսկ Բարսելոնան չկարողացավ հաղթել հակառակորդին (2:2)<ref>[http://barca.ru/news/13102 Первый гол Неймара со штрафного]</ref><ref>{{Cite web |title=«Барселона» упустила победу в матче против «Севильи» |url=http://sport.ntvplus.ru/news/1410/barselona-upustila-pobedu-v-matche-protiv-sevili.xl |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111204228/http://sport.ntvplus.ru/news/1410/barselona-upustila-pobedu-v-matche-protiv-sevili.xl |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111204228/http://sport.ntvplus.ru/news/1410/barselona-upustila-pobedu-v-matche-protiv-sevili.xl |archive-date=2016 թ․ նոյեմբերի 11 |archivedate=2016 թ․ նոյեմբերի 11 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Ապրիլի 15-ին Չեմպիոնների Լիգայի 1/4 եզրափակչում, ՊՍԺ-ի դեմ արտագնա խաղում բացեց խաղի հաշիվը, իսկ կատալոնացիները վստահ հաղթանակ տարան 1:3 հաշվով<ref>[http://www.rg.ru/2015/04/15/barcelona-site.html «Барселона» одержала победу над «ПСЖ»]</ref>։ [[Ապրիլի 21]]ին Կամպ Նոուում ՊՍԺ-ի դեմ պատասխան խաղում դուբլ ձևակերպեց և սահմանեց միանգամից մի քանի ռեկորդ։ Առաջինը՝ Նեյմարը դարձավ պատմության միակ ֆուտբոլիստը, որը Չեմպիոնների Լիգայում խաղալով մի թիմի դեմ 4 անընդմեջ խաղ, գոլ է խփում չորս խաղերում անընդմեջ։ Երկրորդը՝ նրա գոլը դարձավ ակումբի համար եվրոգավաթներում 1000-րդ գոլը։ Երրորդը՝ նրա 2-րդ գոլը առաջնությունում նրա 10 գոլն էր. Նեյմարը դարձավ 2-րդ բրազիլացին, որը Չեմպիոնների Լիգայում և Լիբերտադորեսի գավաթում խփել է 10 և ավելի գոլ (ավելի շուտ սա կատարել էր Մարիո Ժարդելուն)<ref>[http://www.championat.com/football/news-2123079-nejmar---pervyj-igrok-zabivshij-odnoj-komande-v-4-matchakh-odnogo-rozygrysha-lch.html Неймар забил 1000-й гол «Барселоны» в еврокубках]</ref><ref>[http://www.eurosport.ru/football/champions-league/2014-2015/story_sto4687031.shtml Неймар забил 1000-й мяч «Барсы» в еврокубках]</ref><ref>[http://www.championat.com/football/news-2123095-nejmar---vtoroj-brazilec-zabivshij-ne-menee-10-golov-v-lch-i-kubke-libertadores.html Неймар - второй бразилец, забивший не менее 10 голов в ЛЧ и Кубке Либертадорес]</ref>։ [[Մայիսի 9]]ին, Պրեմերայի 36-րդ տուրի շրջանակներում՝ Ռեալ Սոսեյդադի դեմ խաղում, Նեյմարը խփեց իր 50-րդ գոլը Բարսելոնայի կազմում (պաշտոնական խաղերում), որի համար նրանից պահանջվեց 87 խաղ<ref>[http://www.championat.com/football/news-2138691-nejmar-dovjol-do-50-chislo-golov-zabitykh-za-barselonu.html «Барселона» - «Реал Сосьедад»: Неймар забил свой 50-й гол за сине-гранатовых]</ref>։ [[Մայիսի 12]]ին, Ալիանս Արենա մարզադաշտում՝ մյունխենի Բավարիայի դեմ արտագնա խաղում դուբլ ձևակերպեց, իսկ կապտանռնագույնները երկու հանդիպումների արդյունքում հաղթեցին հակառակորդին և դուրս եկան Չեմպիոնների Լիգայի եզրփակիչ (3:0 և 2:3)<ref>[http://tass.ru/sport/1952743 Футболисты «Барселоны» обыграли «Баварию» и продлили победную серию в ЛЧ до 9 матчей]</ref><ref>{{Cite web |title=«Бавария» обыграла «Барселону», но не пробилась в финал Лиги чемпионов |url=http://bestgoal.tv/news/18208/bavariya-oby-grala-barselonu-no-ne-probilas-v-final-ligi-chempionov.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804181934/http://bestgoal.tv/news/18208/bavariya-oby-grala-barselonu-no-ne-probilas-v-final-ligi-chempionov.html |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>: [[Մայիսի 17]]-ին Բարսելոնան Վիսենտե Կալդերոնե դաշտում Ատլետիկո Մադրիդին հաղթեց 1:0 հաշվով և դարձավ Իսպանիայի առաջնության չեմպիոն, իսկ Բրազիլացին 22 գոլով դարձավ Պրեմիերայի 3-րդ ռմբարկուն<ref>[http://www.championat.com/football/news-2145817-barselona-pobedila-atletiko-i-v-23-j-raz-stala-chempionom-ispanii.html «Барселона» победила «Атлетико» и в 23-й раз стала чемпионом Испании]</ref>։ [[Մայիսի 30]]ին Իսպանիայի Գավաթի եզրափակչում Ատլետիկի դարպասը խփեց հաղթական գոլ, Լուիս Սուարեզի փոխանցումից հետո։ Խաղը ավարտվեց 3:1 հօգուտ Բարսելոնայի<ref>[http://www.rg.ru/2015/05/31/barsa-site.html «Барселона» выиграла Кубок Испании]</ref><ref>[http://sport.rbc.ru/news/257274/ Голы Месси и Неймара принесли «Барселоне» второй титул в сезоне]</ref>։ Տուրնիրի արդյունքում Նեյմարը և Սևիլիայի ֆուտբոլիստ Յագո Ասպասը 7 գոլով դարձան առաջնության լավագույն ռմբարկուներ։ [[Հունիսի 6]]-ին Նեյմարը դարձավ Չեմպիոնների Լիգայի հաղթող. տուրնիրի եզրափակչում, որը տեղի է ունեցել Բեռլինի Օլիմպիական Ստադիոնում՝ Բարսելոնան հաղթեց թուրինի [[Յուվենտուս]]ին 3:1 հաշվով<ref>[http://sport.rbc.ru/article/257612/ «Барселона» победила «Ювентус» в финале Лиги чемпионов]</ref>։ Ինքը՝ հարձակվողը դարձավ խաղի Լավագույն խաղացողներից մեկը<ref>{{Cite web |title=Неймар и Суарес - герои финала Лиги чемпионов |url=http://www.championat.com/football/article-224055-nejmar-i-suares--geroi-finala-ligi-chempionov.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804224018/https://www.championat.com/football/article-224055-nejmar-i-suares--geroi-finala-ligi-chempionov.html |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 29}}</ref>։ Մրցույթի արդյունքում Նեյմարը 10 գոլով դարձավ առաջնության Լավագույն ռմբարկու, նրա հետ հավասար խփած գոլեր ունեին Լիոնել Մեսսին և [[Կրիշտիանու Ռոնալդու]]ն<ref>[http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2252028.html Неймар ворвался в тройку]</ref>։ Բացի այդ, ՈւԵՖԱ-ի տարբերակով՝ Չեմպիոնների Լիգայի փլեյ-օֆֆ փուլի Լավագույն խաղացողն էր<ref>[http://sport.rbc.ru/news/257757/ Неймар признан лучшим игроком плей-офф Лиги чемпионов]</ref> և հայտնվեց տուրնիրի խորհրդանշական հավաքականում<ref>[http://www.championat.com/football/news-2165305-v-simvolicheskuju-sbornuju-lch-po-versii-uefa-vkljucheny-desjat-igrokov-barselony.html В символическую сборную ЛЧ по версии УЕФА включены десять игроков «Барселоны»]</ref><ref>[http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2255300.html Сборная Лиги чемпионов УЕФА-2014/15]</ref>։ Նաև այս մրցաշարում նա սահմանեց միանգամից մի քանի ռեկորդ։ Դարձավ առաջին ֆուտբոլիստը, որը Չեմպիոնների Լիգայի մեկ սեզոնում գոլ է խփել 2 1/8 եզրափակիչներում, 2 1/4 եզրափակիչներում և առաջնության եզրափակչում<ref>[http://sport.rbc.ru/article/257606/ Неймар установил рекорд в финале Лиги чемпионов]</ref>։ Երկրորդը, դարձավ պատմության երկրորդ ֆուտբոլիստը, որը կարողացել է մեկ սեզոնում և՛ Չեմպիոնների Լիգայի, և՛ Լիբերտադորեսի Գավաթի եզրափակիչներում գոլ խփել (առաջին ֆուտբոլիստը եղել է Էռնան Կրեսպոն)<ref>[http://www.sports.ru/football/1030374636.html «Ювентус» - «Барселона». Неймар стал вторым игроком в истории, забившим в финалах Лиги чемпионов и Кубка Либертадорес]</ref>։ === Պարի Սեն-Ժերմեն === 2017 թվականին օգոստոսի 3-ին հայտարարվել է, որ հարձակվողը տեղափոխվում է «Պարի Սեն-Ժերմեն»<ref>{{Cite web |title=Neymar Jr au Paris Saint-Germain !. |url=https://www.psg.fr/pro/article/neymar-jr-au-paris-saint-germain |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803202004/https://www.psg.fr/pro/article/neymar-jr-au-paris-saint-germain |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803202004/https://www.psg.fr/pro/article/neymar-jr-au-paris-saint-germain |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |archivedate=2017 թ․ օգոստոսի 3 |accessdate=3.8.2017 |publisher=psg.fr |language=fr}}</ref>։ Տեղափոխությունից մի քանի ժամ առաջ հայտարարվել է, որ տրանսֆերը կարող է չեղարկվել ֆեյր-փլեյի ֆինասնական սահմանափակումների պատճառով և այն մասին, որ Լա Լիգան արգելափակել է գումարների փոխանցումը փարիզյան ակումբից կատալոնացիներին<ref>{{Cite web |title=Трансфер Неймара может сорваться: испанская La Liga против |url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2917072&cid=680 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |publisher=vesti.ru}}</ref><ref>{{Cite news |title=Ла Лига не приняла деньги за трансфер Неймара в «ПСЖ» - Футбол - Sports.ru |url=https://www.sports.ru/football/1054153464.html |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=Sports.ru |language=ru}}</ref>, սակայն արդյունքում իրավաբանների շնորհիվ տրանսֆերը կայացել է<ref>{{Cite news |date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |title=«Барселона»: юристы Неймара выкупили футболиста за 222 миллиона евро |url=http://www.eurosport.ru/football/ligue-1/2017-2018/story_sto6274295.shtml |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=Eurosport}}</ref>։ Ավելի ուշ հայտնի է դարձել, որ իրականում բրազիլացի ֆուտբոլիստը ինքնուրույն գնել է իր տրանսֆերը «Բարսելոնայից» 222 միլիոն եվրոյով<ref name="championat psg">{{Cite web |date=2017 թ․ օգոստոսի 3 |title=«ПСЖ» объявил о переходе Неймара |url=https://www.championat.com/football/news-2867974-pszh-objavil-o-perehode-nejmara.html |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 3 |website=[[Чемпионат.com]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=FC Barcelona communiqué on Neymar Jr. |url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2017-2018/fc-barcelona-communique-on-neymar-jr-buyout-clause |accessdate=3.8.2017 |publisher=fcbarcelona.com |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |title="Пари Сен-Жермен" объявил о переходе Неймара |url=http://tass.ru/sport/4460945 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=ТАСС |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |title=Неймар выкупил свой контракт с "Барселоной" за €222 млн |url=http://tass.ru/sport/4460845 |accessdate=2017 թ․ օգոստոսի 4 |work=ТАСС |language=ru}}</ref>։ Խաղացողի տեղափոխման պաշտոնական հայտարարությունից հետո բազմաթիվ ֆուտբոլային մարզիչներ կասկածել են ֆինասնական ֆեյր-փլեյ՝ ենթադրելով, որ այն ավելի շատ ունի երաշխավորոկան բնույթ, քան արգելված<ref name=":0">{{Cite web |title=Клопп: похоже, финансовый фэйр-плей не работает |url=https://www.championat.com/football/news-2867276-klopp-pohozhe-finansovyj-fejr-plej-ne-rabotaet.html |accessdate=4.8.2017 |language=ru}}</ref>։ == Ազգային Կարիերա == [[Պատկեր:André Santos, Neymar and Ramires celebrate Neymars goal.jpg|thumb|right|250px|<center>Նեյմարը, Անդրե Սանթոսի և Ռամիրեսի հետ միասին գոլը տոնելուց</center>]] 2010 թվականին [[Պելե]]ն ցանկացավ, որ Նեյմարին և իր թիմակից Գանոսոյին հրավիրեն [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]], որպեսզի նրանք հավաքականի հետ մասնակցեն 2010 թվականի [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2010|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնությանը]], բայց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]] մարզիչ Դունգան նրանց համարեց շատ երիտասարդ և չհրավիրեց հավաքական։ Անգամ կազմակերպվել էր ստորագրահավաք, որը ստորագրել էին ավելին քանի 14 հազար մարդ և բացի այդ նրանք ցույցեր էին կազմակերպել Դունգայի տան առջև, սակայն Դունգան զանգեց ոստիկանություն։ 2010 թվականի օգոստոսի 10-ին Նեյմարը դերբյուտը նշեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի կազմում [[Միացյալ Նահանգների ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի դեմ և հենց այդ խաղում էլ նա խփեց իր առաջին գոլը հավաքականի կազմում։ Այդ խաղն ավարտվեց բրազիլացիների վստահ հաղթանակով՝ 2-0: 2011 թվականի մարտի 27-ին Նեյմարի Շոտլանդիայի դեմ խաղում խփեց երկու գոլ, իսկ խաղն ավարտվեց 2-0 հաշվով։ Այդ խաղում նա վերցրեց և կերավ դաշտ նետված բանանը, դեմ գնալով ռասիզմին։ Բանանը խաղադաշտ էր նետել գերմանացի մի զբոսաշրջիկ։ [[Ամերիկա]]յի 2011 թվականի գավաթի խաղարկության Վենեսուելայի հավաքականի դեմ խաղում նա ճանաչվեց խաղի լավագույն ֆուտբոլիստ։ Հուլիսի 14-ին նույն խաղարկությունում Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց Էկվադորի հավաքականի դեմ խաղում, ինչը օգնեց հավաքականին դուրս գալ քառորդ եզրափակիչ, սակայն հենց այդ փուլում 11 մետրանոցներով [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիային]] պարտվեց [[Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Ուրուգվայի]] հավաքականին։ 2012 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Նեյմարը հեթ-տրիկ ձևակերպեց [[Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն|Չինաստանի]] հավաքականի դարպասը, իսկ բրազիլացիք հաղթեցի ջախջախիչ 8-0 հաշվով։ Նոյեմբերի 14-ին Նեյմարը գոլ խփեց [[Կոլումբիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Կոլումբիայի]] հավաքականի դարպասը, սակայն չկարողացավ իրացնել 11 մետրանոցը։ Խաղն ավարտվեց 1-1 հաշվով։ [[Պատկեր:Pique&neymar.jpg|thumb|left|190px|Նեյմարը Իսպանիայի հավաքականի դեմ խաղում, [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013|Կոնֆեդերացիաների Գավաթի]] խաղարկության եզրափակչում]] [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013|Կոնֆեդերացիաների]] 2013 թվականի Գավաթի խաղարկության խմբային փուլի բոլոր խաղերում Նեյմարը գոլի հեղինակ դարձավ և ճանաչվեց այդ հանդիպումների լավագույն ֆուտբոլիստ։ Կիսաեզրափակչում [[Ուրուգվայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Ուրուգվայի]] հավաքականի դեմ խաղում Նեյմարի հարվածից հետո դարպասապահը հետ մղեց գնդակը, սակայն վրա հասած Ֆրեդը առաջ մղեց բրազիլացիքին։ Հանդիպման վերջնամասում Նեյմարի շնորհիվ հաջողության հասավ [[Պաուլինիո (ֆուտբոլիստ, ծնված 1988)|Պաուլինիո]]ն և բրազիլացիք դուրս եկավ եզրափակիչ։ Եզրափակչում [[Իսպանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Իսպանիայի]] հավաքականի դեմ խաղում դարձավ գոլի հեղինակ։ [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] հավաքականը հաղթեց 3-0 հաշվով և դարձավ առաջնության չեմպիոն։ 2014 թվականի մարտի 5-ին Նեյմարը ձևկերպես երկրորդ հեթ-տրիկը հավաքականի կազմում, [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]] հավաքականի դեմ խաղում, իսկ խաղն ավարտվեց 5-0 հաշվով։ Հունիսի 2-ին Նեյմարը հրավիրվեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] ազգային հավաքական, 2014 թվականի [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնությունը]] մասնակցելու համար։ Մինչ այդ [[Պանամայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Պանամայի]] հավաքական դեմ ընկերական հանդիպմանը Նեյմարը դարձավ գոլի և գոլային փոխանցման հեղինակ, իսկ խաղն ավարտվեց բրազիլացիքի վստահ՝ 4-0 հաղթանակով։ Նեյմարի հավաքականի կազմում իր 50-րդ հանդիպումն անցկացրեց [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնության]] բացման խաղում, [[Խորվաթիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի դեմ։ Նեյմարը այդ խաղում 11 մետրանոցի շնորհիվ առաջ մղեց բրազիլացիքին, իսկ խաղն ավարտվեց [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] հավաքականի հաղթանակով՝ 3-1: Երրորդ խաղում Նեյմարը դուբլ ձևակերպեց [[Կամերունի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի դարպասը։ Նրանք դուրս եկան 1/8 եզրափակիչ։ Հուլիսի 4-ին [[Կոլումբիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Կոլումբիայի]] հավաքականի դեմ խաղի 88-րդ րոպեին մրցակցի պաշտպան Սունիգան կոպիտ խախտում թույլ տվեց Նեյմարի նկատմամբ, վնասելով նրա ողնաշարը։ Այդ վնասվածքի պատճառով Նեյմարը այլևս չկարողացավ օգնել [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] հավաքականին։ [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Ֆուտբոլի Աշխարհի առաջնությունից]] հետո [[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիայի]] նորանշանակ մարզիչ Դունգան Նեյմարին նշանակեց թիմի ավագ։ == Փաստեր == [[Պատկեր:Neymar visiting Red Bull Arena.jpg|thumb|170px|left|<center>Նեյմարը [[Ռեդ Բուլ Արենա (Նյու Ջերսի)|Ռեդ Բուլ Արենայում (Նյու Ջերսի)]]</center>]] Նեյմարը չափազանց կրոնական մարդ է։ Նա անպայման շաբաթը մեկ անգամ այցելում է եկեղեցի և մասնակցում է նաև բարեգործական միջոցառումների։ Նեյմարը նաև ընկերության սեփականատեր է, որը իր հետ միասին կառավարում է իր ֆուտբոլային կուռքը՝ [[Ռոնալդո]]ն։ 2011 թվականի օգոստոսին ֆուտբոլային մրցավար Սանդրո Ռիչին դատի տվեց Նեյմարին՝ պատճառաբանելով, որ Նեյմարը իր [[Թվիթթեր]]ի էջում խմբագրում էր կատարել՝ մեղադրելով մրցավարին սխալ 11 մետրանոց [[Սանթոս ՖԱ|Սանթոսի]] դարպասին, սակայն Նեյմարը հերքել էր՝ ասելով, որ իր էջը ենթարկվել էր հաքերային հարձակման, և իր անունից մեկ ուրիշն է գրել։ 19 տարեկանում Նեյմարը հայր դարձավ։ Իր ընկերուհի Կարոլինան այդ ժամանակ 17 տարեկան էր։ Նրանք ունեցան որդի, ում անունը դրեցին Դավի Լուկա։ Նա դարձավ մի շարք հայտնի ապրանքանիշերի դեմքը՝ [[Nike]], [[Red Bull GmbH]], [[Սոնի|Sony]], [[InBev]], [[Unilever]], [[Volkswagen]]: Նեյմարը սկսեց վաստակել մեծ գումարներ և գնեց շքեղ ավտոմքենաներ, տուն և անգամ զբոսանավ։ Այժմ նա արդեն ունի իր սեփական ուղղաթիռը, որն արժե 8.4 միլիոն [[Ֆունտ ստերլինգ|ֆունտ սթերլինգ]]։ 2013 թվականին Նեյմարը նկարահանվեց նաև «Կյանքը սեր է» մի քանի կադրում։ == Բնութագիր == Արագ, խորամանկ, խելացի և ճարպիկ՝ Նեյմարն առավելապես վտանգավոր է մեկը մեկի դեմ պայքարում, բայց կարող է փայլել հարձակման ցանկացած դիրքում, կարող է իր որակները ցույց տալ կենտրոնում կամ ճեղքեր գտնել մրցակցի խիտ պաշտպանության եզրերում իր խելահեղ անցումներով։ Նեյմարը մահացու զենք է ցանկացած պաշտպանության դիմաց։ Բրազիլիայի 10 համարը կարող է նաև քրտնաջան աշխատել թիմի համար, ճնշում գործադրելով մրցակցի վրա կամ օգնելով պաշտպանությունում։ Նրա հուժկու հեռահար հարվածների շնորհիվ նա առ այսօր իր կարիերայում մի քանի գեղեցիկ գոլեր է հեղինակել, մանավանդ տուգանայիններից, որի մասնագետ է դարձել Նեյմարը։ == Անձնական կյանքը == [[Պատկեր:Neymar-006 (20058680071).jpg|մինի|Նեյմար|աջից|200px]] Հայրը՝ Նեյմար դա Սիլվա Սանթոս, մայրը՝ Նադին Գոնսալվես։ Նեյմարն ունի փոքր քույր` Ռաֆաելլա Բեկրա դա Սիլվան (11.03.1996 թ.) 2009 թվականին Նեյմարը սկսեց հանդիպել բրազիլուհի Կարոլինա Նոգեյրա Դանտասի հետ։ 2011 թվականի օգոստոսի 24-ին Կարոլինան, ով այդ ժամանակ 17 տարեկան էր Նեյմարին որդի պարգևեց, ում կոչեցին Դավի Լուկկա Նոգեյրա Դանտաս դա Սիլվա Սանտոս։ Որդու լույս աշխարհ գալու կապակցությամբ ֆուտբոլիստը ասել է. «Երբ ես առաջին անգամ տեսա Դավիին, ես չէի հավատում, որ նրա հայրն եմ, դա մեծ պատասխանատվություն է»։ Որդու ծնունդից հետո զույգը բաժանվեց։ Այժմ Նեյմարը ապրում է Իսպանիայում, իսկ որդին՝ Դավի Լուկկան, մոր՝ Կարոլինայի հետ ապրում է Սան Պաուլո քաղաքում։ 2013 թվականին լուրեր էին պտտվում, որ Նեյմարը հանդիպում է բրազիլուհի դերասանուհի Բրունա Մարկեզինիի հետ։ Սկզբում նրանք գաղտնի էին պահում իրենց հարաբերությունները, սակայն որոշ ժամանակ անց ֆուտբոլիստը խոստովանեց իր նոր սիրավեպի մասին։ Այս հարաբերություններն էլ սակայն երկար չտևեցին, 2014 թվականին զույգը հայտարարեց բաժանման մասին։ 2016 թվականին Բրունան և Նեյմարը նորից սկսեցին հանդիպել, սակայն նորից բաժանվեցին։ Այժմ Նեյմարը հանդիպում է բրազիլուհի Բրունա Բիանկարդիի հետ։ == Կարիերայի վիճակագրություն == === Ակումբային === 2015 թվականի փետրվարի 1-ի դրությամբ<ref>{{Cite web |title=Neymar ESPN Stats |url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar?cc=3888 |accessdate=2013 թ․ դեկտեմբերի 3 |publisher=ESPN FC}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !rowspan="2"|Ակումբ !rowspan="2"|Մրցաշրջան !colspan="2"|Առաջնություն !colspan="2"|Գավաթ !colspan="2"|Մայրցամաքային !colspan="2"|Ազգային !colspan="2"|Ազգային առաջնություն !colspan="2"|Ընդհանուր |- !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր |- !colspan="2"|[[Բրազիլիա]] !colspan="2"|Բրազիլիայի առաջնություն Սերիա Ա !colspan="2"|Բրազիլիայի !colspan="2"|Մայրցամաքային !colspan="2"|[[Ֆուտբոլի աշխարհի ակումբային առաջնություն]] !colspan="2"|Պաուլիստա !colspan="2"|Ընդհանուր |- | rowspan="6"|[[Սանթոս ՖԱ|Սանթոս]] |2009 Santos FC season|2009 |33||10||3||1||colspan=2|-||colspan=2|-||12||3||48||14 |- |2010 Santos FC season|2010 |31||17||8||11||2||0||colspan=2|-||19||14||60||42 |- |2011 Santos FC season|2011 |21||13||colspan=2|-||13||6||2||1||11||4||47||24 |- |2012 Santos FC season|2012 |17||14||colspan=2|-||14||9||colspan=2|-||16||20||47||43 |- |2013 Santos FC season|2013 |1||0||4||1||colspan=2|-||colspan=2|-||18||12||23||13 |- !'''Ընդհանուր''' !103!!54!!15!!13!!29!!15!!2!!1!!76!!53!!225!!136 |- !colspan="2"|[[Իսպանիա]] !colspan="2"|[[Լա Լիգա]] !colspan="2"|[[Ֆուտբոլի Իսպանիայի գավաթ]] !colspan="2"|[[ՈՒԵՖԱ|Եվրոպա]] !colspan="2"|[[Ֆուտբոլի աշխարհի ակումբային առաջնություն|Աշխարհի Ակումբային Առաջնություն]] !colspan="2"|[[Սուպերկոպա դե Իսպանիա|Իսպանիայի Սուպերգավաթ]] !colspan="2"|Ընդհանուր |- | rowspan="3"|[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնա]] |2013–14 FC Barcelona season|2013-14 |26||9||3||1||10||4||colspan=2|-||2||1||41||15 |- |2014–15 FC Barcelona season|2014-15 |33||22||3||4||5 ||3||colspan=2|-||colspan=2|-||26||22 |- !|'''Ընդհանուր''' !81!!49!!6!!5!!15!!7!!colspan=2|-!!2!!1!!67!!37 |- !colspan="2"|Ընդհանուր Կարիերայում !183!!102!!76!!18!!44!!22!!2!!1!!78!!54!!292!!173 |} === Միջազգային === 2014 թվականի նոյեմբերի 18-ի դրությամբ<ref name="IntStatistics">{{Cite web |title=Neymar Soccerway Stats |url=http://www.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/ |accessdate=2014 թ․ հունիսի 3 |publisher=Soccerway}}</ref><ref name="IntStatistics2">{{Cite web |title=Neymar |url=http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html |accessdate=2014 թ․ մարտի 5 |publisher=National Footbal Teams}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Ազգային հավաքական!!Տարի!!Խաղեր!!Գոլեր |- |rowspan="5"|[[Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Բրազիլիա]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- ! colspan=2|Ընդհանուր!!60!!42 |} ==== Միջազգային գոլեր ==== {|class="wikitable collapsible" |- ! # !! Ամսաթիվ !! Վայրը !! Հակառակորդ !! Գոլ !! Արդյունք !! Բնույթ |- | 1 || 10 օգոստոսի, 2010 || Մետլայֆ մարզադաշտ, [[Նյու Ջերսի]], [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|ԱՄՆ}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 2-0 || ընկերական |- | 2 || rowspan=2 | 27 մարտի, 2011 || rowspan=2 | [[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս Մարզադաշտ]], [[Լոնդոն]], [[Անգլիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Շոտլանդիա}} ||align=center| '''1'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 2-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 3 ||align=center| '''2'''-0 |- | 4 || rowspan=2 | 13 հուլիսի, 2011 || rowspan=2 | Մարիո Կեմպես Մարզադաշտ, [[Կորդովա (Արգենտինա)|Կորդովա]], [[Արգենտինա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Էկվադոր}} ||align=center| '''2'''-1 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-2 || rowspan=2 | Ամերիկայի գավաթ 2011 |- | 5 ||align=center| '''4'''-2 |- | 6 || 10 օգոստոսի, 2011 || Մերսեդես-Բենս Արենա-, [[Շտուտգարտ]], [[Գերմանիա]] || {{դրոշավորում|Գերմանիա}} ||align=center| '''2'''-3 ||align=center| 2-3 || ընկերական |- | 7 || 28 սեպտեմբերի, 2011 || Օլիմպիկո Դե Պարա Մարզադաշտ, Բելեմ, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Արգենտինա}} ||align=center| '''2'''-0 ||align=center| 2-0 || Ամերիկայի Սուպերկլասիկո 2011 |- | 8 || 8 հոկտեմբերի, 2011 || Կոստա Ռիկայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Սան Խոսե]], [[Կոստա Ռիկա]] || {{դրոշավորում|Կոստա Ռիկա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 1-0 || ընկերական |- | 9 || 30 մայիսի, 2012 || Ֆեդեքս-Ֆայլդ, Լանդովեր, [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|ԱՄՆ}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 4-1 || ընկերական |- | 10 || rowspan=3 | 10 սեպտեմբերի, 2012 || rowspan=3 | Արրուդա Մարզադաշտ, Ռեսիֆի, [[Բրազիլիա]] || rowspan=3 |{{դրոշավորում|Բրազիլիա}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="3" style="text-align:center;"| 8-0 || rowspan=3 | ընկերական |- | 11 ||align=center| '''5'''-0 |- | 12 ||align=center| '''6'''-0 |- | 13 || 19 September 2012 || Սերա Դոուրադա Մարզադաշտ, Գոյանիա, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Արգենտինա}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 2-1 || Ամերիկայի Սուպերկլասիկո 2012 |- | 14 || 11 հոկտեմբերի, 2012 || Շվեդբանկ Մարզադաշտ, [[Մալմյո]], [[Շվեդիա]] || {{դրոշավորում|Իրաք}} ||align=center| '''5'''-0 ||align=center| 6-0 || ընկերական |- | 15 || rowspan=2 | 16 հոկտեմբերի, 2012 || rowspan=2 | Քաղաքային Մարզադաշտ, [[Վրոցլավ]], [[Լեհաստան]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Ճապոնիա}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 16 ||align=center| '''3'''-0 |- | 17 || 15 նոյեմբերի, 2012 || Մետլայֆ մարզադաշտ, [[Նյու Ջերսի]], [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|Կոլումբիա}} ||align=center| '''1'''-1 ||align=center| 1-1 || ընկերական |- | 18 || rowspan=2 | 6 ապրիլի, 2013 || rowspan=2 | Ռամոն Ագիլեռա Մարզադաշտ, Սանտա Կուս Դե Լա Սիերա, [[Բոլիվիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Բոլիվիա}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 19 ||align=center| '''3'''-0 |- | 20 || 24 ապրիլի, 2013 || Մինիերաո Մարզադաշտ, Բելու Հորիզոնտի, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Չիլի}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 2-2 || ընկերական |- | 21 || 15 հունիսի, 2013 || Բրազիլիայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Բրազիլիա (քաղաք)|Բրազիլիա]], [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Ճապոնիա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 3-0 || [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013]] |- | 22 || 19 հունիսի, 2013 || Կաստելաո Մարզադաշտ, Ֆորտալեզա, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Մեքսիկա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 2-0 || [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013]] |- | 23 || 22 հունիսի, 2013 || Ֆոնտե-Նովա Մարզադաշտ, Սալվադոր, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Իտալիա}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 4-2 || [[ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթ 2013]] |- | 24 || 30 հունիսի, 2013 || [[Մարականա մարզադաշտ]], [[Ռիո դե Ժանեյրո]], [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Իսպանիա}} ||align=center| '''2'''-0 ||align=center| 3-0 || ՖԻՖԱ Կոնֆեդերացիաների Գավաթի եզրափակիչ 2013 |- | 25 || 7 սեպտեմբերի, 2013 || Բրազիլիայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Բրազիլիա (քաղաք)|Բրազիլիա]], [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Ավստրալիա}} ||align=center| '''3'''-0 ||align=center| 6-0 || ընկերական |- | 26 || 10 սեպտեմբերի, 2013 || Ժիլլետ Մարզադաշտ, Ֆոկսբորո, [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|Պորտուգալիա}} ||align=center| '''2'''-1 ||align=center| 3-1 || ընկերական |- | 27 || 12 հոկտեմբերի, 2013 || Սեուլ Ազգային Գավաթ Մարզադաշտ, [[Սեուլ]], [[Կորեայի Հանրապետություն]] || {{դրոշավորում|Կորեայի Հանրապետություն}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 2-0 || ընկերական |- | 28 || rowspan=3 | 5 մարտի, 2014 || rowspan=3 | Սոքեր Սիթի Մարզադաշտ, [[Յոհաննեսբուրգ]], [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]] || rowspan=3 |{{դրոշավորում|Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն}} ||align=center| '''2'''-0 || rowspan="3" style="text-align:center;"| 5-0 || rowspan=3 | ընկերական |- | 29 ||align=center| '''3'''-0 |- | 30 ||align=center| '''5'''-0 |- | 31 || 3 հունիսի, 2014 || Օլիմպիկո Դե Պարա Մարզադաշտ, Բելեմ, [[Բրազիլիա]] || {{դրոշավորում|Պանամա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 4-0 || ընկերական |- | 32 || rowspan=2 | 12 հունիսի, 2014 || rowspan=2 | Արենա Կորինտիանս Մարզադաշտ, [[Սան Պաուլո]], [[Բրազիլիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Խորվաթիա}} ||align=center| '''1'''-1 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 3-1 || rowspan=2 | [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014]] |- | 33 ||align=center| '''2'''-1 |- | 34 || rowspan=2 | 23 հունիսի, 2014 || rowspan=2 | Բրազիլիայի Ազգային Մարզադաշտ, [[Բրազիլիա (քաղաք)|Բրազիլիա]], [[Բրազիլիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Կամերուն}} ||align=center| '''1'''-1 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-1 || rowspan=2 | [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014]] |- | 35 ||align=center| '''2'''-1 |- | 36 || 5 սեպտեմբերի, 2014 || Սան Լայֆ Մարզադաշտ, Ֆլորիդա, [[ԱՄՆ]] || {{դրոշավորում|Կոլումբիա}} ||align=center| '''1'''-0 ||align=center| 1-0 || ընկերական |- | 37 || rowspan=4 | 14 հոկտեմբերի, 2014 || rowspan=4 | Ազգային մարզադաշտ, Կալանգ, [[Սինգապուր]] || rowspan=4 |{{դրոշավորում|Ճապոնիա}} ||align=center| '''1'''-0 || rowspan="4" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=4 | ընկերական |- | 38 ||align=center| '''2'''-0 |- | 39 ||align=center| '''3'''-0 |- | 40 ||align=center| '''4'''-0 |- | 41 || rowspan=2 | 12 նոյեմբերի, 2014 || rowspan=2 | Օլիմպիական Մարզադաշտ, [[Ստամբուլ]], [[Թուրքիա]] || rowspan=2 |{{դրոշավորում|Թուրքիա}} ||align=center| '''1'''-0 || rowspan="2" style="text-align:center;"| 4-0 || rowspan=2 | ընկերական |- | 42 ||align=center| '''4'''-0 |} == Նվաճումները == === Ակումբային === ;{{դրոշ|Բրազիլիա}} Սանթոս * Լիգա Պաուլիստայի հաղթող '''(3)'''։ 2010, 2011, 2012 * Բրազիլիայի գավաթի հաղթող 2010 * Լիբերտադորեսի Գավաթի հաղթող 2011 * Հարավային Ամերիկա Ռեկոպայի հաղթող 2012 '''Արդյունքում 6 մրցանակ''' ;{{դրոշ|Իսպանիա}} Բարսելոնա * Իսպանիայի առաջնության հաղթող- 2014/15,2015/2016 * Իսպանիայի Գավաթի հաղթող -2014/2015,2015/2016,2016/2017 * Իսպանիայի Սուպերգավաթի հաղթող- 2013 * [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա|Չեմպիոնների Լիգայի հաղթող]]- 2014/2015 '''Արդյունքում 4 մրցանակ''' ;{{դրոշ|Բրազիլիա}} Բրազիլիայի հավաքական * [[Օլիմպիական խաղեր|Օլիմպիական չեմպիոն]] - 2016 * Հարավային Ամերիկայի մանկապատանեկական առաջնության հաղթող 2011 * Կոնֆեդերացիայի Գավաթի հաղթող 2013 '''Արդյունքում 2 մրցանակ''' === Անձնական === * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն երիտասարդ ֆուտբոլիստ 2009 * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն խաղացող '''(4)'''։ 2010, 2011, 2012, 2013 * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն հարձակվող '''(4)'''։ 2010, 2011, 2012, 2013 * Բրազիլիայի առաջնության լավագույն հարձակվող '''(3)'''։ 2010, 2011, 2012 * Բրազիլիայի Գավաթի լավագույն ռմբարկու 2010 * Հարավային Ամերիկայի մանկական առաջնության լավագույն ռմբարկու 2011 * Հարավային Ամերիկայի մանկական առաջնության լավագույն խաղացող 2011 * Լիբերտադորեսի Գավաթի լավագույն խաղացող 2011 * Բրազիլիայի առաջնության լավագույն խաղացող 2011 * Հարավային Ամերիկա Ռեկոպայի լավագույն խաղացող 2012 * Լիգա Պաուլիստայի լավագույն ռմբարկու 2012 * Լիբերտադորեսի Գավաթի լավագույն ռմբարկու 2012 * [[World Soccer|Տարվա լավագույն խաղացող]] 2012 * Բրազիլիայի առաջնության խորհրդանշական հավաքականի անդամ '''(3)'''։ 2010, 2011, 2012 * Լիբերտադորեսի Գավաթի խորհրդանշական հավաքականի անդամ 2012 * Արժանացել է Արթուր Ֆրիդենրայհայ կոչմանը '''(2)'''։ 2010, 2012 * Արմանդո Նոգեյրի մրցանակը հաղթող '''(2)'''։ 2011, 2012 * Բրազիլական Ոսկե Գնդակի հաղթող 2011 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [https://newmag.am/post/skandalayin-hayr-bayc-lav-gortsakal-o-v-e-neymar-santosy-ev-inchpes-ir-erekhayin-dardzrec-top-astgh Սկանդալային հայր, բայց լավ գործակալ. ո՞վ է Նեյմար Սանթոսը և ինչպես իր երեխային դարձրեց թոփ աստղ] * [https://bestseller.am/product/neymar/ Նեյմար] * [http://www.neymaroficial.com/ Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603064822/http://www.neymaroficial.com/ |date=2012-06-03 }} {{ref-pt}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Բրազիլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի կազմը ԱԱ 2014-ում}} {{ՕՀՆՄ}} [[Կատեգորիա:1992 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:2012 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:2016 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի չեմպիոններ]] [[Կատեգորիա:2018 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բարսելոնայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բրազիլացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բրազիլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Սան Պաուլու քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Սանտոսի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ]] [[Կատեգորիա:Փետրվարի 5 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Պարի Սեն-Ժերմենի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բրազիլացի օլիմպիական չեմպիոններ]] [[Կատեգորիա:2026 թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության մասնակիցներ]] 9oxwy7qkpgjcb4m5l8nuhn1e1nznlwd 0 80054 10953511 10074916 2026-10-21T13:45:33Z Revolution Saga 36034 Արտաքին հղումներ չեն դրվում հիմնական տեքստի մեջ 10953511 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ռազմական գործիչ | անուն = Թաթուլ Վանանդեցի | պատկեր = Թաթուլ Վանանդեցի.jpg | նկարագրում = Թաթուլ Վանանդեցու դիմանկարը՝ համանուն վեպի շապիկից | ծննդյան վայր = Կարս | մահվան վայր = Կարս | կոչում = Սպարապետ | հրամանատար էր = Կարսի թագավորության ամբողջ զորքի | մարտեր = Կարսի ինքնապաշտպանական ճակատամարտ (1054) | քաղաքացիություն = Կարսի բագրատունյաց թագավորություն }} '''Թաթուլ Վանանդեցի''' (ծն.թ. անհայտ – [[1054]]), իշխան, զորավար։ Ենթադրվում է որ եղել է [[Կարսի թագավորություն|Կարսի թագավոր]] [[Գագիկ Աբասյան]]ի ([[1029]] – [[1065]]) սպարապետը։ Նրա կյանքի և գործունեության մասին գրեթե ոչ մի տեղեկություն չի պահպանվել։ [[1054]]-ին [[Տուղրիլ բեկ|Տուղրիլ սուլթանի]] գլխավորությամբ [[Հայաստան]]ն ասպատակող սելջուկներին [[Վանանդ]]ում հերոսական դիմադրություն է ցույց է տրվել Գագիկի և Թաթուլի ղեկավարությամբ. ճակատամարտը տեղի է ունեցել Վանանդ գավառի սահմանագլխին։ Կռվում աչքի ընկած Թաթուլը վիրավորել է Արսուբան ամիրայի որդուն և գերվել։ Տուղրիլը նրան ասել է՝ «․․․ եթե դա (Արսուբան ամիրայի որդին) ապրի, քեզ կազատեմ, բայց եթե մեռնի, կհրամայեմ, որ քեզ դրան մատաղ անեն»։ Թաթուլը պատասխանել է՝ «…եթե իմ զարկածն է, չի ապրի, իսկ թե ուրիշինն է, այդ չգիտեմ»։ Վիրավորի մահից հետո Սուլթանը հրամայեց սպանել Թաթուլին, իսկ նրա աջ բազուկը կտելով՝ ուղարկեց Արսուբանին, որպես մխիթարություն, թե քո որդին վատ բազկից չի մեռել։ Թաթուլի այս պատասխանը դարձել է սեփական ուժերի նկատմամբ ունեցած վստահությունն ընդգծող թևավոր արտահայտություն։ [[Պատկեր:Թաթուլը և սելջուկների սուլթան Տուղրիլը.jpg|առանց|մինի|423x423px|Սպարապետ Թաթուլի հերոսական սխրանքը Հայաստանի սելջուկյան արշավանքի ժամանակ (Julian Zasso (1833-1889))]] 2022 թվականի հոկտեմբերին լույս է տեսել Արտյոմ Առուստամյանի «Թաթուլ Վանանդեցի» պատմավեպը, որի առանցքում վերոգրյալ իրադարձություններն են։ Վեպն առհասարակ պատմում է Կարսի ինքնապաշտպանական կռվի մասին` ընդդեմ սելջուկյան թյուրքերի, ի թիվս այլնի, անդրադարձ է կատարվում նաև Արծնի 1049 թ. (1048 թ.) պաշարմանը, որն ավարտվել էր շուրջ 150 հազար բնակիչների կոտորածով և քաղաքի հրդեհմամբ, ավելին, XII դարի արաբ մատենագիր Իբն ալ-Ասիրը վկայում է, որ սելջուկները քաղաքից դուրս են բերել այնքան մեծ քանակությամբ ավար, որը «տարել են 10 հազար սայլի վրա»։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=120}} {{DEFAULTSORT:Վանանդեցի, Թաթուլ}} [[Կատեգորիա:Հայոց սպարապետներ]] swqmz862vqdr8s195gesw61n1hw2cr5 0 91046 10953525 10824523 2026-10-21T15:55:33Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso 1984-1991.svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984–1997).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 10953525 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:ХАДИ27 НИИ шин Vizu6282.JPG|250px|մինի|Մրցավազքի մեքենայի անիվ]] '''Անիվ''', շրջանաձև, շարժումն ապահովող սարք, ազատ պտտվող կամ պտտվող [[սռնի|սռն]]ու վրա ամրացված շրջան, որը թույլ է տալիս իր վրա ամրացված մարմնին գլորվել, այլ ոչ թե սահել։ Լայնորեն կիրառվում է բեռնափոխադրման, տարբեր մեխանիզմների և գործիքների մեջ։ Անիվի կենտրոնական, սովորաբար հաստացված մասը, որն ունի անցք՝ [[սռնիին]] կամ [[լիսեռին]] հագցնելու համար, կոչվում է կունդ։ Ան միացնում են [[անվահեծ]]ին ճաղերով կամ սկավառակով։ == Ստուգաբանություն == Ըստ Գևորգ Ջահուկյանի՝ «անիվ» բառն առաջացել է թերևս բնիկ հնդեվրոպական՝ *snēuo-՝ *snēu- «պտտել» արմատից. համեմատել հին իռլանդերեն snua «ոլորել, հյուսել», snútigr «պտտվող» (ջրաղացաքարի մասին), նորվեգերեն snaa (<* snāwēn) «շտապել», լատվիերեն snaujis «օղակ». այս արմատից է նաև հայերեն ''նեարդ'' բառը (< *sneurt-)՝ իմաստային այլ զարգացմամբ։ ''Անիվ'' բառի ա- նախահավելվածի համար համեմատել ''ամիս''՝ mensos ձևից<ref>Գևորգ Ջահուկյան, [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=51&dt=HY_HY&query=%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%BE&forceIndex=yes Հայերեն ստուգաբանական բառարան], «Ասողիկ» հրատարակչություն, Երևան, 2010։</ref>։ == Պատմություն == [[Պատկեր:Bronocice drawn.png|200px|մինի|Նկար կճուճի վրա՝ Բրոնոչիցեից]] [[Պատկեր:Wheel Iran.jpg|200px|մինի|Հնագույն սայլի անիվ]] Ամենավաղ հայտնաբերված «անիվը» գտնվել է Ռումինիայի Յասիի շրջանում, այն թվագրում են մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակին։ Ռումինացի հնագետ Մ. Դինուն գտել էր կավից պատրաստած խաղալիք սայլի մոդելներ, ինչի մասին հայտարարել էր 1981 թվականին<ref name="Кукутени">[http://www.mk.ru/science/2011/06/16/597841-koleso-izobreli-ne-na-vostoke.html «Российское открытие»: Колесо изобрели не на Востоке] // МК, 16.06.2011</ref>։ Սա Բալկաններում նեոլիթյան դարաշրջանի հայտնաբերված մարդկության պատմության ամենահին անիվն էր։ Լեհական Բրոնոչիցեի կերամիկական կճուճը՝ սայլի կառուցվածքային պատկերով, վերագրվում է ձագարաձև գավաթների մշակույթին և թվագրվում է մ.թ.ա. 3635-3370 թվականներին<ref>{{Cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Cultural Counterparts to Proto-European |last2=Carpelan |first2=Christian |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0700714636 |location=New York, London |pages=121–2}}</ref>։ Ըստ ժամանակաշրջանի, անիվի հաջորդ մոդելը հայտնաբերվել է հնէաբան [[Ա. Ռեզեպկին]]ի կողմից՝ հյուսիսային Կովկասում [[մայկոպյան մշակույթ]]ի գերեզմանների պեղումների ժամանակ<ref name="Кукутени" />։ Սլովենիայի [[Լյուբլյանյան արգելավայր]]ում գտել են [[Հացենի|հացենուց]] պատրաստված անիվ՝ 72 սմ տրամագծով, որի տարիքը գերազանցում է հինգ հազար տարին (մ.թ.ա. 3350-3100 թվականներ)<ref>{{Cite web |title=Wheel with an axle |url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/6JPlHJeaH?url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/ |archivedate=2013 թ․ սեպտեմբերի 5 |accessdate=2013 թ․ հուլիսի 25 |publisher=// koliscar.si}}</ref>։ Չորս անիվ ունեցող սայլի մոդելը՝ պատրաստված կավից, հայտնաբերվել են [[բադենյան մշակույթ]]ի գերեզմաններում (արևելյան Հունգարիա), որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 3300-3100 թվականներ։ Պրեսսեհաուսի (Շվեյցարիա) հորգենյան մշակույթում հայտնաբերվել է անիվ՝ սռնու ամրացնելու համար նախատեսված քառակուսի անցքով, սռնին պտտվում էր անիվի հետ միասին։ Ի տարբերություն Շվեյցարիայում հայտնաբերվածների, Գերմանիայում, ինչպես նաև Հոլանդիայում և Դանիայում անիվների անցքերը շրջանաձև էին, սռնին ամրացվում էր սայլի թափքին, իսկ դա նշանակում է, որ սայլերի պատրաստման եվրոպական ավանդույթների տարբերությունն առաջացել են դեռևս մ.թ.ա. 3200 թվականին<ref>''Кульбака В.'', ''Качур В.'' Індоєвропейські племена епохи палеометалу. – Маріуполь: Рената, 2000. – 80 с.</ref>։ Անիվի վերաբերյալ հաջորդ հիշատակումները հանդիպում են [[Հին Միջագետք]]ում՝ մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակի վերջին<ref name="Кукутени" />։ Այսպիսով, ավելի շատ նյութական փաստարկները վկայում են այն մասին, որ «ամենաառաջին» անիվն ի հայտ է եկել ոչ թե Մերձավոր Արևելքում, ինչպես ընդունված էր համարել, այլ՝ Եվրոպայում<ref>''Резепкин А. Д.'' Проблема происхождения колесного транспорта и его появления на Северном Кавказе // Четвёртая Кубанская археологическая конференция. Тезисы и доклады. Краснодар. 2005.</ref>։ Զապարոժի շրջանի (Ուկրաինա) դիմիտրովյան №6 գերեզմանաբլրի մուտքի մոտ գտնվել է հնագույն սայլ՝ ամբողջությամբ պահպանված անիվներով, որոնք մոտ հինգ հազար տարեկան էին<ref>{{Cite web |title=Сокровища дмитровских курганов, 2015 |url=http://rg.kiev.ua/page5/article34725 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305161412/http://rg.kiev.ua/page5/article34725 |archive-date=2016 թ․ մարտի 5 |access-date=2018 թ․ մարտի 25}}</ref><ref>{{Cite web |title=Бердянские археологи завершили раскопки курганов в Дмитровке |url=http://pro.berdyansk.biz/content.php?id=31583 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115655/http://pro.berdyansk.biz/content.php?id=31583 |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2018 թ․ մարտի 25}}</ref>։ Երկանիվ սայլը՝ 0,6մ պահպանված տրամագծով, հայտնի է զապարոժյան Մարյեվկա գյուղի կատակոմբնյան գերեզմաններից<ref>''Чередниченко Н. Н.'', ''Пустовалов С. Ж.'' [http://annales.info/bronza/war/chariot.htm Боевые колесницы и колесничие в обществе катакомбной культуры (по материалам раскопок в нижнем Поднепровье) // Советская археология, 1991, № 1, стр. 206-216.]</ref>։ Հին սայլի երկու անիվներն էլ պատրաստված էին փայտի ամբողջական կտորից, սռնու շրջանաձև անցքով և լայն անվագնդով<ref>''Третьяков Н. Н.'', ''Монгайт А. Л.'' (ред.) Очерки истории СССР — М.: Академия наук СССР, 1956. — 633 c.</ref>։ Անիվի նախորդը կարելի է համարել, մինչ այդ հայտնի գլանը, որը տեղադրվում էր տեղափոխվող բեռի տակ։ Սկզբում անիվն իրենից ներկայացնում էր փայտե շրջան՝ դրված սռնու վրա և ամրացված [[սեպ]]ով։ Անիվներով սահնակների պատկերներ հայտնաբերվել են Միջագետքում և [[շումեր]]ական [[Ուրուկ]] քաղաքում։ Մ.թ.ա 2700 թվականին այնտեղ եղել են [[սայլ]]երի նկարներ։ Այդ ժամանակ շումերներն իրենց արքաներին հուղարկավորում կառքի հետ միասին։ Չորս անիվ ունեցող սայլը՝ Ռոստովի շրջանի Ուլան IV կատակոմբյան մշակույթի գերեզմանոցային համալիրից, պատրաստված էր մ.թ.ա. 23-րդ դարում<ref>''Shishlina N. I.'', ''Kovalev D. S.'', ''Ibragimova E. R.'' [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=9632294&fulltextType=RA&fileId=S0003598X00101061 Catacomb culture wagons of the Eurasian steppes, 2015]</ref>։ Դ. Էնտոնին և Վինոգրադովը (1995) դասական տիպի կառքը ժամանակագրել են մ.թ.ա 2026 թվականներ՝ գտնված [[Չելյաբինսկի մարզ]]ի Կրիվոե լճի շրջակայքից։ Մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակում անիվի կառուցվածքը կատարելագործվել է. Հարավային Ուրալում ի հայտ է եկել ճաղերով անիվ, [[Փոքր Ասիա]]յում՝ [[անվակունդ]]ով և թեքված [[անվագոտի|անվագոտով]]<ref>[http://www.koryazhma.ru/usefull/know/doc.asp?doc_id=110 кто придумал или изобрел колесо? / Великие изобретения<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ Ավելի ուշ՝ մ.թ.ա 1-ին հազարամյակում, [[կելտեր]]ը իրենց կառքերն ավելի ամրացնելու նպատակով սկսեցին օգտագործել մետաղյա անվագոտի, որը հետագայում տրանսպորտային միջոցներում փոխարինվել է ռետինե անվադողերով<ref>{{Cite web |title=История России. Всемирная, мировая история — История колеса<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://istorya.ru/articles/koleso.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012012929/http://istorya.ru/articles/koleso.php |archive-date=2007-10-12 |access-date=2018-03-25}}</ref>։ Չնայած այն բանին, որ անիվը համարվում էր անհայտ մինչկոլումբյան [[Ամերիկա]]յի [[Քաղաքակրթություն|քաղաքակրթության]] համար, որոշ ազգեր, օրինակ՝ [[ինկեր]]ը, շատ մոտ էին նրա հայտնաբերմանը։ Որոշ մշակույթներում (օրինակ՝ [[օլմեկներ]]ը) անիվների վրա պատրաստել են կենդանիների կերամիկական և փայտե պատկերներ։ Հավանաբար դրանք կատարել են ծիսական ֆունկցիա, կամ ընդամենը խաղալիքներ էին։ Դրանից ելնելով, կարելի է ենթադրել, որ առաջին անիվն ի հայտ է եկել որպես՝ [[խաղալիք]]։ Մինչ եվրոպացիների գալը, անիվի մասին չգիտեին [[Ավստրալիա]]յի և [[հարավային Աֆրիկա]]յի բնիկ ժողովուրդները։ Անիվի հայտնագործումը նպաստեց [[արհեստագործություն|արհեստագործության]] զարգացմանը։ Անիվն օգտագործվում էր [[բրուտագործական շրջան]]ում (բոլորակ), [[աղացներ]]ում, [[Ճախարակ (գործիք)|ճախարակ]]ում, [[խառատային հաստոցներ]]ում։ [[Ոռոգում|Ոռոգման]] համակարգերում, [[մանուֆակտուրա]]յին ֆաբրիկաներում, [[հանքահոր]]երում օգտագործվում էին [[ջրային անիվ]]ները։ [[Պատկեր:Gears animation.gif|160px|մինի|Մխոցային ատամնավոր փոխանցման համակարգ. աջից և ձախից անիվներ]] Անիվի հայտնագործումը խթան հանդիսացավ ընդհանուր գիտության զարգացման համար։ Այն օգտագործվում է [[աստրոլաբ]]ներում և այլ գիտական գործիքներում։ Մեխանիկայում լայնորեն կիրառվում է [[ատամնանիվ]]ը։ Տնտեսության բնագավառում անիվի կարևորագույն նշանակությունը արտացոլվում էր նրա «Անընդհատ վերադառնալու» փոխաբերական իմաստում։ Տարբեր մշակույթներում անիվը համարվում էր արևի շարժման խորհրդանիշ, բուդդայականության մեջ այն խորհրդանշում է օրենքն ու իրականությունը, [[սիմետրիա]]ն և [[Դհարմա]]յի կատարելությունը։ [[Հունական դիցաբանություն|Հունական]] և [[Հռոմեական դիցաբանություն|հռոմեական]] դիցաբանության մեջ անիվն ունի 6 ճաղ, որպես [[Զևս]]ի՝ երկնային աստծու ատրիբուտ<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/simvol/353 Словарь символов]</ref>։ == Մեխանիկա == Անիվը, համեմատաբար հարթ տարածությունում բեռնափոխադրման ժամանակ, էականորեն նվազեցնում է էներգիայի ծախսը։ Անիվի օգտագործման ժամանակ աշխատանքն իրականացվում է [[շփման ուժ]]ին հակառակ, որն արհեստական ճանապարհների պայմաններում զգալիորեն քիչ է, քան՝ սահքի շփման ուժը։ Անիվի տարբեր մասերի միջև հիմնական կինեմատիկական և դինամիկ փոխհարաբերությունները բխում են նրա՝ որպես պինդ մարմին դիտարկումից և սահմանվում են՝ ելնելով նրա երկարաչափական հատկանիշներից, նախնական պայմաններից, շահագործման պայմաններից և այլն։ Անիվը համարվում է պարզ մեխանիզմ, երբ այն տեղադրված է կենտրնով անցնող ֆիքսված կամ պտտվող սռնու վրա։ Հաճախ անիվն օգտագործվում է տեղափոխման նպատակով, այդ դեպքում այն հանդիսանում է տրանսպորտային միջոց, որն ապահովում է բարձր արդյունավետությամբ շարժում։ Եթե սռնին ամրացված է երկու անիվներով, ապա անիվների պտույտն ընթանում է այնպես, կարծես նրանք մի մարմին են։ Անվային սռնին հանդիսանում է 6 պարզագույն մեխանիզմներից մեկը։ Այն թույլ է տալիս ունենալ մեխանիկական առավելություն՝ պտտվող [[ուժի մոմենտ|մոմենտի]] հաշվին գործադրվող ուժի մեծացման ճանապարհով։ Էությունն այն է, որ մեխանիզմի կցումը հողին տեղի է ունենում միայն անիվների միջոցով, նա տրանսպորտային միջոցների համար կատարում է աջակցող համակարգի դեր, ինչը նվազեցնում է էներգիայի կորուստը, հաշվի չառնելով այնպիսի թերությունների, ինչպիսիք են՝ անիվների առանձգականությունը և [[առանցքակալ]]ներում մոմենտի կորուստը։ Տարբեր տրանսպորտային միջոցներում անիվների օգտագործոման համար անհարժեշտ է հաշվի առնել հողի հետ նրանց կցորդումը, ինչին կարելի է հասնել խորդուբորդ անիվների օգտագործմամբ։ === Անիվի երկրաչափություն === Անիվի երկրաչափությունը հիմնված է [[շրջանագիծ|շրջանագծի]] երկրաչափության վրա։ Շրջանագծի բնութագրող մեծությունները հետևյալն են. * [[Տրամագիծ]]։ Անիվները հիմնականում որոշվում են իրենց տրամագծով, քանի որ դա որոշում է իրենց առավելագույն մեծությունը և, հետևաբար, համարվում է լուրջ սահմանափակող գործոն՝ կապված այս կամ այն մեխանիզմում զբաղեցրած ծավալի հարցի հետ։ * [[Պարագիծ]]։ Դա այն տարածությունն է, որն անցնում է անիվը հարթության մեջ մի շրջան կատարելիս։ Այսպիսով, տարածությունը, որը հաղթահարվում է առաջադրված պտույտների քանակով որոշվում է օրինակով, որն իր հերթին կախված է պարագծից՝ համաձայն հետևյալ բանաձևի. : <math>{p}=\pi \cdot {D}.</math> Ավելի համընդհանուր. : <math>\Delta s=\theta \cdot r,</math> որտեղ. * <math>\Delta s</math> — անցած տարածությունն է, * <math>\theta</math> — պտտման անկյունը, * <math>r</math> — անիվի շառավիղը (<math>D=2r</math>) === Շրջանաձև շարժում === [[Պատկեր:Circular motion vectors.svg|200px|մինի|Համաչափ շրջանաձև շարժման վեկտորների փոխկապակցվածություն]] Ուղղագիծ հավասարաչափ շարժման խնդիրը համարժեք է պտտման խնդրին։ Հեռավորության, արագության և արագացման փոփոխականները համարժեք են անկյունային փոփոխականներին. անկյան, անկյունային արագության և անկյունային արագացմանը համապատասխան։ Բոլոր երեքը կապված են գծային կախյալներով<ref>[http://physics.bu.edu/~duffy/py105/Rotationalkin.html Center of gravity and Rotational variables] (2000). Проверено 8 июля 2009.</ref>. * Շրջադարձի անկյուն. <math>\theta=\frac{\Delta s}{r}</math> * Անկյունային արագությւոն. <math>\omega=\frac{v}{r}</math> * Անկյունային արագացում. <math>\alpha=\frac{a}{r}</math> Որտեղ միավորելով այդ երեքը, տեսնում ենք. * Ձախ կողմում անկյունային համարժեքներ (անկյուն, անկյունային արագույթուն, անկյունային արագացում) * Աջ կողմում գծային համարժեքները (հեռավորություն, գծային արագություն, գծային արագացում)՝ բաժանված ''r'' շառավղով Երեք ցուցադրված հարաբերակցությունները դուրս են բերվում անիվի երկրաչափությունից, որտեղ շրջանի աղեղի երկարությունը կախված է առաջադրված <math>\theta</math> անկյան շրջադարձից՝ արտահայտված [[Ռադիան (չափման միավոր)|ռադիան]]ով, բազմապատկած շրջանագծի շառավղով, դրա հետ մեկտեղ, անիվի մեկ շրջադարձի ժամանակ, նա անցնում է պարագծին հավասար հեռավորություն, ինչը համապատասխանում է 2π ռադիանով շրջադարձի անկյանը։ Արագացումը, արտահայտված արագության ընթացքի փոփոխմամբ, կարելի է գտնել, եթե նկատենք, որ արագությունը կատարում է ընթացքի ամբողջական փոփոխություն, նույն T ժամանակահատվածում, որի ընթացքում օբյեկտը կատարում է մեկ պտույտ։ Այդ ժամանակ արագության վեկտորն ամեն T վայրկյանում անցնում է 2π v երկարությամբ ճանապարհ. * <math> a_c\, = \frac {2 \pi v }{T} = \omega^2 \ r \ =\omega \cdot v,</math> Որտեղ. * a_c — արագացում (միշտ ուղղված է դեպի անիվի կենտրոնը) * <math>\omega</math> — անիվի անկյունային արագություն * ''r'' — շրջանագծի շառավիղ, որտեղ գտնվում է դիտարկվող կետը։ [[Պատկեր:Velocitats Roda.svg|220px|մինի|Անիվի սրնու համակարգում արագության գրաֆիկական պատկերը՝ ներառյալ գետնի հետ շփման կետը և անիվի կենտրոնը։ Ուշադրություն դարձրեք, որ շփման կետում արագությունը հավասար է զրոյի և աճում է գծային՝ շառավղի մեծացման հետ. v = ωxr]] Յուրաքանչյուր մեքենա ունի ճանապարհի հետ անիվների կցորդիչ՝ նրանց շփման կետում, այնպես որ այդ կետում անիվի հարաբերական շարժումը մոտավորապես հավասար է զրոյի։ Անիվի կինեմատիկան կարող է պարզաբանվել հետևյալ արտահայտությամբ. երբ՝ գործ ունենալով համատարած միջավայրի մեխանիկայի խնդրի հետ, կարող ենք որոշել ցանկացած VP կետի արագությունը՝ իմանալով ցանկացած այլ կետի արագություն. : <math>{\vec V_P}={\vec V_O} + \vec \omega \times \vec r</math> Որտեղ. * <math>{\vec V_O}</math> — կետի արագություն, որի արագությունը հայտնի է։ * <math>\vec \omega</math> — անիվի անկյունային վեկտորի հարաբերակցությունը հողի հետ։ * <math>\vec r_{OP}</math> — երկու կետերի միջև վեկտորի հարաբերական դիրքը։ Մակերևույթի հետ անիվի կցորդումը պետք է լինի արդյունավետ, քանի որ ակնհայտ է, որ եթե հողի հետ շփման կետում անիվի արագությունը տարբերվի զրոյից, ապա անիվը կսահի։ Վերը ասվածից հետևում է, որ գոյություն ունի գծային կախվածություն՝ հողի վրա ցանկացած կետում արագության մեծության, շփման կետի հեռավորության և պտտման հարթության միջև։ Շնորհիվ շարժման կինեմատիկայի գիտելիքների, արագությունը կարող է բաժանվել երկու բաղադրիչի. * Շրջանագծի վրա գծային արագության կետեր * Անիվի կենտրոնի գծային արագություն Դա արագությունը բաժանում է 2 տիպի. մի կողմից արագությունը, որը կզգա դիտորդը, եթե նա լիներ անիվի վրա, մյուս կողմից՝ արագությունը, եթե տեղակայվեր շարժվող միջոցի ներսում։ Պարզ է, որ պտտման կետերի արագությունը՝ տեղակայված շավիղի ծայրերին, հավասար է գծային արագությանը։ Դա կարող է ինտուիտիվ կերպով պարզ լինել, քանի որ ամբողջական պտույտ կատարելու համար անիվին անհրաժեշտ է անցնել տարածություն՝ համարժեք նրա շրջակայքի երկարությանը։ Անիվները լինում են ամբողջական (օրինակ՝ երկաթգծային վագոնի անիվի զույգը) և կազմված մեծ քանակությամբ մասնիկներից, օրինակ՝ ավտոմեքենայի անիվի կազմի մեջ մտնում է՝ սկավառակը, անվագոտին, անվադողը, երբեմն օդափուչիկը, ամրացման հեղույսները և այլն։ Ժամանակակից անվադողերը անցնում են ավելի քան 100 000կմ։ Չլուծվող հարց է համարվում ինքնաթիռների անվադողների մաշվածության հարցը։ == Ավտոմեքենայի անիվ == [[Պատկեր:AluminumWheel spoke design.jpg|200px|մինի|Ալյումինե խառնուրդով անվակունդ]] [[Պատկեր:Velg auto.jpg|200px|մինի|Ժամանակակից ավտոմեքենայի անիվ (հավաքված անվադողով)]] Համընդհանուր [[Ավտոմեքենա|ավտոմոբիլաշինության]] տերմինալոգիայում<ref>[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=129182 ГОСТ Р 52390-2005. Раздел 2. Термины и определения, с. 1]</ref> '''անիվ''' է կոչվում միայն հանգույցը՝ տեղակայված անվակունդի և անվադողի միջև, իր հերթին բաղկացած՝ անվագոտուց, որի վրա ամրացվում է անվադողը, սկավառակից կամ ճաղից, որը միավորում է անվակունդը անվագոտուն։ Առաջին ավտոմեքենաների անիվներն ըստ էության չէին տարբերվում ձիակառքերի անիվներից և պատրաստված էին փայտից։ Արդյունքում ի հայտ եկան անիվներ մետաղական անվագոտով և փայտյա ճաղով, ինչպես նաև մետաղյա ճաղով։ Անվադողերը սկզբում ունեցել են համընդհանուր ռետինե ժապավենի տեսք, արագության աճին զուգընթաց դրանց փոխարինեցին օդաճնշված անվադողերը, որի պրոֆիլի բարձրությունը մինչ 1960-ական թվականները անընդհատ մեծանում էր՝ բարձրացնելով երթևեկության հարմարավետությունն ու ավտոմեքենայի բեռնափոխադրման հզորությունը։ Բեռնատարների վրա ռետինե ժապավենների կարելի էր հանդիպել դեռևս 1920-ական թվականներին, իսկ զիվորական մեքենաների վրա այսօր էլ օգտագործվում են ընդհանուր թրթուրային անիվներ՝ առաջին անգամ մշակված [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ՝ զրահապատ ավտոմեքենաների համար։ Սկսած 1920-ական թվականներից ճյուղավորված անիվներն աստիճանաբար սկսեցին փոխարինվել մետաղյա սկավառակներով անիվներով, որոնք արտադրության մեջ ավելի հասարակ էին և էժանագին։ 1960-ական թվականներին ի հայտ եկան սպորտային տարբերակներով անիվներ, ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն պատրաստված [[ալյումին]]ի կամ [[մագնեզիում]]ի թեթև ձուլվածքից։ == Մեխանիզմներում == {{Main|Ատամնանիվ}} Առանց շարժունակության շատ մեխանիզմների աշխատանք անհնար է։ Դրանց թվին են պատկանում [[ժամացույց]]ները, [[զարթուցիչ]]ները, [[ջրաղաց]]ներն ու [[հողմաղաց]]ները, [[կողպեք]]ները, [[շլյուզ]]ները, [[ֆունիկուլյոր]]ները և այլն։ == Անիվների յուրահատուկ տեսակներ == * [[Էլիպս]]աձև անիվ (տեղակայված այնպիսի այնպիսի անկյամբ, որ եթե նայենք կողքից նման է շրջանի) - թույլ է տալիս թիավարել ջրում։ * [[Քառակուսի]] անիվ, որի արտոնագիրը 1959 թվականին ստացել է ամերիկացի Ալբերտ Սֆրեդդան։ Այն հեշտությամբ տեղաշարժվում էր ձյան, ավազի վրայով, հաղթահարում էր փոսերը։ Չնայած զգուշացումներին, այդպիսի անիվներով ավոմեքենան չէր «կաղում» և զանգացնում էր մինչև 60 կմ/ժ արագություն։ * «Քայլող» անիվ<ref>[http://www.rusnauka.com/7_NITSB_2012/Agricole/2_102918.doc.htm Д.т.н. Лопарев А.А., Аспирант Комкин А.С. Сельское хозяйство/2.Механизация сельского хозяйства]</ref>։ * [[Շարժիչ-անիվ]]։ == Բնության մեջ == Մարդու կողմից ստեղծված հայտնագործությունները հաճախ հանդես են գալիս որպես բնության նմանակում (օրինակ՝ ինքնաթիռների վաղ նախագիծը հիշեցնում է թռչուններին){{sfn|Шольц|2008|с=139}}, բայց բնության մեջ առկա են քիչ նախագծումներ, որոնք անիվ են հիշեցնում։ հետազոտողները դա կապում են նրա հետ, որ{{sfn|Шольц|2008|с=142}}. * անիվի առավելություններն ի հայտ են գալիս միայն որոշակի և ոչ հաճախ հանդիպող պայմաններում (անիվի արդյունավետության համար անհրաժեշտ են հարթ և անուր մակերևույթ), * անիվը պետք է ազատ պտտվի սռնու շուրջը և այդ պատճառով չի կարող օրգան լինել, քանի որ կարիք ունի նյարդերի և սնուցող նյութերի։ Որպես անիվի հնարավոր նմանօրինակ [[Գ. Շոլց]]ը{{sfn|Шольц|2008|с=141-142}} թվարկում է. * [[ծովախեցգետին]]ը, * [[թրթուր]]ը։ Պասիվ ճոճման օրինակները բնության մեջ ավելի շատ են։ Շոլցը մատնանշում է, մասնավորապես. * Capparaceae aureola [[սարդ]]ը, որը թեքությունից իջնելու համար ընդունում է գնդի տեսք, * Hippa pacifica [[Խաչափառներ|խաչափառը]], որն օգտագործում է մարմնի շրջանաձև կառուցվածքը, որպեսզի [[ալեբախություն|ալեբախության]] շրջանում գլորվի ավազի վրայով։ [[Պատկեր:Flightless Dung Beetle Circellium Bachuss, Addo Elephant National Park, South Africa.JPG|200px|մինի|Կոյաբզեզ]] Միկրոսկոպիկ մակարդակում բակտերիաների մոտ նկատվում է առանցքային ռոտացիայի կենսաքիմիական մեխանիզմ{{sfn|Шольц|2008|с=142}}։ Որպես անիվի ամենամոտ օրինակ (և հնարավոր նախատիպ), Շոլցը նշում է [[կոյաբզեզ]]ին, որը կենդանիների արտաթորություններին տալիս է գնդի տեսք և գլորում դեպի իր բույնը։ Դրա հետ մեկտեղ, հետևի ոտքերի մի զույգը շարժում է գունդը երկու հակառակ կողմերից՝ ձևավորելով սռնու նմանօրինակ{{sfn|Шольц|2008|с=143}}։ == Խորհրդանշաններում == * Շարժվող անիվը հանդիսանում է ցիկլայնության և կրկնողության խորհրդանիշ։ Օրինակ՝ [[Հնդկաստան|հնդկական]] [[չակրա]]յի համակարգը, չինական «[[Ին և յան]]» խորհրդանիշը։ Հետաքրքիր է նշել, որ հին [[Տիբեթ]]ի առօրյա կյանքում անիվի օգտագործումն արգելված էր։ * [[Պանամայի զինանշան]]ի վրա պատկերված թևավոր անիվը առաջընթացի խորհրդանիշ է։ * [[Հին Եգիպտոս]]ում անիվը համարվում էր արևի խորհրդանիշ<ref>{{Cite book |last=Hall |first=Adelaide S. |url=https://books.google.es/books?id=OxcOmjiAWXAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |title=A Glossary of Important Symbols in Their Hebrew: Pagan and Christian Forms |year=2005 |isbn=9781596055933 |page=56}}</ref>։ * [[Հեթանոսություն|Հեթանոսական]] [[դիցաբանություն]]ում «Տարվա անիվ» տերմինը նշանակում է սեզոնային տոների ամենամյա կրկնվող հաջորդականություն։ == Գերբագիտության մեջ == Անիվը կարևոր դեր ունի ժամանակակից Հնդկաստանի դրոշի և խորհրդանշանի վրա։ Նա խորհրդանշում է օրենքը ([[դհարմա]]ն)։ Անիվ պատկերված է նաև [[գնչուների դրոշ]]ի վրա, որը խորհրդանշում է գնչուների կյանքը և նրանց հնդկական արմատները։ Այն կա նաև [[Մոնղոլիա]]յի խորհրդանշանի վրա ՝ վերաբերվելով [[Բուդդայականություն|բուդդայականությանը]]։ Անիվ կամ դրա մասնիկներ են պատկերված [[Անգոլա]]յի դրոշի, [[Վիետնամ]]ի զինանշանի, ինչպես նաև՝ 1984-1997 թվականներին [[Բուրկինա Ֆասո]]յի և [[Իտալիա]]յի խորհրդանշանի վրա։ <gallery> File:Flag of Angola.svg|Անգոլայի դրոշ File:Flag_of_India.svg|Հնդկաստանի դրոշ File:Roma flag.svg|Գնչուների դրոշ File:Emblem of Angola.svg|Անգոլայի զինանշան File:Coat of arms of Vietnam.svg|Վիետնամի զինանշան File:Coat of arms of Burkina Faso (1984–1997).svg|Բուրկինա Ֆասոյի խորհրդանշան (1984 - 1997) File:State emblem of Mongolia.svg|Մոնղոլիայի խորհրդանշան File:Emblem of India.svg|Հնդկաստանի խորհրդանշան File:Emblem of Italy.svg|Իտալիայի խորհրդանշան </gallery> == Տես նաև == * [[Սռնի]] * [[Մարտակառք]] * [[CD]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականություն == * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://repository.naturalis.nl/document/118317 |ref=Шольц |автор=Scholtz, Gerhard |заглавие=Scarab beetles at the interface of wheel invention in nature and culture? |год=2008 |язык=en |издание=Contributions to Zoology |том=77 |выпуск=3 |страницы=139-148}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=418}} [[Կատեգորիա:Անիվներ]] [[Կատեգորիա:Ավտոմեքենաների մասեր և մեխանիզմներ]] [[Կատեգորիա:Հայտնագործություններ]] bbn7h40sn1aqwktyyag7us7rs1q6fze 0 97386 10953539 8862827 2026-10-21T16:34:06Z SardonyxGold 155123 Հոդվածի վիքիֆիկացում և բարելավում. ավելացվել է տեղեկաքարտ, առաջնորդների աղյուսակները (ըստ Ղ. Ալիշանի և ժամանակակից), եկեղեցիների ցանկը, ծանոթագրություններն ու գրականությունը 10953539 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ՀԱԵ թեմ | հայերեն անվանում = Կոտայքի թեմ | պատկեր = Kecharis Monastery 24.03.2018.jpg | պատկերի լայնություն = 250px | պատկերի նկարագրություն = [[Կեչառիսի վանական համալիր]]ը՝ թեմի առաջնորդանիստը | երկիր = {{դրոշավորում|Հայաստան}} | երկրներ = | մարզ = [[Կոտայքի մարզ]] | մարզեր = | վարչկենտրոն = | հիմնադրման թվական = [[1996|1996 թ.]] [[մայիսի 30]] | լուծարման թվական = | միտրիպոլիա = [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին]] | մայր տաճար = [[Կեչառիսի վանական համալիր]] | ծխեր = | առաջնորդ = [[Առաքել արքեպիսկոպոս Քարամյան]] | հոգևորականների թիվ = | թեմի տարածք = | թեմի բնակչություն = | հետևորդների թիվ = | հետևորդների տոկոս = | կայք = }} '''Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Կոտայքի թեմ''', Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցու գործող թեմերից մեկը, որի իրավասության ներքո է գտնվում Հայաստանի [[Կոտայքի մարզ]]ի տարածքը: Թեմի առաջնորդանիստը [[Ծաղկաձոր]] քաղաքի [[Կեչառիսի վանական համալիր|Կեչառիսի վանք]]ն է, իսկ վարչական կենտրոնն ու առաջնորդարանը գտնվում են մարզկենտրոն [[Հրազդան (քաղաք)|Հրազդան]] քաղաքում: == Պատմություն == === Բջնիի պատմական եպիսկոպոսություն === Թեմի տարածքը պատմականորեն մաս է կազմել Մեծ Հայքի [[Այրարատ]] նահանգի Կոտայք, Նիգ և Մազազ գավառների: Թեմը համարվում է միջնադարյան հռչակավոր '''Բջնիի եպիսկոպոսության''' իրավահաջորդը: Բջնիի աթոռը Հայ Եկեղեցու այն եզակի եպիսկոպոսություններից է, որի հիմնադրման վերաբերյալ պահպանվել է պաշտոնական վիմագիր արձանագրություն: Այն փորագրվել է [[1031]] թվականին [[Պետրոս Ա Գետադարձ]] (1019–1058) կաթողիկոսի և [[Հովհաննես-Սմբատ]] թագավորի օրոք՝ [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բջնի)|Բջնիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու]] պատին. {{Քաղվածք|Շնորհիւն Աստուծոյ այս հրամանք է իմ՝ տեառն Պետրոսի և Սմբատայ Շահնշահի, որ հաստատեաց եպիսկոպոսարան ի Բջնի քաղաքս զսուրբ Աստուածածինս հիմնարկեալ կատարեաց Գրիգոր իշխանաց իշխան, որդի Վասակայ, և տուաւ վիճակ ի ս. Աստուածածինս ի Փոշէհանից մինչև ի Նիգ և Դիւատունս… և Աղստև. տուաք գաւազան և ս. նշան և աթոռ:}} Միջնադարում Բջնիի եպիսկոպոսական աթոռը մեծ կշիռ է ունեցել երկրի հոգևոր կյանքում: Այն եղել է այն չորս գլխավոր աթոռներից մեկը (Սյունյաց, Հաղպատի և Արտազի աթոռների հետ միասին), առանց որոնց համաձայնության անհնար էր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ընտրությունը: Տեղի առաջնորդները կոչվել են նաև «Արարատյան գավառի դիտապետ»: 1267 թ. մի հիշատակարանում Բջնիի արքեպիսկոպոս Գրիգորը հիշատակվում է հետևյալ կերպ. «...արքեպիսկոպոսն տէր Գրիգոր, որ ունէր զվերատեսչութիւն այցելականն դիտման քահանայական դասու կատարող պետութեան Այրարարատեան նահանգին, ներակայան ունելով զամուրն Բջնի»։ Իսկ 1406 թ. Մանուել անունով առաջնորդը հիշվում է որպես «եպիսկոպոս Բըջնո և Այրարատեան նահանգի»։ === Թեմի վերահիմնադրում === Մինչև 1996 թվականը Կոտայքի մարզի տարածքը մտնում էր [[Արարատյան Հայրապետական թեմ]]ի մեջ: Կոտայքի թեմը պաշտոնապես հիմնադրվել է [[1996]] թվականի [[մայիսի 30]]-ին՝ [[Գարեգին Ա]] Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հայրապետական կոնդակով՝ Հայաստանի նոր վարչատարածքային բաժանմանը համապատասխան: == Առաջնորդներ == === Բջնիի պատմական աթոռակալներ === Բջնիի եպիսկոպոսական աթոռի առաջնորդների ժամանակագրական ցանկը՝ ըստ Ղևոնդ Ալիշանի կազմած գավազանագրքի և ժամանակաշրջանի վիմագրական ու ձեռագրական հիշատակարանների<ref>Ղևոնդ Ալիշան, «Այրարատ», Վենետիկ, 1890, էջ 276:</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Թվականներ ! Առաջնորդ ! Պատմական նշումներ և մանրամասներ |- | 1030–1050 || '''Եփրեմ''' || [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու]] թղթակիցը |- | 1051 || '''Հովհաննես''' || Արձանագրություն է թողել [[Կեչառիսի վանական համալիր|Կեչառիսի վանքում]] |- | 1205–1209 || '''Վրթանես''' || Մասնակցել է Լոռվա (1205) և [[Անիի եկեղեցական ժողով|Անիի]] (1207) եկեղեցական ժողովներին |- | 1246 || '''Գրիգոր''' || |- | 1246–1267 || '''Վանական''' || |- | 1267 || '''Գրիգոր արքեպիսկոպոս''' || Հիշատակվում է որպես Այրարատյան նահանգի քահանայական դասի վերատեսուչ՝ նստավայր ունենալով Բջնի ամրոցը |- | 1299 || '''Հովհաննես''' || [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ի՝ [[Գրիգոր Է Անավարզեցի]] կաթողիկոսին ուղղված դավանաբանական թղթի ստորագրողներից |- | 1306 || '''Սարգիս''' || Որոշ աղբյուրներում հիշատակվում է Հովհաննեսի հետ միասին |- | 1358–1387 || '''Վանական''' || Նահատակվել է [[Լենկթեմուր]]ի արշավանքի ժամանակ |- | 1406 || '''Մանուել''' || Հիշատակվում է որպես «եպիսկոպոս Բըջնո և Այրարատեան նահանգի» |- | 1441 || '''Հովհաննես''' || Մասնակցել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունը Վաղարշապատում (Սուրբ Էջմիածին) վերահաստատող պատմական ազգային-եկեղեցական ժողովին |- | 1610–1624 || '''Մանուել արքեպիսկոպոս''' || Երաժիշտ: 1610 թ. Մելքիսեթ Ա Գառնեցի աթոռակից կաթողիկոսի կոնդակում ստորագրել է որպես «առաջնորդ Ս. Աստուածածնին»<ref group="Ն">Ղ. Ալիշանը նշում է, որ 17-րդ դարի առաջին կեսին 44 տարվա ընթացքում հիշատակվող Մանուել անունով առաջնորդը (երբեմն՝ Այրարատյան նահանգի (1624), երբեմն՝ Բջնիի (1652), երբեմն՝ Սաղմոսավանքի (1653) կամ Եղվարդի) կարող է լինել ինչպես մեկ, այնպես էլ երկու տարբեր անձնավորություն:</ref> |- | 1631 || '''Փիլիպոս''' || Հետագայում՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս [[Փիլիպոս Ա Աղբակեցի]] (1632–1655) |- | 1643 || '''Փիլիպոս''' || |- | 1646–1666 || '''Մովսես րաբունապետ''' || |- | 1653 || '''Մանուել''' || |- | 1688 || '''Սիմոն''' || |- | 1690–1701 || '''Մեսրոպ''' || |- | 1708–1716 || '''Հովհաննես''' || |- | 1709–1733 || '''Դավիթ''' || Ձեռնադրվել է [[Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցի]] (1706-1714) կաթողիկոսի կողմից |- | 1741 || '''Կարապետ''' || |} === Կոտայքի թեմի առաջնորդներ === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! № !! Անուն !! Կարգավիճակ !! Պաշտոնավարման ժամանակաշրջան !! Նշումներ |- | rowspan="2" | 1 || rowspan="2" style="text-align:left;" | '''[[Առաքել արքեպիսկոպոս Քարամյան]]''' || Առաջնորդական տեղապահ || 30 մայիսի 1996 – 15 հունիսի 1997 || Թեմի անդրանիկ առաջնորդ: Պաշտոնավարել է մասնավոր վարդապետի աստիճանով: |- || Թեմակալ առաջնորդ || 15 հունիսի 1997 – ''մինչ օրս'' || 1997 թ. հունիսի 15-ին [[Գարեգին Ա]] կաթողիկոսի ձեռամբ ձեռնադրվել է եպիսկոպոս և հաստատվել թեմակալ առաջնորդի պաշտոնում (2014 թ. [[Գարեգին Բ]]-ի կողմից արժանացել է արքության պատվի): |} == Եկեղեցիներ և վանական համալիրներ == === Գործող վանքեր և եկեղեցիներ === * [[Կեչառիսի վանական համալիր|Կեչառիսի վանք]] ([[Ծաղկաձոր]]) — թեմի մայր տաճար * [[Գեղարդի վանք]] ([[Գողթ (գյուղ)|Գողթ]]) * [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բջնի)|Բջնիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Բջնի]]) * [[Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Բջնի)|Բջնիի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի]] ([[Բջնի]]) * [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Եղվարդ)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Եղվարդ]]) * [[Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի (Աբովյան)|Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի]] ([[Աբովյան (քաղաք)|Աբովյան]]) * [[Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի (Չարենցավան)|Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի]] ([[Չարենցավան]]) * [[Սուրբ Կիրակի եկեղեցի (Արզնի)|Սուրբ Կիրակի եկեղեցի]] ([[Արզնի]]) * [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Գառնի)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Գառնի (գյուղ)|Գառնի]]) === Պատմական հուշարձաններ և ավերակներ === * [[Հավուց Թառի վանք]] (Գառնիի մոտ) * [[Թեղենյաց վանք]] ([[Բուժական]]) * [[Մայրավանք (Սոլակ)|Մայրավանք]] ([[Սոլակ]]) * [[Պտղնավանք]] ([[Պտղնի]]) * [[Ձագավանք]] ([[Առինջ]]) * Զորավար եկեղեցի ([[Եղվարդ]]) * [[Նեղուցի վանք]] ([[Արզական]]) == Տես նաև == * [[Հայ առաքելական եկեղեցու թեմեր]] * [[Կոտայքի մարզ]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{ՀԱԵ թեմեր}} == Գրականություն == * Ղևոնդ Ալիշան, «Այրարատ», Վենետիկ, 1890: * «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, գլխ. խմբ. Հովհ. Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Երևան, 2002: == Արտաքին հղումներ == {{Վիքիպահեստ|Diocese of Kotayk}} * [https://www.armenianchurch.org/ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի պաշտոնական կայք] {{Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու թեմեր}} [[Կատեգորիա:Կոտայքի թեմ]] [[Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու թեմեր (Էջմիածին)]] [[Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի կրոնական կազմակերպություններ]] qwp25axvmjgiafzcdtkiv33ymdf3vfi 10953557 10953539 2026-10-21T19:14:29Z SardonyxGold 155123 10953557 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ՀԱԵ թեմ | հայերեն անվանում = Կոտայքի թեմ | պատկեր = Kecharis Monastery 24.03.2018.jpg | պատկերի լայնություն = 250px | պատկերի նկարագրություն = [[Կեչառիսի վանական համալիր]]ը՝ թեմի առաջնորդանիստը | երկիր = {{դրոշավորում|Հայաստան}} | երկրներ = | մարզ = [[Կոտայքի մարզ]] | մարզեր = | վարչկենտրոն = | հիմնադրման թվական = [[1996|1996 թ.]] [[մայիսի 30]] | լուծարման թվական = | միտրիպոլիա = [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին]] | մայր տաճար = [[Կեչառիսի վանական համալիր]] | ծխեր = | առաջնորդ = [[Առաքել արքեպիսկոպոս Քարամյան]] | հոգևորականների թիվ = | թեմի տարածք = | թեմի բնակչություն = | հետևորդների թիվ = | հետևորդների տոկոս = | կայք = }} '''Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Կոտայքի թեմ''', Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցու գործող թեմերից մեկը, որի իրավասության ներքո է գտնվում Հայաստանի [[Կոտայքի մարզ]]ի տարածքը: Թեմի առաջնորդանիստը [[Ծաղկաձոր]] քաղաքի [[Կեչառիսի վանական համալիր|Կեչառիսի վանք]]ն է, իսկ վարչական կենտրոնն ու առաջնորդարանը գտնվում են մարզկենտրոն [[Հրազդան (քաղաք)|Հրազդան]] քաղաքում: == Պատմություն == === Բջնիի պատմական եպիսկոպոսություն === Թեմի տարածքը պատմականորեն մաս է կազմել Մեծ Հայքի [[Այրարատ]] նահանգի Կոտայք, Նիգ և Մազազ գավառների: Թեմը համարվում է միջնադարյան հռչակավոր '''Բջնիի եպիսկոպոսության''' իրավահաջորդը: Բջնիի աթոռը Հայ Եկեղեցու այն եզակի եպիսկոպոսություններից է, որի հիմնադրման վերաբերյալ պահպանվել է պաշտոնական վիմագիր արձանագրություն: Այն փորագրվել է [[1031]] թվականին [[Պետրոս Ա Գետադարձ]] (1019–1058) կաթողիկոսի և [[Հովհաննես-Սմբատ]] թագավորի օրոք՝ [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բջնի)|Բջնիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու]] պատին. {{Քաղվածք|Շնորհիւն Աստուծոյ այս հրամանք է իմ՝ տեառն Պետրոսի և Սմբատայ Շահնշահի, որ հաստատեաց եպիսկոպոսարան ի Բջնի քաղաքս զսուրբ Աստուածածինս հիմնարկեալ կատարեաց Գրիգոր իշխանաց իշխան, որդի Վասակայ, և տուաւ վիճակ ի ս. Աստուածածինս ի Փոշէհանից մինչև ի Նիգ և Դիւատունս… և Աղստև. տուաք գաւազան և ս. նշան և աթոռ:}} Միջնադարում Բջնիի եպիսկոպոսական աթոռը մեծ կշիռ է ունեցել երկրի հոգևոր կյանքում: Այն եղել է այն չորս գլխավոր աթոռներից մեկը (Սյունյաց, Հաղպատի և Արտազի աթոռների հետ միասին), առանց որոնց համաձայնության անհնար էր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ընտրությունը: Տեղի առաջնորդները կոչվել են նաև «Արարատյան գավառի դիտապետ»: 1267 թ. մի հիշատակարանում Բջնիի արքեպիսկոպոս Գրիգորը հիշատակվում է հետևյալ կերպ. «...արքեպիսկոպոսն տէր Գրիգոր, որ ունէր զվերատեսչութիւն այցելականն դիտման քահանայական դասու կատարող պետութեան Այրարարատեան նահանգին, ներակայան ունելով զամուրն Բջնի»։ Իսկ 1406 թ. Մանուել անունով առաջնորդը հիշվում է որպես «եպիսկոպոս Բըջնո և Այրարատեան նահանգի»։ === Թեմի վերահիմնադրում === Մինչև 1996 թվականը Կոտայքի մարզի տարածքը մտնում էր [[Արարատյան Հայրապետական թեմ]]ի մեջ: Կոտայքի թեմը պաշտոնապես հիմնադրվել է [[1996]] թվականի [[մայիսի 30]]-ին՝ [[Գարեգին Ա]] Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հայրապետական կոնդակով՝ Հայաստանի նոր վարչատարածքային բաժանմանը համապատասխան: == Առաջնորդներ == === Բջնիի պատմական աթոռակալներ === Բջնիի եպիսկոպոսական աթոռի առաջնորդների ժամանակագրական ցանկը՝ ըստ Ղևոնդ Ալիշանի կազմած գավազանագրքի և ժամանակաշրջանի վիմագրական ու ձեռագրական հիշատակարանների<ref>Ղևոնդ Ալիշան, «Այրարատ», Վենետիկ, 1890, էջ 276:</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Թվականներ ! Առաջնորդ ! Պատմական նշումներ և մանրամասներ |- | 1030–1050 || '''Եփրեմ''' || [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու]] թղթակիցը |- | 1051 || '''Հովհաննես''' || Արձանագրություն է թողել [[Կեչառիսի վանական համալիր|Կեչառիսի վանքում]] |- | 1205–1209 || '''Վրթանես''' || Մասնակցել է Լոռվա (1205) և [[Անիի եկեղեցական ժողով|Անիի]] (1207) եկեղեցական ժողովներին |- | 1246 || '''Գրիգոր''' || |- | 1246–1267 || '''Վանական''' || |- | 1267 || '''Գրիգոր արքեպիսկոպոս''' || Հիշատակվում է որպես Այրարատյան նահանգի քահանայական դասի վերատեսուչ՝ նստավայր ունենալով Բջնի ամրոցը |- | 1299 || '''Հովհաննես''' || [[Ստեփանոս Օրբելյան]]ի՝ [[Գրիգոր Է Անավարզեցի]] կաթողիկոսին ուղղված դավանաբանական թղթի ստորագրողներից |- | 1306 || '''Սարգիս''' || Որոշ աղբյուրներում հիշատակվում է Հովհաննեսի հետ միասին |- | 1358–1387 || '''Վանական''' || Նահատակվել է [[Լենկթեմուր]]ի արշավանքի ժամանակ |- | 1406 || '''Մանուել''' || Հիշատակվում է որպես «եպիսկոպոս Բըջնո և Այրարատեան նահանգի» |- | 1441 || '''Հովհաննես''' || Մասնակցել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունը Վաղարշապատում (Սուրբ Էջմիածին) վերահաստատող պատմական ազգային-եկեղեցական ժողովին |- | 1610–1624 || '''Մանուել արքեպիսկոպոս''' || Երաժիշտ: 1610 թ. Մելքիսեթ Ա Գառնեցի աթոռակից կաթողիկոսի կոնդակում ստորագրել է որպես «առաջնորդ Ս. Աստուածածնին»<ref group="Ն">Ղ. Ալիշանը նշում է, որ 17-րդ դարի առաջին կեսին 44 տարվա ընթացքում հիշատակվող Մանուել անունով առաջնորդը (երբեմն՝ Այրարատյան նահանգի (1624), երբեմն՝ Բջնիի (1652), երբեմն՝ Սաղմոսավանքի (1653) կամ Եղվարդի) կարող է լինել ինչպես մեկ, այնպես էլ երկու տարբեր անձնավորություն:</ref> |- | 1631 || '''Փիլիպոս''' || Հետագայում՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս [[Փիլիպոս Ա Աղբակեցի]] (1632–1655) |- | 1643 || '''Փիլիպոս''' || |- | 1646–1666 || '''Մովսես րաբունապետ''' || |- | 1653 || '''Մանուել''' || |- | 1688 || '''Սիմոն''' || |- | 1690–1701 || '''Մեսրոպ''' || |- | 1708–1716 || '''Հովհաննես''' || |- | 1709–1733 || '''Դավիթ''' || Ձեռնադրվել է [[Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցի]] (1706-1714) կաթողիկոսի կողմից |- | 1741 || '''Կարապետ''' || |} === Կոտայքի թեմի առաջնորդներ === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! № !! Լուսանկար !! Անուն !! Կարգավիճակ !! Պաշտոնավարման ժամանակաշրջան !! Նշումներ |- | rowspan="2" | 1 || rowspan="2" | [[Պատկեր:Տ. Առաքել արքեպիսկոպոս Քարամյան.jpg|100px]] || rowspan="2" style="text-align:left;" | '''[[Առաքել արքեպիսկոպոս Քարամյան]]''' || Առաջնորդական տեղապահ || 30 մայիսի 1996 – 15 հունիսի 1997 || Թեմի անդրանիկ առաջնորդ: Պաշտոնավարել է մասնավոր վարդապետի աստիճանով: |- || Թեմակալ առաջնորդ || 15 հունիսի 1997 – ''մինչ օրս'' || 1997 թ. հունիսի 15-ին [[Գարեգին Ա]] կաթողիկոսի ձեռամբ ձեռնադրվել է եպիսկոպոս և հաստատվել թեմակալ առաջնորդի պաշտոնում (2014 թ. [[Գարեգին Բ]]-ի կողմից արժանացել է արքության պատվի): |} == Եկեղեցիներ և վանական համալիրներ == === Գործող վանքեր և եկեղեցիներ === * [[Կեչառիսի վանական համալիր|Կեչառիսի վանք]] ([[Ծաղկաձոր]]) — թեմի մայր տաճար * [[Գեղարդի վանք]] ([[Գողթ (գյուղ)|Գողթ]]) * [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Բջնի)|Բջնիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Բջնի]]) * [[Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Բջնի)|Բջնիի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի]] ([[Բջնի]]) * [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Եղվարդ)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Եղվարդ]]) * [[Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի (Աբովյան)|Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի]] ([[Աբովյան (քաղաք)|Աբովյան]]) * [[Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի (Չարենցավան)|Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի]] ([[Չարենցավան]]) * [[Սուրբ Կիրակի եկեղեցի (Արզնի)|Սուրբ Կիրակի եկեղեցի]] ([[Արզնի]]) * [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Գառնի)|Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Գառնի (գյուղ)|Գառնի]]) === Պատմական հուշարձաններ և ավերակներ === * [[Հավուց Թառի վանք]] (Գառնիի մոտ) * [[Թեղենյաց վանք]] ([[Բուժական]]) * [[Մայրավանք (Սոլակ)|Մայրավանք]] ([[Սոլակ]]) * [[Պտղնավանք]] ([[Պտղնի]]) * [[Ձագավանք]] ([[Առինջ]]) * Զորավար եկեղեցի ([[Եղվարդ]]) * [[Նեղուցի վանք]] ([[Արզական]]) == Տես նաև == * [[Հայ առաքելական եկեղեցու թեմեր]] * [[Կոտայքի մարզ]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{ՀԱԵ թեմեր}} == Գրականություն == * Ղևոնդ Ալիշան, «Այրարատ», Վենետիկ, 1890: * «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, գլխ. խմբ. Հովհ. Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Երևան, 2002: == Արտաքին հղումներ == {{Վիքիպահեստ|Diocese of Kotayk}} * [https://www.armenianchurch.org/ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի պաշտոնական կայք] {{Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու թեմեր}} [[Կատեգորիա:Կոտայքի թեմ]] [[Կատեգորիա:Հայ առաքելական եկեղեցու թեմեր (Էջմիածին)]] [[Կատեգորիա:Կոտայքի մարզի կրոնական կազմակերպություններ]] 9g3kbnhxk5ajmndt76bdc3j1sw1c5ms 0 243796 10953555 10517228 2026-10-21T19:11:38Z Spokiyny 155018 /* */ 10953555 wikitext text/x-wiki {{Բնակավայր Ուկրաինա |կարգավիճակ = ավան |հայերեն անվանում = Դվուրեչանսկոե |բնօրինակ անվանում = {{lang-uk|Дворічанське}} |ենթարկում = |զինանշան = |դրոշ = |lat_deg = 50.0225 |lat_min = 0 |lat_sec = 0 |lon_deg = 37.7647222222222 |lon_min = 0 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city_region:UA |CoordScale = 30000 |մարզ = Խարկովի մարզ |մարզը աղյուսակում = |շրջանի տեսակ = Շրջան |շրջան = Դվուրեչենսկի շրջան |շրջանն աղյուսակում = |համայնքի տեսակ = |համայնք = |համայնքն աղյուսակում = |ղեկավարի պաշտոն = |ղեկավար = |հիմնադրման թվական = 1910 |առաջին հիշատակում = |այլ անվանումներ = |տվյալ կարգավիճակում = |տարածք = 0,365<ref name=Rada>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/a002 Ուկրաինայի ռադայի կայքում համայնքների ցանկ, համայնքի տվյալներ։] {{ref-ua}}</ref> |կենտրոնի բարձրություն = |կլիմա = բարեխառն-մայրցամաքային |բնակչություն = 100<ref>http://www.ukrstat.gov.ua {{ref-ua}}</ref> |մարդահամարի թվական = 2026 |խտություն = 961,64 |ազգային կազմ = |կրոնական կազմ = |տեղաբնականուն = | լեզու = [[Ուկրաիներեն]], [[Ռուսերեն]] |հեռախոսային կոդ = 5750 |փոստային ինդեքսներ = 62711 |թվային իդենտիֆիկատոր = 6321881503 |վիքիպահեստում = |կայք = }} '''Դվուրեչանսկոե''' ({{lang-uk|Дворічанське}}), ավան [[Ուկրաինա]]յի [[Խարկովի մարզ]]ի [[Դվուրեչենսկի շրջան]]ում։ Հիմնադրվել է [[1910]] թվականին։ [[2001 թվական]]ի տվյալներով Դվուրեչանսկոե ավանում բնակվում էր 351&nbsp;մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,365&nbsp;կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 961,64&nbsp;մարդ/կմ²։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/a002 Բնակավայրերի ամբողջական ցանկը Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում։] {{ref-ua}} * [http://ukrcensus.gov.ua/ 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները։] {{ref-ua}} * [http://maps.vlasenko.net/list/ukraine/ Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարները։] {{ref-ua}} {{Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Դվուրեչենսկի շրջանի բնակավայրեր}} {{Խարկովի մարզ}} {{Ուկրաինայի վարչական բաժանում}} [[Կատեգորիա:1910 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Դվուրեչենսկի շրջանի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինայի ավաններ]] 95do7n9u0ee7isyufyao6ciirqj5rmv 0 245104 10953553 10499726 2026-10-21T18:33:56Z Spokiyny 155018 /* */ 10953553 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Անիսկինո (այլ կիրառումներ)}} {{Բնակավայր Ուկրաինա |պատկեր = |պատկերի նկարագրություն = |կարգավիճակ = գյուղ |հայերեն անվանում = Անիսկինո |բնօրինակ անվանում = {{lang-uk|Анискине}} |ենթարկում = |զինանշան = |դրոշ = |lat_deg = 50.2086111111111 |lat_min = 0 |lat_sec = 0 |lon_deg = 37.5219444444444 |lon_min = 0 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city_region:UA |CoordScale = 30000 |մարզ = Խարկովի մարզ |մարզը աղյուսակում = |շրջանի տեսակ = Շրջան |շրջան = Վելիկոբուրլուկիի շրջան |շրջանն աղյուսակում = |համայնքի տեսակ = |համայնք = |համայնքն աղյուսակում = |ղեկավարի պաշտոն = |ղեկավար = |հիմնադրման թվական = 1750 |առաջին հիշատակում = |այլ անվանումներ = |տվյալ կարգավիճակում = |տարածք = 0,707<ref name=Rada>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/a002 Համայնքի հիմնական տվյալները Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում։] {{ref-ua}}</ref> |կենտրոնի բարձրություն = |կլիմա = բարեխառն-մայրցամաքային |բնակչություն = 17<ref>http://www.ukrstat.gov.ua {{ref-ua}}</ref> |մարդահամարի թվական = 2026 |խտություն = 248,94 |ազգային կազմ = |կրոնական կազմ = |տեղաբնականուն = |լեզու = [[Ուկրաիներեն]], [[Ռուսերեն]] |հեռախոսային կոդ = 5752 |փոստային ինդեքսներ = 62620 |թվային իդենտիֆիկատոր = 6321484003 |վիքիպահեստում = |կայք = }} '''Անիսկինո''' ({{lang-uk|Анискине}}), գյուղ [[Ուկրաինա]]յի [[Խարկովի մարզ]]ի [[Վելիկոբուրլուկիի շրջան]]ում։ Հիմնադրվել է [[1750]] թվականին։ [[2001 թվական]]ի տվյալներով Անիսկինո գյուղում բնակվում էր 176 մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,707 կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 248,94 մարդ/կմ²։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/a002 Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում բնակավայրերի ամբողջական ցանկ, www.rada.gov.ua] {{ref-ua}} * [http://ukrcensus.gov.ua/ 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները, ukrcensus.gov.ua] {{ref-ua}} * [http://maps.vlasenko.net/list/ukraine/ Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարներ և քարտեզներ, maps.vlasenko.net] {{ref-ua}} {{Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վելիկոբուրլուկիի շրջանի բնակավայրեր}} {{Խարկովի մարզ}} {{Ուկրաինայի վարչական բաժանում}} [[Կատեգորիա:1750 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վելիկոբուրլուկիի շրջանի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր]] c9vj8tfeovlv6lbxh2w0xjuntti1e6i 0 245190 10953554 10591052 2026-10-21T18:48:23Z Spokiyny 155018 /* */ 10953554 wikitext text/x-wiki {{Այլ|Վոդյանոե}} {{Բնակավայր Ուկրաինա |կարգավիճակ = գյուղ |հայերեն անվանում = Վոդյանոե |բնօրինակ անվանում = {{lang-uk|Водяне}} |ենթարկում = |զինանշան = |դրոշ = |lat_deg = 50.2019444444444 |lat_min = 0 |lat_sec = 0 |lon_deg = 37.5275 |lon_min = 0 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city_region:UA |CoordScale = 30000 |մարզ = Խարկովի մարզ |մարզը աղյուսակում = |շրջանի տեսակ = Շրջան |շրջան = Վելիկոբուրլուկիի շրջան |շրջանն աղյուսակում = |համայնքի տեսակ = |համայնք = |համայնքն աղյուսակում = |ղեկավարի պաշտոն = |ղեկավար = |հիմնադրման թվական = 1750 |առաջին հիշատակում = |այլ անվանումներ = |տվյալ կարգավիճակում = |տարածք = 0,394<ref name=Rada>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/a002 Համայնքի հիմնական տվյալները Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում։] {{ref-ua}}</ref> |կենտրոնի բարձրություն = |կլիմա = բարեխառն-մայրցամաքային |բնակչություն = 1<ref>http://www.ukrstat.gov.ua {{ref-ua}}</ref> |մարդահամարի թվական = 2026 |խտություն = 314,72 |ազգային կազմ = |կրոնական կազմ = |տեղաբնականուն = |լեզու = [[Ուկրաիներեն]], [[Ռուսերեն]] |հեռախոսային կոդ = 5752 |փոստային ինդեքսներ = 62620 |թվային իդենտիֆիկատոր = 6321484005 |վիքիպահեստում = |կայք = }} '''Վոդյանոե''' ({{lang-uk|Водяне}}), գյուղ [[Ուկրաինա]]յի [[Խարկովի մարզ]]ի [[Վելիկոբուրլուկիի շրջան]]ում։ Հիմնադրվել է [[1750]] թվականին։ [[2001 թվական]]ի տվյալներով Վոդյանոե գյուղում բնակվում էր 124&nbsp;մարդ։ Բնակավայրը զբաղեցնում է 0,394&nbsp;կմ² տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում էր 314,72&nbsp;մարդ/կմ²։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/a002 Բնակավայրերի ամբողջական ցանկը Ուկրաինայի Գերագույն Ռադայի կայքում, www.rada.gov.ua] {{ref-ua}} * [http://ukrcensus.gov.ua/ 2001 թվականի Ուկրաինայի համապետական մարդահամարի արդյունքները, ukrcensus.gov.ua] {{ref-ua}} * [http://maps.vlasenko.net/list/ukraine/ Ուկրաինայի բնակավայրերի արբանյակային լուսանկարներ և քարտեզներ, maps.vlasenko.net] {{ref-ua}} {{Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վելիկոբուրլուկիի շրջանի բնակավայրեր}} {{Խարկովի մարզ}} {{Ուկրաինայի վարչական բաժանում}} [[Կատեգորիա:1750 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինայի Խարկովի մարզի Վելիկոբուրլուկիի շրջանի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինայի գյուղեր]] df9kdake8nls5par1ng41opnwfr3e9g 0 453688 10953559 8142791 2026-10-21T19:48:39Z Խմբագրող 136173 −[[Կատեգորիա:Հայկական համալսարաններ]], −[[Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական դպրոցներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953559 wikitext text/x-wiki '''Մարաշի ճեմարան''' (ակադեմիա), հիմնադրվել է 1891 թվականին, [[Թուրքիա]]յի Մարաշ քաղաքում, միսիոներ Թովմաս Դեյվիտսըն Քրիստի նախաձեռնությամբ, ավետարանական երեք եկեղեցիների նյութական աջակցությամբ։ Ճեմարանի նպատակն էր պատրաստել ուսանողներ [[Այնթապ]]ի [[Կեդրոնական քոլեջ Թուրքիո|Թուրքիո Կեդրոնական կոլեջի]] առաջին կարգի համար։ Դասավանդվել են [[հայերեն]], [[թուրքերեն]], [[անգլերեն]], ընդհանուր և ազգային պատմություն, [[հանրահաշիվ]], գիտական ուսմանց նախատարերք, [[երգ]], երաժշտություն, ճարտասանություն, կրոն։ Սովորում էին թոշակավոր և կիսաթոշակավոր [[սան]]եր։ [[1893]]-[[1895]] թվականներին [[ճեմարան]]ը տվել է [[82]] շրջանավարտ։ Ուսումնառել են նշանավոր հայ մտավորականներ [[Արմենակ Հայկազյան|Ա. Հայկազյանը]], Գ. Գալուստյանը, Հ. Քեշիշյանը, Ն. Զեյթունցյանը, դասավանդել են Ա. Շիրաճյանը, Լ. Ալճյանը, Հ. Չիլինկիրյանը, Ե. Պեհեսնիլյանը (Քասունի), Լ. Միլիտոնյանը, Ս. Սամվելյանը և ուրիշներ։ [[1910]] թվականին Մարաշի ճեմարանը միացվել է [[1880]] թվականին հիմնված Ազգային [[կեդրոնական վարժարան]]ին և վերանվանվել Միացյալ կեդրոնական վարժարան։ {{Թուրքիա-անավարտ}} {{ՀՍՀ|հատոր=7|էջ=298}} [[Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստանի կրթօջախներ]] [[Կատեգորիա:Նորագույն շրջանի հայկական դպրոցներ]] oubmt7rb58o9dj097p8u1n3tohq79n3 0 463149 10953647 10635769 2026-10-22T09:26:44Z Tihana-Kita 35573 Ավելացրեցի հղում մեկ այլ հոդվածի։ 10953647 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Սիբեխ | image file =Falcaria vulgaris eF.jpg | image title = [[Սիբեխ սովորական]] | regnum = Բույսեր |divisio=[[Ծածկասերմեր]] |classis =[[Երկշաքիլավորներ]] |ordo = [[Հովանոցավորներ]] |familia = [[Նեխուրազգիներ]] |genus = '''Սիբեխ''' | latin = {{btname|Falcaria|[[L.]]}} | ncbi = | author = [[Riv.]] [[Fabr.]], 1759, [[nom. cons.]] | typus = | section name = Միակ տեսակ | section text = <center>{{bt-latarm|s=0|Falcaria vulgaris|aut=[[Bernh.]], 1800, <br />[[nom. nov.]]|Սիբեխ սովորական}}</center> | wikispecies = Falcaria vulgaris | commons = Category:Falcaria vulgaris | grin = 4609 }} '''Սիբեխ''' ({{lang-lat|''Falcaria''}}), '''սվեղ''', '''սագի տոտիկ''', [[նեխուրազգիներ]]ի ([[հովանոցավորներ]]) ընտանիքի միամյա, երկամյա և բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։ Հայտնի է 4 (այլ տվյալներով՝ 5-6) տեսակ։ == Տարածում == [[Պատկեր:Falcaria vulgaris Sturm7.jpg|մինի|ձախից|Բուսաբանական նկարազարդում]] Հայտնի է սիբեխի 5 տեսակ՝ տարածված [[Եվրասիա]]յի բարեխառն գոտում և [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յում։ [[Հայաստան]]ի կիսաանապատային, անապատային և տափաստանային գոտիների քարքարոտ և չոր լեռնալանջերում աճում է սովորական սիբեխ (''F․ vulgaris'')։ Վերջին տարիներին օշինդրային կիսաանապատների յուրացման հետևանքով Սիբեխի բնական պաշարները Հայաստանում զգալիորեն նվազել են։ [[Արարատ]]ի շրջանի աղի ճահճուտներում հանդիպում է Սիբեխի ևս մեկ տեսակ՝ ''F․ falcarioides''-ը, որը բացառիկ արժեքավոր [[բույս]] է և գրանցված է [[ԽՍՀՄ]] [[Կարմիր գրքում]]։ Հայաստանում՝ 2 տեսակ՝ * [[Սիբեխ սովորական]] (''F. vulgaris'') * Ս. սիբեխանման (''F. falcarioides'')։ Առաջինը տարածված է գրեթե բոլոր մարզերում։ Աճում է բաց, չոր լանջերին, անտառեզրերին, թփուտներում, դաշտերում, աղբոտում ցանքերը։ Երկրորդը հանդիպում է միայն [[Արարատ]] քաղաքի ([[Արարատի մարզ]]) շրջակայքում և [[Մեծամոր գետ]]ի ափերին ([[Արմավիրի մարզ]])։ Աճում է խոնավ մարգագետիններում, աղի ճահճուտներում, գրանցված է [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։ == Կենսաբանական նկարագիր == [[Պատկեր:Falcaria vulgaris W.jpg|մինի]] Վերջինս երկամյա, մերկ խոտաբույս է։ [[Արմատ]]ը հաստ է, իլիկաձև, ցողունը՝ 40-60 սմ բարձրությամբ, հիմքից ճյուղավորված։ [[Ցողուն]]ն ուղղաձիգ է, ճյուղավորվող, թխականաչ, բարձրությունը՝ 20-60 սմ։ [[Տերև]]ները թխակապտավուն են, կաշեկերպ, ստորինները՝ քառմասնյա, փետրաձև, հատված խոշոր գծային նշտարաձև մասերի, վերինները՝ փոքր, կազմված ոչ մեծ ծոցից և 3 կամ ավելի մասերի հատված փոքր թիթեղից։ Ծաղկաբույլը հովանոց է։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Հովանոցները բազմաթիվ են, բազմաճառագայթ։ [[Ծաղիկ]]ները սպիտակ են, պտուղը երկարավուն է՝ կողքերից սեղմված։ Պտուղը մանր, երկարավուն, թույլ կնճռոտ, կողքերից սեղմված, դեղնադարչնագույն երանգով սերմ է։ == Կիրառություն == Մատղաշ [[տերև]]ները և ընձյուղները օգտագործվում են սննդի մեջ (թարմ և թթու դրած վիճակում)։ == Դասակարգում == ===== Տաքսոնոմիա ===== Սիբեխի դասը մտնում է ''Falcaria'' ենթաընտանիքի, հովանացավորներ (''Apiaceae'') ընտանիքի (Caryophyllales) կարգի մեջ։ {{Աղյուսակ122222 |a=բաժին<br />[[Ծաղկավորներ|Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր]] |b1=կարգ '''[[Հովանոցավորներ]]''' |b2='''ավելի քան 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր''' <br />(համաձայն[[APG II Համակարգի]]) |c1='''ավելի քան 28 ընտանիք''' (համաձայն [[APG II Համակարգի]]) |c2= ընտանիքի [[Նեխուրազգիներ]] |d1= ենթաընտանիք '''[[Falcaria]]''' |d2=Ավելի քան 25 տեսակ |e=դաս <span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">'''Սիբեխ''' |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Տեսակներ === [[Պատկեր:Falcaria vulgaris leaf W.jpg|մինի|250px]] [[Պատկեր:Falcaria vulgaris 040813.jpg|մինի|250px]] * ''Bunium falcaria'' M.Bieb. * ''Carum falcaria'' Lange * ''Critamus agrestis'' (Hoffm.) Besser * ''Critamus falcaria'' (L.) Rchb. * ''Drepanophyllum agreste'' Hoffm. * ''Drepanophyllum falcaria'' (L.) Desv. * ''Drepanophyllum sioides'' (Asch.) Wibel * ''Falcaria agrestis'' (Hoffm.) Sweet * ''Falcaria falcaria'' (L.) H.Karst. * ''Falcaria glauca'' Dulac * ''Falcaria neglectissima'' Klokov * ''Falcaria persica'' Stapf & Wettst. * ''Falcaria rivini'' Host * ''Falcaria serrata'' St.-Lag. * ''Falcaria sioides'' Asch. * ''Helosciadium falcaria'' Hegetschw. * ''Prionitis falcaria'' Dumort. * ''Prionitis falcata'' Delarbre * ''Seseli falcaria'' Crantz * ''Sium falcaria'' L. * ''Sium falcatum'' Dubois<ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Falcaria ''{{PAGENAME}}'' en PlantList]</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gubanov2003_illustr_opred_rast_sred_rossii_2.djvu |автор=Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. |заглавие=Иллюстрированный определитель растений Средней России |год=2003 |место=М. |издательство=Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований |том=2. Покрытосеменные (двудольные:раздельнолепестные) |страницы=665 |isbn=5-87317-128-9}} * Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения։ Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.։ Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. == Արտաքին հղումներ == * http://www.uniprot.org/taxonomy/52468 {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀԲ}} {{Տաքսոնի նավարկում}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=353}} [[Կատեգորիա:Հովանոցավորներ]] 1cxojpfopkfrjpxqfakkeekc70ye9rt 0 465646 10953504 10953431 2026-10-21T13:32:01Z Revolution Saga 36034 10953504 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Այլ կիրառումներ|Արդա (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | հայերեն անուն = Արդա | բնօրինակ անուն = | պատկեր = Arda.png | պատկերի լայնություն = 300px | նկարագրություն = Արդայի մուտքը մենաստան | տիտղոս = [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի կոմսուհի]] | դրոշ = Blason maison fr de Courtenay.svg | կառավարման սկիզբ = [[1098]] | կառավարման ավարտ = [[1100]] | կառավարման ժամանակ = | նախորդող = | հաջորդող = [[Մորֆիա Մալաթիացի]] | տիտղոս_2 = [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի թագուհի]] | դրոշ_2 = Blason Royaume de Jérusalem.svg | կառավարման սկիզբ_2 = [[1100]] | կառավարման ավարտ_2 = [[1105]] | կառավարման ժամանակ_2 = | նախորդող_2 = | հաջորդող_2 = [[Մորֆիա Մալաթիացի]] | ծննդյան օր = | ծննդավայր = | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | դինաստիա = | հայր = Թորոս (Սամոսատի իշխան) | մայր = | ամուսին = [[Բալդուին I (Երուսաղեմի թագավոր)]] | զավակներ = | պարգևներ = | ինքնագիր = }} [[Պատկեր:Baldwin_of_Boulogne_entering_Edessa_in_Feb_1098.JPG|մինի|Բալդուինի մուտքը Եդեսիա. պատկերված է, թե ինչպես են նրան դիմավորում հայ հոգևորականները]] '''Արդա''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I Բուլոնցու]] կինը։ Եղել է Երուսաղեմի առաջին թագուհին։ == Կենսագրություն == === Անուն և ծագում === Արդայի անունը չի հիշատակվում ժամանակակից պատմիչների գործերում։ Նրան առաջին անգամ «Արդա» է կոչում 18-րդ դարի իտալացի պատմաբան Սեբաստիանո Պաոլոն{{Sfn|Edgington|2025|pp=73-74}}{{Sfn|Hamilton|1978|p=144}}։ [[Ժերար Տետեյան]]ի կարծիքով նրա իսկական անունը եղել է, թերևս, հունական «Արետե»-ն{{Sfn|Dédéyan|2003|pp=1039, 1216–17}}։ Ըստ պատմիչ Ալբերտ Ախենցու՝ Արդան եղել է «դուստր ոմն իշխանի, Կոստանդինի եղբայր Թաֆնուզ (Taphnuz) կոչեցյալ, որը լեռներում բազմաթիվ բերդեր և ամրություններ էր զբաղեցնում»{{sfn|Edgington|2025|pp=73–74}}{{sfn|Runciman|1989|p=209}}։ Որոշ հետազոտողներ պնդում են, որ «Թաֆնուզը» (նաև Թաֆուս, Թաֆթոկ) հայկական Թորոս անվան աղավաղված ձև է և, հետևաբար, Արդայի հայրը եղել է Կիլիկիայի հայոց իշխան [[Թորոս Ա|Թորոս Ա Ռուբինյան]]ը։ Սակայն, սա կնշանակեր, որ Թորոս Ա-ն Կոստանդին անունով եղբայր է ունեցել, որը հայտնի չէ այլ աղբյուրներից{{Sfn|Мутафян|2007}}։ Ուրիշների կարծիքով Արդան եղել է [[Կոստանդին Ա Ռուբինյան|Կոստանդին Ա Ռուբինյանի]] եղբոր դուստրը, սակայն Թորոս անունով Կոստանդին Ա-ի եղբայր չի հիշվում այլ աղբյուրներում{{sfn|Edgington|2025|pp=73–74}}{{sfn|Runciman|1989|p=209}}։ Է. Հոնիգմանի և նրան հետևած պատմաբանների կարծիքով Արդայի հայրը եղել է [[Մարաշ|Մարաշի]] իշխան Թաթուլը, որը երբեմն Թորոս է կոչվում։ Այս վարկածին ապացույց է բերվում այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Արդան ապաստանել է Կոստանդնուպոլսում, ուր 1104 թվականին փախել էր նաև Թաթուլը{{Sfn|Мутафян|2007}}։ Ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Արդայի հայրը եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը{{Sfn|Мутафян|2007}} Սրա անունը եղել է Դավթուկ{{sfn|Dédéyan|2003|pp=1036-1038}}։ Արդան եղել է իր ծնողների միակ զավակը և, հավանաբար, մեծ հարստություն էր ժառանգելու{{sfn|Hamilton|1978|p=144}}։ === Եդեսիայի կոմսություն === [[1098]] թվականին [[Եդեսիա]]յի գրավումից հետո Բալդուին Բուլոնցին, որի առաջին կինը մահացել էր 1097 թվականին, իր համար կին է ընտրում Արդային։ === Երուսաղեմի թագավորություն === [[1100]] թ. մահանում է [[Երուսաղեմ]]ի առաջին թագավոր Գոթֆրիդ Բուլոնցին ու գահը անցնում է նրա կրտսեր եղբայր Բալդուինին։ Բալդուինը Արդայի հետ ուղևորվում է Երուսաղեմ։ Հասնելով Անտիոք, նա ապահովության համար կնոջը նավով ուղարկում է Յաֆֆա, իսկ ամուսինը ճանապարհը շարունակում է ցամաքով։ Բալդուինը թագադրվում է 1100 թ.-ի նոյեմբերին Սուրբ Ծննդյան տաճարում, սակայն Արդան դեռ շարունակում էր մնալ Յաֆֆայում։ Արդան պաշտոնապես դառնում է [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] առաջին թագուհին։ Մոտավորապես 1105 թվականին Բալդուինը որոշում է բաժանվել Արդայից և նրան ուղարկել Սուրբ Աննա մենաստան։ Պատմագիրները Բալդուինի այս արարքի մեջ տեսնում են քաղաքական դրդապատճառներ, քանի որ, երբ Բալդուինը դեռ հայերով բնակեցված Եդեսիայի կոմսն էր, նրա համար ձեռնտու էր հայուհի կին ունենալը, իսկ Երուսաղեմում դրա անհրաժեշտությունը չկար։ Շատ ժամանակ չանցած Արդայի խնդրանքով Բալդուինը նրան դուրս է բերում մենաստանից ու ուղարկում [[Կոստանդնուպոլիս]], որտեղ ապրում էին նրա հարազատները։ [[1113]] թվականին Բալդուինը երրորդ անգամ ամուսնանում է Ադելաիդա Սիցիլիացու՝ Ռոջեր I Սիցիլիացու այրու հետ։ Սակայն այս ամուսնությունը [[Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի|Կաթոլիկ եկեղեցու]] կողմից քննադատվում է, քանի որ Բալդուինը և Արդան փաստացի դեռ համարվում էին ամուսիններ։ [[1117]] թվականին [[Հռոմի Պապ|Պապի]] հրամանով և բարոնների ճնշման տակ Երուսաղեմի պատրիարք Առնուլֆ I-ը հասնում է այն բանին, որ Բալդուինը հրաժարվում է Ադելաիդայի հետ ամուսնությունից, քանի որ ըստ ամուսնության ժամանակ կնքված պայմանագրի, եթե Բալդուինը և Ադելաիդան չունենային ժառանգ, ապա գահը անցնելու էր Սիցիլիայի կոմս Ռոջեր II-ին, իսկ Երուսաղեմի ֆրանկ բարոնները չէին ցանկանում անցնել սիցիլիացիների տիրապետության տակ, և հաշտվում է Արդայի հետ, որը փաստացի նրա կինն էր։ Սակայն Արդան չի վերադառնում Երուսաղեմ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * {{cite book | last=Dédéyan | first=Gérard |author-link=Ժերար Տետեյան | title=Les Arméniens entre Grecs, Musulmans et Croisés: De l'Euphrate au Nil : le reseau diasporique | publisher=Fundação Calouste Gulbenkian | date=2003 | url=https://www.google.ba/books/edition/Les_Arm%25C3%25A9niens_entre_Grecs_Musulmans_et/ZJMlAQAAMAAJ?hl=bs&gbpv=1&bsq=%2522Les+Arm%25C3%25A9niens+entre+Grecs,+Musulmans+et+Crois%25C3%25A9s:+%25C3%2589tude+sur+les+pouvoirs+arm%25C3%25A9niens+dans+le+Proche-Orient+m%25C3%25A9diterran%25C3%25A9en%2522&dq=%2522Les+Arm%25C3%25A9niens+entre+Grecs,+Musulmans+et+Crois%25C3%25A9s:+%25C3%2589tude+sur+les+pouvoirs+arm%25C3%25A9niens+dans+le+Proche-Orient+m%25C3%25A9diterran%25C3%25A9en%2522&printsec=frontcover | language=fr | access-date=1 September 2026}} * {{cite book | last=Edgington | first=Susan B. | title=Military Orders and Crusades | chapter=The three wives of Baldwin I | publisher=Routledge | publication-place=London | date=13 August 2025 | isbn=978-1-003-37628-6 | doi=10.4324/9781003376286-8}} * {{cite book |first=Bernard |last=Hamilton |chapter=Women in the Crusader States: The Queens of Jerusalem |title=Medieval Women |editor-first=Derek |editor-last=Baker|pages=143–174 |publisher=Basil Blackwell|isbn= 978-0-631-19260-2|date=1978|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/E7198BD7B384CC7E2380A46B3F14CFF1/S0143045900000375a.pdf/div-class-title-women-in-the-crusader-states-the-queens-of-jerusalem-1100-1190-div.pdf}} * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}} == Արտաքին հղումներ == * [http://haykakanq.blogspot.com/2014/07/blog-post_9.html Երուսաղեմի հայ թագուհիները | Արդա (Հայկազյան միաբանության բլոգում տեղադրված նյութ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305073711/http://haykakanq.blogspot.com/2014/07/blog-post_9.html |date=2016-03-05 }} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Երուսաղեմի թագուհիներ]] tw3xg1ce3zadeojfb0z81x110yz97du 10953523 10953504 2026-10-21T15:24:25Z Revolution Saga 36034 հղում 10953523 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Այլ կիրառումներ|Արդա (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | հայերեն անուն = Արդա | բնօրինակ անուն = | պատկեր = Arda.png | պատկերի լայնություն = 300px | նկարագրություն = Արդայի մուտքը մենաստան | տիտղոս = [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի կոմսուհի]] | դրոշ = Blason maison fr de Courtenay.svg | կառավարման սկիզբ = [[1098]] | կառավարման ավարտ = [[1100]] | կառավարման ժամանակ = | նախորդող = | հաջորդող = [[Մորֆիա Մալաթիացի]] | տիտղոս_2 = [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի թագուհի]] | դրոշ_2 = Blason Royaume de Jérusalem.svg | կառավարման սկիզբ_2 = [[1100]] | կառավարման ավարտ_2 = [[1105]] | կառավարման ժամանակ_2 = | նախորդող_2 = | հաջորդող_2 = [[Մորֆիա Մալաթիացի]] | ծննդյան օր = | ծննդավայր = | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | դինաստիա = | հայր = Թորոս (Սամոսատի իշխան) | մայր = | ամուսին = [[Բալդուին I (Երուսաղեմի թագավոր)]] | զավակներ = | պարգևներ = | ինքնագիր = }} [[Պատկեր:Baldwin_of_Boulogne_entering_Edessa_in_Feb_1098.JPG|մինի|Բալդուինի մուտքը Եդեսիա. պատկերված է, թե ինչպես են նրան դիմավորում հայ հոգևորականները]] '''Արդա''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I Բուլոնցու]] կինը։ Եղել է Երուսաղեմի առաջին թագուհին։ == Կենսագրություն == === Անուն և ծագում === Արդայի անունը չի հիշատակվում ժամանակակից պատմիչների գործերում։ Նրան առաջին անգամ «Արդա» է կոչում 18-րդ դարի իտալացի պատմաբան Սեբաստիանո Պաոլոն{{Sfn|Edgington|2025|pp=73-74}}{{Sfn|Hamilton|1978|p=144}}։ [[Ժերար Տետեյան]]ի կարծիքով նրա իսկական անունը եղել է, թերևս, հունական «Արետե»-ն{{Sfn|Dédéyan|2003|pp=1039, 1216–17}}։ Ըստ պատմիչ Ալբերտ Ախենցու՝ Արդան եղել է «դուստր ոմն իշխանի, Կոստանդինի եղբայր Թաֆնուզ (Taphnuz) կոչեցյալ, որը լեռներում բազմաթիվ բերդեր և ամրություններ էր զբաղեցնում»{{sfn|Edgington|2025|pp=73–74}}{{sfn|Runciman|1989|p=209}}։ Որոշ հետազոտողներ պնդում են, որ «Թաֆնուզը» (նաև Թաֆուս, Թաֆթոկ) հայկական Թորոս անվան աղավաղված ձև է և, հետևաբար, Արդայի հայրը եղել է Կիլիկիայի հայոց իշխան [[Թորոս Ա|Թորոս Ա Ռուբինյան]]ը։ Սակայն, սա կնշանակեր, որ Թորոս Ա-ն Կոստանդին անունով եղբայր է ունեցել, որը հայտնի չէ այլ աղբյուրներից{{Sfn|Мутафян|2007}}։ Ուրիշների կարծիքով Արդան եղել է [[Կոստանդին Ա Ռուբինյան|Կոստանդին Ա Ռուբինյանի]] եղբոր դուստրը, սակայն Թորոս անունով Կոստանդին Ա-ի եղբայր չի հիշվում այլ աղբյուրներում{{sfn|Edgington|2025|pp=73–74}}{{sfn|Runciman|1989|p=209}}։ Է. Հոնիգմանի և նրան հետևած պատմաբանների կարծիքով Արդայի հայրը եղել է [[Մարաշ|Մարաշի]] իշխան [[Թաթուլ (Մարաշի իշխան)|Թաթուլը]], որը երբեմն Թորոս է կոչվում։ Այս վարկածին ապացույց է բերվում այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Արդան ապաստանել է Կոստանդնուպոլսում, ուր 1104 թվականին փախել էր նաև Թաթուլը{{Sfn|Мутафян|2007}}։ Ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Արդայի հայրը եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը{{Sfn|Мутафян|2007}} Սրա անունը եղել է Դավթուկ{{sfn|Dédéyan|2003|pp=1036-1038}}։ Արդան եղել է իր ծնողների միակ զավակը և, հավանաբար, մեծ հարստություն էր ժառանգելու{{sfn|Hamilton|1978|p=144}}։ === Եդեսիայի կոմսություն === [[1098]] թվականին [[Եդեսիա]]յի գրավումից հետո Բալդուին Բուլոնցին, որի առաջին կինը մահացել էր 1097 թվականին, իր համար կին է ընտրում Արդային։ === Երուսաղեմի թագավորություն === [[1100]] թ. մահանում է [[Երուսաղեմ]]ի առաջին թագավոր Գոթֆրիդ Բուլոնցին ու գահը անցնում է նրա կրտսեր եղբայր Բալդուինին։ Բալդուինը Արդայի հետ ուղևորվում է Երուսաղեմ։ Հասնելով Անտիոք, նա ապահովության համար կնոջը նավով ուղարկում է Յաֆֆա, իսկ ամուսինը ճանապարհը շարունակում է ցամաքով։ Բալդուինը թագադրվում է 1100 թ.-ի նոյեմբերին Սուրբ Ծննդյան տաճարում, սակայն Արդան դեռ շարունակում էր մնալ Յաֆֆայում։ Արդան պաշտոնապես դառնում է [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] առաջին թագուհին։ Մոտավորապես 1105 թվականին Բալդուինը որոշում է բաժանվել Արդայից և նրան ուղարկել Սուրբ Աննա մենաստան։ Պատմագիրները Բալդուինի այս արարքի մեջ տեսնում են քաղաքական դրդապատճառներ, քանի որ, երբ Բալդուինը դեռ հայերով բնակեցված Եդեսիայի կոմսն էր, նրա համար ձեռնտու էր հայուհի կին ունենալը, իսկ Երուսաղեմում դրա անհրաժեշտությունը չկար։ Շատ ժամանակ չանցած Արդայի խնդրանքով Բալդուինը նրան դուրս է բերում մենաստանից ու ուղարկում [[Կոստանդնուպոլիս]], որտեղ ապրում էին նրա հարազատները։ [[1113]] թվականին Բալդուինը երրորդ անգամ ամուսնանում է Ադելաիդա Սիցիլիացու՝ Ռոջեր I Սիցիլիացու այրու հետ։ Սակայն այս ամուսնությունը [[Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի|Կաթոլիկ եկեղեցու]] կողմից քննադատվում է, քանի որ Բալդուինը և Արդան փաստացի դեռ համարվում էին ամուսիններ։ [[1117]] թվականին [[Հռոմի Պապ|Պապի]] հրամանով և բարոնների ճնշման տակ Երուսաղեմի պատրիարք Առնուլֆ I-ը հասնում է այն բանին, որ Բալդուինը հրաժարվում է Ադելաիդայի հետ ամուսնությունից, քանի որ ըստ ամուսնության ժամանակ կնքված պայմանագրի, եթե Բալդուինը և Ադելաիդան չունենային ժառանգ, ապա գահը անցնելու էր Սիցիլիայի կոմս Ռոջեր II-ին, իսկ Երուսաղեմի ֆրանկ բարոնները չէին ցանկանում անցնել սիցիլիացիների տիրապետության տակ, և հաշտվում է Արդայի հետ, որը փաստացի նրա կինն էր։ Սակայն Արդան չի վերադառնում Երուսաղեմ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * {{cite book | last=Dédéyan | first=Gérard |author-link=Ժերար Տետեյան | title=Les Arméniens entre Grecs, Musulmans et Croisés: De l'Euphrate au Nil : le reseau diasporique | publisher=Fundação Calouste Gulbenkian | date=2003 | url=https://www.google.ba/books/edition/Les_Arm%25C3%25A9niens_entre_Grecs_Musulmans_et/ZJMlAQAAMAAJ?hl=bs&gbpv=1&bsq=%2522Les+Arm%25C3%25A9niens+entre+Grecs,+Musulmans+et+Crois%25C3%25A9s:+%25C3%2589tude+sur+les+pouvoirs+arm%25C3%25A9niens+dans+le+Proche-Orient+m%25C3%25A9diterran%25C3%25A9en%2522&dq=%2522Les+Arm%25C3%25A9niens+entre+Grecs,+Musulmans+et+Crois%25C3%25A9s:+%25C3%2589tude+sur+les+pouvoirs+arm%25C3%25A9niens+dans+le+Proche-Orient+m%25C3%25A9diterran%25C3%25A9en%2522&printsec=frontcover | language=fr | access-date=1 September 2026}} * {{cite book | last=Edgington | first=Susan B. | title=Military Orders and Crusades | chapter=The three wives of Baldwin I | publisher=Routledge | publication-place=London | date=13 August 2025 | isbn=978-1-003-37628-6 | doi=10.4324/9781003376286-8}} * {{cite book |first=Bernard |last=Hamilton |chapter=Women in the Crusader States: The Queens of Jerusalem |title=Medieval Women |editor-first=Derek |editor-last=Baker|pages=143–174 |publisher=Basil Blackwell|isbn= 978-0-631-19260-2|date=1978|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/E7198BD7B384CC7E2380A46B3F14CFF1/S0143045900000375a.pdf/div-class-title-women-in-the-crusader-states-the-queens-of-jerusalem-1100-1190-div.pdf}} * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}} == Արտաքին հղումներ == * [http://haykakanq.blogspot.com/2014/07/blog-post_9.html Երուսաղեմի հայ թագուհիները | Արդա (Հայկազյան միաբանության բլոգում տեղադրված նյութ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305073711/http://haykakanq.blogspot.com/2014/07/blog-post_9.html |date=2016-03-05 }} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Երուսաղեմի թագուհիներ]] inxbup1ys5cc1ghtmuh48vi1l4ff2y1 0 469250 10953670 10844892 2026-10-22T10:39:36Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953670 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող | պատկեր = Կարապետ Սիտալ.jpg }} '''Կարապետ Շահենի Սիտալ (Շահինյան)''' ([[1891]], Կաճետ կամ Կաշտ (Արևմտյան Հայաստանի Շատախի գավառում) - [[մայիսի 26]], [[1972]], [[Ֆիլադելֆիա]]), [[հայ]] բանաստեղծ, խմբագիր, հասարակական գործիչ։ [[1895]]-[[1896]] թվականների հայկական կոտորածների ժամանակ Շահինյանների ընտանիքը տեղափոխվել է [[Վան]]։ == Կենսագրություն == Ծնողներից զրկվելով՝ Սիտալն ապաստանել է ամերիկյան որբանոցում։ [[1907]] թ.-ին ավարտել է Վանի Ամերիկյան բարձրագույն վարժարանը, [[1910]] թվականին՝ Թավրիզի [[Ամերիկյան]] քոլեջը։ Վերադառնալով Վան՝ նվիրվել է ուսուցչությանը։ [[1911]] թվականին, Հ. Ավագյանի և Ս․ Ժամկոչյանի հետ հիմնել ու խմբագրել է «Վան-Տոսպ» պարբերականը։ [[1914]] թվականին, խուսափելով թուրք զինվորագրությունից, մեկնել է [[ԱՄՆ]], հաստատվել [[Ֆիլադելֆիա]]յում, որտեղ հետևել է [[Պենսիլվանիա|Փենսիլվանիա]]յի համալսարանի գրականության և գեղարվեստի դասընթացներին։ Իր հիմնադրած տպարանում, որը գործել է շուրջ 40 տարի, Սիտալը [[1923]]-[[1924]] թվականներին լույս է ընծայել «Հորիզոն» [[գրական]], [[գիտական]], [[հասարակական շաբաթաթերթ]]ը (խմբագրել է Փ․ Մինասյանի և Հ․ Հովսեփյանի հետ)։ Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելուց հետո հարել է ԱՄՆ-ում գործող Հայ բանվորական կուսակցությանը, որը հետագայում մտել է ԱՄՆ-ի կոմունիստական կուսակցության մեջ՝ կազմելով վերջինիս հայկական հատվածը։ Սիտալը եղել է «Խորհրդային Հայաստանի տեխ․ օգնության», «Հայաստանի օգնության կոմիտեի» (ՀՕԿ) և այլ առաջադիմական միությունների անդամ։ Կյանքի վերջին տարիներին [[Ամերիկահայ առաջադիմական միություն|Ամերիկահայ առաջադիմական միութ]]յան պատվո նախագահն էր։ Քանիցս այցելել է [[Խորհրդային Հայաստան]], որտեղ նշվել են նրա գրական-հասարակական գործունեության 40, 50, 60-ամյակները<ref>Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007</ref>։ Առաջին ստեղծագործությունները լույս են տեսել «Առավոտ», «Զանգ» (Թավրիզ), «Վան֊Տոսպ» (Վան) պարբերականներում (1910-ական թթ․)։ «Դուսաներգեր» ([[1919]] թ.), «Կարավանի ետևէն» ([[1922]] թ.) գրքերը պարունակում են հայկական ժողովրդական ավանդավեպերի մշակումներ՝ «Ոսկե խոտը», «[[Արևամարդը]]», «[[Մհեր]]», «[[Ծամթել]]» և այլն։ «Գիշերէն մինչև լուսաբաց» (1931 թ.) ժողովածուում Սիտալը բանաստեղծությունների շարքեր է նվիրել Սովետական Հայաստանին և, իր բառերով ասած, «ռազմերգել է հայ բանւորութեան և միջազգային պրոլետարիատի պայքարը․․․»։ Սիտալը գրել է նաև «Գիւղն իմ հեռաւոր» ([[1936]] թ.) պոեմը, «Սասնայ ծռեր» (1939 թ.) դյուցազներգությունը, գրական մշակման ենթարկել «Կաշտի քաջեր» ([[1942]] թ.) վիպերգը։ «Հազարան բլբուլ»-ը<ref>{{Cite book |last=Սիտալ |first=Կարապետ |url=https://books.google.am/books/about/%D5%80%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%D4%B2%D5%AC%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AC.html?id=i-cRvgAACAAJ&redir_esc=y |title=Հազարան Բլբուլ |date=1946 |publisher=Ամերիկահայ Հառաջդիմական Միութիւն |language=hy}}</ref> ([[1946]] թ.)՝ հայկական նույնանուն հեքիաթի, իսկ «Հովիվ Ազոն» (1954 թ.)՝ քրդական «Ների Բալո» վիպերգի մշակումն են։ Սիտալը հեղինակ է նաև հրապարակախոսական երկերի («Տեսայ մեր երկրի արևածագը», 1948 թ., «Հայաստանի լուսափառ արևածագը և Վրացեանի մարող ձէթի ճրագը», 1949 թ., «Արևածագ և առաւօտ», 1957 թ., «Նոր հորիզոններ», 1959 թ.), որոնցում նոթագրել է Սովետական Հայաստանից ստացած տպավորությունները։ == Երկեր == * Լուսաբաց, Ե․, 1936 թ.։ * Պայքարի երգեր, Ե․, 1953 թ.։ * Դյուցազնական, Ե․, 1957 թ.։ * Ոսկեհունձ, Ե․, 1962 թ.։ == Գրականություն == * Սելյան Պ., Կարապետ Սիտալ, Ե., 1961<ref>{{Cite book |last=Սելյան |first=Պատրիկ Աբրահամի |url=http://koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3752&shelfbrowse_itemnumber=30672 |title=Կարապետ Սիտալ |date=1961 |publisher=ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ |others=Գրականության ինստիտուտ Մ. Աբեղյանի անվան ՀՍՍՌ ԳԱ |editor-last=Աղաբաբյան |editor-first=Սուրեն Բարդուղի |series=Գիտա-մասսայական գրադարան |location=Երևան}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=404}} {{DEFAULTSORT:Սիտալ, Կարապետ}} [[Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] 9a7ycdsmjely6xxh24s16lgkj3j5158 0 482404 10953690 10581310 2026-10-22T11:32:23Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953690 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Շախմատիստ | անուն = Սիրանուշ Հովհաննեսի Անդրիասյան | բնօրինակ = | պատկեր = Andriasian siranush 20081120 olympiade dresden.jpg | նկարագրում = Սիրանուշ Անդրիասյանը 2008 թվականի Դրեզդենի օլիմպիադայում | պետություն = {{ARM}} | Ծննդյան ամսաթիվ = 4.01.1986 | ծննդավայր = [[Էջմիածին]] | Մահվան ամսաթիվ = | մահվան վայր = | բնակություն = | կոչում = | առավելագույն վարկանիշ = 2290 <small>(2008, հոկտեմբեր)</small> | ներկայիս վարկանիշ = | պարգև և մրցանակ = | ՖԻԴԵ համար = 13301926 | կայք = }} '''Սիրանուշ Հովհաննեսի Անդրիասյան''' ({{ԱԾ}}), հայ շախմատիստուհի, կանանց [[ՖԻԴԵ-ի վարպետ]]<ref>{{Cite web |title=The chess games of Siranush Andriasian |url=http://www.chessgames.com/player/siranush_andriasian.html |accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 17–ին |publisher=Chess Games}}</ref><ref>{{Cite web |title=Fifth Bykova Memorial – the glamour tournament of the year |url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4375 |accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 17–ին |publisher=Chess Base}}</ref>։ Հայաստանի կրկնակի չեմպիոնուհի ([[2007]], [[2008]]): == Հաղթանակներ == * 1994, 1995` մինչև 10 տարեկանների Հայաստանի չեմպիոն * 1995՝ երրորդ տեղ [[Եվրոպա]]յի պատանեկան առաջնությունում * 1999, 2000՝ մինչև 14 տարեկանների Հայաստանի չեմպիոն * 2001, 2004՝ մինչև 18 տարեկանների Հայաստանի չեմպիոն * 2006, 2007՝ [[Շախմատի Հայաստանի կանանց չեմպիոնուհիների ցանկ|Հայաստանի կանանց առաջնության]] հաղթող * 2007՝ Եվրոպայի թիմային առաջնության բրոնզե մեդալակիր == Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ == {{Էլո գծապատկեր}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=13301926 Սիրանուշ Անդրիասյանի անձնական քարտը ՖԻԴԵ-ի կայքում] {{ref-en}} * [http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=54822 Սիրանուշ Անդրիասյանի պարտիաները] {{ref-en}} * [http://chessacademy.am/index.php?Page=Students&Lang=1 Chess Academy of Armenia] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Անդրիասյան, Սիրանուշ}} [[Կատեգորիա:Էջմիածին քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ]] [[Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Շախմատի Հայաստանի չեմպիոնուհիներ]] [[Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ]] 4zss1zsc1b9gfdlrs1qlso1m48bxye1 0 514678 10953517 10853820 2026-10-21T14:24:36Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:GBU-12 xxl.jpg]] → [[File:GBU-12 profile view picture.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 10953517 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Զինված ուժեր | բնագիր անվանում = Türk Silahlı Kuvvetleri | հիմնադրված է = 1921 | կառուցվածք = 412,691 զինծառայողներ<br />170,295 ժանդարմերիա<br />51,863 քաղաքացիական անձնակազմ<br />4,702 առափնյա պահպանություն | գերագույն ղեկավարի պաշտոն = Թուրքիայի հանրապետության նախագահ՝ Զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատար | գերագույն ղեկավար = [[Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան]] | շտաբի պետի պաշտոն = գլխավոր հրամանատար | շտաբի պետ = [[բանակի գեներալ]] [[Հուլուսի Աքար]] | ժամկետ = 20-21 տարեկան | պահեստային = 45 տարեկան | ներքին մատակարարողներ = Ցանկը խոշոր տեղական մատակարարների * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[MKEK]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[ASELSAN]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[BMC (Turkey)#Military|BMC]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[FNSS Defence Systems|FNSS]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[GIRSAN]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[TISAS]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Havelsan]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Transvaro]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Turkish Aerospace Industries|TAI]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Otokar]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Roketsan]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[TÜBİTAK]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Gölcük Naval Shipyard]] * {{Flagicon image|Flag of Turkey.svg|size=23px}} [[Akdal Arms]] | միջազգային մատակարարողներ = Ցանկ խոշոր արտասահմանյան մատակարարների * {{USA}} * {{DEU}} * {{GBR}} * {{ITA}} * {{KOR}} * {{GRC}} * {{FRA}} * {{ESP}} * {{CHN}} * {{CHE}} * {{RUS}} * {{ISR}} * {{AUS}} * {{NLD}} * {{NOR}} * {{SWE}} * {{IRN}} * {{CUB}} * {{AUT}} * {{BLR}} * {{HUN}} * {{BGR}} * {{BEL}} * {{ZAF}} * {{SGP}} * {{SRB}} * {{TWN}} * {{CAN}} * {{PHL}} * {{UKR}} * {{PAK}} * {{BRA}} * {{IND}} * {{GEO}} * {{AZE}} * {{ROU}} * {{MDA}} * {{DNK}} * {{IDN}} * {{ARG}} * {{CHL}} * {{PRT}} * {{SAU}} * {{MAR}} * {{DZA}} * {{TUN}} * {{LBY}} * {{JOR}} * {{SDN}} * {{EGY}} * {{LBN}} * {{ARE}} * {{PER}} * {{MEX}} * {{FIN}} * {{ALB}} * {{VNM}} * {{POL}} * {{HRV}} * {{COL}} * {{ECU}} * {{LUX}} * {{ETH}} * {{TCD}} * {{NER}} * {{NGA}} * {{MYS}} * {{BIH}} * {{BRN}} * {{MKD}} * {{LKA}} * {{THA}} * {{AFG}} * {{RWA}} * {{BDI}} * {{VEN}} * {{MLI}} * {{MNG}} * {{KEN}} * {{BHR}} * {{DJI}} * {{SOM}} * {{BEN}} * {{SVN}} * {{SEN}} * {{COD}} * {{COG}} * {{BFA}} * {{CIV}} * {{GHA}} * {{GIN}} * {{QAT}} * {{OMN}} * {{UGA}} * {{GMB}} }} [[Պատկեր:Ilham Aliyev and Recep Tayyip Erdogan attended the parade dedicated to 100th anniversary of liberation of Baku 34.jpg|մինի|Թուրքական Կոմանդոսը Բաքվում]] '''Թուրքիայի զինված ուժեր''' ({{lang-tr|Türk Silahlı Kuvvetleri}} (TSK))՝ [[Թուրքիայի Հանրապետություն|Թուրքիայի հանրապետության]] զինված ուժերն են։ Դրանք բաղկացած են [[Թուրքական բանակ]]ից, այսինքն՝ ցամաքային զորքերից, [[Թուրքական նավատորմից]] կամ ռազմածովային ուժերից և [[Թուրքական ռազմաօդային ուժերից]] (տե՛ս [[Թուրքիայի ռազմաօդային ուժեր]]ը)։ [[Թուրքական ժանդարմերիան]] և [[Թուրքական առափնյա պահպանություն ուժերը]] միաժամանակ ունեն [[իրավապահ մարմնի]] և ռազմական ուժի գործառույթներ և խաղաղ ժամանակ գործում են ներքին անվտանգության ուժերի բաղադրամասի կարգավիճակով, ենթակա լինելով [[Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարություն|Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարությանը]]։ Պատերազմական ժամանակներում այս ժանդարմերիան և առափնյա պահպանության ուժերը համապատասխանաբար ենթարկվում են բանակին և նավատորմին։ [[Թուրքիայի հանրապետության նախագահ]]ը զինված ուժերի բոլոր տեսակների ընդհանուր հրամանատարն է։ Զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը [[Թուրքիայի Գլխավոր շտաբ]]ի պետն է։ Նրա դերն ավելի բարձր է, քան [[Թուրքիայի ազգային պաշտպանության նախարար]]ինը։ Զինված ուժերի ընդհանուր թվաքանակը պաշտոնական տվյալներով կազմում է 639,551, ներառյալ<ref name=aktifhaber>{{Cite web |title=NEWS FROM TURKISH ARMED FORCES |url=http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105231107/http://www.tsk.tr/3_basin_yayin_faaliyetleri/3_4_tskdan_haberler/2015/tsk_haberler_77.html#haber13 |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 5 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբեր |work=Turkish Armed Forces |publisher=tsk.tr}}</ref>([[List of countries by number of active troops|դասվում է աշխարհում 8-րդ տեղում]]) * 51,863 քաղաքացիական անձնակազմը, * 170,295 ժանդարմերիան, * 4,702 առափնյա պահպանությունը, * 412,691 զինծառայողները{{ref|Turkish Land Forces, Turkish Air Force and Turkish Naval Forces.|group=nb}}: [[Պատկեր:Tag des Sieges.JPG|մինի|ձախից|200px|Զինված ուժերի շքերթ, օգոստոսի 30]] Ցամաքային զորքերի թվաքանակը կազմում է 410 500 (2015 թ. դրությամբ)։ 2007 թ. թվաքանակը եղել է 596 130, որից<ref>[http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Turkey Turkey Military Strength]</ref>՝ * 410 500 - ճակատային կամ գծային զորքերը, * 185 630 - ռեզերվային կամ պահեստային զորքերը։ Թուրքիայի ցամաքային զորքերը NATO-ի բլոկում անձնակազմի թվով երկրորդն են՝ ԱՄՆ-ի ցամաքային զորքերից հետո։ Պատերազմական ժամանակ զորահավաքի և լրահամալրման համար օգտագործվում է ռազմական ուսուցված պահեստազորը, որի թիվը կազմում է մինչև 90 000, այդ թվում՝ 38 000-ը՝ առաջին հերթի պահեստազոր։ Ռազմաօդային ուժերը՝ 56.000, ռազմածովային ուժերը՝ 61.000-ից ավելի։ Թուրքական զինված ուժերը համալրվում են զորակոչով։ Զորակոչային տարիքն է՝ 20-21 տարեկան։ Պարտադիր զինծառայության ժամկետը՝ տևողությունը, կազմում է 6 - 15 ամիս։ Զինված ուժերից զորացրվելով, քաղաքացին համարվում է զինապարտ և զինված ուժերի պահեստազորում է մնում մինչև 45 տարեկան հասակը։ Պատերազմական ժամանակ, օրենքի համաձայն, զինված ուժեր կարող են զորակոչել 16 - 60 տարեկան տղամարդկանց և 20 - 46 տարեկան կանանց, որոնք ընդունակ են զենք կրելու։ == Թուրքական ԶՈՒ-ն արդի ժամանակաշրջանում՝ ըստ միջազգային և թուրքական տվյալների == Ըստ [[Ռազմավարական հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտ]] ([[International Institute for Strategic Studies]], IISS) կազմակերպության՝, 2010 թ. Թուրքիայի զինված ուժերը ունեն մոտավորապես 510.000 գործող անձնակազմ։ Ի լրումն՝ գնահատվել է, որ պահեստազորի անձնակազմը կազմում է մոտ 378.700 և 152.200 ռազմականացված անձնակազմ ([[Թուրքական Ժանդարմերիա]]ն և [[Թուրքական առափնյա պահպանություն]]ը), ինչը միասին՝ գործող բանակի և պահեստազորի ու ռազմականացված ուժերի ընդհանուր թվով՝ կազմում է 1.041.900 անձնակազմ<ref name="ReferenceA">[[#IISS2010|IISS 2010]], pp. 164–168</ref>։ 2010 թ. Թուրքիայի պաշտպանության բյուջեն կազմել է մինչև 26 միլիարդ լիրա<ref>{{Cite web |title=SIPRI Publications |url=http://milexdata.sipri.org/result.php4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503052200/http://milexdata.sipri.org/result.php4 |archive-date=2012 թ․ մայիսի 3 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 29 |website=milexdata.sipri.org}}</ref>։ Հաշվիչ Ատյանի Օրենքը պետք է նախաձեռներ արտաքին նախկին հետընտրական աուդիտ անցկացնել զինված ուժերի ծախսերի համար և ճանապարհ հարթել՝ աուդիտ անցկացնելու արտաբյուջետային ռեսուրսների համար, որոնք նախատեսված են պաշտպանության ոլորտում, այդ թվում, Թուրքիայի Պաշտպանության արդյունաբերության աջակցման հիմնադրամի գծով<ref>http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2011/package/tr_rapport_2011_en.pdf</ref>։ Սակայն Թուրքիայի Պաշտպանության նախարարությունը չի տրամադրել անհրաժեշտ տեղեկատվությունը<ref>{{Cite web |title=Lack of comprehensive audits casts shadow over security spending |url=http://www.todayszaman.com/news-330506-lack-of-comprehensive-audits-casts-shadow-over-security-spending.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123143/http://www.todayszaman.com/news-330506-lack-of-comprehensive-audits-casts-shadow-over-security-spending.html |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 29 |website=TodaysZaman}}</ref>, ուստի թուրքական զինված ուժերի իրական ծախսերը այդպես էլ հնարավոր չի եղել ստուգել։ 1998 թ., Թուրքիան հայտարարել է արդիականացման մի ծրագիր, որը կազմելու էր 160 միլիարդ ԱՄՆ դոլար և պիտի իրականացվեր 20-ամյա ժամանակաշրջանում՝ տարբեր նախագծերով, այդ թվում՝ [[տանկ]]երի, [[ռեակտիվ կործանիչ]] ինքնաթիռներ, [[ուղղաթիռ]]ների, [[սուզանավ]]երի, [[ռազմանավ]]երի և [[գրոհային հրացան]]ների։ Այդ վերջին տերմինով ՆԱՏՕ-ի բանակներում կոչվում են ինքնաձիգները կամ ավտոմատները<ref>Economist Intelligence Unit:Turkey, p.22 (2005)</ref>։ Թուրքիան [[F-35 Lightning II|Joint Strike Fighter]] (JSF) գրոհիչ-կործանիչ ռեակտիվ ինքնաթիռի նախագծի 2-րդ մակարդակի ներդրող է<ref>{{Cite web |title=News Release View |url=http://www.defenselink.mil/Releases/Release.aspx?ReleaseID=3417 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826215816/http://www.defenselink.mil/Releases/Release.aspx?ReleaseID=3417 |archive-date=2006-08-26 |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 29 |website=www.defenselink.mil}}</ref>։ Թուրքիայի վերջնական նպատակն է արտադրել նոր սերնդի սեփական ռազմական տեխնիկա և սպառազինություն, որպեսզի՝ ռազմական տեխնոլոգիաների բնագավառում դառնա առավել ինքնաբավ։ Թուրքական ՛՛Havelsan՛՛-ը և ԱՄՆ-ի ՛՛Boeing՛՛-ը մշակում են նոր սերնդի, մեծ բարձրության բալիստիկ հրթիռների ՛՛պաշտպանական վահանի՛՛ համակարգ։ Թուրքիան ընտրել է Չինաստանի պաշտպանական ֆիրմա՝ [[CPMIEC]]-ը, 4 միլիարդ արժողությամբ հեռահար հակաօդային և հակահրթիռային համակարգ արտադրելու համար։ == Գլխավոր շտաբ == [[Պատկեր:Standard of President of Turkey as Supreme Chief of Armed Forces.svg|thumb|100x100px|Գլխավոր շտաբի զինադրոշը]] {| class="wikitable" |- ! Date !! Գեներալ/Ծովակալ !! Սպա !! Ընդամենը<br/>(ներառյալ՝ քաղաքացիական) |- |+ Որոշ թվական տվյալներ |- | 21 նոյ. 2011 թ.<ref>{{Cite web |title=Asker sayısı ilk kez açıklandı |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25298904 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129190732/http://www.ntvmsnbc.com/id/25298904 |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 29 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 3 |publisher=[[Ntvmsnbc]]}}</ref> || 365 || 39,975 || 666,576 |- | 2 հոկտ. 2013 թ.<ref>{{Cite web |title=TSK personel sayısını açıkladı |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25470010/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141122122302/http://www.ntvmsnbc.com/id/25470010 |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 22 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 3 |publisher=[[Ntvmsnbc]]}}</ref> || 347 || 39,451 || 647,583 |- | 2 մայիս 2014 թ.<ref>{{Cite web |title=TSK personel sayısını açıkladı |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25513631/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083031/http://www.ntvmsnbc.com/id/25513631/ |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 12 |accessdate=2014 թ․ մայիսի 3 |publisher=[[Ntvmsnbc]]}}</ref> || 343 || 38,971 || 623,101 |- |} <center> <gallery perrow="5"> General_Staff_of_Turkey_-_%C3%87ankaya.jpg|Թուրքիայի գլխավոր շտաբի շենքը, քաղաք [[Անկարա]] TSK, Genelkurmay Başkanlığı.jpg|Թուրքիայի գլխավոր շտաբի գլխավոր մուտքը, քաղաք [[Անկարա]] Genelkurmay.jpg|Թուրքիայի գլխավոր շտաբի գլխավոր մուտքը, քաղաք [[Անկարա]] Turkish_National_Defense_street,_Kızılay.jpg|Թուրքիայի գլխավոր շտաբի շենքը, Չանքայա, քաղաք [[Անկարա]], 2013 թվական </gallery> </center> == Ցամաքային զորքեր (բանակ) == [[Պատկեր:Flag of the Turkish army.jpg|left|thumb|150x150px|Ցամաքային զորքերի խորհրդանշան ]] [[Պատկեր:Turkish ISAF Soldier.jpg|մինի|աջից|200px|Աֆղանստանում ծավալված թուրքական զորակազմի ասքյար]] [[Թուրքական ցամաքային զորքեր]]ը (Türk Kara Kuvvetleri) կամ Թուրքական բանակը, իր ծագումն առնում է [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] զինված ուժերի մնացորդներից, այն բանից հետո, ինչ [[Օսմանյան կայսրություն]]ն ընկավ՝ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի արդյունքում։ Երբ 1921 թ. ապրիլի 23-ին Անկարայում [[Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը]] և իր զինակիցները կազմավորեցին [[Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովը]] (ԹԱՄԺ), Օսմանյան կայսրության [[XV բանակային կորպուս]]ը՝ [[Քյազիմ Կարաբեքիր]]ի հրամանատարության ներքո, միակ բանակային կորպուսն էր, որը մարտունակ էր, այսինքն՝ մարտական արժեք ուներ<ref>Sina Akşin, ''Essays in Ottoman-Turkish Political History'', Isis Press, 2000, p. 44.</ref>։ 1920 թ. նոյեմբերի 8-ին ԹԱՄԺ-ն որոշում կայացրեց [[անկանոն զորքերի]] (''[[Kuva-yi Milliye]]'', ''Kuva-yi Seyyare'' և այլն) փոխարեն ստեղծելու [[մշտական բանակ]] ({{lang-tr|''Düzenli ordu''}})<ref name="Askerlik">Suat İlhan, ''Atatürk ve Askerlik: Düşünce ve Uygulamaları'', Atatürk Araştırma Merkezi, 1990, [https://books.google.am/books?id=I5cKAQAAIAAJ&q=D%C3%BCzenli+Ordu+8+Kas%C4%B1m+1920&dq=D%C3%BCzenli+Ordu+8+Kas%C4%B1m+1920&hl=tr&ei=S4zmTNL2E4-6ugPZ-tTCCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEIQ6AEwBg p. 88.] {{Tr icon}}</ref>: 1922 թ. ԹԱՄԺ-ի կառավարության բանակը հաղթանակ տարավ [[Թուրքական անկախության պատերազմ]]ում։ Ցամաքային զորքերը կազմում են 410 500 (2015 թ. դրությամբ)։ Ցամաքային զորքերի սպառազինությունը կազմում է մոտ 3700 [[տանկ]], 3500 [[ՀՍՄ]] (ԶՓ), 2000-ից ավելի դաշտային հրետանի, 1500 [[զենիթային հրանոթ]]։ 2006 թ. դրությամբ թուրքական բանակը ունի հյուսիսային [[Իրաք]]ում տեղակայված 1,300 զինծառայող՝ համաձայն [[ԱՄՆ-ի դիվանագիտական կապուղիներ]]ից արտահոսած փաստաթղթերի տեղեկատվության<ref>{{Cite web |title=paragraph 10 |url=http://www.wikileaks.ch/cable/2006/01/06ANKARA331.html |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 23 |publisher=Wikileaks.ch}}</ref>։ Բացի այդ, թուրքական բանակը շուրջ 17,500 զինծառայող է պահում [[Հյուսիսային Կիպրոս]]ում, որոնք հանդիսանում են Հյուսիսային Կիպրոսում թուրքական զինված ուժերի, կամ այսպես կոչված [[Կիպրոսում թուրքական խաղաղարար ուժեր]]ի մի մասը ({{lang-tr|''Kıbrıs Türk Barış Kuvvetleri''}}, կամ KTBK.)<ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+cy0158%29 U.S. Library of Congress: "Cyprus: Forces in the Turkish-Administered Area"]</ref>: == Ցամաքային զորքերի կառուցվածքը == Ցամաքային զորքերը՝ ՑԶ (Türk Kara Kuvvetleri) ենթարկա են ՑԶ-ի գլխավոր հրամանատարին և իրենց կազմում ունեն մոտ 410 500 ասկյար և սպա։ Կազմակերպչական տեսակետից ՑԶ-ի զորամիավորումների և զորամասերի մեծ մասը համախմբված է 5 օպերատիվ միավորումների մեջ. դրանք են չորս դաշտային բանակները և Կիպրոսի թուրքական մասում կամ Թուրքիայի կողմից ապօրինի բռնազավթված մասում տեղակայված օպերատիվ խմբավորումը։ === Առաջին դաշտային բանակ === [[Պատկեր:The Selimiye Barracks (8425276098).jpg|մինի|[[Սելիմիյե զորանոցներ]]ը (1828 թ.) Կոստանդնուպոլիս՝ [[Ստամբուլ]] քաղաքում. այստեղ է տեղակայված [[Թուրքական ցամաքային զորքեր]]ի [[Առաջին բանակ]]ի շտաբը]] [[Առաջին դաշտային բանակ]]ը՝ [[1ԴԲ]], անձնակազմը՝ շուրջ 120.000, [[շտաբ]]ը տեղակայված է [[Կոստանդնուպոլիս]]՝ [[Ստամբուլ]] քաղաքում, իսկ զորքերի խմբավորւմները՝ [[Հունաստան]]ի և [[Բուլղարիա]]յի սահմանների մերձակայքում՝ [[Թուրքիայի Եվրոպական մաս]]ում՝ [[Թրակիա]]յում, ինչպես նաև [[Մարմարա ծով]]ի ասիական ափերին, պահպանելով [[Բոսֆոր]]ի և [[Դարդանել]]ի նեղուցները. 1ԴԲ-ի կազմում են՝ * [[2-րդ բանակային կորպուս]]ը՝ 2-րդ ԲԿ-ն ([[Գելիբոլու]] կամ [[Գալլիպոլիս]] քաղաք), ներառում է՝ 4-րդ, 18-րդ մեքենայացված բրիգադներ; 54-րդ, 55-րդ և 65-րդ հետևակային [[բրիգադ]]ներ, * [[3-րդ բանակային կորպուս]]ը՝ 3-րդ ԲԿ-ն (Ստամբուլ կամ Կոստանդնուպոլիս), ներառում է՝ 52-րդ [[զրահատանկային դիվիզիա]] (1-ին, 2-րդ տանկային բրիգադներ, 66-րդ մեքենայացվա բրիգադ), օպերատիվ տեսակետից ենթակա է ՆԱՏՕ-ի հրամանատարությանը. այս կորպուսում Թուրքիայի ամենաընտիր զորամասերն են. * [[5-րդ ԲԿ]] ([[Չորլու]]). 3-րդ, 95-րդ [[տանկային բրիգադ]]ներ, 8-րդ [[մեքենայացված բրիգադ]]։ 1-ին դաշտային բանակի զորքերը թուրքական բանակի լավագույն զորքերն են՝ սպառազինության և մարտունակության տեսակետից։ === Երկրորդ դաշտային բանակ === [[Երկրորդ դաշտային բանակ]]՝ [[2ԴԲ]]. շտաբը տեղակայված է [[Փոքր Հայք]]ի [[Մալաթիա]] քաղաքում, իսկ զորամասերը՝ [[Արևմտյան Հայաստան]]ի հարավային նահանգներում, հսկելով [[Սիրիա]]յի, [[Իրաք]]ի, [[Իրան]]ի հետ սահմանակից տարածքները։ 2ԴԲ-ի կազմում են՝ * [[6-րդ ԲԿ]]-ն (քաղաք [[Ադանա]], [[Կիլիկիա]]), ներառելով՝ 5-րդ տանկային բրիգադ, 39-րդ մեքենայացված բրիգադ, * [[7-րդ ԲԿ]] (քաղաք [[Դիարբեքիր]], [[Հայոց Միջագետք]]), ներառելով՝ 3-րդ [[հետևակային դիվիզիա]]ն (6-րդ հետևակային բրիգադ, 6-րդ, 16-րդ մեք. բրիգադներ), 23-րդ հետևակային բրիգադ, 70-րդ մեք. բրիգադ. * [[8-րդ ԲԿ]] ([[Էլյազըգ]], սա [[Խարբերդ]]ի կամ [[Ծոփք]] նահանգում է), ներառելով՝ 20-րդ, 172-րդ տանկային բրիգադները, * [[Հատուկ նշանակության գունդ]]։ === Երրորդ դաշտային բանակ === [[Երրորդ դաշտային բանակ]]՝ [[3ԴԲ]]. շտաբը տեղակայված է [[Երզնկա]]՝ [[Էրզինջան]] քաղաքում, իսկ զորքերի խմբավորումները՝ տեղակայված են [[Արևմտյան Հայաստան]]ի հյուսիսային և կենտրոնական նահանգներում, այդ թվում՝ [[Հայաստան]]ի և [[Վրաստան]]ի պետական սահմանների մերձակա շրջաններում. 3ԴԲ-ի կազմում են՝ * [[9-րդ ԲԿ]] ([[Կարին]] կամ [[Էրզրում]] քաղաք, [[Բարձր Հայք]] նահանգում). ներառում է՝ 4-րդ տանկային, 1-ին, 2-րդ, 9-րդ, 12-րդ, 14-րդ, 25-րդ մեք. բրիգադները, 34-րդ, 48-րդ, 49-րդ, 51-րդ հետևակային բրիգադները. * [[4-րդ ԲԿ]] ([[Անկարա]]). ներառում է՝ 1-ին հետևակային բրիգադ, 28-րդ մեք. բրիգ., 58-րդ հրետանային բրիգադ. === Էգեյան դաշտային բանակ === [[Էգեյան դաշտային բանակ]] կամ [[4-րդ դաշտային բանակ]]՝ [[4ԴԲ]]. շտաբը՝ ք. [[Զմյուռնիա]] կամ [[Իզմիր]], զորքերի խմբավորումները՝ [[Փոքր Ասիայ]]ի Էգեյան ափերին մերձ շրջաններում. 4ԴԲ-ի կազմում են՝ * 19-րդ հետևակային բրիգադ, * 11-րդ մեքենայացված բրիգադ, * 57-րդ հրետանային բրիգադ, * Հատուկ նշանակության գունդը։ === Թուրքական զորքերի Կիպրոսյան խմբավորում === [[Թուրքական զորքերի Կիպրոսյան խմբավորում]]ը (շտաբը՝ [[Գիրնե]]). * 28-րդ [[մեքենայացված դիվիզիա]], * 39-րդ [[մեքենայացված դիվիզիա]], * 14-րդ [[տանկային բրիգադ]], * [[Հատուկ նշանակության խումբ]]։ === Դաշտային բանակների մյուս զորամասերը === Դաշտային բանակներից յուրաքանչյուրի զորահրամանատարի օպերատիվ ենթակայության ներքո գտնվում են 1-2 առանձին [[հրետանային գունդ]]՝ ընդամենը 6 առանձին հրետանային գունդ՝ ամբողջ թուրքական բանակում և 1-ական [[բանակային օդուժի գունդ]]՝ ընդամենը՝ 4 բանակային օդուժի գունդ՝ ամբողջ թուրքական բանակում։ === ՑԶ գլխավոր հրամանատարի ենթակայության ներքո գտնվող այլ զորամասեր և միավորումներ === Անմիջապես [[ցամաքային զորքերի գլխավոր հրամանատար]]ին է ենթարկվում * երկու [[հետևակային գունդ]]` ** 23-րդ [[հետևակային գունդ]], ** 47-րդ [[հետևակային գունդ]], * ինչպես նաև՝ [[հատուկ ռազմագործողությունների հրամանատարություն|հատուկ ռազմագործողությունների հրամանատարության]] միջոցով՝ [[հատուկ ռազմագործողությունների ուժեր]]ը, որոնք կազմված են` ** 5 [[«կոմանդոս» բրիգադ]]ներից և ** [[հատուկ նշանակության առանձին գնդեր]]ից (նման գնդեր կան 2-րդ և 4-րդ ԴԲ-ներում)։ * [[Բանակային օդուժի հրամանատարություն|Բանակային օդուժի հրամանատարության]] միջոցով [[ՑԶ-ի գլխավոր հրամանատար]]ին են ենթարկվում [[բանակային օդուժ]]ի 4 գնդերը։ * Ոչ այնքան վաղուց ՑԶ գլխավոր հրամանատարին է տրվել ևս մի զորամաս կամ միավորում, որը կոչվում է [[«մարդասիրական օգնության» բրիգադ]]։ * ՑԶ-ի մասնագետների պատրաստությունը անցնում է հետևյալ [[ուսումնական միավորումներ]]ում և [[ուսումնական կենտրոն]]ներում. ** 1-ին, 3-րդ, 5-րդ և 15-րդ [[ուսումնական հետևակային բրիգադ]]ներ, ** 59-րդ ուս. [[հրետանային բրիգադ]] ([[Երզնկա]]՝ Էրզինջան, Բարձր Հայք նահանգում), ** [[զրահատանկային զորքերի ուսումնական կենտրոն]] ([[Էթիմեսգուտ]])։ [[Պատկեր:A Turkish Army soldier speaks with a resident in Afghanistan.jpg|thumb|304x304px|Թուրքական բանակի ասկյարներն Աֆղանստանում. նրանցից մեկը խոսում է տեղացի ծերունու հետ. քիչ հեռու կանգնած է աֆղանական բանակի զինծառայողը]] === ՑԶ բրիգադի կառուցվածքը === Թուրքական ՑԶ-ի հիմնական մարտավարական միավորը [[բրիգադ]]ն է։ 2009 թ. թուրքական ՑԶ-ի կազմում առկա էր 9 տանկային, 16 մեքենայացված և 11 հետևակային [[բրիգադ]]։ Որպես կանոն, բրիգադն ուղղակիորեն ենթարկվում է բանակային կորպուսին (ԲԿ) կամ էլ մտնում է [[դիվիզիա]]յի կազմի մեջ։ [[Պատկեր:20131206_Istanbul_135.jpg|մինի|Թուրքական բանակի զորամասերի պատերին և դարպասներին դրված արգելող նշաններից մեկը. թուրքերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն և գերմաներեն գրված է՝ ՛՛Արգելված գոտի՛՛]] === Բանակի զորատեսակները === ==== Հետևակ ==== Հետևակային և մոտոհետևակային ստորաբաժանումները սպառազինված են [[հրացան]]ներով, [[գնդացիր]]ներով, [[ականանետ]]ներով և հակատանկային կառավարվող հրթիռներով։ Հետևակային ջոկի կազմի մեջ մտնում են՝ հրամանատարը, սեկցիաների հրամանատարները, [[գնդացրորդ]]ն ու նրա օգնականը, [[հրաձիգները]]։ Թուրքիայի ցամաքային զորքերի հետևակային դասակն ունի 3 հետևակային [[ջոկ]], զենքի ջոկ և ղեկավարման խումբ։ Զենքի ջոկն ունի գնդացրային երկու և ձեռքի մեկ հակատանկային նռնականետի սեկցիա։ Հարձակման ժամանակ հետևակային) ջոկը գործում է, սովորաբար, [[դասակ]]ի կազմում, հետիոտն կարգով կամ զրահամեքենաներով։ [[Հետիոտն]] գործողությունների ժամանակ ջոկը կարող է հարձակվել 50-100 մ ճակատով, իսկ պաշտպանության ժամանակ՝ կախված առաջադրանքից, հակառակորդի գործողության բնույթից, տեղանքի պայմաններից՝ 50-125 մ ճակատով։ [[Պատկեր:Defense.gov News Photo 000712-F-4270S-007.jpg|մինի|]] [[Պատկեր:KNT 308 Scope.jpg|մինի|ձախից|150x150px|Թուրքական արտադրության [[Kalekalıp KNT-308]]]] [[Պատկեր:Akdal MKA-1919.JPG|մինի|ձախից|150x150px|Թուրքական արտադրության [[Akdal MKA 1919]]]] Հրաձգային զենքերը ներկայացված են նմուշների լայն անվանացուցակով. * [[ատրճանակ-գնդացիր]] [[HK MP5]]; * ավտոմատ-հրացան և [[գրոհային հրացան]] գերմանական [[G3]], [[HK 33]], ամերիկյան [[M16]], [[M4]]A1, չինական և ռուսական [[ԱԿ-47]], * դիպուկահար հրացան [[СВД]], T-12, [[JNG-90]], Phonix Robar 12,7, * ձեռքի և միասնական գնդացիրներ MG-3, [[HK 21]], [[FN Minimi]], [[Կալաշնիկովի գնդացիր]], [[ПК]]С; * խոշոր տրամաչափի գնդացիրներ՝ [[Browning]], [[КПВТ]]: [[Պատկեր:Turkish_KFOR_soldiers_demonstrate_quick_reaction_skills.jpg|մինի|300px|Թուրքական բանակի հետևակային ջոկը գործողության մեջ]] ==== Մեքենայացված զորքեր կամ մոտոհետևակ ==== Մեքենայացված [[բրիգադ]]ի կազմակերպչական կառուցվածքը հետևյալ է (անձնակազմի քանակը՝ մոտ 5000 ասկյար և սպա, 3 մեքենայացված [[գումարտակ]]ների առկայության դեպքում). * վարչակազմ և [[շտաբ]], * 2-4 մեքենայացված [[գումարտակ]]ներ, * տանկային գումարտակ, * ինքնագնաց հրետանային [[դիվիզիոն]], որը թուրքական, ամերիկյան և մյուս արևմտյան բանակներում հրետանային գումարտակ է կոչվում, * զենիթային դիվիզիոն, որը թուրքական բանակում զենիթային գումարտակ է կոչվում, * հակատանկային դիվիզիոն կամ գումատակ, * հետախուզական [[վաշտ]], * ինժեներա-սակրավորական վաշտ, * կապի վաշտ, * ՌՔԿՊ վաշտ, * ՆՏԱ վաշտ, * վերանորոգման վաշտ, * բուժ. վաշտ։ Մոտոհետևակային կամ մեքենայացված ստորաբաժանումները ևս սպառազինված են [[հրացան]]ներով, [[գնդացիր]]ներով, [[ականանետ]]ներով և հակատանկային կառավարվող հրթիռներով։ Մոտոհետևակային ջոկի կազմի մեջ մտնում են՝ ջոկի հրամանատարը, [[զրահափոխադրիչ]]ի հրամանատարը, որը միաժամանակ համարվում է հրամանատարի օգնական, վարորդը, գնդացրորդը, նռնականետորդը և հրաձիգները։ Թուրքիայի մոտոհետևակային դասակն ունի 3 մոտոհետևակային [[ջոկ]], զենքի ջոկ և ղեկավարման խումբ։ Զենքի ջոկն ունի գնդացրային երկու և ձեռքի մեկ հակատանկային նռնականետի սեկցիա։ Հարձակման ժամանակ մոտոհետևակային) ջոկը գործում է, սովորաբար, [[դասակ]]ի կազմում, հետիոտն կարգով կամ զրահամեքենաներով։ [[Հետիոտն]] գործողությունների ժամանակ ջոկը կարող է հարձակվել 50-100 մ ճակատով, իսկ պաշտպանության ժամանակ՝ կախված առաջադրանքից, հակառակորդի գործողության բնույթից, տեղանքի պայմաններից՝ 50-125 մ ճակատով։ ===== Զրահատեխնիկան ===== Մարտական զրահապատ մեքենաները ներկայացված են - թրթուրավոր՝ հետևակի մարտական մեքենաներ՝ [[ՀՄՄ]] մարտական մեքենաներով, - թրթուրավոր ու անվավոր՝ զրահափոխադրիչներ՝ [[ԶՓ]] մարտական մեքենաներով - վեոհիշյալ երկու կատեգորիաների մեքենաների բազայի վրա ստեղծված մարտական և օժանդակ մեքենաներով։ Ըստ [[ՄԱԿ]]-ի ռեգիստրի՝ գրանցամատյանի, Թուրքիայի [[ժանդարմերիա]]յի սպառազինության մեջ [[2007 թվական]]ի վերջի դրությամբ հաշվվել է 4625 մարտական զրահապատ մեքենա. * 563 [[ՀՄՄ ACV-300]], ամերիկյան [[YP-765]] մոդելի նմանօրինակը՝ [[М113]]-ի բազայի վրա։ Առկա է երկու տարբերակով՝ [[DAF]] աշտարակով՝ հանդերձված 25-մմ Oerlikon Contraves ավտոմատ թնդանոթով, [[Giat]] աշտարակով՝ հանդերձված 25-մմ M811 ավտոմատ թնդանոթով. * 102 [[ՀՄՄ]] FNSS Akinci՝ ՛՛Աքինջի՛՛։ [[ՀՄՄ]] AVC-300-ի տարբերակ՝ 6-ահեն ընթացքային մասով և ամերիկյան [[ՀՄՄ]] [[M2 Bradley]]-ի աշտարակով. * 1031 ԶՓ ACV-300APC [[М113]]-ի բազայի վրա։ Հանդերձված է 12,7-մմ «[[Բրաունինգ]]» խոշոր տրամաչափի գնդացրով, ունի դեսանտային բաժանմունք՝ 13 զինվորի համար. * շուրջ 1800 [[ԶՓ]] [[M113]]A/A1/A2/T2/T3. * 52 [[ԶՓ]] [[FNSS Pars]] 6х6. Պատվիրված է 650 մեքենա 6х6 և 8х8. * 100 [[ԶՓ]] [[Otokar Cobra]] 4х4. * 260 [[ԶՓ]] Akrep 4х4. * 102 [[ԶՓ]] Yavuz 8х8. * 340 ԶՓ՝ [[БТР-60]]ПБ, խորհրդային արտադրության, մատակարարված է [[Գերմանիա]]յից, օգտագործվում է [[ժանդարմերիա]]յի զորքերում. * 240 ԶՓ [[БТР-80]], մատակարարված է [[Ռուսաստան]]ից, օգտագործվում է [[ժանդարմերիա]]յում։ ==== Տանկային զորքեր ==== Տանկային բրիգադի կառուցվածքը. * վարչակազմ և [[շտաբ]], * 3 տանկային [[գումարտակ]]ներ, * ինքնագնաց հրետանային [[դիվիզիոն]], * զենիթային դիվիզիոն, * հետախուզական [[վաշտ]], * ինժեներա-սակրավորական վաշտ, * կապի վաշտ, * ռադիացիոն, քիմիական, կենսաբանական պաշտպանության (ՌՔԿՊ) վաշտ, * նյութատեխնիկական ապահովման (ՆՏԱ) վաշտ, * վերանորոգման վաշտ, * բժշկական վաշտ։ Տանկային [[գումարտակ]]ը կազմված է. * վարչակազմից և [[շտաբ]]ից (2 [[տանկ]]), * 3 տանկային [[վաշտ]]երից, * ղեկավարման [[դասակ]]ից, * ապահովման [[դասակ]]ից, * տեխապահովման [[դասակ]]ից։ Տանկային [[վաշտ]]ն իր կազմում ունի 13 տանկ (այդ թվում՝ վաշտի հրամանատարի [[տանկ]]ը, չորս [[դասակ]]՝ յուրաքանչյուրում՝ 3-ական [[տանկ]])։ Ընդամենը՝ [[գումարտակ]]ում առկա է 41 [[տանկ]]։ ===== Զրահատանկային տեխնիկան ===== Զրահատանկային տեխնիկան Թուրքիայում ներկայացված է օտարերկրյա մոդելներով, ինչպես նաև սեփական արտադրության նմուշներով։ Տանկերը համարվում են բանակի գլխավոր հարվածային ուժը։ [[ՄԱԿ]]-ի Ռեգիստրին՝ գրանցամատյանին Թուրքիայի կողմից ներկայացված տվյալների համաձայն՝ թուրքական զինված ուժերում հաշվվում էր 3363 [[տանկ]]՝31.12.[[2007 թվական]]ի դրությամբ։ [[Տանկ]]երը մտնում են թե՛ մեքենայացված զորքերի [[բրիգադ]]ների (1 [[գումարտակ]]) և թե՛ տանկային բրիգադների (3 [[գումարտակ]]), կազմի մեջ, ինչպես նաև՝ 28-րդ և 39-րդ մեքենայացված [[դիվիզիա]]ների կազմի մեջ։ Վերջին տարիներին Թուրքիան ակտիվորեն ուտիլիզացնում է հնացած մոդելները և միաժամանակ արդիականացնում է մարտունակ տեխնիկան։ Սեփական «[[Altay]]» տանկի ստեղծման ամբիցիոզ նախագծի կա, որը լայնորեն գովազդվում էր վերջին տարիներին, այն արդեն դուրս է եկել վերջին փուլ (պայմանագիր է ստորագրվել 29 հուլիսի 2008 թ. թուրքական [[OTOKAR]] ֆիրմայի հետ, որը գլխավոր կապալառուն է և կորեական [[Hyundai-Rotem]] ֆիրմայի հետ, որը ենթակապալառու է), [[2012 թվական]]ին փորձնական խմբաքանակ է արտադրվել։ Իսկ ընթացիկ կարիքները հոգալու համար Թուրքիան գնել է [[Լեոպարդ 2]] տանկեր Գերմանիայից, արդիականացնում է իր ունեցած գերմանական [[Լեոպարդ 1]] և ամերիկյան [[Մ60]] տանկերը։ Զրահատանկային տեխնիկայի մասին տվյալները հակասական են, սակայն [[БТТ]] ուսումնասիրելով և համադրելով տարբեր աղբյուրների տվյալները ստացվել են հետևյալ քիչ թե շատ արժանահավատ թվերը. * 339 տանկ [[Լեոպարդ 2]]Ա4, մատակարարված [[Գերմանիա]]յից. պլանավորվում է թուրքական [[ASELSAN]] ֆիրմայի ուժերով արդիականացնել և հասցնել Ա6 մակարդակին. * 77 տանկ [[Լեոպարդ 1]]Ա3/ԹՈՒ, մատակարարված Գերմանիայից, թուրքական արդիականացում՝ տեղադրելով կրակի կառավարման «[[Volkan]]» կայանք. * 150 տանկ [[Լեոպարդ 1]]Ա4/Թ1, մատակարարված Գերմանիայից, գերմանական արդիականացում՝ տեղադրելով կրակի կառավարման EMES12 A3 կայանք. * 165 տանկ [[Լեոպարդ 1]]Ա1Ա1/Թ, մատակարարված Գերմանիայից, թուրքական արդիականացում՝ տեղադրելով կրակի կառավարման «Volkan» կայանք. * 658 տանկ [[Մ60]]Ա3 ԹԹՍ (ամերիկյան արդիականացում, նշանառուի կոմբինացված ջերմատեսիլային AN/VSG-2 նշանացույցով). * 274 տանկ [[Մ60]]Ա1. * 104 տանկ [[Մ60]]Ա1 RISE (Passive), ամերիկյան արդիականացում, հրամանատարի և մեխանիկ-վարորդի գիշերային տեսանելիության պասիվ սարքով. * 170 տանկ [[Մ60]]-Թ Սաբրա, իսրայելական արդիականացում [[Մ60]]Ա1, տեղադրելով 120-մմ թնդանոթ և ժամանակակից կրակի կառավարամնա կայանք։ * ավելի քան 1200 տանկ [[Մ48]] տարբեր մոդիֆիկացիաների։ Մ48 տանկերը ներկայումս գծային զորամիավորումներից հանված են (բացառությամբ 287 միավոր [[Մ48]]Ա5 թ1/Թ2՝ Կիպրոսում գտնվող թուրքական զորքերի կազմում)։ Մ48 տանկերն օգտագործվում են ուսումնական կենտրոններում (օրինակ՝ կահառակորդի նշանակման համար, հետևակի մարզման և ներդաշնակման համար և այլն), դրված են պահպանության, մասնակիորեն վերածվում են [[զրահապատ տարհանման մեքենաներ]]ի և զրահապատ կամրջադիր մեքենաների, մասնատվում են պահեստամասերի և ուտիլիզացվում են։ <center> <gallery perrow="6"> Պատկեր:Sabra_tank.jpg|Թուրքիայի ՑԶ-ի Մ60Ա1 (ԱՄՆ արտադր.) տանկ. արդիականաց. Իսրայել, վերածվ. Մ60Տ ՛՛Սաբրա՛՛ (Ռիշոն ԼեՍիոնում, Իսրայել, 21.09.2008 թ.) |Թուրք. արտադր. [[Ալթայ]] հեռանկարային տանկը, 05.05.2015 թ. ԻԴԵՖ-15 միջազգ. պաշտպ. արդյունաբ. տոնավաճառում, [[Կոստանդնուպոլիս]] Պատկեր:ACV-300 Adnan.jpg|Թուրքական արտադրության [[FNSS ACV-15]] Պատկեր:FNSS Pars 2.JPG|Թուրքական արտադրության [[FNSS Pars]] Պատկեր:OtokarCobrakzlsngr.JPG|Թուրքական արտադրության [[Otokar Cobra]] Պատկեր:Military parade in Baku on an Army Day22.jpg|Թուրք. արտ. [[Օթոքար Կոբրա]] զրահապատ հետախուզական մեքենաները՝ ադրբեջան. բանակի սպառազինութ. մեջ. բանակի օրվա զորահանդես, Բաքու Պատկեր:Paradbaku 1430.JPG|Թուրք. արտ. [[Օթոքար Կոբրա]] զրահապատ հետախուզական մեքենաները՝ ադրբեջ. բանակի սպառազին. մեջ. բանակի զորահանդես, Բաքու Պատկեր:БРМ Otokar Cobra на военном параде в г.Астана 7 мая 2015 года.JPG|Թուրք. արտ. [[Օթոքար Կոբրա]] զրահապատ հետախուզական մեքենա, Աստանա, Ղազախստան, 07.05.2015 թ., ռազմական շքերթ Պատկեր:Armoured car during the independence day of Georgia, Tbilisi (1).jpg|Թուրք. արտ. [[Օթոքար Կոբրա]] զրահապատ հետախուզական մեքենան Թբիլիսի, Վրաստան, Անկախության օրվա զորահանդես Պատկեր:Georgian Otokar Cobras (May 26 2008).JPG|Թուրք. արտ. [[Օթոքար Կոբրա]] զրահապատ հետախուզական մեքենաները Վրաստանի բանակի սպառազինության մեջ Պատկեր:Otokar Cobra in Kabul.jpg|Թուրք. արտ. [[Օթոքար Կոբրա]] զրահապատ հետախուզական մեքենան Քաբուլ, Աֆղանստան Պատկեր:2012 Eurosatory BMC trucks.JPG|Թուրքական արտադրության [[MRAP]], [[BMC Kirpi]] </gallery> </center> ==== Հրետանի և հրթիռային զորքեր ==== Դաշտային հրետանին. ԴՀ-ն ներկայացված է՝ - ինքնագնաց ականանետներով՝ [[М113]] և [[FNSS]] շասիների վրա, - ինքնագնաց հրետանային կայանքներով՝ ԻՀԿ-ներով, այդ թվում՝ ինքնագնաց հաուբիցներով և ինքնագնաց թնդանոթներով, - քարշակվող համակարգերով, - համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգերով (ՀԿՌՀ)։ Ընդամենը՝ 6110 միավոր։ * 108 ԻՀԿ [[T-155 Firtina]], ընդ. պատվիր. 350 միավոր. * 287 ԻՀԿ [[M110 (САУ)|M110]]. * 36 ԻՀԿ [[M107 (САУ)|М107]]. * 9 ԻՀԿ М55. * 222 ԻՀԿ [[M44 (САУ)|М44Т]]. * 365 ԻՀԿ М52Т. * 26 ԻՀԿ [[M10/ (САУ)|М108]]Т. * շուրջ 5000 քարշակվող հրանոթ և ականանետ, այդ թվում՝ շուրջ 1000 հրանոթ՝ 105 և 155 մմ տրամաչափի, 2000 ականանետ՝ 107 և 120 մմ, 3000 միավոր՝ 81-մմ ականանետ. * շուրջ 550 ինքնագնաց և քարշակվող ՀԿՌՀ՝ 107-300 մմ տրամաչափերի։ <center> <gallery perrow="4"> Պատկեր:Firtina obus kzlsngr.JPG|Թուրքական արտադրության [[T-155 Fırtına]]. Պատկեր:Panterrr.JPG|Թուրքական արտադրության [[Panter howitzer]]. Պատկեր:Roketsancnra.JPG|Թուրքական արտադրության [[T-122 Sakarya]] [[MLRS]]. </gallery> </center> ==== Բանակային օդուժ ==== <gallery> |Թուրքիայի բանակային օդուժի ուղղաթիռներից մեկը. մասամբ թուրքական արտադրության ՛՛Ագուստա՛՛ Թ-129 ԱԹԱՔ [[TAI/AgustaWestland T129|T129 ATAK]] Պատկեր:Eurocopter AS 532UL Cougar, Turkey - Air Force JP7136118.jpg|Թուրքիայի բանակային օդուժի ուղղաթիռներից մեկը. ՛՛Կուգար՛՛ ԱՍ-532ՈՒԼ Պատկեր:Turkish ISAF UH-60 Black Hawk helicopter.JPEG|Թուրքիայի բանակային օդուժի ուղղաթիռներից մեկը. ՛՛Բլաք Հոք՛՛ ՈՒՀ-60, Աֆղանստանում տեղակայված թուրքական զորակազմում ծառայելիս </gallery> Թուրքիայի բանակային օդուժի ուղղաթիռներից մեկը. ՛՛Բլաք Հոք՛՛ ՈՒՀ-60, Աֆղանստանում տեղակայված թուրքական զորակազմում ծառայելիս == Ռազմածովային ուժեր == [[Պատկեր:Flag_of_Turkish_Naval_Forces_Command.svg|200px|Ռազմածովային ուժերի խորհրդանշանը]] Ռազմածովային ուժերի խորհրդանշանը '''Թուրքիայի ռազմածովային ուժեր''' ({{lang-tr|Türk Deniz Kuvvetleri}}) - Թուրքիայի զինված ուժերի տեսակներից մեկը։ Հիմնականում ներառնում է՝ * - [[ռազմածովային նավատորմ]]ը, * - [[ռազմածովային օդուժ]]ը, * - [[ծովային հետևակ]]ը, * - ռազմածովային ուժերի (ՌԾՈՒ) [[հատուկ նշանակության զորամասեր]]ն ու [[ստորաբաժանումներ]]ը։ Ռազմածովային ուժերի անձնակազմը՝ 61.000-ից ավելի։ === Ռազմածովային ուժերի նավերը === Ռազմածովային ուժերում կա 230 մարտական [[նավ]], այդ թվում 15 [[սուզանավ]], 13 [[ականակիր]] և 2 հետախուզանավ՝ [[ֆրեգատ]]։ <gallery> Gölcük deniz.JPG|[[Թուրքական ռազմածովային ուժերի]] [[Գյոլջուկ ռազմածովային բազա]]ն՝ [[Մարմարա ծով]]ի ափին </gallery> === Ռազմածովային ուժերի հատուկ նշանակության ՛՛կոմանդո՛՛ զորամասերը === <gallery> Turkish marines on F470 zodiac boats and Spanish Castilla (L-52).jpg US Navy 100526-N-3136P-162 A rigid-hull inflatable boat operated by the Turkish Navy transfers members of a visit, board, search and seizure team to the Military Sealift Command USNS LCPL Roy H. Wheat (T-AK 3016).jpg US Navy 070417-N-7945K-001 Turkish Maritime Interdiction Operation (MIO) team members fast rope to the deck of Military Sealift Command (MSC) fleet replenishment oiler USNS Patuxent (T-AO 201).jpg Turkish troops.jpg Turkish sailors in Phoenix Express 2009.jpg Turkish navy sailors.jpg </gallery> === Ռազմանավերի և փոխադրանավերի դրոշները և տարբերանշանները === {| class="wikitable" |- ! style="text-align: center"|[[Դրոշ]] ! style="text-align: center"|[[Գյույս]] ! style="text-align: center"|[[Մարտական նավերի վիմպել]] |- | [[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|200px]] | [[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|200px]] | |} == Ռազմաօդային ուժեր (ՌՕՈՒ) == [[Պատկեր:Flag_of_Turkish_Air_Force_Command.svg|200px|Ռազմաօդային ուժերի խորհրդանշանը]] Ռազմաօդային ուժերի անձնակազմը՝ 56.000։ Ռազմաօդային ուժերում կան (տարբեր տվյալների համաձայն) 400-468 մարտական [[ինքնաթիռ]]։ === ՌՕՈՒ-ի մարտական տեխնիկան === {| class="wikitable" ! ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Տեսակ ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Արտադրություն ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Անվանում ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Քանակ ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Նշումներ |- ! ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Մարտական ինքնաթիռներ |- | [[Պատկեր:Turkey - Air Force Northrop (Canadair) NF-5B (CL-226) Turkish Star n.4 taxing @ LIPI (21468084024).jpg|200px]] |[[Northrop F-5|Canadair NF-5A]] [[Northrop F-5|Canadair NF-5B]] |{{CAN}} {{CAN}} |բազմակողմանի կործանիչ Ուսումնական կործանիչ |17<ref name=":0">The Military Balance 2016 p.150</ref> 10<ref name=":0" /> | |- | rowspan="3" | [[Պատկեր:Lockheed Martin F-16C Fighting Falcon, Turkey - Air Force JP6757866.jpg|200px]] |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C]] Block 30 |{{TUR}} |բազմակողմանի կործանիչ |27<ref name=":0" /> | |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C]] Block 50 |{{TUR}} |բազմակողմանի կործանիչ |162<ref name=":0" /> | |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C]] Block 50+ |{{TUR}} |բազմակողմանի կործանիչ |14<ref name=":0" /> | |- | rowspan="3" | [[Պատկեր:Lockheed Martin F-16D Fighting Falcon, Turkey - Air Force JP7136113.jpg|200px]] |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16D]] Block 30 |{{TUR}} |բազմակողմանի կործանիչ |8<ref name=":0" /> | |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16D]] Block 50 |{{TUR}} |բազմակողմանի կործանիչ |33<ref name=":0" /> | |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16D]] Block 50+ |{{TUR}} |բազմակողմանի կործանիչ |16<ref name=":0" /> | |- | rowspan="2" | [[Պատկեր:Kecskemet 2010 Türk Yıldızları photo 36 brightened.jpg|200px]] |[[Northrop F-5|Northrop F-5A]] |{{USA}} |բազմակողմանի կործանիչ |18<ref name=":0" /> |48 մոդեռնիզացված մինչև F-5S<ref name=":0" /> |- |[[Northrop F-5|Northrop F-5B]] |{{USA}} |Ուսումնական կործանիչ |8<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:McDonnell Douglas F-4E Phantom II, Turkey - Air Force JP7137248.jpg|200px]] |[[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|McDonnell Douglas F-4E]] |{{USA}} |բազմակողմանի կործանիչ |51<ref name=":0" /> | |- ! ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Փոխադրիչ ինքնաթիռներ |- | |[[Boeing 737|Boeing 737—700]] [[Boeing 737|Boeing 737-700BBJ]] |{{USA}} {{USA}} |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ Ադմինիստրատիվ ինքնաթիռ |1 1 | |- | [[Պատկեր:Boeing KC-135R Stratotanker, Turkey - Air Force JP7136127.jpg|200px]] |[[Boeing KC-135 Stratotanker|Boeing KC-135R]] |{{USA}} |Վառելիքի լիցքավորիչ ինքնաթիռ |7 | |- | rowspan="2" | [[Պատկեր:Turkish Air Force CASA CN-235-100M - Bidini.jpg|200px]] |[[CASA CN-235]] |{{ESP}} |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ | 2-ից շատ<ref name=":0" /> | |- |[[CASA CN-235|Tusas CN-235M]] |{{TUR}} |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ |46<ref name=":0" /> | |- | rowspan="2" | [[Պատկեր:Cessna 560XL Citation XLS, Bonair Business Charter JP6762398.jpg|200px]] |[[Cessna 560|Cessna 650 Citation VII]] |{{USA}} |Ադմինիստրատիվ ինքնաթիռ |2<ref name=":0" /> | |- |[[Cessna 560|Cessna Citation 550 II]] |{{USA}} |Ադմինիստրատիվ ինքնաթիռ |2<ref name=":0" /> | |- | |[[Gulfstream G500/G550|Gulfstream 550]] |{{USA}} |Ադմինիստրատիվ ինքնաթիռ |1<ref name=":0" /> | |- | |[[Beechcraft King Air]] Beech 350 |{{USA}} |Ադմինիստրատիվ ինքնաթիռ |5<ref name=":0" /> | |- | rowspan="3" | [[Պատկեր:Lockheed C-130E Hercules, Turkey - Air Force JP7153892.jpg|200px]] |[[Lockheed C-130B]] [[Lockheed C-130E]] |{{USA}} {{USA}} |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ Տեղափոխիչ ինքնաթիռ |6<ref name=":0" /> 12<ref name=":0" /> | |- |[[Lockheed C-130E|Lockheed C-130R]] |{{USA}} |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ |7<ref name=":0" /> | |- |[[Lockheed C-130E|Lockheed C-130H]] |{{USA}} |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ |1<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:Transall C-160D, Turkey - Air Force JP6226700.jpg|200px]] |[[Transport Allianz C.160 Transall|Transport Allianz C.160D]] [[Transport Allianz C.160 Transall|Transall]] |{{FRA}} {{GER}} |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ |16<ref name=":0" /> | |- | |Raytheon 200 |{{USA}} |Ադմինիստրատիվ ինքնաթիռ |6 | |- | [[Պատկեր:Airbus A400M, Airbus Industrie JP7153917.jpg|200px]] |[[Airbus A400M]] |Airbus Military |Տեղափոխիչ ինքնաթիռ |3<ref name=":0" /> | |- ! ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Ուսումնական ինքնաթիռներ |- | [[Պատկեր:Cessna T-37C Tweety Bird, Turkey - Air Force JP7136043.jpg|200px]] |Cessna T-37B Cessna T-37C |{{USA}} {{USA}} |Ուսումնամարզական Ուսումնամարտական |20 35 | |- | |Cessna T-41D |{{USA}} |Ուսումնամարզական |28<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:Northrop T-38A Talon, Turkey - Air Force JP7136066.jpg|200px]] |[[Northrop T-38 Talon|Northrop T-38 A/M]] |{{USA}} |Ուսումնամարզական |70<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:SIAI-Marchetti SF260D, Turkey - Air Force JP7136155.jpg|200px]] |SIAI-Marchetti SF.260D |{{ITA}} |Ուսումնամարզական |34<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:Socata TB-20 Trinidad, Private JP7449803.jpg|200px]] |Socata TB.20 |{{FRA}} |Ուսումնամարզական |7 | |- | [[Պատկեր:Turkish Air Force KAI KT-1 Woong-Bee.jpg|200px]] |[[KAI KT-1 Woongbi]] |Корея |Ուսումնամարզական |40<ref name=":0" /> | |- ! ! colspan="6" style="align: center; background: lavender;" |Ուղղաթիռներ |- | [[Պատկեր:Bell UH-1H Iroquois, Turkey - Air Force JP7145837.jpg|200px]] |[[Bell UH-1 Iroquois|Bell Helicopter Textron UH-1H]] |{{USA}} |Բազմանշանակ ուղղաթիռ |20 | |- | [[Պատկեր:Eurocopter AS 532UL Cougar, Turkey - Air Force JP7136118.jpg|200px]] |[[Eurocopter AS 532|Eurocopter AS.532AL]] [[Eurocopter AS 532|Eurocopter AS.532UL]] |{{FRA}} {{FRA}} |Բազմանշանակ ուղղաթիռ Փոխադրող ուղղաթիռ |6 14 | |- ! ! |- | [[Պատկեր:Boeing 737-7ES Peace Eagle, Turkey - Air Force JP7137312.jpg|200px]] |B-737 AEW&C |{{USA}} |Թռչող ռադար |3+1 պատվեր<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:Nike family 04.jpg|200px]] |[[MIM-14 Nike-Hercules|MIM-14]] |{{USA}} |[[ЗРК]] միջին հեռավորության |72 | |- | [[Պատկեր:Swiss rapier missile.jpg|200px]] |[[Հրթիռ (Հրթիռ)|«Rapier»]] |{{UK}} |[[ЗРК]] մոտ հեռավորություններում |84 | |- | [[Պատկեր:Romanian MIM-23 Hawk.jpg|200px]] |[[MIM-23 Hawk]] |{{USA}} |[[ЗРК]] միջին հեռավորություններում |անհայտ | |- ! colspan="6" |[[Անօդաչու թռչող սարք]] |- | [[Պատկեր:General Atomics I-GNAT ER.jpg|200px]] |[[GNAT-750]] |{{USA}} |[[Անօդաչու թռչող սարք]] |18<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:414th Expeditionary Reconnaissance Squadron - MQ-1B Predator.jpg|200px]] |[[MQ-1 Predator]] |{{USA}} |[[Անօդաչու թռչող սարք]] |1<ref name=":1">{{Cite web |author=Ганиев Т.А. Задонский С.М. |date=2018 |title=Военная мощь Турецкой Республики |url=https://mgimo.ru/upload/2018/09/21ganiev_voennaya-moshch.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165031/https://mgimo.ru/upload/2018/09/21ganiev_voennaya-moshch.pdf |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 16 |access-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 16 |publisher=ИБВ}}</ref> | |- | [[Պատկեր:First MQ-9 Reaper taxies at Creech AFB 2007.jpg|200px]] |[[MQ-9 Reaper]] |{{USA}} |[[Անօդաչու թռչող սարք]] | | |- | [[Պատկեր:AAI Corporation RQ-7A Shadow 200.jpg|200px]] |[[RQ-7 Shadow]] |{{USA}} |[[Անօդաչու թռչող սարք]] |6<ref name=":1" /> | |- | [[Պատկեր:IAI Heron 1 in flight 2.JPEG|200px]] |[[IAI Heron]] |{{Դրոշավորում|Израиль}} |[[Անօդաչու թռչող սարք]] |9<ref name=":0" /> | |- | [[Պատկեր:Aerostar.jpg|200px]] |[[Aeronautics Aerostar|Aerostar]] |{{Դրոշավորում|Израиль}} |[[Անօդաչու թռչող սարք]] |3<ref name=":1" /> | |- ! colspan="6" |[[Կառավարվող ավիացիոն ռումբ]] |- | [[Պատկեր:F-15E LANTIRN pod.jpg|200px]] |[[:en:LANTIRN|LANTIRN]] |{{USA}} |Գերճշգրիտ, "խելացի" ռումբ |80<ref name=":0" /> |40 AN/AAQ-14 LANTIRN и 40 AN/AAQ-13 LANTIRN |- | [[Պատկեր:GBU-12 profile view picture.jpg|200px]] |[[GBU-12 Paveway II]] |{{USA}} | |Անհայտ |Paveway I и Paveway II |- | [[Պատկեր:AGM-88 HARM on F-4G.jpg|200px]] |[[AGM-88 HARM]] |{{USA}} |Հակառադիոլոկացիոն հրթիռ |Անհայտ |Բարձր արագության հակառադիոլոկացիոն հրթիռ AGM-88A |} <center><gallery> TAI-ANKA-UAV-FAR14-3659.JPG|Թուրքական արտադրության [[TAI Anka]] [[Medium-altitude long-endurance unmanned aerial vehicle|MALE]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]]. GozcuIHA01.JPG|Թուրքական արտադրության [[TAI Gözcü]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]]. Mini4.jpg|Թուրքական արտադրության [[Bayraktar Mini UAV]]. Turkish Air Force F4E Phantom II MOD 45157794.jpg|F-4E Turkish Air Force F-16C Block 50 MOD 45157793.jpg|F-16C Lockheed_Martin_F-16C_Fighting_Falcon,_Turkey_-_Air_Force_JP7136173.jpg|F-16C Lockheed_Martin_F-16C_Fighting_Falcon,_Turkey_-_Air_Force_JP6757866.jpg|F-16C Turkish AF F-16D (5808444013).jpg|F-16DJ Boeing KC-135R Stratotanker, Turkey - Air Force JP7136127.jpg|Boeing KC-135R Stratotanker Transall C-160D, Turkey - Air Force JP6203291.jpg|C-160D Boeing 737 AEW&C MESA Peace Eagle.jpg|Boeing 737 AEW&C Peace Eagle </gallery></center> ==== Տարբերանշանները ==== <gallery> Roundel of Turkey.svg|[[Թուրքիա]]յի ՌՕՈՒ-ի տարբերանշանը Flag of Turkey (alternate).svg|Նշանը խելի վրա Flag of Turkish Air Force Command.svg|Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարության զինադրոշը </gallery> == Ժանդարմերիա == [[Պատկեր:Jandarma Genel Komutanı Forsu.jpg|մինի|100px|Ժանդարմերիայի խորհրդանշանը]] == Առափնյա պահպանություն == [[Պատկեր:Sahil Güvenlik Komutanlığı Forsu.jpg|մինի|100px|Առափնյա պահպանության խորհրդանշանը]] == Թուրքական ռազմական ակադեմիաներ == == Պատկերասրահ == == Զինվորական կոչումները և տարբերանշանները == * [[Savaş Takdirnamesi]]<ref name=":0">{{Cite web |title=Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı |url=http://www.tsk.tr/2_genel_bilgiler/2_1_madalyalar/madalyalar.htm |accessdate=2015 թ․ նոյեմբերի 29 |website=www.tsk.tr}}</ref> * [[Türk Silahlı Kuvvetleri Şeref Madalyası|TSK Şeref Madalyası]]<ref name=":0" /> * [[TSK Hizmet Övünç Madalyası]]<ref name=":0" /> * [[TSK Üstün Cesaret ve Feragat Madalyası]]<ref name=":0" /> * [[TSK Üstün Hizmet Madalyası]]<ref name=":0" /> * [[TSK Başarı Madalyası]]<ref name=":0" /> * [[TSK Liyakat Madalyası]]<ref name=":0" /> * [[TSK Şeref Nişanı]]<ref name=":0" /> * [[TSK Övünç Nişanı]]<ref name=":0" /> * [[TSK Liyakat Nişanı]]<ref name=":0" /> {{clear}} == Թուրքական զինված ուժերի տարբերանշանները == === Թուրքական Ցամաքային զորքերի տարբերանշանները === {{Թուրքական Ցամաքային զորքերի տարբերանշանները}} <gallery> OF-10 Mareşal.png|Բանակի մարշալ, թուրքերեն՝ Մարեշալ, Mareşal (Türk Kara Kuvvetleri) Turkey-army-OF-9.svg|[[Թուրքիայի գլխավոր շտաբի պետ]] - բանակի գեներալի ուսադիրը Genelkurmay Başkanı - Orgeneral (Türk Kara Kuvvetleri) OF-9 OrGeneral.png|Բանակի գեներալ, թուրքերեն՝ Օրգեներալ, Orgeneral (Türk Kara Kuvvetleri) OF-8 KorGeneral.png|Կորպուսի գեներալ, թուրքերեն՝ Կորգեներալ, Korgeneral (Türk Kara Kuvvetleri) OF-7 TümGeneral.png|Դիվիզիայի գեներալ, թուրքերեն՝ Թյումգեներալ, Tümgeneral (Türk Kara Kuvvetleri) OF-6 TuğGeneral.png|Բրիգադի գեներալ, թուրքերեն՝ Թուղգեներալ, Tuğgeneral (Türk Kara Kuvvetleri) OF-5 Albay.png|Գնդապետ, թուրքերեն՝ Ալբայ, Albay (Türk Kara Kuvvetleri) OF-4 Yarbay.png|Փոխգնդապետ, թուրքերեն՝ Յարբայ, Yarbay (Türk Kara Kuvvetleri) OF-3 Binbaşı.png|Մայոր, թուրքերեն՝ Բինբաշի, Binbaşı (Türk Kara Kuvvetleri) OF-1 Üsteğmen.png|Ավագ լեյտենանտ, թուրքերեն՝ Ուսթեղմեն, Üsteğmen (Türk Kara Kuvvetleri) OF-1_Teğmen.png|Լեյտենանտ, թուրքերեն՝ Թեղմեն, Teğmen (Türk Kara Kuvvetleri) OF-D Asteğmen.png|Կրտսեր լեյտենանտ, թուրքերեն՝ Ասթեղմեն, Asteğmen (Türk Kara Kuvvetleri) </gallery> === Թուրքական Ռազմածովային նավատորմի տարբերանշանները === {{Թուրքական Ռազմածովային նավատորմի տարբերանշանները}} === Թուրքական Ռազմաօդային ուժերի տարբերանշանները === <gallery> TR-AİRFORCE-OF9.gif|Բանակի գեներալ, թուրքերեն՝ Օրգեներալ, Orgeneral (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF8.gif|Կորպուսի գեներալ, թուրքերեն՝ Կորգեներալ, Korgeneral (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF7.gif|Դիվիզիայի գեներալ, թուրքերեն՝ Թյումգեներալ, Tümgeneral (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF6.gif|Բրիգադի գեներալ, թուրքերեն՝ Թուղգեներալ, Tuğgeneral (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF5.gif|Գնդապետ, թուրքերեն՝ Ալբայ, Albay (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF4.gif|Փոխգնդապետ, թուրքերեն՝ Յարբայ, Yarbay (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF3.gif|Մայոր, թուրքերեն՝ Բինբաշի, Binbaşı (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF2.gif|Կապիտան, թուրքերեն՝ Յուզբաշի, Yüzbaşı (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF1.gif|Ավագ լեյտենանտ, թուրքերեն՝ Ուսթեղմեն, Üsteğmen (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OF1a.gif|Լեյտենանտ, թուրքերեն՝ Թեղմեն, Teğmen (Türk Hava Kuvvetleri) TR-AİRFORCE-OFD.gif|Կրտսեր լեյտենանտ, թուրքերեն՝ Ասթեղմեն, Asteğmen (Türk Hava Kuvvetleri) </gallery> == Թուրքական զինված ուժերի հանդերձանքի, սպառազինության և տեխնիկայի պատկերասրահ == <gallery mode="packed-hover"> Turkish navy sailors.jpg|Թուրքական ծովային կոմանդոսներ F-35 Lightning-1.jpg|Թուրքական F-35A Lightning II ինքնաթիռ<ref>[http://www.ntvmsnbc.com/news/389854.asp NTV-MSNBC: F-35 uçakları. October 31, 2006.]</ref> OtokarCobrakzlsngr.JPG|Թուրքական ժանդարմերիայի [[Otokar Cobra]] ռազմական տեխնիկայի նմուշ Bosphore - Coast guard 65.jpg|Բոսֆորի նեղուցում թուրքական առափնյա պահպանության հերթապահությունը A400M - RIAT 2012 (8317759013).jpg|Թուրքական ՌՕՈՒ-ի էյրբաս Ա400Մ Ատլաս օդանավը </gallery> == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * [http://www.zavtra.ru/content/view/prikazano-unichtozhit/ Режим президента Башара Асада приказано уничтожить] * [http://www.tsk.mil.tr/ Официальная страница генерального штаба Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120055447/http://www.tsk.mil.tr/ |date=2007-11-20 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#Military Military of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#Military |date=2017-07-02 }} CIA - The World Factbook * [http://www.globalfirepower.com/country_detail.asp?country_id=33 Turkey Military Strength] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327130035/http://www.globalfirepower.com/country_detail.asp?country_id=33 |date=2008-03-27 }} Globalfirepower.com * [http://www.modernarmy.ru/article/372/voorugennie-sili-turcii Вооруженные силы Турции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103610/http://www.modernarmy.ru/article/372/voorugennie-sili-turcii |date=2016-03-04 }} - портал "Современная армия" {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Զինված ուժեր այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Թուրքիայի զինված ուժեր]] 5vivzdqhii2igdije3l6g18f3mcuyga 0 529427 10953574 10581170 2026-10-22T02:57:21Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարային երաժիշտներ]] 10953574 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Սիումին | բնօրինակ_անուն ={{comment|시우민|կորեերեն}} | պատկեր =180512 EXO-CBX 2018 Japan Tour in yokohama 1.png | ալտերնատիվ = | ստորագրություն = | նկարագրություն = Սիումինը 2018 թվականին | լայնություն = 270px | landscape = | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = 김민석 ― Կիմ Մինսոկ, [[հանջա]]։ 金珉錫 | մականուն = | ծննդյան օր = | ծննդավայր = | երկիր = {{դրոշավորում|Հարավային Կորեա}} | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | ժանրեր = | մասնագիտություն = | գործիքներ = | գործունեության տարիներ = 2011 ― ներկա | լեյբլեր = S.M. Entertainment | կապված է = [[EXO]], [[EXO|EXO K]] | կայք = {{URL|exo-m.smtown.com}} | հայտնի գործիքներ = }} {{Կորեերեն տեքստ}} '''Կիմ Մին Սոկ''' ([[հանգըլ]]՝ 김민석, [[հանջա]]՝ 金珉錫, {{ԱԾ}}, առավել հայտնի բեմական Սիումին ― [[կորեերեն]]։ 시우민, [[չինարեն]]։ 秀敏 անվամբ), [[Հարավային Կորեա|հարավկորեական]] [[EXO]] բոյզբենդի անդամ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1990]] թվականին [[մարտի 26]]-ին [[Հարավային Կորեա]]յի [[Գյոնգի]] նահանգում։ [[2008]] թվականին 18 տարեկանում, զբաղեցնելով S.M. Everysing մրցույթում երկրորդ տեղը, ներառվեց S.M. Entertainment- ում։ Սիումինը ներկայացվեց որպես EXO-ի 7-րդ մասնակից [[2012]] թվականի [[հունվարի 26]]-ին<ref name="xiumin">{{Cite news |date=2011 թ․ դեկտեմբերի 24 |title=Exo releases 11th teaser, featuring Xiu Min & Kai |url=http://www.allkpop.com/2012/01/exo-releases-11th-teaser-featuring-xiu-min-kai |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 21 |work=Allkpop}}</ref> : Նա զբաղվում էր նաև [[թեկվոնդո]]յով և քենդոյով։ Նա նկարահանվել է Գոն երաժշտական տեսահոլովակում, Քին Յու Ջանգ դերասանուհու հետ միասին<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ նոյեմբերի 7 |title=JIN releases Gone MV featuring EXO's Xiumin and Kim Yoo-jung |url=http://www.allkpop.com/article/2013/11/jin-releases-gone-mv-feat-exos-xiumin-kim-yoo-jung |accessdate=2013 թ․ դեկտեմբերի 3–ին |work=Allkpop}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{EXO}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1990 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:EXO խմբի կատարողներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարողներ]] [[Կատեգորիա:Մարտի 26 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարային երաժիշտներ]] a6umuir4ejukel1ybbtmy9jp7lr9x9m 10953575 10953574 2026-10-22T02:57:51Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953575 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Սիումին | բնօրինակ_անուն ={{comment|시우민|կորեերեն}} | պատկեր =180512 EXO-CBX 2018 Japan Tour in yokohama 1.png | ալտերնատիվ = | ստորագրություն = | նկարագրություն = Սիումինը 2018 թվականին | լայնություն = 270px | landscape = | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = 김민석 ― Կիմ Մինսոկ, [[հանջա]]։ 金珉錫 | մականուն = | ծննդյան օր = | ծննդավայր = | երկիր = {{դրոշավորում|Հարավային Կորեա}} | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | ժանրեր = | մասնագիտություն = | գործիքներ = | գործունեության տարիներ = 2011 ― ներկա | լեյբլեր = S.M. Entertainment | կապված է = [[EXO]], [[EXO|EXO K]] | կայք = {{URL|exo-m.smtown.com}} | հայտնի գործիքներ = }} {{Կորեերեն տեքստ}} '''Կիմ Մին Սոկ''' ([[հանգըլ]]՝ 김민석, [[հանջա]]՝ 金珉錫, {{ԱԾ}}, առավել հայտնի բեմական Սիումին ― [[կորեերեն]]։ 시우민, [[չինարեն]]։ 秀敏 անվամբ), [[Հարավային Կորեա|հարավկորեական]] [[EXO]] բոյզբենդի անդամ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1990]] թվականին [[մարտի 26]]-ին [[Հարավային Կորեա]]յի [[Գյոնգի]] նահանգում։ [[2008]] թվականին 18 տարեկանում, զբաղեցնելով S.M. Everysing մրցույթում երկրորդ տեղը, ներառվեց S.M. Entertainment- ում։ Սիումինը ներկայացվեց որպես EXO-ի 7-րդ մասնակից [[2012]] թվականի [[հունվարի 26]]-ին<ref name="xiumin">{{Cite news |date=2011 թ․ դեկտեմբերի 24 |title=Exo releases 11th teaser, featuring Xiu Min & Kai |url=http://www.allkpop.com/2012/01/exo-releases-11th-teaser-featuring-xiu-min-kai |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 21 |work=Allkpop}}</ref> : Նա զբաղվում էր նաև [[թեկվոնդո]]յով և քենդոյով։ Նա նկարահանվել է Գոն երաժշտական տեսահոլովակում, Քին Յու Ջանգ դերասանուհու հետ միասին<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ նոյեմբերի 7 |title=JIN releases Gone MV featuring EXO's Xiumin and Kim Yoo-jung |url=http://www.allkpop.com/article/2013/11/jin-releases-gone-mv-feat-exos-xiumin-kim-yoo-jung |accessdate=2013 թ․ դեկտեմբերի 3–ին |work=Allkpop}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{EXO}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1990 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:EXO խմբի կատարողներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարողներ]] [[Կատեգորիա:Մարտի 26 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարային երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] ria7vl05ck9p6qb8esygquyft6p9zsc 0 549446 10953602 9827058 2026-10-22T06:19:09Z Valen1988 29239 10953602 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Մեձեգրա''' ({{lang-it|Mezzegra}}) կոմունա Իտալիայում, գտնվում է [[Լոմբարդիա]] մարզի [[Կոմո (գավառ)|Կոմո]] գավառում<ref name=Istat>{{Cite web |title=Bilancio demografico Anno 2016 Gennaio Provincia (search key Covo) |url=http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index02.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311225842/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index02.html |archive-date=2019 թ․ մարտի 11 |accessdate=2017 հուլիսի 2}}</ref><ref>[http://www.dizionario.rai.it/poplemma.aspx?lid=40134&r=321217] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205947/http://www.dizionario.rai.it/poplemma.aspx?lid=40134&r=321217 |date=2016-03-04 }}[http://www.dipionline.it/dizionario/ Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009051700/http://www.dipionline.it/dizionario/ |date=2018-10-09 }}</ref>։ Բնակչությունը կազմում է 1032 (2008 թվականի համաձայն) մարդ, խտությունը կազմում է 344 մարդ/կմ², տարածքը գրավում է 3 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ - 22010, հեռախոսային կոդ - 0344։ 1945 թվականի ապրիլի 28-ին Մեցեգրիի ծայրամասում պարտիզանների կողմից գնդակահարվել են [[Բենիտո Մուսոլինի]]ն և [[Կլարա Պետաչի]]ն։ == Պատկերասրահ == <gallery> Chiesa Parrochia di Sant'Abbondio, Giulino, seen from Lake Como.jpg Mezzegra alleyway 1.jpg Mezzegra alleyway 2.jpg </gallery> == Ժողովրդագրություն == Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 792 bar:1871 from:0 till: 867 bar:1881 from:0 till: 802 bar:1901 from:0 till: 842 bar:1911 from:0 till: 943 bar:1921 from:0 till: 969 bar:1931 from:0 till: 1102 bar:1936 from:0 till: 1105 bar:1951 from:0 till: 1054 bar:1961 from:0 till: 1007 bar:1971 from:0 till: 1007 bar:1981 from:0 till: 979 bar:1991 from:0 till: 896 bar:2001 from:0 till: 952 PlotData= bar:1861 at: 792 fontsize:S text: 792 shift:(-8,5) bar:1871 at: 867 fontsize:S text: 867 shift:(-10,5) bar:1881 at: 802 fontsize:S text: 802 shift:(-10,5) bar:1901 at: 842 fontsize:S text: 842 shift:(-10,5) bar:1911 at: 943 fontsize:S text: 943 shift:(-10,5) bar:1921 at: 969 fontsize:S text: 969 shift:(-10,5) bar:1931 at: 1102 fontsize:S text: 1.102 shift:(-10,5) bar:1936 at: 1105 fontsize:S text: 1.105 shift:(-10,5) bar:1951 at: 1054 fontsize:S text: 1.054 shift:(-10,5) bar:1961 at: 1007 fontsize:S text: 1.007 shift:(-10,5) bar:1971 at: 1007 fontsize:S text: 1.007 shift:(-10,5) bar:1981 at: 979 fontsize:S text: 979 shift:(-10,5) bar:1991 at: 896 fontsize:S text: 896 shift:(-10,5) bar:2001 at: 952 fontsize:S text: 952 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Ըստ ISTAT–ի տվյալներով </timeline> == Տվյալներ == * Հեռախոսահամար - 0344 40166 * Էլեկտրոնային փոստ - info@comune.mezzegra.co.it == Արտաքին հղումներ == * [http://www.istat.it/ Վիճակագրություն ազգային ինստիտուտի {{ref-it}}] * http://www.istat.it/english/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207102304/http://www.istat.it/english/ |date=2009-12-07 }} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Կոմոյի գավառ}} [[Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Լոմբարդիայի քաղաքներ]] 7ymgvs2e40lq4u0jmh7k4ib1hubimp0 0 549459 10953603 9827059 2026-10-22T06:19:20Z Valen1988 29239 10953603 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Մոլտրազիո''' ({{lang-it|Moltrasio}}) կոմունա Իտալիայում, գտնվում է [[Լոմբարդիա]] մարզի [[Կոմո (գավառ)|Կոմո]] գավառում<ref name=Istat>{{Cite web |title=Bilancio demografico Anno 2016 Gennaio Provincia (search key Covo) |url=http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index02.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311225842/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index02.html |archive-date=2019 թ․ մարտի 11 |accessdate=2017 հուլիսի 2}}</ref>։ Բնակչությունը կազմում է 1759 մարդ, խտությունը կազմում է 194, 64 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 8, 9 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ - 22010, հեռախոսային կոդ - 031։ == Արտաքին հղումներ == * [http://www.comune.moltrasio.co.it Պաշտոնական կայք {{ref-it}}] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Կոմոյի գավառ}} [[Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Լոմբարդիայի քաղաքներ]] 3nyy5ccgve6yctlij2s9qbjj36ftlik 0 549464 10953604 9827060 2026-10-22T06:19:29Z Valen1988 29239 10953604 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Մոնգուցո''' ({{lang-it|Monguzzo}}), կոմունա Իտալիայում, գտնվում է [[Լոմբարդիա]] մարզի [[Կոմո (գավառ)|Կոմո]] գավառում<ref name=Istat>{{Cite web |title=Bilancio demografico Anno 2016 Gennaio Provincia (search key Covo) |url=http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index02.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311225842/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index02.html |archive-date=2019 թ․ մարտի 11 |accessdate=2017 հուլիսի 2}}</ref>։ Բնակչությունը կազմում է 1923 մարդ, խտությունը կազմում է 641 մարդ/կմ²։ Տարածքը գրավում է 3 կմ²։ Էլեկտրոնային փոստ - 22040, հեռախոսային կոդ - 031<ref>[http://hy.db-city.com/%D4%BB%D5%BF%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1--%D4%BC%D5%B8%D5%B4%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%AB%D5%A1--Como--Monguzzo Պաշտոնական կայք]</ref>։ Մոնգուցոն սահմանակից է [[Ալբավիլլա]], [[Ալսերիո]], [[Անցանո դել Պարկո]], [[Էրբա]], [[Լուրագո դ’Էրբա|Լուրագո դ'Էրբա]], [[Մերոնե]] [[Համայնք (վարչատարածքային միավոր)|համայնք]]ներին։ Բնակավայրի հովանավորն է Սուրբ նահատակ Վլաս Սեբաստացին։ Տոնը նշվում է ամեն տարի [[փետրվարի 3]]-ին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Կոմոյի գավառ}} [[Կատեգորիա:Իտալիայի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Լոմբարդիայի քաղաքներ]] qa6w5kbmjvcrablw4tcbg69thl2ie52 0 559326 10953573 9570430 2026-10-22T02:54:46Z Armineaghayan 25187 10953573 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող | անուն = Դինոս Սիոտիս | բնագիր անուն = {{lang-el|Ντίνος Σιώτης}}<!-- (ազգությամբ՝ ոչ հայ Գրողների անունը մայրենի լեզվով) --> | պատկեր = | պատկերի չափեր = 200px | ծննդյան անուն = | ծնվել է = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1944|12|19}} | վախճանվել է = <!-- {{Մահվան ամսաթիվ և տարիք|մ.տարի|մ.ամիս|մ.օր|ծ.տարի|ծ.ամիս|ծ.օր}} --> | վախճանի վայր = <!-- {{Դրոշավորում|}} --> | մասնագիտություն = բանաստեղծ, լրագրող | լեզու = [[հունարեն]] | ազգություն = [[հույն]] | քաղաքացիություն = {{Դրոշավորում|Հունաստան}} | կրթություն = | ստեղծագործական շրջան = | թեմաներ = | գրական շարժումներ = | ուշագրավ աշխատանքներ = «Η αυτοβιογραφία ενός στόχου» | նշանակալի պարգևներ = Պետական առաջին մրցանակ պոեզիայի բնագավառում (2007) | զավակներ = | ներշնչվել է = <!-- (ներշնչվել է) --> | ներշնչել է = <!-- (ներշնչել է) --> | ստորագրություն = | կայք = <!-- {{url|}} --> | վիքիքաղվածք = | վիքիպահեստ = | ազգական(ներ) = | ալմա մատեր = | ամուսին(ներ) = | գրական անուն = | ծննդյան վայր = {{Դրոշ|Հունաստան}} [[Տինոս]], [[Հունաստան]] | համատեղ ապրող(ներ) = | նկարագրություն = | ոճեր = | վիքիդարան = }} '''Դինոս Սիոտիս''' ({{lang-el|Ντίνος Σιώτης}}, {{ԱԾ}}), հույն բանաստեղծ, լրագրող։ == Կենսագրություն == Դինոս Սիոտիսը ծնվել է 1944 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Տինոս կղզում։ [[Աթենք]]ում ուսումնասիրել է իրավունք, [[Սան Ֆրանցիսկո]]յում՝ համեմատական [[գրականագիտություն]]։ Որպես մամուլի խորհրդական աշխատել է Սան Ֆրանցիսկոյում, [[Նյու Յորք]]ում, [[Բոստոն]]ու ու [[Օտտավա]]յում։ Հրատարակել է բանաստեղծությունների ու արձակ ստեղծագործությունների 20 ժողովածուներ<ref>[http://www.perizitito.gr/persons.php?personid=8478 PERIZITITO - Βιβλία : Πρόσωπα - Σιώτης Ντίνος, Σιώτης Ντίνος, Ντίνος Σιώτης, Ντίνο Σιώτη, Siótis Ntínos, Ntinos Siotis, Ntino Sioti]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>, այդ թվում՝ երեք ժողովածու անգլերենով ու մեկը ֆրանսերենով, ինչպես նաև տասնյակ ամսագրեր։ Հրատարակել է նաև մեկ վեպ։ Առաջին ժողովածուն, որ լույս է տեսել [[1969]] թվականին, վերնագրված էր «Απόπειρα»։ [[1979 թվական]]ից գրել է գրական անդրադարձներ մայրաքաղաքային «Տո Վիմա» և «Էլեֆտերոտիպիա» թերթերի համար։ Դինոս Սիոտիսի բանաստեղծություններն ու հոդվածները թարգմանվել են եվրոպական ու ասիական շատ լեզուներով։ Դինոս Սիոտիսը գլխավորում է անգլալեզու «Mondo Greco» գրական ամսագիրը, որ հրատարակվում է «(δε) κατα» ոչ առևտրական գրական կազմակերպության կողմից, որն էլ հիմնադրվել է բանաստեղծ Պանոս Կապոնիսի կողմից։ Դինոս Սիոտիսը աշխատում է նաև Poetix գրական ամսագրում<ref>[http://logos.caponis.gr/ Περιοδικό ποίησης Poetix # 3]</ref>։ «Η αυτοβιογραφία ενός στόχου» գրքի համար [[2007 թվական]]ին արժանացել է Պետական առաջին մրցանակի պոեզիայի բնագավառում։ == Բանաստեղծությունների ժողովածուներ == * Απόπειρα, Ιωλκός Αθήνα 1969 * So What, Panjandrum Oress San Francisco 1972 * Εμείς και ο βροχοποιός, Τραμ, Θεσσαλονίκη 1973 * Δεκατρία Ηλεκτρικά Πιήματα, The Wire Press, San Francisco 1978 * Καιρικές Συνθήκες, Γνώση Αθήνα 1981 * Κλιματιζόμενοι Διάδρομοι, Νεφέλη, Αθήνα 1986 * Part Time Paradise, Mosaic Press, NeW York & Toronto 1988 * Η Μηχανή των Μυστικών, Καστανιώτης, Αθήνα 1994 * Τήνος&nbsp;— Ποιητική Περίληψη, Εκδόσεις Εκτός Εμπορίου, New York 1997 * Μουσείο Αέρος, Καστανιώτης, Αθήνα 1998 * Foreign Territory, Philos Press, Santa Rosa, California 2001 * Το ηλιοστάσιο των Αγγέλων, Κέδρος, Αθήνα 2002 * Δεν γνωρίζω / Δεν απαντώ, Κέδρος, Αθήνα 2004 * Le Solstice des Anges, L' Harmattan, Paris 2006 * Αυτογραφία ςνός στόχου, Κέδρος, Αθήνα 2006 [Κρατικό Βραβείο Ποίησης 2007] * Ποιήματα Πυρκαγιάς, 1η έκδοση εκτός εμπορίου, Κοινωνία των (δε)κάτων, Αθήνα 2007 * Ποιήματα Πυρκαγιάς, 2η έκδοση, Τυπωθήτω-Γ. Δαρδανός, Αθήνα 2007 * Σύνδεση με τα προηγούμενα, Κέδρος, Αθήνα 2008 * Εισοδηματίες ανέμου, Κοινωνία των (δε)κάτων, Αθήνα 2008 * Ξεφλουδίζοντας το ποίημα, (με πρόλογο του Νάνου Βαλαωρίτη), Απόπειρα, Αθήνα 2010 == Արձակ == * Δέκα χρόνια κάπου, μυθιστόρημα, 2η έκδοση, Καστανιώτης, Αθήνα 1987 * Ταις πρεσβείαις, νουβέλα, Καστανιώτης, Αθήνα 1995 * High Life, αφηγήματα, Καστανιώτης, Αθήνα 1996 == Հրատարակություններ ամսագրերում == * The Wire, S. Francisco 1971—1974 * The Journal of the Hellenic-American Society, Indianapolis & S. Francisco 1974—1976 * The Coffehouse, San Francisco 1975—1982 * The Journal of the Hellenic Diaspora, Indianapolis & S. Francisco 1976—1980 * Το βαπόρι της Ποίησης, San Francisco 1978—1979 * Pejection (με τον Ν. Βαλαωρίτη), San Francisco 1980—1981 * Aegean Review, New York 1986—1990 * Ρεύματα, Αθήνα 1991—1997 * MondoGreco, Boston 1999-σήμερα * (δε)κατα, Αθήνα 2005-σήμερα == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.helleniccomserve.com/dinosiotisbio.html Dino Siotis]{{ref-en}} * [http://genesis.ee.auth.gr/dimakis/ylatron/3/16.html Բանաստեղծություններ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120225042125/http://genesis.ee.auth.gr/dimakis/ylatron/3/16.html |date=2012-02-25 }} {{ref-el}} * [http://www.tovima.gr/default.asp?pid=84&eid=2181 Քննադատական հոդվածներ] {{ref-el}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիոտիս, Դինոս}} [[Կատեգորիա:Հույն գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հույն բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Հույն լրագրողներ]] 4a71glnzqz9m548zgml99mo8pwrasbk 0 567560 10953688 7779091 2026-10-22T11:31:25Z Revolution Saga 36034 հղում 10953688 wikitext text/x-wiki {{այլ|Թաթուլ (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Անուն | անուն = Թաթուլ | պատկեր = | նկարագրություն = | արտասանություն = | սեռ = արական | նշանակություն = անասունների առջևի թաթ | ծագման տարածաշրջան = | ծագման լեզու = հայերեն | ծագում = | այլ ուղղագրություն = | փաղաքշական ձևեր = | անվան այլ ձևեր = | կապված անուններ = [[Թաթ (անձնանուն)|Թաթ]] | անվան օրը = | ածանցավոր անուն = | ժողովրդականություն = | ծանոթագրություններ = }} '''Թաթուլ''', հայկական արական անուն։ Առաջացել է [[հայերեն]] ''թաթուլ''՝ «անասունների առջևի թաթը» բառից։ [[Թաթ (անձնանուն)|Թաթ]] անվան փաղաքշական ձևն է։ Սկսել է գործածվել [[5-րդ դար]]ից<ref>{{գիրք |հեղինակ = Հրաչյա Աճառյան |մաս = |վերնագիր = Հայոց Անձնանունների Բառարան |բնօրինակ = |հղում = |հրատարակություն = |պատասխանատու խմբագիր = |վայր = Երևան |հրատարակչություն = Երևանի պետական համալսարանի հրատարակություն |թվական = 1944 |հատոր = Բ |էջերի թիվ = 682 |մեջբերվող էջեր = 257-259}}</ref>։ == Գործածություններ == * Թաթուլ եպիսկոպոս Տարոնի, Մեծն Ներսեսի ուղեկիցներից մեկը, երբ նա 353 թվականին գնում էր Կեսարիա՝ կաթողիկոս օծվելու<ref>Մեսր․ եր․ 26</ref>։ * Թաթուլ Վանանդեցի, ով 451 թվականին մասնակցել է Վարդանանց պատերազմին<ref>Եղիշ․ 90</ref>։ * Թաթուլ Կամսարական, Հազկերտ Բ-ի բանտարկած նախարարներից մեկը (452 թ)<ref>Եղիշ․ 150</ref>։ * Թաթուլ Դիմաքսյան, ով 451 թվականին մասնակցել է Վարդանանց պատերազմին, որից հետո բանտարկվել է Պարսկաստանում 12 տարի և ապա արզատ արձակվելով՝ 462 թվականին վերադառնում է Հայաստան<ref>Եղիշ․ 77, 150</ref>։ * Թաթուլ ճգնավոր, իր եղբոր՝ Վարոսի և իր աշակերտ՝ Թումայի հետ ճգնում էր Վարդանանց պատերազմից հետո, Գյուտ կաթողիկոսի ժամանակ (461-478 թթ.)<ref>Ասոզ․ Բ․ բ․ Վրդ․ իը․ Յայսմ․ սեպտեմբեր 30</ref>: * Թաթուլ եպիսկոպոս Արշարունյաց (Կամսարականաց), ժամանակակից է Բաբկեն կաթողիկոսին (490-516 թթ.), ով ստորագրում է այն թուղթը, որը գրել է Բաբկենը Պարսկաստանի ուղղափառներին։ Ըստ Այրարատ 56 բ տախտակի՝ հաջորդել է Հովհան եպիսկոպոսին, գահակալել 9 տարի, և իրեն էլ հաջորդել է Թովմա եպիսկոպոսը<ref>Տաշեան, Ցուց․ 656</ref>։ * Թաթուլ, իշխան կամ հարկահան, ով 1018 թվականին ներել է Տեկորի հարկերը<ref>Շիրակ 134</ref>։ * Թաթուլ, սպարապետ Կարուց Գագիկ թագավորի<ref>Լաստ․ ժզ․</ref><ref>Չամչ․ Բ․ 955</ref>։ * [[Թաթուլ (Մարաշի իշխան)|Թաթուլ]], իշխան էր նշանակված Հունաց կողմից Մարաշում<ref>Սիսուան 546 բ</ref>։ * Թաթուլ, որդի Պարոնշահի, ով 1329 թվականին գրել տվեց մի Ավետարան<ref>Ձեռագիր Վասպուրական 179</ref>։ * Թաթուլ, մերձավոր Կարապետ գրչի, ով 1357 թվականին մահտեսի Խնդուի համար ընդօրինակեց Ավետարանը<ref>Ձեռագիր Վասպուրական, էջ 217</ref>։ * Թաթուլ, ազգական Կիրակոս քահանայի, ով 1404 թվականին Դանիել սարկավագին գրել տվեց մի Մաշտոց<ref>Թորոս աղբար, Բ․ 277</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} [[Կատեգորիա:Հայկական արական անձնանուններ]] slinhcalwj3sgzbt54bcodt40o6d8i6 0 568937 10953446 10953444 2026-10-21T12:10:39Z 23artashes 2675 /* Ծանոթագրություններ{{Cite web |title=Արցախցի գրողը միջազգային գրական մրցույթի դափնեկիր է դարձել |url=https://artsakhpress.am/arm/news/178971/arcakhci-groxy-mijazgayin-grakan-mrcuyti-dapnekir-e-dardzel.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321204201/https://www.artsakhpress.am/arm/news/178971/arcakhci-groxy-mijazgayin-grakan-mrcuyti-dapnekir-e-dardzel.html |archive-date=2023-03-21 |accessdate=2023 թ․ մարտի 23 |website=artsakhpress.am}} */ 10953446 wikitext text/x-wiki {{այլ|Աշոտ Բեգլարյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Բեգլարյան}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | ստեղծագործական շրջան = 1987 թվականից | աշխատավայր = Արցախի նախագահի օգնական }} '''Աշոտ Էռնեստի Բեգլարյան''' ({{ԱԾ}}), հայ [[գրող]], լրագրող, թարգմանիչ<ref>{{Cite web |title=Ստեփանակերտում կայացել է միջոցառում՝ նվիրված արցախցի գրող Աշոտ Բեգլարյանի ծննդյան 50-ամյակին |url=https://artsakhpress.am/arm/news/105386/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716021020/https://artsakhpress.am/arm/news/105386/ |archive-date=2019 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2019 թ․ մայիսի 9 |website=artsakhpress.am}}</ref>։ Բանաստեղծ [[Էռնեստ Բեգլարյան]]ի որդին է<ref>{{Cite web |title=Էռնեստ Բեգլարյան |url=https://avproduction.am/?ln=am&page=person&id=5537 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424000729/https://avproduction.am/?ln=am&page=person&id=5537 |archive-date=2023 թ․ ապրիլի 24 |accessdate=2023 թ․ ապրիլի 24}}</ref><ref>{{Cite web |last=Media |first=Noev Kovcheg |title=Ашот Бегларян: Надеюсь, в недалеком будущем великий дух предков возродится в нас |url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2024-09/8475.html |access-date=2025 թ․ ապրիլի 30 |website=noev-kovcheg.ru |language=ru}}</ref>։ == Կենսագրություն == Աշոտ Բեգլարյանը ծնվել է 1968 թվականին, Ստեփանակերտում։ Սովորել է [[Երևանի պետական համալսարան]]ի ռուսաց լեզվի և գրականության ֆակուլտետում։ Տպագրվում է 19 տարեկանից։ Ստեղծագործում է հիմնականում ռուսերեն<ref>{{Cite web |title=Ашот Бегларян {{!}} Книжный форум |url=http://www.rus.ocabookforum.com/%D0%B0%D1%88%D0%BE%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121213712/http://www.rus.ocabookforum.com/%D0%B0%D1%88%D0%BE%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD/ |archive-date=2021 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 29 |website=www.rus.ocabookforum.com |language=en-US}}</ref>։ Բեգլարյանի պատմվածքներն ու ակնարկները հրապարակվել են գրական, հասարակական-քաղաքական հրատարակչություններում Ստեփանակերտում, [[Երևան]]ում, [[Մոսկվա]]յում, [[Սանկտ Պետերբուրգ]]ում, [[Դոնի Ռոստով]]ում, Նովոչերկասկում, [[Նիժնի Նովգորոդ]]ում, [[Տոմսկ]]ում, Կալինինգրադում, [[Աբխազիա]]յում, [[Վրաստան]]ում, Իրանում, [[Ղազախստան]]ում, [[Ուկրաինա]]յում, [[Բելառուսիա]]յում, [[Բուլղարիա]]յում, [[Սլովակիա]]յում, Գերմանիայում, [[Կանադա]]յում, [[ԱՄՆ]]-ում, [[Մեծ Բրիտանիա]]յում և այլն։ Աշոտ Բեգլարյանի «Տունը, որը կրակում էր» պատմվածքի մոտիվներով 2009 թվականին նկարահանվել է ԼՂՀ-ում առաջին խաղային [[Տունը, որ կրակում էր|կինոնկարը]]<ref>{{Cite web |title=Дом, который стрелял (Տունը, որ կրակել է). Фильм Георгия Газаряна |url=https://www.youtube.com/watch?v=t0h0lysTRqw}}</ref>։ Որպես լրագրող աշխատել է երևանյան «Գոլոս Արմենիի», «Նովոյե վրեմյա» թերթերում, ՍՆԱՐՔ և ԱրմԻնֆո հայկական լրատվական գործակալություններում, բրիտանական «Պատերազմի և խաղաղության լուսաբանման ինստիտուտում», եղել է ՌԴ Պետդումայի պատգամավորների համար «Կավկազսկի էքսպերտ» հանդեսի, Ռուսաստանի դաշնային REGNUM լրատվական գործակալության, Interfax լրատվական գործակալության թղթակիցը Ստեփանակերտում<ref>[http://artsakhwriters.com/members/ashot-beglaryan/ Աշոտ Բեգլարյանի կենսագրությունը Արցախի գրողների միության կայքում]</ref><ref>[http://www.proza.ru/avtor/ashotbeg Ашот Бегларян]</ref> և այլն<ref>[http://ru.hayazg.info/%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD_%D0%90%D1%88%D0%BE%D1%82_%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Աշոտ Բեգլարյանի կենսագրությունը «Հայազգ» հանրագիտարանի կայքում]</ref>։ 1998 թվականից միաժամանակ աշխատել է նաև ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարության լրատվական-վերլուծական վարչությունում։ Ունի խորհրդականի դիվանագիտական կոչում։ 2013 թվականի հոկտեմբերից զբաղեցնում է ԼՂՀ նախագահի օգնականի պաշտոնը։ == Ստեղծագործություններ == 2004 թվականին «[[Անտարես]]» հրատարակչությունում (Երևան) լույս է տեսել պատմվածքների և վիպակների «Ուրիշի հաշիվը» ժողովածուն, որի մեջ են մտել հիմնականում [[Արցախյան պատերազմ|պատերազմական թեմայով]] ստեղծագործությունները, 2007 թվականին՝ նույն հրատարակչությունում հումորիստական, սատիրիկ և պատերազմական պատմվածքների «Ապտակ» ժողովածուն, 2010 թվականին՝ վիպակների և պատմվածքների «Աստղային Տղան» ժողովածուն<ref>[http://cafe.armenianhouse.org/beglaryan/beglaryan-ru.html Աշոտ Բեգլարյան]</ref>։ 2011-2013 թվականներին Աշոտ Բեգլարյանի հումորիստական և պատերազմական պատմվածքները, նաև թարգմանությունները տպագրվել են «Հարավային Կովկաս» տարածաշրջանային ալմանախի հրատարակված բոլոր երեք համարներում։ 2013 թվականին «Վսեսվիտ» («Все́світ») ուկրաինական գրական-գեղարվեստական հանդեսը թարգմանել և հրատարակել է հատուկ համարներում Աշոտ Բեգլարյանի արցախյան պատերազմի մասին պատմվածքները և վիպակները։ 2015 թվականին «Վսեսվիտը» վերահրատարակել է «Աստղային տղան» և «Սովորական հերոսներ» վիպակները։ 2014 թվականին Ստեփանակերտի «Սոնա» հրատարակչությունում տպագրվել է հեղինակի «Սովորական հերոսներ» նոր ստեղծագործությունների գիրքը։ 2014 թվականին սլովակյան «Revue Svetovej Literatury» հանդեսը թարգմանել և հրատարակել է հեղինակի «Ձմեռ պապ» պատմվածքը։ 2015 թվականին [[Տորոնտո]]յի Altaspera հրատարակչությունում լույս է տեսել «Պատերազմը ազգանուններ չի հարցնում» վերնագրով ժողովածուն, որում տեղ են գտել հեղինակի տարբեր տարիների գրված վիպակները և պատմվածքները։ 2015 թվականին Մոսկվայի «Տպարան» հրատարակչությունում լույս է տեսել [[Ղարաբաղյան օրագիր (ժողովածու)|«Ղարաբաղյան օրագիր» ժողովածուն]] (նկարիչ՝ [[Գագիկ Սիրավյան]])<ref>[https://azg.am/am/2015052921/ ԱՇՈՏ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆԻ «ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՕՐԱԳԻՐ» ԳՐՔԻ ՇՆՈՐՀԱՆԴԵՍԸՙ ՄԱՅԻՍԻ 31-ԻՆ]</ref><ref>[https://www.aravot.am/2015/06/01/577275/ Աշոտ Բեգլարյանի «Ղարաբաղյան օրագիր» գրքի շնորհանդեսը Մոսկվայում]</ref><ref>[http://nashasreda.ru/karabaxskij-dnevnik-ashota-beglaryana-predstavlen-v-erevane/?utm_source=feedburner&utm_medium=email&utm_campaign=Feed%3A+nashasreda%2FdXDj+%28%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0+%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%29 «Карабахский дневник» Ашота Бегларяна представлен в Ереване]</ref><ref>{{Cite web |title=Журнал «ЖАМ» представил в Ереване книгу «Карабахский дневник» |url=http://regnum.ru/news/1936934.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630000241/http://regnum.ru/news/1936934.html |archive-date=2015-06-30 |access-date=2015-06-27}}</ref>։ 2015 թվականին [[Պլովդիվ]] քաղաքում [[բուլղարերեն]] լույս տեսնող համազգային «Վահան» շաբաթաթերթը սեպտեմբերյան համարում հրատարակել է Աշոտ Բեգլարյանի «Արծիվ» պատմվածքը։ 2016 թվականին Մոսկվայում լույս է տեսել Աշոտ Բեգլարյանի գեղարվեստական-վավերագրական գիրքը տաղանդավոր պատանի երգիչ Ֆելիքս Քարամյանի մասին։<br /> Աշոտ Բեգլարյանը հանդիսանում է տասնյակ գրքերի թարգմանիչ և խմբագիր<ref>[http://artofwar.ru/b/beglarjan_ashot_ernestowich/ Бегларян Ашот Эрнестович: Проза]</ref>։ 2017 թվականին Կիևում լույս տեսած «Կենցաղի ստվերները» տարբեր երկրների ռուսալեզու հայ գրողների ստեղծագործությունների ժողովածուում տպագրվել է Աշոտ Բեգլարյանի «Կենարար ծիծաղը» պատմվածքը<ref>[https://www.yerkramas.org/article/117246/%C2%ABteni-bytiya%C2%BB-sovremennye-armyanskie-pisateli-raznyx-stran-pod-odnoj-oblozhkoj «Тени бытия»: современные армянские писатели разных стран под одной обложкой]</ref>։ 2017 թվականին Գերմանիայում գործող «Այլ որոշում» հրատարակչությունը տպագրել է Աշոտ Բեգլարյանի «Կյանքի ծարավը» գիրքը<ref>[https://www.grakantert.am/archives/16222 ԿՅԱՆՔԻ ԾԱՐԱՎԸ/ Աշոտ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ]</ref>։ 2018 թվականին Ստեփանակերտում լույս է տեսել Աշոտ Բեգլարյանի «Հաղթահարում» ստեղծագործությունների ընտրանին՝ նվիրված արձակագրի 50-ամյակին<ref>{{Cite web |title=Հպարտանում ենք մեր բարեկամներով |url=http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/26543-2019-04-26-16-18-42 |accessdate=2019 թ․ մայիսի 9 |website=www.artsakhtert.com}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref> և նրա ստեղծագործական գործունեության 30-ամյակին։ Աշոտ Բեգլարյանի «Մայրը» պատմվածքը ներառվել է 2019 թվականին վերահրատարակած «Ռուսաց լեզու։ Մշակույթների երկխոսություն» Հայաստանի ավագ դպրոցների 12-րդ հումանիտար թեքումով դասարանների համար դասագրքում։ 2020 թվականին Երևանում լույս տեսած «Գիրք մարտիկների և պատերազմների մասին» պատմական և պատերազմական արձակի անթոլոգիայում ներառվել է նաև Աշոտ Բեգլարյանի «Փրկված մեղեդին» պատմվածքը<ref>{{Cite web |date=17 августа, 2020 - 20:56 |title=Рассказ Ашота Бегларяна про апрельскую войну в Арцахе вошёл в антологию «Книга о воинах и войнах» |url=http://russia-artsakh.ru/node/4797 |website=russia-artsakh.ru}}</ref>։ «Կորցրած արևի նարինջը» վեպի հեղինակն է (2019-2021 թթ.)<ref>{{Cite web |title=Ашот Бегларян. Апельсин потерянного солнца |url=https://nashasreda.ru/ashot-beglaryan-apelsin-poteryannogo-solnca/ |publisher=nashasreda}}</ref>։ 2021 թվականին Երևանի «Արցախ» հրատարակչական տանը լույս է տեսել Աշոտ Բեգլարյանի վավերագրական-գեղարվեստական «Արցախի դեմքերը» ժողովածուն<ref>{{Cite web |date=1 ноября, 16:11 |title=В Ереване вышел в свет художественно-документальный сборник Ашота Бегларяна «Лица Арцаха» |url=https://moscow.media/moscow/301202884/ |website=moscow.media |language=ru}}</ref><ref>{{Citation |title=ՏԱՐԻՆԵՐԻ ՎԱՍՏԱԿԸ՝ ՄԵԿ ԳՐՔՈՒՄ |url=https://www.youtube.com/watch?v=fgDo4htS4sY |accessdate=2022 թ․ փետրվարի 9}}</ref>։ 2022 թվականին գերմանական «Այլ որոշում» հրատարակչությունը տպագրել է Աշոտ Բեգլարյանի փիլիսոփա-հոգեբանական, պատերազմական և հումորիստական պատմվածքների «Միամիտ իմաստություն կամ Կյանքի ճշմարտությունը» ժողովածուն<ref>{{Cite web |date=2022 թ․ հոկտեմբերի 1 |title=В немецком издательстве вышел новый сборник рассказов известного карабахского писателя Ашота Бегларяна |url=https://russia-armenia.info/node/86135 |accessdate=2022 թ․ հոկտեմբերի 1 |website=Центр поддержки русско-армянских стратегических и общественных инициатив}}</ref>։ 2023 թվականին Մոսկվայի «Գրքերի աշխարհ» հրատարակչությունում, ԴԻԱԼՈԳ գրքաշարի շրջանակում, լույս է տեսել Աշոտ Բեգլարյանի «Կորցրած արևի նարինջը» ժողովածուն, որում տեղ են գտել համանուն վեպը Հայրենական մեծ պատերազմի մասին, որին մասնակցել է հեղինակի պապը, և մի քանի պատմվածք ղարաբաղյան վերջին պատերազմների մասին, որոնց մասնակիցն, ականատեսն ու տարեգիրն է հանդիսանում գրողը։ Հեղինակը խորը փիլիսոփայությամբ և նուրբ հոգեբանությամբ մտորում է պատերազմի և խաղաղության հիմնախնդիրների մասին հարավկովկասյան անհանգիստ տարածաշրջանի և ավելի լայն՝ մոլորակի մասշտաբով<ref>{{Cite web |date=2023 թ․ օգոստոսի 25 |title=Книга арцахского автора пополнила Книжную серию ДИАЛОГ / Արցախյան հեղինակի գիրքը համալրել է ԴԻԱԼՈԳ մատենաշարը |url=https://russia-armenia.info/node/93413 |accessdate=2023 թ․ օգոստոսի 26 |website=Центр поддержки русско-армянских стратегических и общественных инициатив}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024 թ․ մարտի 20 |title=Известный карабахский писатель Ашот Бегларян представил в Русском доме в Ереване новую книгу |url=https://russia-armenia.info/node/96934 |access-date=2024 թ․ մարտի 22 |website=Центр поддержки русско-армянских стратегических и общественных инициатив}}</ref><ref>{{Cite web |title=ПОБЕДНАЯ СТАТЬЯ АШОТА БЕГЛАРЯНА ВПЕРЕДИ |url=https://golosarmenii.am/article/205098/pobednaya-statya-ashota-beglaryana-vperedi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325171206/https://golosarmenii.am/article/205098/pobednaya-statya-ashota-beglaryana-vperedi |archive-date=2024-03-25 |access-date=2024 թ․ մարտի 25 |website=golosarmenii.am}}</ref><ref>{{Cite web |last=AmberSite |title=В Доме русской книги в Ереване состоялась презентация сборника Ашота Бегларяна, изданного в рамках книжной серии ДИАЛОГ |url=https://dialogorg.ru/events/v_dome_russkoy_knigi_v_erevane_sostoyalas_prezentatsiya_sbornika_ashota_beglaryana-_izdannogo_v_ramk/ |access-date=2024 թ․ ապրիլի 13 |website=dialogorg.ru |language=en}}</ref>։ 2026 թվականին ԴԻԱԼՈԳ գրքաշարի շրջանակում, Մոսկվայի «Գրքերի աշխարհ» հրատարակչությունում, լույս է տեսել Աշոտ Բեգլարյանի «Պատերազմի երախում» վիպակների և պատմվածքների ժողովածուն<ref>{{Cite web |last=AmberSite |title=В Москве издана очередная книга арцахского писателя Ашота Бегларяна |url=https://dialogorg.ru/events/v_moskve_izdana_ocherednaya_kniga_artsakhskogo_pisatelya_ashota_beglaryana/ |access-date=2026-02-24 |website=dialogorg.ru |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Arminfo: Մոսկվայում լույս է տեսել արցախցի գրող Աշոտ Բեգլարյանի հերթական գիրքը |url=https://arminfo.info/full_news.php?id=98729&lang=1 |access-date=2026-02-26 |website=arminfo.info |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=НОВАЯ КНИГА АРЦАХСКОГО ПИСАТЕЛЯ АШОТА БЕГЛАРЯНА |url=https://www.golosarmenii.am/%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d0%bd%d0%b8%d0%b3%d0%b0-%d0%b0%d1%80%d1%86%d0%b0%d1%85%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b3%d0%be-%d0%bf%d0%b8%d1%81%d0%b0%d1%82%d0%b5%d0%bb%d1%8f-%d0%b0%d1%88%d0%be%d1%82/ |access-date=2026-02-27 |language=ru-RU}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-19 |title=«В утробе войны»: Ашот Бегларян собрал под одной обложкой реальные истории фронтовых лет |url=https://russia-armenia.info/node/107735 |access-date=2026-03-20 |website=Центр поддержки русско-армянских стратегических и общественных инициатив}}</ref><ref>{{Cite web |last=AmberSite |title=«В утробе войны»: в Ереване представили книгу писателя из Арцаха Ашота Бегларяна |url=https://dialogorg.ru/events/v_utrobe_voyny-_v_erevane_predstavili_knigu_pisatelya_iz_artsakha_ashota_beglaryana/ |access-date=2026-03-30 |website=dialogorg.ru |language=en}}</ref>։ 2026 թվականին Աշոտ Բեգլարյանի «Փրկված մեղեդի» պատմվածքը, որը հիմնված է Լեռնային Ղարաբաղում 2016 թվականի քառօրյա պատերազմի իրական իրադարձությունների վրա, ընդգրկվել է Հայաստանի Հանրապետությունում գործող ավագի դպրոցների 11-րդ դասարանի ռուսաց լեզվի դասագրքում։ <ref>{{Cite web |last=admin |date=2026-10-21 |title=РАССКАЗ АШОТА БЕГЛАРЯНА ВКЛЮЧЕН В УЧЕБНИК РУССКОГО ЯЗЫКА ДЛЯ 11-х КЛАССОВ АРМЕНИИ {{!}} Наша Среда online |url=https://nashasreda.ru/rasskaz-ashota-beglaryana-vklyuchyon-v-uchebnik-russkogo-yazyka-dlya-11-h-klassov-armenii/ |access-date=2026-10-21 |language=ru-RU}}</ref> Աշոտ Բեգլարյանի ստեղծագործությունները արժանացել են հայտնի գրական քննադատ Սոլոմոն Վոլոժինի,<ref>{{Cite web |title=ArtOfWar. Воложин Соломон. Я с детства не любил овал |url=http://artofwar.ru/b/beglarjan_ashot_ernestowich/text_0420.shtml |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 18 |website=artofwar.ru}}</ref> գրականագետ Սվետլանա Լոսի,<ref>{{Cite web |title=ArtOfWar. Лось Светлана. Рассказ "Дед Мороз" - настоящая литература |url=http://artofwar.ru/b/beglarjan_ashot_ernestowich/text_0410.shtml |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 18 |website=artofwar.ru}}</ref> բանաստեղծ և հասարական գործիչ Վիկտոր Կոնոպլյովի<ref>{{Cite web |title=ArtOfWar. Коноплев Виктор. "Дорогой Ашот" |url=http://artofwar.ru/b/beglarjan_ashot_ernestowich/text_0150.shtml |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 18 |website=artofwar.ru}}</ref>, լրագրող Սվետլանա Կուլչիցկայայի<ref>{{Citation |last=Svetlana Kulchitskaya |title=Ашот Бегларян писатель и журналист |date=2021 թ․ մարտի 16 |url=https://www.youtube.com/watch?v=vmKD6q7xBm0 |access-date=2025 թ․ սեպտեմբերի 16}}</ref> և ուրիշների ուշադրությանը։ == Մասնակցություն Արցախյան ազատամարտին == Մասնակցել է Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանությանը, ադրբեջանա-ղարաբաղյան պատերազմում ծանր վիրավորվել է։ == Անդամակցություն == * ԼՂՀ ժուռնալիստների միության անդամ (1996) * Ստեփանակերտի մամլո ակումբի անդամ (1998) * «Հարավային Կովկաս» միջազգային ասոցիացիայի անդամ (1999) * Ռազմաճակատային լրագրողների լիգայի անդամ (1999) * [[Արցախի գրողների միություն|Արցախի գրողների միության]] անդամ (2007) * Հայաստանի գրողների միության անդամ (2007) * Ռուսաստանյան գրողների միության անդամ (2015) * Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների հայ գրողների և լրագրողների միության անդամ (2025) == Պարգևներ == * «Մեծ Ուխտավորը՝ Երիտասարդներին» միջազգային հիմնադրամի երկրորդ մրցանակակիր, 2006, 2011 (կրկնակի) * «Մեծ Ուխտավորը՝ Երիտասարդներին» միջազգային հիմնադրամի մագիստրոսի կոչում, 2006 * Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության «[[Արցախի Հանրապետության «Մարտական ծառայություն» մեդալ|Մարտական ծառայություն]]» մեդալ, 2006 * Հայաստանի Հանրապետության «[[Մարտական ծառայության մեդալ (Հայաստան)|Մարտական ծառայություն]]» մեդալ, 2006 * «Մայրական երախտագիտություն Արցախի քաջորդիներին» մեդալ, 2007 * ԶԼՄ-ների միջև «Կարմադ, Ամիգո, Շուրավի» համաուկրաինական բաց մրցույթի հատուկ դիպլոմ, 2008 * 2014 թվականին հաղթող է ճանաչվել Նիժնի Նովգորոդում անցկացված Վիտալի Գուզանովի անվան մրցույթի «Ժամանակի ողբերգությունը։ Հակամարտություններ։ Մարդիկ» թեմայով լավագույն լրագրողական նյութ անվանակարգում։ Պարգևատրվել է դիպլոմով և մեդալով * «Մարտական եղբայրություն» համառուսաստանյան հասարակական կազմակերպության «Խորհրդային Միության հերոս, գվարդիայի լեյտենանտ Ալեքսանդր Դեմակով» հուշամեդալ, 2015 * Հայաստանի Հանրապետության «Երկրապահ Կամավորականների Միություն» հասարակական կազմակերպության «5-րդ բրիգադ 20 տարի» հոբելյանական մեդալ և պատվոգիր, 2015 * Մի շարք արցախյան, հայաստանյան, ռուսաստանյան պատվոգրեր և գերատեսչական մեդալներ * Մասնակից է երիտասարդության և ուսանողության համաշխարհային երկու փառատոնների՝ Կուբայում (1997) և Ալժիրում (2001, որպես պատվիրակության ղեկավար) * Համառուսաստանյան Լերմոնտովյան կոմիտեի հոբելյանական մեդալ՝ նվիրված Մ. Յու. Լերմոնտովի ծննդյան 200-ամյակին (2015) * Ռուսաստանյան ազգային գրական «Տարվա գրող» 2015, 2016, 2017 թվականների մրցանակի նոմինանտ * Հայոց Եղեռնի 100-ամյակին նվիրված միջոցառումները համակարգող Համառուսաստանյան հանձնաժողովի հոբելյանական մեդալ՝ «Հայոց Եղեռնի 100-ամյակ», 2015 * 2016 թվականին Աշոտ Բեգլարյանը անցել է «Բաց Եվրասիա» 5-րդ միջազգային մրցույթի «Գրական ստեղծագործություն» կատեգորիայի եզրափակիչ փուլ<ref>{{Cite news |title=Արցախցի գրող Աշոտ Բեգլարյանը «Բաց Եվրասիա» մրցույթի եզրափակչում է |url=http://www.panarmenian.net/arm/news/225848/ |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 5 |newspaper=PanARMENIAN.Net}}</ref> * «Հայաստանի Հանրապետության Զինված ուժերի 25 տարի» հոբելյանական մեդալ, 2017 *«Մավլանա Ռումի» Ռուս-Իրանական ընկերության հուշամեդալ, 2018 *2018 թվականին ԼՂՀ նախագահի հրամագրով Աշոտ Բեգլարյանին շնորհվել է Արցախի Հանրապետության վաստակավոր լրագրողի պատվավոր կոչում Արցախի տեղեկատվական դաշտում երկարամյա բեղմնավոր գործունեության համար և ծննդյան 50-ամյակի կապակցությամբ<ref>{{Cite web |title=ԱՀ հռչակման 27-րդ տարեդարձի կապակցությամբ Նախագահի նստավայրում տեղի է ունեցել պարգևատրման արարողություն |url=https://artsakhpress.am/arm/news/92455/ah-hrchakman-27-rd-taredardzi-kapakcutyamb-nakhagahi-nstavayrum-texi-e-unecel-pargevatrman-araroxutyun.html |accessdate=2018 թ․ սեպտեմբերի 7 |website=artsakhpress.am}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref> *Ռուսաստանի խաղաղապահ զորախմբի հրամանատարից «Լեռնային Ղարաբաղի խաղաղապահ առաքելությանը մասնակցելու համար» մեդալ, 2022 *2023 թվականի փետրվար ամսում Աշոտ Բեգլարյանը դարձել է «Մեծ Ուխտավորը՝ Երիտասարդներին» միջազգային հիմնադրամի Փառքի ակումբի դափնեկիր։ Նրա «Թողնված գնդակը» պատմվածքը գրավել է Փառքի ակումբի 27 համարային մրցույթի երկրորդ տեղը<ref>{{Cite web |date=2023 թ․ փետրվարի 10 |title=Писатель из Степанакерта Ашот Бегларян стал лауреатом конкурса Клуба Славы международного фонда ВСМ |url=https://russia-armenia.info/node/89096 |accessdate=2023 թ․ փետրվարի 20 |website=Центр поддержки русско-армянских стратегических и общественных инициатив}}</ref>։ *Աշոտ Բեգլարյանի ակնարկներն ու պատմվածքները ավանդաբար առաջատար տեղեր են  զբաղեցնում «Վերջին պատերազմի վետերանների ստեղծագործությունները» ArtOfWar  կայքում<ref>{{Cite web |title=Рассказы Ашота Бегларяна лидируют на международном сайте ArtOfWar |url=https://russia-artsakh.ru/node/4309 |access-date=2024 թ․ հոկտեմբերի 13 |website=Общество Русско-Арцахской дружбы |language=ru}}</ref>: *2025 թվականի փետրվարին Ա.Բեգլարյանի «Շարասյուն կյանքի տևողությամբ» պատմվածքը դարձել է «Մեծ Ուխտավորը՝ Երիտասարդներին» Միջազգային հիմնադրամի «Դափնեկիր-77» մրցույթի հաղթողներից մեկը<ref>{{Cite web |last=admin |date=2025 թ․ փետրվարի 17 |title=Рассказ писателя из Арцаха «Колонна длиною в жизнь» стал лауреатом международного конкурса {{!}} Наша Среда online |url=https://nashasreda.ru/rasskaz-pisatelya-iz-arcaxa-kolonna-dlinoyu-v-zhizn-stal-laureatom-mezhdunarodnogo-konkursa/ |access-date=2025 թ․ փետրվարի 18 |language=ru-RU}}</ref><ref>{{Cite web |title=АШОТ БЕГЛАРЯН - ЛАУРЕАТ МЕЖДУНАРОДНОГО КОНКУРСА |url=https://www.golosarmenii.am/article/230005/ashot-beglaryan---laureat-mezhdunarodnogo-konkursa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423114203/https://www.golosarmenii.am/article/230005/ashot-beglaryan---laureat-mezhdunarodnogo-konkursa |archive-date=2025-04-23 |access-date=2025 թ․ փետրվարի 24 |website=golosarmenii.am}}</ref><ref>{{Cite web |title=СЛУЖИТЕЛИ СЛОВА |url=https://www.golosarmenii.am/article/230438/sluzhiteli-slova |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301081657/https://golosarmenii.am/article/230438/sluzhiteli-slova |archive-date=2025-03-01 |access-date=2025 թ․ ապրիլի 30 |website=golosarmenii.am}}</ref>։ *2025 թվականի ապրիլին «Դափնեկիր 80 հոբելյանական» մրցույթի արդյունքներով, Լեռնային Ղարաբաղից Հայրենական մեծ պատերազմի վետերան, ռազմական վարորդ Ալեքսանդր Օսիպովի մասին գրված նրա «Ալեքսանդր Օսիպովի կրակե երթերը» ակնարկը դարձել է երեք հաղթողներից մեկը 41 ստեղծագործությունների միջև<ref>{{Cite web |title=ОЧЕРК АШОТА БЕГЛАРЯНА - ЛАУРЕАТ МЕЖДУНАРОДНОГО КОНКУРСА |url=https://www.golosarmenii.am/article/235407/ocherk-ashota-beglaryana---laureat-mezhdunarodnogo-konkursa |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250721224228/https://www.golosarmenii.am/article/235407/ocherk-ashota-beglaryana---laureat-mezhdunarodnogo-konkursa |archive-date=2025-07-21 |access-date=2025 թ․ ապրիլի 30 |website=golosarmenii.am}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Տեսանյութեր == * [https://www.youtube.com/watch?v=q9QFWwFPcRk Презентация книги Ашота Бегларяна "Карабахский дневник"] * [https://www.youtube.com/watch?v=MZth1aKJsOg Ашот Бегларян] * [https://www.youtube.com/watch?v=hOKne1hs46U Ашот Бегларян - Затравленная птица] * [https://www.youtube.com/watch?v=V7WgKLlmri8 Ашот Бегларян: Абсурдно решать судьбу страны без его прямого участия] * [https://www.youtube.com/watch?v=IYTAtALP9Wo Азербайджанцы принимают в штыки мероприятия, проводимые НКР] * [https://nashasreda.ru/ashot-beglaryan-vexi-nezavisimosti-vzglyad-pisatelya-i-grazhdanina/?utm_source=feedburner&utm_medium=email&utm_campaign=Feed%3A+nashasreda%2FdXDj+%28%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0+%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%29 Ашот Бегларян. Вехи независимости: взгляд писателя и гражданина...] * [https://www.youtube.com/watch?v=vmKD6q7xBm0/Ашот Бегларян писатель и журналист] * [https://zen.yandex.ru/media/id/5ef6d7320c0e4d78e21966a1/vzgliad-iznutri-izvestnyi-karabahskii-pisatel-publicist-i-obscestvennyi-deiatel-ashot-beglarian-video-613a44c84c2873401563829b Взгляд изнутри: Известный карабахский писатель, публицист и общественный деятель Ашот Бегларян. Видео] * [https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=T1gPJ9hKl58 Աշոտ Բեգլարյանի հարցազրույցը՝ «100 տուն Արցախում» ծրագրին] *Творческий вечер Ашота Бегларяна на телеканале "Еркир Наирян" https://www.youtube.com/watch?v=RrYwgowKe5A *«Բարի լույսի»-ի տաղավարում է գրող, հրապարակախոս, թարգմանիչ, ԼՂՀ վաստակավոր լրագրող Աշոտ Բեգլարյանը https://www.youtube.com/watch?v=VqhHjqLwgOo *Интервью Ашота Бегларяна передаче "Книга, чай, кофе, иногда - вино" https://www.youtube.com/watch?v=rq0UJE5Z_sk == Արտաքին հղումներ == {{div col}} * [https://artsakhradio.am/index.php/programs/item/501-ashotbeglaryan Բացվող ծրարներ․ Աշոտ Բեգլարյան] * [http://russia-armenia.info/node/12490 «Русская община» НКР провела встречу с писателем Ашотом Бегларяном] * [http://newlit.ru/~beglarian/index.htm Новая литература, Ашот Бегларян] * [http://artofwar.ru/janr/index_janr_2-1.shtml ArtOfWar: Карабах,Бегларян Ашот Эрнестович] * [https://web.archive.org/web/20150925094309/http://regnum.ru/news/cultura/1974643.html Карабахский писатель на Украине на украинском языке] * [http://armenianchurch.do.am/publ/2-1-0-11 Виктор Коноплев: «В людях Арцаха меня поразили открытость и радушие»] * [http://zham.ru/events/130-pisatel-ashot-beglaryan-pobesedoval-so-shkolnikami-o-voyne-i-mire.html Писатель Ашот Бегларян побеседовал со школьниками о войне и мире] * [https://www.youtube.com/watch?v=Zctng_WjouM ՄԵՐ ՏՈՒՆ ՈՒ ՏԵՂ /ԱՇՈՏ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ/ 15.12.2016] * [https://www.youtube.com/watch?v=hOKne1hs46U Ашот Бегларян - Затравленная птица] * [https://web.archive.org/web/20171222051322/https://regnum.ru/news/polit/1288095.html В связи с Днем журналиста корреспондент ИА REGNUM в Степанакерте получил сразу 3 награды] * [http://russia-artsakh.ru/node/1338 50 и 30 лет Ашота Бегларяна] * [https://artsakhpress.am/arm/news/96202/grigor--narekaci--hamalsaranum---nshvel--e-ardzakagir--ashot-beglaryani---grakan---gortsuneutyan--30--ev---tsnndyan--50-amyaknery.html Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում նշվել է արձակագիր Աշոտ Բեգլարյանի գրական գործունեության 30 և ծննդյան 50-ամյակները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323082604/https://artsakhpress.am/arm/news/96202/grigor--narekaci--hamalsaranum---nshvel--e-ardzakagir--ashot-beglaryani---grakan---gortsuneutyan--30--ev---tsnndyan--50-amyaknery.html |date=2019-03-23 }} * [http://www.artsakh.tv/am/programs/show/55293 ԳԻՐ /ԱՇՈՏ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ/ 17.11.2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323082605/http://www.artsakh.tv/am/programs/show/55293 |date=2019-03-23 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=PHqG7DmmW6c Գրող, թարգմանիչ, լրագրող Աշոտ Բեգլարյանը նշում է ծննդյան 50-ամյակը] * [http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/army/item/27404-2019-09-09-15-55-58 Սովորական հերոսներ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924115921/http://www.artsakhtert.com/arm/index.php/army/item/27404-2019-09-09-15-55-58 |date=2019-09-24 }} * [https://artsakhlib.am/ru?s=%D0%90%D1%88%D0%BE%D1%82+%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD Повести и рассказы] * [http://russia-armenia.info/node/68157 Иметь друга – великое благо] * [https://noev-kovcheg.ru/mag/2021-04/7244.html СТАТУС РУССКОГО ЯЗЫКА В АРЦАХЕ: ПЕРСПЕКТИВЫ И ОПАСЕНИЯ] {{div col end}} {{DEFAULTSORT:Բեգլարյան, Աշոտ}} [[Կատեգորիա:ԵՊՀ շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ]] sl7l2e3xoyajsd6jc4tw3n54bdmttrg 10 575159 10953556 9671165 2026-10-21T19:14:01Z Խմբագրող 136173 10953556 wikitext text/x-wiki {{Նավարկման աղյուսակ |անվանում = Պոտենցայի գավառ |գույն = {{հիմնական գույն}} |navbar = |state = collapsed |հիմնական_վերնագրի_ոճ = background:{{հիմնական գույն}}; |վերնագիր = [[Պոտենցա (գավառ)|Պոտենցա]] գավառի բնակավայրեր |պատկեր = |մարմնի_ոճ = |վերնագրերի_ոճ = text-align:left; background:{{հիմնական գույն}}; |ցանկերի_ոճ = text-align:left;background:#FFEFD5 |կենտերի_ոճ = |զույգերի_ոճ = |վերևում_ոճ = background:{{հիմնական գույն}}; |վերևում = |վերնագիր1 = |ցանկ1 = [[Աբրիոլա]] • [[Ավիլյանո]] • [[Ալբանո դի Լուկանիա]] • [[Անցի]] • [[Արմենտո]] • [[Ատելա]] • [[Աչերենցա]] • [[Բալվանո]] • [[Բանցի]] • [[Բարաջանո]] • [[Բարիլե]] • [[Բելլա (կոմունա)|Բելլա]] • [[Բրիենցա]] • [[Բրինդիզի Մոնտանիա]] • [[Վալիո Բազիլիկատա]] • [[Վենոզա]] • [[Վիջանելո (Իտալիա)|Վիջանելո]] • [[Վիջանո]] • [[Վիետրի դի Պոտենցա]] • [[Գալիկիո]] • [[Գրումենտո Նովա]] • [[Գուարդիա Պերտիկարա]] • [[Ջենցանո դի Լուկանիա]] • [[Ջինեստրա]] • [[Կալվելո]] • [[Կալվերա]] • [[Կամպոմաջորե]] • [[Կանչելարա (կոմունա)|Կանչելարա]] • [[Կարբոնե]] • [[Կաստելուչո Ինֆերիորե]] • [[Կաստելուչո Սուպերիորե]] • [[Կաստելգրանդե]] • [[Կաստելմեցանո]] • [[Կաստելսարաչենո]] • [[Կաստրոնուովո դի Սանտ Անդրեա]] • [[Չերսոզիմո]] • [[Կորլետո Պերտիկարա]] • [[Կիարոմոնտե]] • [[Լավելո]] • [[Լագոնեգրո]] • [[Լատրոնիկո]] • [[Լաուրենցանա]] • [[Լաուրիա]] • [[Մարատեա]] • [[Մարսիկովետերե]] • [[Մարսիկո Նուովո]] • [[Մասկիտո]] • [[Մելֆի]] • [[Միսանելո]] • [[Մոլիտերնո]] • [[Մոնտեմիլոնե]] • [[Մոնտեմուռո]] • [[Մուրո Լուչանո]] • [[Նեմոլի]] • [[Նոեպոլի]] • [[Օպիդո Լուչանո]] • [[Պալացո Սան Ջերվազիո]] • [[Պատերնո (կոմունա)|Պատերնո]] • [[Պեսկոպագանո]] • [[Պինոլա]] • [[Պիչերնո]] • [[Պոտենցա]] • [[Պիետրագալլա]] • [[Պիետրապերտոզա]] • [[Ռապոլլա]] • [[Ռապոնե]] • [[Ռիվելլո]] • [[Ռիոներո ին Վուլտուրե]] • [[Ռիպականդիդա]] • [[Ռոքանովա]] • [[Ռոտոնդա (Իտալիա)|Ռոտոնդա]] • [[Ռուվո դել Մոնտե]] • [[Ռուոտի]] • [[Սավոյա դի Լուկանիա]] • [[Սան Կիրիկո Նուովո]] • [[Սան Կիրիկո Ռապարո]] • [[Սան Կոնստանտինո Ալբանեզե]] • [[Սան Մարտինո դ’Ագրի]] • [[Սան Պաոլո Ալբանեզե]] • [[Սան Սևերինո Լուկանո]] • [[Սանտ Անջելո Լե Ֆրատե]] • [[Սանտ Արկանջելո]] • [[Սան Ֆելե]] • [[Սարկոնի]] • [[Սասո դի Կաստալդա]] • [[Սատրիանո դի Լուկանիա]] • [[Սենիզե]] • [[Սպինոզո]] • [[Տեանա]] • [[Տերանովա դի Պոլինո]] • [[Տիտո (կոմունա)|Տիտո]] • [[Տոլվե]] • [[Տրամուտոլա]] • [[Տրեքինա]] • [[Տրիվինո]] • [[Ֆարդելլա]] • [[Ֆիլիանո]] • [[Ֆորենցա]] • [[Ֆրանկավիլլա ին Սիննի]] • [[Էպիսկոպիա]] |ներքևում_ոճ = background:{{հիմնական գույն}}; |ներքևում = }}<includeonly>[[Կատեգորիա:Պոտենցա գավառի բնակավայրեր]]</includeonly><noinclude>[[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Իտալիայի գավառներ|Պոտենցա]][[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Նավարկման կաղապարներ]]</noinclude> 2yvdfw7yqtvbuhazx8q0r0ymxe33s2n 2 586953 10953473 10951853 2026-10-21T13:05:55Z Անահիտ Բաղդասարյան 41538 /* top */ 10953473 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD {{Տեղեկաքարտ Կառույց}} '''Հինաթորն'''<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Таллин|ответственный=Ред. колл.: Л. Вальт, Л. Раудтитс, М. Михкельсоо|год=1980|издание=Краткий энциклопедический справочник|место=Таллин|издательство=Валгус|страницы=219|страниц=416|isbn=}}</ref> ({{lang-et|Nunnatorn}} — ''Աշտարակ Մոնախին ) — [[աշտարակ]] [[Տալլինի ամրոցային պատեր]] [[Տալլին]]ի, [[Էստոնիա]]ի մայրաքաղաքի, XV դար<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://register.muinas.ee/public.php?menuID=monument&action=view&id=3015|title=3015 All-linna kindlustused - linnamüür, tornid, väravaehitised, muldkindlustused, vallikraav, 13.-18.saj.|website=Kultuurimälestiste register|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902085717/https://register.muinas.ee/public.php?menuID=monument&action=view&id=3015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://triptoestonia.com/tallinn/staryj-gorod/bashni/|title=Крепостная стена и башни Таллина|website=triptoestonia.com|access-date=2021-09-03|archive-date=2021-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903065336/https://triptoestonia.com/tallinn/staryj-gorod/bashni/|url-status=live}}</ref>: Միջնադարյան ամրոցների շարքից է հին քաղաք Տալլինում, մտնում է ՅՈԻՆԵՍԿՈ-ի համաշխարհային ժառանգության մեջհամաշխարհային ժառանգության<ref>{{Cite web|url=https://register.muinas.ee/public.php?menuID=monument&action=view&id=2589|title=2589 Tallinna vanalinna muinsuskaitseala|lang=et|website=Kultuurimälestiste register}}</ref>: == Պատմություն == Աշտարակի անվանումը կապված է մոտակայքում գտնվող Սուրբ Միքայելի կանանց ցիստերցիական վանքի հետ։Վանքի պատկանող հողատարածքներում ամրաշինական կառույցները կառուցվել են 1310 թվականին՝ Դանիայի փոխարքա Ի. Կանեի հրահանգով։ Սկզբնապես Նուննա աշտարակն ունեցել է կոնսոլային, թամբաձև կառուցվածք և հենվել է կամարի վրա։ Նմանատիպ տեսք ունի նաև մինչև մեր օրերը պահպանված Սաունա աշտարակը։15-րդ դարի կեսերին աշտարակն ամբողջությամբ վերակառուցվեց՝ դառնալով եռահարկ շինություն։ Աշտարակի ստորին հարկն օգտագործվում էր որպես պահեստ, երկրորդ հարկում տեղակայված էին մարտիկները, իսկ երրորդ հարկում՝ նետողական զենքերը։ Աշտարակն ուներ նաև բուխարի և հենակոնսոլային զուգարան։ 16-րդ դարի սկզբին աշտարակը ծածկվեց տանիքով և ձեռք բերեց իր ներկայիս տեսքը։ Քաղաքային ամրապարսպի վերականգնման աշխատանքները սկսվեցին 1960-ական թվականներին։ Այդ ժամանակ վերականգնվեցին Կիկ-ին-դե-Կյոկ աշտարակը, Կուլդյալա աշտարակը և Նուննա աշտարակը<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn.ee/g1719s24488|title=Linnamüüri kaks torni antakse linlaste käsutusse|author=Kesklinna Sõnumid|website=Tallinn|date=2005-10-07|access-date=2021-09-03|archive-date=2021-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903094204/https://www.tallinn.ee/g1719s24488|url-status=live}}</ref>։ == Տե’ս նաև== * [[Թալինի ամրոցային պատեր և աշտարակ]] == Ծանոթագրություններ== {{Ծանցանկ}} == Գրականություն == «Բելառուս, Լիտվա, Լատվիա, Էստոնիա․ տեղեկատու-ուղեցույց»։ Մոսկվա, «Իսկուստվո» հրատարակչություն, 1986 թ.։ ISBN՝ }} [[Категория:Появились в XIV веке в Эстонии]] [[Категория:Башни Таллина]] [[Категория:Памятники культуры Эстонии]] [[Категория:Памятники архитектуры Таллина]] 68kdjdvfl1oadjxzt0khnlewxij62xb 10953489 10953473 2026-10-21T13:12:36Z Անահիտ Բաղդասարյան 41538 10953489 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD {{Տեղեկաքարտ Կառույց}} '''Հինաթորն'''<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Таллин|ответственный=Ред. колл.: Л. Вальт, Л. Раудтитс, М. Михкельсоо|год=1980|издание=Краткий энциклопедический справочник|место=Таллин|издательство=Валгус|страницы=219|страниц=416|isbn=}}</ref> ({{lang-et|Nunnatorn}} — ''Աշտարակ Մոնախին ) — [[աշտարակ]] [[Տալլին]]ի ամրոցային պատեր [[Տալլին]]ի, [[Էստոնիա]]ի մայրաքաղաքի, XV դար<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://register.muinas.ee/public.php?menuID=monument&action=view&id=3015|title=3015 All-linna kindlustused - linnamüür, tornid, väravaehitised, muldkindlustused, vallikraav, 13.-18.saj.|website=Kultuurimälestiste register|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902085717/https://register.muinas.ee/public.php?menuID=monument&action=view&id=3015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://triptoestonia.com/tallinn/staryj-gorod/bashni/|title=Крепостная стена и башни Таллина|website=triptoestonia.com|access-date=2021-09-03|archive-date=2021-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903065336/https://triptoestonia.com/tallinn/staryj-gorod/bashni/|url-status=live}}</ref>: [[Միջնադար|Միջնադարյան]] ամրոցների շարքից է հին քաղաք Տալլինում, մտնում է [[ՅՈԻՆԵՍԿՈ]]-ի համաշխարհային ժառանգության մեջհամաշխարհային ժառանգության<ref>{{Cite web|url=https://register.muinas.ee/public.php?menuID=monument&action=view&id=2589|title=2589 Tallinna vanalinna muinsuskaitseala|lang=et|website=Kultuurimälestiste register}}</ref>: == Պատմություն == Աշտարակի անվանումը կապված է մոտակայքում գտնվող Սուրբ Միքայելի կանանց ցիստերցիական վանքի հետ։Վանքի պատկանող հողատարածքներում ամրաշինական կառույցները կառուցվել են 1310 թվականին՝ Դանիայի փոխարքա Ի. Կանեի հրահանգով։ Սկզբնապես Նուննա աշտարակն ունեցել է կոնսոլային, թամբաձև կառուցվածք և հենվել է կամարի վրա։ Նմանատիպ տեսք ունի նաև մինչև մեր օրերը պահպանված Սաունա աշտարակը։15-րդ դարի կեսերին աշտարակն ամբողջությամբ վերակառուցվեց՝ դառնալով եռահարկ շինություն։ Աշտարակի ստորին հարկն օգտագործվում էր որպես պահեստ, երկրորդ հարկում տեղակայված էին մարտիկները, իսկ երրորդ հարկում՝ նետողական զենքերը։ Աշտարակն ուներ նաև բուխարի և հենակոնսոլային զուգարան։ 16-րդ դարի սկզբին աշտարակը ծածկվեց տանիքով և ձեռք բերեց իր ներկայիս տեսքը։ Քաղաքային ամրապարսպի վերականգնման աշխատանքները սկսվեցին 1960-ական թվականներին։ Այդ ժամանակ վերականգնվեցին Կիկ-ին-դե-Կյոկ աշտարակը, Կուլդյալա աշտարակը և Նուննա աշտարակը<ref>{{Cite web|lang=et|url=https://www.tallinn.ee/g1719s24488|title=Linnamüüri kaks torni antakse linlaste käsutusse|author=Kesklinna Sõnumid|website=Tallinn|date=2005-10-07|access-date=2021-09-03|archive-date=2021-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903094204/https://www.tallinn.ee/g1719s24488|url-status=live}}</ref>։ == Տե’ս նաև== * [[Թալինի ամրոցային պատեր և աշտարակ]] == Ծանոթագրություններ== {{Ծանցանկ}} == Գրականություն == «Բելառուս, Լիտվա, Լատվիա, Էստոնիա․ տեղեկատու-ուղեցույց»։ Մոսկվա, «Իսկուստվո» հրատարակչություն, 1986 թ.։ ISBN՝ }} [[Категория:Появились в XIV веке в Эстонии]] [[Категория:Башни Таллина]] [[Категория:Памятники культуры Эстонии]] [[Категория:Памятники архитектуры Таллина]] 82lqvweji93p40ga2207aweh9oyeek5 0 588506 10953563 10697794 2026-10-21T22:40:54Z Juppi lantteineen 178322 File 10953563 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ըմբշամարտիկ | անուն = Մխիթար Մանուկյան | ծննդյան_թվական = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1973|09|20}} | ծննդավայր = {{Դրոշ|ԽՍՀՄ}} [[Լենինական]], [[Հայկական ԽՍՀ]], [[ԽՍՀՄ]] | մարզիչ = Յուրի Կարապետյան | կարիերայի_ավարտ = 2005 }} {{MedalTableTop}} {{MedalSport|Տղամարդկանց [[Հունահռոմեական ըմբշամարտ|հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտ]]}} {{MedalCountry|{{ARM}}}} {{MedalCompetition|Աշխարհի առաջնություն}} {{MedalBronze|Պրահա 1995|62&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Եվրոպայի առաջնություն}} {{MedalBronze|Բուդապեշտ 1996|62&nbsp;կգ}} {{MedalCountry|{{KAZ}}}} {{MedalCompetition|Օլիմպիական խաղեր}} {{MedalBronze|Աթենք 2004|66&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Աշխարհի առաջնություն}} {{MedalGold|Եվլե 1998|62&nbsp;կգ}} {{MedalGold|Աթենք 1999|62&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Ասիայի առաջնություն}} {{MedalGold|Թեհրան 1997|63&nbsp;կգ}} {{MedalGold|Տաշքենդ 1999|63&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Աշխարհի գավաթի առաջնություն}} {{MedalGold|Ալմա-Աթա 2003|66&nbsp;կգ}} {{MedalBottom}} [[File:Mkhitar Manukyan vs Oscar Wood Athens 2004.jpg|thumb|'Մխիթար Ռազմիկի Մանուկյան (2004)]] '''Մխիթար Ռազմիկի Մանուկյան''' ({{ԱԾ}}, [[Լենինական]], [[Հայկական ԽՍՀ]]), [[հայ]] և [[ղազախ]] [[Հունահռոմեական ըմբշամարտ|հունահռոմեական ոճի ըմբիշ]], մարզիչ, աշխարհի երկակի չեմպիոն ([[1998]], [[1999]]), [[Ասիա]]յի կրկնակի չեմպիոն ([[1997]], [[1999]])<ref name=sr>Evans, Hilary; Gjerde, Arild; Heijmans, Jeroen; Mallon, Bill; et al.[https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html Mkhitar Manukyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418024943/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html |date=2020-04-18 }} Olympics at Sports-Reference.com. Sports Reference LLC. Archived from [https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418024943/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html |date=2020-04-18 }} on 18 April 2020.</ref>, [[Օլիմպիական խաղեր]]ի մեդալակիր ([[2004]])<ref>{{Cite web |script-title=ru:Мхитар Манукян на Олимпийских Играх 2004 |url=http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar-oi.htm |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 11 |publisher=borqba.narod.ru |language=ru}}</ref>, [[Հայաստան]]ի միջազգային կարգի սպորտի վարպետ ([[1995]]), [[Ղազախստան]]ի սպորտի վարպետ ([[1998]])։ == Կենսագրություն == Մխիթար Մանուկյանը ծնվել է 1973 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Լենինականում։ Հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտով սկսել է զբաղվել 10 տարեկանում՝ Յուրի Կարապետյանի ղեկավարությամբ։ [[Սպիտակի երկրաշարժ]]ի ժամանակ ծնողներն ու քույրը զոհվել են։ Իր խոսքերով, այդ ողբերգությանը դիմացել է ըմբշամարտի շնորհիվ։ 1990 և 1991 թվականներին դարձել է երիտասարդների աշխարհի չեմպիոն։ 1993-1996 թվականներին եղել է Հայաստանի ազգային հավաքականի անդամ և դարձել աշխարհի (1995) և Եվրոպայի (1996) առաջնությունների մրցանակակիր, մասնակցել [[Ամառային Օլիմպիական խաղեր 1996|Ատլանտայի Օլիմպիական խաղերին]] (1996)։ [[1997]] թվականին Ղազախսանի գլխավոր մարզիչ Դաուլետ Տուրլիխանովի հրավերով տեղափոխվել է [[Ալմա-Աթա]] և սկսել է հանդես գալ Ղազախստանի դրոշի ներքո։ Այդ թվականին էլ Մխիթար Մանուկյանը հաղթել է Ասիայի առաջնությունում, իսկ 1998 և 1999 թվականներին դարձել է աշխարհի չեմպիոն։ 1999 թվականին Միասնական ոճի ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիայի կողմից ճանաչվել է տարվա լավագույն ըմբիշ։ [[Սիդնեյ]]ի Օլիմպիական խաղերի ֆավորիտներից էր, սակայն այդ մրցումների դեռ նախնական փուլում անսպասելիորեն պարտվել է կուբացի ըմբիշ Խուան Լուիս Մարենին և զբաղեցնում միայն յոթերորդ տեղը։ Հետագայում վնասվածքի պատճառով երկար ժամանակ չի մասնակցել մրցումներին, այնուհետև չի կարողացել հանդես գալ իր նախկին քաշային կարգում։ Դժվարությամբ ընտրվելով որպես [[Աթենք]]ի Օլիմպիական խաղերի մասնակից՝ կարողացել է նվաճել բրոնզե մեդալ։ [[2005]] թվականին ավարտել է իր մարզական կարիերան և դարձել Ղազախստանի հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտի հավաքականի գլխավոր մարզչի օգնական։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610035021/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html |date=2017-06-10 }} * http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&Itemid=&act=ficheLutteur&id_lutteur=DA0349E2EFD24D58B9356280F7054713&filtre_pays=&lettre=M&recherche_lutteur=&lang=en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250104031131/http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&Itemid=&act=ficheLutteur&id_lutteur=DA0349E2EFD24D58B9356280F7054713&filtre_pays=&lettre=M&recherche_lutteur=&lang=en |date=2025-01-04 }} * [http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar-zh.htm Կյանքը] * [http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar.htm Իսկական ըմբշամարտի վերջին շողը] * [http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar-oi.htm Մխիթար Մանուկյանը 2004 թվականի Օլիմպիական խաղերում] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Մանուկյան, Մխիթար}} [[Կատեգորիա:2004 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ըմբշամարտի աշխարհի չեմպիոններ]] [[Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Հայ սպորտի վարպետներ]] [[Կատեգորիա:Ղազախ ըմբշամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Ղազախստանի սպորտի վարպետներ]] tnt33iwt4ytgoqnl0myyd58lw4iyahv 10953564 10953563 2026-10-21T22:41:21Z Juppi lantteineen 178322 10953564 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ըմբշամարտիկ | անուն = Մխիթար Մանուկյան | ծննդյան_թվական = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1973|09|20}} | ծննդավայր = {{Դրոշ|ԽՍՀՄ}} [[Լենինական]], [[Հայկական ԽՍՀ]], [[ԽՍՀՄ]] | մարզիչ = Յուրի Կարապետյան | կարիերայի_ավարտ = 2005 }} {{MedalTableTop}} {{MedalSport|Տղամարդկանց [[Հունահռոմեական ըմբշամարտ|հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտ]]}} {{MedalCountry|{{ARM}}}} {{MedalCompetition|Աշխարհի առաջնություն}} {{MedalBronze|Պրահա 1995|62&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Եվրոպայի առաջնություն}} {{MedalBronze|Բուդապեշտ 1996|62&nbsp;կգ}} {{MedalCountry|{{KAZ}}}} {{MedalCompetition|Օլիմպիական խաղեր}} {{MedalBronze|Աթենք 2004|66&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Աշխարհի առաջնություն}} {{MedalGold|Եվլե 1998|62&nbsp;կգ}} {{MedalGold|Աթենք 1999|62&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Ասիայի առաջնություն}} {{MedalGold|Թեհրան 1997|63&nbsp;կգ}} {{MedalGold|Տաշքենդ 1999|63&nbsp;կգ}} {{MedalCompetition|Աշխարհի գավաթի առաջնություն}} {{MedalGold|Ալմա-Աթա 2003|66&nbsp;կգ}} {{MedalBottom}} [[File:Mkhitar Manukyan vs Oscar Wood Athens 2004.jpg|thumb|Մխիթար Ռազմիկի Մանուկյան (2004)]] '''Մխիթար Ռազմիկի Մանուկյան''' ({{ԱԾ}}, [[Լենինական]], [[Հայկական ԽՍՀ]]), [[հայ]] և [[ղազախ]] [[Հունահռոմեական ըմբշամարտ|հունահռոմեական ոճի ըմբիշ]], մարզիչ, աշխարհի երկակի չեմպիոն ([[1998]], [[1999]]), [[Ասիա]]յի կրկնակի չեմպիոն ([[1997]], [[1999]])<ref name=sr>Evans, Hilary; Gjerde, Arild; Heijmans, Jeroen; Mallon, Bill; et al.[https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html Mkhitar Manukyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418024943/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html |date=2020-04-18 }} Olympics at Sports-Reference.com. Sports Reference LLC. Archived from [https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418024943/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html |date=2020-04-18 }} on 18 April 2020.</ref>, [[Օլիմպիական խաղեր]]ի մեդալակիր ([[2004]])<ref>{{Cite web |script-title=ru:Мхитар Манукян на Олимпийских Играх 2004 |url=http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar-oi.htm |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 11 |publisher=borqba.narod.ru |language=ru}}</ref>, [[Հայաստան]]ի միջազգային կարգի սպորտի վարպետ ([[1995]]), [[Ղազախստան]]ի սպորտի վարպետ ([[1998]])։ == Կենսագրություն == Մխիթար Մանուկյանը ծնվել է 1973 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Լենինականում։ Հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտով սկսել է զբաղվել 10 տարեկանում՝ Յուրի Կարապետյանի ղեկավարությամբ։ [[Սպիտակի երկրաշարժ]]ի ժամանակ ծնողներն ու քույրը զոհվել են։ Իր խոսքերով, այդ ողբերգությանը դիմացել է ըմբշամարտի շնորհիվ։ 1990 և 1991 թվականներին դարձել է երիտասարդների աշխարհի չեմպիոն։ 1993-1996 թվականներին եղել է Հայաստանի ազգային հավաքականի անդամ և դարձել աշխարհի (1995) և Եվրոպայի (1996) առաջնությունների մրցանակակիր, մասնակցել [[Ամառային Օլիմպիական խաղեր 1996|Ատլանտայի Օլիմպիական խաղերին]] (1996)։ [[1997]] թվականին Ղազախսանի գլխավոր մարզիչ Դաուլետ Տուրլիխանովի հրավերով տեղափոխվել է [[Ալմա-Աթա]] և սկսել է հանդես գալ Ղազախստանի դրոշի ներքո։ Այդ թվականին էլ Մխիթար Մանուկյանը հաղթել է Ասիայի առաջնությունում, իսկ 1998 և 1999 թվականներին դարձել է աշխարհի չեմպիոն։ 1999 թվականին Միասնական ոճի ըմբշամարտի միջազգային ֆեդերացիայի կողմից ճանաչվել է տարվա լավագույն ըմբիշ։ [[Սիդնեյ]]ի Օլիմպիական խաղերի ֆավորիտներից էր, սակայն այդ մրցումների դեռ նախնական փուլում անսպասելիորեն պարտվել է կուբացի ըմբիշ Խուան Լուիս Մարենին և զբաղեցնում միայն յոթերորդ տեղը։ Հետագայում վնասվածքի պատճառով երկար ժամանակ չի մասնակցել մրցումներին, այնուհետև չի կարողացել հանդես գալ իր նախկին քաշային կարգում։ Դժվարությամբ ընտրվելով որպես [[Աթենք]]ի Օլիմպիական խաղերի մասնակից՝ կարողացել է նվաճել բրոնզե մեդալ։ [[2005]] թվականին ավարտել է իր մարզական կարիերան և դարձել Ղազախստանի հունահռոմեական ոճի ըմբշամարտի հավաքականի գլխավոր մարզչի օգնական։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610035021/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/mkhitar-manukyan-1.html |date=2017-06-10 }} * http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&Itemid=&act=ficheLutteur&id_lutteur=DA0349E2EFD24D58B9356280F7054713&filtre_pays=&lettre=M&recherche_lutteur=&lang=en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250104031131/http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&Itemid=&act=ficheLutteur&id_lutteur=DA0349E2EFD24D58B9356280F7054713&filtre_pays=&lettre=M&recherche_lutteur=&lang=en |date=2025-01-04 }} * [http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar-zh.htm Կյանքը] * [http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar.htm Իսկական ըմբշամարտի վերջին շողը] * [http://borqba.narod.ru/htm-sport/mhitar-oi.htm Մխիթար Մանուկյանը 2004 թվականի Օլիմպիական խաղերում] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Մանուկյան, Մխիթար}} [[Կատեգորիա:2004 թվականի Ամառային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:Ըմբշամարտի աշխարհի չեմպիոններ]] [[Կատեգորիա:Հայ ըմբշամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Հայ սպորտի վարպետներ]] [[Կատեգորիա:Ղազախ ըմբշամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Ղազախստանի սպորտի վարպետներ]] s3pl78m9pplrcqfjpn1wikjecix46cv 0 613078 10953653 10489300 2026-10-22T10:04:50Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Վիդեոբլոգերներ]], [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի երաժիշտներ]], [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոդերասաններ]], [[Կատեգորիա:Համացանցային մեմեր]] 10953653 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Թրոյ Սիվան | բնօրինակ_անուն ={{lang-en|Troye Sivan Mellet}} | պատկեր = 2018.06.10 Troye Sivan at Capital Pride w Sony A7III, Washington, DC USA 03497 (27870948467) (cropped).jpg | ալտերնատիվ = | նկարագրություն = Թրոյ Սիվանը 2018 թվականին | լայնություն = 270px | landscape = <!-- այո, եթե պատկերը լայն է, հակառակ դեպքում թողնել դատարկ --> | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = | մականուն = | ծննդյան օր ={{ԾԱՏ|1995|6|5}} | երկիր = {{Դրոշավորում|Ավստրալիա}} | վախճանի օր = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date 1st) --> | վախճանի վայր = | ժանրեր = [[փոփ երաժշտություն]] | գործիքներ = | գործունեության տարիներ = 2006 - ներկա ժամանակներ | լեյբլեր = EMI Music Australia | կապված է = | կայք = {{URL|www.troyesivan.com}} | հայտնի գործիքներ = }} '''Թրոյ Սիվան Մելետ''' ({{lang-en|Troye Sivan Mellet}}, {{ԱԾ}}), [[ավստրալիա]]ցի երգիչ, դերասան և վիդեոբլոգգեր։ == Անձնական կյանք == Թրոյ Սիվանը ծնվել է [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] [[Յոհաննեսբուրգ]] քաղաքում<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ նոյեմբերի 17 |title=AUSTRALIAN BOY DOES ACCENTS! |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZTIH8FrqQyM |website=[[Youtube]]}}</ref><ref>{{Cite web |author=Biography |title=Трой Сиван (официальный сайт) |url=http://www.troyesivan.com/about.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031071923/https://www.troyesivan.com/about.html |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 31 |accessdate=4 мая 2018 |lang=en}}</ref>, Լորել և Շոն Մելեթների ընտանիքում<ref>{{Cite web |author=Law, Benjamin |date=27 февраля 2015 |title=Troye Sivan, the most famous teenager you've never heard of |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/troye-sivan-the-most-famous-teenager-youve-never-heard-of-20150209-13a11r.html |website=[[The Sydney Morning Herald]] |lang=en}}</ref>։ Հարավային Աֆրիկայում հանցավորության աճի պատճառով նրա ընտանիքը [[Ավստրալիա]] է տեղափոխվել, երբ տղան երկու տարեկան էր<ref name=":0">{{Cite news |author=McLaughlin, Rhett; Neal, Charles |date=19 апреля 2014 |title=Ep. 29 Troye Sivan |url=https://soundcloud.com/earbiscuits/ep-29-troye-sivan-ear-biscuits |work=Ear Biscuits}}</ref>։ Սիվանը եղբայրների՝ Սթիլի և Թայդի և քրոջ՝ Սեյջի հետ մեծացել է [[Պերթ]] քաղաքում։ Նրա հայրն անշարժ գույքի գործակալ էր, իսկ մայրը՝ տնային տնտեսուհի<ref name=":0" />։ Սիվանը [[հրեաներ|հրեա]] է․ նրա հայրը ծնվել է հրեական ընտանիքում, իսկ մայրը կատարել է [[գիյուր]]։ Սիվանը, նախքան տնային կրթության անցնելը, սովորել է «Carmel»-ում՝ մասնավոր ուղղափառ մոդերնիստական դպրոցում]<ref>{{Cite web |author=Reilly, Gabrielle |title=Troye Sivan Interview |url=http://www.theglobaltownhall.com/troye_sivan |website=The Global Townhall}}</ref>։ «Սիվան»-ը նրա միջին անվանումն է, և նա օգտագործում է այն որպես բեմական անուն։ Թրոյը բաց [[գեյ]] է։ Նա 2013 թվականի օգոստոսի 7-ին հրապարակային [[քամինգ-աութ]] է արել իր ՅուԹյուբյան ալիքում։ Ընտանիքի առաջ քամինգ-աութ արել է տեսանյութի հրապարակումից 3 տարի առաջ<ref>{{Cite news |last=Stuart |first=Hunter |date=2013 թ․ օգոստոսի 9 |title=Troye Sivan Gay: Australian Actor Comes Out On YouTube |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/08/09/troye-sivan-gay_n_3733596.html |work=[[The Huffington Post]] |language=en-US}}</ref>։ 2018 թվականի տվյալներով Սիվանը հարաբերությունների մեջ է մոդել [[Ջեյկոբ Բիքսենման]]ի հետ<ref>{{Cite news |author=Moran, Justin |date=11 января 2018 |title=Troye Sivan's 'My My My!' is a Liberated Anthem For Love (Watch) |url=http://www.papermag.com/troye-sivan-my-my-my-2524526154.html |work=PAPER |language=en}}</ref>։ Թրոյն ապրում է [[Լոս Անջելես]]ում<ref>{{Cite web |author=Cragg, Michael |date=17 февраля 2018 |title=Troye Sivan: ‘There’s power in living openly while being gay’ |url=http://www.theguardian.com/music/2018/feb/17/troye-sivan-theres-power-in-living-openly-while-being-gay |website=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref>։ Տղան ունի [[Մարֆանի համախտանիշ|Մարֆանի համախտանշի]] թեթև ձևը<ref>{{Cite web |date=25 января 2013 |title=TROYE SIVAN |url=http://troyesivan.tumblr.com/post/41456927880/troye-have-you-ever-noticed-how-long-your-fingers |website=[[Tumblr]]}}</ref>։ == Կարիերա == === Երաժշտական === [[Պատկեր:Wild from Troye Sivan.png|140x140px|մինի|ձախից|WILD]] [[Պատկեր:Troye Sivan - TRXYE.png|140px|մինի|ձախից|TRXYE]] Սիվանն իր երաժշտական կարիերան սկսել է [[2006]] թվականին։ Նա երգել է 2006, 2007 և 2008 թվականների Channel Seven Perth հեռուստամարաթոններին։ 2006 թվականին դուետ է կատարել «[[Australian Idol]]» մրցույցի հաղթող [[Գայ Սեբաստիան]]ի հետ։ Նրա դեբյուտային անկախ ալբոմը թողարկվել է [[2008]] թվականի փետրվարին և պարունակում էր 5 երգ։ [[2010]] թվականի փետրվարին իր երգով բացել է «We Are The World 25 for Haiti» բարեգործական համերգը, որը նպատակ ուներ գումար հավաքել [[Հայիթիի երկրաշարժ (2010)|Հայիթիի երկրաշարժ]]ի զոհերի համար։ Սիվանը ձայնագրում է հայտնի երգիչների կատարումների քավրներ, ինչպես նաև երգեր է գրում։ Ամենահայտնի կոմպոզիցիան «The Fault In Our Stars» երգն է, որի երաժշտությունն ու բառերը գրել է հենց ինքը։ Երգը ոգեշնչված է Ջոն Գրինի համանուն գրքից։ [[2014]] թվականի հուլիսին Սիվանը թողարկեց իր «Happy Little Pill» սինգլը՝ իր առաջին պաշտոնական TRXYE մինի ալբոմը սատարելու համար։ 5 երգից բաղկացած մինի ալբոմը թողարկվել է [[օգոստոսի 15]]-ին՝ Universal մեյջոր-լեյբլի կողմից։ «Happy Little Pill» սինգլի համար նկարահանվել է տեսահոլովակ։ [[2015]] թվականի մարտին Սիվանը ստացել է «YouTube Music Awards 2015» մրցանակը՝ ընդգրկվելով նախորդ տարվա [[ՅուԹյուբ]]ի ամենահայտնի կատարողների թոփ 50-ի մեջ<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ մարտի 4 |title=Beyonce и Taylor Swift получат премию YouTube Music Awards |url=http://newsmuz.com/news/2015/beyonce-i-taylor-swift-poluchat-premiyu-youtube-music-awards-33640 |accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 9 |publisher=Newmuz.com}}</ref>։ 2015 թվականի [[հուլիսի 26]]-ին նա ներկայացրեց 6 թրեկից բաղկացած իր դեբյուտային «WILD» ալբոմը<ref>{{Cite news |author=Kelley Dunlap |title=Drop Everything, Troye Sivan Finally Announced New Music |url=http://www.buzzfeed.com/kelleydunlap/troye-sivan-teases-wild-new-music-at-vidcon |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 26 |publisher=BuzzFeed}}</ref>։ Ալբոմի թողարկումը տեղի է ունեցել [[սեպտեմբերի 4]]-ին։ Այդ օրը ձայնասկավառակի սատարության համար թողարկվել է համանուն տեսահոլովակ (ընդհանուր ծրագրված է շարք՝ 3 տեսանյութից)<ref>{{Cite news |last=Набипов |first=Руслан |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 4 |title=Трой Сиван показал гомосексуальный клип “Wild” |url=http://www.apelzin.ru/news/troye-sivan-wild-video-review.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805230023/http://www.apelzin.ru/news/troye-sivan-wild-video-review.html |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 5 |accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 9 |publisher=Apelzin.ru}}</ref>։ === Դերասանական === [[2007]] թվականին Թրոյը կատարել է դեբյուտ որպես թատրոնի դերասան՝ Օլիվեր Թվիստի դերով։ [[2008]] թվականի փետրվարին [[Իքս մարդիկ. Սկիզբ։ Կուղխ|«Իքս մարդիկ։ Սկիզբ․ Կուղխ»]] ֆիլմում խաղացել է երիտասարդ Ջեյմս Հովելտի դերը։ Այս դերի համար գործակալության աշխատակիցները Թրոյին հրավիրել են այն բանից հետո, երբ դիտել են նրա մասնակցությամբ մի շարք տեսանյութեր։ {| class="wikitable" !Տարի !Բնօրինակ անվանում !Հայերեն անվանում !Դեր |- |'''2009''' |X-Men Origins։ Wolverine |''[[Իքս մարդիկ։ Սկիզբ․ Ռաոսմախա]]'' |Երիտասարդ Ջեյմս |- |'''2010''' |Betrand The Terrible |''Բերտրան Ահեղ'' |Այս |- |'''2010''' |Spud |''Մանրաձկնիկ'' |Ջոն «Մանրաձկնիկ» Նիլտոն |- |'''2013''' |Spud 2։ The Madness Continues |''Մանրաձկնիկ 2․ Խենթությունը շարունակվում է'' |Ջոն «Մանրաձկնիկ» Նիլտոն |- |'''2014''' |Spud 3։ Learning to Fly |''Մանրաձկնիկ 3․ Սովորում ենք թռչել'' |Ջոն «Մանրաձկնիկ» Նիլտոն |} == Բլոգերական գործունեություն == 2012 թվականի սեպտեմբերին Սիվանը սկսել է ստեղծել շաբաթական վիդեոբլոգներ ՅուԹյուբ վիդեոհոսթինգում։ 2015 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ՝ Թրոյն ունի ավելի քան 3 500 000 բաժանորդագրություն, իսկ նրա վիդեոներն ունեն 200 միլիոն դիտում։ ՅուԹյուբի նրա ալիքը մտնում է Ավստրալիայում 20 ամենադիտվող ալիքների ցանկը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.troyesivan.com/ Պաշտոնական կայք] {{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիվան, Թրոյ}} [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Վիդեոբլոգերներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Համացանցային մեմեր]] 9wea8a8vo6xyavas4zijy6uau1mugyp 10953654 10953653 2026-10-22T10:05:43Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքների ակտիվիստներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953654 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Թրոյ Սիվան | բնօրինակ_անուն ={{lang-en|Troye Sivan Mellet}} | պատկեր = 2018.06.10 Troye Sivan at Capital Pride w Sony A7III, Washington, DC USA 03497 (27870948467) (cropped).jpg | ալտերնատիվ = | նկարագրություն = Թրոյ Սիվանը 2018 թվականին | լայնություն = 270px | landscape = <!-- այո, եթե պատկերը լայն է, հակառակ դեպքում թողնել դատարկ --> | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = | մականուն = | ծննդյան օր ={{ԾԱՏ|1995|6|5}} | երկիր = {{Դրոշավորում|Ավստրալիա}} | վախճանի օր = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date 1st) --> | վախճանի վայր = | ժանրեր = [[փոփ երաժշտություն]] | գործիքներ = | գործունեության տարիներ = 2006 - ներկա ժամանակներ | լեյբլեր = EMI Music Australia | կապված է = | կայք = {{URL|www.troyesivan.com}} | հայտնի գործիքներ = }} '''Թրոյ Սիվան Մելետ''' ({{lang-en|Troye Sivan Mellet}}, {{ԱԾ}}), [[ավստրալիա]]ցի երգիչ, դերասան և վիդեոբլոգգեր։ == Անձնական կյանք == Թրոյ Սիվանը ծնվել է [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] [[Յոհաննեսբուրգ]] քաղաքում<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ նոյեմբերի 17 |title=AUSTRALIAN BOY DOES ACCENTS! |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZTIH8FrqQyM |website=[[Youtube]]}}</ref><ref>{{Cite web |author=Biography |title=Трой Сиван (официальный сайт) |url=http://www.troyesivan.com/about.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031071923/https://www.troyesivan.com/about.html |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 31 |accessdate=4 мая 2018 |lang=en}}</ref>, Լորել և Շոն Մելեթների ընտանիքում<ref>{{Cite web |author=Law, Benjamin |date=27 февраля 2015 |title=Troye Sivan, the most famous teenager you've never heard of |url=https://www.smh.com.au/lifestyle/troye-sivan-the-most-famous-teenager-youve-never-heard-of-20150209-13a11r.html |website=[[The Sydney Morning Herald]] |lang=en}}</ref>։ Հարավային Աֆրիկայում հանցավորության աճի պատճառով նրա ընտանիքը [[Ավստրալիա]] է տեղափոխվել, երբ տղան երկու տարեկան էր<ref name=":0">{{Cite news |author=McLaughlin, Rhett; Neal, Charles |date=19 апреля 2014 |title=Ep. 29 Troye Sivan |url=https://soundcloud.com/earbiscuits/ep-29-troye-sivan-ear-biscuits |work=Ear Biscuits}}</ref>։ Սիվանը եղբայրների՝ Սթիլի և Թայդի և քրոջ՝ Սեյջի հետ մեծացել է [[Պերթ]] քաղաքում։ Նրա հայրն անշարժ գույքի գործակալ էր, իսկ մայրը՝ տնային տնտեսուհի<ref name=":0" />։ Սիվանը [[հրեաներ|հրեա]] է․ նրա հայրը ծնվել է հրեական ընտանիքում, իսկ մայրը կատարել է [[գիյուր]]։ Սիվանը, նախքան տնային կրթության անցնելը, սովորել է «Carmel»-ում՝ մասնավոր ուղղափառ մոդերնիստական դպրոցում]<ref>{{Cite web |author=Reilly, Gabrielle |title=Troye Sivan Interview |url=http://www.theglobaltownhall.com/troye_sivan |website=The Global Townhall}}</ref>։ «Սիվան»-ը նրա միջին անվանումն է, և նա օգտագործում է այն որպես բեմական անուն։ Թրոյը բաց [[գեյ]] է։ Նա 2013 թվականի օգոստոսի 7-ին հրապարակային [[քամինգ-աութ]] է արել իր ՅուԹյուբյան ալիքում։ Ընտանիքի առաջ քամինգ-աութ արել է տեսանյութի հրապարակումից 3 տարի առաջ<ref>{{Cite news |last=Stuart |first=Hunter |date=2013 թ․ օգոստոսի 9 |title=Troye Sivan Gay: Australian Actor Comes Out On YouTube |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/08/09/troye-sivan-gay_n_3733596.html |work=[[The Huffington Post]] |language=en-US}}</ref>։ 2018 թվականի տվյալներով Սիվանը հարաբերությունների մեջ է մոդել [[Ջեյկոբ Բիքսենման]]ի հետ<ref>{{Cite news |author=Moran, Justin |date=11 января 2018 |title=Troye Sivan's 'My My My!' is a Liberated Anthem For Love (Watch) |url=http://www.papermag.com/troye-sivan-my-my-my-2524526154.html |work=PAPER |language=en}}</ref>։ Թրոյն ապրում է [[Լոս Անջելես]]ում<ref>{{Cite web |author=Cragg, Michael |date=17 февраля 2018 |title=Troye Sivan: ‘There’s power in living openly while being gay’ |url=http://www.theguardian.com/music/2018/feb/17/troye-sivan-theres-power-in-living-openly-while-being-gay |website=[[The Guardian]] |lang=en}}</ref>։ Տղան ունի [[Մարֆանի համախտանիշ|Մարֆանի համախտանշի]] թեթև ձևը<ref>{{Cite web |date=25 января 2013 |title=TROYE SIVAN |url=http://troyesivan.tumblr.com/post/41456927880/troye-have-you-ever-noticed-how-long-your-fingers |website=[[Tumblr]]}}</ref>։ == Կարիերա == === Երաժշտական === [[Պատկեր:Wild from Troye Sivan.png|140x140px|մինի|ձախից|WILD]] [[Պատկեր:Troye Sivan - TRXYE.png|140px|մինի|ձախից|TRXYE]] Սիվանն իր երաժշտական կարիերան սկսել է [[2006]] թվականին։ Նա երգել է 2006, 2007 և 2008 թվականների Channel Seven Perth հեռուստամարաթոններին։ 2006 թվականին դուետ է կատարել «[[Australian Idol]]» մրցույցի հաղթող [[Գայ Սեբաստիան]]ի հետ։ Նրա դեբյուտային անկախ ալբոմը թողարկվել է [[2008]] թվականի փետրվարին և պարունակում էր 5 երգ։ [[2010]] թվականի փետրվարին իր երգով բացել է «We Are The World 25 for Haiti» բարեգործական համերգը, որը նպատակ ուներ գումար հավաքել [[Հայիթիի երկրաշարժ (2010)|Հայիթիի երկրաշարժ]]ի զոհերի համար։ Սիվանը ձայնագրում է հայտնի երգիչների կատարումների քավրներ, ինչպես նաև երգեր է գրում։ Ամենահայտնի կոմպոզիցիան «The Fault In Our Stars» երգն է, որի երաժշտությունն ու բառերը գրել է հենց ինքը։ Երգը ոգեշնչված է Ջոն Գրինի համանուն գրքից։ [[2014]] թվականի հուլիսին Սիվանը թողարկեց իր «Happy Little Pill» սինգլը՝ իր առաջին պաշտոնական TRXYE մինի ալբոմը սատարելու համար։ 5 երգից բաղկացած մինի ալբոմը թողարկվել է [[օգոստոսի 15]]-ին՝ Universal մեյջոր-լեյբլի կողմից։ «Happy Little Pill» սինգլի համար նկարահանվել է տեսահոլովակ։ [[2015]] թվականի մարտին Սիվանը ստացել է «YouTube Music Awards 2015» մրցանակը՝ ընդգրկվելով նախորդ տարվա [[ՅուԹյուբ]]ի ամենահայտնի կատարողների թոփ 50-ի մեջ<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ մարտի 4 |title=Beyonce и Taylor Swift получат премию YouTube Music Awards |url=http://newsmuz.com/news/2015/beyonce-i-taylor-swift-poluchat-premiyu-youtube-music-awards-33640 |accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 9 |publisher=Newmuz.com}}</ref>։ 2015 թվականի [[հուլիսի 26]]-ին նա ներկայացրեց 6 թրեկից բաղկացած իր դեբյուտային «WILD» ալբոմը<ref>{{Cite news |author=Kelley Dunlap |title=Drop Everything, Troye Sivan Finally Announced New Music |url=http://www.buzzfeed.com/kelleydunlap/troye-sivan-teases-wild-new-music-at-vidcon |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 26 |publisher=BuzzFeed}}</ref>։ Ալբոմի թողարկումը տեղի է ունեցել [[սեպտեմբերի 4]]-ին։ Այդ օրը ձայնասկավառակի սատարության համար թողարկվել է համանուն տեսահոլովակ (ընդհանուր ծրագրված է շարք՝ 3 տեսանյութից)<ref>{{Cite news |last=Набипов |first=Руслан |date=2015 թ․ սեպտեմբերի 4 |title=Трой Сиван показал гомосексуальный клип “Wild” |url=http://www.apelzin.ru/news/troye-sivan-wild-video-review.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805230023/http://www.apelzin.ru/news/troye-sivan-wild-video-review.html |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 5 |accessdate=2015 թ․ սեպտեմբերի 9 |publisher=Apelzin.ru}}</ref>։ === Դերասանական === [[2007]] թվականին Թրոյը կատարել է դեբյուտ որպես թատրոնի դերասան՝ Օլիվեր Թվիստի դերով։ [[2008]] թվականի փետրվարին [[Իքս մարդիկ. Սկիզբ։ Կուղխ|«Իքս մարդիկ։ Սկիզբ․ Կուղխ»]] ֆիլմում խաղացել է երիտասարդ Ջեյմս Հովելտի դերը։ Այս դերի համար գործակալության աշխատակիցները Թրոյին հրավիրել են այն բանից հետո, երբ դիտել են նրա մասնակցությամբ մի շարք տեսանյութեր։ {| class="wikitable" !Տարի !Բնօրինակ անվանում !Հայերեն անվանում !Դեր |- |'''2009''' |X-Men Origins։ Wolverine |''[[Իքս մարդիկ։ Սկիզբ․ Ռաոսմախա]]'' |Երիտասարդ Ջեյմս |- |'''2010''' |Betrand The Terrible |''Բերտրան Ահեղ'' |Այս |- |'''2010''' |Spud |''Մանրաձկնիկ'' |Ջոն «Մանրաձկնիկ» Նիլտոն |- |'''2013''' |Spud 2։ The Madness Continues |''Մանրաձկնիկ 2․ Խենթությունը շարունակվում է'' |Ջոն «Մանրաձկնիկ» Նիլտոն |- |'''2014''' |Spud 3։ Learning to Fly |''Մանրաձկնիկ 3․ Սովորում ենք թռչել'' |Ջոն «Մանրաձկնիկ» Նիլտոն |} == Բլոգերական գործունեություն == 2012 թվականի սեպտեմբերին Սիվանը սկսել է ստեղծել շաբաթական վիդեոբլոգներ ՅուԹյուբ վիդեոհոսթինգում։ 2015 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ՝ Թրոյն ունի ավելի քան 3 500 000 բաժանորդագրություն, իսկ նրա վիդեոներն ունեն 200 միլիոն դիտում։ ՅուԹյուբի նրա ալիքը մտնում է Ավստրալիայում 20 ամենադիտվող ալիքների ցանկը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.troyesivan.com/ Պաշտոնական կայք] {{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիվան, Թրոյ}} [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Վիդեոբլոգերներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Համացանցային մեմեր]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքների ակտիվիստներ]] j7djhdhqanqnrrw62xp8ud6ch6zes9l 0 627646 10953605 10953426 2026-10-22T06:20:05Z 23artashes 2675 10953605 wikitext text/x-wiki {{ՎՄ}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գույն = non_vocal_instrumentalist | գործունեության տարիներ = 1964 մինչ այժմ }} [[Պատկեր:Sahan Arzruni Audio.ogg|thumb|Sahan Arzruni Audio]] '''Շահան Արծրունի''', ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար։ == Կենսագրություն == Շահան Արծրունին ծնվել է [[Ստամբուլ]]ում` 1943 թվականին, մահացել է 2026 թվականի հոկտեմբերի 20-ին՝ ԱՄՆ-ում, ուր ապրում էր։ Ստամբուլի կոնսերվատորիան ավարտելուց հետո 1964 թվականին Գյուլբենկյան կրթաթոշակով հաճախել է Նյու Յորքի «Juilliard» կոնսերվատորիան։ Համերգային գործունեությունից բացի, Շահան Արծրունին հայտնի է նաև՝ իբրև ազգային էթնիկ երաժշտության մեկնաբան, մանկավարժ, գրող և պրոդյուսեր։ Իր ձայնագրություններով ու կատարումներով դաշնակահարը մասնակցել է ամերիկյան հեռուստատեսության PBS կայանի «Around the World in 82», «Gala of Stars» և «A Place of Dreams: Carnegie Hall at 100» նշանավոր հաղորդումներին, ձայնագրվել է եվրոպական ռադիոներում, նրա կատարումներն ընդգրկված են BBC-ի երաժշտական ֆոնդում։ Համերգներ է ունեցել նշանավոր բեմերում, նվագել է [[Սպիտակ տուն|Սպիտակ տանը]], [[Անգլիա]]յի, [[Դանիա]]յի, [[Շվեդիա]]յի և [[Իսլանդիա]]յի թագավորական պալատներում։ Դասախոսել է [[Հարվարդի համալսարան|Հարվարդի]], [[Կոլումբիայի համալսարան|Կոլումբիայի]] և [[Միչիգանի համալսարան|Միչիգանի]] համալսարաններում, իսկ հայկական շարականների մասին դասախոսությամբ հանդես է եկել [[Կոնգրեսի գրադարան]]ում։ 1996 թվականին [[Ամենայն Հայոց կաթողիկոս]] [[Գարեգին Ա Քեսաբցի|Գարեգին Ա-ն]] Շահան Արծրունուն պարգևատրել է «Ս. Սահակ» և [[Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշան|«Ս. Մեսրոպ»]] բարձրագույն շքանշանով։ Դաշնակահարն աջակցում է Հայաստանում անցկացվող տարբեր ծրագրերի, [[Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարան]]ի ու Վանաձորի Տարեցների տան հիմնական հովանավորներից է։ Ունի 24 ձայնասկավառակ<ref>{{Cite web |title=ՇԱՀԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆԻ` ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅԱՆ ՔԱՐՈԶԻՉԸ |url=http://www.artsakhtert.com/arm/culture-and-sport/item/23012-2017-06-01-07-16-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170717052123/http://www.artsakhtert.com/arm/culture-and-sport/item/23012-2017-06-01-07-16-04 |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 17 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 12}}</ref><ref>[https://168.am/2015/03/19/469051.html «Կոմիտասի հիվանդության մասին շատ բան կիմանանք 2017-ին»]</ref>։ Ամերիկահայ կոմպոզիտոր [[Ալան Հովհաննես]]ը կյանքի վերջին տարիներին խնդրել է Շահան Արծրուն, որ նա ձայնագրի իր ստեղծագործությունները։ Շահան Արծրունին ոչ միայն ձայագրել է ստեղծագործությունները, այլ նաև իր համերգների ժամանակ տարածում է Ալան Հովհաննեսի արվեստը<ref>[http://www.arevelk.am/am/content/8/1621/%D4%B1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%A1%D5%B0%D5%BC%D5%B9%D5%A1%D5%AF-%D5%A4%D5%A1%D5%B7%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%A8-%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D4%B1%D5%AC%D5%A1%D5%B6-%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%BD%D5%AB-%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B6-%D5%B8%D6%82-%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%AE%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8.-%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9.html Աշխարհահռչակ դաշնակահարը ներկայացնում է Ալան Հովհաննեսի կյանքն ու ստեղծագործությունը. տեսանյութ]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ 2017 թվականի մայիս ամսին Շահան Արծրունին բարեգործական համերգներով ելույթ է ունեցել [[Գյումրի]], [[Վանաձոր]], [[Բերդ]], [[Աշտարակ]], [[Գորիս]] և [[Ստեփանակերտ]] քաղաքներում։ Համերգներից բացի նաև վարպետաց դասեր են անցկացվել, որոնց ընթացքում Շահան Արծրունին խորհուրդներ տվել ապագա երաժիշտ-կատարողներին<ref>[http://haydzayn.am/hy/%D5%A3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80-%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80/2017/06/02/%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4%D5%A8-%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D6%80%D5%AA/ «Արցախի ժողովուրդը ուշադրության արժանի ժողովուրդ է». Շահան Արծրունի (Տեսանյութ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714033733/http://haydzayn.am/hy/%D5%A3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80-%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80/2017/06/02/%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4%D5%A8-%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D6%80%D5%AA/ |date=2017-07-14 }})</ref><ref>[http://www.jamanak.com/content/%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%A1-%D5%B4%D5%B7%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6/13-06-2017-%D5%B4%D5%BF%D5%B8%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%B6%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82 ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ ՍՏԵՂՆԱՇԱՐԻ ԱՌՋԵՒ]</ref>։ 2015 թ. սեպտեմբերի 5-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով պարգևատրվել է [[Մովսես Խորենացու մեդալ]]ով<ref>[https://president.am/hy/decrees/item/2199 Շ. ԱՐԾՐՈՒՆՈՒՆ ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑՈՒ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ]</ref>։ == Հայաստանում բարեգործական համերգների ժամանակ == <gallery> 30.Vanadzor Concert hall.jpg|Վանաձորում համերգի ժամանակ 28.Shahan with Mardigian Choir Berd, Tavush region.jpg|Բերդի «Մարդիգյան» երգչախմբի հետ 26.Vanadzor Mayor giving a thank-you certificate to Sahan Arzruni.jpg|Վանաձորի քաղաքապետը շնորհակալություն է հայտնում Շահան Արծրունուն 24Gyumri Concert participants with Sahan Arzruni.jpg|Գյումրում համերգի մասնակիցների հետ </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.sahanarzruni.com/Arzruni/My_Story.html Պաշտոնական կայքը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117061822/http://sahanarzruni.com/Arzruni/My_Story.html |date=2016-01-17 }} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Արծրունի, Շահան}} [[Կատեգորիա:Ամերիկահայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Թուրքահայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Թուրքիայից ԱՄՆ արտագաղթածներ]] m46ty7fpdz7ovgmz8qd2xvf1oi9cibo 0 644481 10953657 9811579 2026-10-22T10:12:28Z Armineaghayan 25187 10953657 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Անտոնիո Սիվերա''' ([[իսպաներեն|իսպ]].՝ Antonio Sivera Salvá, {{ԱԾ}}), իսպանացի դարպասապահ, ով հանդես է գալիս իսպանական «[[Վալենսիա Մեստալիա ՖԱ|Մեստալիայում»]]։ == Ակումբային կարիերա == === «Վալենսիա» === [[2013]] թվականին Անտոնիոն պայմանագիր է կնքել իսպանական «[[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիայի»]] երիտասարդական թիմի հետ։ Թիմի կազմում հանդես է եկել մինչև [[2015]] թվականը։ === «Մեստալիա» === [[2015]] թվականի ամռանը Անտոնիոն պայմանագիր է կնքել «[[Վալենսիա Մեստալիա ՖԱ|Մեստալիայի»]] հետ։ == Միջազգային կարիերա == [[2015]] թվականին Իսպանիայի Մ19 հավաքականի հետ մասնակցել է Եվրոպայի երիտասարդական առաջնությանը, որտեղ Իսպանիայի հավաքականը հաղթանակ է տարել<ref>[http://www.uefa.com/under19/season=2015/matches/round=2000536/match=2017613/postmatch/report/index.html#spain+russia+seventh+under+crown Spain see off Russia for seventh Under-19 crown]</ref>։ == Ձեռքբերումներ == * Եվրոպայի չեմպիոն(Մ19) - 2015 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j302291.html Պրոֆիլը BDFutbol-ում] {{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիվերա, Անտոնիո}} [[Կատեգորիա:Վալենսիայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանացի տղամարդ ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ]] [[Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] {{Կենսագրություն-անավարտ}} l9oqlhv11r5byakm0hba4u4wpr8x6ed 10953659 10953657 2026-10-22T10:15:47Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ալմերիայի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Էրկուլեսի ֆուտբոլիստներ]] 10953659 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Անտոնիո Սիվերա''' ([[իսպաներեն|իսպ]].՝ Antonio Sivera Salvá, {{ԱԾ}}), իսպանացի դարպասապահ, ով հանդես է գալիս իսպանական «[[Վալենսիա Մեստալիա ՖԱ|Մեստալիայում»]]։ == Ակումբային կարիերա == === «Վալենսիա» === [[2013]] թվականին Անտոնիոն պայմանագիր է կնքել իսպանական «[[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիայի»]] երիտասարդական թիմի հետ։ Թիմի կազմում հանդես է եկել մինչև [[2015]] թվականը։ === «Մեստալիա» === [[2015]] թվականի ամռանը Անտոնիոն պայմանագիր է կնքել «[[Վալենսիա Մեստալիա ՖԱ|Մեստալիայի»]] հետ։ == Միջազգային կարիերա == [[2015]] թվականին Իսպանիայի Մ19 հավաքականի հետ մասնակցել է Եվրոպայի երիտասարդական առաջնությանը, որտեղ Իսպանիայի հավաքականը հաղթանակ է տարել<ref>[http://www.uefa.com/under19/season=2015/matches/round=2000536/match=2017613/postmatch/report/index.html#spain+russia+seventh+under+crown Spain see off Russia for seventh Under-19 crown]</ref>։ == Ձեռքբերումներ == * Եվրոպայի չեմպիոն(Մ19) - 2015 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j302291.html Պրոֆիլը BDFutbol-ում] {{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիվերա, Անտոնիո}} [[Կատեգորիա:Վալենսիայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանացի տղամարդ ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ]] [[Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ալմերիայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Էրկուլեսի ֆուտբոլիստներ]] {{Կենսագրություն-անավարտ}} agi02pzybchcxdy1hv002nv1nz0sh95 0 668937 10953519 9804722 2026-10-21T14:50:12Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Powrot z jasyru.jpg]] → [[File:Leopold Löffler - Return from bondage - MP 3010 MNW - National Museum in Warsaw.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Leopold Löffler - Return from bondage - MP 3010 MNW - National Museum in Warsaw.jpg]] 10953519 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Լեոպոլդ Լեֆլյոր''' (հայտնի է նաև որպես Լոֆֆեր<ref name="pinakoteka">{{Cite web |title=Leopold Löffler, Rzeszów 1827&nbsp;– Kraków 1898 |url=http://www.pinakoteka.zascianek.pl/Loeffler/Loeffler_bio.htm |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 10 |work=Bio |publisher=Pinakoteka Zascianek.pl |language=Polish}}</ref>, {{Lang-pl|Leopold Löffler}}; [[հոկտեմբերի 27]], [[1827]]<ref>{{Cite web |title=Լեոպոլդ Լեֆլյորի նկարները http://info-poland.buffalo.edu/ կայքում |url=http://info-poland.buffalo.edu/web/arts_culture/painting/painters/Loeffler/link.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202031828/http://info-poland.buffalo.edu/web/arts_culture/painting/painters/Loeffler/link.shtml |archive-date=2012 թ․ փետրվարի 2 |accessdate=2021 թ․ հունվարի 26}}</ref>, {{ԱԾ}}), [[Լեհաստան|լեհ նկարիչ]], մանկավարժ, պրոֆեսոր, 1886 թվականից սկսած Վիեննայի կերպարվեստի ակադեմիայի անդամ է և իր արտիստիկ կարիերայի գագաթնակետի<ref name="pinakoteka" />` 1878 թվականին, Լեոֆլերին Կրակով է հրավիրել Յան Մատեյկոն([[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-Հունգարիա]])։ == Կենսագրություն == Ծնվել է պետական պաշտոնյայի ընտանիքում։ 1845 մեկնել է [[Վիեննա]], որտեղ ընդունվել է կերպարվեստի ակադեմիա, որտեղ և ստաժավորվել է XIX դարի առաջին կեսի ավստրիական հայտնի նկարիչ [[Ֆերդինանդ Վալդմյուլլեր]]ի մոտ։ 1856 թվականին դուրս է եկել ակադեմիայից, որպեսզի ուսումը շարունակի [[Մյունխեն]]ում, ապա [[Փարիզ]]ում։ 1860 վերադարձել է [[Վիեննա]], որտեղ նկարել է և աշխատել որպես ուսուցիչ։ Դարձել է հայտնի նկարիչ, ում պատվիրատուների թվում էին կայսր [[Ֆրանց Յոզեֆ I]]-ը և կոմս Էստերխազին։ Եղել էր Վիեննայի կերպարվեստի Ակադեմիայի անդամ։ 1877 թվականին [[Յան Մատեյկո]]յի հրավերով վերադարձել է հայրենիք և Կրակովի կերպարվեստի դպրոցում զբաղեցրել պրոֆեսորի պաշտոնը։ Աշխատել է որպես բնորդից նկարելու և 20 տարվա ընթացքում ակադեմիական գեղանկարչության կուրսերի դասավանդող։ Կրթել է հայտնի նկարիչների մի ամբողջ սերունդ, որոնց թվին են պատկանում Ոյցեխ Վեյսը, Լեոնարդ Վինտերովսկին, Վինսենթ Ոձինովսկին, Վլոձիմեժ Տետմայերը, Ադամ Բադադովսկին, Զդիսլավ Յասինսկին, Յուլիան Պանկևիչը և այլն նկարիչներ։ Մահացել է [[Կրակով]]ում և թաղվել է Ռայովիցի գերեզմանոցում == Ստեղծագործական == Լեոպոլդ Լեֆլյորը մի շարք ժանրային և պատմական կտավների, այդ թվում նաև [[դիմանկար]]ների հեղինակ է, որոնք մեծ ժողովրդականություն էին վայելել [[19-րդ դար]]ի երկրորդ կեսին։ Նրա վերարտադրությունները հաճախ որպես բացիկներ և վիմագրություններ հայտնվում են ամսագրերում և թերթերում։ == Ընտրյալ աշխատանքներ == * ''Հետման Ստեֆան Չարնեցի մահը'' * ''Կայսր Ռուդոլֆ I-ը ճակատամարտի ժամանակ Մորավսկի մարտադաշտում'' * ''Հույների պայքարը ազնկախության համար'' * ''1683 թվականին Վիեննայից կայսրի վերադարաձը'', * ''Վերադարձ գերությունից'' (նկարի երկրորդ օրինակը նկարիչը նկարել է [[Ֆրանց Յոզեֆ I]] կայսեր համար), * ''17-րդ դարի գաղտնի ամուսնություն'' * ''Անառակ որդու վերադարձը'' * ''Դաս'' * ''Հին ամուրին'' * ''Գրքով աղջիկը'' * ''Դեղձանիկին կերակրող աղջիկը'' և այլն աշխատանքներ։ <gallery widths="180" heights="180"> Smierc Czarnieckiego.jpeg|Հետման Ստեֆան Չարնեցի մահը։ Leopold Löffler - Return from bondage - MP 3010 MNW - National Museum in Warsaw.jpg|Վերադարձ գերությունից Po napadzie Tatarow.jpg|Թաթարների հարձակումից հետո հրդեհավայրը Leopold Loeffer - Artist at work 1.jpg|Նկարիչն իր ստուդիայում։ Մի կում գինի </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Մատենագրություն == * ''Polski słownik biograficzny'', vol. XVII, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1972, pp.&nbsp;513–514 * ''Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r). Malarze, rzeźbiarze, graficy,'' vol. V, Warszawa 1993, == Արտաքին հղումներ == * [http://www.zgapa.pl/zgapedia/Leopold_Loeffler.html Leopold Loeffler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220123228/http://www.zgapa.pl/zgapedia/Leopold_Loeffler.html |date=2009-02-20 }}{{Ref-pl}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Լեֆլյոր, Լեոպոլդ}} [[Կատեգորիա:Լեհ մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Լեհ նկարիչներ]] 7dpg5dtyqpc317ybba3tuy9ufkww4sw 0 685331 10953520 10916560 2026-10-21T14:52:36Z ~2026-56572-88 178494 /* */ 10953520 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիրք | պատկեր = The Giver ARM.jpg | caption = Գրքի հայերեն հրատարակության կազմը }} '''«Պարգևողը»''' ({{lang-en|The Giver}}), 1993 թվականին հրատարակված հակաուտոպիական վեպ, որի հեղինակն է [[Լոիս Լոուրի]]ին։ Այն արժանացել է 1994 թվականի «Նյուբերի» մեդալին և վաճառվել է ավելի քան 12 միլիոն օրինակով<ref>{{Cite web |last=McClurg |first=Jocelyn |title=Book Buzz: Movie boosts sales of Lowry's 'The Giver' |url=https://www.usatoday.com/story/life/books/2014/07/10/the-giver-usa-today-best-selling-books-list-lois-lowry-movie/12379163/ |access-date=2026-03-13 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref>։ Գիրքը նախատեսված է 12-ից բարձր տարիքի դեռահասների համար։ Գիրքը պատմում է տասներկու տարեկան Ջոնասի մասին, որն ապրում է մի հասարակությունում, որտեղ չկան հուշեր, ցավ և տխրություն, որտեղ ամեն ինչ կանխորոշված է և իր համար արդեն ընտրված՝  ծնողներից սկսած մինչև ապագա աշխատանքը։ Երբ Ջոնասին ընտրում են որպես համայնքի «Հիշողություն ստացող», նա սկսում է ծանոթանալ վաղեմի անցյալի հետ և հասկանում, որ ցավալի հուշերի հետ մեկտեղ նրան զրկել են նաև գեղեցիկ հիշողություններից, հույզերից և սիրուց։ Այդ պահից Ջոնասն առաջին անգամ կյանքում սկսում է ինքնուրույն մտածել, հարցեր տալ և, ի վերջո, փորձում է ելք գտնել։ «Պարգևողը» վեպի հայերեն թարգմանությունը լույս է ընծայել [[Զանգակ (հրատարակչություն)|«Զանգակ»]] հրատարակչությունը, թարգմանիչ՝ Մարիա Սադոյան։ == Բովանդակություն == Ջոնասը երիտասարդ տղա է, ով ապրում է ապագայի՝ իդեալական և մաքսիմալ կերպով զարգացած, քաղաքակիրթ հասարակության մեջ։ Նրա աշխարհում չկան մարդկային աչքին սովոր գույներ, կենդանիներ և նույնիսկ հիշողություններ։ Այստեղ ամեն մարդու համար հաստատված է կարգ ու կանոն, ըստ որի նա պետք է ապրի՝ առանց ընտրության որևէ հնարավորության։ Չնայած այս ամենին, մարդիկ այստեղ ապրում են խաղաղության և համաձայնության մեջ, որովհետև չգիտեն էլ, որ ամեն ինչ կարող է նաև այլ կերպ լինել։ Ջոնասը, Աշերը և Ֆիոնան մոտիկ ընկերներ են և անհամբեր սպասում են, թե երբ է Գերագույն խորհուրդը հայտարարելու նրանց մասնագիտությունները (նրանց մասնագիտությունները նույնպես որոշվում է նախօրոք)։ Վերջապես գալիս է այն օրը, երբ պետք է հայտարարվեին մասնագիտությունները։ Հայտարարվում են բոլորի անունները՝ բացի Ջոնասի անունից։ Գերագույն խորհուրդը որոշել է Ջոնասին նշանակել Հիշողությունների պահող և որոշում են ուղարկել Հիշողությունների նախկին պահողի մոտ, որպեսզի նա ծանոթացնի տղային այդ գործի նրբությունների հետ և փոխանցի մարդկության պատմության բոլոր հիշողությունները։ Հիշողությունները փոխանցելու սկզբնական շրջանում Ջոնասը քիչ-քիչ սկսում է տեսնել գույները, ստանում է տեղեկություններ կենդանիների, թռչունների, բնության եղանակների մասին։ Ջոնասն ուզում է պատմել ընկերներին իր տպավորությունների մասին, սակայն Հիշողություններ պահողը իրավունք չունի պատմելու հիշողությունների մասին սովորական մարդկանց։ Աստիճանաբար տղան ստանում է տեղեկություններ նաև այն վատ և արատավոր արարքների մասին, որոնք գործել էր մարդ արարածը. պատերազմներ, սպանություններ, ցեղասպանություն։ Տղան ապշած է, թե ինչպես կարող էր մարդ արարածը այդքան դաժան լինել։ Ջոնասի հարցին, թե ինչու են իրենցից թաքցնում այդ ամենը, ուսուցիչը պատասխանում է, որ տղան կարող է փոխել ամեն ինչ և բացել մարդկանց աչքերը։ Տղան կանգնում է բարդ ընտրության առաջ՝ բացահայտել ճշմարտությունը, թե ամեն ինչ թողնել այնպես, ինչպես կա։ == Գրախոսություն == «Պարգևողը» տասնամյակներ շարունակ դասվում է դեռահասների համար գրված լավագույն գրքերի շարքին, այդ պատճառով ընդգրկված է ԱՄՆ դպրոցների ուսումնական ծրագրերում։ Այն հաճախ դառնում է գրքասերների ակումբներում քննարկումների առարկա։ == Ետնապատկեր == Լոուրին նշել է, որ իր բոլոր գրքերը ուսումնասիրում են «մարդկային կապի կարևորությունը…մարդկանց կենսական անհրաժեշտությունը՝ գիտակցելու իրենց փոխկախվածությունը ոչ միայն միմյանց, այլև աշխարհի և դրա շրջակա միջավայրի հետ»<ref>{{Cite book |last=Whitaker |first=Lois Duke |url=https://doi.org/10.4135/9781412979344.n7 |title=Overview: History of Women's Public Leadership |date=2010 |publisher=SAGE Publications, Inc. |location=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |pages=61–69}}</ref>։ Ինչպես Լոուրիի մյուս գրքերը, «Նվիրողը» ցույց է տալիս կերպարների կյանքում տեղի ունեցող փոփոխությունները, որոնք արտացոլում են այս հմայքը մեծանալու բազմակողմանի ասպեկտներում<ref>{{Cite book |last=Vinson |first=James |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-06127-3_1 |title=Twentieth-Century Romance and Gothic Writers |date=1982 |publisher=Macmillan Education UK |isbn=978-1-349-06129-7 |location=London |pages=1–733}}</ref>։ «Պարգևողը» սկզբում ոգեշնչվել է Լոուրիի և հոր փոխազդեցությունից, ով իր ծերության ժամանակ անընդհատ մոռանում էր քրոջ վաղուց մահացած լինելու մասին<ref name=":0">{{Citation |last=OxfordUnion |title=Lois Lowry {{!}} Full Q&A at The Oxford Union |date=2020-05-23 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BVW629AWARg |access-date=2026-02-28}}</ref>։ Նա պատկերացնում էր «մի վեպ, որտեղ մարդիկ զրկված են տառապանքի, վշտի և ցավի հիշողություններից»<ref>{{Cite journal |last=Marchant |first=Jennifer |date=2022 |title=Dust Off the Gold Medal: Rediscovering Children's Literature at the Newbery ed. by Sara L. Schwebel and Jocelyn Van Tuyl |url=https://doi.org/10.1353/chl.2022.0021 |journal=Children's Literature |volume=50 |issue=1 |pages=318–324 |doi=10.1353/chl.2022.0021 |issn=1543-3374}}</ref>։ Նա վեպի իրադարձությունները մասամբ հիմնել է այն խիստ պահպանվող բանակային բազաների վրա, որտեղ ինքը մեծացել էր, քանի որ նրա հայրը բանակային ատամնաբույժ էր<ref name=":0" />։ Նա նշել է, որ «Պարգևողը» ֆիլմի հերոսները այնքան երկար են ապրել ստերիլ աշխարհում, որ վտանգի տակ են կորցնելու իրենց մարդ դարձնող իրական հույզերը<ref>«Ինչո՞ւ Լոիս Լոուրին գրեց «Տվողը» գիրքը», eNotes խմբագրական։</ref>: == Թեմաների վերլուծություն == === Հիշողություն === Բրեդֆորդը և այլք պնդում են, որ Նվիրողը ներկայացնում է մի համայնք, որտեղ մշակութային հիշողության բացակայությունը հանգեցնում է հասարակական սխալներից խուսափելու անկարողության, ինչը թույլ չի տալիս համայնքին դառնալ իսկական Ուտոպիա, այդպիսով մարդկային հիշողությանը հաղորդելով փոխակերպման ներուժ<ref>Բրեդֆորդ, Քլեր և այլք։ ««Հնարավորություններով ճառագայթող». Համայնքներ և ուտոպիզմ»։ Նոր աշխարհակարգեր ժամանակակից մանկական գրականության մեջ։ Պալգրեյվ Մակմիլան, 2007, էջ 109-110։</ref>։ Հանսոնը հիշողության սահմանափակումը մեկնաբանում է որպես տոտալիտար և պնդում է, որ Լոուրին «Նվիրողը» վեպում ցուցադրում է հիշողության ազատագրական ներուժը<ref>Հանսոն, Քարթեր Ֆ. «Հիշողության ուտոպիական գործառույթը Լոիս Լոուրիի «Նվիրողը» վեպում»: Extrapolation, հատոր 50, 2009, էջ 45+: Գեյլի գրականության ռեսուրսների կենտրոն; Գեյլ:</ref>։ Թրիփլեթը և Հանը ենթադրում են, որ Ջոնասի՝ որպես հիշողության ընդունողի դերը, որը թույլ է տալիս նրան ավելի խորը հասկանալ իր հասարակական և մշակութային համատեքստը, ցույց է տալիս ընթերցման կասկածելի մեթոդների վավերականությունը, որոնք փորձում են ստանալ ավելի խորը, քան մակերեսային իմաստներ<ref>Թրիփլեթ, Ս. Ս., և Ջոն Ջ. Հան։ «Խաբեության բացահայտումը. Կասկածի հերմենևտիկան Լոիս Լոուրիի «Տվողը» գրքում»։ Խմբագրվել են Ջոն Ջ. Հանի, Ս. Ս. Թրիփլեթի և Էշլի Ջ. Էնթոնիի կողմից։ McFarland & Company հրատարակչություն, Ջեֆերսոն, Հյուսիսային Կարոլինա, 2018, էջ 120-121։</ref>։ === Կրոն === Բրեդֆորդը և այլք ենթադրում են, որ վեպի վերջում «Նվիրաբերողի» Սուրբ Ծննդյան պատկերումը ենթադրում է, որ իդեալական համայնքը մասամբ ներկայացված է ընտանեկան Սուրբ Ծննդյան միջոցով, հետևաբար վեպը դասում են պահպանողականի դիրքորոշման մեջ<ref>Բրեդֆորդ, Քլեր և այլք։ ««Հնարավորություններով ճառագայթող». Համայնքներ և ուտոպիզմ»։ Նոր աշխարհակարգեր ժամանակակից մանկական գրականության մեջ։ Պալգրեյվ Մակմիլան, 2007, էջ 110։</ref>։ Ակադեմիկոս Գրեյմ Վենդ-Ուոքերը 2013 թվականին վերլուծեց այն ժամանակվա եռագրությունը հետսեկուլյար տեսանկյունից և ենթադրեց, որ կրոնը մարդկային հասարակությունից և կյանքից ամբողջությամբ հեռացնելը կարող է նվազեցնել մարդկության տարբերությունները ընդունելու կարողությունը, այլ ոչ թե ապահովել մարդկային ազատագրություն, ինչպես որոշ մարդիկ կարող են ենթադրել<ref>Վենդ-Ուոքեր, Գրեյմ։ «Այլուրջ գտնվելու հնարավորության մասին. Լոիս Լոուրիի «Գիվեր» եռագրության հետսեկուլյար ընթերցում»։ Մանկական գրականության ասոցիացիայի եռամսյակային հանդես, հատոր 38, թիվ 2, 2013, էջ 139։</ref>։ Հակադրվելով Բրեդֆորդի պնդմանը, որը ենթադրում էր, որ վեպը պահպանողական է, այլ ոչ թե փոխակերպող՝ իր կրոնական պատկերների և ենթատեքստերի պատճառով, Վենդ-Ուոքերի հետսեկուլյար ընթերցումը ենթադրում է, որ վեպը ուսումնասիրում է աշխարհիկ և կրոնական երկուականության միջև առկա երկիմաստությունը, ինչը նրան տալիս է առաջադեմ ներուժ՝ թույլ տալով հոգևորի փոխակերպող ներուժը<ref>Վենդ-Ուոքեր, Գրեյմ։ «Այլուրջ գտնվելու հնարավորության մասին. Լոիս Լոուրիի «Գիվեր» եռագրության հետսեկուլյար ընթերցում»։ Մանկական գրականության ասոցիացիայի եռամսյակային հանդես, հատոր 38, թիվ 2, 2013, էջ 141։</ref>։ === Գույն === Սյուզան Գ. Լիան ընդգծել է, որ միանմանությունը կարևոր է «Պարգևողը » աշխարհի համար, և ավելին, որ նրանց մոնոքրոմատիկ տեսողությունը համայնքի ներսում գունային կուրություն է առաջացնում, որը չի կարող գիտակցել գույնի բացակայության հետևանքները<ref>Լիա, Սյուզան Գ. «Տեսնել միատեսակությունից այն կողմ. օգտագործելով տվողին՝ գունային կույրերի գաղափարախոսությունը մարտահրավեր նետելու համար»: Մանկական գրականությունը կրթության մեջ, հատոր 37, թիվ 1, 2006, էջ 51-67, էջ 57:</ref>։ Նա «Պարգևողի » համայնքի տարբերության բացակայությունը և բառացի գունային կուրությունը համեմատում է գունային կուրության հետ, որը դրսևորվում է այնպես, կարծես ռասայական տարբերություն գոյություն չունի, և ենթադրում է, որ գիրքը ցույց է տալիս, թե ինչպես է գունային կուրությունը ջնջում գունավոր մարդկանց և նրանց փորձառությունները՝ նրանց տեսանելիության բացակայության միջոցով<ref>Լիա, Սյուզան Գ. «Տեսնել միատեսակությունից այն կողմ. օգտագործելով տվողին՝ գունային կույրերի գաղափարախոսությունը մարտահրավեր նետելու համար»: Մանկական գրականությունը կրթության մեջ, հատոր 37, թիվ 1, 2006, էջ 60-61:</ref>: Կյոնգմինը և Լին ուսումնասիրում են Ջոնասի՝ գույները տեսնելու աճող կարողությունը, այլ ոչ թե նրա համայնքում գույների բացակայությունը, և պնդում են, որ նրա «ես»-ը աճում է գույների հիշողության և ընկալման աճին զուգընթաց<ref>Կյոնգ-Մին, Հան և Յոնգհվա Լի։ «Գույնի փիլիսոփայական և էթիկական նշանակությունը Լոիս Լոուրիի «Նվիրողը» վեպում»։ Առյուծը և միաեղջյուրը, հատոր 42, թիվ 3, 2018։</ref>։ Նրանք ենթադրում են, որ վերջում Ջոնասի գույների լիարժեք ընկալումն է, որը թույլ է տալիս նրան ընտրել այլուր ճանապարհորդել որպես ինքնուրույն գործակալ՝ համեմատած իր համայնքի մյուս անդամների հետ<ref>{{Cite web |title=Project MUSE -- Verification required! |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=/article/722898&r=792533 |access-date=2026-02-28 |website=muse.jhu.edu}}</ref>։ === Եվգենիկա և գենային խմբագրում === Էլիզաբեթ Բրիջեսը կարդում է գեների խմբագրման ենթատեքստը միատարր համայնքի զարգացման գործում՝ հիմնվելով վեպի ողջ ընթացքում տարածված էվֆեմիստական ​​լեզվի վրա<ref name=":1">Բրիջես, Էլիզաբեթ։ «Չարաճճի նացիստներ և ծայրահեղ ամերիկացիներ. Կլոնավորում, եվգենիկա և ազգային նշանակիչների փոխանակում ժամանակակից գիտաֆանտաստիկայում»։ Քսաներորդ և քսանմեկերորդ դարերի գրականության ուսումնասիրություններ, հատոր 38, թիվ 1, 2014, էջ 1-19։</ref>։ Նա ենթադրում է, որ հասարակական կոնվենցիաներին չհամապատասխանողների ազատ արձակումը ներկայացնում է այն եղանակները, որոնցով եվգենիկան կիրառվել է Նվիրողի հասարակության կողմից<ref name=":1" />։ Ռոբերտ Գադովսկին ենթադրում է, որ մարմինների նկատմամբ կառավարության վերահսկողությունը խոչընդոտում է հասարակության ազատությունները<ref>Գադովսկի, Ռոբերտ։ «Երիտասարդների համար քննադատական ​​դիստոպիա. Ազատության մեմը ամերիկյան երիտասարդական դիստոպիկ գիտաֆանտաստիկ գրականության մեջ»։ Cambridge Scholars Publishing, Նյուքասլ ափոն Թայն, Անգլիա, 2014, էջ 154-155։</ref>: Նա պնդում է, որ կենսատեխնիկական պլանավորման միջոցով մարդկանց մարմինները դառնում են պետական ​​վերահսկողության միջոցներ, այլ ոչ թե նրանց ինքնավարության կենտրոն<ref>Գադովսկի, Ռոբերտ։ «Երիտասարդների համար քննադատական ​​դիստոպիա. Ազատության մեմը ամերիկյան երիտասարդական դիստոպիկ գիտաֆանտաստիկ գրականության մեջ»։ Cambridge Scholars Publishing, Նյուքասլ ափոն Թայն, Անգլիա, 2014, էջ 155։</ref>։ == Գրական նշանակություն և ընդունելություն == Միացյալ Նահանգներում «Պարգևողը » գիրքը հաճախակիորեն նշանակվել է որպես ընթերցանյութ դպրոցներում, ինչպես նաև գրադարանների կողմից հովանավորվող ընթերցանության ակումբներում և «Քաղաքային ընթերցումներ» ծրագրերում<ref>{{Cite book |url=https://doi.org/10.2307/jj.18253032.8 |title=A Synoptic Reading of Book One of the Mathnawī |date=2010-03-30 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-1-4384-2801-7 |pages=63–200}}</ref><ref>Ռոզեն, Ջուդիթ (2003թ. մարտի 10): «Շատ քաղաքներ, շատ ընտրություններ»:</ref>։ Այնուամենայնիվ, գրախոսները նշել են, որ պատմությունը զուրկ է ինքնատիպությունից և, հավանաբար, չի դիմանա «լուրջ» շրջանակներում օգտագործվող գրական քննադատությանը։ Մյուսները պնդում են, որ գրքի երիտասարդական լսարանի համար գրավչությունը կարևոր է զարգացող ընթերցողի մոտ ընթերցանության նկատմամբ ախորժակ ձևավորելու համար<ref>{{Cite journal |date=2026-02-22 |title=The Boston Globe |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Boston_Globe&oldid=1339900744 |journal=Wikipedia |language=en}}</ref>։ Կարեն Ռեյը, գրելով [[Նյու Յորք Թայմս|«Նյու Յորք Թայմս»]]-ում, նկատում է «անկանոն տրամաբանական բացթողումներ», բայց ավելացնում է, որ գիրքը «անպայման կշարունակի ավելի մեծ երեխաների ընթերցանությունը»<ref>{{Cite journal |last=Wang |first=Sen |date=2022 |title=What Is in the Bookstores? The Diversity of New York Times Best-Selling Children's Picture Books (Poster 11) |url=https://doi.org/10.3102/1883245 |journal=Proceedings of the 2022 AERA Annual Meeting |location=Washington DC |publisher=AERA |doi=10.3102/1883245}}</ref>։ Երիտասարդական գեղարվեստական ​​գրականության հեղինակ Դեբրա Դոյլն ավելի քննադատական ​​էր՝ նշելով, որ «անձնական ճաշակը մի կողմ դնելով՝ «Նվիրողը» չի հանձնում գիտաֆանտաստիկայի հավանականության թեստը», և որ «Իրերն այնպես են, ինչպես կան վեպում, քանի որ հեղինակը ներկայացնում է իր տեսակետը. իրերն այնպես են զարգանում, քանի որ հեղինակի տեսակետն է դա պահանջում»<ref>{{Cite journal |date=2025-09-01 |title=Debra Doyle |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Debra_Doyle&oldid=1308946101 |journal=Wikipedia |language=en}}</ref>։ Մանկագիր Նատալի Բաբիթը [[Վաշինգտոն Փոստ|«Վաշինգտոն Փոստ»]]-ում վեպն անվանել է «պատմողական տեսքով նախազգուշացում»՝ ասելով. «Պատմությունը նախկինում պատմվել է տարբեր ձևերով. մտքիս գալիս է [[Ռեյ Բրեդբերի|Ռեյ Բրեդբերիի]] [[451 աստիճան ըստ Ֆարենհայթի|«Ֆարենհայթ 451»]]-ը, բայց, որքանով ես գիտեմ, ոչ երեխաների համար»։ Եթե ​​դա չափազանց փխրուն է, եթե, այլ կերպ ասած, որոշ իրավիճակներ չեն գոյատևում անհավատության այդ հայտնի կասեցումից հետո, ապա թող այդպես էլ լինի։ Նվիրողն ունի ասելիք, որը հաճախ չի կարելի ասել, և ես հույս ունեմ, որ կլինեն շատ-շատ երիտասարդներ, ովքեր պատրաստ կլինեն լսել<ref>{{Cite journal |date=2026-02-11 |title=Natalie Babbitt |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Natalie_Babbitt&oldid=1337799534 |journal=Wikipedia |language=en}}</ref>։ «The Horn Book Magazine»-ի գրախոսականում ասվում է. «Իր հայտնի և դրականորեն գնահատված ռեալիստական ​​աշխատանքներից տարբերվելով՝ Լոիս Լոուրին գրել է հետաքրքրաշարժ, մտածված գիտաֆանտաստիկ վեպ։ Պատմությունը հմտորեն է գրված. անհանգստության մթնոլորտը նրբորեն է արտահայտված։ Եվ ազատության և անվտանգության արժեքների հավասարակշռման թեման գեղեցիկ կերպով է ներկայացված»<ref>{{Cite web |last=Book |first=Horn |title=What did we think of...? |url=https://www.hbook.com/story/what-did-we-think-of |access-date=2026-02-28 |website=The Horn Book}}</ref>։ == Գրաքննությունը Միացյալ Նահանգներում == «Պարգևողը» գիրքը դպրոցական գրադարաններում հաճախակի արգելքների կամ արգելքների փորձերի առարկա է եղել՝ իր մռայլ թեմաների և բռնության պատճառով<ref>{{Cite web |title=Lois Lowry, “The Giver” – The Banned Books Project |url=https://bannedbooks.library.cmu.edu/lois-lowry-the-giver/ |access-date=2026-02-28 |website=bannedbooks.library.cmu.edu |language=en-US}}</ref>։ 2020 թվականի հարց ու պատասխանի ժամանակ Լոուրին նշեց, որ արգելելու կոչերը սովորաբար հնչել են ծնողներից և այլ անձանցից, ովքեր չեն կարդացել գիրքը, այլ տեսել են միայն նկարագրություններ կամ համատեքստից դուրս մեջբերումներ, և որ նրանք, ովքեր կոչ են արել արգելել այն, սովորաբար փոխել են իրենց կարծիքը այն կարդալուց հետո<ref name=":0" />։ Լոուրին հայտարարել է, որ ինքը դեմ է ցանկացած գրաքննության, և որ ոչ մի գրականություն չպետք է համարվի արգելված<ref name=":0" />։ Ոմանք նշել են երեխաների նկատմամբ հասարակական վերահսկողության մասին զգուշացնող վեպը գրաքննելու ցանկության հեգնանքը<ref>Ավի։ «Լոիս Լոուրին տվողն է»։ Գրաքննված գրքեր II։ Խմբագրել է Նիկոլաս Ջ. Կարոլիդեսը։ Խրտվիլակ, Լանհեմ, 2002։ Գեյլի գրականության ռեսուրսների կենտրոն։</ref><ref>Լորդ, Էլիզ։ «Նվիրողը»։ Վեպեր ուսանողների համար։ Գեյլ, Դետրոյթ, Միչիգան։ Գեյլի գրականության ռեսուրսների կենտրոն։</ref>։ == Մրցանակներ, անվանակարգեր և ճանաչում == Լոուրին բազմաթիվ մրցանակների է արժանացել «Պարգևողը» ֆիլմի վրա իր աշխատանքի համար, այդ թվում՝ հետևյալը. * 1994 թվականի Նյուբերիի մեդալ – Ջոն Նյուբերիի մրցանակը (մեդալ) շնորհվում է Երեխաներին գրադարանային ծառայությունների ասոցիացիայի կողմից: Մրցանակը շնորհվում է ամերիկյան մանկական գրականության մեջ ունեցած ամենամեծ ներդրման համար<ref>{{Cite news |last=admin |date=1999-11-30 |title=1994 Newbery Medal and Honor Books |url=https://www.ala.org/alsc/awardsgrants/bookmedia/newberymedal/newberyhonors/1994newberymedal |access-date=2026-02-28 |work=Association for Library Service to Children (ALSC) |language=en}}</ref>: * 1994 թվականի Ռեջինա մեդալ<ref>{{Cite web |title=archive.ph |url=http://www.cathla.org/awards/regina-medal/128-regina-medal-recipients |url-status=bot: unknown |archive-url=https://archive.today/20120904000903/http://www.cathla.org/awards/regina-medal/128-regina-medal-recipients |archive-date=2012-09-04 |access-date=2026-02-28 |website=archive.ph}}</ref>։ * 1996 թվականի Ուիլյամ Ալեն Ուայթի մրցանակ<ref>{{Cite web |title=Winner 1995-1996 - William Allen White Children's Book Awards {{!}} Emporia State University |url=https://www.emporia.edu/libsv/wawbookaward/winners/winner95-96.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221162913/https://www.emporia.edu/libsv/wawbookaward/winners/winner95-96.html |archive-date=2019-02-21 |access-date=2026-02-28 |website=www.emporia.edu |language=en}}</ref>։ * Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի ցուցակներ՝ «Երիտասարդների համար լավագույն գիրք», «ALA-ի նշանավոր մանկական գիրք» և «1990–2000 թվականների 100 ամենահաճախակի մարտահրավեր նետված գրքեր» անվանակարգերում։ * Բոստոն Գլոբ-Հորնի գրքի պատվավոր գիրք։ * Գրքերի ցանկի խմբագիրների ընտրություն։ * Դպրոցական գրադարանի ամսագիր՝ տարվա լավագույն գիրք։ 2004 թվականին անցկացված մի ուսումնասիրություն պարզեց, որ «Պարգևողը » [[Կալիֆոռնիա|Կալիֆոռնիայի]] [[Սան Դիեգո]] շրջանի դպրոցներում վեցերորդ դասարանի աշակերտների կողմից բարձրաձայն ընթերցվող տարածված գիրք էր<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=http://www.fisherandfrey.com/wp-content/uploads/2010/01/rt-read-alouds.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207031123/http://www.fisherandfrey.com/wp-content/uploads/2010/01/rt-read-alouds.pdf |archive-date=2013-12-07 |access-date=2026-02-28 |website=www.fisherandfrey.com}}</ref>: 2007 թվականի առցանց հարցման հիման վրա Ազգային կրթական ասոցիացիան այն ներառեց «Ուսուցիչների կողմից երեխաների համար նախատեսված 100 լավագույն գրքերի» ցանկում<ref>{{Cite web |title=National Education Association {{!}} NEA |url=https://www.nea.org/ |access-date=2026-02-28 |website=www.nea.org |language=en}}</ref>։ 2012 թվականին School Library Journal-ի կողմից հրապարակված հարցման համաձայն՝ այն բոլոր ժամանակների մանկական վեպերի շարքում զբաղեցրել է չորրորդ տեղը<ref>{{Cite web |title=Top 100 Chapter Book Poll Results « A Fuse #8 Production |url=http://blog.schoollibraryjournal.com/afuse8production/2012/07/07/top-100-chapter-book-poll-results/ |access-date=2026-02-28 |website=blog.schoollibraryjournal.com}}</ref>։ == Ադապտացիաներ == Օրեգոնի մանկական թատրոնը (Պորտլենդ, Օրեգոն) 2006 թվականի մարտին ներկայացրեց [[Էրիկ Քարլ|Էրիկ Քոբլի]] «Նվիրողը» պիեսի բեմական տարբերակը: Քոբլի մեկժամյա սցենարի հետագա ներկայացումները ներկայացվել են մի շարք ամերիկյան թատրոններում: Դիանա Բասմաջյանի գրած մեկ այլ բեմական ադապտացիան ստեղծվել է Prime Stage Theatre-ի կողմից 2006 թվականին<ref>{{Cite web |title=Short Takes: 'Giver' thoughtful; Pillow Project Dance super |url=http://www.post-gazette.com:80/pg/06122/686601-42.stm |access-date=2026-02-28 |website=www.post-gazette.com}}</ref>։ Դերասան [[Ռոն Ռիֆկին|Ռոն Ռիֆկինը]] կարդում է աուդիոգրքի հրատարակության տեքստը։ Կանզաս Սիթիի «Լիրիկական օպերան» և Մինեսոտայի օպերան համատեղ պատվիրեցին և պրեմիերան ներկայացրեցին Սյուզան Կանդերի օպերան՝ հիմնված վեպի վրա<ref>{{Cite web |title=The Giver |url=http://www.mnopera.org/thegiver |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401012843/http://www.mnopera.org/thegiver |archive-date=2012-04-01 |access-date=2026-02-28 |website=www.mnopera.org}}</ref>։ Այն ներկայացվել է Կանզաս Սիթիում հունվարին և Մինեապոլիսում 2012 թվականի ապրիլի 27-29-ը, իսկ առցանց հեռարձակվել է 2012 թվականի մայիսի 18-ին<ref>{{Cite book |last=Buckley |first=Thomas C. |url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.1001323 |title=Pillsbury, John Sargent (29 July 1827–18 October 1901), businessman, politician, and "father" of the University of Minnesota |date=2000-02 |publisher=Oxford University Press |series=American National Biography Online}}</ref>։ 2017 թվականին բեմական երաժշտական ​​​​ադապտացիան մշակման փուլում էր՝ Մարտին Զիմերմանի գրքով, իսկ երաժշտությունն ու խոսքերը՝ Ջոնա Փլաթի և Էնդրյու Ռեզնիկի<ref>{{Cite web |last=X |last2=Instagram |last3=Email |date=2017-12-13 |title=Jonah Platt on channeling his inner Beast for a holiday Beauty |url=https://www.latimes.com/entertainment/arts/la-et-cm-jonah-platt-q-a-20171213-story.html |access-date=2026-02-28 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>։ HMH Books for Young Readers հրատարակչությունը 2019 թվականի գարնանը հրատարակել է կոմիքսների ադապտացիա, որը նկարազարդել և ադապտացրել է Այսների և Հարվիի մրցանակակիր Պ. Քրեյգ Ռասելը<ref>{{Cite web |title='The Giver' is being reimagined as a stunning graphic novel: Exclusive preview |url=https://ew.com/books/2018/07/27/the-giver-graphic-novel-preview/ |access-date=2026-02-28 |website=EW.com |language=en}}</ref>։ === Ֆիլմի ադապտացիա === 1994 թվականի աշնանը դերասան [[Բիլ Քոսբի|Բիլ Քոսբին]] և նրա ASIS Productions կինոընկերությունը համաձայնագիր կնքեցին Lancit Media Productions-ի հետ՝ «Պարգևողը » վեպը ֆիլմի ադապտացնելու համար։ Հաջորդող տարիներին գործընկերության անդամները փոխվեցին, և պրոդյուսերական թիմը մեծացավ, բայց ֆիլմի ստեղծման ուղղությամբ քիչ առաջընթաց նկատվեց։ Մի պահ սցենարիստ Էդ Նոյմայերի հետ պայմանագիր կնքվեց սցենարը ստեղծելու համար։ Ավելի ուշ Նոյմայերին փոխարինեց Թոդ Ալքոթը<ref>{{Cite journal |date=2007-12-01 |title=Bevan, Tim, film producer; Co-Founder and Co-Chairman, Working Title Films, since 1984; Chairman, UK Film Council, 2009–11 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u12700 |journal=Who's Who |publisher=Oxford University Press}}</ref> և Walden Media-ն դարձավ կենտրոնական արտադրական ընկերությունը<ref>«Ջեֆ Բրիջեսը և Lancit Media-ն համատեղ կարտադրեն թիվ 1 բեսթսելլեր «THE GIVER» լիամետրաժ ֆիլմը», Entertainment Editors, սեպտեմբերի 28, 1994թ.</ref><ref>{{Cite web |title=The Hollywood Reporter |url=https://www.hollywoodreporter.com/ |access-date=2026-02-28 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref>։ Ջեֆ Բրիջեսն ասել է, որ ֆիլմը նկարահանել ցանկացել է գրեթե 20 տարի և սկզբում ցանկացել է այն ռեժիսորել՝ գլխավոր դերում խաղալով իր հայրը՝ Լլոյդ Բրիջեսը։ Ավագ Բրիջեսի 1998 թվականի մահը չեղյալ հայտարարեց այդ ծրագիրը, և ֆիլմը ևս 15 տարի մնաց մշակման դժոխքում: Warner Bros.-ը գնեց իրավունքները 2007 թվականին, և ֆիլմի էկրանավորումը վերջապես հաստատվեց 2012 թվականի դեկտեմբերին:Գլխավոր հերոսի դերը խաղում է Ջեֆ Բրիջեսը<ref>{{Cite journal |last=Freeman |first=Evelyn B. |date=2016 |title=Lois Lowry: A Giver of Books for Children |url=https://doi.org/10.1353/bkb.2016.0107 |journal=Bookbird: A Journal of International Children's Literature |volume=54 |issue=4 |pages=34–37 |doi=10.1353/bkb.2016.0107 |issn=1918-6983}}</ref>, իսկ Ջոնասի դերում՝ Բրենտոն Թուեյթսը։ [[Մերիլ Սթրիփ|Մերիլ Սթրիփը]], [[Քեյթի Հոլմս|Քեյթի Հոլմսը]], Օդեյա Ռաշը, Քեմերոն Մոնագանը, [[Ալեքսանդր Սկարսգորդ|Ալեքսանդր Սկարսգարդը]] և [[Թեյլոր Սվիֆթ|Թեյլոր Սվիֆթը]] լրացնում են գլխավոր դերասանական կազմի մնացած մասը։<ref>{{Cite web |last=Blum |first=Haley |title=Taylor Swift is a 'Giver,' not a taker |url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2013/09/27/taylor-swift-cast-in-the-giver-with-meryl-streep/2883149/ |access-date=2026-02-28 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Prins |first=Annelot |url=https://doi.org/10.4324/9781003299646-5 |title=Taylor Swift Controls Everything |date=2025-01-31 |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-29964-6 |location=New York |pages=45–60}}</ref> Ֆիլմը Հյուսիսային Ամերիկայում թողարկվել է 2014 թվականի օգոստոսի 15-ին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://thegiverfilm.com/ Պաշտոնական կայք էջը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625142420/https://thegiverfilm.com/ |date=2014-06-25 }} * «Պարգևողը». Նոր խորություն եւ նոր մեկնություն պատանիների եւ մեծերի համարhttps://mediamax.am/am/news/BookHouse/47553 {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:2010-ականների ամերիկյան ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:2010-ականների անգլերեն ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:2014 ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան գիտաֆանտաստիկ ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան դրամա ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպերի էկրանավորումներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆանտաստիկ ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Անգլիայում նկարահանված ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործությունների էկրանավորումներ]] [[Կատեգորիա:Հակաուտոպիական ֆիլմեր]] 6t4ngafwqhfoq1gj8qwqhbp5homecql 0 708002 10953691 10560749 2026-10-22T11:33:09Z Kontributor 2K 136883 file renamed 10953691 wikitext text/x-wiki {{անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Նումեա | բնօրինակ անվանում = Nouméa | զինանշան = Armoiries Nouméa fr.png | դրոշ = | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = | դրոշի լայնություն = | զինանշանի լայնություն = | պատկեր = Noumea centre 1402561139 375c811796 o.jpg | պատկերի նկարագրում = Կենտրոնը և [[Նումեա մայր տաճար]]ը | lat_deg = 22 | lat_min = 16 | lat_sec = | lat_dir = S | lon_deg = 166 | lon_min = 27 | lon_sec = | lon_dir = W | CoordAddon = type:city(130000)_region:PF | CoordScale = | երկիր = Նոր Կալեդոնիա | ենթարկում = մայրաքաղաք, կոմունա | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = | շրջանը աղյուսակում = | համայնքի տեսակ = | համայնք = | համայնքը աղյուսակում = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = | ղեկավար = | հիմնադրման թվական = | առաջին հիշատակում = | այլ անվանումներ = | տվյալ կարգավիճակում = | տարածք = 17,4 | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | պաշտոնական լեզու = | բնակչություն = 99 926 | մարդահամարի թվական = 2014 | խտություն = 1,505 | ագլոմերացիա = 127 635 | ազգային կազմ = | կրոնական կազմ = | էթնոհորոնիմ = | ժամային գոտի = | DST = | հեռախոսային կոդ = | փոստային ինդեքս = 98714 | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թվային իդենտիֆիկատոր = | կայք = | կայքի լեզու = | կայքի լեզու 2 = | կայքի լեզու 3 = | պարամետրի անվանում1 = | պարամետր1 = | պարամետրի անվանում2 = | պարամետր2 = | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 250 | երկրամասի քարտեզ = | երկրամասի քարտեզի չափ = noumea.PNG | շրջանի քարտեզ = | շրջանի քարտեզի չափ = Location of the commune (in red)<br>within New Caledonia | Վիքիպահեստում = Papeete }} '''Նումեա''' ({{lang-fr|Nouméa}}), [[Նոր Կալեդոնիա]]յի մայրաքաղաքն է և ամենամեծ քաղաքը, որը գտնվում է [[Գրանդ-Տեր]] կղզու հյուսիսում։ Բնակչության թիվը քաղաքում կազմում է 100,237 մարդ, սակայն դրա ագլոմերացիայում կա ավելի քան 179 հազար մարդ (ըստ [[2015]] թվականի)։ Նումեան [[Նոր Կալեդոնիա]]յի գլխավոր ծովային [[նավահանգիստ]]ն է։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Օվկիանիայի երկրների մայրաքաղաքներ}} [[Կատեգորիա:Նոր Կալեդոնիայի կոմունաներ]] [[Կատեգորիա:Նումեա]] [[Կատեգորիա:Օվկիանիայի երկրների մայրաքաղաքներ]] [[Կատեգորիա:Օվկիանիայի նավահանգիստներ]] dk9kedu3kzqep4rm4ru3l27wy2zauax 0 710007 10953447 10448269 2026-10-21T12:36:26Z Birdie 3023 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Baden-Wurttemberg MKL Bd. 16 1890 (128536215).jpg]] → [[File:Württemberg-Hohenzollern MKL Bd. 16 1890 (128536215).jpg]] Improper name. 10953447 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պատմական երկիր}} {{Տեղեկաքարտ Վարչական միավոր}} [[Պատկեր:Württemberg-Hohenzollern MKL Bd. 16 1890 (128536215).jpg|մինի|Վյուրթեմբերգի պատմական քարտեզ (սահմանները նշված են կապույտ գույնով):]] '''Վյուրթեմբերգ''' ({{lang-de|Württemberg}}) — պատմական մարզ [[Գերմանիա]]յի հարավարևմտյան մասում` [[Շվաբիա]] շրջանի տարածքում, որի կենտրոնական քաղաքը երկար ժամանակ [[Շտուտգարտ]]ն էր։ Նախկին հերցոգությունը, իսկ հետագայում թագավորությունը միապետության վերացումից հետո դարձավ ազատ ժողովրդական պետություն` [[Վայմարյան Հանրապետություն|Վայմարյան հանրապետության]] կազմում, ապա լուծարվեց [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո։ 1952 թվականից Բադեն-Վյուրթեմբերգ երկրամասի կազմում է։ == Պատմություն == === Սկզբնական շրջան === [[Վյուրթեմբերգներ]]ի կալվածատիրական տունն առաջին անգամ հայտնվել է պատմության ասպարեզում XI դարում։ Տան առաջին հայտնի ներկայացուցիչը [[Կոնրադ I]] էր։ XII դարում Վյուրթեմբերգները ստանում են կոմսի տիտղոս։ === Դքսության շրջանը (1495-1806) === 1495 թ. Վյուրթեմբերգը ստանում է դքսության կարգավիճակ։ === Թագավորական շրջանը (1806-1918) === 1806 թ. Վյուրթեմբերգը մտավ [[Հռենոսյան միություն|Հռենոսյան միության]] կազմի մեջ և Նապոլեոն I Բոնապարտից ստացավ թագավորության կարգավիճակ։ 1806-1918 թվականներին Վյուրթեմբերգում գահակալեցին 4 թագավորներ. * [[Ֆրիդրիխ I]] * [[Վիլհելմ I]] * [[Կարլ I]] * [[Վիլհելմ II]] 1918 թվականի [[Նոյեմբերյան հեղափոխություն|Նոյեմբերյան հեղափոխության]] ժամանակ Վյուրթեմբերգի վերջին արքան` Վիլհելմ II հրաժարվեց գահից։ == Գրականություն == * Das Königreich Württemberg, eine Beschreibung nach Kreisen, Oberämtern und Gemeinden (Stuttgart, 1904) * Statistisches Handbuch für das Königreich Württemberg (Stuttgart, 1885 fol.) * Das Königreich Württemberg, eine Beschreibung von Land, Volk und Staat (1893) * Jahresberichte der Handels- und Gewerbekammern in Württemberg * Lang, Die Entwicklung der Bevölkerung Württembergs im Laufe des 19ten Jahrhunderts (Tübingen, 1903) * Engel and Schulze, Geognostischer Wegweiser durch Württemberg (Stuttgart, 1908) * Staatsrecht des Königreichs Württemberg (Tübingen, 1908) * F. Bitzer, Regierung und Stände in Württemberg (Stuttgart, 1882). == Արտաքին հղումներ == * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%92%D1%8E%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 Вюртемберг] // [[:ru:Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1918 կազմալուծված պետություններ և տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Գերմանական միություն]] [[Կատեգորիա:Եվրոպայի նախկին միապետություններ]] q0y5alsyhhc5el09ogdz79lm9x8k1vz 0 711016 10953570 9818598 2026-10-22T02:25:02Z Juppi lantteineen 178322 File 10953570 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Սեմյուել Բաթլեր (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Գրող}} [[File:Samuel Butler by Charles Gogin.jpg|thumb|Samuel Butler (Charles Gogin).]] '''Սեմյուել Բաթլեր''' ({{lang-en|Samuel Butler}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի գրող, նկարիչ և թարգմանիչ, [[վիկտորյան ժամանակաշրջան]]ի գրականության ակնառու ներկայացուցիչներից մեկը։ == Կենսագրություն == Նրա ամենահայտնի գործերն են ուտոպիական սատիրա «Էրեհոն» վեպը, և կիսակենսագրական «Ամենայն մարմնի ճանապարհը», որը տպագրվել է իր մահվանից հետո։ Նա նաև հայտնի է օրթոդոքս քրիստոնեության մասին իր հետազոտություններով, ինչպես նաև էվոլյուցիայի տեսության ու իտալական արվեստի հետազոտմամբ։ Բաթլերն արձակ ոճով թարգմանել է [[Հոմերոս]]ի [[Իլիական]]ն ու [[Ոդիսական]]ը, այդ թարգմանությունները մինչև հիմա արդի են։ == Գրականություն == * Grendon, Felix. (1918). [http://www.jstor.org/stable/25121981 ''Samuel Butler's God'']. ''North American Review''. Vol. 208, No. 753. pp.&nbsp;277–286. * Holt, Lee Elbert. (1941). ''Samuel Butler and His Victorian Critics''. ''ELH''. Vol. 8, No. 2. pp.&nbsp;146–159. * Paradis, James G. (2007). ''Samuel Butler, Victorian Against the Grain: A Critical Overview''. University of Toronto Press. * Raby, Peter. (1991). ''Samuel Butler: A Biography''. University of Iowa Press. * Rattray, Robert F. (1914). ''The Philosophy of Samuel Butler''. ''Mind''. Vol. 23, No. 91. pp.&nbsp;371–385. * Simpson, George Gaylord. (1961). ''Lamarck, Darwin and Butler: Three Approaches to Evolution''. ''The American Scholar''. Vol. 30, No. 2. pp.&nbsp;238–249. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Բաթլեր, Սեմյուել}} [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի վիպասաններ]] [[Կատեգորիա:Գիտաֆանտաստիկ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի լուսանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի վիպասաններ]] 8bdytn4qq4iji1fzlrbmhn1i6k7zxws 0 732957 10953612 10895649 2026-10-22T06:34:34Z 23artashes 2675 10953612 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրական ստեղծագործություն |բնօրինակ անվանում = {{lang-sa|कामसूत्र}} |պատկեր = |պատկերի լայնություն = |նկարագրություն = |ժանր = |հեղինակ = [[Վաթսյայանա Մալլանագա]] |երկիր = [[Գուպտա կայսրություն]] |բնագիր լեզու = [[սանսկրիտ]] |գրվելու տարեթիվ = III—IV դդ. }} [[պատկեր:KamaSutra44.jpg|մինի|Նկարազարդում Կամասուտրայի մոտիվներով, 19-րդ դար]] '''Կամասուտրա''' ({{lang-sa|कामसूत्र}}), հին հնդկական [[տրակտատ]]<ref>{{Cite book |last=Doniger |first=Wendy |url=https://archive.org/details/kamasutra00vats |title=Kamasutra – Oxford World's Classics |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-283982-4 |page=i |quote=''The Kamasutra is the oldest extant Hindu textbook of erotic love. It was composed in Sanskrit, the literary language of ancient India, probably in North India and probably sometime in the third century''}}</ref><ref>{{Cite book |last=Coltrane |first=Scott |url=https://books.google.am/books?id=KzoNruN9jC0C&pg=PA36 |title=Gender and families |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |year=1998 |isbn=978-0-8039-9036-4 |page=36}}</ref>, նվիրված [[կամա (հինդուիզմ)|կամայի]]՝ զգացմունքային ոլորտի, հուզական կյանքի, տարփանքի և [[սեր|սիրո]] թեմային։ Կամա բառը սանսկրիտում արտահայտում է զգացմունքային բավարարվածությունը, սեռական հաճույքը, տարփանքը և կիրքը։ Կամասուտրան հիմնվում է [[Կամաշաստրա]]յի (տղամարդու և կնոջ սեռական փոխհարաբերությունների մասին գիտություն) ոլորտին նախորդած աշխատությունների վրա և իր ամբողջականության, ինչպես նաև համակարգվածության շնորհիվ, շատերի կողմից դիտվում է որպես այդ բնագավառի սանսկրիտական գրականության հիմնական աշխատություն<ref>For ''Kama Sutra'' as the most notable of the kāma śhāstra literature see: Flood (1996), p. 65.</ref>։ Տեքստերի հեղինակը [[հնդիկներ|հնդիկ]] [[փիլիսոփա]] և [[գիտնական]] [[Վաթսյայանա Մալլանագա]]ն է։ Ստեղծագործության ամբողջական անվանումն է «Վաթսյայանա կամա սուտրա» («Վաթսյայանաին պատկանող հրահանգներ՝ կամայի մասին»)։ Ենթադրվում է, որ հեղինակը ապրել է 3-4-րդ դարերում, ամենայն հավանականությամբ [[Գուպտա կայսրություն]]ում։ == Պատմություն == Կամասուտրան առաջին անգամ [[անգլերեն]] լեզվով հրատարակվել է [[1883]] թվականին՝ [[Անգլիա]]յում, որը թարգմանվել էր անմիջապես սանսկրիտից՝ [[անգլիացիներ|անգլիացի]] ճանապարհորդ, [[գրող]] և թարգմանիչ [[Ռիչարդ Ֆրենսիս Բյորտոն]]ի կողմից<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=ZArPH0nFGo0C&pg=PA144&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |автор=Suzanne G. Frayser, Thomas J. Whitby |заглавие=Studies in Human Sexuality: A Selected Guide |год=1995 |издательство=Libraries Unlimited |страниц=766 |isbn=9781563081316}}</ref>։ Վերջինիս անունը պսակված է [[լեգենդ]]ներով և պատմության մեջ մտել է որպես Կամասուտրայի թարգմանիչ։ Նա տիրապետում էր 29 լեզուների, որոնք պատկանում էին տարբեր [[լեզվաընտանիք]]ների, սակայն չէր տիրապետում սանսկրիտին, որով գրված էր Կամասուտրան։ Բյորտոնը նամակագրական կապ էր պահպանում Ֆոսթեր Ֆիցջերալդ Արբետնոտի հետ, քանի որ վերջինիս էր պատկանում ստեղծագործության կրկնօրինակը և նրանք որոշել էին միասին անգլերեն թարգմանել սեքսի մասին դասական այդ ձեռնարկը։ Այնուհետև նրանք նշված նպատակի համար օգնություն են խնդրել հնդիկ գիտնական Բհագվանլալ Ինդրաջիից<ref name="autogenerated1">{{Cite web |title=100 запрещенных книг: цензурная история мировой литературы. Книга 2 |url=http://www.xliby.ru/kulturologija/100_zapreshennyh_knig_cenzurnaja_istorija_mirovoi_literatury_kniga_2/p2.php#metkadoc9 |accessdate=2017 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=www.xliby.ru}}</ref>։ Թարգմանիչներն ակնկալում էին գրաքննության հետ կապված դժվարություններ և արդարանում էին նրանով, որ գիրքը հրատարակվել է Անգլիայի սահմաններից դուրս և նախատեսված է հետազոտական նպատակների համար։ Բացի այդ, գրքի առաջին հրատարակությունների համար սահմանվել էր չափազանց բարձր գին, որը բացառում էր հասարակության լայն շերտերի կողմից այն գնելը։ Գիրքը լույս էր տեսնում մասնավոր հրատարակչությունների կողմից, հազվագյուտ տպաքանակով՝ մինչև [[1960]]-ական թվականների սեքսուալ հեղափոխությունը<ref name=autogenerated1 />։ == Բաժինները == Կամասուտրան ընդգրկում է 64 գլուխ՝ հավաքված 49 մասերի մեջ, որոնք միավորված են 7 բաժիններում<ref>[http://www.sacred-texts.com/sex/kama/index.htm Date checked: 29 March 2007 Burton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026120815/http://www.sacred-texts.com/sex/kama/index.htm |date=26 October 2011 }} and [https://books.google.am/books?id=wAAiY4J5-ekC&pg=PR60&dq=Kamasutra+by+Mallanaga+Vatsyayana,+translated+by+Wendy+Doniger&ei=FgnNRrriO4jopQKJvYHfBA&sig=jZby2tcI8GmElLhqjepcm6ZgxSA#PPA236,M1 Doniger]</ref>. 1. Ընդհանուր (5 գլուխ) - սիրո մասին ընդհանրապես, նրա դերը մարդու կյանքում։ 2. Սիրային միասնության մասին (15 գլուխ) - [[համբույր]]ների, նախնական փաղաքշանքների տարաբնույթ տեսակների և [[օրգազմ]]ի խորը վերլուծություն, [[սեռական դիրքեր]]ի ցանկ, [[օրալ սեքս]], պարաֆիլիա, ինչպես նաև սիրային եռանկյունի (ընտանիք երեքով՝ ամուսին, կին և ամուսնու սիրուհի)։ 3. Աղջիկների նկատմամբ վերաբերմունքը (9 գլուխ) - սիրահետում և [[հարսանիք]]։ 4. Ամուսնացած կանանց վերաբերյալ (8 գլուխ) - ընտանիքում ամուսնու և կնոջ միջև փոխհարաբերությունները, ինչպես պետք է կանայք դրսևորեն իրենց։ 5. Ուրիշների կանանց մասին (10 գլուխ) - հիմնականում գայթակղության մասին է։ 6. [[Հետերա]]ների մասին (9 գլուխ)։ 7. Գաղտնի խորհուրդներ (6 գլուխ) - այն մասին, թե ինչպես հմայել շրջապատին և վերականգնել ազդեցությունը։ == Բովանդակությունը == Կամասուտրան նկարագրում է ընդամենը 64 սեռական դիրքեր, որոնք անվանվում են «[[արվեստ]]ներ»։ Վաթսյայանան ենթադրում էր, որ կա սիրով զբաղվելու ութ հնարք, ամեն մի հնարքում՝ ութական դիրք։ Գրքում դրանք կոչվում են «64 արվեստներ»։ «Սիրային միասնության մասին» բաժինը, որը դիտարկում է սեռական փորձն ու դիրքերը, առավել հայտնի է ժամանակակից զանգվածային [[մշակույթ]]ում և վերահրատարակվում է առավել հաճախ (մասնավորապես բնօրինակից բավականին հեռու)։ Հաճախ այդ բաժինը ընդունում են ողջ գրքի տեղ։ Միաժամանակ, սեռական փորձերին նվիրված է գրքի ընդամենը մեկ հինգերորդ մասը, իսկ սեքսուալ դիրքերին՝ ընդամենը երեք գլուխ։ Մյուս բաժիններում խոսվում է այն մասին, թե ինչպես պետք է լինել լավ քաղաքացի, ինչպես նաև մտքեր են արտահայտվում տղամարդկանց և կանանց փոխհարաբերությունների մասին։ Կամասուտրան՝ սեքսով զբաղվելն համարում է «աստվածային միասնություն»։ Վաթսյայանան ենթադրում էր, որ սեքսի մեջ դատապարտելի ոչինչ չկա, սակայն դրանով զբաղվելը թեթևամտություն է և մեղք։ Ժամանակակից արևմտյան մշակույթում բավական մեծ հանրահայտության պատճառով, Կամասուտրայի հետ հաճախ նույնացվում և միախառնվում են զգացմունքային և ֆիզիկական սիրո մասին հնդկական այլ տրակտատներ՝ ինչպիսիք են միջնադարյան [[Կոկոշաստրա]]ն և առավել ուշ շրջանի [[Անանգա Ռանգա]] բանաստեղծական աշխատությունը։ == Նշանակությունը == Մեր ժամանակներում Կամասուտրան չի կորցրել իր նշանակությունը որպես՝ [[մարդու սեռական կյանք]]ի հիմնական ձեռնարկ և [[սեքսոլոգիա]]յի պատմական հուշարձան։ Այն միաժամանակ հանդիսանում է Հին [[Հնդկաստան]]ի այն ժամանակների կենցաղային և հասարակական սովորույթներն ու փորձերը (ոչ միայն սեռական) նկարագրող պատմական փաստաթուղթ։ == Դիրքերը Կամասուտրայում == Չնայած Կամասուտրան երբեք նկարազարդված չի եղել և սեռական դիրքերի մեծամասնությունը այնտեղ նկարագրված են բավականին հակիրճ կամ պարզապես միայն անվանումներն են առկա, այնուամենայնիվ հաճախ [[Մեծ Մողոլներ|մողոլական]] [[գեղանկարչություն|գեղանկարչության]] [[էրոտիկա|էրոտիկ]] բնույթի որոշ նկարներ և դրանցից սկիզբ առած 16-19-րդ դարերի հնդկական նկարչության որոշակի ոճեր ներկայացվում են որպես Կամասուտրայի նկարազարդումներ։ Կամասուտրայում նկարագրված շատ դիրքեր իրենց անվանումն ստացել են կենդանիներից, որոնց պետք է նմանակել [[սեռական հարաբերություն|սեռական հարաբերության]] ժամանակ (նշվում է նաև, որ զույգերը այդ պահին պետք է նմանակեն տվյալ կենդանիներին բնորոշ ձայները)։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[https://newmag.am/post/kamasutra Կամասուտրա. Ոչ միայն սեքսի ուղեցույց] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Կամասուտրա}} [[Կատեգորիա:Գիտությունը Հին Հնդկաստանում]] [[Կատեգորիա:Գրքեր այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Մարդու սեռականություն]] [[Կատեգորիա:Սեքսոլոգիա]] ntmudogm5yyw32wgreh0yrx6hlgoq3e 1 733175 10953568 4602698 2026-10-22T01:26:53Z Որոտ 49258 10953568 wikitext text/x-wiki Հարգելի մասնակիցներ, ուզում եմ նշել «Գուպտա կայսրություն» արտահայտության մասին: Գուպտա անվանումը արքայատոհմի (դինաստիա) անվանում է, այլ ոչ թե պետության: Օրինակ. մենք ասում ենք Երվանդունիների թագավորություն, Արշակունիների կամ Բագրատունիների թագավորություն, սակայն պետությունը մեկն էր` Հայաստան կամ Մեծ Հայք: Արքայատոհմի դեպքում գրվում է հոգնակի, քանի որ այդ տոհմի ներկայացուցիչը մի հոգի չէ, այլ մի քանիսն են` Օմայաններ, Աբբասյաններ, Ռոմանովներ, Արտաշեսյաններ, Թյուդորներ, Ստյուարտներ, Մեծ Մողոլներ և այլն: Դա վերաբերում է նաև Գուպտաներին: Գուպտաների պետությունն ունեցել է շուրջ 13 արքա, իսկ պետությունը պարզապես Հնդկաստանն էր: Իսկ կայսրությունը միապետությունից տարբերվում է նրանով, որ նրա հպատակները բազմազգ են և իր մեջ ներառում է այլ ազգերին պատկանող տարածքներ: Այնպես որ, ճիշտ տարբերակն ըստ իս` հոգնակի տարբերակն է: Հոդվածում այն մի քանի անգամ փոփոխվեց` տարբեր մասնակիցների կողմից: Խնդրում եմ կողմնորոշվել:--[[Մասնակից:Որոտ|Որոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Որոտ|քննարկում]]) 08:11, 17 Հոկտեմբերի 2016 (UTC) Հոդվածում տեղադրվել է նկար, որն իբր նկարազարդում է Կամասուտրայից: Իրականում Կամասուտրան նկարազարդումներ չի ունեցել: Դրանք պատկանում են ավելի ուշ շրջանի (մողոլական գեղանկարչության մանրանկարներ են, XVI-XIX դարեր) և վերագրելը Կամասուտրային՝ կեղծիք է: Նկարի տակ պետք է նշել «Նկարը վերագրվում է Կամասուտրային», այլ ոչ թե հիմնավորել՝ «Կամասուտրայի պատկերազարդումներից» գրառմամբ, կամ էլ պարզապես պետք է հեռացվի: Հոդվածը ժամանակին տեղադրել եմ ես, խնդրում եմ, պետք չէ այն աղավաղել կեղծիքներով: Հարգանքներով --[[Մասնակից:Որոտ|Որոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Որոտ|քննարկում]]) 01:26, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) dy8xppbulx4htdrbu7c6rnhj5w2drtf 10953569 10953568 2026-10-22T01:32:46Z Որոտ 49258 10953569 wikitext text/x-wiki Հարգելի մասնակիցներ, ուզում եմ նշել «Գուպտա կայսրություն» արտահայտության մասին: Գուպտա անվանումը արքայատոհմի (դինաստիա) անվանում է, այլ ոչ թե պետության: Օրինակ. մենք ասում ենք Երվանդունիների թագավորություն, Արշակունիների կամ Բագրատունիների թագավորություն, սակայն պետությունը մեկն էր` Հայաստան կամ Մեծ Հայք: Արքայատոհմի դեպքում գրվում է հոգնակի, քանի որ այդ տոհմի ներկայացուցիչը մի հոգի չէ, այլ մի քանիսն են` Օմայաններ, Աբբասյաններ, Ռոմանովներ, Արտաշեսյաններ, Թյուդորներ, Ստյուարտներ, Մեծ Մողոլներ և այլն: Դա վերաբերում է նաև Գուպտաներին: Գուպտաների պետությունն ունեցել է շուրջ 13 արքա, իսկ պետությունը պարզապես Հնդկաստանն էր: Իսկ կայսրությունը միապետությունից տարբերվում է նրանով, որ նրա հպատակները բազմազգ են և իր մեջ ներառում է այլ ազգերին պատկանող տարածքներ: Այնպես որ, ճիշտ տարբերակն ըստ իս` հոգնակի տարբերակն է: Հոդվածում այն մի քանի անգամ փոփոխվեց` տարբեր մասնակիցների կողմից: Խնդրում եմ կողմնորոշվել:--[[Մասնակից:Որոտ|Որոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Որոտ|քննարկում]]) 08:11, 17 Հոկտեմբերի 2016 (UTC) Հոդվածում տեղադրվել է նկար, որն իբր նկարազարդում է Կամասուտրայից: Իրականում Կամասուտրան նկարազարդումներ չի ունեցել: Դրանք պատկանում են ավելի ուշ շրջանի (մողոլական գեղանկարչության մանրանկարներ են, XVI-XIX դարեր) և վերագրելը Կամասուտրային՝ կեղծիք է: Նկարի տակ պետք է նշել «Նկարազարդում Կամասուտրայի մոտիվներով», այլ ոչ թե հիմնավորել՝ «Կամասուտրայի պատկերազարդումներից» գրառմամբ, կամ էլ պարզապես պետք է հեռացվի: Հոդվածը ժամանակին տեղադրել եմ ես, խնդրում եմ, պետք չէ այն աղավաղել կեղծիքներով: Հարգանքներով --[[Մասնակից:Որոտ|Որոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Որոտ|քննարկում]]) 01:26, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) 60vhsdjspwsxeubtvwzmt5qh5es93z8 0 733908 10953577 10550271 2026-10-22T03:07:41Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] 10953577 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մարտին Սիպալ''' ({{lang-hu|Martin Szipál}}, հայտնի է եղել նաև որպես Մարտին Ս. Մարտին, {{ԱԾ}}), [[Հունգարացիներ|հունգարացի]]-[[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[լուսանկարիչ]]։ Առավել հայտնի է կինոաստղերի և հայտնի մարդկանց իր ստեղծած դիմալուսանկարներով։ == Կենսագրություն == Մարտին Սիպալը ծնվել է 1924 թվականին Սոլնոկում, թագավորական լուսանկարիչ Մարտոն Կարոլի Սիպալի (1886–1966) և Մարգիտ Սեպեշիի (1888–1960) ընտանիքում։ Մանկությունն անցել է [[Դեբրեցեն]]ում, ապա ընտանիքը տեղափոխվել է [[Բուդապեշտ]]։ Լուսանկարչություն սովորել է [[Մյունխեն]]ում, որակավորման քննություն հանձնել է [[1942]] թվականին։ Մասնակցել է [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ին, եղել է Հունգարիայի թագավորական օդուժի ռազմական օդաչու։ Պատերազմից հետո՝ [[1946]] թվականին, Դեբրեցենում հիմնադրել է իր առաջին լուսանկարչական ստուդիան։ Բուդապեշտի լուսանկարիչների կոոպերատիվին է միացել [[1953]] թվականին, [[1954]] թվականին՝ Դեբրեցենի գեղարվեստական լուսանկարիչների ասոցիացիայի հիմնադիր-անդամ։ [[Հունգարական հեղափոխություն (1956)|1956 թվականի հունգարական հեղափոխության]] ընթացքում փախել է երկրից, հաստատվել [[ԱՄՆ]]-ում։ Նրա լուսանկարները հայտնվել են տարբեր թերթերում ու ցուցահանդեսներում, հանդես է եկել որպես անկախ լուսանկարիչ։ Հոլիվուդում հիմնել է իր ստուդիան և սկսել լուսանկարել այնպիսի նշանավոր դեմքերի, ինչպիսիք են [[Ջոն Ուեյն]]ը, [[Թոմի Լի Ջոնս]]ը, [[Լեսլի Նիլսեն]]ը, Շարլին Թիլթոնը, [[Մարգո Հեմինգուեյ]]ը, Թիմոթի Հատոնը, Պրիսցիլա Պրեսլին, [[Քարիմ Աբդուլ-Ջաբար]]ը և այլք։ Համագործակցել է ամսագրերի և պարբերականների հետ, և նրա լուսանկարած հայտնի աստղերի դիմանկարները հայտնվել են ամսագրերի շապիկներին։ [[1997]] թվականին վերադարձել է [[Հունգարիա]], աշխատել թերթերում, դասավանդել տարբեր լուսանկարչական դպրոցներում։ == Մահ == Մահացել է [[շագանակագեղձի քաղցկեղ]]ից Բուդապեշտում, [[2016]] թվականին 92 տարեկան հասակում<ref>{{Cite web |author=MTI |date=2016 թ․ ապրիլի 27 |title=Meghalt Szipál Márton fotóművész |url=http://www.origo.hu/kultura/kunszt/20160427-meghalt-szipal-marton-fotomuvesz.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427195457/http://www.origo.hu/kultura/kunszt/20160427-meghalt-szipal-marton-fotomuvesz.html |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 27 |accessdate=2016 թ․ ապրիլի 27 |publisher=Origo.hu}}</ref>։ == Հրատարակություններ == * The Hollywood Years. Panda Digital, Los Angeles, 1997 * Sztárok sztárfotós szemmel. Hanga Kiadó, Budapest, 2004 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *{{Cite web |author=Bartha, Ákos |date=September–November 2010 |title=Szipál Márton életútinterjúja |url=http://www.tte.hu/media/pdf/interjuk10-szipal_marton.pdf |accessdate=2016 թ․ մայիսի 2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիպալ, Մարտին}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի լուսանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Հունգարացի լուսանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] 3x7rrxh5g5zan57vwms40ikaqnem8bn 10953578 10953577 2026-10-22T03:08:34Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Երկարակյացներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953578 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մարտին Սիպալ''' ({{lang-hu|Martin Szipál}}, հայտնի է եղել նաև որպես Մարտին Ս. Մարտին, {{ԱԾ}}), [[Հունգարացիներ|հունգարացի]]-[[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[լուսանկարիչ]]։ Առավել հայտնի է կինոաստղերի և հայտնի մարդկանց իր ստեղծած դիմալուսանկարներով։ == Կենսագրություն == Մարտին Սիպալը ծնվել է 1924 թվականին Սոլնոկում, թագավորական լուսանկարիչ Մարտոն Կարոլի Սիպալի (1886–1966) և Մարգիտ Սեպեշիի (1888–1960) ընտանիքում։ Մանկությունն անցել է [[Դեբրեցեն]]ում, ապա ընտանիքը տեղափոխվել է [[Բուդապեշտ]]։ Լուսանկարչություն սովորել է [[Մյունխեն]]ում, որակավորման քննություն հանձնել է [[1942]] թվականին։ Մասնակցել է [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ին, եղել է Հունգարիայի թագավորական օդուժի ռազմական օդաչու։ Պատերազմից հետո՝ [[1946]] թվականին, Դեբրեցենում հիմնադրել է իր առաջին լուսանկարչական ստուդիան։ Բուդապեշտի լուսանկարիչների կոոպերատիվին է միացել [[1953]] թվականին, [[1954]] թվականին՝ Դեբրեցենի գեղարվեստական լուսանկարիչների ասոցիացիայի հիմնադիր-անդամ։ [[Հունգարական հեղափոխություն (1956)|1956 թվականի հունգարական հեղափոխության]] ընթացքում փախել է երկրից, հաստատվել [[ԱՄՆ]]-ում։ Նրա լուսանկարները հայտնվել են տարբեր թերթերում ու ցուցահանդեսներում, հանդես է եկել որպես անկախ լուսանկարիչ։ Հոլիվուդում հիմնել է իր ստուդիան և սկսել լուսանկարել այնպիսի նշանավոր դեմքերի, ինչպիսիք են [[Ջոն Ուեյն]]ը, [[Թոմի Լի Ջոնս]]ը, [[Լեսլի Նիլսեն]]ը, Շարլին Թիլթոնը, [[Մարգո Հեմինգուեյ]]ը, Թիմոթի Հատոնը, Պրիսցիլա Պրեսլին, [[Քարիմ Աբդուլ-Ջաբար]]ը և այլք։ Համագործակցել է ամսագրերի և պարբերականների հետ, և նրա լուսանկարած հայտնի աստղերի դիմանկարները հայտնվել են ամսագրերի շապիկներին։ [[1997]] թվականին վերադարձել է [[Հունգարիա]], աշխատել թերթերում, դասավանդել տարբեր լուսանկարչական դպրոցներում։ == Մահ == Մահացել է [[շագանակագեղձի քաղցկեղ]]ից Բուդապեշտում, [[2016]] թվականին 92 տարեկան հասակում<ref>{{Cite web |author=MTI |date=2016 թ․ ապրիլի 27 |title=Meghalt Szipál Márton fotóművész |url=http://www.origo.hu/kultura/kunszt/20160427-meghalt-szipal-marton-fotomuvesz.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427195457/http://www.origo.hu/kultura/kunszt/20160427-meghalt-szipal-marton-fotomuvesz.html |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 27 |accessdate=2016 թ․ ապրիլի 27 |publisher=Origo.hu}}</ref>։ == Հրատարակություններ == * The Hollywood Years. Panda Digital, Los Angeles, 1997 * Sztárok sztárfotós szemmel. Hanga Kiadó, Budapest, 2004 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *{{Cite web |author=Bartha, Ákos |date=September–November 2010 |title=Szipál Márton életútinterjúja |url=http://www.tte.hu/media/pdf/interjuk10-szipal_marton.pdf |accessdate=2016 թ․ մայիսի 2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիպալ, Մարտին}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի լուսանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Հունգարացի լուսանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Երկարակյացներ]] idkumlyn54svq8uiwe6vm8g96sbl1ua 0 751228 10953682 8550432 2026-10-22T11:02:22Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ավստրալիացի ռեժիսորներ]], [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային պրոդյուսերներ]], [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի պրոդյուսերներ]] 10953682 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր | անուն = Ռոբ Սիտչ | պատկեր = Rob Sitch at the AACTA Awards Sydney, Australia, January 2012.jpg | կալանք = | բնօրինակ անուն ազգանուն =Rob Sitch | ի ծնե տրված անունը =Ռոբերտ Այան Սիտչ | ծննդաթիվ = | ծննդավայր = | վախճան = | վախճանի վայր = | մականուն = | ոճ = | ազգություն = | քաղաքացիություն = {{դրոշավորում|Ավտրալիա}} | գործունեության տարիներ = [[1986]]- մինչև այսօր | ամուսին = | մասնագիտացում =[[կինոռեժիսոր]], կինոպրոդյուսեր, [[սցենարիստ]], [[դերասան]], ծաղրերգու | ստորագրություն = | պարգևներ = | imdb_id = | ԿինոՊոիսկ_id = | կայք = | վիքիպահեստ = | օսկար = | ոսկե գլոբուս = | կաննի փառատոն = | սատուրն = | ոսկե ծիրան = | նիկա = | վենետիկյան փառատոն = | այլ մրցանակ = }} '''Ռոբ Սիտչ''' ({{lang-en|Rob Sitch}}, {{ԱԾ}}), ավստրալիացի [[կինոռեժիսոր]], կինոպրոդյուսեր, [[սցենարիստ]], կինոյի և հեռուստատեսության [[դերասան]], ծաղրերգու։ == Կենսագրություն == Ռոբերտ Այան Սիտչը ծնվել է [[1962]] թվականի [[մարտի 17]]-ին [[Մելբուրն]]ում<ref>[http://www.news.com.au/travel/holiday-ideas/rob-sitch-why-melbournes-cool/story-e6frfqdi-1226281490868 Rob Sitch: How Melbourne became cool] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618110731/http://www.news.com.au/travel/holiday-ideas/rob-sitch-why-melbournes-cool/story-e6frfqdi-1226281490868 |date=2012-06-18 }} на сайте ''news.com.au'', 28 февраля 2012</ref>։ Մելբուրնի համալսարանն ավարտել է<ref>[http://www.austlit.edu.au/run?ex=ShowAgent&agentId=A(k8 Профиль] на сайте ''austlit.edu.au</ref> բժշկագիտության և վիրաբուժության բակալավրի աստիճանով (Bachelor of Medicine, Bachelor of Surgery): Համալսարանն ավարտելուց հետո որոշ ժամանակ աշխատել է Մելբուրնի ''Royal Womans Hospital'' ծննդատանը։ Անցնելով կինեմատոգրաֆիական աշխատանքի՝ Սիտչը դարձավ մի փոքրիկ՝ Working Dog Productions արհեստանոցի հիմնադիրը, որտեղ աշխատում է սկսած [[1993]] թվականից։ [[2006]] թվականին [[Ավստրալիա]]յում ապրող մեծագույն հեռուստաաստղերի «50 տարի - 50 աստղ» ցուցակում զբաղեցրեց 39-րդ տեղը։ Կինը դերասանուհի Ջեյն Քենեդին է (Jane Kennedy), ունի 3 երեխա<ref>[http://www.filmbug.com/db/21699 Профиль] на сайте ''filmbug.com</ref>։ == Ընտրված ֆիլմագրություն == === Կինո === {| border="1" !Տարեթիվ||Ֆիլմ||Ռեժիսոր||Պրոդյուսեր||Սցենարիստ||Դերասան |- |[[1997]]||Ամրոց / The Castle||<center>{{Y}}</center>|| ||<center>{{Y}}</center>|| |- |[[2000]]||Ափսե / The Dish||<center>{{Y}}</center>|| ||<center>{{Y}}</center>|| |- |[[2012]]||Բենին ուղղված հարցեր / Any Questions for Ben?|| <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center>||<center>{{Y}}</center> |- |2012||Կետ և Կիմդերելլա / Kath & Kimderella|| || || ||<center>{{Y}}</center> |} === Հեռուստատեսություն === {| border="1" ! Տարեթիվ || Ֆիլմ/Սերիալ/Շոու || Ռեժիսոր || Պրոդյուսեր || Սցենարիստ || Դերասան |- | [[1986]]-[[1989]] || Դի-գեներատ/ The D-Generation || || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> |- | [[1992]]-[[1993]] || Ուշ գիշերը / The Late Show || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> |- | [[1994]]-1997 || Առաջնագիծ / Frontline || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> |- | [[1998]]-[[2007]] || The Panel || || <center>{{Y}}</center> || || <center>{{Y}}</center> |- | [[2006]]- մինչև այսօր || Փառք Աստծո, դու եկար/ Thank God You're Here || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> |- | [[2007]] || Կետ և Կիմ/ Kath & Kim || || || || <center>{{Y}}</center> |- | [[2008]] || The Hollowmen || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> || <center>{{Y}}</center> |- |[[2011]] || Երես առ երես.../ A Quiet Word With ... || || || || <center>{{Y}}</center> |- | 2012 || Adam Hills in Gordon Street Tonight || || || || <center>{{Y}}</center> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.champagnecomedy.com/?p=664 Ռոբ Սիտչի ծաղրանմանման վերափոխումները] ''champagnecomedy.com կայքում {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիտչ, Ռոբ}} [[Կատեգորիա:Դերասաններ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Մարտի 17 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1962 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Կինոռեժիսորներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Կինոգործիչներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի պրոդյուսերներ]] 84uzetjtzsbghkq6xprox9eh1vxyhxg 0 756890 10953515 10029470 2026-10-21T14:07:29Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 076.jpg]] → [[File:Flinck, Govaert, Landscape with an Obelisk.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 10953515 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Թանգարան}} '''Իզաբելլա Ստյուարտ Գարդների թանգարան''' ({{lang-en|Isabella Stewart Gardner Museum}}) կամ Fenway Court, ինչպես հայտնի էր [[Իզաբելլա Ստյուարտ Գարդներ]]ի կենդանության օրոք, թանգարան [[ԱՄՆ]] [[Մասաչուսեթս (նահանգ)|Մասաչուսեթս նահանգի]] [[Բոստոն]] քաղաքում։ Թանգարանի արվեստի հավաքածուն ունի համաշխարհային նշանակություն և ներառում է եվրոպական, ասիական և ամերիկյան արվեստի նմուշներ՝ գեղանկարներ, քանդակներ, գոբելեն, դեկորատիվ արվեստ։ 1990 թվականին թանգարանի տասներեք աշխատանքներ գողացել են. հանցագործությունը մնում է դեռևս չբացահայտված և արվեստի նմուշների տեղն անհայտ է։ Թանգարանում կազմակերպվում են պատմական և ժամանակակից արվեստի ցուցահանդեսներ, ինչպես նաև համերգներ, դասախոսություններ, ընտանեկան և համայնքային ծրագրեր, փոփոխում են բակի ցուցադրությունները։ Իզաբելլա Ստյուարտ Գարդների կտակին համապատասխան՝ թանգարանի մուտքի զեղչ է նախատեսված [[Բոստոն Ռեդ Սոքս]] հուշաիր կրողների համար և մուտքն անվճար է Իզաբելլա անունով այցելուների համար։ == Պատմություն== Թանգարանը ստեղծվել է 1900 թվականին և բացվել է 1903 թվականին ամերիկյան արվեստի առաջատար կոլեկցիոներ, բարերար, արվեստի հովանավոր [[Իզաբելլա Ստյուարտ Գարդներ]]ի (1840-1924) կողմից։ Թանգարանը գտնվում է 15-րդ դարի Վենետիկյան պալատի` մասնավորապես [[Պալատ Բարբարո|Բարբարո պալատի]] նմանության կառուցված շենքում։ Գարդները լրջորեն սկսել է հավաքագրել, երբ հոր մահից հետո հսկայական ժառանգություն է ստացել։ Նրա առաջին խոշոր ձեռքբերումը 1892 թվականին [[Փարիզ]]ի աճուրդում [[Յան Վերմեեր]]ի «[[Համերգը (Վերմեեր)|Համերգը]]» կտավն էր։ 1894 թվականին Բերնարդ Բերենսոնը [[Սանդրո Բոտիչելլի]]ի աշխատանքների ձեռքբերման համար առաջարկել է իր օգնությունը, Գարդները դարձել է առաջին ամերիկացին, ով Վերածննդի վարպետի նկար է ունեցել։ Բերենսոնի օգնությամբ իր հավաքածուի համար Գարդները ձեռք է բերել շուրջ 70 արվեստի գործեր։ [[Պատկեր:Tizian 085.jpg|thumb|«Եվրոպայի բռնաբարությունը» (1562) Տիցիանի կտավը թանգարանի ամենահայտնի աշխատանքներից է]] 1898 թվականին ամուսնու՝ Ջոն Լ. Գարդների մահից հետո Իզաբելլա Գարդները նախաձեռնում է իր և ամուսնու երազանքի իրականացումը՝ իրենց հավաքածուի համար թանգարանի ստեղծումը։ Նա Բոստոնի Fenway ճահճոտ միակողմանի զբոսայգում թանգարանի համար տարածք է ձեռք բերում և վարձում ճարտարապետ Ուիլյարդ Թ. Սիրսին՝ կառուցելու թանգարան Վենետիկի Վերածննդի պալատների մոդելով։ Նա խորապես ներգրավված էր կառույցի նախագծման գործում։ Շենքի կառուցումից հետո Գարդները մի ամբողջ տարի խնամքով տեղադրում էր իր հավաքածուն։ Ի սկզբանե թանգարանի պատկերասրահները չունեին ներկայիս տեսքը։ Վաղ իտալական կտավների սենյակը մինչև 1914 թվականը եղել է Գարդների չինական սենյակ։ Թանգարանը բացվել է 1903 թվականի հունվարի 1-ին, որի տոնակատարության ընթացքում հանդես է եկել [[Բոստոնի սիմֆոնիկ նվագախում]]բը։ Գարդների կենդանության օրոք թանգարան են այցելել արվեստագետներ, կատարողներ, գիտնականներ՝ ոգեշնչվելու հարուստ հավաքածուից և շլացնող վենետիկյան շրջանակից, այդ թվում՝ Ջոն Սինգեր Սարջենթի, Չարլզ Մարտին Լևլերի և Ռութ սեն Դենիի աշխատանքներով։ Թանգարանում երբեմն տեղի էին ունենում արվեստագետների աշխատանքների ցուցադրումներ, այդ թվում՝ ամերիկացի քանդակագործ Աննա Կոլեման Լադի ցուցահանդեսը։ Այսօր թանգարանի ժամանակակից նկարիչ-ռեզիդենտ ծրագրի, բակային ցուցադրումների, համերգների, նորարարական կրթական ծրագրերի միջոցով շարունակվում է Իզաբելա Գարդների ժառանգությունը։ Գարդները թանգարանի առաջին տնօրեն է նշանակել իր քարտուղար և Բոստոնի գեղարվեստի թանգարանի նախկին գրադարանավար Մորիս Կարտերին (1877-1965)։ Կարտերը ցուցակագրել է ամբողջ հավաքածուն և գրել Գարդների կենսագրականը՝ «Isabella Stewart Gardner and Fenway Court»-ը։ == Պատկերասրահ == <gallery> 20180527 - 10 - Boston, MA (Isabella Stewart Gardner Museum) - "Tourist Throngs in the Spanish Cloister".jpg 20180527 - 12 - Boston, MA (Isabella Stewart Gardner Museum).jpg 20180527 - 15 - Boston, MA (Isabella Stewart Gardner Museum).jpg 20180527 - 18 - Boston, MA (Isabella Stewart Gardner Museum).jpg 20180527 - 19 - Boston, MA (Isabella Stewart Gardner Museum) - "Corner Arrangement".jpg 20180527 - 20 - Boston, MA (Isabella Stewart Gardner Museum).jpg 20180527 - 25 - Boston, MA (Isabella Stewart Gardner Museum).jpg Fenway Court Interior 09.jpg Fenway Court Interior 12.jpg Fenway Court Interior 14.jpg Fenway Court Interior 22.jpg Fenway Court Interior 34.jpg Isabella-Stewart-Gardner-Museum-Raphael-Room-01.jpg Isabella-Stewart-Gardner-Museum-Little-Salon-02.jpg Madame du Barry, miniature - Isabella Stewart Gardner Museum.png Buste de Bindo Altoviti par Benvenuto Cellini.jpg Guardi - View of the Riva degli Schiavoni and the Piazzetta from the Bacino di San Marco, 1760s, P25w47.jpg Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg Gentile Bellini 009.jpg Yenieri-aturkishjanissary-gentilebellini.jpg Book of hours - Jean Bourdichon - Stewart Gardner Museum (Annunciation).jpg Book of hours - Jean Bourdichon - Stewart Gardner Museum (Virgin in glory).jpeg Queen Tomyris learns that her son Spargapises has been taken alive by Cyrus, by Jan Moy (1535-1550).jpg Michelangelo, Study for the Colonna Pietà.jpg Édouard Manet Chez Tortoni.jpg A lady and gentleman in black, by Rembrandt.jpg Flinck, Govaert, Landscape with an Obelisk.jpg La Sortie de Pesage by E Degas.jpg Rembrandt van Rijn - Christ in the Storm on the Sea of Galilee - P21s24 - private collection.jpg </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *{{official|http://www.gardnermuseum.org/ }} *The Isabella Stewart Gardner Museum has a virtual 3D tour called "Thirteen Works: Explore the Gardner's Stolen Art". The tour allows you to virtually tour the museum while learning about the thirteen pieces that were stolen in the early 1990s. The website also allows to you to browse the museums digitized collections by genre. The genres include American art, Ancient art, Asian art, Decorative art, European art, Islamic art, and furniture. The museum also provides detailed descriptions of conservation efforts that had occurred each year at the museum. *[https://www.fbi.gov/about-us/investigate/vc_majorthefts/arttheft/isabella/ FBI theft page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624024938/https://www.fbi.gov/about-us/investigate/vc_majorthefts/arttheft/isabella/ |date=2016-06-24 }} and [https://www.fbi.gov/gardner/ Mar 2013 update] *City of Boston, [https://www.cityofboston.gov/landmarks/publications/ Boston Landmarks Commission] [https://www.cityofboston.gov/images_documents/ISGM%20Study%20Report%20as%20Amended_tcm3-39717.pdf Isabella Stewart Gardner Museum Study Report] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Բոստոնի թանգարաններ]] [[Կատեգորիա:Պատկերասրահներ]] [[Կատեգորիա:1903 հիմնադրված թանգարաններ]] [[Կատեգորիա:1903 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում]] o9nmmn7d1zp4lu3prewiz1nr3wup6vo 0 813944 10953592 10581208 2026-10-22T03:53:36Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ]] 10953592 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ռազմական գործիչ}} '''Սիսոյ Բորոդին''' ({{lang-ru|Сысо́й Капито́нович Бороди́н}}, {{ԱԾ}}), ռուսական բանակի և Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտեի գեներալ-մայոր։ == Կենսագրություն == Սիսոյ Բորոդինը ծնվել է 1883 թվականին Նիժնե Կուրմոյարսկի ստանիցայում։ 1904 թվականին ավարտել է Նովոչերկասսկի կազակական ուսումնարանը, այնուհետև ծառայել է 6-րդ և 14-րդ Դոնի կազակական գնդերում։ 1913 թվականին ավարտել է Նիկոլաևի ռազմական ակադեմիան։ == Ռազմական ծառայություն == Բորոդինն [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ին մասնակցել է Դոնի 1-ին կազակական դիվիզիայի կազմում։ 1914 թվականի մարտին ստացել է կապիտանի, 1916 թվականի օգոստոսի 15-ին փոխգնդապետի կոչումներ։ 1916 թվականի նոյեմբերի 27-ին նշանակվում է 14-րդ բանակային կորպուսի շտաբի հանձնարարությունների շտաբ-սպա, որտեղ փոխադրվել էր 1915 թվականի հոկտեմբերին։ 1917 թվականի նոյեմբերի 25-ին Բորոդինը Թուրքեստանյան հրաձգային դիվիզիայի շտաբի պետն էր, բայց մինչև տարեվերջ տեղափոխվում է Դոնի Նիժնե-Կուրմոյարսկի ստանիցա, որտեղ էլ ղեկավարում է ստանիցայի գունդը, որի հետ էլ 1918 թվականի գարնանը մասնակցում է Ընդհանուրդոնյան խռովությանը, ղեկավարում է Վերին- Կուրմոյարսկի, Ներքին- Կուրմոյարսկի, Նագավսկի, Եսաուլովսկի և Պոտեմկինսկի ստանիցաները։ Նույն գարնանը գնդապետի կոչումով նշանակվում է Կ. Կ. Մամոնտովի ջոկատի շտաբի պետ։ Դոնի ազատագրումից հետո ընտրվում է Զորական Շրջանի անդամ, որտեղ դառնում է Ռազմական հանձնաժողովի նախագահ։ Դրա հետ միաժամանակ Դոնի 8-րդ կորպուսում կատարում էր շտաբի պետի պարտականությունները։ 1919 թվականի փետրվարին, ստանալով գեներալ-մայորի կոչում դառնում է Դոնի Զորական շտաբի պետը և 1920 թվականի մարտին, նահանջի ժամանակ, Նովոռոսիյսկից մեկնում է [[Ղրիմ]]։ Վրանգելի Ռուսական բանակի Դոնի 3-րդ դիվիզիայի շտաբի պետն է<ref>{{Cite web |title=Русская армия в Великой войне: Картотека проекта: Бородин Сысой Капитонович |url=http://www.grwar.ru/persons/persons.html?id=382 |accessdate=2017 թ․ հուլիսի 2 |website=www.grwar.ru}}</ref>։ == Էմիգրացիա == 1920 թվականի նոյեմբերին ռուսական զորքերը էվակուացվում են Ղրիմից և Բորոդինը ընկնում է [[Լեմնոս]] կղզի (Հունաստան)։ Այնուհետև նա մեկնում է [[Բուլղարիա]], աշխատում է տաքսու վարորդ, 20-ականների սկզբին Սոֆիայում կատարում է Դոնի, Գեորգիևյան, Գունդերովսկու գնդի հրամանատարի պարտականությունները։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ գեներալ-մայոր Ա. Վ. Տուրկուլայի կորպուսի Դոնի առանձնակի կազակական գնդի հրամանատարն էր։ Այդ կորպուսը մտնում էր Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրության Կոմիտեի Զինված Ուժերի կազմի մեջ, որը սկսել էր ձևավորվել 1944 թվականին Զալցբուրգի շրջանում (Ավստրիա) Վերմախտի և ԷսԷս-ի կազմի ռուսական ստորաբաժանումների անձնակազմից, որի ընդհանուր թվաքանակը 5200 մարդ էր<ref name="autogenerated20130629-1">''Александров, Кирилл Михайлович'' Офицерский корпус армии генерал-лейтенанта Власов, Андрей Андреевич| 1944—1945 гг.: Русско-Балтийский информационный центр БЛИЦ, 2001. — 360 с. ISBN 5-86789-045-7</ref>.: Գերի է ընկել անգլո-ամերիկյան դաշնակիցների մոտ, բայց խուսափում է ԽՍՀՄ-ին բռնի արտահանձնումից։ 1948 թվականին ընտրվում է СВОД-ի Ռազմական Խորհրդի անդամ<ref name=autogenerated20130629-1 />։ 1953 թվականին հանդես է գալիս որպես Արտասահմանում Դոնի ատամանի թեկնածու, բայց հանում է իր թեկնածությունը հօգուտ գեներալ Պ. Կ. Պիսարևի։ Կյանքի վերջին տարիներն անցկացնում է [[Գան]]ում (Փարիզի արվարձան), որտեղ մահանում է 1961 թվականի փետրվարի 20-ին։ Թաղված է տեղի գերեզմանատանը<ref>''Ленивов А. К.'' Под казачьим знаменем в 1943-45 гг. — Мюнхен, 1970.</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://hrono.ru/biograf/bio_b/borodin_sk.php Биография на Хроносе] {{DEFAULTSORT:Բորոդին, Սիսոյ}} [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս ռազմական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս գեներալներ]] nii48hkqyu0zpp7h7fxgcww0p6eksbd 0 815390 10953571 9825103 2026-10-22T02:50:31Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասաններ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ]] 10953571 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Սինքուա Ուոլս''' ({{lang-en|Sinqua Walls}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասան<ref name=UsF>Sinqua Walls, [http://www.usfdons.com/sports/m-baskbl/mtt/walls_sinqua00.html USF Guard Bio]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Վաղ կյանք == Սինքուան [[Լուիզիանա]]յից իր ընտանիքի հետ տեղափոխվել է [[Լոս Անջելես]], որտեղ նա հաճախել է Էլ Սեգունդոյի ավագ դպրոց։ 2007 թվականին ավարտել է [[Սան Ֆրանցիսկոյի համալսարան]]ը, որտեղ նա սովորել է թատրոնի և ֆիլմի բաժնում։ == Կարիերա == Ուոլսը հիմնականում հայտնի է Բետա մարդագայլ Բոյդի դերով [[MTV]] հեռուստաալիքի [[Պատանի գայլը|«Պատանի գայլը»]] հեռուստասերիալում<ref name=Oncehire/>։ Նա նաև նկարահանվել է «Երկու թագավորները», «Լինքոլն Հեյթս», «Ուրբաթ գիշերվա լույսերը», «[[Գրեյի անատոմիա]]», «Բլյու Մաունթեյն նահանգ», «Ամերիկյան դեռահասի գաղտնի կյանքը» և «Հաջորդ» հեռուստասերիալներում<ref>{{Cite web |title='Necessary Roughness' Recruits 'Mad Men,' 'Teen Wolf' Alums |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/necessary-roughness-sam-page-sinqua-446590 |accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 24 |website=hollywoodreporter.com}}</ref>։ 2011 թվականին նա նկարահանվել է «Շնաձկան գիշերը» սարսափ ֆիլմում<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ օգոստոսի 30 |title=Sinqua Walls and Chris Carmack Join Shark Night 3D |url=http://movieweb.com/sinqua-walls-and-chris-carmack-join-shark-night-3d/ |accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 24 |website=movieweb.com}}</ref>։ Ուոլսը մարմնավորել է Լանքոթին ABC հեռուստաալիքի «Մի անգամ հեքիաթում» հեռուստասերիալի երկրորդ եթերաշրջանում<ref name=Oncehire>{{Cite web |last=West |first=Kelly |date=2012 թ․ հուլիսի 26 |title=Teen Wolf's Sinqua Walls Headed To Once Upon A Time For Season 2 |url=http://www.cinemablend.com/television/Teen-Wolf-Sinqua-Walls-Headed-Once-Time-Season-2-45056.html |accessdate=2012 թ․ օգոստոսի 8 |publisher=Cinema Blend}}</ref>։ Նա մարմնավորել է Շոնին «Ուժ» հռուստասերիալում<ref>{{Cite web |date=2015 թ․ հունիսի 3 |title=Sinqua Walls of the Starz Hit Show, Power - Started From The Bottom - Parlé Magazine — The Voice of Urban Entertainment |url=http://www.parlemag.com/2015/06/sinqua-walls-of-the-starz-hit-show-power-started-from-the-bottom/ |accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 24 |website=parlemag.com}}</ref>։ == Անձնական կյանք == Նա դերասան լինելուց բացի սիրում է գրել, կիթառ նվագել և տարբեր սպորտաձևերով զբաղվել։ Նա ունի ջամայկական, ֆրանսիական և ամերիկյան ծագում։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable" |- ! Տարի !! Անվանում !! Բնօրինակ անվանում !! Դեր !! Նշումներ |- | 2007 || ''Ընրիր Քոնորին'' || Choose Connor || Ընտրող || Ֆիլմ |- | 2007 || ''Լինքոլն Հեյթս'' || Lincoln Heights || Դեզմոնդ || 2 էպիզոդ |- | 2008 || ''Չակ'' || Chuck || Ուսանող || 1 էպիզոդ |- | 2008 || ''Ուրբաթ գիշերվա լույսերը'' || Friday Night Lights || Ջամարկուս Հոլ || 9 էպիզոդ |- | 2009 || ''Երկրորդ կես'' || The Second Half || Հարլան || Կարճամենտրաժ |- | 2010-12 || ''Երկու թագավոր'' || Pair of Kings || Փիրս || 4 էպիզոդ |- | 2010 || ''[[Գրեյի անատոմիա]]'' || Grey's Anatomy || Թոմ Քեյթս || 1 էպիզոդ |- | 2010 || ''Բլյու Մաութին նահանգ'' || Blue Mountain State || Բեթմեն Բարսթոու || 2 էպիզոդ |- | 2010 || ''Վայրի երկիր'' || Savage Country || Նոյա || Հեռուստաֆիլմ |- | 2011 || ''Գլխից'' || From the Head || Սանտոս || Ֆիլմ |- | 2011 || ''Շնաձկան գիշերը'' || Shark Night 3D || Մալիկ Ուիլյամս || Ֆիլմ |- | 2011 || ''C.S.I.։ Հանցանքի վայր'' || CSI: Crime Scene Investigation || Սեմ Ռիլ || 1 էպիզոդ |- | 2011-12 || ''Ամերկացի դեռահասի գաղտնի կյանքը'' || The Secret Life of the American Teenager || Դանիել || 13 էպիզոդ |- | 2012-15 || ''[[Մի անգամ հեքիաթում]]'' || Once Upon a Time || Լանկելոտ || 6 էպիզոդ |- | 2012-13 || ''[[Պատանի գայլը]]'' || Teen Wolf || Վերնոն Բոյդ || 15 էպիզոդ |- | 2013 || ''Տեղին կոպտություն'' || Necessary Roughness || Դեվոն Լենջեր || 1 էպիզոդ |- | 2014 || ''Հավատա ինձ'' || Believe Me || Թայլեր || Ֆիլմ |- | 2014-15 || ''Ուժ'' || Power || Շոն || Հիմնական դեր․ «1֊2 եթերաշրջաններ» |- | 2017-ից || ''Ընդմիջումներ'' || The Breaks || || Հիմնական դեր (1֊ին եթերաշրջան) |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ուոլս, Սինքուա}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բասկետբոլիստներ]] edverndfvidiw1dop9w7ioxbonwxqt0 0 831647 10953521 10902045 2026-10-21T14:52:53Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 10953521 wikitext text/x-wiki Ստորև ներկայացված են աշխարհի բոլոր անկախ պետությունների պետական [[զինանշան]]ները՝ դասավորված ըստ այբբենական կարգի։ {{Այբ-բեն սկիզբ}} == Ճանաչված պետությունների զինանշանների ցանկ == === Ա === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Azerbaijan.svg|[[Ադրբեջան]]ի [[Ադրբեջանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Albania state emblem.svg|[[Ալբանիա]]յի [[Ալբանիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Algeria.svg|[[Ալժիր]]ի [[Ալժիրի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:US-GreatSeal-Obverse.svg|[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]]ի [[ԱՄՆ-ի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Angola.svg|[[Անգոլա]]յի [[Անգոլայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Andorra.svg|[[Անդորրա]]յի [[Անդորրայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg|[[Անտիգուա և Բարբուդա]]յի [[Անտիգուա և Բարբուդայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg| [[Ավստրալիա]]յի [[Ավստրալիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Austria Bundesadler.svg|[[Ավստրիա]]յի [[Ավստրիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the United Arab Emirates.svg|[[Արաբական Միացյալ Էմիրություններ]]ի [[Արաբական Միացյալ Էմիրությունների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Argentina.svg|[[Արգենտինա]]յի [[Արգենտինայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of East Timor.svg| [[Արևելյան Թիմոր]]ի [[Արևելյան Թիմորի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Aruba.svg| [[Արուբա]]յի [[Արուբայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> {{Այբ-բեն սկիզբ}} === Բ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Bahamas.svg| [[Բահամյան Կղզիներ]]ի [[զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Bangladesh.svg| [[Բանգլադեշ]]ի [[Բանգլադեշի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Barbados (2).svg| [[Բարբադոս]]ի [[Բարբադոսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Bahrain.svg| [[Բահրեյն]]ի [[Բահրեյնի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Official coat of arms of the Republic of Belarus (v).svg| [[Բելառուս]]ի [[Բելառուսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Belize.svg| [[Բելիզ]]ի [[Բելիզի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Great Coat of Arms of Belgium.svg| [[Բելգիա]]յի [[Բելգիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Benin.svg| [[Բենին]]ի [[Բենինի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Bulgaria.svg| [[Բուլղարիա]]յի [[Բուլղարիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Bolivia.svg| [[Բոլիվիա]]յի [[Բոլիվիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg| [[Բոսնիա և Հերցեգովինա]]յի [[Բոսնիա և Հերցեգովինայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Botswana.svg| [[Բոտսվանա]]յի [[Բոտսվանայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Brazil.svg| [[Բրազիլիա]]յի [[Բրազիլիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Brunei.svg| [[Բրունեյ]]ի [[Բրունեյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg| [[Բուրկինա Ֆասո]]յի [[Բուրկինա Ֆասոյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Burundi.svg| [[Բուրունդի]]ի [[Բուրունդիի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Bhutan.svg| [[Բութան]]ի [[Բութանի զինանշան|զինանշան]] </gallery> {{Այբ-բեն սկիզբ}} === Գ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Gabon.svg| [[Գաբոն]]ի [[Գաբոնի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Guyana.svg| [[Գայանա]]յի [[Գայանայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_The_Gambia.svg| [[Գամբիա]]յի [[Գամբիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Ghana.svg| [[Գանա]]յի [[Գանայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Guatemala.svg| [[Գվատեմալա]]յի [[Գվատեմալայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Guinea crest01.png| [[Գվինեա]]յի [[Գվինեայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem_of_Guinea-Bissau.svg| [[Գվինեա Բիսաու]]յի [[Գվինեա Բիսաույի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Germany.svg| [[Գերմանիա]]յի [[Գերմանիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Grenada.svg| [[Գրենադա]]յի [[Գրենադայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Դ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:National coat of arms of Denmark.svg| [[Դանիա]]յի [[Դանիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat-of-arms-of-Dominica.svg| [[Դոմինիկա]]յի [[Դոմինիկայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Dominican Republic.svg|[[Դոմինիկյան Հանրապետություն|Դոմինիկյան Հանրապետության]] [[Դոմինիկյան Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ե === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Egypt (Official).svg| [[Եգիպտոս]]ի [[Եգիպտոսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Ethiopia.svg| [[Եթովպիա]]յի [[Եթովպիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem_of_Yemen.svg| [[Եմեն]]ի [[Եմենի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Զ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat_of_arms_of_Zambia.svg| [[Զամբիա]]յի [[Զամբիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Zimbabwe.svg| [[Զիմբաբվե]]ի [[Զիմբաբվեի զինզնշան|զինանշան]] </gallery> === Է === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Ecuador.svg| [[Էկվադոր]]ի [[Էկվադորի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Eritrea (or-argent-azur).svg| [[Էրիթրեա]]յի [[Էրիթրեայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Estonia.svg| [[Էստոնիա]]յի [[Էստոնիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Թ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Garuda Emblem of Thailand.svg| [[Թաիլանդ]]ի [[Թաիլանդի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Tuvalu.svg| [[Թուվալու]]յի [[Թուվալույի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Tunisia.svg| [[Թունիս]]ի [[Թունիսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of Arms of Turkmenistan.svg| [[Թուրքմենստան]]ի [[Թուրքմենստանի զինանշան|զինանշան]] File:Emblem of Turkey.svg|{{comment|ոչ պաշտոնական|Официально утверждённый զինանշան отсутствует}} [[Թուրքիա]]յի [[Թուրքիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ի === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Emblem of Israel.svg| [[Իսրայել]]ի [[Իսրայելի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg| [[Ինդոնեզիա]]յի [[Ինդոնեզիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Iraq.svg| [[Իրաք]]ի [[Իրաքի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Iran.svg| [[Իրան]]ի [[Իրանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Ireland.svg| [[Իռլանդիա]]յի [[Իռլանդիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Iceland.svg| [[Իսլանդիա]]յի [[Իսլանդիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of Arms of Spain (corrections of heraldist requests).svg| [[Իսպանիա]]յի [[Իսպանիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Italy.svg| [[Իտալիա]]յի [[Իտալիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> {{Այբ-բեն սկիզբ}} === Լ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Laos.svg| [[Լաոս]]ի [[Լաոսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of Arms of Latvia.svg| [[Լատվիա]]յի [[Լատվիայի զինանշան|զինանշան]] File:Herb Polski.svg| [[Լեհաստան]]ի [[Լեհաստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Lesotho.svg| [[Լեսոթո]]յի [[Լեսոթոյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Liberia.svg| [[Լիբերիա]]յի [[Լիբերիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Lebanon.svg| [[Լիբանան]]ի [[Լիբանանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:The emblem on the passport of Libya.svg| [[Լիբիա]]յի [[Լիբիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of Arms of Lithuania.svg| [[Լիտվա]]յի [[Լիտվայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Liechtenstein.svg| [[Լիխտենշտայն]]ի [[Լիխտենշտայնի զինանշան|զինանշան]] | [[Լյուքսեմբուրգ]]ի [[Լյուքսեմբուրգի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Խ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Croatia.svg| [[Խորվաթիա]]յի [[Խորվաթիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Կ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Cape Verde.svg| [[Կաբո Վերդե]]ի [[Կաբո Վերդեի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Cambodia.svg| [[Կամբոջա]]յի [[Կամբոջայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Cameroon COA.svg| [[Կամերուն]]ի [[Կամերունի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Royal Coat of Arms of Canada.svg| [[Կանադա]]յի [[Կանադայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Qatar (1976–2022).svg| [[Կատար]]ի [[Կատարի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Central African Republic.svg|[[Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն|Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության]] [[Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] | [[Կիպրոս]]ի [[Կիպրոսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Kiribati.svg| [[Կիրիբատի]]ի [[Կիրիբատիի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:中華人民共和國國徽.svg| [[Չինաստան]]ի [[Չինաստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Colombia.svg| [[Կոլումբիա]]յի [[Կոլումբիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Comoros.svg| [[Կոմորյան կղզիներ]]ի [[Կոմորյան կղզիների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo.svg| [[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն|Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության]] [[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Republic of the Congo.svg| [[Կոնգոյի Հանրապետություն|Կոնգոյի Հանրապետության]] [[Կոնգոյի Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem_of_North_Korea.svg| [[Հյուսիսային Կորեա]]յի [[Հյուսիսային Կորեայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of South Korea.svg| [[Հարավային Կորեա]]յի [[Հարավային Կորեայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Costa Rica.svg| [[Կոստա Ռիկա]]յի [[Կոստա Ռիկայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Ivory Coast.svg| [[Կոտ դ'Իվուար]]ի [[Կոտ դ'Իվուարի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Cuba.svg| [[Կուբա]]յի [[Կուբայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> {{Այբ-բեն սկիզբ}} === Հ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Armenia.svg|[[Հայաստան]]ի [[Հայաստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Haiti.svg| [[Հայիթի]]ի [[Հայիթիի զինանշան|զինանշան]] |[[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_South_Sudan.svg| [[Հարավային Սուդան]]ի [[Հարավային Սուդանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Honduras.svg| [[Հոնդուրաս]]ի [[Հոնդուրասի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Greece.svg| [[Հունաստան]]ի [[Հունաստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Equatorial Guinea.svg| [[Հասարակածային Գվինեա]]յի [[Հասարակածային Գվինեայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of India.svg| [[Հնդկաստան]]ի [[Հնդկաստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Jordan.svg| [[Հորդանան]]ի [[Հորդանանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Hungary.svg| [[Հունգարիա]]յի [[Հունգարիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ղ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Emblem of Kazakhstan.svg| [[Ղազախստան]]ի [[Ղազախստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Kyrgyzstan.svg| [[Ղրղզստան]]ի<ref>17 августа 1995 года вышло распоряжение Администрации президента Российской Федерации № 1495, где был утверждён список наименований бывших советских республик. В распоряжении данная республика значилась под именем «Киргизская Республика» (полная форма), «Киргизия» (краткая форма). Данное название используется в официальных документах МИД России. В самой Киргизии, где русский язык имеет официальный статус, в документах употребляется название «Кыргызстан» или «Кыргызская Республика»</ref> [[Ղրղզստանի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ճ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat_of_arms_of_Jamaica.svg| [[Ճամայկա]]յի [[Ճամայկայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Imperial Seal of Japan.svg| [[Ճապոնիա]]յի [[Ճապոնիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> {{Այբ-բեն սկիզբ}} === Մ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Mauritius.svg| [[Մավրիկիոս]]ի [[Մավրիկիոսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Seal of Mauritania.svg| [[Մավրիտանիա]]յի [[Մավրիտանիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Seal_of_Madagascar.svg| [[Մադագասկար]]ի [[Մադագասկարի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg| [[Մակեդոնիայի Հանրապետություն|Մակեդոնիայի Հանրապետության]] [[Մակեդոնիայի Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Malawi.svg| [[Մալավի]]ի [[Մալավիի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Malaysia.svg| [[Մալայզիա]]յի [[Մալայզիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Mali.svg| [[Մալի]]ի [[Մալիի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Maldives.svg| [[Մալդիվներ]]ի [[Մալդիվների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Malta.svg| [[Մալթա]]յի [[Մալթայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Morocco.svg| [[Մարոկկո]]յի [[Մարոկկոյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Seal_of_the_Marshall_Islands.svg| [[Մարշալյան կղզիներ]]ի [[Մարշալյան կղզիների կնիք|կնիք]] Պատկեր:Coat of arms of Mexico.svg| [[Մեքսիկա]]յի [[Մեքսիկայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Seal_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg| [[Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգներ]]ի [[Միկրոնեզիայի Դաշնային Նահանգների կնիք|կնիք]] Պատկեր:Emblem of Mozambique.svg| [[Մոզամբիկ]]ի [[Մոզամբիկի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Moldova.svg| [[Մոլդովա]]յի [[Մոլդովայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of Arms of Monaco.svg| [[Մոնակո]]յի [[Մոնակոյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:State_emblem_of_Mongolia.svg| [[Մոնղոլիա]]յի [[Մոնղոլիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the United Kingdom (2022, variant 2).svg|[[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորության]] [[Միացյալ Թագավորության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg| [[Մյանմա]]յի [[Մյանմայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ն === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat_of_arms_of_Namibia.svg| [[Նամիբիա]]յի [[Նամիբիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Nauru.svg| [[Նաուրու]]յի [[Նաուրույի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Nepal.svg| [[Նեպալ]]ի [[Նեպալի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Niger.svg| [[Նիգեր]]ի [[Նիգերի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Nigeria.svg| [[Նիգերիա]]յի [[Նիգերիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Royal Coat of Arms of the Netherlands.svg| [[Նիդերլանդներ]]ի [[Նիդերլանդների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Nicaragua.svg| [[Նիկարագուա]]յի [[Նիկարագուայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of New Zealand.svg| [[Նոր Զելանդիա]]յի [[Նոր Զելանդիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Norway.svg| [[Նորվեգիա]]յի [[Նորվեգիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Շ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of Arms of Switzerland.svg| [[Շվեյցարիա]]յի [[Շվեյցարիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Great coat of arms of Sweden.svg| [[Շվեդիա]]յի [[Շվեդիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Sri Lanka.svg| [[Շրի Լանկա]]յի [[Շրի Լանկայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Չ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Chad.svg| [[Չադ]]ի [[Չադի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Montenegro.svg| [[Չեռնոգորիա]]յի [[Չեռնոգորիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Czech Republic.svg| [[Չեխիա]]յի [[Չեխիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Chile.svg| [[Չիլի]]ի [[Չիլիի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Պ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:State_emblem_of_Pakistan.svg| [[Պակիստան]]ի [[Պակիստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Panama.svg| [[Պանամա]]յի [[Պանամայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:National Emblem of Papua New Guinea.svg| [[Պապուա Նոր Գվինեա]]յի [[Պապուա Նոր Գվինեայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Paraguay.svg| [[Պարագվայ]]յի [[Պարագվայյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Escudo nacional del Perú.svg| [[Պերու]]յի [[Պերույի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Portugal.svg| [[Պորտուգալիա]]յի [[Պորտուգալիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ջ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Djibouti.svg| [[Ջիբութի]]ի [[Ջիբութիի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ռ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of Arms of the Russian Federation.svg| [[Ռուսաստան]]ի [[Ռուսաստանի Դաշնության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Rwanda.svg| [[Ռուանդա]]յի [[Ռուանդայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Romania.svg| [[Ռումինիա]]յի [[Ռումինիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> {{Այբ-բեն սկիզբ}} === Ս === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of El Salvador.svg| [[Սալվադոր]]ի [[Սալվադորի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Public Seal of Samoa.svg| [[Սամոա]]յի [[Սամոայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of San Marino.svg| [[Սան Մարինո]]յի [[Սան Մարինոյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of São Tomé and Príncipe.svg|[[Սան Տոմե և Պրինսիպի]]յի [[Սան Տոմե և Պրինսիպիյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Saudi Arabia.svg| [[Սաուդյան Արաբիա]]յի [[Սաուդյան Արաբիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Swaziland.svg| [[Սվազիլենդ]]ի [[Սվազիլենդի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Seychelles.svg| [[Սեյշելյան կղզիներ]]ի [[Սեյշելյան կղզիների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Senegal.svg| [[Սենեգալ]]ի [[Սենեգալի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Saint Vincent and the Grenadines.svg|[[Սենտ Վինսենթ և Գրենադիններ]]ի [[Սենտ Վինսենթ և Գրենադինների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coa Saint Kitts and Nevis.svg| [[Սենթ Քիթս և Նևիս]]ի [[Սենթ Քիթս և Նևիսի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Saint Lucia.svg| [[Սենտ Լյուսիա]]յի [[Սենտ Լյուսիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Serbia.svg| [[Սերբիա]]յի [[Սերբիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Singapore (blazon).svg| [[Սինգապուր]]ի [[Սինգապուրի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Syria (1980–2024).svg| [[Սիրիա]]յի [[Սիրիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Slovakia.svg| [[Սլովակիա]]յի [[Սլովակիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Slovenia.svg| [[Սլովենիա]]յի [[Սլովենիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Solomon Islands.svg| [[Սողոմոնյան Կղզիներ]]ի [[Սողոմոնյան Կղզիների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Somalia.svg| [[Սոմալի]]յի [[Սոմալիյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Sudan.svg| [[Սուդան]]ի [[Սուդանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Suriname.svg| [[Սուրինամ]]ի [[Սուրինամի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Sierra Leone.svg| [[Սիերա Լեոնե]]ի [[Սիերա Լեոնեի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Վ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Vanuatu.svg|[[Վանուատու]]յի [[Վանուատույի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Vatican City.svg|[[Վատիկան]]ի [[Վատիկանի|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Venezuela.svg| [[Վենեսուելա]]յի [[Վենեսուելայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Vietnam.svg| [[Վիետնամ]]ի [[Վիետնամի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Greater coat of arms of Georgia.svg| [[Վրաստան]]ի [[Վրաստանի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Տ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Tajikistan.svg| [[Տաջիկստան]]ի [[Տաջիկստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Tanzania.svg| [[Տանզանիա]]յի [[Տանզանիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Togo.svg| [[Տոգո]]յի [[Տոգոյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Tonga.svg| [[Տոնգա]]յի [[Տոնգայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Trinidad and Tobago (2025).svg| [[Տրինիդադ և Տոբագո]]յի [[Տրինիդադ և Տոբագոյի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ու === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Uganda.svg| [[Ուգանդա]]յի [[Ուգանդայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of Arms of Uzbekistan.svg| [[Ուզբեկստան]]ի [[Ուզբեկստանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg| [[Ուկրաինա]]յի [[Ուկրաինայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Uruguay.svg| [[Ուրուգվայ]]ի [[Ուրուգվայյի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ք === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Alternate Coat of arms of Kenya.svg| [[Քենիա]]յի [[Քենիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat_of_arms_of_Kuwait.svg| [[Քուվեյթ]]ի [[Քուվեյթի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Օ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:National_emblem_of_Oman.svg|[[Օման]]ի [[Օմանի զինանշան|զինանշան]] </gallery> === Ֆ === <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat_of_arms_of_Fiji.svg|[[Ֆիջի]]յի [[Ֆիջիյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Philippines.svg| [[Ֆիլիպիններ]]ի [[Ֆիլիպինների զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Finland.svg| [[Ֆինլանդիա]]յի [[Ֆինլանդիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Armoiries république française.svg|[[Ֆրանսիա]]յի [[Ֆրանսիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> {{Այբ-բեն սկիզբ}} == Չճանաչված պետությունների զինանշանների ցանկ որոնք դե ֆակտո համարվում են անկախ == <gallery style="text-align:center;"> Պատկեր:Coat of arms of Abkhazia.svg| [[Աբխազիա]]յի [[Աբխազիայի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem Of Azad Jammu and Kashmir.png| [[Ազադ Քաշմիր]]ի [[Ազադ Քաշմիրի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Official Donetsk People's Republic coat of arms.png| [[Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետություն|Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության]] [[Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Republic of China National Emblem.svg| [[Թայվան]]ի [[Թայվանի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Kosovo.svg| [[Կոսովո]]յի [[Կոսովոյի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:COA LPR oct 2014.svg|[[Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետություն|Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետության]] [[Լուգանսկի Ժողովրդական Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Nagorno-Karabakh.svg|[[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ)|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (Արցախ)]] <br> [[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (Արցախ) զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of Palestine.svg| [[Պաղեստին]]ի [[Պաղեստինի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Transnistria-coa.svg|[[Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետություն|Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության]] [[Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|[[Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետություն|Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետության]] [[Սահարայի Արաբական Դեմոկրատական Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Emblem of Somaliland.svg| [[Սոմալիլենդ]]ի [[Սոմալիլենդի զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|[[Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն|Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության]] [[Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության զինանշան|զինանշան]] Պատկեր:Coat of arms of South Ossetia.svg| [[Հարավային Օսիա]]յի [[Հարավային Օսիայի զինանշան|զինանշան]] </gallery> == Արտաքին հղումներ == * [http://geraldic.taba.ru/Geraldika_mira Геральдика мира]{{ref-ru}} * [http://www.ngw.nl/ NGW.nl], Heraldry of the world: International Civic Arms (33,000 arms of countries, states etc.){{ref-en}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Զինանշաններ այբբենական կարգով]] f9aso5s3pdczwzc5irfmpo1uaga0g88 0 850032 10953681 5526592 2026-10-22T11:01:50Z EmausBot 6107 Bot: Fixing double redirect from [[Հայաստանի պետական պարտք]] to [[Հայաստանի տնտեսություն#Պետական պարտք]] 10953681 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Հայաստանի տնտեսություն#Պետական պարտք]] 677fyoiunhv5ba209zvj4cgd9ryegjf 0 882987 10953668 10853920 2026-10-22T10:36:30Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953668 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | պատկեր = Թերեզ Սիտա-Բելլա.png }} '''Թերեզա Շատախոս-Բելլա''' ({{Lang-fr|Thérèse Sita-Bella}}, {{ԱԾ}}), կամերունցի կինոռեժիսոր, ով դարձավ [[Աֆրիկա]]յի և [[Կամերուն]]ի առաջին կին կինոռեժիսորը։ == Վաղ կյանք և կրթություն == Նա ծնվել է Կամերունի հարավային Բեթի ցեղում և ստացել է կրթություն տեղի կաթոլիկ [[Միսիոներություն|միսիոներ]]ների կողմից։ 1950-ական թվականներին Կամերունի մայրաքաղաք [[Յաունդե]]ի դպրոցից բակալավրի աստիճան ստանալուց հետո նա կրթությունը շարունակելու համար տեղափոխվել է [[Փարիզ]]։ Հենց [[Ֆրանսիա]]յում էլ ծագել է [[Ժուռնալիստիկա|լրագրության]] և [[Ֆիլմարտադրություն|ֆիլմարտադրությ]]ան նրան հետաքրքրությունները։ == Կարիերա == 1955 թվականին Թերեզ Սիտա-Բելլան սկսել է իր կարիերան որպես լրագրող։ Ավելի ուշ՝ 1963 թվականին, նա դարձավ Աֆրիկայի և Կամերունի առաջին կին կինոռեժիսորը։ 1964-1965, Սիտա-Բելլան աշխատել է Ֆրանսիայում ֆրանսիական [[La Vie Africane]] ամսագրում, որի համահիմնադիրն էր։ 1967 թվականին Կամերուն վերադառնալուց հետո նա միացել է Տեղեկատվության նախարարությանը և դարձել պետի տեղակալ<ref name="amina">{{Cite journal |last=Pouya |first=André Marie |date=1989 թ․ սեպտեմբեր |title=Interview with Thérèse Sita-Bella |url=http://www.africanwomenincinema.org/AFWC/Amina_Sita_Bella.html |url-status=dead |journal=Amina |language=french |volume=233 |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420154831/https://www.africanwomenincinema.org/AFWC/Amina_Sita_Bella.html |archive-date=2019 թ․ ապրիլի 20 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 10}}</ref>։ == Tam Tam à Paris == 1963 թվականին Սիտա-Բելլան նկարահանեց «Tam-Tam à Paris» [[վավերագրական ֆիլմ]]ը, որը հետևեց Փարիզի շրջագայության ժամանակ կամերունյան ազգային համույթի խմբի անդամներին<ref name="africancinemas">{{Cite journal |last=Tchouaffé |first=Olivier Jean |date=2012 |title=Women in Film in Cameroon: Thérèse Sita-Bella, Florence Ayisi, Oswalde Lewat and Josephine Ndagnou |url=http://www.ingentaconnect.com/content/intellect/jac/2012/00000004/00000002/art00005 |journal=Journal of African Cinemas |volume=4 |issue=2 |pages=191-206 |doi=10.1386/jac.4.2.191_1 |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 9}}</ref>։ «Tam-Tam à Paris» ֆիլմը հաճախ մեջբերվում է որպես Աֆրիկայի և Կամերունի առաջին կին կինոռեժիսորի աշխատանք<ref>{{Cite web |title=Recovering Lost African Film Classics |url=http://www.africa-in-motion.org.uk/lostclassics.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017092947/http://www.africa-in-motion.org.uk/lostclassics.html |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 17 |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 10 |website=africa-in-motion.org.uk}}</ref>։ 1969 թվականին «Tam-Tam à Paris» ներկայացվել է Աֆրիկյան ֆիլմերի առաջին շաբաթում, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես [[ՖԵՍՊԱԿՕ]]<ref name="blackcamera">{{Cite journal |last=Ellerson |first=Beti |date=Fall 2016 |title=African Women and the Documentary: Storytelling, Visualizing History, from the Personal to the Political |url=https://muse.jhu.edu/article/634992 |journal=Black Camera |volume=8 |issue=1 |pages=223–239 |access-date=2016 թ․ նոյեմբերի 10}}(subscription required)</ref>։ Սիտա-Բելլան համարվում էր ռահվիրա և կինոյի ոլորտում աշխատող մի քանի կանանցից մեկը, քանի որ այս ոլորտում ժամանակին գերակշռում էին տղամարդիկ։ 1970-ականներին խոսելով կինոարտադրության մասին՝ ասում է․ {{քաղվածք|Կամերունցի կին 1970-ականների՞ն։ Այն ժամանակ մենք շատ քիչ էինք։ Այնտեղ կային մի քանի արևմտյան հնդիկներ, մի սենեգալցի կին և ես էի։ Բայց գիտեք, ֆիլմարտադրությունը կանանց բիզնեսը չէ<ref name="dibussi">{{Cite web |last=Tande |first=Dibussi |title=Sita Bella: The Final Journey of a Renaissance Woman |url=http://www.dibussi.com/2006/03/sita_bell_the_f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509035356/http://www.dibussi.com/2006/03/sita_bell_the_f.html |archive-date=2008-05-09 |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 10 |website=dibussi.com}}</ref>։|}} == Մահ == 2006 թվականի փետրվարի 27-ին Թերեզ Սիտա-Բելլան մահացել է Յաունդեի հիվանդանոցում՝ հաստ աղիքի քաղցկեղից<ref>{{Cite web |title=Cameroon's first woman journalist dies |url=http://www.nation.com.pk/daily/mar-2006/2/latest.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080317131717/http://www.nation.com.pk/daily/mar-2006/2/latest.php |archivedate=2008 թ․ մարտի 17 |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 10 |website=nation.com.pk}}</ref>։ Թաղվել է Յաունդեի Մվոլյե գերեզմանատանը։ == Պարգևեր == Կամերունի Սիտա-Բելլա մշակույթի կենտրոնը անվանվել է ի պատիվ կամերունցի կինոռեժիսոր Թերեզ Սիտա-Բելլայի<ref>{{Cite web |last=Anchunda |first=Benly |title=Cameroon Cultural Centre gets face lift |url=http://crtv.cm/fr/latest-news/art-et-culture-2/cameroon-cultural-centre-gets-face-lift-14583.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125050316/http://crtv.cm/fr/latest-news/art-et-culture-2/cameroon-cultural-centre-gets-face-lift-14583.htm |archive-date=2016 թ․ նոյեմբերի 25 |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 24 |website=crtv.cm}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիտա-Բելլա, Թերեզ}} [[Կատեգորիա:1933 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:2006 մահեր]] [[Կատեգորիա:Կամերունցի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Կամերունցի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Կամերունցի ֆեմինիստներ]] [[Կատեգորիա:Կին լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] enfdhuy7j2f2tsof5wf390kvn2fah7d 0 887858 10953589 9812770 2026-10-22T03:36:28Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ռեալ Վալյադոլիդի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Իսպանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] 10953589 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ |հասակ = 168 |քաշ = 60 |դիրք = ձախ [[Կիսապաշտպան (ֆուտբոլ)|կիսապաշտպան]] |ներկա ակումբ = {{դրոշ|Ճապոնիա|20px}} Տոկուսիմա Վորտիս |ակումբի համար = — |երիտ ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2001—2003|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]]||}} |ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2003—2004|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} Վալենսիա Բ|10 (2) |2004—2008|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} [[Վալենսիա (Ֆուտբոլային Ակումբ)|Վալենսիա]]|0 (0) |2004—2006|{{վարձավճար}}{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} [[Էրկուլես ՖԱ|Էրկուլես]]|73 (2) |2006—2008|{{վարձավճար}}{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} [[Ռեալ Վալյադոլիդ|Վալյադոլիդ]]|76 (6) |2008—2009|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} Ռեկրեատիվո|28 (1) |2009—2012|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} [[Ռեալ Վալյադոլիդ|Վալյադոլիդ]]|82 (8) |2012—2015|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} [[Օսասունա]]|58 (0) |2015|{{դրոշ|Հարավային Կորեա|20px}} Սուվոն|17 (0) |2016|{{դրոշ|Լեհաստան|20px}} [[Լեխ ՖԱ|Լեխ]]|4 (0) |2016|{{դրոշ|Հունաստան|20px}} Վերիա|11 (0) |2017|{{դրոշ|Ճապոնիա|20px}} Գիֆու|39 (0) |2018–|{{դրոշ|Ճապոնիա|20px}} Տոկուսիմա Վորտիս|24 (1)}} |ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2001—2002|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} Իսպանիա (մինչև 16)|6 (1) |2002—2003|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} Իսպանիա (մինչև 17)|17 (1) |2005|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} Իսպանիա (մինչև 19)|2 (0) |2007—2008|{{Դրոշ|Իսպանիա|20px}} Իսպանիա (մինչև 21)|12 (2)}} |մասնագիտական ըստ = 8 ապրիլի, 2018 }} '''Սիսինյո Գոնսալես Մարտինես''' ({{lang-es|Sisinio González Martínez}}, {{ԱԾ}}), իսպանացի ֆուտբոլիստ։ == Կենսագրություն == === Ակումբային կարիերա === Սիսինյո Գոնսալեսը «[[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]]» ակումբի սան է, ուր գնացել է Ալբասետե հայրենի քաղաքից 15 տարեկան հասակում։ Հանդես գալով «չղջիկների» երկրորդ կազմում՝ Սիսինյոն չի կարողացել ամրապնդել իր տեղը թիմի հիմնական կազմում և վարձավճարով խաղացել է ստորին դիվիզիոնի «[[Էրկուլես ՖԱ|Էրկուլես]]» և «[[Ռեալ Վալյադոլիդ|Վալյադոլիդ]]» ակումբներում։ Վերջինիս կազմում հանդես գալու ընթացքում ճանաչվել է Իսպանիայի ամենախոստումնալից խաղացողներից մեկը<ref name="талант">{{Cite web |title="Six young stars in Spain this season" |url=http://www.goal.com/en-us/Articolo.aspx?ContenutoId=443032 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012145213/http://www.goal.com/en-us/Articolo.aspx?ContenutoId=443032 |archivedate=2007 թ․ հոկտեմբերի 12 |publisher=Goal.com |lang=en}}</ref>։ 2008 թվականի հուլիսին «Վալենսիայից» տեղափոխվել է Լա Լիգայի «[[Ռեկրեատիվո ՖԱ|Ռեկրեատիվո]]» ակումբ<ref name="рекрее">{{Cite web |date=1 августа 2008 |title='Sisi' ficha por el Recreativo de Huelva |url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/recreativo/es/desarrollo/1152631.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DFNtup4o?url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/recreativo/es/desarrollo/1152631.html |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=Marca |lang=es}}</ref>։ Թիմի կազմում անցկացրած իր առաջին և միակ մրցաշրջանի կեսերին նրա մոտ ախտորոշվել է [[հեպատիտ A]], ինչից հետո նա ստիպված է եղել բաց թողնել երկու ամիս<ref name="гепатит">{{Cite web |date=18 февраля 2009 |title=Spain's Sisi laid low with virus |url=http://www.uefa.com/under21/news/newsid=801575.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DFNwaXI2?url=http://www.uefa.com/under21/news/newsid=801575.html |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=UEFA.com |lang=en}}</ref>։ Թիմ է վերադարձել 2009 թվականի ապրիլի 4-ին և մասնակցում «[[Սևիլյա ՖԱ|Սևիլիա]]» ակումբի դեմ խաղին (0:1)<ref name="рекре-севилья">{{Cite web |date=4 апреля 2009 |title=Recreativo Huelva 0-1 Sevilla FC |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=252926&cc=5739 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DFNxfQ5k?url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=252926 |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=ESPN Soccernet |lang=en}}</ref>։ «Ռեկրեատիվոյի» Սեգունդա անցնելուց հետո՝ 2009 թվականի օգոստոսի 24-ին, Սիսինյոն եռամյա պայմանագիր է կնքել «[[Վալյադոլիդ ՖԱ|Վալյադոլիդի]]» հետ<ref name="вальядолид">{{Cite web |date=24 августа 2009 |title=El Real Valladolid ficha a Sisi |url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/24082009/Real-Valladolid-ficha-Sisi/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DFNyqQke?url=http://www.realvalladolid.es/noticias/actualidad/24082009/Real-Valladolid-ficha-Sisi/ |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=Сайт «Вальядолида» |lang=es}}</ref>։ «[[Ռեալ Սարագոսա|Սարագոսայի]]» դեմ իր նորամուտային խաղում նա դարձել է գոլի հեղինակ (2:1)<ref name="вальядолид-сарагоса">{{Cite web |date=20 сентября 2009 |title=Sisi seals Valladolid victory |url=http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/275895?cc=5739 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DFO0PVzS?url=http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/275895?cc=5739 |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=ESPN Soccernet |lang=en}}</ref>։ Սակայն նա վնասվածք է ունեցել մրցաշրջանի մեծ մասում, որի արդյունքում նրա թիմը կրկին լքել է բարձրագույն դիվիզիոնը։ 2012 թվականին Սիսինյոն տեղափոխվել է «Օսասունա»։ === Միջազգային կարիերա === Սիսինյոն խաղացել է Իսպանիայի պատանեկան ու երիտասարդական տարբեր հավաքականներում։ [[2003 թվական]]ին, մինչև 17 տարեկանների աշխարհի առաջնությունում, նա եղել է Իսպանիայի հավաքականի նշանակալի խաղացողներից մեկը։ Այդ մրցաշարում իսպանացիներն զբաղեցրել են երկրորդ տեղը՝ եզրափակչում զիջելով Բրազիլիային (0:1)<ref name="испания-бразилия">{{Cite web |date=30 августа 2003 |title="Brazil - Spain" |url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=102/edition=6946/matches/match=69460032/report.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DFO1T3sB?url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=102/edition=6946/matches/match=69460032/report.html |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=FIFA.com |lang=en}}</ref>։ Սիսինյոն ճանաչվել է մրցաշարի լավագույն խաղացողներից մեկը և [[ՖԻՖԱ]]-ի պաշտոնական կայքում բնութագրվել որպես «լավ զարգացած տեխիկայով ու գնդակի վերահսկմամբ ֆուտբոլիստ»<ref name="описание сиси">{{Cite web |date=30 августа 2003 |title="Statistics - Team Data - Spain - Page 48 of 53" |url=https://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/techdevp/u17%5f03%5ftr%5ffin%5fpart2%5f228.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DFO3AHkc?url=http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/techdevp/u17_03_tr_fin_part2_228.pdf |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=FIFA.com |lang=en}}</ref>։ [[2009 թվական]]ին Սիսինյոն ընդգրկվել է Իսպանիայի պատանեկան հավաքականի կազմում՝ մասնակցելու Եվրոպայի մինչև 19 տարեկանների առաջնությանը։ 2007-2008 թվականներին հանդես է եկել Իսպանիայի երիտասարդական հավաքականի կազմում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.realvalladolid.es/equipos/primerequipo/plantilla/Sisi/ficha_jugador/ Ֆուտբոլիստի էջը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120617003435/http://www.realvalladolid.es/equipos/primerequipo/plantilla/Sisi/ficha_jugador/ |date=2012-06-17 }} «Վալյադոլիդի» պաշտոնական կայքում {{ref-es}} * [http://www.bdfutbol.com/en/j/j4063.html Ֆուտբոլիստի էջը] BDFutbol կայքում {{ref-en}} * {{transfermarkt|51713}} * {{soccerway|17931}} * {{FIFA player|200177}} {{ref-en}} * [http://www.futbolme.com/com/jugadores.asp?id_jugador=16934 Ֆուտբոլիստի էջը] Futbolme կայքում {{ref-es}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Գոնսալես, Սիսինյո}} [[Կատեգորիա:Էրկուլեսի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանացի տղամարդ ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լա Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Լեխ Պոզնանի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռեկրեատիվոյի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Վալենսիայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Օսասունայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռեալ Վալյադոլիդի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] sugcos3owtk00y5oi83knnku7bq0vyl 0 887890 10953593 9514834 2026-10-22T03:56:04Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ակտիվիստներ]], [[Կատեգորիա:ՀԱՀ-ի քաղաքական գործիչներ]] 10953593 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ալբերտինա Սիսուլու''' ({{lang-en|Nontsikelelo Albertina Sisulu}}, {{ԱԾ}})<ref>{{Cite news |author=Barry Bearak |date=2011 թ․ հունիսի 5 |title=Albertina Sisulu, Who Helped Lead Apartheid Fight, Dies at 92 |url=https://www.nytimes.com/2011/06/06/world/africa/06sisulu.html?ref=deathsobituaries |work=The New York Times}}</ref>, [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետության բնակչություն|հարավաֆրիկացի]] հակա-[[ապարտհեյդ]] ակտիվիստ, ակտիվիստ [[Ուոլթեր Սիսուլու]]ի (1912-2003) կինը։ Հարավաֆրիկյան հասարակությունը նրան ճանաչում են որպես Մա Սիսուլու։ 2004 թվականին SABC 3 հեռարձակած 100 մեծն հարավաֆրիկացիների մեջ դասվել է 57-րդ։ == Կենսագրություն == Նոնցիկելելո Թեթիվեն (ծննդյան անունը) ծնվել է 1918 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Տրանսկեյ շրջանի Ցոմո բնակավայրում, Բոնիլիզվե և Մոնիկազի Թեթիվեների ընտանիքում։ Ընտանիքի հինգ երեխաներից երկրորդն է եղել։ Սիսուլուի մայրը փրկվել է [[իսպանական գրիպ]]ից, սակայն դրա պատճառով շարունակ հիվանդ և թույլ է եղել։ Քույր-եղբայրների համար հոգ է տարել Սիսուլուն։ Նա ստիպված էր դպրոցից դուրս մնալ երկար ժամանակ, որի արդյունքում իր դասընկերներից երկու տարով մեծ էր։ Երբ սկսեց սովորել Քսոլոբի Պրեսբիտերյան դպրոցում, իր համար ընտրեց Ալբերտիա անունը<ref name="saHistoryBiographyAlbertina">{{Cite web |title=South African History Online |url=http://www.sahistory.org.za/people/albertina-nontsikelelo-sisulu}}</ref>։ Նրա առաջնորդության հատկանիշները և մայրական բնազդները ցույց էին տալիս հարգանքը, որ նա վաստակել էր պայքարի ընթացքում, երբ նրան անվանում էին «ազգի մայր»։ Սիսուլուն դպրոցում մշակութային և սպորտային գործունեություն էր իրականացնում, դեռևս դեռահաս տարիքից նկատելի էին նրա առաջնորդության հմտությունները։ 1939 թվականին ավարտել է ավագ դպրոցը և որոշել մասնագիտանալ որևէ աշխատանքում և օգնել ընտանիքին։ Մեծ ցանկություն ուներ դառնալու ուսուցիչ, սակայն 1940 թվականին [[Յոհանեսբուրգ]]ի ոչ եվրոպական հիվանդանոցում վերապատրաստվում է որպես քույր, քանի որ քույրերին վերապատրաստման ընթացքում վճարում էին։ 1939 թվականին ավարտելով Մարիազել քոլեջը՝ ընտրում է բուժքրոջ մասնագիտություն։ 1946 թվականին Յոհանեսբուրգում աշխատել է որպես մանկաբարձ, հաճախ շրջում էր հիվանդանոցներով, այցելում հիվանդներին։ == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Sisulu wedding with mandela and lembede.JPG|thumb|Ուոլթեր և Ալբերտինա Սիսուլուների հարսանիքը: Ներկա են Նելսոն Մանդելան, Անտոն Լեմբեդեն, Էվելին Մանդելան (հարսի ձախ կողմում)<ref name=wedding>{{Cite news |last=Sisulu |first=Elinor |date=2011 թ․ հունիսի 10 |title=Tribute: Life, love and times of the Sisulus |url=http://www.thenewage.co.za/20336-1007-53-Tribute_Life,_love_and_times_of_the_Sisulus |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202151200/http://www.thenewage.co.za/20336-1007-53-Tribute_Life%2C_love_and_times_of_the_Sisulus |archivedate=2014 թ․ փետրվարի 2 |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 4 |newspaper=The New Age}}</ref>:]] Սիսուլուն Ուոլթեր Սիսուլուին առաջին անգամ հանդիպել է 1941 թվականին Յոհանեսբուրգի ընդհանուր հիվանդանոցում, երբ վերջինս երիտասարդ ակտիվիստ էր։ Իրավաբանն ու բուժքույրն ամուսնացան 1944 թվականին։ Նրանց հարսանիքի խաչեղբայրը [[Նելսոն Մանդելա]]ն էր։ Հարսանիքին ներկա էին նաև Անտոն Լեմբեդեն և Էվելին Մանդելան<ref name=wedding/>։ Զույգն ունեցել է 5 երեխա և որդեգրել է ևս չորսին։ Որդեգիր դուստրը՝ Բերիլ Ռոզ Սիսուլուն եղել է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության դեսպանը [[Նորվեգիա]]յում։ Նրանք ամուսնացած են եղել 59 տարի, մինչև Ուոլթերի մահը (2003 թվական, մայիս, 90 տարեկան հասակում)։ Ուոլթեր Սիսուլուն մեղավոր է ճանաչվել դավաճանության և [[սաբոտաժ]]ի մեջ, սակայն մահապատժի փոխարեն 25 տարի անց է կացրել [[Ռոբբենայլենդ]]ում կալանքի տակ Նելսոն Մանդելայի կողքին։ Մինչ ամուսինը գտնվում էր Ռոբբենայլենդում, Սիսուլուն երեխաներին միայնակ է մեծացրել։ Նա խնայելով կարողացել է երեխաներին Սվազիլենդի լավագույն դպրոցներում կրթության տալ Բանտու կրթական համակարգից դուրս։ Նրա երեխաներից շատերը դեմոկրատական Հարավային Աֆրիկայում դարձել են առաջնորդներ, Մաքս Սիսուլուն՝ խորհրդարանի խոսնակ, Մլունգիսի Սիսուլուն՝ Ուոլթեր Սիսուլուի անվան Մանկական սրտային հիվանդության հիմնադրամի և Arup Africa-ի նախագահ, որդեգիր դուստր Բերիլ Սիսուլուն՝ Հարավաֆրիկյան Հանրապետության դեսպանը Նորվեգիայում, Լինդիվե Սիսուլուն՝ պաշտպանության նախարար (2009-2012), Զվելակհե Սիսուլուն՝ (մահացել է 2012 թվականի հոկտեմբերի 4-ին), հայտնի գործարար, Մաքսի կինը՝ Էլինոր Սիսուլուն՝ հայտնի գրող, մարդու իրավունքների պաշտպան։ 2000 թվականին ընտանիքը հրապարակավ բացահայտեց, որ իրենց որդին` Ջերալդ Լոքմանը, մահացել է ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ից։ Ալբերտինա Սիսուլուի կենսագրությունը մանրամասնորեն շարադրել է նրա հարսը՝ Էլինոր Սիսուլուն, «Ուոլթեր և Ալբերտինա Սիսուլու. Մեր կյանքի ընթացքում»։ == Քաղաքական գործունեություն == Սկզբում Սիսուլուն քաղաքականության մեջ հետաքրքրություն չի ցուցաբերել, Ուոլթերի հետ մասնակցել է քաղաքական հանդիպումներին և աջակցել նրան, սակայն ի վերջո ներգրավվել է քաղաքականության մեջ, երբ 1955 թվականին միացել է Աֆրիկյան Ազգային Կոնգրեսի (ԱԱԿ) կանանց լիգային և նույն տարում մասնակցել Ազատության խարտիայի մեկնարկին։ 1954 թվականի օգոստոսի 9-ին Սիսուլուն դարձել է Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կանանց ֆեդերացիայի գործադիր մարմնի անդամ։ 1956 թվականի օգոստոսի 9-ին Սիսուլուն Հելեն Յոզեֆի և Սոֆիա Ուիլյամս-Դե Բրուինի հետ միացել է 20 հազար կանանց երթին դեպի [[Պրետորիա]]յի միության շենք՝ բողոքարկելով ապարտհեյդ կառավարության պահանջը, որ կանայք կրեն ուղեկցող փաստաթղթեր որպես անցումային օրենքների մի մաս։ «Մենք ասացինք, «ոչինչ չենք անի»։ Մենք չենք պատրաստվում կրել անցագրեր»։ Այդ օրը Հարավային Աֆրիկայում նշվում է որպես Կանանց ազգային օր։ Նա երեք շաբաթ անցկացրեց բանտում և նրա փաստաբանը Նելսոն Մանդելան էր։ Սիսուլուն դեմ է եղել Բանտու կրթությանը, այն է դպրոցը վարել տանից։ 1980-ական թվականներին եղել է Միացյալ ժողովրդական ճակատի համանախագահը։ 1984-1989 թվականներին Սիսուլուն աշխատել է հայտնի Սոուետո թաունշիփի բժիշկ Աբու Բեյքեր Ասվատի մոտ, որը նրան թույլատրել է շարունակելու քաղաքական գործունեությունը։ Սիսուլին ներկա է եղել նրա սպանությանը։ Նա իրենց հարաբերությունները համարում էր որպես «մոր և որդու», և նրանք երբեք մրցակցություն չեն թույլատրել Միացյալ ժողովրդական ճակատի և Ազանյան ժողովրդական կուսակցության միջև (որի Առողջապահության քարտուղարը և հիմնադիր անդամը՝ Ասվատն էր), որը կմիջամտեր նրանց բարեկամությանը կամ աշխատանքային հարաբերություններին<ref name="saHistoryAsvat">{{Cite web |last=michelle |date=2012 թ․ մայիսի 25 |title=Dr. Abu Baker Asvat |url=http://www.sahistory.org.za/people/dr-abu-baker-asvat}}</ref>։ 1986 թվականին Ալբերտինա Սիսուլուն ստացել է [[Ռեջիո Էմիլիա]] ([[Իտալիա]]) քաղաքի պատվավոր քաղաքացիություն։ 1989 թվականին նա կարողացել է անձնագիր ստանալ և ղեկավարել Միացյալ ժողովրդական ճակատի արտասահմանյան պատվիրակությունը, հանդիպել Բրիտանիայի վարչապետ [[Մարգարետ Թետչեր]]ին և [[ԱՄՆ նախագահների ցանկ|ԱՄՆ նախագահ]] [[Ջորջ Հ. Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշին]]։ [[Լոնդոն]]ում կազմակերպել է հակա-ապարտհեյդ հանրահավաք` բողոքելու Ազգային կուսակցության առաջնորդ ՖՎ դե Քլերքի այցի դեմ։ 1994 թվականին ընտրվել է առաջին ժողովրդավարական խորհրդարանում, և պաշտոնավարել մինչև 4 տարից անց թոշակի անցնելը։ Այս խորհրդարանի առաջին նիստում նա պատիվ է ունեցել [[Նելսոն Մանդելա]]յին ներկայացնելու որպես [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետության նախագահ]]։ Այդ տարի նա Մանդելայից ստացել է մրցանակ։ === Զբաղեցրած պաշտոններ === * 1983 թվականին Ալբերտինա Սիսուլուն դարձել է ազատական Միացյալ ժողովրդական ճակատի ազգային համանախագահ։ Ավելի ուշ նա միացել է ԱԱԿ կանանց լիգային և ընտրվել փոխնախագահ, 1994 թվականին դարձել է խորհրդարանի անդամ նախքան 1998 թվականին թոշակի անցնելը։ * Հարավաֆրիկյան Հանրապետության կանանց ֆեդերացիա, Հարավային Աֆրիկա։ Համայնք (1954-2011) * Գանձապահ - Կանանց լիգա, Աֆրիկյան ազգային կոնգրես, Հարավային Աֆրիկա։ Կառավարություն և հանրային վարչարարություն (1959-1990) == Համայնքային գործունեություն == Ավելի քան 50 տարի Սիսուլուն իրեն նվիրել է Ալբերտինա Սիսուլու հիմնադրամին, որն աշխատում է փոքր երեխաների և ծերերի կյանքի բարելավման համար։ Պարգևատրվել է հակա-ապարտհեյդ պայքարի և սոցիալական աշխատանքի հանդեպ իր նվիրվածության համար։ 1993-1996 թվականներին եղել է [[Շվեյցարիա]]յի [[Բազել]] քաղաքում տեղակայված Համաշխարհային խաղաղության խորհրդի նախագահ։ Նա բուժքույրեր է հավաքագրել և ուղարկել Տանզանիա՝ փոխարինելու բրիտանացի բուժքույրերին, որոնք հեռացել էին [[Տանզանիա]]յի անկախությունից հետո։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսուլու, Ալբերտինա}} [[Կատեգորիա:Հակա-ապարտհեյդ ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Հարավաֆրիկացի ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:ՀԱՀ-ի քաղաքական գործիչներ]] br4i7g6xpeybjpe49lwwa963tjhbed1 0 888684 10953591 10601405 2026-10-22T03:52:12Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:Աստվածաշնչի թարգմանիչներ]], [[Կատեգորիա:Իսպանացի թարգմանիչներ]], [[Կատեգորիա:Աստվածաբաններ]], [[Կատեգորիա:Մարդասերներ]] 10953591 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ֆրանսիսկո Խիմենես դե Սիսներոս''' ({{lang-es|Francisco Jiménez de Cisneros}}, {{ԱԾ}}), իսպանական եկեղեցու առաջնորդ` պրիմաս, մեծ ինկվիզիտոր, [[Ֆերդինանդ II (Արագոնի թագավոր)|Ֆերդինանդ II-ի]] վստահելի խորհրդատու<ref>Cardinal Cisneros is known by many name variations. His birth name was Gonzalo, which he dropped in favour of Francisco when he converted to a Franciscan friar, and kept the rest of his life. It is sometimes spelled Gonzales or González (a surname meaning "son of Gonzalo") which is an error. Jiménez is the modern Spanish spelling variation of the original Ximénes. Often the "é" is dropped in favor of "e" for English readers, see for example the title of Erika Rummel's 1999 book. The name "Cardinal Cisneros" is often used.</ref>։ == Կենսագրություն == Աշխարհիկ կյանքում Գոնսալո Խիմենեսը եղել է աղքատ գյուղացի, սիսներոսցի Ալոնսո Խիմենեսի որդին<ref>{{Cite web |author=Salvador Miranda |title=The Cardinals of the Holy Roman Church - Biographical Dictionary - Consistory of May 1507 |url=http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1507.htm#Jimenez |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821040622/http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1507.htm#Jimenez |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 21 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 28 |publisher=www2.fiu.edu}}</ref>։ Եղել է իրավաբան` կրթություն ստանալով [[Եվրոպա]]յի իրավաբանական լավագույն հաստատություններից մեկում` [[Սալամանկայի համալսարան]]ում, երկար ժամանակ ապրել է [[Հռոմ]]ում։ Վերադառնալով հայրենիք` նա ընդունել է հոգևորականի աստիճան և ընդունվել [[Ֆրանցիսկյան միաբանություն|ֆրանցիսկյանների]] եկեղեցական օրդենի մեջ<ref>{{Cite web |title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Francisco Ximenez de Cisneros (Cardinal Ximenez) |url=http://www.newadvent.org/cathen/15729b.htm |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 28 |publisher=www.newadvent.org}}</ref>։ Կրթվածությունն ու հոգևորականի նկրտումները նրան հասցրին մինչև [[Իզաբելլա I (Կաստիլիայի թագուհի)|Իզաբելլա]] թագուհու խոստովանահոր պաշտոնին։ Հետագայում ստանձնել է նախ [[Տոլեդո]]յի արքեպիսկոպոսության առաջնորդի, այնուհետև [[Կաստիլիայի թագավորություն|Կաստիլիայի թագավորության]] գրագրի պաշտոնին։ 1507 թվականից ստացել է [[կարդինալ]]ի աստիճան<ref>{{Cite web |author=David M. Cheney |title=Archbishop Francisco Jiménez de Cisneros [Catholic-Hierarchy] |url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bjimdcf.html |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 28 |publisher=www.catholic-hierarchy.org}}</ref>։ Եղել է ոչ միայն թագուհու խոստովանահայրը, այլև նրա քաղաքական խորհրդատուն և համախոհը։ Հասկանալով, որ անհրաժեշտ է ամրապնդել եկեղեցու հեղինակությունը` նա անցկացրել է հոգևորականության վարքուբարքի հետազոտություն` անխնա ձևով հեռացնելով նրանց, ովքեր խախտել են պատվիրանները, չեն պահպանել [[ուխտ]]ը և չեն եղել «սրբազան կյանքի օրինակներ»։ Ղեկավարվելով ներքին դավանանքին ուշադրություն հատկացնելու մտայնությամբ` Սիսներոսը պահանջել է ոչ ձևական, այլ սրտաբուխ ծառայել Աստծուն և եկեղեցուն։ Վայրիվերումների դարաշրջանում նա տրվել է Աստվածաշնչի գիտական ուսումնասիրությանը, իսկ 1514-1517 թվականներին ավարտել է «Կոմպլյուտենի պոլիգլոտի» տեքստի` իր կազմակերպած ուսումնասիրությունը, հին հունարենով, եբրայերենով ու լատիներենով սուրբ գրքերի ուսումնասիրությունները, որի շուրջ աշխատել էին լավագույն գիտակները, 10-րդ դարի հումանիստներ Խ. դե Վերգարան, Անտոնիո դե Նեբրիխը, Պ. Կորոնելը, Է. Նունիեսը, ինչը թույլատրել է աստվածաշնչյան տեքստերն ուսումնասիրել` առանց դրանք խեղաթյուրելու։ 1499 թվականին կարդինալ Սիսներոսը Ալկալա դե Էնարես քաղաքում [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] տարիներին հիմնադրել է համալսարան ({{lang-lat|Praeclarissima Complutensi Universitate}}), որ ստացել է ''Կոմպլուտում'' անունը ({{lang-lat|Complutum}}): Համալսարանը 1836 թվականին տեղափոխվել է [[Մադրիդ]], իսկ 1970 թվականին նրան տրվել է ''Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարան'' ({{lang-es|Universidad Complutense de Madrid}}) անվանումը։ Համալսարանը հիմնադրողի պատվին համալսարանի տարբերանշանին պատկերվել է կարապ։ 1500-1502 թվականներին հրատարակել է հին մոսարաբական ծիսակարգի լատիներեն թարգմանված աստվածաբանական գրքեր և հասել նրան, որ դրանք պահվել են [[Տոլեդո]]յում, [[Սալամանկա (Իսպանիա)|Սալամանկա]]յում և [[Վալյադոլիդ]]ում։ 1507 թվականից նա զբաղեցրել է Կաստիլիայի մեծ ինկվիզիտորի պաշտոնը. այդ ժամանակ նրա գործունեության ամենադաժան շրջանն արդեն հետևում էր մնացել։ Սիսներոսը բարեփոխել է [[ինկվիզիցիա]]յի ատյանները` դրանցից յուրաքանչյուրին հատկացնելով աշխարհիկ պաշտոնյա<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Kamen, Henry |заглавие=The Spanish Inquisition: An Historical Revision |год=2000 |издательство=Phoenix Press}}</ref>։ 1509 թվականին մասնակցել է Ֆերդինանդ արքայի նվաճողական արշավանքներին, որի ընթացքում ազատ են արձակվել քրիստոնյա գերիներ, իսկ ազատագրված տարածքներում [[մզկիթ]]ները վերափոխվել են քրիստոնեական [[եկեղեցի]]ների։ Կազմակերպել է միսիոներական մի քանի խոշոր արշավներ իսպանական Վեսթ Հնդկաստանի հնդկացիների մոտ։ Ապահովել է Ֆերդինանդ արքայի քաղաքականությունը Իտալական պատերազմների ժամանակ, սատարել Հռոմի պապ Հուլիոս II-ին` հանդես գալով վերջինիս քաղաքական հակառակորդների դեմ։ Արդեն ծեր և հիվանդ կարդինալը Ֆերդինանդ թագավորի մահից հետո (1516) մինչև 1517 թվականին նրա թոռ [[Կառլոս V կայսր|Կառլոս V կայսեր]] գահակալումը դարձել է [[Կաստիլիայի թագավորություն|Կաստիլիայի]] և [[Արագոնի թագավորություն]]ների ռեգենտը։ Նա մահացել է Կառլոս V-ի գալուստից անմիջապես առաջ, ում իրավունքներն ու իշխանությունը պաշտպանել է ազնվականության առաջ, որը ծրագրել էր գահը հանձնել Կառլոսի կտսեր եղբայր [[Ֆերդինանդ I (Սրբազան Հռոմի կայսր)|Ֆերդինանդ I]]-ին։ Սիսներոսի գործունեությունն իզուր չի անցել։ Իսպանական հզոր եկեղեցին, որն ուժեղացել էր ինկիզիցիայով, երկար ժամանակ կարողանում է դառնալ Իսպանիայում ձևավորվող [[Բացարձակ միապետություն|բացարձակ միապետության]] և Եվրոպայում [[Կաթոլիկություն|կաթոլիկության]] հենարանը։ Իսպանացի աստվածաբանները կարևոր դեր են խաղացել Տրիդենտի ժողովի (1545) գաղափարախոսության մեջ։ == Հետաքրքիր փաստեր == 1501 թվականին թագուհի [[Իզաբելլա I (Կաստիլիայի թագուհի)|Իզաբելլայի]] նախաձեռնությամբ թագավորության հպատակները պարտադիր կարգով ազգանուններ են ընդունել։ Մինչ այդ շատ իսպանացիներ ազգանուն չունեին. մարդիկ նույնացվում էին ուղղակի իրենց ծագմամբ, մականուններով, որոնք արտացոլում էին ծննդավայրը, ծագումը, պաշտոնը, մասնագիտությունը կամ արտաքին առանձնահատկությունները։ Խիմենեսի նախաձեռնությամբ հոր մականունը ժառանգելը պարտադիր դարձավ որդիների համար։ == Ծանոթագրություններ == [[Պատկեր:Pedro de Quintanilla y Mendoza (1653) Arquetipo de virtudes.png|thumb|"Archetypo de virtudes" (Pedro de Quintanilla y Mendoza, 1653).]] {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{БСЭ3|статья= Хименес де Сиснерос|автор= |том= 28|страницы= |ref= БСЭ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսներոս, Ֆրանսիսկո Խիմենես դե}} [[Կատեգորիա:Ինկվիզիցիա]] [[Կատեգորիա:Միջնադարի անձինք]] [[Կատեգորիա:Սալամանկայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանիայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Աստվածաշնչի թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանացի թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Աստվածաբաններ]] [[Կատեգորիա:Մարդասերներ]] j3pt3pxw1itsabgdu4amk9f9vdwpiol 0 919101 10953695 10907935 2026-10-22T11:36:07Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953695 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Եսայան}} {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Սիրանուշ Եսայան''' ({{ԱԾ}}), հայկական թատրոնի ու կինոյի դերասանուհի։ == Կենսագրություն == Սիրանուշ Եսայանը ծնվել է [[1976]] թվականի [[հոկտեմբերի 13]]-ին [[Երևան]]ում։ 1993 թվականին ավարտելով Երևանի Գ. Ադալյանի անվան թիվ 133 միջնակարգ դպրոցը՝ ընդունվել է «[[Հայֆիլմ]]» կինոդերասանի ստուդիա, որն ավարտել է 1995 թվականին<ref>{{Cite web |title=Zarkfoundation - Սիրանուշ Եսայան |url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b7-%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621060625/https://zarkfoundation.com/library/%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B7-%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ |archive-date=2024-06-21 |access-date=2024-06-21 |website=zarkfoundation.com}}</ref>։ Այնուհետև՝ 1995-1999 թվականներին, սովորել է [[Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ]]ի դերասանական բաժնում<ref name=":0">{{Cite web |title=Սիրանուշ Եսայան |url=http://nationaltheater.am/%D5%8D%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%AE%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4/%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B7-%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412131158/http://nationaltheater.am/%D5%8D%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%AE%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4/%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B7-%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ |archive-date=2019 թ․ ապրիլի 12 |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20 |website=nationaltheater.am}}</ref>։ 1997 թվականից՝ [[Երևանի Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն]]ի դերասանուհի<ref name=":0" />։ == Դերերը թատրոնում == {| class="wikitable" |+ !Հեղինակ !Ներկայացում !Դեր |- |[[Թենեսի Ուիլյամս]] |Տրամվայ Ցանկություն |բուժքույր |- |[[Ռոլանդ Շառոյան]] |Մեր բաժին ուրախությունը |Սրբուհի |- |Լևոն Շանթ |[[Հին աստվածներ (դրամա)|Հին աստվածներ]] |Միգանուշ |- |[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]] |Բեռնարդա Ալբայի տունը |Մարտիրիո, Մարիա Խոսեֆա |- |[[Ալվարդ Պետրոսյան]] |Ես մի ծառ եմ ծիրանի |Օրիորդ Անիչկա |- |[[Ռուբեն Մարուխյան]] |Եղեգնուհի |Ներքին գործոց նախարարուհի |- |[[Բերտոլդ Բրեխտ]] |Կովկասի կավճե շրջան |Անիկո |- |Մ․ Մեյոյի, Մ․ Էնեկենի «Ստախոսը» ստեղծագործության հիման վրա |Երջանիկ ավարտ |Օրիորդ Փեթինքթոն |- |[[Պերճ Զեյթունցյան]] |Արշակավան |Վհուկ |- |[[Ուիլյամ Շեքսպիր]] |Ռիչարդ Երրորդ |Լովել |- |[[Եվրիպիդես]] |Տրոյայի կանայք |Հեկաբե |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Եսայան, Սիրանուշ}} [[Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ]] 031h7nsxgfgu7cnk5dids1xd1cp0gva 10953697 10953695 2026-10-22T11:36:43Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Թատրոնի հայ դերասաններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953697 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Եսայան}} {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Սիրանուշ Եսայան''' ({{ԱԾ}}), հայկական թատրոնի ու կինոյի դերասանուհի։ == Կենսագրություն == Սիրանուշ Եսայանը ծնվել է [[1976]] թվականի [[հոկտեմբերի 13]]-ին [[Երևան]]ում։ 1993 թվականին ավարտելով Երևանի Գ. Ադալյանի անվան թիվ 133 միջնակարգ դպրոցը՝ ընդունվել է «[[Հայֆիլմ]]» կինոդերասանի ստուդիա, որն ավարտել է 1995 թվականին<ref>{{Cite web |title=Zarkfoundation - Սիրանուշ Եսայան |url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b7-%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621060625/https://zarkfoundation.com/library/%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B7-%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ |archive-date=2024-06-21 |access-date=2024-06-21 |website=zarkfoundation.com}}</ref>։ Այնուհետև՝ 1995-1999 թվականներին, սովորել է [[Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտ]]ի դերասանական բաժնում<ref name=":0">{{Cite web |title=Սիրանուշ Եսայան |url=http://nationaltheater.am/%D5%8D%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%AE%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4/%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B7-%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412131158/http://nationaltheater.am/%D5%8D%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%AE%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4/%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B7-%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ |archive-date=2019 թ․ ապրիլի 12 |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 20 |website=nationaltheater.am}}</ref>։ 1997 թվականից՝ [[Երևանի Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն]]ի դերասանուհի<ref name=":0" />։ == Դերերը թատրոնում == {| class="wikitable" |+ !Հեղինակ !Ներկայացում !Դեր |- |[[Թենեսի Ուիլյամս]] |Տրամվայ Ցանկություն |բուժքույր |- |[[Ռոլանդ Շառոյան]] |Մեր բաժին ուրախությունը |Սրբուհի |- |Լևոն Շանթ |[[Հին աստվածներ (դրամա)|Հին աստվածներ]] |Միգանուշ |- |[[Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա]] |Բեռնարդա Ալբայի տունը |Մարտիրիո, Մարիա Խոսեֆա |- |[[Ալվարդ Պետրոսյան]] |Ես մի ծառ եմ ծիրանի |Օրիորդ Անիչկա |- |[[Ռուբեն Մարուխյան]] |Եղեգնուհի |Ներքին գործոց նախարարուհի |- |[[Բերտոլդ Բրեխտ]] |Կովկասի կավճե շրջան |Անիկո |- |Մ․ Մեյոյի, Մ․ Էնեկենի «Ստախոսը» ստեղծագործության հիման վրա |Երջանիկ ավարտ |Օրիորդ Փեթինքթոն |- |[[Պերճ Զեյթունցյան]] |Արշակավան |Վհուկ |- |[[Ուիլյամ Շեքսպիր]] |Ռիչարդ Երրորդ |Լովել |- |[[Եվրիպիդես]] |Տրոյայի կանայք |Հեկաբե |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Եսայան, Սիրանուշ}} [[Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի հայ դերասաններ]] m9n1nl4g7f8bkha1ajk81tl5950myxt 0 949670 10953581 9659209 2026-10-22T03:18:08Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:ՄԱԿ անդամներ]], [[Կատեգորիա:Կին դիվանագետներ]] 10953581 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաննա Մարթեն Սիսե''' ({{lang-fr|Jeanne Martin Cissé}}; {{ԱԾ}}), [[Գվինեա]]յի հասարակական և քաղաքական գործիչ, մանկավարժ։ Երկիրը ներկայացրել է [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ]]-ում, իսկ 1972 թվականին դարձել Է [[ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհուրդ|ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի]] նախագահի պաշտոնն զբաղեցրած առաջին կինը։ Գվինեայի կառավարությունում սոցիալական հարցերի նախարար է եղել 1976 թվականից մինչև 1984 թվականի ռազմական հեղաշրջումը։ == Կենսագրություն == Մարթեն Սիսեն ծնվել է Կանկանում, Գվինեայում. ընտանիքի յոթ երեխաներից ավագն է<ref name="pawo">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |автор=Chiri, Ruwa |заглавие=Madam Cisse: A sister at the UN |год=1972 |язык=und |издание=Afrika Must Unite |том=2, |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204171720/http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |archivedate=2017-02-04}}</ref>։ Նրա հայրը՝ Դարիկո Մարթեն Սիսեն, փոստի և հեռագրության ֆրանսիական ծառայության աշխատակից էր, ծնունդով` մանդինկայի ժողովրդից էր, [[սոնինկե]] արմատներով, իսկ նրա մայրը, մանկաբարձուհի Դամայե Սուման՝ [[սուսու]] ժողովրդից էր<ref name="pawo"/><ref>{{Cite book |last1=Barthélémy |first1=Pascale |title=Africaines et Diplômées à l’époque coloniale (1918-1957) |publisher=Presses universitaires de Rennes |year=2010 |pages=14}}</ref>։ Ավարտել է [[Սենեգալ]]ի [[Դակար]]ի մերձակայքում գտնվող Ռաֆիսկի Բարձրագույն ուսուցիչների վերապատրաստման դպրոցը՝ ուսուցիչ աշխատելու համար<ref name="HDG">{{Cite book |last1=Camara |first1=Mohamed Saliou |title=Historical Dictionary of Guinea |publisher=Scarecrow Press |year=2013 |pages=79–80}}</ref><ref name="women">{{Cite book |last1=Serbin |first1=Sylvia |title=African Women, Pan-Africanism and African Renaissance |publisher=UNESCO Publishing |year=2015}}</ref>։ == Կարիերա == Մարթեն Սիսեն դարձել Է Գվինեայի առաջին կին ուսուցչուհիներից մեկը։ Իր մանկավարժական կարիերան Կանկանի օրիորդանց դպրոցում սկսել է 1944 թվականին, 1954-1958 թվականներին աշխատել է որպես դպրոցի տնօրեն։ 1946 թվականին դարձել է Մանդինկա միության անդամ։ Հանդիպելով այդ ժամանակաշրջանի ակտիվիստ և ապագա առաջին նախագահ [[Ահմեդ Սեկու Տուրե]]ի հետ, Սիսեն 1947 թվականի դեկտեմբերին միացել է [[Աֆրիկայի դեմոկրատական ասոցիացիա]]յին։ 1950-ական թվականներին նա ամուսնու հետ բնակվում էր Սենեգալում, 1954-ի հոկտեմբերին [[Ֆրանսիա]]յում կանանց միջազգային ֆեդերացիայի համագումարում ներկայացնում էր Սենեգալի դեմոկրատական միությունը<ref name="HDW">{{Cite book |last=Sheldon |first=Kathleen |url=https://books.google.com.au/books?id=HwqQCwAAQBAJ |title=Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa |publisher=Rowman & Littlefield |year=2016 |pages=175–176}}</ref>։ 1958 թվականին Գվինեայի անկախության հանրաքվեից և հռչակումից հետո վերադարձել է Գվինեա, որտեղ նրա ամուսինը Գվինեայի Նոր հանրապետությունում դարձել է առողջապահության նախարարության աշխատակազմի ղեկավար, իսկ նա ակտիվորեն մասնակցել է արհմիութենական և կանանց շարժմանը։ 1959 թվականին Մարթեն Սիսեն պատվիրակ էր [[Բամակո]]յում արևմտաաֆրիկյան կանանց միության համագումարում, որն աջակցում էր կանանց պանաֆրիկյան շարժմանը։ 1962-1972 թվականներին եղել է [[Աֆրիկա|աֆրիկյան]] կանանց համաժողովի գլխավոր քարտուղար<ref name="women"/><ref name="HDW"/>։ Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության անդամ է 1958  թվականից, 1971 թվականին, ամուսնու մահից հետո, դարձել է դեմոկրատական կուսակցության կենտկոմի անդամ<ref name="HDG"/>։ 1968 թվականին ընտրվել է խորհրդարանի անդամ (Գվինեայի Ազգային ժողով), 1974 թվականի դեկտեմբերից եղել է Օրենսդիր ժողովի նախագահի առաջին տեղակալը՝ դառնալով այդ պաշտոնում առաջին կինը<ref name="preside">{{Cite web |date=1972 թ․ նոյեմբերի 2 |title=A Woman Presides the Security Council |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1972/11/02/une-femme-preside-le-conseil-de-securite_2396532_1819218.html&usg=ALkJrhjowB5DS2lXw-_tfq6y-8gRHqYeUA#xb8jpJcZqdrLF1Kx.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ Նաև եղել է երկրի ներկայացուցիչը [[Ժնև]]ում ՄԱԿ-ի կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովում (1963-1969 թվականներին) և ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովում։ 1972 թվականին Մարթեն Սիսեն նշանակվել է ՄԱԿ-ին առընթեր Գվինեայի մշտական ներկայացուցիչ։ Գվինեան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ է եղել, և այդ կերպ Սիսեն դարձել է առաջին կինը, որը գլխավորել է խորհուրդը<ref name="preside"/>։ Նա նաև ընտրվել է ՄԱԿ-ի` ապարտեիդի դեմ հատուկ կոմիտեի նախագահ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://books.google.com.au/books?id=zd0DAAAAMBAJ |заглавие=Jeanne Martin Cisse |год=1976 |язык=en |издание=[[Ebony]] |издательство=Johnson Publishing Company |месяц=8 |страницы=6}}</ref>։ Մարթեն Սիսեն Գվինեա է վերադարձել 1976 թվականին՝ նախագահ Տուրեի խնդրանքով, որը նրան նշանակել է սոցիալական գործերի նախարար և Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության քաղբյուրոյի անդամ<ref name="HDG"/><ref name="women"/>։ Տուրեի մահից հետո 1984 թվականին ձերբակալվել է այլ քաղաքական առաջնորդների հետ միասին և կալանքի տակ է եղել 13 ամսվա ընթացքում, բայց հետո ազատ է արձակվել` առանց որևէ մեղադրանքի։ 1985 թվականի հուլիսին Դիարա Տրաորեի կողմից պետական հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո նա լքել է Գվինեան՝ տեղափոխվելով Նախ Սենեգալ, ապա՝ Միացյալ Նահանգներ<ref>{{Cite web |date=1985 թ․ մայիսի 17 |title=A trenton of dignitaries of the Sékou Touré regime are released |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1985/05/17/une-trentaine-de-dignitaires-du-regime-sekou-toure-sont-liberes_2746485_1819218.html&usg=ALkJrhj7MXsI-nZ9epYK-moxNcSEFY0HFg#BsCI5OR0pVwchu3W.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ 1988 թվականին միացել է Հարավային Աֆրիկայում կանանց և երեխաների համերաշխության միջազգային կոմիտեին։ 2004 թվականին դարձել է ֆրանսախոս կանանց միջազգային ասոցիացիայի անդամ<ref name="HDW"/>։ 2006 թվականին 80-ամյակի կապակցությամբ Մարթեն Սիսեին շնորհավորել են բազմաթիվ օտարերկրյա քաղաքական գործիչներ, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշը]], որը նշել է նրա արիությունը և աշխատանքը»<ref name="GCI">{{Cite web |author=Fofana |first=Maimouna |date=2008 թ․ նոյեմբերի 12 |title=INFO GCI: Hadja Jeanne Martin Cissé en Guinée |url=http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205014828/http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 5 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=GCI |lang=French}}</ref>։ Մարտին Սիսեի «Միլոյի դուստր» կենսագրությունը լույս է տեսել 2008 թվականին<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ հունիսի 2 |title=Jeanne Martin Cissé publishes her memoirs |url=http://www.jeuneafrique.com/132628/politique/jeanne-martin-ciss-publie-ses-m-moires/&usg=ALkJrhieOf8ubBr_LMHQp2agBVT_nr9b0g |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Jeune Afrique |lang=French}}</ref>։ 1975-ին նրան շնորհվել է Լենինի միջազգային մրցանակ` «Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման համար»։ 2014 թվականին [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] նախագահ [[Ջեյքոբ Զումա]]ն նրան պարգևատրել է Օլիվեր Տամբոյի շքանշանով՝ այդպիսով ճանաչելով նրան որպես Աֆրիկայում կանանց իրավունքների համար պայքարի առաջնորդ<ref name="Zuma">{{Cite web |author=Camara |first=Amara Moro |date=2014 թ․ ապրիլի 23 |title=Militante anti-apartheid : Jeanne Martin Cissé sera décorée le 27 avril par Jacob Zuma |url=http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204172438/http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |archivedate=2017 թ․ փետրվարի 4 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Guinee News |lang=French}}</ref>։ == Անձնական կյանք == 1946-ին Մարտին Սիսեն ամուսնացել է ոստիկանության տեսուչ Մոհամեդ Քամարեի հետ, որին չէր ճանաչում։ Վերջինս նույն տարում մահացել է ավտովթարից, երբ Սիսեն հղիության երրորդ ամսում էր<ref name="HDW"/>։ 1948 թվականին նա ամուսնացել Է Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության հիմնադիրներից Անսուման Տուրեի հետ։ Վերջինս մահացել է 1971 թվականին, «Մար-Վերդե» գործողության պատճառով ձերբակալություններից հետո։ Մարթեն Սիսեն ունեցել է վեց երեխա, ապրել է ԱՄՆ-ի Մերիլենդ նահանգի [[Բալթիմոր]] քաղաքում<ref name="HDG"/><ref name="preside"/>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսե, Ժաննա Մարթեն}} [[Կատեգորիա:Գվինեայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Կանայք քաղաքականությունում]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կին դիվանագետներ]] bwieejsieaol9kxv1mcmymvnj3q3qtc 10953582 10953581 2026-10-22T03:18:42Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Կին նախարարներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953582 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաննա Մարթեն Սիսե''' ({{lang-fr|Jeanne Martin Cissé}}; {{ԱԾ}}), [[Գվինեա]]յի հասարակական և քաղաքական գործիչ, մանկավարժ։ Երկիրը ներկայացրել է [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ]]-ում, իսկ 1972 թվականին դարձել Է [[ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհուրդ|ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի]] նախագահի պաշտոնն զբաղեցրած առաջին կինը։ Գվինեայի կառավարությունում սոցիալական հարցերի նախարար է եղել 1976 թվականից մինչև 1984 թվականի ռազմական հեղաշրջումը։ == Կենսագրություն == Մարթեն Սիսեն ծնվել է Կանկանում, Գվինեայում. ընտանիքի յոթ երեխաներից ավագն է<ref name="pawo">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |автор=Chiri, Ruwa |заглавие=Madam Cisse: A sister at the UN |год=1972 |язык=und |издание=Afrika Must Unite |том=2, |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204171720/http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |archivedate=2017-02-04}}</ref>։ Նրա հայրը՝ Դարիկո Մարթեն Սիսեն, փոստի և հեռագրության ֆրանսիական ծառայության աշխատակից էր, ծնունդով` մանդինկայի ժողովրդից էր, [[սոնինկե]] արմատներով, իսկ նրա մայրը, մանկաբարձուհի Դամայե Սուման՝ [[սուսու]] ժողովրդից էր<ref name="pawo"/><ref>{{Cite book |last1=Barthélémy |first1=Pascale |title=Africaines et Diplômées à l’époque coloniale (1918-1957) |publisher=Presses universitaires de Rennes |year=2010 |pages=14}}</ref>։ Ավարտել է [[Սենեգալ]]ի [[Դակար]]ի մերձակայքում գտնվող Ռաֆիսկի Բարձրագույն ուսուցիչների վերապատրաստման դպրոցը՝ ուսուցիչ աշխատելու համար<ref name="HDG">{{Cite book |last1=Camara |first1=Mohamed Saliou |title=Historical Dictionary of Guinea |publisher=Scarecrow Press |year=2013 |pages=79–80}}</ref><ref name="women">{{Cite book |last1=Serbin |first1=Sylvia |title=African Women, Pan-Africanism and African Renaissance |publisher=UNESCO Publishing |year=2015}}</ref>։ == Կարիերա == Մարթեն Սիսեն դարձել Է Գվինեայի առաջին կին ուսուցչուհիներից մեկը։ Իր մանկավարժական կարիերան Կանկանի օրիորդանց դպրոցում սկսել է 1944 թվականին, 1954-1958 թվականներին աշխատել է որպես դպրոցի տնօրեն։ 1946 թվականին դարձել է Մանդինկա միության անդամ։ Հանդիպելով այդ ժամանակաշրջանի ակտիվիստ և ապագա առաջին նախագահ [[Ահմեդ Սեկու Տուրե]]ի հետ, Սիսեն 1947 թվականի դեկտեմբերին միացել է [[Աֆրիկայի դեմոկրատական ասոցիացիա]]յին։ 1950-ական թվականներին նա ամուսնու հետ բնակվում էր Սենեգալում, 1954-ի հոկտեմբերին [[Ֆրանսիա]]յում կանանց միջազգային ֆեդերացիայի համագումարում ներկայացնում էր Սենեգալի դեմոկրատական միությունը<ref name="HDW">{{Cite book |last=Sheldon |first=Kathleen |url=https://books.google.com.au/books?id=HwqQCwAAQBAJ |title=Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa |publisher=Rowman & Littlefield |year=2016 |pages=175–176}}</ref>։ 1958 թվականին Գվինեայի անկախության հանրաքվեից և հռչակումից հետո վերադարձել է Գվինեա, որտեղ նրա ամուսինը Գվինեայի Նոր հանրապետությունում դարձել է առողջապահության նախարարության աշխատակազմի ղեկավար, իսկ նա ակտիվորեն մասնակցել է արհմիութենական և կանանց շարժմանը։ 1959 թվականին Մարթեն Սիսեն պատվիրակ էր [[Բամակո]]յում արևմտաաֆրիկյան կանանց միության համագումարում, որն աջակցում էր կանանց պանաֆրիկյան շարժմանը։ 1962-1972 թվականներին եղել է [[Աֆրիկա|աֆրիկյան]] կանանց համաժողովի գլխավոր քարտուղար<ref name="women"/><ref name="HDW"/>։ Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության անդամ է 1958  թվականից, 1971 թվականին, ամուսնու մահից հետո, դարձել է դեմոկրատական կուսակցության կենտկոմի անդամ<ref name="HDG"/>։ 1968 թվականին ընտրվել է խորհրդարանի անդամ (Գվինեայի Ազգային ժողով), 1974 թվականի դեկտեմբերից եղել է Օրենսդիր ժողովի նախագահի առաջին տեղակալը՝ դառնալով այդ պաշտոնում առաջին կինը<ref name="preside">{{Cite web |date=1972 թ․ նոյեմբերի 2 |title=A Woman Presides the Security Council |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1972/11/02/une-femme-preside-le-conseil-de-securite_2396532_1819218.html&usg=ALkJrhjowB5DS2lXw-_tfq6y-8gRHqYeUA#xb8jpJcZqdrLF1Kx.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ Նաև եղել է երկրի ներկայացուցիչը [[Ժնև]]ում ՄԱԿ-ի կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովում (1963-1969 թվականներին) և ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովում։ 1972 թվականին Մարթեն Սիսեն նշանակվել է ՄԱԿ-ին առընթեր Գվինեայի մշտական ներկայացուցիչ։ Գվինեան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ է եղել, և այդ կերպ Սիսեն դարձել է առաջին կինը, որը գլխավորել է խորհուրդը<ref name="preside"/>։ Նա նաև ընտրվել է ՄԱԿ-ի` ապարտեիդի դեմ հատուկ կոմիտեի նախագահ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://books.google.com.au/books?id=zd0DAAAAMBAJ |заглавие=Jeanne Martin Cisse |год=1976 |язык=en |издание=[[Ebony]] |издательство=Johnson Publishing Company |месяц=8 |страницы=6}}</ref>։ Մարթեն Սիսեն Գվինեա է վերադարձել 1976 թվականին՝ նախագահ Տուրեի խնդրանքով, որը նրան նշանակել է սոցիալական գործերի նախարար և Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության քաղբյուրոյի անդամ<ref name="HDG"/><ref name="women"/>։ Տուրեի մահից հետո 1984 թվականին ձերբակալվել է այլ քաղաքական առաջնորդների հետ միասին և կալանքի տակ է եղել 13 ամսվա ընթացքում, բայց հետո ազատ է արձակվել` առանց որևէ մեղադրանքի։ 1985 թվականի հուլիսին Դիարա Տրաորեի կողմից պետական հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո նա լքել է Գվինեան՝ տեղափոխվելով Նախ Սենեգալ, ապա՝ Միացյալ Նահանգներ<ref>{{Cite web |date=1985 թ․ մայիսի 17 |title=A trenton of dignitaries of the Sékou Touré regime are released |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1985/05/17/une-trentaine-de-dignitaires-du-regime-sekou-toure-sont-liberes_2746485_1819218.html&usg=ALkJrhj7MXsI-nZ9epYK-moxNcSEFY0HFg#BsCI5OR0pVwchu3W.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ 1988 թվականին միացել է Հարավային Աֆրիկայում կանանց և երեխաների համերաշխության միջազգային կոմիտեին։ 2004 թվականին դարձել է ֆրանսախոս կանանց միջազգային ասոցիացիայի անդամ<ref name="HDW"/>։ 2006 թվականին 80-ամյակի կապակցությամբ Մարթեն Սիսեին շնորհավորել են բազմաթիվ օտարերկրյա քաղաքական գործիչներ, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշը]], որը նշել է նրա արիությունը և աշխատանքը»<ref name="GCI">{{Cite web |author=Fofana |first=Maimouna |date=2008 թ․ նոյեմբերի 12 |title=INFO GCI: Hadja Jeanne Martin Cissé en Guinée |url=http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205014828/http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 5 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=GCI |lang=French}}</ref>։ Մարտին Սիսեի «Միլոյի դուստր» կենսագրությունը լույս է տեսել 2008 թվականին<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ հունիսի 2 |title=Jeanne Martin Cissé publishes her memoirs |url=http://www.jeuneafrique.com/132628/politique/jeanne-martin-ciss-publie-ses-m-moires/&usg=ALkJrhieOf8ubBr_LMHQp2agBVT_nr9b0g |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Jeune Afrique |lang=French}}</ref>։ 1975-ին նրան շնորհվել է Լենինի միջազգային մրցանակ` «Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման համար»։ 2014 թվականին [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] նախագահ [[Ջեյքոբ Զումա]]ն նրան պարգևատրել է Օլիվեր Տամբոյի շքանշանով՝ այդպիսով ճանաչելով նրան որպես Աֆրիկայում կանանց իրավունքների համար պայքարի առաջնորդ<ref name="Zuma">{{Cite web |author=Camara |first=Amara Moro |date=2014 թ․ ապրիլի 23 |title=Militante anti-apartheid : Jeanne Martin Cissé sera décorée le 27 avril par Jacob Zuma |url=http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204172438/http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |archivedate=2017 թ․ փետրվարի 4 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Guinee News |lang=French}}</ref>։ == Անձնական կյանք == 1946-ին Մարտին Սիսեն ամուսնացել է ոստիկանության տեսուչ Մոհամեդ Քամարեի հետ, որին չէր ճանաչում։ Վերջինս նույն տարում մահացել է ավտովթարից, երբ Սիսեն հղիության երրորդ ամսում էր<ref name="HDW"/>։ 1948 թվականին նա ամուսնացել Է Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության հիմնադիրներից Անսուման Տուրեի հետ։ Վերջինս մահացել է 1971 թվականին, «Մար-Վերդե» գործողության պատճառով ձերբակալություններից հետո։ Մարթեն Սիսեն ունեցել է վեց երեխա, ապրել է ԱՄՆ-ի Մերիլենդ նահանգի [[Բալթիմոր]] քաղաքում<ref name="HDG"/><ref name="preside"/>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսե, Ժաննա Մարթեն}} [[Կատեգորիա:Գվինեայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Կանայք քաղաքականությունում]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կին դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Կին նախարարներ]] kj82egi09b083vob450rrmqlldjdzag 10953583 10953582 2026-10-22T03:19:37Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Երկարակյացներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953583 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաննա Մարթեն Սիսե''' ({{lang-fr|Jeanne Martin Cissé}}; {{ԱԾ}}), [[Գվինեա]]յի հասարակական և քաղաքական գործիչ, մանկավարժ։ Երկիրը ներկայացրել է [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ]]-ում, իսկ 1972 թվականին դարձել Է [[ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհուրդ|ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի]] նախագահի պաշտոնն զբաղեցրած առաջին կինը։ Գվինեայի կառավարությունում սոցիալական հարցերի նախարար է եղել 1976 թվականից մինչև 1984 թվականի ռազմական հեղաշրջումը։ == Կենսագրություն == Մարթեն Սիսեն ծնվել է Կանկանում, Գվինեայում. ընտանիքի յոթ երեխաներից ավագն է<ref name="pawo">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |автор=Chiri, Ruwa |заглавие=Madam Cisse: A sister at the UN |год=1972 |язык=und |издание=Afrika Must Unite |том=2, |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204171720/http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |archivedate=2017-02-04}}</ref>։ Նրա հայրը՝ Դարիկո Մարթեն Սիսեն, փոստի և հեռագրության ֆրանսիական ծառայության աշխատակից էր, ծնունդով` մանդինկայի ժողովրդից էր, [[սոնինկե]] արմատներով, իսկ նրա մայրը, մանկաբարձուհի Դամայե Սուման՝ [[սուսու]] ժողովրդից էր<ref name="pawo"/><ref>{{Cite book |last1=Barthélémy |first1=Pascale |title=Africaines et Diplômées à l’époque coloniale (1918-1957) |publisher=Presses universitaires de Rennes |year=2010 |pages=14}}</ref>։ Ավարտել է [[Սենեգալ]]ի [[Դակար]]ի մերձակայքում գտնվող Ռաֆիսկի Բարձրագույն ուսուցիչների վերապատրաստման դպրոցը՝ ուսուցիչ աշխատելու համար<ref name="HDG">{{Cite book |last1=Camara |first1=Mohamed Saliou |title=Historical Dictionary of Guinea |publisher=Scarecrow Press |year=2013 |pages=79–80}}</ref><ref name="women">{{Cite book |last1=Serbin |first1=Sylvia |title=African Women, Pan-Africanism and African Renaissance |publisher=UNESCO Publishing |year=2015}}</ref>։ == Կարիերա == Մարթեն Սիսեն դարձել Է Գվինեայի առաջին կին ուսուցչուհիներից մեկը։ Իր մանկավարժական կարիերան Կանկանի օրիորդանց դպրոցում սկսել է 1944 թվականին, 1954-1958 թվականներին աշխատել է որպես դպրոցի տնօրեն։ 1946 թվականին դարձել է Մանդինկա միության անդամ։ Հանդիպելով այդ ժամանակաշրջանի ակտիվիստ և ապագա առաջին նախագահ [[Ահմեդ Սեկու Տուրե]]ի հետ, Սիսեն 1947 թվականի դեկտեմբերին միացել է [[Աֆրիկայի դեմոկրատական ասոցիացիա]]յին։ 1950-ական թվականներին նա ամուսնու հետ բնակվում էր Սենեգալում, 1954-ի հոկտեմբերին [[Ֆրանսիա]]յում կանանց միջազգային ֆեդերացիայի համագումարում ներկայացնում էր Սենեգալի դեմոկրատական միությունը<ref name="HDW">{{Cite book |last=Sheldon |first=Kathleen |url=https://books.google.com.au/books?id=HwqQCwAAQBAJ |title=Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa |publisher=Rowman & Littlefield |year=2016 |pages=175–176}}</ref>։ 1958 թվականին Գվինեայի անկախության հանրաքվեից և հռչակումից հետո վերադարձել է Գվինեա, որտեղ նրա ամուսինը Գվինեայի Նոր հանրապետությունում դարձել է առողջապահության նախարարության աշխատակազմի ղեկավար, իսկ նա ակտիվորեն մասնակցել է արհմիութենական և կանանց շարժմանը։ 1959 թվականին Մարթեն Սիսեն պատվիրակ էր [[Բամակո]]յում արևմտաաֆրիկյան կանանց միության համագումարում, որն աջակցում էր կանանց պանաֆրիկյան շարժմանը։ 1962-1972 թվականներին եղել է [[Աֆրիկա|աֆրիկյան]] կանանց համաժողովի գլխավոր քարտուղար<ref name="women"/><ref name="HDW"/>։ Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության անդամ է 1958  թվականից, 1971 թվականին, ամուսնու մահից հետո, դարձել է դեմոկրատական կուսակցության կենտկոմի անդամ<ref name="HDG"/>։ 1968 թվականին ընտրվել է խորհրդարանի անդամ (Գվինեայի Ազգային ժողով), 1974 թվականի դեկտեմբերից եղել է Օրենսդիր ժողովի նախագահի առաջին տեղակալը՝ դառնալով այդ պաշտոնում առաջին կինը<ref name="preside">{{Cite web |date=1972 թ․ նոյեմբերի 2 |title=A Woman Presides the Security Council |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1972/11/02/une-femme-preside-le-conseil-de-securite_2396532_1819218.html&usg=ALkJrhjowB5DS2lXw-_tfq6y-8gRHqYeUA#xb8jpJcZqdrLF1Kx.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ Նաև եղել է երկրի ներկայացուցիչը [[Ժնև]]ում ՄԱԿ-ի կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովում (1963-1969 թվականներին) և ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովում։ 1972 թվականին Մարթեն Սիսեն նշանակվել է ՄԱԿ-ին առընթեր Գվինեայի մշտական ներկայացուցիչ։ Գվինեան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ է եղել, և այդ կերպ Սիսեն դարձել է առաջին կինը, որը գլխավորել է խորհուրդը<ref name="preside"/>։ Նա նաև ընտրվել է ՄԱԿ-ի` ապարտեիդի դեմ հատուկ կոմիտեի նախագահ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://books.google.com.au/books?id=zd0DAAAAMBAJ |заглавие=Jeanne Martin Cisse |год=1976 |язык=en |издание=[[Ebony]] |издательство=Johnson Publishing Company |месяц=8 |страницы=6}}</ref>։ Մարթեն Սիսեն Գվինեա է վերադարձել 1976 թվականին՝ նախագահ Տուրեի խնդրանքով, որը նրան նշանակել է սոցիալական գործերի նախարար և Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության քաղբյուրոյի անդամ<ref name="HDG"/><ref name="women"/>։ Տուրեի մահից հետո 1984 թվականին ձերբակալվել է այլ քաղաքական առաջնորդների հետ միասին և կալանքի տակ է եղել 13 ամսվա ընթացքում, բայց հետո ազատ է արձակվել` առանց որևէ մեղադրանքի։ 1985 թվականի հուլիսին Դիարա Տրաորեի կողմից պետական հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո նա լքել է Գվինեան՝ տեղափոխվելով Նախ Սենեգալ, ապա՝ Միացյալ Նահանգներ<ref>{{Cite web |date=1985 թ․ մայիսի 17 |title=A trenton of dignitaries of the Sékou Touré regime are released |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1985/05/17/une-trentaine-de-dignitaires-du-regime-sekou-toure-sont-liberes_2746485_1819218.html&usg=ALkJrhj7MXsI-nZ9epYK-moxNcSEFY0HFg#BsCI5OR0pVwchu3W.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ 1988 թվականին միացել է Հարավային Աֆրիկայում կանանց և երեխաների համերաշխության միջազգային կոմիտեին։ 2004 թվականին դարձել է ֆրանսախոս կանանց միջազգային ասոցիացիայի անդամ<ref name="HDW"/>։ 2006 թվականին 80-ամյակի կապակցությամբ Մարթեն Սիսեին շնորհավորել են բազմաթիվ օտարերկրյա քաղաքական գործիչներ, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշը]], որը նշել է նրա արիությունը և աշխատանքը»<ref name="GCI">{{Cite web |author=Fofana |first=Maimouna |date=2008 թ․ նոյեմբերի 12 |title=INFO GCI: Hadja Jeanne Martin Cissé en Guinée |url=http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205014828/http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 5 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=GCI |lang=French}}</ref>։ Մարտին Սիսեի «Միլոյի դուստր» կենսագրությունը լույս է տեսել 2008 թվականին<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ հունիսի 2 |title=Jeanne Martin Cissé publishes her memoirs |url=http://www.jeuneafrique.com/132628/politique/jeanne-martin-ciss-publie-ses-m-moires/&usg=ALkJrhieOf8ubBr_LMHQp2agBVT_nr9b0g |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Jeune Afrique |lang=French}}</ref>։ 1975-ին նրան շնորհվել է Լենինի միջազգային մրցանակ` «Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման համար»։ 2014 թվականին [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] նախագահ [[Ջեյքոբ Զումա]]ն նրան պարգևատրել է Օլիվեր Տամբոյի շքանշանով՝ այդպիսով ճանաչելով նրան որպես Աֆրիկայում կանանց իրավունքների համար պայքարի առաջնորդ<ref name="Zuma">{{Cite web |author=Camara |first=Amara Moro |date=2014 թ․ ապրիլի 23 |title=Militante anti-apartheid : Jeanne Martin Cissé sera décorée le 27 avril par Jacob Zuma |url=http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204172438/http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |archivedate=2017 թ․ փետրվարի 4 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Guinee News |lang=French}}</ref>։ == Անձնական կյանք == 1946-ին Մարտին Սիսեն ամուսնացել է ոստիկանության տեսուչ Մոհամեդ Քամարեի հետ, որին չէր ճանաչում։ Վերջինս նույն տարում մահացել է ավտովթարից, երբ Սիսեն հղիության երրորդ ամսում էր<ref name="HDW"/>։ 1948 թվականին նա ամուսնացել Է Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության հիմնադիրներից Անսուման Տուրեի հետ։ Վերջինս մահացել է 1971 թվականին, «Մար-Վերդե» գործողության պատճառով ձերբակալություններից հետո։ Մարթեն Սիսեն ունեցել է վեց երեխա, ապրել է ԱՄՆ-ի Մերիլենդ նահանգի [[Բալթիմոր]] քաղաքում<ref name="HDG"/><ref name="preside"/>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսե, Ժաննա Մարթեն}} [[Կատեգորիա:Գվինեայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Կանայք քաղաքականությունում]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կին դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Կին նախարարներ]] [[Կատեգորիա:Երկարակյացներ]] aj8q90u9nq5slehlnnakouhqyawfoz1 10953584 10953583 2026-10-22T03:20:38Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հասարակական գործիչներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953584 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաննա Մարթեն Սիսե''' ({{lang-fr|Jeanne Martin Cissé}}; {{ԱԾ}}), [[Գվինեա]]յի հասարակական և քաղաքական գործիչ, մանկավարժ։ Երկիրը ներկայացրել է [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ]]-ում, իսկ 1972 թվականին դարձել Է [[ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհուրդ|ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի]] նախագահի պաշտոնն զբաղեցրած առաջին կինը։ Գվինեայի կառավարությունում սոցիալական հարցերի նախարար է եղել 1976 թվականից մինչև 1984 թվականի ռազմական հեղաշրջումը։ == Կենսագրություն == Մարթեն Սիսեն ծնվել է Կանկանում, Գվինեայում. ընտանիքի յոթ երեխաներից ավագն է<ref name="pawo">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |автор=Chiri, Ruwa |заглавие=Madam Cisse: A sister at the UN |год=1972 |язык=und |издание=Afrika Must Unite |том=2, |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204171720/http://www.aaprp-intl.org/pdfs/Pan_African_Women%27s_Day_Newsletter.pdf |archivedate=2017-02-04}}</ref>։ Նրա հայրը՝ Դարիկո Մարթեն Սիսեն, փոստի և հեռագրության ֆրանսիական ծառայության աշխատակից էր, ծնունդով` մանդինկայի ժողովրդից էր, [[սոնինկե]] արմատներով, իսկ նրա մայրը, մանկաբարձուհի Դամայե Սուման՝ [[սուսու]] ժողովրդից էր<ref name="pawo"/><ref>{{Cite book |last1=Barthélémy |first1=Pascale |title=Africaines et Diplômées à l’époque coloniale (1918-1957) |publisher=Presses universitaires de Rennes |year=2010 |pages=14}}</ref>։ Ավարտել է [[Սենեգալ]]ի [[Դակար]]ի մերձակայքում գտնվող Ռաֆիսկի Բարձրագույն ուսուցիչների վերապատրաստման դպրոցը՝ ուսուցիչ աշխատելու համար<ref name="HDG">{{Cite book |last1=Camara |first1=Mohamed Saliou |title=Historical Dictionary of Guinea |publisher=Scarecrow Press |year=2013 |pages=79–80}}</ref><ref name="women">{{Cite book |last1=Serbin |first1=Sylvia |title=African Women, Pan-Africanism and African Renaissance |publisher=UNESCO Publishing |year=2015}}</ref>։ == Կարիերա == Մարթեն Սիսեն դարձել Է Գվինեայի առաջին կին ուսուցչուհիներից մեկը։ Իր մանկավարժական կարիերան Կանկանի օրիորդանց դպրոցում սկսել է 1944 թվականին, 1954-1958 թվականներին աշխատել է որպես դպրոցի տնօրեն։ 1946 թվականին դարձել է Մանդինկա միության անդամ։ Հանդիպելով այդ ժամանակաշրջանի ակտիվիստ և ապագա առաջին նախագահ [[Ահմեդ Սեկու Տուրե]]ի հետ, Սիսեն 1947 թվականի դեկտեմբերին միացել է [[Աֆրիկայի դեմոկրատական ասոցիացիա]]յին։ 1950-ական թվականներին նա ամուսնու հետ բնակվում էր Սենեգալում, 1954-ի հոկտեմբերին [[Ֆրանսիա]]յում կանանց միջազգային ֆեդերացիայի համագումարում ներկայացնում էր Սենեգալի դեմոկրատական միությունը<ref name="HDW">{{Cite book |last=Sheldon |first=Kathleen |url=https://books.google.com.au/books?id=HwqQCwAAQBAJ |title=Historical Dictionary of Women in Sub-Saharan Africa |publisher=Rowman & Littlefield |year=2016 |pages=175–176}}</ref>։ 1958 թվականին Գվինեայի անկախության հանրաքվեից և հռչակումից հետո վերադարձել է Գվինեա, որտեղ նրա ամուսինը Գվինեայի Նոր հանրապետությունում դարձել է առողջապահության նախարարության աշխատակազմի ղեկավար, իսկ նա ակտիվորեն մասնակցել է արհմիութենական և կանանց շարժմանը։ 1959 թվականին Մարթեն Սիսեն պատվիրակ էր [[Բամակո]]յում արևմտաաֆրիկյան կանանց միության համագումարում, որն աջակցում էր կանանց պանաֆրիկյան շարժմանը։ 1962-1972 թվականներին եղել է [[Աֆրիկա|աֆրիկյան]] կանանց համաժողովի գլխավոր քարտուղար<ref name="women"/><ref name="HDW"/>։ Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության անդամ է 1958  թվականից, 1971 թվականին, ամուսնու մահից հետո, դարձել է դեմոկրատական կուսակցության կենտկոմի անդամ<ref name="HDG"/>։ 1968 թվականին ընտրվել է խորհրդարանի անդամ (Գվինեայի Ազգային ժողով), 1974 թվականի դեկտեմբերից եղել է Օրենսդիր ժողովի նախագահի առաջին տեղակալը՝ դառնալով այդ պաշտոնում առաջին կինը<ref name="preside">{{Cite web |date=1972 թ․ նոյեմբերի 2 |title=A Woman Presides the Security Council |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1972/11/02/une-femme-preside-le-conseil-de-securite_2396532_1819218.html&usg=ALkJrhjowB5DS2lXw-_tfq6y-8gRHqYeUA#xb8jpJcZqdrLF1Kx.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ Նաև եղել է երկրի ներկայացուցիչը [[Ժնև]]ում ՄԱԿ-ի կանանց կարգավիճակի հանձնաժողովում (1963-1969 թվականներին) և ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովում։ 1972 թվականին Մարթեն Սիսեն նշանակվել է ՄԱԿ-ին առընթեր Գվինեայի մշտական ներկայացուցիչ։ Գվինեան ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի ոչ մշտական անդամ է եղել, և այդ կերպ Սիսեն դարձել է առաջին կինը, որը գլխավորել է խորհուրդը<ref name="preside"/>։ Նա նաև ընտրվել է ՄԱԿ-ի` ապարտեիդի դեմ հատուկ կոմիտեի նախագահ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://books.google.com.au/books?id=zd0DAAAAMBAJ |заглавие=Jeanne Martin Cisse |год=1976 |язык=en |издание=[[Ebony]] |издательство=Johnson Publishing Company |месяц=8 |страницы=6}}</ref>։ Մարթեն Սիսեն Գվինեա է վերադարձել 1976 թվականին՝ նախագահ Տուրեի խնդրանքով, որը նրան նշանակել է սոցիալական գործերի նախարար և Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության քաղբյուրոյի անդամ<ref name="HDG"/><ref name="women"/>։ Տուրեի մահից հետո 1984 թվականին ձերբակալվել է այլ քաղաքական առաջնորդների հետ միասին և կալանքի տակ է եղել 13 ամսվա ընթացքում, բայց հետո ազատ է արձակվել` առանց որևէ մեղադրանքի։ 1985 թվականի հուլիսին Դիարա Տրաորեի կողմից պետական հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո նա լքել է Գվինեան՝ տեղափոխվելով Նախ Սենեգալ, ապա՝ Միացյալ Նահանգներ<ref>{{Cite web |date=1985 թ․ մայիսի 17 |title=A trenton of dignitaries of the Sékou Touré regime are released |url=http://www.lemonde.fr/archives/article/1985/05/17/une-trentaine-de-dignitaires-du-regime-sekou-toure-sont-liberes_2746485_1819218.html&usg=ALkJrhj7MXsI-nZ9epYK-moxNcSEFY0HFg#BsCI5OR0pVwchu3W.99 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Le Monde |lang=French}}</ref>։ 1988 թվականին միացել է Հարավային Աֆրիկայում կանանց և երեխաների համերաշխության միջազգային կոմիտեին։ 2004 թվականին դարձել է ֆրանսախոս կանանց միջազգային ասոցիացիայի անդամ<ref name="HDW"/>։ 2006 թվականին 80-ամյակի կապակցությամբ Մարթեն Սիսեին շնորհավորել են բազմաթիվ օտարերկրյա քաղաքական գործիչներ, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի նախագահ [[Ջորջ Ու. Բուշ|Ջորջ Բուշը]], որը նշել է նրա արիությունը և աշխատանքը»<ref name="GCI">{{Cite web |author=Fofana |first=Maimouna |date=2008 թ․ նոյեմբերի 12 |title=INFO GCI: Hadja Jeanne Martin Cissé en Guinée |url=http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205014828/http://www.guineeconakry.info/article/detail/info-gci-hadja-jeanne-martin-cisse-en-guinee/ |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 5 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=GCI |lang=French}}</ref>։ Մարտին Սիսեի «Միլոյի դուստր» կենսագրությունը լույս է տեսել 2008 թվականին<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ հունիսի 2 |title=Jeanne Martin Cissé publishes her memoirs |url=http://www.jeuneafrique.com/132628/politique/jeanne-martin-ciss-publie-ses-m-moires/&usg=ALkJrhieOf8ubBr_LMHQp2agBVT_nr9b0g |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Jeune Afrique |lang=French}}</ref>։ 1975-ին նրան շնորհվել է Լենինի միջազգային մրցանակ` «Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման համար»։ 2014 թվականին [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] նախագահ [[Ջեյքոբ Զումա]]ն նրան պարգևատրել է Օլիվեր Տամբոյի շքանշանով՝ այդպիսով ճանաչելով նրան որպես Աֆրիկայում կանանց իրավունքների համար պայքարի առաջնորդ<ref name="Zuma">{{Cite web |author=Camara |first=Amara Moro |date=2014 թ․ ապրիլի 23 |title=Militante anti-apartheid : Jeanne Martin Cissé sera décorée le 27 avril par Jacob Zuma |url=http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170204172438/http://guineenews.org/afrique-du-sud-jeanne-martin-cisse-sera-decoree-le-27-avril-par-le-president-jacob-zuma/ |archivedate=2017 թ․ փետրվարի 4 |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Guinee News |lang=French}}</ref>։ == Անձնական կյանք == 1946-ին Մարտին Սիսեն ամուսնացել է ոստիկանության տեսուչ Մոհամեդ Քամարեի հետ, որին չէր ճանաչում։ Վերջինս նույն տարում մահացել է ավտովթարից, երբ Սիսեն հղիության երրորդ ամսում էր<ref name="HDW"/>։ 1948 թվականին նա ամուսնացել Է Գվինեայի դեմոկրատական կուսակցության հիմնադիրներից Անսուման Տուրեի հետ։ Վերջինս մահացել է 1971 թվականին, «Մար-Վերդե» գործողության պատճառով ձերբակալություններից հետո։ Մարթեն Սիսեն ունեցել է վեց երեխա, ապրել է ԱՄՆ-ի Մերիլենդ նահանգի [[Բալթիմոր]] քաղաքում<ref name="HDG"/><ref name="preside"/>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսե, Ժաննա Մարթեն}} [[Կատեգորիա:Գվինեայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Կանայք քաղաքականությունում]] [[Կատեգորիա:ՄԱԿ անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կին դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Կին նախարարներ]] [[Կատեգորիա:Երկարակյացներ]] [[Կատեգորիա:Հասարակական գործիչներ]] gsvmhrtgi9bip9pcly38yts2ou549cg 0 977193 10953558 10686828 2026-10-21T19:47:18Z Niegodzisie 80712 /* Ստուդիական ալբոմներ */ 10953558 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Մայքլ Սամուել Կիվանուկա''' (Michael Samuel Kiwanuka; {{ԱԾ}}), բրիտանացի [[երգիչ]], [[երգերի հեղինակ]] և [[երաժշտական պրոդյուսեր]], ով պայմանագիր է կնքել [[Polydor Records]]-ի հետ<ref>{{Cite web |date=2018 թ․ փետրվարի 12 |title=Artists – Polydor Records |url=http://www.polydor.co.uk/artist/michael-kiwanuka/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180314174105/http://www.polydor.co.uk/artist/michael-kiwanuka/ |archive-date=2018 թ․ մարտի 14 |accessdate=2018 թ․ հունվարի 12 |publisher=Polydor Records}}</ref>։ 2012 թվականին թողարկվել է նրա դեբյուտային ալբոմը՝ «Home Again»-ը, որը ոսկե է հավաստագրվել Մեծ Բրիտանիայում։ Կիվանուկայի երկրորդ ալբոմը՝ «[[Love & Hate]]»-ը, թողարկվել է 2016 թվականին և զբաղեցրել հիթ-շքերթի առաջին հորիզոնականը<ref>{{Cite web |title=Michael Kiwanuka |url=https://www.forbes.com/profile/michael-kiwanuka/ |access-date=2019 թ․ փետրվարի 3 |website=Forbes.com}}</ref>։ Նա առաջադրվել է մի շարք մրցանակների, ներառյալ Brit Awards-ը, [[MTV Europe Music Awards]]-ը, Մերկուրիի պարգևը և BBC Music Awards-ը։ 2012 թվականի հունվարին նա հաղթել է [[BBC]]-ի Sound of 2012-ը։ == Վաղ կյանք == Մայքլ Կիվանուկան ծնվել և մեծացել է [[Լոնդոն]]ի Մասուել Հիլ շրջանում։ Նրա ծնողները [[ուգանդա]]ցիներ են, որոնք խուսափել են [[Իդի Ամին]]ի ռեժիմից<ref name="Doyle">Doyle, Tom (2012) "The Soul Man", ''[[Mojo (magazine)|Mojo]]'', February 2012, p. 68-9</ref><ref>{{Cite news |author=Charlotte Richardson Andrews |date=2011 թ․ մայիսի 5 |title=First sight: Michael Kiwanuka |url=https://www.theguardian.com/music/2011/may/05/first-sight-michael-kawanuka |accessdate=2011 թ․ հունիսի 20 |website=Theguardian.co.uk}}</ref>։ Նա հաճախել է Fortismere School-ը, որը լքել է 2005 թվականին<ref name="Doyle" />։ Նա սովորել է Վեսթմինսթերի համալսարանի մեդիայի, արվեստի և դիզայնի դպրոցում<ref>{{Cite web |title=Alumnus tops BBC Sound of 2012 poll |url=http://www.westminster.ac.uk/news-and-events/news/media/2012/alumnus-tops-bbc-sound-of-2012-poll |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123204915/http://www.westminster.ac.uk/news-and-events/news/media/2012/alumnus-tops-bbc-sound-of-2012-poll |archivedate=2012 թ․ հունվարի 23 |accessdate=2012 թ․ հունվարի 12 |df=dmy-all}}</ref>։ == Կարիերա == [[Պատկեր:Michael_Kiwanuka.jpg|մինի|Կիվանուկայի 2012 թվականի ելույթը Մոնրո ջազ փառատոնում]] === Վաղ տարիներ === Կիվանուկան աշխատել է որպես սեսիոն [[կիթառահար]], մինչ այդ նվագելով Chipmunk-ի և Bashy-ի հետ որպես սոլո արտիստ<ref name="Doyle" />։ Նրա առաջին իրական համերգը կայացել է Օքսֆորդի Kentish Town-ում 22 տարեկանում<ref>{{Citation |last=MichaelKiwanukaVEVO |title=Michael Kiwanuka – My Community – #SupportMusic – Sponsored By Levi’s® Music Project |url=https://www.youtube.com/watch?v=VUoWB8V3rfI |access-date=2019 թ․ փետրվարի 3}}</ref><ref>{{Cite web |last=April 29 |first=Kentishtowner |last2=2014 |date=2014 թ․ ապրիլի 29 |title=Ich Bin Kentishtowner: Michael Kiwanuka, singer-songwriter |url=https://www.kentishtowner.co.uk/2014/04/29/ich-bin-kentishtowner-michael-kiwanuka-singer-songwriter/ |access-date=2019 թ․ փետրվարի 3 |website=Kentishtowner.co.uk}}</ref>։ Նա արժանացել է Communion Records-ի ուշադրությանը, որի հետ թողարկել է իր առաջին երկու [[մինի ալբոմ]]ները<ref name="Doyle" />, ներառյալ իր դեբյուտային՝ «Tell Me A Tale» ալբոմը<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ ապրիլի 18 |title=Introducing: Michael Kiwanuka |url=http://www.twentyfourbit.com/post/4737310239/introducing-michael-kiwanuka-at-first-listen |accessdate=2011 թ․ հունիսի 20 |website=TwentyFourBit.com}}</ref>։ === 2011-2016․ «Home Again» և «Love & Hate» === Կիվանուկան աջակցել է [[Ադել]]ին իր Adele Live 2011 թվականի շրջագայությանը, 2011 թվականի iTunes Festival-ում նրա համերգին<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ մայիսի 29 |title=Agenda: Kat Maconie; Michael Kiwanuka; Limanation; Pan Am; Transform festival |url=https://www.independent.co.uk/life-style/fashion/features/agenda-kat-maconie-michael-kiwanuka-limanation-pan-am-transform-festival-2288856.html |accessdate=2011 թ․ հունիսի 20 |publisher=The Independent}}</ref> և ելույթ է ունեցել 2011 թվականի Hard Rock Calling-ում<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ հունիսի 3 |title=Frankie And The Heartstrings, Michael Kiwanuka and Lissie added to Hard Rock Calling bill |url=http://www.nme.com/news/frankie-and-the-heartstrings/57071 |accessdate=2011 թ․ հունիսի 20 |website=Nme.com |publisher=IPC Media}}</ref>։ 2011 թվականին նա պայմանագիր է կնքել [[Polydor Records]]-ի հետ<ref name="Doyle" />։ Մայքլը ներառվել է BBC-ի Sound of 2012-ում և 2012 թվականի հունվարի 6-ին անվանվել է դրա հաղթող<ref name="so12">{{Cite web |date=2011 թ․ նոյեմբերի 22 |title=Sound of – 2012 – Michael Kiwanuka |url=https://www.bbc.co.uk/music/soundof/2012/artists/michaelkiwanuka/ |accessdate=2012 թ․ հունվարի 6 |publisher=BBC Music}}</ref>։ Կիվանուկան թողարկել է իր դեբուտային ստուդիական ալբոմը՝ «Home Again»-ը, 2012 թվականին։ Այն քննադատների կողմից բարձր գնահատականների է արժանացել։ Ալբոմը զբաղեցրել է Մեծ Բրիտանիայի հիթ-շքերթի 4-րդ հորիզոնականը, և 2012-ի դրությամբ Մեծ Բրիտանիայում վաճառել է 70,000 օրինակներ<ref name="May2012">{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 17 |title=Charts EU Airplay Week 18 (p.32) |url=http://content.yudu.com/A1wtc5/MW180512/resources/index.htm? |url-access=subscription |accessdate=2012 թ․ մայիսի 19 |publisher=[[Music Week]]}}</ref>։ 2016 թվականին Կիվանուկան թողարկել է իր «[[Love & Hate]]» ալբոմը։ Ալբոմը քննադատների կողմից բարձր գնահատականներ է ստացել և առևտրային հաջողության հասել, զբաղեցնելով [[UK Albums Chart]]-ի առաջին հորիզոնականը։ Ալբոմի պրոդյուսերը Danger Mouse-ն էր։ === Երաժշտական ոճ === Կիվանուկայի երաժշտական ոճի վրա ազդեցություն են թողել այնպիսի երաժիշտներ, ինչպիսիք են [[Ջիմի Հենդրիքս]]ը, [[Բիլ Ուիզերս]]ը<ref name="Doyle" />, Օթիս Ռեդինգը<ref name="Doyle" />, [[Ջեք Ջոնսոն]]ը, [[Ջոնի Միտչելլ]]ը, Pops Staples-ը, The Band-ը, [[Բոբ Դիլան]]ը, Էրիկ Բիբը, Թոմի Սիմսը, [[Wham!]]-ը, Ռիչի Հավենսը և Funkadelic-ը<ref>{{Cite web |title=Soundtrack: Michael Kiwanuka |url=https://www.port-magazine.com/music/soundtrack-michael-kiwanuka-2/ |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |website=Port-magazine.com}}</ref>։ Նա նվագում էր Ջեյմս Գադսոնի հետ, ով Բիլ Ուիզերսի թմբկահարն էր<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ հունիսի 16 |title=Michael Kiwanuka: Singing with his soul on his sleeve |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13694904 |work=BBC News}}</ref>։ == Հանրամատչելի մշակույթում == Նրա «Cold Little Heart» երգը ծառայել է որպես [[HBO]]-ի «[[Մեծ փոքր ստեր]]» [[մինի սերիալ]]ի բացող թեմա<ref>{{Cite web |last=Macon |first=Alexandra |date=2017 թ․ մարտի 29 |title=The Big Little Lies Music You've Been Waiting For Is About to Be Released |url=http://www.vogue.com/article/big-little-lies-soundtrack-release |work=[[Vogue (magazine)|Vogue]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Miller |first=Matt |date=2017 թ․ մարտի 23 |title=The Big Little Lies Theme Song Is Actually an Awesome 10-Minute Soul Ballad |url=http://www.esquire.com/entertainment/tv/news/a53978/big-little-lies-theme-song-michael-kiwanuka/ |work=[[Esquire (magazine)|Esquire]]}}</ref>։ [[Նեթֆլիքս]]ի «Յոթ վայրկյաններ» հեռուստասերիալի առաջին եթերաշրջանում օգտագործվել է նրա «Love & Hate» երգը։ Նեթֆլիքսի «Դե, իջիր» հեռուստասերիալի առաջին եթերաշրջանում օգտագործվել են «Rule the World» և «Black Man in a White World» երգերը։ TNT ալիքի «Կենդանիների թագավորություն» հեռուստասերիալում ներառվել է «Love & Hate» երգը։ «Կոստյումներ»-ի 7-րդ եթերաշրջանի 8-րդ դրվագում օգտագործվել է «Love & Hate»-ը։ «Ատլանտա» հեռուստասերիալի առաջին եթերաշրջանի 4-րդ դրվագում օգտագործվել է «Home Again» երգը։ Նեթֆլիքսի «Գրեյս և Ֆրանկի» հեռուստասերիալի 4-րդ եթերաշրջանի 3-րդ դրվագում օգտագործվել է «Rest» երգը<ref name="imdb">{{Cite web |title=Michael Kiwanuka |url=http://www.imdb.com/name/nm4886946/ |access-date=2019 թ․ փետրվարի 3 |website=IMDb.com}}</ref>։ 2017 թվականին նրա «Love & Hate» երգը եթեր է թողարկվել «Հարգելի սպիտակ մարդիկ»-ի դրվագներից մեկում<ref name="imdb" />։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:14em;" |Անվանում ! rowspan="2" scope="col" style="width:18em;" |Մանրամասնություններ ! colspan="10" scope="col" |Բարձրագույն դիրք ! rowspan="2" scope="col" |Հավաստագրումներ |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[UK Albums Chart|UK]]<ref name="UK">Peak positions in the United Kingdom: * For all except noted: {{Cite web |title=Michael Kiwanuka |url=http://www.officialcharts.com/artist/7235/michael-kiwanuka/ |work=Officialcharts.com/ |publisher=[[Official Charts Company]]}} * For "I'm Getting Ready": {{Cite web |title=CHART: CLUK Update 14.01.2012 (wk1) |url=http://www.zobbel.de/cluk/120114cluk.txt |website=Zobbel.de}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[ARIA Charts|AUS]]<ref name="AUS">Peak chart positions in Australia: * For all except noted: {{Cite web |title=Discography Michael Kiwanuka |url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Australian Charts Portal |publisher=Hung Medien}} * For ''Home Again'': {{Cite journal |date=2012 թ․ հուլիսի 30 |title=The ARIA Report: Week Commencing 30 July 2012 |url=http://pandora.nla.gov.au/pan/23790/20120716-0000/Issue1170.pdf |format=PDF |publisher=[[Australian Recording Industry Association]]. [[Pandora Archive]] |issue=1170 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 23}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<ref name="AUT">{{Cite web |title=Discographie Michael Kiwanuka |url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Austrian Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Ultratop|BEL (FL)]]<ref name="FL">{{Cite web |title=Discografie Michael Kiwanuka |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Belgium Flanders Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Irish Albums Chart|IRE]]<ref name="IRE">{{Cite web |title=Discography Michael Kiwanuka |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Irish Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[MegaCharts|NL]]<ref name="NL">{{Cite web |title=Discografie Michael Kiwanuka |url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Dutch Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[VG-lista|NOR]]<ref name="NOR">{{Cite web |title=Discography Michael Kiwanuka |url=http://norwegiancharts.com/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Norwegian Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Official New Zealand Music Chart|NZ]]<ref name="NZ">{{Cite web |title=Discography Michael Kiwanuka |url=https://charts.nz/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=New Zealand Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref name="SWE">{{Cite web |title=Discography Michael Kiwanuka |url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Swedish Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Billboard 200|US]]<ref name="US200">{{Cite web |title=Michael Kiwanuka – Chart History: Billboard 200 |url={{BillboardURLbyName|artist=Michael Kiwanuka|chart=Billboard 200}} |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Prometheus Global Media]]}}</ref> |- ! scope="row" |''Home Again'' | * Թողարկվել է՝ Մարտի 12, 2012<ref>{{Cite web |title=Michael Kiwanuka |url=http://michaelkiwanuka.com |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 10}}</ref> * Լեյբլ՝ [[Polydor Records|Polydor]] * Ձևաչափեր՝ [[CD]], [[թվային ներբեռնում]], [[ձայնապնակ]] |4 |67 |13 |2 |16 |1 |3 |17 |8 |86 | * [[British Phonographic Industry|BPI]]: Ոսկե<ref name="BPI">{{Cite web |title=BRIT Certified - bpi |url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |archive-date=2018-10-21 |accessdate=2019 թ․ օգոստոսի 23 |publisher=[[British Phonographic Industry]] |format=To access, enter the search parameter "Michael Kiwanuka"}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI NOR]]: Ոսկե<ref name="IFPI-NOR">{{Cite web |title=IFPI Norge – Michael Kiwanuka |url=http://www.ifpi.no/component/rstrophybridge/?filter_search=Michael+Kiwanuka |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 3 |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[NVPI]]: Ոսկե<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ նոյեմբերի 25 |title=Gouden plaat voor Michael Kiwanuka |url=http://www.3fm.nl/nieuws/detail/354472/Gouden-plaat-voor-Michael-Kiwanuka |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232218/http://www.3fm.nl/nieuws/detail/354472/Gouden-plaat-voor-Michael-Kiwanuka |archivedate=2016 թ․ մարտի 3 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 27 |publisher=[[3FM]]}}</ref> |- ! scope="row" |''[[Love & Hate]]'' | * Թողարկվել է՝ Հուլիսի 15, 2016 * Լեյբլ՝ Polydor * Ձևաչափեր՝ CD, թվային ներբեռնում, ձայնապնակ |1 |35 |11 |9 |15 |8 |— |— |— |170 | * BPI: Ոսկե<ref name="BPI" /> |- ! scope="row" |''Kiwanuka'' | * Թողարկվել է՝ Նոյեմբերի 1, 2019<ref>{{Cite web |title=Kiwanuka by Michael Kiwanuka |url=https://music.apple.com/gb/album/kiwanuka/1474357932 |accessdate=2019 թ․ օգոստոսի 13 |website=iTunes}}</ref> * Լեյբլ՝ Polydor * Ձևաչափեր՝ CD, թվային ներբեռնում, ձայնապնակ |2 |39 |31 |4 |11 |6 |12 |37 |59 |142 | * BPI: Արծաթե<ref name="BPI" /> |- ! scope="row" |''Small Changes'' | * 2024 | | | | | | | | | | | |- !''Fudge'' | * 2026 | | | | | | | | | | | |- | colspan="20" style="text-align:center; font-size:85%;" |«—» նշանակում է, որ ձայնագրությունը չի թողարկվել կամ ընդգրկվել այդ տարածաշրջանում։ |} === Մինի ալբոմներ === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" style="width:14em;" |Անվանում ! scope="col" style="width:18em;" |Մանրամասնություններ |- ! scope="row" |''Tell Me a Tale EP<small>(Isle of Wight Sessions)</small>'' | * Թողարկվել է՝ Ապրիլի 24, 2011<ref name="tellmeataledownload">{{Cite web |date=2011 թ․ դեկտեմբերի 18 |title=Michael Kiwanuka 'Tell Me a Tale: The Isle of Wight Sessions' – Digital EP |url=https://www.amazon.co.uk/Tell-Me-Tale-EP-Sessions/dp/B004XQAYGC/ |website=Amazon.co.uk}}</ref><ref name="tellmeatale10">{{Cite web |date=2011 թ․ հունիսի 30 |title=Michael Kiwanuka – Tell Me a Tale EP: Isle of Wight Sessions at Juno Records |url=http://www.juno.co.uk/products/tell-me-a-tale-ep-isle-of-wight-sessions/428892-01/ |website=Juno.co.uk}}</ref> * Լեյբլ՝ Communion Records * Format: թվային ներբեռնում, 10 ձայնապնակ |- ! scope="row" |''iTunes Festival: London 2011'' | * Թողարկվել է՝ Հուլիսի 8, 2011<ref>{{Cite web |title=iTunes Festival: London 2011 – EP by Michael Kiwanuka |url=https://itunes.apple.com/gb/album/itunes-festival-london-2011/id451782449 |website=Itunes.apple.com}}</ref> * Լեյբլ՝ Polydor Records * Format: թվային ներբեռնում |- ! scope="row" |''I'm Getting Ready EP'' | * Թողարկվել է՝ Հուլիսի 24, 2011<ref name="imgettingreadyepdownload">{{Cite web |date=2011 թ․ դեկտեմբերի 20 |title=Michael Kiwanuka 'I'm Getting Ready' – Digital EP |url=https://www.amazon.co.uk/Im-Getting-Ready-EP/dp/B005EPBWIA/ |website=Amazon.co.uk}}</ref><ref name="imgettingreadyep10">{{Cite web |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 26 |title=Michael Kiwanuka – I'm Getting Ready EP at Juno Records |url=http://www.juno.co.uk/products/im-getting-ready-ep/436214-01/ |website=Juno.co.uk}}</ref> * Լեյբլ՝ Communion Records * Format: թվային ներբեռնում, 10 ձայնապնակ |- ! scope="row" |''You've Got Nothing to Lose'' | * Թողարկվել է՝ Փետրվարի 18, 2014<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ մարտի 3 |title=Michael Kiwanuka – You've Got Nothing To Lose |url=http://www.indieshuffle.com/michael-kiwanuka-youve-got-nothing-to-lose/ |website=Indieshuffle.com}}</ref> * Լեյբլ՝ Third Man Records * Format: թվային ներբեռնում, 7 ձայնապնակ |- |} === Սինգլներ === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" |Տարեթիվ ! rowspan="2" scope="col" |Սինգլ ! colspan="7" scope="col" |Բարձրագույն դիրք ! rowspan="2" scope="col" |Հավաստագրումներ ! rowspan="2" scope="col" |Ալբոմ |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[UK Singles Chart|UK]]<ref name="UK" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Ultratop|BEL (FL)]]<ref name="FL" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Ultratop|BEL (WA)]]<ref name="WA">{{Cite web |title=Discographie Michael Kiwanuka |url=http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=Belgium Wallonia Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="FRA">{{Cite web |title=Discographie Michael Kiwanuka |url=http://www.lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Michael+Kiwanuka |work=French Charts Portal |publisher=Hung Medien}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[MegaCharts|NL]]<ref name="NL" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Scottish Singles and Albums Charts|SCO]]<ref name="SCOSingles">Peak positions for singles in Scotland: * For "Home Again": {{Cite web |title=Chart Archive > 15 January 2012 - 21 January 2012 |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-singles-chart/20120115/41/ |accessdate=2020 թ․ մարտի 4 |publisher=[[Official Charts Company]]}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" |[[Adult Alternative Songs|USAAA]]<ref name="USAAS">{{Cite web |title=Michael Kiwanuka – Chart History: Adult Alternative Songs |url=https://www.billboard.com/music/michael-kiwanuka/chart-history/AAA |accessdate=2020 թ․ մարտի 4 |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> |- | rowspan="4" |2012 ! scope="row" |Home Again |29 |3 |— |21 |59 |34 |29 | * IFPI NOR: Ոսկե<ref name="IFPI-NOR" /> | rowspan="5" |''Home Again'' |- ! scope="row" |I'm Getting Ready |187 |— |— |— |— |— |8 | |- ! scope="row" |I'll Get Along |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |Bones |— |— |— |— |— |— |— | |- |2013 ! scope="row" |Tell Me a Tale |— |— |— |159 |— |— |10 | |- |2014 ! scope="row" |You've Got Nothing to Lose |— |— |— |— |— |— |— | |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |Black Man in a White World |— |— |— |104 |— |— |— | | rowspan="4" |''Love & Hate'' |- ! scope="row" |Love & Hate |— |— |— |— |— |— |8 | |- ! scope="row" |One More Night |— |— |— |— |— |— |11 | |- |2017 ! scope="row" |Cold Little Heart<ref>{{Cite web |title=Cold Little Heart (Radio Edit) – Single by Michael Kiwanuka on Apple Music |url=https://itunes.apple.com/gb/album/cold-little-heart-radio-edit-single/id1205071430 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 8 |publisher=[[Apple Inc.]]}}</ref> |— |— |— |174 <ref>{{Cite web |title=Le Top de la semaine : Top Singles Téléchargés – SNEP (Week 15, 2017) |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-telecharges/?ye=2017&we=15 |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 15 |publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |language=French}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> |— |— |4 | * BPI: Արծաթե<ref name="BPI" /> * IFPI NOR: Ոսկե<ref name="IFPI-NOR" /> * [[Recording Industry Association of America|RIAA]]: Ոսկե<ref name="RIAA">{{Cite web |title=Gold & Platinum - RIAA |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Michael+Kiwanuka#search_section |accessdate=2018 թ․ հուլիսի 16 |publisher=[[Recording Industry Association of America]]}}</ref> |- | rowspan="3" |2019 ! scope="row" |Money |— |— |— |— |— |— |— | | |- ! scope="row" |You Ain't the Problem<ref>{{cite tweet|number=1161261621005754369|title=🔥🔥🔥 New single ‘You Ain’t The Problem’ is tonight’s #HottestRecord on @BBCR1 🔥🔥🔥 Tune in to @jackxsaunders in for Annie Mac 7:30pm. ALBUM NEWS TO FOLLOW VERY SOON.|last=Kiwanuka|first=Michael|user=michaelkiwanuka|date=13 August 2019|accessdate=13 August 2019}}</ref> |— |— |— |— |— |— |— | | rowspan="3" |''Kiwanuka'' |- ! scope="row" |Hero |— |— |— |— |— |— |3 | |- |2020 ! scope="row" |Light |— |— |— |— |— |— |— | |- | colspan="20" style="font-size:85%;" |«—» նշանակում է, որ ձայնագրությունը չի թողարկվել կամ ընդգրկվել այդ տարածաշրջանում։ |} == Մրցանակներ և անվանակարգեր == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" !Տարեթիվ !Կազմակերպություն !Մրցանակ !Աշխատանք !Արդյունք |- |2011 |[[BBC]] |Sound of 2012<ref name="so12" />| Sound of 2012 | |{{Won}} |- | rowspan="3" |2012 |Brit Awards |Քննադատների ընտրություն<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Guardian |date=2012 թ․ հունվարի 12 |title=Brit awards 2012: nominations in full |url=https://www.theguardian.com/music/2012/jan/12/brit-awards-2012-nominations-in-full |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |website=Theguardian.com}}</ref>| Քննադատների ընտրություն<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Guardian |date=2012 թ․ հունվարի 12 |title=Brit awards 2012: nominations in full |url=https://www.theguardian.com/music/2012/jan/12/brit-awards-2012-nominations-in-full |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |website=Theguardian.com}}</ref> | |{{Nom}} |- |Barclaycard |Մերկուրիի պարգև<ref>{{Cite web |author=Amy Phillips and Evan Minsker. |date=2012 թ․ սեպտեմբերի 12 |title=Mercury Prize Nominees Announced |url=http://www.pitchfork.com/news/47818-mercury-prize-nominees-announced/ |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբերի 12 |website=Pitchfork.com}}</ref> |''Home Again'' |{{Nom}} |- |[[MTV Europe Music Awards]] |Լավագույն ճեղքումային ելույթ<ref name="Hardie">{{Cite web |last=Hardie |first=Beth |date=2012 թ․ սեպտեմբերի 17 |title=A total sex pot (Rihanna) and a sweet innocent lass (Taylor Swift) are going to have a fight |url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/rihanna-and-taylor-swift-receive-most-1327742 |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |website=Mirror.co.uk}}</ref>| Լավագույն ճեղքումային արտիստ<ref name="Hardie"/> | |{{Nom}} |- | rowspan="6" |2016 |Hyundai |Մերկուրիի պարգև<ref>{{Cite web |title=Mercury Prize 2016: David Bowie gets posthumous nomination |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-36962513 |accessdate=2016 թ․ օգոստոսի 18 |publisher=BBC}}</ref> |''Love & Hate'' |{{Nom}} |- |Q Awards |Լավագույն սոլո արտիստ<ref>{{Cite web |title=StubHub Q Awards 2016 shortlist announced! Vote now to decide this year's winners |url=https://www.qthemusic.com/articles/column/stubhub-q-awards-2016-shortlist-vote-now |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223756/https://www.qthemusic.com/articles/column/stubhub-q-awards-2016-shortlist-vote-now |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 20 |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |website=Qthemusic.com}}</ref>| Լավագույն սոլո արտիստ<ref>{{Cite web |title=StubHub Q Awards 2016 shortlist announced! Vote now to decide this year's winners |url=https://www.qthemusic.com/articles/column/stubhub-q-awards-2016-shortlist-vote-now |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223756/https://www.qthemusic.com/articles/column/stubhub-q-awards-2016-shortlist-vote-now |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 20 |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |website=Qthemusic.com}}</ref> | |{{Nom}} |- | rowspan="2" |MOBO Awards |Լավագույն ալբոմ<ref name="mobo.com">{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.mobo.com/news-blogs/2016-mobo-awards-nominations-get-full-list-now |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223232235/http://www.mobo.com/news-blogs/2016-mobo-awards-nominations-get-full-list-now |archive-date=2018 թ․ փետրվարի 23 |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 2 |df=dmy-all}}</ref> |''Love & Hate'' |{{Nom}} |- |Լավագույն R&B / սոուլ ելույթ<ref name="mobo.com" />| Լավագույն R&B / Սոուլ ելույթ | |{{Nom}} |- |LOS40 Music Awards |Քննադատների մրցանակ| Քննադատների ընտրություն | |{{Won}} |- |BBC Music Awards |Տարվա ալբոմ<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ նոյեմբերի 25 |title=BBC Music - BBC Music Awards 2016 - The Nominees |url=https://www.bbc.co.uk/music/articles/0242a2af-6f63-43b0-90e5-54fead8d55c9 |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |website=Bbc.co.uk}}</ref> |''Love & Hate'' |{{Nom}} |- | rowspan="4" |2017 | rowspan="2" |Brit Awards |Բրիտանական սոլո արտիստ| Բրիտանական արտիստ | |{{Nom}} |- |Բրիտանական արվա ալբոմ | rowspan="3" |''Love & Hate'' |{{Nom}} |- |Worldwide Awards |Տարվա ալբոմ<ref name="Archived copy">{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.gillespetersonworldwide.com/wwa-2017-album-of-the-year-shortlist-vote-now/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125123219/http://www.gillespetersonworldwide.com/wwa-2017-album-of-the-year-shortlist-vote-now/ |archive-date=2017 թ․ հունվարի 25 |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 2 |df=dmy-all}}</ref>| Տարվա ալբոմ<ref name="Archived copy"/> |{{Won}} |- |HiPipo Music Awards |Լավագույն ելույթ |{{Won}} |- | rowspan="2" |2019 |Rough Trade | rowspan="2" |Տարվա ալբոմ <ref>{{Cite web |title=Albums of the Year - 2019 |url=https://www.roughtrade.com/gb/albums-of-the-year-2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115112849/https://www.roughtrade.com/gb/albums-of-the-year-2019 |archive-date=2020 թ․ հունվարի 15 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 27 |website=[[Rough Trade Records]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=6 Music Recommends Albums Of The Year 2019 |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2kl6bfwYK6HSN32PYh2T6cT/6-music-recommends-albums-of-the-year-2019 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 27 |website=[[BBC Radio 6 Music]]}}</ref> | rowspan="2" |''Kiwanuka'' |{{included}} |- |BBC Radio 6 Music |{{nom|#3}} |} == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [https://imusic.am/ar/9qJMigi3 Մայքլ Կիվանուկան imusic.am֊ում] * {{Allmusic|class=artist|id=mn0002759830}} {{S-start}} {{Succession box|before=[[Jessie J]]|title=Sound of...|years=2012|after=Haim}} {{S-end}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Կիվանուկա, Մայքլ}} [[Կատեգորիա:21-րդ դարի անգլիացիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի բրիտանացիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ և երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի երգիչ-երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կիթառահարներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Երաժշտական պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ռիթմ-և-բլյուզ երաժիշտներ]] 49kqk3pi7whxxnfpo7m4wfnpjmh660b 0 980384 10953576 10584462 2026-10-22T03:05:50Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953576 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կինեմատոգրաֆիստ |լուսանկար=Սվետլանա Սիչկար.jpg }} '''Սվետլանա Պետրովնա Սիչկար (Կոլեսովա, Ժուտովսկայա)''' ({{lang-ru|Светлана Петровна Сичкарь (Колесова, Жутовская)}}, {{ԱԾ}}), խորհրդային և ռուս [[նկարիչ-մուլտիպլիկատոր]]<ref>[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=2144 Սվետլանա Սիչկարը] Animator.ru կայքում</ref>։ Մասնակցել է ավելի քան 80 մուլտֆիլմերի ստեղծմանը, այդ թվում՝ «[[Մայրիկ մամոնտիկի համար]]» ({{lang-ru|«Мама для мамонтёнка»}}), «Մյունխհաուզենի արկածները» ({{lang-ru|«Приключения Мюнхгаузена»}}), «Հիանալի Գոշան» ({{lang-ru|«Великолепный Гоша»}}), «[[Ֆունտիկ խոզուկի արկածները]]» ({{lang-ru|«Приключения поросёнка Фунтика»}})։ == Կենսագրություն == Սվետլանա Պետրովնա Սիչկարը (Կոլեսովա, Ժուտովսկայա) ծնվել է 1936 թվականի օգոստոսի 20-ին Մոսկվայում։ Մայրը՝ Նինա Ալեքսեևնան, եղել է ինժեներ «Знамя Революции» ավիացիոն գործարանում, հայրը՝ Պյոտր Իվանովիչ Կոլեսովը, եղել է պաշտպանական խոշոր գործարանի տնօրեն, ենթարկվել է [[Ստալինյան բռնաճնշումներ|բռնաճնշումների]], հետմահու արդարացվել է։ 1954 թվականին ընդունվել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի Վ․ Լենինի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտ]], որն ավարտել է 1959 թվականին։ Դրանից հետո երկու տարի սովորել է նկարիչ-մուլտիպլիկատորների դասընթացներում։ 1961 թվականից մինչև 1973 թվականն աշխատել է «[[Սոյուզմուլտֆիլմ]]» ստուդիայում, տասնինը տարի՝ «Էկրան» ստեղծագործական միության «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիայում։ Երկար ժամանակ դասավանդել է «Մուլտհեռուստաֆիլմ» ստուդիային առընթեր նկարիչ-մուլտիպլիկատորների դասընթացներում։ Դասավանդել է մուլտիպլիկացիա «Արգուս» կինոընկերությանն առընթեր № 333 լիցեյում։ Երկար տարիներ եղել է [[Մոսկվայի Գերասիմովի անվան կինեմատոգրաֆիայի համառուսական պետական ինստիտուտ]]ի անիմացիայի քոլեջի մանկավարժ։ Երկրորդ ամուսինը՝ Ալեքսանդր Սիչկարը, եղել է նկարիչ-մուլտիպլիկատոր, դուստրը՝ Ելենա Սիչկարը, նույնպես դարձել է նկարիչ-մուլտիպլիկատոր։ Սվետլանա Սիչկարը մահացել է 2012 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Մոսկվայում։ Թաղվել է Պերեպեչինսկի գերեզմանատանը։ == Ֆիլմագրություն == === Բեմադրող նկարիչ === * [[1984]] – [[Նայդա]] ({{lang-ru|Найда}}) === Նկարիչ === * [[1975]] – Նկարել սկիզբը ({{lang-ru|Нарисовать начало}}) * [[1982]] – [[Աշնանային նավակներ]] ({{lang-ru|Осенние корабли}}) === Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր === {{սյուն}} * [[1962]] – [[Կախարդական այգին]] ({{lang-ru|Чудесный сад}}) * [[1963]] – Ստուգեք ձեր ժամացույցները ({{lang-ru|Проверьте ваши часы}}) * [[1963]] – [[Արևի դուստրը]] ({{lang-ru|Дочь солнца}}) * [[1963]] – Հետքախույզ ({{lang-ru|Следопыт}}) * [[1964]] – [[Աքաղաղն ու ներկերը]] ({{lang-ru|Петух и краски}}) * [[1964]] – Լուսատտիկ № 5 ({{lang-ru|Светлячок № 5}}) * [[1964]] – [[Չթե փողոց]] ({{lang-ru|Ситцевая улица}}) * [[1965]] – [[Վովան անդրսարյան թագավորությունում]] ({{lang-ru|Вовка в Тридевятом царстве}}) * [[1965]] – Տաք քար ({{lang-ru|Горячий камень}}) * [[1965]] – Բարև, ատո՛մ ({{lang-ru|Здравствуй, атом!}}) * [[1965]] – [[Ռիկի Տիկի Տավի (մուլտֆիլմ)|Ռիկի Տիկի Տավի]] ({{lang-ru|Рикки-Тикки-Тави}}) * [[1965]] – Լուսատտիկ № 6 ({{lang-ru|Светлячок № 6}}) * [[1966]] – [[Ամենա, ամենա, ամենա, ամենա|ԱՄ]] ({{lang-ru|Самый, самый, самый, самый}}) * [[1966]] – Լուսատտիկ № 7 ({{lang-ru|Светлячок № 7}}) * [[1966]] – Տեսակի ծագումը ({{lang-ru|Происхождение вида}}) * [[1967]] – [[Հայելի (մուլտֆիլմ)|Հայելի]] ({{lang-ru|Зеркальце}}) * [[1967]] – [[Մաուգլի (մուլտֆիլմ)|Մաուգլի]] ({{lang-ru|Маугли. Ракша}}) * [[1967]] – [[Հեքիաթ ոսկե աքաղաղի մասին (մուլտֆիլմ)|Հեքիաթ ոսկե աքաղաղի մասին]] ({{lang-ru|Сказка о золотом петушке}}) * [[1968]] – [[Կատուն, որ զբոսնում էր ինքն իր համար (մուլտֆիլմ, 1968)|Կատուն, որ զբոսնում էր ինքն իր համար]] ({{lang-ru|Кот, который гулял сам по себе}}) * [[1968]] – [[Մանչուկն ու Կառլսոնը]] ({{lang-ru|Малыш и Карлсон}}) * [[1968]] – Ամենամեծ ընկերը ({{lang-ru|Самый большой друг}}) * [[1969]] – Գողացված լուսին ({{lang-ru|Украденный месяц}}) * [[1969]] – [[Վինի Թուխ (մուլտֆիլմ)|Վինի Թուխ]] ({{lang-ru|Винни-Пух |Винни-Пух}}) * [[1969]] – [[Չսովորած դասերի երկրում]] ({{lang-ru|В стране невыученных уроков}}) * [[1969]] – [[Աղջիկը և փիղը]] ({{lang-ru|Девочка и слон}}) * [[1969]] – [[Ձմեռ պապը և ամառը]] ({{lang-ru|Дед Мороз и лето}}) * [[1969]] – [[Աղվեսը, արջը և անվասայլակով մոտոցիկլետը]] ({{lang-ru|Лиса, медведь и мотоцикл с коляской}}) * [[1970]] – [[Ուրախ կարուսել]] № 2։ Հնարովի պատմություններ ({{lang-ru|Весёлая карусель № 2. Небылицы}}) * [[1970]] – [[Անտառային ժամանակագրություն]] ({{lang-ru|Лесная хроника}}) * [[1970]] – [[Կապույտ թռչուն (մուլտֆիլմ)|Կապույտ թռչուն]] ({{lang-ru|Синяя птица}}) * [[1971]] – [[Վինի Թուխը գնում է հյուր]] ({{lang-ru|Винни-Пух идёт в гости}}) * [[1971]] – Արգոնավորդներ ({{lang-ru|Аргонавты}}) * [[1972]] – В тридесятом веке * [[1973]] – Մյունխհաուզենի արկածները։ Դիպուկ կրակոց ({{lang-ru|Приключения Мюнхгаузена. Меткий выстрел}}) * [[1974]] – Մյունխհաուզենի արկածները։ Կախարդական կղզի ({{lang-ru|Приключения Мюнхгаузена. Чудесный остров}}) * [[1975]] – Մյունխհաուզենի արկածները։ Սիրամարգ ({{lang-ru|Приключения Мюнхгаузена. Павлин}}) * [[1975]] – Արագագնաց Մուքը ({{lang-ru|Мук-скороход}}) * [[1977]] – Մարուսյայի կարուսելը ({{lang-ru|Марусина карусель}}) * [[1978]] – Երբ հալվեց ձյունը ({{lang-ru|Когда растаял снег}}) * [[1979]] – Մարզիչ Վովկան ({{lang-ru|Вовка-тренер}}) * [[1979]] – Աղջիկն ու դելֆինը ({{lang-ru|Девочка и дельфин}}) * [[1979]] – [[Տուն ընձառյուծի համար]] ({{lang-ru|Дом для леопарда}}) * [[1979]] – Միկրոսյուժեներ ({{lang-ru|Микросюжеты}}) * [[1979]] – Ձմեռ ({{lang-ru|Зима}}) * [[1980]] – Ֆորտունայի անիվը ({{lang-ru|Колесо Фортуны}}) * [[1980]]-[[1985]] – Հիանալի Գոշան ({{lang-ru|Великолепный Гоша}}) * [[1981]] – Ձմեռային հեքիաթ ({{lang-ru|Зимняя сказка}}) * [[1981]] – Տիեզերական եկվորներ ({{lang-ru|Космические пришельцы}}) * [[1981]] – [[Մայրիկ մամոնտիկի համար]] ({{lang-ru|Мама для мамонтёнка}}) * [[1982]] – [[Աշնանային նավակներ]] ({{lang-ru|Осенние корабли}}) * [[1982]]-[[1983]] – Գտնված իրերի բյուրո ({{lang-ru|Бюро находок}}) * [[1983]] – [[Հացի լույսը]] ({{lang-ru|Свет хлеба}}) * [[1983]] – Երևակայողը ({{lang-ru|Фантазёр}}) * [[1984]] – [[Եղևնին (մուլտֆիլմ)|Եղևնին]] ({{lang-ru|Ель}}) * [[1984]] – Հազարան բլբուլ ({{lang-ru|Жар-птица}}) * [[1985]] – Գանձ ({{lang-ru|Клад}}) * [[1986]] – [[Չեմուչումիկ]] ({{lang-ru|Нехочуха}}) * [[1986]] – Ավարտ ({{lang-ru|Конец}}) * [[1986]] – Բաց պատուհան ({{lang-ru|Открытое окно}}) * [[1986]] – [[Ֆունտիկ խոզուկի արկածները|Անորսալի Ֆունտիկը]] ({{lang-ru|Неуловимый Фунтик}}) * [[1986]] – [[Ֆունտիկ խոզուկի արկածները|Ֆունտիկն ու խուզարկուները]] ({{lang-ru|Фунтик и сыщики}}) * [[1986]] – Լռությո՛ւն։ Վիրահատություն է ({{lang-ru|Тихо! Идёт операция}}) * [[1987]] – Տնային ոգիները, կամ Քուն ձմեռային գիշերը ({{lang-ru|Домовые, или Сон в зимнюю ночь}}) * [[1987]] – [[Ֆունտիկ խոզուկի արկածները|Ֆունտիկն ու բեղավոր պառավը]] ({{lang-ru|Фунтик и старушка с усами}}) * [[1988]] – [[Ֆունտիկ խոզուկի արկածները|Ֆունտիկը կրկեսում]] ({{lang-ru|Фунтик в цирке}}) * [[1989]] – [[Մեծ Ունկը (մուլտֆիլմ)|Մեծ Ունկը]] ({{lang-ru|Большой Ух}}) * [[1989]] – Բաց թողնված գալակտիկա ({{lang-ru|Упущенная галактика}}) * [[1989]] – Ծովահենի նոթերը ({{lang-ru|Записки Пирата}}) * [[1989]] – Այստեղ կարող են լինել վագրեր ({{lang-ru|Здесь могут водиться тигры}}) * [[1990]] – Գեղեցիկ արվեստների դպրոց։ Վերադարձ ({{lang-ru|Школа изящных искусств. Возвращение}}) * [[1990]] – Սա չի կարող լինել ({{lang-ru|Этого не может быть}}) * [[1990]] – [[Գետնամորու անձրև]] ({{lang-ru|Земляничный дождик}}) * [[1991]] – Խելացի շուն Սոնյան ({{lang-ru|Умная собачка Соня}}) * [[1992]] – Պիպա գորտը ({{lang-ru|Лягушка Пипа}}) * [[1992]] – [[Մառախուղ Լոնդոնից]] ({{lang-ru|Туман из Лондона}}) * [[1992]] – [[Հե՜յ, այն ափին]] ({{lang-ru|Эй, на том берегу!}}) * [[1993]] – [[Եղևնու խնձորը]] ({{lang-ru|Еловое яблоко}}) * [[1993]] – Կապիտան Պրոնինը տիեզերքում (մուլտթրիլլեր) ({{lang-ru|Капитан Пронин в космосе (мульттриллер)}}) * [[1993]] – Պիպան ու ցուլը ({{lang-ru|Пипа и бык}}) * [[1994]] – Իվանն ու Միտրոֆանը դարանում ({{lang-ru|Иван и Митрофан в засаде}}) * [[1997]] – Կոշկավոր կատուն ({{lang-ru|Кот в сапогах}}) * [[2000]] – Նոր բրեմենյաններ ({{lang-ru|Новые бременские}}) {{սյունակ ավարտ}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == *{{Ռուսերեն գիրք |автор=Сергей Капков |заглавие=Энциклопедия отечественной мультипликации |год=2006 |место=М. |издательство=Алгоритм |страниц=816 |isbn=5-9265-0319-4 |тираж=3000}} Статья «Сичкарь(Жутовская) Светлана Петровна» — с. 586-587. == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb name|1437518|Svetlana Zhutovskaya}} * [http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=2896 Սվետլանա Ժուտովսկայան] Animator.ru կայքում {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիչկար, Սվետլանա}} [[Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտիպլիկատորներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս մուլտիպլիկատորներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Ռուս մանկավարժներ]] k87tbmttjcx30rmer3v36lr2xbblanl 0 990180 10953655 10550518 2026-10-22T10:06:43Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Իսպանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] 10953655 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կինեմատոգրաֆիստ}} '''Մեգի Սիվանտոս''' ({{lang-es|Maggie Civantos}}, {{ԱԾ}}), [[իսպանացի]] [[դերասանուհի]]։ Առավել հայտնի է [[Antena 3]] հեռուստաալիքի թողարկած «[[Դեմ առ դեմ (հեռուստասերիալ)|Դեմ առ դեմ]]» հեռուստասերիալում Մակարենա Ֆերեյրոյի դերով<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ փետրվարի 11 |title=Ésta es la protagonista de 'Vis a Vis', la serie carcelaria de Antena 3 and at La Antena 4 |url=http://vertele.eldiario.es/verteletv/actualidad/protagonista-Vis-serie-carcelaria-Antena_0_1655834426.html |access-date=2015 թ․ մարտի 30 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |publisher=Vertele! |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մայիսի 16 |title=Interview with Locked Up's Maggie Civantos |url=http://www.channel4.com/info/press/news/interview-with-locked-ups-maggie-civantos |access-date=2018 թ․ օգոստոսի 26 |work=[[Channel 4]] |publisher=[[Channel Four Television Corporation]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Zaba |first=Yenia |date=2016 թ․ մարտի 31 |title=From the Director and Producers of Velvet and Gran Hotel, Comes the First Netflix Original Series Shot and Produced in Spain |url=https://media.netflix.com/en/press-releases/from-the-director-and-producers-of-velvet-and-gran-hotel-comes-the-first-netflix-original-series-shot-and-produced-in-spain |access-date=2018 թ․ օգոստոսի 26 |work=[[Netflix Media Center]] |location=Amsterdam}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1984 թվականին, մայրը երգչուհի է, իսկ հայրը՝ ձայնային օպերատոր<ref>{{Cite news |last=Madrid |first=Jose |date=2016 թ․ հունիսի 23 |title=Hija de cantante, miope y con nombre de 'Falcon Crest': desmontamos a Maggie Civantos |url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/noticias/2016-06-23/hija-de-cantante-miope-falcon-crest-desmontamos-maggie-civantos_1221875/ |access-date=2018 թ․ օգոստոսի 26 |newspaper=[[El Confidencial]] |publisher=Titania Compañía Editorial, [[Sociedad Limitada|S. L.]] |language=es}}</ref>։ Ծնողները նրա անունը որոշել են Մեգի Ջոբերտի հերոսուհուց ոգեշնչվելով<ref>{{Cite web |last=Díaz |first=Mar |date=2016 թ․ նոյեմբերի 28 |title=“Me llamaron Maggie por el personaje de Falcon Crest” |url=http://www.asturiasdiario.es/web/?p=30572 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826080734/http://www.asturiasdiario.es/web/?p=30572 |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 26 |access-date=2018 թ․ օգոստոսի 26 |work=Asturias Diario |language=es}}</ref>։ == Կարիերա == Մեգին սկսել է իր դերասանական կարիերան՝ նկարահանվելով այնպիսի հեռուստասերիալներում, ինչպիսիք են «Ամուսնական կյանքի տեսարաններ», «Կենտրոնական հիվանդանոց» և «Հիմարիկ Բեա»<ref>{{Cite news |date=2009 թ․ հուլիսի 30 |title=Vuelve 'Escenas de matrimonio' |url=http://vertele.eldiario.es/verteletv/actualidad/Vuelve-Escenas-matrimonio_0_1049295067.html |access-date=2018 թ․ հունիսի 30 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |publisher=Vertele! |language=es}}</ref>։ Նկարահանվել է նաև «Նա, ով սպասում է» ({{lang-es|El que espera}}) և «Ոչինչ» ({{lang-es|Nada}}) կարճամետրաժ ֆիլմերում։ 2008 թվականին խաղացել է [[Antena 3]] հեռուստաալիքի թողարկած «Եվան և գործընկերները» հեռուստասերիալի գլխավոր դերը<ref>{{Cite journal |date=2016 թ․ ապրիլի 14 |title=El pasado oculto de las protagonistas de 'Vis a Vis' |url=http://www.que.es/television/201604140800-pasado-oculto-protagonistas_2.html |url-status=dead |language=es |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726014748/http://www.que.es/television/201604140800-pasado-oculto-protagonistas_2.html |archive-date=2018 թ․ հուլիսի 26 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 29 |magazine=[[Qué!]]}}</ref>։ Ընդգրկվել է նաև Canal Sur հեռուստաալիքի «Արայան» հեռուստասերիալի հիմնական դերասանական կազմի մեջ՝ մարմնավորելով Անխելիկայի դերը<ref>{{Cite news |date=2012 թ․ հուլիսի 23 |title=Arrayán dirá adiós a la televisión en diciembre tras 13 años en antena |url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/television/2012-07-23/arrayan-dira-adios-a-la-television-en-diciembre-tras-13-anos-en-antena_540322/ |access-date=2018 թ․ հունիսի 30 |newspaper=[[El Confidencial]] |publisher=Titania Compañía Editorial, [[Sociedad Limitada|S. L.]] |language=es}}</ref>։ 2014 թվականին տարբեր ֆիլմերում երկրորդական դերերից հետո Մեգին լայն հայտնիություն է ձեռք բերել Antena 3 հեռուստաալիքի թողարկած «Կաբարե Լոլիտա» հեռուստասերիալում Ֆաննիի դերից հետո<ref>{{Cite web |last=Olabarria |first=Iosu |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 30 |title=Conoce a los personajes de ‘Bienvenidos al Lolita’, la nueva serie de Antena 3 |url=http://mizonatv.com/conoce-a-los-personajes-de-bienvenidos-al-lolita-la-nueva-serie-de-antena-3/ |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 29 |work=Mi Zona TV |language=es}}</ref>։ 2015 թվականին նա սկսել է նկարահանվել «[[Դեմ առ դեմ (հեռուստասերիալ)|Դեմ առ դեմ]]» հեռուստասերիալում, որտեղ կատարել է գլխավոր հերոսուհու՝ Մակարենայի դերը<ref>{{Cite news |last=Díaz |first=F. |date=2015 թ․ փետրվարի 12 |title=Antena 3 confía su drama en la cárcel a Maggie Civantos |url=http://www.diariodejerez.es/article/television/1961025/antena/confia/su/drama/la/carcel/maggie/civantos.html |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 29 |newspaper=Diario de Jerez |publisher=[[Joly Digital]] |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vallejo |first=Julián |date=2015 թ․ փետրվարի 12 |title=Maggie Civantos protagonizará “Vis a vis” |url=http://www.culturaenserie.com/maggie-civantos-protagonizara-vis-a-vis.html |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 29 |work=Cultura en serie |language=es}}</ref>։ 2017 թվականին նկարահանվել է [[Նեթֆլիքս]]ի առաջին իսպանական արտադրության հեռուստասերիալում՝ «[[Հեռախոսային օպերատորներ (հեռուստասերիալ)|Հեռախոսային օպերատորներ]]» (Las chicas del cable), այնպիսի հայտնի դերասանուհիների հետ, ինչպիսիք են [[Բլանկա Սուարես]]ը, Աննա Ֆերնանդեսը, Անա Մարիա Պոլվորորան և Նադիա դե Սանտյագոն<ref>{{Cite news |date=2016 թ․ օգոստոսի 11 |title=Maggie Civantos ficha por 'Las chicas del cable' de Netflix |url=https://www.elespanol.com/bluper/noticias/maggie-civantos-ficha-chicas-del-cable-netflix |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701002030/https://www.elespanol.com/bluper/noticias/maggie-civantos-ficha-chicas-del-cable-netflix |archive-date=2018 թ․ հուլիսի 1 |access-date=2018 թ․ հունիսի 30 |newspaper=El Español |publisher=Bluper |language=es}}</ref>։ 2019 թվականի սեպտեմբերի 9-ին թողարկվել է [[Իսպանիայի հանրային հեռուստատեսություն|TVE]]-ի «Մալակա» հեռուստասերիալը, որում դերասանուհին գլխավոր դերերից մեկը կատարել է Սալվա Ռեյնի և Վիսենտե Ռոմերո Սանչեսի հետ<ref>{{Cite news |date=2019 թ․ սեպտեմբերի 3 |title=Maggie Civantos estrena la serie ‘Malaka’ |url=https://www.lavanguardia.com/television/20190903/47172677805/maggie-civantos-estreno-serie-malaka-festival-de-television-vitoria-video-seo-ext.html |access-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 10 |newspaper=[[La Vanguardia]] |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Escalona |first=Maribel |date=2019 թ․ սեպտեմբերի 3 |title=Maggie Civantos vuelve con 'Malaka': "El público agradece ver cosas distintas en la televisión generalista" |url=https://www.diezminutos.es/teleprograma/series-tv/a28893983/maggie-civantos-malaka-personaje-blanca-adios-las-chicas-del-cable-vis-a-vis/ |access-date=2019 թ․ սեպտեմբերի 10 |magazine=[[Diez Minutos]] |publisher=[[Hearst Magazines International]] |language=es}}</ref>։ 2020 թվականին դերասանուհին սկսել է նկարահանվել «Դեմ առ դեմ» հեռուստասերիալի [[սփին-օֆֆ]]ում («Դեմ առ դեմ։ Օազիս»)<ref>{{Cite news |date=2019 թ․ մայիսի 23 |title=‘Vis a vis’ vuelve con un ‘spin off’ con Najwa Nimri y Maggie Civantos como protagonistas |url=https://www.lavanguardia.com/series/20190523/462421929616/vis-a-vis-serie-spin-off-nawja-maggie-video-seo-ext.html |access-date=2019 թ․ հուլիսի 6 |newspaper=[[La Vanguardia]] |language=es}}</ref> [[Նաջվա Նիմրի]]ի հետ<ref>{{Cite news |author=Europa Press |author-link=Europa Press (news agency) |date=2019 թ․ մայիսի 23 |title=Najwa Nimri y Maggie Civantos protagonizarán el 'spin-off' de 'Vis a Vis' |url=https://www.elperiodico.com/es/videos/tele/najwa-nimri-y-maggie-civantos-protagonizaran-el-spin-off-de-vis-a-vis/4626745.shtml |access-date=2019 թ․ հուլիսի 6 |newspaper=[[El Periódico (Spain)|El Periódico]] |publisher=Grupo Zeta}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb name|1884975}} * {{Facebook|MaggieCivantosOf}} * {{Twitter|maggiecivantos}} * {{Instagram|maggiecivantos}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիվանտոս, Մեգի}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Դերասանուհիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Իսպանացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] j81480mvzl9jq08rfo22lus6n7l0ygr 0 1006297 10953590 10108789 2026-10-22T03:43:31Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]], [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] 10953590 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Յուջին Կել Սիսկել''' ({{lang-en|Eugene Kal Siskel}},{{ԱԾ}}), ամերիկացի կինոքննադատ և ''Chicago Tribune''-ի [[լրագրող]]։ Մեկ այլ հայտնի կինոքննադատ Ռոջեր Էբերտի մտերիմ ընկերն է, ում հետ 13 տարի շարունակ համատեղ վարել Է ''At the Movies'' հեռուստածրագիրը։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1946 թվականի հունվարի 26-ին։ Տասը տարեկան հասակում երկկողմանի ծնողազուրկ է դարձել, նրան դաստիարակել են հորեղբայրն ու մորաքույրը։ 1967 թվականին ավարտել է Յելի համալսարանը «փիլիսոփայություն» մասնագիտությամբ, 1969 թվականին աշխատանքի է անցել ''Chicago Tribune''-ում՝ [[ԱՄՆ]] բանակի պահեստազորում։ 1975 թվականին ծանոթացել է կինոքննադատ [[Ռոջեր Էբերտ]]ի հետ, նրանք մտերիմ ընկերներ են դարձելи<ref>[http://www.rogerebert.com/rogers-journal/remembering-gene Remembering Gene] на сайте ''rogerebert.com'', 17 февраля 2009</ref>, վարել են մի քանի համատեղ հեռուստանախագծեր<ref name="The Clew Lady">[http://janecarp.wordpress.com/2012/02/20/450/ The Clew Lady] {{ref-ru}} на сайте ''janecarp.wordpress.com'', 20 февраля 2012</ref>։ Նրանց ֆիլմերի գնահատման համակարգը «մեծ մատը վերև՝ մեծ մատը ներքև» շուտով դարձել է շատ սիրված քննադատների շրջանում, մեծ ճանաչում է ստացել նաև «Կենդանի գույնով» և ''Bizarre'', «Քելվին և Հոբս» կատակերգության, «Հոլիվուդյան դասավորություն» և «Գոձիլլա» ֆիլմերում, «Գաղտնի նյութեր» սերիալի դրվագներից մեկի, և նույնիսկ ''Bloodhound Gang'' խմբի մեկ երգի մեջ<ref name="The Clew Lady"/>։ 1988 թվականի դեկտեմբերին Ջին Սիսկելը ենթարկվել է վիրահատության ուղեղի ուռուցքը վերացնելու համար։ 1999 թվականի փետրվարի 3-ին հայտարարել է, որ էկրանին կվերադառնա աշնանը, բայց փետրվարի 20-ին Սիսկելը մահացավ հետվիրահատական բարդությունների պատճառով։ Քննադատի մահվան պատճառով շոուի անունը փոխվեց, որը Սիսկելը վերջին 13 տարիներին վարում էր Ռոջեր Էբերտի հետ՝ Siskel & Ebert-ից Ebert & Roeper at the Movies, Ջին Սիսկերը փոխարինում է Ռիչարդ Ռուպերը։ Ջին Սիսկելը թաղված է Westlawn Cemetery գերեզմանատանը, մնացին այրին և երեք երեխաները։ Ակադեմիայի 71-րդ «Օսկար» մրցանակաբաշխության ընթացքում, վերջին մեկ տարվա ընթացքում կյանքից հեռացած կինեմատոգրաֆիստների հիշատակին վիդեո-կտրվածք ցուցադրելուց հետո (Ջին Սիսեկլը այնտեղ չկար,որովհետև Ակադեմիայի անդամ չէր) հաղորդավարուհի Վուպի Գոլդբերգն ասել է՝ «Ջին, սիրելիս, ուր էլ որ լինես, սա քո համար է» և բոլորին ցույց է տվել արդեն ճանաչելի ժեստ՝ «մեծ մատը վերև»՝ ներկաների բուռն ծափահարությունների ներքո<ref>''Эллен Уоррен'' и ''Тереза Уилц''. [http://articles.chicagotribune.com/1999-03-23/news/9903230096_1_siskel-oscar-val-kilmer Oscar Night Salute To Siskel Was All Whoopi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108050235/http://articles.chicagotribune.com/1999-03-23/news/9903230096_1_siskel-oscar-val-kilmer |date=2014-01-08 }} на сайте ''articles.chicagotribune.com'', 23 марта 1999</ref>։ Սիսկելի սիրելի ֆիլմը «Շաբաթ երեկոյի տենդն էր», որը նա դիտել էր առնվազն 17 անգամ և նույնիսկ աճուրդում գնել էր գլխավոր հերոսի սպիտակ դիսկո-կոստյումը<ref>[http://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-saturday-night-fever-1977 Обзор фильма «Лихорадка субботнего вечера»] на сайте ''rogerebert.com</ref>։ == (1969-1998) լավագույն ֆիլմեր == :''Ջին Սիսկելի տարբերակը''<ref>[http://www.innermind.com/misc/s_e_top.htm Лучшая десятка фильмов (1969—1998) по версиям Джина Сискела и Роджера Эберта] на сайте ''innermind.com</ref> {{Սյուն}} * 1969 թվական՝ [[Զեթ (ֆիլմ)|Զեթ]] * 1970 թվական՝ Գիշերը Մոդի մոտ * 1971 թվական՝ Կոլենո Կլեր * 1972 թվական՝ [[Կնքահայրը (ֆիլմ)|Կնքահայրը]] * 1973 թվական՝ Էմիգրանտենոր * 1974 թվական՝ Ամերիկյան գիշեր * 1975 թվական՝ Նեշվիլ * 1976 թվական՝ Նախագահի ամբողջ բանակը * 1977 թվական՝ Էննի Հոլլ * 1978 թվական՝ Փորձաշրջան * 1979 թվական՝ Մազեր * 1980 թվական՝ Խենթ ցուլ * 1981 թվական՝ [[Ռեգթայմ (ֆիլմ)|Ռեգթայմ]] * 1982 թվական՝ Լուսնի լույս * 1983 թվական՝ Տղաներ ինչ պետք են * 1984 թվական՝ Մի անգամ Ամերիկայում * 1985 թվական՝ Շոա * 1986 թվական՝ [[Հաննան և նրա քույրերը]] * 1987 թվական՝ Վերջին կայսրը * 1988 թվական՝ Քրիստոսի վերջին գայթակղությունը * 1989 թվական՝ Արա ինչպես պետք է * 1990 թվական՝ Լավ տղանքերը * 1991 թվական՝ Մթության սրտեր * 1992 թվական՝ Մեկ սխալ քայլ * 1993 թվական՝ [[Շինդլերի ցուցակը]] * 1994 թվական՝ Բասկետբոլի երազանքները * 1995 թվական՝ Փշուր * 1996 թվական՝ Ֆարգո * 1997 թվական՝ Սառցե քամի * 1998 թվական՝ Բեյբ՝ Խոզը քաղաքում<ref>[http://www.eatmedaily.com/2010/05/zoom-and-pan-babe-pig-in-the-city/ Zoom and Pan: ''Babe: Pig in the City''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902035207/http://www.eatmedaily.com/2010/05/zoom-and-pan-babe-pig-in-the-city/ |date=2013-09-02 }} на сайте ''eatmedaily.com'', 27 мая 2010</ref> {{Սյունակ ավարտ}} == Ֆիլմերի ընտրանի == Չնայած կանոնավոր հրավերներին՝ Սիսկելը միշտ հրաժարվել է որևէ ֆիլմում կամ սերիալում էպիզոդիկ, «հյուրային» դեր խաղալ։ Նա բացառություն էր անում միայն թոք-շոուի համար և մի անգամ ինքն իրեն հնչեցրեց «քննադատ» մուլտսերիալի մեկ դրվագում։ * 1975-1983 թվականներին՝ {{lang-en|Sneak Previews}} (15-րդ թողարկում) * 1982, 1983, 1985 թվականներին՝ Շաբաթ երեկոյան ուղիղ եթերում / Saturday Night Live (3-րդ թողարկում) * 1982-1999 թվականներ՝ At the Movies (221-րդ թողարկում) * 1982, 1990-1992 թվականներ՝ Ուշ երեկո Դևիդ Լեթերմանի հետ / Late Night with David Letterman (4-րդ թողարկում) * 1993-1998 թվականներ՝ Ուշ շոու Դևիդ Լեթերմանի հետ / Late Show with David Letterman (8-րդ թողարկում) * 1993-1998 թվականներ՝ Այսօրվա երեկոն Ջեմ Լենոյի հետ The Tonight Show with Jay Leno (8-րդ թողարկում) * 1995 թվական՝ Քննադատը / The Critic (կամեո, հնչյունավորում, առաջին եթերաշրջան) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== * [http://www.legacy.com/ns/FullStory.aspx?StoryType=1&StoryID=21 Gene Siskel: The Balcony is Closed] կայքում ''legacy.com * [http://articles.chicagotribune.com/1999-02-23/news/9902250002_1_synagogue-mitzvahed-movie Некролог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001113504/http://articles.chicagotribune.com/1999-02-23/news/9902250002_1_synagogue-mitzvahed-movie |date=2012-10-01 }} կայքում ''articles.chicagotribune.com'', 1999 թվականի փետրվարի 23 * [https://www.nytimes.com/1999/02/21/nyregion/gene-siskel-half-of-a-famed-movie-review-team-dies-at-53.html Некролог] կայքում ''nytimes.com'', 1999 թվական փետրվարի 21 {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսկել, Ջին}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոքննադատներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հաղորդավարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մեդիա գործիչներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] ifsgepctrt6xcnbp498mj1qb9govdpr 0 1034047 10953594 9773104 2026-10-22T04:36:11Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953594 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | պատկեր = Ռոջեր Սիսսոն.JPG }} '''Ռոջեր Լի Սիսսոն''' (''{{lang-en|Roger Sisson}}, {{ԱԾ}}''), տվյալների մշակման բնագավառի վաղ ռահվիրա։ Աշխատել է Whirlwind նախագծի վրա, երբ [[Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի ասպիրանտ էր։ Հիմնադրել է առաջին խորհրդատվական ընկերությունը` նվիրված տվյալների էլեկտրոնային մշակմանը, հրատարակել է մի շարք գրքեր և պարբերականներ՝ համակարգիչների և տվյալների մշակման վերաբերյալ<ref name="kk">[https://ieeexplore.ieee.org/document/489725 Biographies Obituary, Roger Lee Sisson]</ref>։ 1950 թվականին հունվարին Սիսսոնը [[Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի կողմից ստացել է Էլեկտրատեխնիկայի մագիստրոսի կոչում։ Նա աշխատել է [[Ջեյ Ֆորրեսթեր]]ի լաբորատորիայում՝ ''Whirlwind'' նախագծի վրա։ Նրա թեզը, որը գրել էր Ալֆրեդ Սուսկինդի հետ, վերաբերում էր [[Ռենտգենյան ճառագայթներ|կաթոդային ճառագայթային]] խողովակի ցուցադրման թվային անալոգային փոխարկմանը<ref name="kk" />։ Ռոջեր Լի Սիսսոնը և Ռիչարդ Քեննինգը ստեղծել են առաջին խորհրդատվական ընկերություններից մեկը, որը նվիրված էր բացառապես տվյալների էլեկտրոնային մշակմանը։ 1955 թվականից սկսած Սիսոնը և Քեննինգը հրատարակել են նաև ամենավաղ համակարգչային պարբերականներից մեկը՝ ''Data Processing Digest''<ref>[https://www.computerhistory.org/collections/catalog/102658068 ARTIFACT DETAILS]</ref>: Սիսսոնը շարունակել է գրել մի շարք նշանավոր գրքեր ''EDP'' թեմայով, ինչպիսին են՝ «Տվյալների մշակման կառավարում», «Տվյալների մշակման կառավարչի ուղեցույց»։ 1959 թվականին ''Operations Research'' ամսագրում հրատարակվել է [[Գործողությունների հետազոտում|գործողությունների հետազոտության բնագավառում]] նրա ազդեցիկ հոդվածը՝ «Գործողությունների հաջորդականության մեթոդները աշխատատեղերում»<ref>[http://www.worldcat.org/identities/lccn-n50-25585/ Sisson, Roger L.]</ref>։ == Մահ == Ռոջեր Լի Սիսսոնը մահացել է 1992 թվականի հունվարի 22-ին, [[Նյու Յորք]] քաղաքում` [[Սրտամկանի ինֆարկտ|սրտի կաթվածից]]<ref name="kk" />։ Մահացել է 65 տարեկան հասակում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիսսոն, Ռոջեր}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ում մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ]] [[Կատեգորիա:Գիտնականներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] 750u8bvdy1kflnh09gmcxinv5v9tqoq 0 1043996 10953666 10908018 2026-10-22T10:29:49Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի հաղորդավարներ]], [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի պրոդյուսերներ]] 10953666 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սերգեյ Անատոլիի Սիվոխո''' ({{lang-uk|Сергій Анатолійович Сивохо}}, {{ԱԾ}}), ուկրաինացի [[կինո]]յի և [[Հեռուստատեսություն|հեռուստատեսության]] [[դերասան]], հեռուստահաղորդավար, [[պրոդյուսեր]], [[երգիչ]], շոումեն, ռադիոհաղորդավար, պարոդիստ։ Մասնակցել է [[ՈՒՀԱ]]-ին, եղել է ուկրաինական հեռուստառադիոընկերությունների ստեղծագործական տնօրենը։ 2019 թվականի հոկտեմբերից մինչև 2020 թվականի մարտը<ref>{{Cite web |title=Сивохо уволили с СНБО |url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2020/03/30/7245718/ |accessdate=2020 թ․ մարտի 30 |publisher=Украинская правда |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Сивохо больше не дает советы Данилову |url=https://kp.ua/politics/663743-syvokho-bolshe-ne-daet-sovety-danylovu |accessdate=2020 թ․ մարտի 30 |publisher=kp.ua |lang=ru}}</ref>՝ Դոնբասի վերաինտեգրման և վերականգնման հարցերով Ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհրդի քարտուղարի խորհրդական։ == Կենսագրություն == Սերգեյ Սիվոխոն ծնվել է 1969 թվականի փետրվարի 8-ին [[Դոնեցկ]]ում։ Մայրը Սվետլանա Ալեքսեևնա Սիվոխոն է։ Հայրը՝ Անատոլի Թեոդոսիևիչ Սիվոխոն, ավարտել է Դոնեցկի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, աշխատել է Դոնեցկի սև մետալուրգիայի [[գիտահետազոտական ինստիտուտ]]ում<ref>{{Cite web |title=Способ получения калиброванной круглой стали — SU 703165 |url=http://patents.su/2-703165-sposob-polucheniya-kalibrovannojj-kruglojj-stali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917081859/http://patents.su/2-703165-sposob-polucheniya-kalibrovannojj-kruglojj-stali.html |archive-date=2016-09-17 |access-date=2020-12-01}}</ref><ref>{{Cite web |title=Способ производства шестигранного проката с круглым отверстием — SU 1303205 |url=http://patents.su/2-1303205-sposob-proizvodstva-shestigrannogo-prokata-s-kruglym-otverstiem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917090619/http://patents.su/2-1303205-sposob-proizvodstva-shestigrannogo-prokata-s-kruglym-otverstiem.html |archive-date=2016-09-17 |access-date=2020-12-01}}</ref><ref>{{Cite web |title=Правильный калибр — SU 683830 |url=http://patents.su/2-683830-pravilnyjj-kalibr.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917085145/http://patents.su/2-683830-pravilnyjj-kalibr.html |archive-date=2016-09-17 |access-date=2020-12-01}}</ref>։ Մանուկ հասակում սիրում էր կարդալ. հետաքրքրվել է պատմական գրականությամբ, վավերագրական էսսեներով և ֆանտաստիկայով։ Ապրել է Դոնեցկում, հետո տեղափոխվել [[Կիև]]։ Ավարտել է բայանի դասարանի գծով երաժշտական դպրոցը։ Դպրոցում ստացել է վարորդ ավտոմեխանիկ մասնագիտությունը, եղել է դերձակ-փականագործի աշակերտ։ Երբ Սերգեյը դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվում էր ինստիտուտ, նրա ծնողները [[Հնդկաստան]]ում երկարատև գործուղման մեջ էին<ref name="segodnya.ua" />, ավարտել է [[Դոնեցկի ազգային տեխնիկական համալսարան]]ը՝ ինժեներ-մետալուրգ մասնագիտությամբ («մետաղական ճնշման մշակում»)։ Երկրորդ բարձրագույն կրթությունը տնտեսագետ-իրավախորհրդատու է<ref name="segodnya.ua">[http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256bf100495101.html Сергей Сивохо: «Роль Гамлета Шекспир Писал Именно Для Меня»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919025051/http://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256bf100495101.html |date=2016-09-19 }} // [[Сегодня (газета, Украина)|Сегодня]]</ref><ref>[http://radiopyatnica.com.ua/sergej-sivoho/ Сергей Сивохо | Радио Пятница<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://donbass.ua/news/region/2011/06/01/kak-vyrastit-zvezdu-recept-po-donbasski-ahmetov-vserez-uvlekalsja-boksom-a-sivoho-bolel-fantastikoi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917082630/http://donbass.ua/news/region/2011/06/01/kak-vyrastit-zvezdu-recept-po-donbasski-ahmetov-vserez-uvlekalsja-boksom-a-sivoho-bolel-fantastikoi.html |archive-date=2016-09-17 |access-date=2020-12-01}}</ref>։ Ավարտել է Դոնեցկի ձեռներեցության ինստիտուտը՝ կազմակերպությունների [[Կառավարում (տնտեսագիտություն)|կառավարում]] մասնագիտությամբ։ 2019 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում [[Ժողովրդի ծառա (կուսակցություն)|Ժողովրդի ծառա]] կուսակցությունից առաջադրել է ժողովրդական պատգամավորի թեկնածու, սակայն պարտվել է ընտրություններում։ [[Ժողովրդի ծառա (կուսակցություն)|Ժողովրդի ծառա]] կուսակցությունից ժողովրդական պատգամավորության թեկնածու է առաջադրվել 2019 թվականի [[Ուկրաինայի խորհրդարանական ընտրություններ (2019)|խորհրդարանական ընտրություններում]] (թիվ 49 ընտրատարածք, [[Դրուժկովկա]] քաղաք, [[Կոնստանտինովսկի շրջան (Դոնեցկի մարզ)|Կոնստանտինովսկի]], [[Դոնեցկի մարզ]] [[Պոկրովսկի շրջան]])<ref>[https://www.unn.com.ua/ru/news/1806927-komik-sivokho-balotuvatimetsya-radu-vid-slugi-narodu Комик Сивохо будет баллотироваться в Раду от «Слуги народа»] ''УНН'' (13.06.2019)</ref>, սակայն ընտրություններում պարտվել է։ ООО ''«Квартал 95»''-ի կրեատիվ պրոդյուսեր է<ref>[https://www.cvk.gov.ua/pls/vnd2019/wp407pt001f01=919pf7201=21177.html Центральна виборча комісія]{{ref-uk}}</ref>։ 2019 թվականի հոկտեմբերի 21-ից մինչև 2020 թվականի մարտի 30-ը եղել է Ուկրաինայի ազգային անվտանգության և պաշտպանության խորհրդի քարտուղարի՝ Դոնբասի վերաինտեգրման և վերականգնման հարցերով խորհրդականը<ref>[https://gazeta.ua/ru/articles/politics/_trener-ligi-smeha-sivoho-budet-zanimatsya-donbassom-v-snbo/934008 Тренер «Лиги смеха» Сивохо будет заниматься Донбассом в СНБО] // [[Gazeta.ua]], 21 октября 2019</ref><ref>{{Cite news |date=2020 թ․ մարտի 30 |title=Сивоха звільнили з посади радника секретаря РНБО на громадських засадах |url=https://detector.media/community/article/175956/2020-03-30-sivokha-zvilnili-z-posadi-radnika-sekretarya-rnbo-na-gromadskikh-zasadakh/ |website=Детектор медиа}}</ref>։ Պատասխանատու էր «հաշտեցման և միասնության ազգային պլատֆորմի»՝ Դոնբասի հակամարտության խաղաղ կարգավորման նախաձեռնության պատրաստման համար<ref>{{Cite news |date=2020 թ․ մարտի 10 |title=Сивохо: Ничего не происходит в направлении вступления Украины в НАТО |url=https://nash.live/rus/news/politics/sivokho-nicheho-ne-proiskhodit-v-napravlenii-vstuplenija-ukrainy-v-nato.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927095918/https://nash.live/rus/news/politics/sivokho-nicheho-ne-proiskhodit-v-napravlenii-vstuplenija-ukrainy-v-nato.html |archive-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 27 |access-date=2020 թ․ դեկտեմբերի 1 |website=nash.live}}</ref><ref>{{Cite news |date=2020 թ․ մարտի 12 |title=Сергій Сивохо презентував Національну платформу примирення і єдності (ДОПОВНЕНО) |url=https://detector.media/infospace/article/175461/2020-03-12-sergii-sivokho-prezentuvav-natsionalnu-platformu-primirennya-i-ednosti-dopovneno/ |website=Детектор медиа}}</ref>։ == ՈՒՀԱ == ՈՒՀԱ թիմերի մասնակից՝ ՈՒՀԱ ԴՊԻ, «Դրիմ-Տիմ», [[Անկախ Պետությունների Համագործակցություն|ԱՊՀ]] հավաքական, 20–րդ դարի հավաքական։ Վոկալ ՈՒՀԱ ԴՊԻ թիմի առաջնորդ<ref name="pr.ua">{{Cite web |title=Интервью специально для «Приазовского рабочего» |url=http://www.pr.ua/news.php?new=922 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101207042519/http://www.pr.ua/news.php?new=922 |archivedate=2010 թ․ դեկտեմբերի 7 |accessdate=2020 թ․ դեկտեմբերի 1}}</ref>։ ՈՒՀԱ «Ինտեր լիգա»-ի համակարգող։ ՈՒՀԱ պատմության մեջ կատարել է առաջին երաժշտական [[պարոդիա]]ները [[Լուի Արմսթրոնգ]]ի, [[Սերգեյ Կռիլով]]ի, Վլադիմիր Պրեսնյակովի-կրտսերի, ավելի ուշ՝ Սերգեյ Չելոբանովի և [[Թոմ Ջոնս]]ի։ Հետագայում տարբեր հեռուստահաղորդումներում նմանակել է Եվգենի Կիսելյովին, [[Մատվեյ Գանապոլսկի]]ն, [[Միխայիլ Շուֆուտինսկի]]ն և այլոց։ == Անձնական կյանք == * Կինը՝ Տատյանան, (ծնված հունվարի 23) աշխատել է որպես հեռուստատեսային նորությունների հաղորդավար<ref>[https://novaya.com.ua/?/articles/2009/04/08/093220-16 — Газета «Новая»<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://ru.tsn.ua/glamur/shoumen-sergey-sivoho-vpervye-poznakomil-so-svoey-zhenoy-650718.html Шоумен Сергей Сивохо познакомил со своей женой — Светские новости — гламур на 1+1] // ТСН.ua</ref>։ * Որդին՝ Սավա Սիվոխոն է (ծնված 2000 նոյեմբեր)<ref>[https://fakty.ua/108285-sergej-sivoho-stal-otcom-i-veducshim-quot-skrytoj-kamery-quot Сергей Сивохо стал отцом и ведущим «Скрытой камеры»] // Газета «ФАКТЫ и комментарии»</ref>։ == Ռադիո և հեռուստատեսություն == «Մեգա-Ռադիո»-ի համասեփականատերն ու պրոդյուսերն է<ref name="pr.ua" />, ինչպես նաև եղել է Ջեդայա Սուրժիկայի կերպարով ռադիոհաղորդավար։ Մասնակցել է հեռուստահաղորդումներին․{{Col-begin}} * «Շաբաթը մեկ անգամ» (1995-1996)՝ հաղորդավար և դերասան * «ԲԻՍ» (1998-1999)՝ դերասան * «Шоу довгоносиків» (1998)՝ հրավիրված հյուր * «Ինչպե՞ս դառնալ աստղ» ([[1+1]], TV-6, 1998-2001)<ref>{{Cite web |date=2000 թ․ հուլիսի 20 |title=ЧЕМ ВАС ОБРАДОВАЛ И ЧЕМ ОГОРЧИЛ ТЕЛЕЭКРАН НА МИНУВШЕЙ НЕДЕЛЕ? |url=http://www.trud.ru/article/20-07-2000/9182_chem_vas_obradoval_i_chem_ogorchil_teleekran_na_mi.html |publisher=[[Труд (газета)|Труд]]}}</ref> * «Սերգեյ Սիվոխիի գոյատևման դպրոց» (1999)՝ հաղորդավար * «Ճակատագրի թմբուկները» * «Թաքնված տեսախցիկ» (1+1, [[ՍՏՍ (հեռուստաընկերություն)|ՍՏՍ]], 2000-2006)՝ հաղորդավար<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 30 |title="Скрытая камера" переезжает в Москву, а Сергей Сивохо готовит новую передачу |url=http://pr.ua/news.php?new=922 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234851/http://pr.ua/news.php?new=922 |archive-date=2018 թ․ հունիսի 13 |accessdate=2020 թ․ դեկտեմբերի 1 |publisher=Приазовский рабочий}}</ref><ref>{{Cite web |date=2007 թ․ հուլիսի 25 |title=Сергей Сивохо: «Я могу с гордостью сказать, что в Баку у меня живет друг - капитан легендарной команды «Парни из Баку» Анар Мамедханов» |url=https://news.day.az/culture/86646.html |publisher=Day.Az}}</ref> * «СВ շոու» (2000)՝ հրավիրված հյուր * «''Моя хата с краю''» ([[Ինտեր (հեռուստաալիք)|Ինտեր]], 2006)՝ հաղորդավար (Խրյուն Մորժովի և Ստեփան Կապուստայի հետ միասին)<ref>{{Cite web |date=2006 թ․ հոկտեմբերի 13 |title=Уморительное шоу |url=https://www.2000.ua/v-nomere/aspekty/ekspertiza_aspekty/umoritelnoe-shou_arhiv_art.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125030746/https://www.2000.ua/v-nomere/aspekty/ekspertiza_aspekty/umoritelnoe-shou_arhiv_art.htm |archive-date=2018 թ․ նոյեմբերի 25 |accessdate=2020 թ․ դեկտեմբերի 1 |publisher=[[2000 (газета)|2000]]}}</ref> * «Ամբոխից պոկված» (Ինտեր, 2011-2012) * Համտեսել է «Համեղ լիգա»-յի կերակրատեսակները։ * «[[Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ]]» խաղի ուկրաինական տարբերակի «Ինտերա» խմբի ղեկավար<ref>{{Cite web |title=Выиграй 50 000 гривен у Сергея Сивохо в новом проекте «Вырванный из толпы» // Телеканал «Интер» |url=http://inter.ua/ru/news/2011/02/07/4337 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CbWiff6S?url=http://inter.ua/ru/news/2011/02/07/4337 |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 2 |accessdate=2020 թ․ դեկտեմբերի 1}}</ref><ref>{{Cite web |title=Сивохо Сергей // Телеканал «Интер» |url=http://inter.ua/ru/faces/hosts/sivokho |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CbWkcEoL?url=http://inter.ua/ru/faces/hosts |archivedate=2012 թ․ դեկտեմբերի 2 |accessdate=2020 թ․ դեկտեմբերի 1}}</ref><ref>{{Cite web |title=О программе |url=http://www.inter.ua/ru/programs/khata |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081005000820/http://www.inter.ua/ru/programs/khata/ |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 5 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 8}}</ref>։ * «Հումորի լիգա» շոուի ժյուրիի անդամ<ref>[http://tv.ua/news/liga-smekha-smotrite-onlajjn-premeru-28022015-na-tvua-video-70249/ Лига смеха: смотрите онлайн премьеру 28.02.2015 на Tv.ua (ВИДЕО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125062756/http://tv.ua/news/liga-smekha-smotrite-onlajjn-premeru-28022015-na-tvua-video-70249/ |date=2016-01-25 }} Публикация на сайте «[[Теленеделя|Теленедели]]» от 1 марта 2015 года</ref> Մասնակցել է ''«О.С.П.-студия»'' հաղորդմանը<ref name="pr.ua" />։ 1990 թվականին որպես լավագույն շոումեն ստացել է «Օստանկինո» մրցանակը<ref>{{Cite web |title=Интервью Грани плюс |url=http://www.grani.kiev.ua/exp.php?ni=8831&type=1&v=print |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523181306/http://www.grani.kiev.ua/exp.php?ni=8831&type=1&v=print |archivedate=2006 թ․ մայիսի 23 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 8}}</ref>։ 2011-2013 թվականներին եղել է «Մեծ տարբերություն ուկրաինական ձևով» ծրագրի ստեղծագործական պրոդյուսերը։ == Ֆիլմագրություն == * 1990 - «Նմանակող» - ''«Վայրի արևմուտք»-ի դրվագներից մեկի դերասան'' * 1991 - «Կապիտան Կրոկուսի և փոքրիկ դավադիրների գաղնիքը» - Բիվալի * 1995 - «Օբյեկտ J» - ''Անդրեյ'' * 1998 - «33 մ²։ Ամառանոցային պատմություններ» - ''Սերգեյ Անատոլևիչ, նոր ռուս'' * 2001 - «FM և երեխաներ» - ''հեռուստահաղորդավար (20-րդ սերիա «Մտքի խաղ»)'' * 2001 - «Կատակերգական քառյակ» (Ամանորյա թողարկում) - ''Երկվորյակ («Մայքլ Ջեքսոն»), երկվորյակների թատրոնի արտիստ'' * 2001 - «Պիսակի» - ''Սերգեյ Անատոլևիչ, պրոդյուսեր'' * 2004 - «Ալի Բաբան ու քառասուն ավազակները» - Ալի Բաբայի աներ * 2005 - «Իմ հիասքանչ դայակ» - ''Սերգեյ Սիվոխո (կամեո, «Բացե՛ք, հարկայինը»)'' * 2006 - «Բոգդան-Զինովի Խմելնիցկի» - ''Գնդապետ Զասլավսկի'' * 2007 - «Մենակ Ամանորի գիշերը» - ''տաբադների գնորդը'' * 2008 - «Երջանիկ միասին» - ''մանկական ծրագրի հաղորդավար («Գլաֆիրա տատիկ»)'' * 2014 - «Մոսկվայում միշտ արևոտ է» == Մուլտֆիլմեր == * 2016 - Նիկիտա Կոժեմյակա 3D - վիշապ<ref>[http://vesti-ukr.com/kultura/153380-v-ukraine-snjali-pervyj-3d-multfilm-za-4-milliona-dollarov В Украине сняли первый 3D-мультфильм за 4 миллиона долларов. В мировой прокат он выйдет осенью в Польше, Болгарии, Турции, Японии, Китае, Южной Корее | Культура | Вести<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://nv.ua/lifestyle/kino/vyshel-trejler-pervogo-ukrainskogo-3d-multfilma-155008.html Вышел трейлер первого украинского 3D-мультфильма | Новое Время<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ == Հեռուստահաղորդումների դերեր == * «Սերգեյ Սիվոխոյի գոյատևման դպրոց» - ''հաղորդավար'' * «Ճակատագրի թմբուկները» - մուլտիպլիկացիոն կերպար Սերգեյ Սիվոխա * «Շաբաթը մեկ անգամ» - «Մովետոն» հաղորդման հաղորդավար ([[Մատվեյ Գանապոլսկի|Մատվեյ Գանապոլսկ]]ու ակնարկը և նրա «Բոմոնդ» ծրագիրը)։ «Պոտուգի» ծրագրի հաղորդավար (Եվգենիա Կուսելյովայի [[պարոդիա]]), «Իմ կինոն» նախագծի հաղորդավար, բժիշկ Սիվոխո, լրագրող Ակուլով Կարակուլով (Անդրեյա Կարաուլովայի [[Ակնարկ (ոճաբանական)|ակնարկ]]), «Վրեմիշե» ծրագրի խորհրդատու (Իգոր Վոյեվդինաի պարոդիա), «Թատերական երկուշաբթի» նախագծի հաղորդավար (Իրակլ Անդրոնիկովի պարոդիա), բժիշկ Սերգեյ Անատոլևիչ * ԲԻՍ - «Պոտուգի» նախագծի հաղորդավար Ժորա Կոմպոտով, Կաստրակիս («Կաստրակիսի գործը» հունական սերիալի կերպար), Լյալկին Պետյա (մեծերի համար նախատեսված «Հրեշ երեխա» սերիալի կերպար), բժիշկ Սերգեյ Անատոլևիչ * Հումորի լիգա - ժյուրի, մարզիչ, առաջին եթերաշրջանի չեմպիոն 2015 թվականի խմբի կազմում։ 2018 թվականին հրավիրված աստղ<ref>{{Cite web |date=2018 թ․ հոկտեմբերի 9 |title=Легендарный украинский комик сильно похудел (фото) |url=https://fakty.ua/283232-legendarnyj-ukrainskij-komik-silno-pohudel |website=[[Факты и комментарии]]}}</ref>։ * ՈՒՀԱ - խմբի կազմում ( ԴՊԻ ՈւՀԱ, Դրիմ-Թիմ խումբ, ԱՊՀ հավաքական, 20-րդ դարի հավաքական), ԲՈՒԼ-ի ժյուրի։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Сергей Сивохо |url=http://www.amik.ru/Article/7/1946.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100717171049/http://www.amik.ru/Article/7/1946.html |archivedate=2010 թ․ հուլիսի 17 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 8}} * {{Cite web |title=«Скрытая камера» с Сергем Сивохо |url=http://bordur.tv/catalog/65 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226033608/http://www.bordur.tv/catalog/65 |archivedate=2014 թ․ փետրվարի 26 |accessdate=2020 թ․ դեկտեմբերի 1}} * [https://www.ukrinform.ru/rubric-ato/2820415-sergej-sivoho-sovetnik-sekretara-snbo-po-voprosam-reintegracii-i-vosstanovlenia-donbassa.html] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիվոխո, Սերգեյ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:«Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» խաղի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային երգիծաբաններ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային ճարտարագետներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի հաղորդավարներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի պրոդյուսերներ]] cvm58prefbudcdq1yrpek1vib3sy07b 0 1059068 10953660 10558205 2026-10-22T10:17:37Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Խորհրդային վիրաբույժներ]] 10953660 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Նիկոլայ Ֆեոդորովիչ Սիվեց''' ({{lang-be|Мікалай Фёдаравіч Сівец}}, {{ԱԾ}}), որակավորման բարձրագույն կատեգորիայի [[Բելառուսներ|բելառուս]] վիրաբույժ, բժշկական գիտությունների դոկտոր։ Պարգևատրվել է «Բելառուսի Հանրապետության առողջապահության գերազանցիկ» կրծքանշանով։ [[Վիրաբուժություն]]ում թարախային բարդությունների կանխարգելման վերաբերյալ շուրջ հարյուր գիտական հոդվածների հեղինակ<ref>{{Cite web |title=Сивец, Николай Федорович |url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-466060&strq=l_siz=20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141110123933/http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-466060&strq=l_siz=20 |archivedate=2014 թ․ նոյեմբերի 10 |accessdate=2014 թ․ հուլիսի 19 |publisher=Национальная библиотека Беларуси}}</ref>։ Բելառուսական նորարարական «Մուկոսանին» [[Անտիսեպտիկա|հակասեպտիկ]] դեղամիջոցի հիմնական մշակողներից մեկն է<ref>{{Cite web |title=Антисептик Мукосанин - инновационная разработка {{!}} ЗАО «БелАсептика» |url=https://belaseptika.by/know/antiseptic-mucosin-innovative-development-/ |accessdate=2021 թ․ մարտի 24 |website=belaseptika.by |language=ru-RU}}</ref>։ == Կենսագրություն == Նիկոլայ Ֆեոդորովիչ Սիվեցը գերազանցությամբ ավարտել է [[Վիտեբսկ]]ի բժշկական ուսումնարանը։ Բանակում ծառայելուց հետո ընդունվել է Մինսկի բժշկական ինստիտուտ, որն ավարտել է կարմիր դիպլոմով<ref name="Рэс">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.respublika.info/4600/medical/article26325/textmodestart/textmodestop/ |автор=Березюк Е. |заглавие=В операционной в твоих руках чужая жизнь... |год=2008.09.23 |место=Мн. |издание=Рэспубліка |издательство=Совет Министров Республики Беларусь |тип=газета |выпуск=4600 |номер=177 |archiveurl=http://www.peeep.us/8a26bd9e |archivedate=2014-07-19}}</ref>։ Երկու տարի կլինիկական օրդինատուրա է անցել Բորովլյանի քաղաքի ուռուցքաբանության և բժշկական ճառագայթաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտում, որից հետո հինգ տարի նվիրել է հետազոտական աշխատանքներին այն բաժնում, որը զբաղվում էր որովայնի ուռուցք ունեցող հիվանդների բուժման համակցված մեթոդների մշակմամբ։ 1988 թվականից 20 տարի Սիվեցը ղեկավարել է [[Մինսկ]]ի 3-րդ կլինիկական հիվանդանոցի վիրաբուժական բաժանմունքը։ Ամեն տարի նա կատարում էր ավելի քան երեք հարյուր բարդ վիրահատություն<ref name="ВМ">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.vminsk.by/news/15/34960/ |автор=Романовский К. |заглавие=Живёт такой доктор… |год=2005-07-05 |место=Мн. |издание=Вечерний Минск |тип=газета |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200055/http://www.vminsk.by/news/15/34960/ |archivedate=2016-03-04}}</ref>։ 2000 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական թեզ<ref name="ВМ" /> 0։ 2011 թվականին Բելառուսի պետական բժշկական համալսարանում պաշտպանել է «Որովայնային վիրաբուժության վիրաբուժական միջամտության ոլորտում վարակների կանխարգելում» թեզը և ստացել բժշկական գիտությունների դոկտորի կոչում «Վիրաբուժություն» մասնագիտությամբ։ Գիտական աստիճանը շնորհվել է գիտականորեն հիմնավորված նոր արդյունքների համար, որոնք ձեռք են բերվել կլինիկական, փորձարարական, մանրէաբանական, լաբորատոր, պաթոմորֆոլոգիական մեծաքանակ նյութի հիման վրա<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://journal.vak.org.by/index.php?go=Pages&in=view&id=1086 |заглавие=Диссертации на соискание ученой степени доктора наук |год=2011-04-19 |издание=Атэстацыя |тип=журнал |номер=1 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727215343/http://journal.vak.org.by/index.php?go=Pages&in=view&id=1086 |archivedate=2014-07-27}}</ref>։ Այսօր Սիվեցը [[Մինսկ]]ի 6-րդ քաղաքային կլինիկական հիվանդանոցի վիրաբուժական բաժանմունքի վարիչն է։ Վիրահատություններն իրականացնում է հատուկ ժամանակակից տեխնոլոգիայի միջոցով` [[լազեր]]ային լույսատարի օգտագործումով։ Դա բուժման մեթոդ է, որն իսկական հեղափոխություն է կատարել ֆլեբոլոգիայում և օգտագործվում է աշխարհի լավագույն կլինիկաներում<ref>{{Cite web |last=Высоцкая А., Левковец Е. |date=2010 թ․ մայիսի 10 |title=Операции с лазером – наиболее перспективное направление в лечении варикоза |url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81-%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BC-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%B0 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727145110/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81-%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BC-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%B0 |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 27 |accessdate=2014 թ․ հուլիսի 19 |publisher=СТВ}}</ref>։ Սիվեցը մասնագիտանում է լազերային տեխնոլոգիայի կիրառմամբ [[աղեստամոքսային տրակտ]]ի հիվանդությունների, տարբեր տեղայնացման [[ճողվածք]]ների վիրաբուժական բուժման մեջ։ == Ընտանիք == * Կինը՝ Ռաիսա Իվանովնա Սիվեց * Որդին՝ Ալեքսեյ Նիկոլաևիչ Սիվեց, բժշկական գիտությունների թեկնածու<ref name="Рэс" /> * Դուստրը՝ Տատյանա Նիկոլաևնա Սիվեց, բանաստեղծուհի, հրապարակախոս, «Գրականություն և արվեստ» («Літаратура і мастацтва») թերթի գլխավոր խմբագիր == Մասնակցություն միջազգային գիտական և գործնական գիտաժողովների == * 2008 թվական՝ «Մարդու ինֆեկցիոն պաթոլոգիայի արդի հիմնախնդիրները» միջազգային գիտագործնական համաժողով, 16-17 հոկտեմբերի, [[Մինսկ]]։ Ելույթ «Մարդու վարակիչ հիվանդությունների բուժման և ախտորոշման ժամանակակից խնդիրները» բաժանմունքում «Հայրենական թերապևտիկ մուկոսանին նոր հակասեպտիկի հակամանրէային ակտիվությունը» զեկույցով<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ հոկտեմբերի 14 |title=Международная научно-практическая конференция «Современные проблемы инфекционной патологии человека» |url=http://old.belriem.by/ru/news/11/304/14-10-2008/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140729145808/http://old.belriem.by/ru/news/11/304/14-10-2008/ |archivedate=2014 թ․ հուլիսի 29 |accessdate=2014 թ․ հուլիսի 19 |publisher=Республиканский научно-практический центр эпидемиологии и микробиологии}}</ref> == Մատենագիտություն == * {{Ռուսերեն հոդված |автор=Сивец Н. Ф. (в соавторстве) |заглавие=Желчекаменная болезнь: осложнения и дренирование ложа желчного пузыря при холецистэктомии |год=2012 |издание=Здравоохранение |тип=научно-практический ежемесячный журнал |номер=6 |страницы=57–58}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Сивец Н. Ф. |заглавие=Профилактика инфекций области хирургического вмешательства в абдоминальной хирургии |год=2010 |место=Мн. |издательство=Белорусский государственный медицинский университет |страниц=47}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Сивец Н. Ф. |заглавие=Инфекции области хирургического вмешательства в неотложной абдоминальной хирургии |год=2007 |место=Мн. |издательство=БГМУ |страницы=256}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Сивец Н. Ф. |заглавие=Профилактика эндогенного инфицирования операционной раны при остром аппендиците |год=2000 |место=Мн. |издательство=Белорус. гос. ин-т усовершенствования врачей |страницы=22}} == Գրականություն == * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.vminsk.by/news/15/34960/ |автор=Романовский К. |заглавие=Живёт такой доктор… |год=2005-07-05 |место=Мн. |издание=Вечерний Минск |тип=газета |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304200055/http://www.vminsk.by/news/15/34960/ |archivedate=2016-03-04}} * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.respublika.info/4600/medical/article26325/textmodestart/textmodestop/ |автор=Березюк Е. |заглавие=В операционной в твоих руках чужая жизнь... |год=2008.09.23 |место=Мн. |издание=Рэспубліка |издательство=Совет Министров Республики Беларусь |тип=газета |выпуск=4600 |номер=177 |archiveurl=http://www.peeep.us/8a26bd9e |archivedate=2014-07-19}} * {{Ռուսերեն հոդված |заглавие=Причины и лечение грыжи пищеводного отверстия диафрагмы |год=2012-05-26 |место=Мн. |издание=Звязда |издательство=Издательский дом «Звязда» |тип=газета |archiveurl=http://www.peeep.us/6d327789 |archivedate=2014-07-19}} == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{External media| video1 = [http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%81-%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BC-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2-%D0%BB%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%B0 СТВ հեռուստաալիքի հաղորդումը լազերով վիրահատությունների մասին։ Վիրահատում է Նիկոլայ Սիվեցը]}} * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-SEK-466060%22&lst_siz=20 Ն. Ֆ. Սիվեցի մատենագիտությունը] [[Բելառուսի ազգային գրադարան]]ի էլեկտրոնային կատալոգում {{DEFAULTSORT:Սիվեց, Նիկոլայ}} [[Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ապրող անձինք]] [[Կատեգորիա:Բելառուս բժիշկներ]] [[Կատեգորիա:Բժշկական գիտությունների դոկտորներ]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային վիրաբույժներ]] 9x0of70zspbqyzjf3qq7qg8pypllqve 0 1062556 10953674 10558595 2026-10-22T10:47:30Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հնդիկ տնտեսագետներ]], [[Կատեգորիա:Հնդկաստանի կին քաղաքական գործիչներ]] 10953674 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նիրմալա Սիտհարաման''' ({{lang-en|Nirmala Sitharaman}}, {{lang-ta|நிர்மலா சீதாராமன்}}, {{ԱԾ}}), [[Հնդկաստան|հնդիկ]] քաղաքական գործիչ, 2019 թվականից զբաղեցնում է Հնդկաստանի ֆինանսների նախարարի պաշտոնը<ref>{{Cite web |title=Who Gets What: Cabinet Portfolios Announced. Full List Here |url=https://www.ndtv.com/india-news/cabinet-portfolios-pm-narendra-modis-new-cabinet-ministers-and-their-portfolios-see-full-list-here-2045883 |publisher=ndtv.com}}</ref>։ [[Ռաջյա սաբհա|Հնդկաստանի երկպալատ խորհրդարանի վերին պալատ]]ի անդամ է։ Ավելի վաղ զբաղեցրել է Հնդկաստանի պաշտպանության նախարարի պաշտոնը` այդպես դառնալով երկրում երկրորդ կինը, որը զբաղեցրել է այդ պաշտոնը։ == Կրթություն == Նիրմալա Սիտհարաման ծնվել է հնդկական Մադուրայ քաղաքում, միջին դասի ընտանիքում<ref>{{Cite web |title=A power couple whom AP looks up to |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/A-power-couple-whom-AP-looks-up-to/articleshow/38766320.cms |publisher=timesofindia.indiatimes.com}}</ref>։ 1980 թվականին Seethalakshmi Ramaswami ուսումնարանում տնտեսագիտության ոլորտում բակալավրի աստիճան է ստացել, իսկ 1984 թվականին՝ տնտեսագիտության ոլորտում բակալավրի աստիճան ստացել է [[Դելի]]ի Ջավախարլալա Ներու համալսարանում։ == Քաղաքական կարիերա == 2006 թվականին եղել է Բխարատիյա ջանատա կուսակցության անդամ, իսկ 2010 թվականին նշանակվել է դրա մամուլի քարտուղար<ref>{{Cite web |title=BJP gets a JNU product as its woman spokesparson |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/BJP-gets-a-JNU-product-as-its-woman-spokesparson/articleshow/5706871.cms?referral=PM |publisher=timesofindia.indiatimes.com}}</ref>։ 2014 թվականին վարչապետ [[Նարենդրա Մոդի]]ի մոտ ընդունվել է որպես փոխվարչապետ։ Իսկ 2014 թվականին ընտրվել է որպես Հնդկաստանի երկպալատ խորհրդարանի վերին պալատի անդամ։ 2016 թվականին խորհրդարանական վերին պալատի ընտրություններում եղել է «Բախարտիյա ջանատա» կուսակցության 12 թեկնածուներից մեկը և հաջող պահպանել է իր տեղը<ref>{{Cite web |title=Nirmala elected to Rajya Sabha (27.06.2014) |url=https://www.thehindu.com/news/national/nirmala-elected-to-rajya-sabha/article6152636.ece |publisher=thehindu.com}}</ref>։ 2017 թվականի սեպտեմբերի 3-ին նշանակվել է Հնդկաստանի պաշտպանության նախարարը` այդպիսով դառնալով երկրում երկրորդ կինը [[Ինդիրա Գանդի]]ից հետո, որը զբաղեցրել է այդ պաշտոնը։ 2019 թվականի մայիսի 31-ին նշանակվել է ֆինանսների և կորպորատիվ աշխատանքների նախարար<ref>{{Cite web |title=Nirmala Sitharaman appointed Finance Minister in Modi govt 2.0 as Arun Jaitley retreats |url=https://www.financialexpress.com/economy/nirmala-sitharaman-appointed-finance-minister-in-modi-govt-2-0-as-arun-jaitley-retreats/1594251/ |publisher=financialexpress.com}}</ref>։ Եղել է երկրում առաջին կինը, որը զբաղեցրել է ֆինանսների նախարարի պաշտոնը<ref>{{Cite web |title=PM Modi allocates portfolios. Full list of new ministers (31.05.2019) |url=https://www.livemint.com/politics/news/pm-modi-allocates-portfolios-full-list-of-new-ministers-1559288502067.html |publisher=livemint.com}}</ref>։ 2019 թվականին Հնդկաստանի խորհրդարանում ներկայացրել է իր առաջին ֆինանսական ծրագիրը։ Կորոնավիրուսի համաճարակի ժամանակ նշանակվել է տնտեսական հակազդեցության խմբի ղեկավարը<ref>{{Cite web |title=Coronavirus in India: Economic task force yet to be formed; no decision on relief package (21.03.2020) |url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/coronavirus-impact-fm-led-economic-task-force-takes-stock-of-key-ministries/story/398804.html |publisher=businesstoday.in}}</ref>։ == Քաղաքականությունից դուրս կարիերա == Նիրմալա Սիտխարամանն վաճառողուհի է աշխատել [[Լոնդոն]]ի Habitat տան դեկորների խանութում<ref>{{Cite web |title=The rise and rise of Nirmala Sitharaman: From spokesperson to defence minister |url=https://www.business-standard.com/article/politics/rise-of-nirmala-sitharaman-from-spokesperson-to-defence-minister-117090400030_1.html |publisher=business-standard.com}}</ref>։ [[Մեծ Բրիտանիա]] այցելության ժամանակ PricewaterhouseCoopers-ում աշխատել է որպես գլխավոր մենեջեր, այնուհետև որոշ ժամանակ աշատել է BBC World Service-ում<ref>{{Cite web |title=In Nirmala Sitharaman, India Gets Its Second Woman Defence Minister After Indira Gandhi |url=https://www.huffingtonpost.in/2017/09/03/in-nirmala-sitharaman-india-gets-its-second-woman-defence-minis_a_23195198/ |publisher=huffingtonpost.in}}</ref>։ 2017 թվականին եղել է Կանանց գործերի ազգային հանձնաժողովի անդամ<ref>{{Cite web |title=Who is Nirmala Sitharaman, India’s first full-time woman Defence Minister |url=https://www.financialexpress.com/india-news/who-is-nirmala-sitharaman-indias-first-full-time-woman-defence-minister/839028/ |publisher=financialexpress.com}}</ref>։ == Մրցանակներ == 2019 թվականին Սիտխարաման Ջավախարլալա Ներու համալսարանի կողմից արժանացել է «Նշանավոր շրջանավարտ» մրցանակին<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Nirmala Sitharaman, Jaishankar to get JNU’s Distinguished Alumni Award |url=https://www.thehindu.com/news/national/sitharaman-and-jaishankar-to-get-jnus-distinguished-alumni-award/article27891307.ece |publisher=thehindu.com}}</ref>։ 2019 թվականին Սիտհարամանին [[Ֆորբս]] ամսագրի աշխարհի 100 ամենաազդեցիկ կանանց շարքում զբաղեցրել է 34-րդ տեղը<ref>{{Cite web |title=#34 Nirmala Sitharaman |url=https://www.forbes.com/profile/nirmala-sitharaman/#491186177bcd |publisher=forbes.com}}</ref>։ == Ընտանիք == Նիրմալա Սիտհարամանն իր ամուսնու` Պարակալա Պրաբխակարի հետ ծանոթացել է Ջավախարլալա Ներու համալսարանում սովորելու ժամանակ։ 1986 թվականին նրանք ամուսնացել են և ունեն մեկ դուստր<ref name="автоссылка1" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիտհարաման, Նիրմալա}} [[Կատեգորիա:Պաշտպանության կին նախարարներ]] [[Կատեգորիա:Հնդիկ տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Հնդկաստանի կին քաղաքական գործիչներ]] 0iu1ky8cs0msnhvezgnd5pqxf37n9br 0 1071551 10953678 10467943 2026-10-22T10:53:00Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անգլիացի գրաքննադատներ]] 10953678 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''էդիթ Լուիզա Սիտուել''' ({{lang-en|Dame Edith Louisa Sitwell DBE}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի պոետ, [[արձակ]]ագիր, [[Գրականագիտություն|գրականագետ]]<ref name="Rybakin 2000">{{Cite web |last=Rybakin |first=A. I. |date=2000 |title=Slovarʹ angliĭskikh lichnykh imen |url=https://www.worldcat.org/oclc/500380293 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 9 |publisher=AST}}</ref><ref name="Rybakin 2000"/>։ == Կենսագրություն == [[Պատկեր:Beaufort Dukes.svg|130փքս|մինի|Բոֆորտի դքսերի զինանշան]] Էդիթ Սիտուելը բարոնետ{{ref+|Բարոնետը բրիտանական թագի կողմից {{ref-en}}Baronetry կոչված ժառանգական կոչման կրողն է։|Ն}} պարոն Ջորջ Սիտուելի միակ աղջիկն էր։ Նա Րենիշո-խոլ ընտանեկան կալվածքի էքսցենտրիկ սեփականատեր էր, [[Ծագումնաբանություն|ծագումնաբանության]] և լանդշավթային դիզայնի մասնագետ<ref name="Rybakin 2000"/><ref name="Rybakin 2000"/>։ Էդիթի մայրը լեդի Իդա Էմիլի Ավգուստի Սիտուելը (1869—1937), (մինչ ամուսնանալը Դենիսոն) [[Պլանտագենետների հարստություն]] ժառանգորդն էր, Լոնդսբորոյի Առաջին կոմսի աղջիկը և Բոֆորտի 7- րդ դուքս Հենրի Սոմերսեթի ծոռը {{ref+|Բոֆորտը դքսական կոչում է [[Մեծ Բրիտանիա]]յի հասակակիցների շրջանում, գոյություն ունի 1682 թվականից։ Պատկանում է Սոմերսեթների ընտանիքին, որը միակն էր և սերում էր Պլանտագենետների տոհմից 7-րդ դուքս Հենրի Սոմերսեթի ծոռը։|Ն}}: Նա եղել է գրողներ Օսբերտ և Սաչեվելա Սիտուելի ավագ քույրը։ Էդիթը ''Թագավորական գրական հասարակության'' Բենսոնի մեդալի դափնեկիր էր։ 1913 թվականից գրողը սկսել է ակտիվորեն հրապարակումներ կատարել։ Նրա բանաստեղծությունների մեծ մասը երաժշտական էին<ref>{{Cite web |title=Edith Sitwell (1887 - 1964) - Vocal Texts and Translations at the LiederNet Archive |url=https://www.lieder.net/lieder/get_author_texts.html?AuthorId=2594 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 9 |website=www.lieder.net}}</ref>։ Դրամատիկ ոճը և անսովոր հանդերձանքը նրան մամուլում հեղինակություն բերեցին։ Սիտուելի բանաստեղծությունները, բանաստեղծական հմուտ տեխնիկայի և ոճի մանրակրկիտ ավարտի համար, բազմիցս գովվել են քննադատների կողմից։ == Ստեղծագործություններ == Էդիթ Սիտուելը մի շարք բանաստեղծական հավաքածուների հեղինակ էր։ * 1918 թվական, ''Ծաղրածուների տունը'' {{lang-en|Clowns’ Houses}} * 1927 թվական, ''Գյուղական էլեգիաներ'' {{lang-en|Rustic Elegies}} * 1929 թվական, ''Ոսկե ափի սովորույթներ'' {{lang-en|Gold Coast Customs}} * 1948 թվական, ''Ցրտի երգը'' {{lang-en|The Song of the Cold}} * 1950 թվական, ''Ֆասադ և այլ բանաստեղծություններ'' {{lang-en|Façade and Other Poems 1920–1935}} * 1953 թվական, ''Այգեպաններ և աստղագետներ'' {{lang-en|Gardeners and Astronomers}} * 1957 թվական, ''Ընտրված բանաստեղծություններ'' {{lang-en|Collected Poems}} * 1962 թվական, ''Վտարանդիներ'' {{lang-en|The Outcasts}} * 1933 թվական, ''Անգլիական էքսցենտրիկա'' {{lang-en|English Eccentrics}} պատմական պատմությունների և էսսեների գրքեր * 1946 թվական, ''Խնջույք Էլիզաբեթի համար'' {{lang-en|Fanfare for Elizabeth}} * 1962 թվական, ''Թագուհիներ և մեղվափեթակ'' {{lang-en|The Queens and the Hive}} * 1937 թվական, [[Ջոնաթան Սվիֆթ]]ի գեղարվեստական կենսագրություն՝ ''Ես ապրում եմ սև արևի տակ'' {{lang-en2|I Live Under a Black Sun}} * == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed-hover" caption="" heights="180"> Պատկեր:Sargent - Familie Sitwell.jpg||Սիտուելի ընտանիքը Պատկեր:Portrait of Edith Sitwell.jpg||Էդիթ Սիտուել Պատկեր:Memorial to Dame Edith Sitwell (1887-1964) - geograph.org.uk - 582906.jpg||Էդիթ Սիտուելի պատվին հուշատախտակ, Ուեստոն-էնդ- Ուիդոն, Տոուստեր, [[Նորթհեմփթոնշիր]] </gallery> == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{lang-en|}} {{публикация|автор=Brinnin, John Malcolm|часть=The Sitwells in Situ|заглавие=Sextet: T. S. Eliot, Truman Capote and Others|год=1981}} == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |last=Beaton |first=Cecil Walter Hardy |last2=Cocteau |first2=Jean |last3=Eliot |first3=T. S. (Thomas Stearns |last4=Elizabeth II |first4=Queen of Great Britain |last5=Fleming |first5=Ian |last6=Ford |first6=Charles Henri |last7=Forster |first7=E. M. (Edward Morgan) |last8=McCullers |first8=Carson |last9=Pound |first9=Ezra |title=Dame Edith Sitwell: An Inventory of Her Collection at the Harry Ransom Center |url=https://norman.hrc.utexas.edu/fasearch/findingaid.cfm?eadid=00370 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 10 |website=norman.hrc.utexas.edu}} * {{Cite web |title=Edith Sitwell (1887 - 1964) - Vocal Texts and Translations at the LiederNet Archive |url=https://www.lieder.net/lieder/get_author_texts.html?AuthorId=2594 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 10 |website=www.lieder.net}} * {{Cite web |title=Edith Sitwell - CatholicAuthors.com |url=http://www.catholicauthors.com/sitwell.html |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 10 |website=www.catholicauthors.com}} * {{Cite web |title=������ ����� |url=https://vladivostok.com/speaking_in_tongues/sitwell01.htm |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 10 |website=vladivostok.com}}{{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիտուել, Էդիթ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի գրականություն]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բանաստեղծուհիներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրականագետներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կին գրողներ]] [[Կատեգորիա:Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի գրաքննադատներ]] cpj1r483cjq3s5ydjnbd50y52ewp2gq 2 1082173 10953465 10953441 2026-10-21T13:01:52Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 10953465 wikitext text/x-wiki '''«Խարիսխ» հուշարձան''' (ռուս.՝ Памятник «Якорь»), առաջին պաշտոնական հուշարձանը, որը հայտնվել է ժամանակակից [[Ուդմուրտիա|Ուդմուրտիայի]] տարածքում<ref>{{cite web |title=Достопримечательности Воткинска |url=https://visitudmurtia.ru/articles/169/dostoprimechatelnosti-votkinska |url-status=dead |accessdate=2021-08-08 |publisher=ИС «Культурно-туристический портал Удмуртской Республики» |lang=ru}}</ref>: Գտնվում է [[Վոտկինսկ]] քաղաքի Չայկովսկու և Ազինի փողոցների հատման հրապարակում: == Պատմություն == === Խարսխագործությունը Վոտկինսկում === 1779 թվականին կայսրուհի [[Եկատերինա II]]-ի անվանական հրամանագրով [[Վոտկինսկ]] քաղաքում բացվել է խարիսխների արտադրություն, որը հասել է բացառիկ բարձրությունների. 19-րդ դարում Ուրալի 24 գործարաններում պատրաստված բոլոր խարիսխների 62%-ը բաժին է ընկել Վոտկինսկի գործարանին<ref name="udmpravda">{{cite web |date=2015-06-16 |title=В Воткинске отмечают 175-летие знаменитого якоря |url=https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181221/https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |archive-date=2021-08-08 |accessdate=2021-08-08 |publisher=Удмуртская правда |lang=ru}}</ref>: === Հուշարձանի ստեղծում և բացում === 1837 թվականին քաղաք է այցելել համառուսաստանյան գահի ժառանգորդ, մեծ իշխան [[Ալեքսանդր II|Ալեքսանդր Նիկոլաևիչը]] և անձամբ մասնակցել է նոր խարսխի կոփմանը, ինչի մասին վկայել է խարսխի ճանկերի միջև փորագրված մակագրությունը. «''Նորին Կայսերական Բարձրություն Համառուսաստանյան Գահի Ժառանգորդ Մեծ Իշխան Ալեքսանդր Նիկոլաևիչն արժանացրել է իր ձեռքերով կոփել 167 փութ քաշով խարիսխ: 1837 թվականի մայիսի 22''»: Այդ պահին ներկաների թվում է եղել նաև լեռնային պետ, ապագա կոմպոզիտոր [[Պյոտր Չայկովսկի|Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկու]] հայրը՝ Իլյա Պետրովիչ Չայկովսկին<ref name="udmpravda" />: Գահաժառանգի մասնակցությամբ ստեղծված խարիսխը որոշվել է թողնել Վոտկինսկի գործարանում որպես հուշարձան (հուշարձանի նախագծի հեղինակ՝ գործարանի կառավարիչ Վասիլի Ռոմանով): Գործարանի տարածքում հուշարձանի հանդիսավոր բացումը և Վյատկայի ու Սլոբոդսկոյի եպիսկոպոս [[Նեոֆիտ (Սոսնին)|Նեոֆիտի]] կողմից դրա օծումը տեղի է ունեցել 1840 թվականի հունիսի 16-ին: 1850 թվականին «Խարիսխը» տեղափոխվել է քաղաքային ամբարտակ<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: === Հուշարձանի ավերում և վերականգնում === [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|1917 թվականի հեղափոխությունից]] հետո հուշարձանի պատվանդանն ավերվել է, իսկ ինքը՝ խարիսխը, վերաձուլվել է. խորհրդային իշխանության ներկայացուցիչներին դուր չի եկել խարսխի կենտրոնում գտնվող հուշատախտակի վրա գահաժառանգի հիշատակումը<ref name="udmpravda" />: 1959 թվականին՝ Վոտկինսկի գործարանի 200-ամյակի առթիվ, հուշարձանը վերականգնվել է նոր՝ փոքր-ինչ ավելի փոքր ձևերով և տեղադրվել է Վոտկինսկի լճակի արևելյան ափին՝ Լենինի անվան մշակույթի նախկին տան դիմաց: Եվս մի քանի տարի անց այն զբաղեցրել է իր սովորական տեղը ափամերձ փողոցում<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: == Պահպանություն == Ուդմուրտական ԻՆՔՀ Մինիստրների խորհրդի 1979 թվականի դեկտեմբերի 5-ի «Ուդմուրտական ԻՆՔՀ պատմության և մշակույթի հուշարձանները պետական պահպանության տակ վերցնելու մասին» № 362 որոշման հիման վրա Վոտկինսկի «Խարիսխ» աշխատանքային փառքի հուշարձանը ճանաչվել է տարածաշրջանային նշանակության պատմության հուշարձան<ref>{{Cite web |title=Постановление Совета Министров Удмуртской АССР «О постановке на государственную охрану памятников истории и культуры Удмуртской АССР» № 362 от 05.12.1979 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181224/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |archive-date=2021-08-08 |access-date=2021-08-08}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == <references /> == Գրականություն == * {{УРЭ-2|статья=Памятник-якорь // Памятники истории и культуры|с=526}} sr7rs3t1bytlwwaravwpk579bhtf8qd 10953474 10953465 2026-10-21T13:06:08Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953474 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1096998 10953687 10913663 2026-10-22T11:26:29Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953687 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Շուշան Սիրանոսյան''' ({{lang-fr|Chouchane Siranossian}}, {{ԱԾ}}), ֆրանսահայ և [[Շվեյցարիա|շվեյցարացի]] ջութակահարուհի։ == Կենսագրություն == === Կրթություն === Շուշան Սիրանոսյանը ջութակ պարապել սկսել է [[Սիոն]]ում՝ Տիբոր Վարգայի մոտ<ref name="chouchane-siranossian.com">{{Internetquelle|url=https://www.chouchane-siranossian.com/en/biography/|titel=Biography|sprache=en}}</ref>։ 15 տարեկանում նա ընդունվել է [[Լիոն]]ի երաժշտության և պարի ազգային բարձրագույն կոնսերվատորիա՝ Պավել Վեռնիկովի դասարան<ref name="chouchane-siranossian.com"/>։ 2002 թվականին տեղափոխվել է [[Ցյուրիխ]]ի երաժշտական համալսարան՝ Զախար Բրոնի մոտ, որտեղ 2007 թվականին ստացել է մենակատարի բարձրագույն դիպլոմ։ Կարճ ժամանակ անց նա դարձել է [[Սանկտ Գալլեն]]ի ([[Շվեյցարիա]]) սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտմայստեր<ref>{{Internetquelle|url=https://www.srf.ch/audio/musik-fuer-einen-gast/chouchane-siranossian-geigerin?id=12038532|titel=Chouchane Siranossian, Geigerin - Musik für einen Gast - SRF|sprache=de}}</ref>, որտեղ մնացել է մինչև [[Ռեյնհարդ Գյոբել]]ի հետ իր վճռորոշ հանդիպումը<ref>{{Internetquelle|url=https://www.chouchane-siranossian.com/wp-content/uploads/2018/02/MuT-Chouchane-Siranossian.pdf|titel=Musik & Theater}}</ref>։ Այնուհետև նա իրեն նվիրել է [[Զալցբուրգ]]ի Մոցարտեումի նրա դասարանում հնագույն երաժշտության ուսումնասիրությանը և պարբերաբար աշխատել է նրա հետ որպես մենակատար<ref>{{Internetquelle|url=https://www.highresaudio.com/de/de/artist/view/4b98dd83-ec58-450f-b4dd-85b1d909b4a7/chouchane-siranossian-venice-baroque-orchestra-andrea-marcon|titel="Chouchane Siranossian, Venice Baroque Orchestra & Andrea Marcon". HIGHRESAUDIO (in German)}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ === Ելույթներ === Շուշան Սիրանոսյանը որպես մենակատար հանդես է գալիս ինչպես ժամանակակից, այնպես էլ [[բարոկկո]] ոճի ջութակներով։ Նա աշխատել է Լեոնարդո Գարսիա Ալարկոնի, Քրիստիան Բեզուիդենհաուտի, Բերտրան Շամայուի, Անդրեա Մարկոնի, Դանիել Օտտենզամերի, Թոմաս Դեմենգայի, Յոս վան Իմմերզեելի, Քրիստոֆ Քոյնի, Վացլավ Լուկսի, Անդրեաս Սպերինգի, Ռուդոլֆ Լուտցի, Ալեքսիս Կոսենկոյի, Թոմաս Հենգելբրոքի և Ֆրանսուա-Քսավիե Ռոթի հետ։ Միևնույն ժամանակ նա նաև համաշխարհային պրեմիերաներ է ունենում և աշխատում է այնպիսի կոմպոզիտորների հետ, ինչպիսիք են Դանիել Շնայդերը, Մարկ-Անդրե Դալբավին, Ահարոն Քեռնիսը, Բեշարա Էլ Խուրին, Էրիկ Տանգին, Բենջամին Աթահիրը և Թոմաս Դեմենգան։ Նա նաև ղեկավարում է ''Esperanza'' անսամբլը, որը ստեղծվել է [[Լիխտենշտայն]]ում 2015 թվականին և արժանացել ''Opus Klassik 2018''-ին։ Այդ նվագախմբի հետ Շուշանն արդեն ձայնագրել է մի քանի ալբոմ և պարբերաբար հյուրախաղերի է մեկնում<ref>{{Internetquelle|url=https://www.ensemble-esperanza.li/Content.aspx?nid=11046&groupnr=11046|titel=Geschichte, Ensemble Esperanza Liechtenstein}}</ref>։ Շուշան Սիրանոսյանն այսօր բարոկկոյի միջազգային ասպարեզի մեծագույն վիրտուոզներից է, ինչպես որպես մենակատար, այնպես էլ բազմաթիվ ճանաչված նվագախմբերի հետ։ Գործիքին տիրապետելու վարպետությունը, որն ամրագրվում է նրա երաժշտագիտական հետազոտություններով, նրան դարձրել են պահանջված երաժիշտ, որն ունի մեծ ինքնատիպություն օրինակելի կարիերայում։ Շուշան Սիրանոսյանը նվագում է Ջուզեպպե և Անտոնիո Գալյանոների բարոկկո ջութակով, ինչպես նաև Ջովանի Բատիստա Գուադանյինիի ջութակով, որը տրամադրել է [[Լա Շո դը Ֆոն]]ում բնակվող վարպետ Ֆաբրիս Ժիրարդենը<ref name="chouchane-siranossian.com"/>։ Նրա համերգային զգեստը հովանավորում է Ժակ Բելեմինը ([[Ֆրանսիա]])։ Շուշան Սիրանոսյանը 2016 թվականից ձայնագրվում է բացառապես ''Alpha Classics'' լեյբլի համար<ref>{{Internetquelle|url=https://outhere-music.com/de/kunstler/chouchane-siranossian|titel=Chouchane Siranossian|sprache=de}}</ref>։ == Անձնական կյանք == Շուշան Սիրանոսյանը թավջութակահար [[Աստղիկ Սիրանոսյան]]ի քույրն է<ref>{{Internetquelle|url=https://www.icma-info.com/violinist-chouchane-siranossian-musical-expression-comes-more-from-the-right-hand-then-from-the-left-hand/|titel=Violinist Chouchane Siranossian: «Musical expression comes more from the right hand then from the left hand »|sprache=fr}}</ref>։ == Մրցանակներ և պարգևներ == * 2015: Diapason Découverte für das Album „Time Reflexion“<ref>{{Internetquelle|url=https://www.qobuz.com/us-en/album/time-reflexion-violin-works-leclair-stamitz-tanguy-chouchane-siranossian/4260034868854|titel=Album Time Reflexion (Violin works: Leclair, Stamitz, Tanguy...), Chouchane Siranossian {{!}} Qobuz: download and streaming in high quality|sprache=en}}</ref> * 2017: International Classical Music Award in der Kategorie ‘Baroque Instrumental’ für das Album „L’Ange et le Diable“<ref name="icma-info.com">{{Internetquelle|url=https://www.icma-info.com/winners-2017/|titel=Winners 2017|sprache=fr}}</ref> * 2017: International Classical Music Awards für ein Discovery Award mit dem Ensemble Esperanza<ref name="icma-info.com"/> * 2017: Joker of Crescendo Magazine (Juli 2017) für das Album "Nordic Suites" mit dem Ensemble Esperanza<ref>{{Internetquelle|url=https://www.crescendo-magazine.be/lexcellence-de-lensemble-esperanza/|titel=L’excellence de l’Ensemble Esperanza|sprache=fr}}</ref> * 2018: OPUS KLASSIK, Preis für Nachwuchsförderung mit dem Ensemble Esperanza<ref>{{Internetquelle|url=https://www.concerti.de/vermischtes/das-sind-die-preistraeger-des-opus-klassik/|titel=Das sind die Preisträger des OPUS KLASSIK|sprache=en}}</ref> * 2019: International Classical Music Award in der Kategorie ‘Assorted Programs‘ für das Album „In Time, Mendelssohn: Violin Concerto & Octet“<ref>{{Internetquelle|url=https://www.icma-info.com/winners-2019/|titel=Winners 2019|sprache=fr}}</ref> * 2020: Preis der deutschen Schallplattenkritik für das Album „Tartini – Violin Concertos“<ref>{{Internetquelle|url=https://www.schallplattenkritik.de/bestenlisten/2020/03|titel=03/2020|sprache=de}}</ref> * 2020: Choc Classica für das Album „Tartini – Violin Concertos“<ref>{{Internetquelle|url=https://www.chandos.net/products/catalogue/AJ%200596|titel=Tartini: Violin Concertos Baroque Alpha}}</ref> * 2020: Joker of Crescendo Magazine (April 2020) für das Album „Tartini – Violin Concertos“<ref>{{Internetquelle|url=https://www.crescendo-magazine.be/chouchane-siranossian-et-andrea-marcon-dans-tartini-leblouissement/|titel=Chouchane Siranossian et Andrea Marcon dans Tartini : l’éblouissement|sprache=fr}}</ref> * 2021: International Classical Music Award in der Kategorie ‘Baroque Instrumental’ für das Album „Tartini – Violin Concertos“<ref>{{Internetquelle|url=https://www.icma-info.com/winners-2021/|titel=Winners 2021|sprache=fr}}</ref> * 2021: Premio della critica discografica Franco Abbiati – III Edizione für das Album „Tartini – Violin Concertos“ * 2021: Muse d’Or des Muse Baroque für das Album „Romberg – Violin Concertos“<ref>{{Internetquelle|url=http://musebaroque.fr/romberg-concertos-pour-violon-siranossian-capriccio-barockorchester-alpha/|titel=Faux et usage de faux (Romberg, Concertos pour violon, Siranossian, Capriccio Barockorchester - Alpha)|sprache=fr}}</ref> * 2021: Diapason d’Or für das Album „Bach before Bach“<ref>{{Internetquelle|url=https://laboiteamusique.eu/product/bach-before-bach-chouchane-siranossian/|titel=Bach Before Bach - Chouchane Siranossian|sprache=en}}</ref> * 2021: Pizzicato Supersonic für das Album „Bach before Bach“<ref>{{Internetquelle|url=https://www.pizzicato.lu/chouchane-siranossians-fesselnde-klangrede/|titel=Chouchane Siranossians fesselnde Klangrede|sprache=fr}}</ref> * 2022: 5* des Magazins MUSICA - Rivista di cultura musicale e discografica, Zecchini Editore, n. 335, April 2022 für das Album "Bach before Bach"<ref>{{Internetquelle|url=https://www.zecchini.com/musica-n-335---aprile-2022-pdf|titel=MUSICA n. 335 - Aprile 2022 (PDF)|sprache=it}}</ref> == Սկավառակագրություն == * 2015: „Time Reflexion - El-Khoury, Tanguy, Rust, Stamitz, Leclair“. Label: OehmsClassics. * 2015: „Hans Huber – Works for Violin, Violoncello and Piano“, Thomas Demenga / Jan Schultsz. Label: Bmn Audiophil. * 2015: „Angel, Devil, Priest – Leclair, Locatelli & Vivaldi Violin Concertos“, Hofkapelle München / Rüdiger Lotter. Label: Deutsche Harmonia Mundi. * 2015: „Art of the Duo - Daniel Schnyder“, Astrig Siranossian, Daniel Schnyder. Label: Neuklang. * 2016: „L’Ange et le Diable – Locatelli, Leclair, Tartini, Forqueray“, Jos van Immerseel. Label: Alpha. * 2017: „Nordic Suites - Grieg, Bridge, Nielsen, Holst“, Ensemble Esperanza. Label: Ars Produktion (Note 1 Musikvertrieb). * 2018: „In Time, Mendelssohn: Violin Concerto & Octet“, Anima Eterna Brugge / Jakob Lehmann. Label: Alpha. * 2018: „Haydn- L‘Ours, - Symphonie Concertante Davaux“, Le concert de la Loge, Julien Chauvin. Labe: Aparté. * 2018: „Southern Tunes“-Toldrà, Respighi, Komitas, Rota, Ensemble Esperanza. Label: Ars Produktion (Note 1 Musikvertrieb). * 2019: „ Western Moods - Kernis, Hovhannes, Gershwin, Herbert, Schnyder, Barber“ Ensemble Esperanza. Label: Ars Produktion (Note 1 Musikvertrieb). * 2020: „Tartini – Violin Concertos“, Venice Baroque Orchestra / Andrea Marcon. Label: Alpha. * 2020: „Antoine Reicha - Symphonies concertantes“, Gli Angeli Genève, Alexis Kossenko Label: Claves. * 2021: „Romberg – Violin Concertos“, Capriccio Barockorchester. Label: Alpha. * 2021: „Bach before Bach“, Leonardo Garcia Alarcón / Balázs Máté. Label: Alpha. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://anmmedia.am/hy/musician/chouchanne-siranossian/216 Շուշան Սիրանոսյան] * [https://www.chouchane-siranossian.com/en/ Շուշան Սիրանոսյան կայք] * [https://outhere-music.com/en/artists/chouchane-siranossian Ալֆա / Արտաքին երաժշտություն] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիրանոսյան, Շուշան}} [[Կատեգորիա:Ֆրանսահայ երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Շվեյցարացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ]] 9poakufyzpc3z2pkxwhagutzkyu2o1h 0 1099951 10953656 10931818 2026-10-22T10:08:10Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ֆրանսահայ լուսանկարիչներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953656 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արշակ (Մաքս) Սիվասլյան''' ({{ԱԾ}}), ֆրանսահայ լուսանկարիչ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1954 թվականին Մարսելում, հայի ընտանիքում։ Արմատները Ադանայից է։ Քսան տարեկանից ֆոտոռեպորտաժներ պատրաստելու նպատակով մեկնել է տարբեր երկրներ։ 1970-1980-ական թվականներին հիմնականում եղել է Հնդկաստանում, Բիրմայում, Չինաստանում, Ֆիլիպիններում, Ավստրալիայում, Թուրքիայում, Հարավային Աֆրիկայում և այլ երկրներում<ref>{{Cite web |title=ACAM - Livres arméniens - SIVASLIAN , Max |url=http://www.acam-france.org/bibliographie/auteur.php?cle=sivaslian-max |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 21 |website=www.acam-france.org}} {{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ 1992 թվականի ապրիլին մեկնել է Ղարաբաղ, եղել հակամարտության առաջին գոտում, որտեղ էլ ծանր վիրավորվել է։ Նրա լուսանկարները տպագրվել են «Հայաստանի նորություններ» ամսագրում, ինչպես նաև ֆրանսիական և միջազգային մամուլում։ 1994 թվականից ակտիվորեն թղթակցել է սփյուռքում լույս տեսնող «Հայաստանի նորություններ» ամսագրին<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մայիսի 17 |title=В Степанакерте открылась выставка под рубрикой «Отцы и сыновья» французского фотографа, армянина Макса Сивасляна |url=https://old.hayernaysor.am/ru/archives/183765 |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 21 |website=Hayern Aysor |language=ru}}</ref>։ 2011 թվականին, ԼՂՀ հռչակման 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ, ԼՂՀ Նախագահ [[Բակո Սահակյան]]ի հրամանագրով, Արշակ Սիվասլյանը պարգևատրվել է Երախտագիտություն մեդալով<ref>{{Cite web |title=ՀԱՎԵՐԺԱՑԱԾ ԱԿՆԹԱՐԹՆԵՐ |url=https://www.artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/5011-%D5%B0%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D6%80%D5%AA%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE-%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D6%80 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105210311/https://artsakhtert.com/arm/index.php/culture-and-education/item/5011-%D5%B0%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D6%80%D5%AA%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE-%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D6%80 |archive-date=2021 թ․ նոյեմբերի 5 |access-date=2022 թ․ օգոստոսի 22}}</ref>։ == Գրքեր == *Les Restes de l'épée / auteur(s) : Laurence RITTER - Max SIVASLIAN - Les Arméniens cachés et islamisés de Turquie. Editeur :Thaddee. Année : 2012. Autres auteurs : O. Cengiz AKTAR [préfacier] -Sujets : Génocide arménien—Turquie—Islamisation. ISBN : 9782919131044 *Les douze capitales d'Arménie / auteur(s) : Catalogues - Editeur :cofimag. Année :2007. Autres auteurs :Mourad HASRATIAN [directeur] - Claude MUTAFIAN [directeur] - Max SIVASLIAN [contribution] - Maxime K. YEVADIAN [contribution] -Sujets :Capitales—Arménie—Expositions. ISBN : 9782907070096 *Arménie, Guide Evasion / auteur(s) : Séda MAVIAN - Max SIVASLIAN - Editeur :Hachette. Année :2006. Sujets : Arménie—Guide touristique. ISBN : 9782012405097 *Ils sont assis / auteur(s) : Max SIVASLIAN - Editeur : Parenthèses. Année :2006. Autres auteurs :Martin MELKONIAN [postfacier] - Sujets : Prisonniers—Arménie—1970-2000—Photographies. ISBN : 9782863641644 *Le Jardin noir, Récit de guerre, Karabagh 1992-1994 / auteur(s) : Max SIVASLIAN - Editeur :edition cape. Année :2004 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Սիվասլյան, Արշակ}} [[Կատեգորիա:Ֆրանսահայ լուսանկարիչներ]] ru7ihihv72gou6nfcz7ay176udqmd8d 0 1107561 10953684 10391141 2026-10-22T11:21:31Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953684 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Ալեքսանդր Սարգսի Սիրանոսյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, դիրիժոր։ == Կենսագրություն == Ալեքսանդր Սիրանոսյանը ծնվել է 1939 թվականի հունիսի 24-ին Լիոնում։ Ավարտել է Լիոնի (Ֆրանսիա) և Ժնևի (Շվեյցարիա) ազգային կոնսերվատորիաները։ 1968-2007 թվականներին եղել է Ռոմանի (Ֆրանսիա) երաժշտության ազգային կոնսերվատորիայի ղեկավար (դուդուկի դասարանի հիմնադիր), 1973-2007 թվականներին՝ Դրոմի նվագախմբի և գործիքային անսամբլի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր։ Շվեյցարիայում սովորելու տարիներին գտել է կոմպոզիտոր [[Ստեփան Էլմաս]]ի մոռացված արխիվը, շարադրել նրա կենսագրությունը։ Ռոմանի մշակութային կյանքի զարգացմանը իրենց այցելություններով նպաստել են [[Առնո Բաբաջանյան]]ը, [[Էդվարդ Միրզոյան]]ը, ջութակահար Թ. Վարգան, թավջութակահար Ա. Նավարան և ուրիշներ։ Թավջութակահար Ա. Պուլեի հետ համերգներով շրջագայել է Եվրոպայում և [[Վենեսուելա]]յում։ Հայտնաբերել է և տարածել Պ. Բյուսոյի, Գ. Ժունիոնի, Ս. Էլմասի, [[Տիգրան Մանսուրյան|Տ. Մանսուրյան]]ի, [[Դավիթ Հալաջյան]]ի, [[Կարոլ Միկուլի|Կ. Միկուլիի]], Ա. Մեսումենցի և ուրիշների ստեղծագործության քիչ հայտնի և անհայտ երկերը։ 2005 թվականին Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ ներկայացրել է Վ. դ՚Էնդիի «Իտալական սիմֆոնիայի» (1972) համաշխարհային պրեմիերան։ Կատարողական գործունեությանը զուգահեռ զբաղվել է նաև հետազոտական աշխատանքներով։ Հեղինակել է մի շարք հոդվածներ և ցուցահանդեսի կատալոգներ։ Թողարկել է Ս. Էլմասի դաշնամուրի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ կոնցերտների (Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ, մենակատար՝ [[Արմեն Բաբախանյան]]), Ասլամազյան-Կոմիտասի «Հայկական մանրանկարների», Խ. Ռոդրիգոյի «Արանխուես» կոնցերտի (վերջին երկուսը՝ «Սերենադ» նվագախումբ, Հայաստան), Դ. Միյոյի «Րոպե» օպերայի («Արս-Նովա» նվագախումբ, Փարիզ) խտասալիկները։ == Ընտանիք == * Դուստրը՝ Շուշան Սիրանոսյան (ծնվ.՝ 1976), ջութակահարուհի, Շվեյցարիայի «Սենտ Գալլա» նվագախմբի կազմում, 2 անգամ հանդես է եկել Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ։ * Դուստրը՝ Աստղիկ Սիրանոսյան (ծնվ.՝ 1978), թավջութակահարուհի<ref>[https://armenpress.am/hy/article/416597 Ֆրանսահայ դիրիժոր Ալեքսանդր Սիրանոսյանի ղեկավարությամբ Երևանում կայանալիք համերգը նվիրվելու է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին]</ref>։ == Պարգևներ == * Հայաստանի «Մովսես Խորենացի» մեդալ, * Հայաստանի մշակույթի նախարարության «Կոմիտաս» մեդալ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/watch?v=JGjn_hatUso Ծագումով հայեր։ Ալեքսանդր եւ Մարո Սիրանոսյան Alexander and Maro Siranosyan] * [https://arar.sci.am/publication/184392 Ալեքսանդր Սիրանոսյանը և Ստեփան Էլմասի ստեղծագործական ժառանգության վերածնունդը] {{ՀԵՀ}} {{DEFAULTSORT:Սիրանոսյան, Ալեքսանդր}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ]] es9r2yd89wu4wmq78tia7aee2m0albl 10953685 10953684 2026-10-22T11:22:31Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953685 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Ալեքսանդր Սարգսի Սիրանոսյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դաշնակահար, դիրիժոր։ == Կենսագրություն == Ալեքսանդր Սիրանոսյանը ծնվել է 1939 թվականի հունիսի 24-ին Լիոնում։ Ավարտել է Լիոնի (Ֆրանսիա) և Ժնևի (Շվեյցարիա) ազգային կոնսերվատորիաները։ 1968-2007 թվականներին եղել է Ռոմանի (Ֆրանսիա) երաժշտության ազգային կոնսերվատորիայի ղեկավար (դուդուկի դասարանի հիմնադիր), 1973-2007 թվականներին՝ Դրոմի նվագախմբի և գործիքային անսամբլի գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր։ Շվեյցարիայում սովորելու տարիներին գտել է կոմպոզիտոր [[Ստեփան Էլմաս]]ի մոռացված արխիվը, շարադրել նրա կենսագրությունը։ Ռոմանի մշակութային կյանքի զարգացմանը իրենց այցելություններով նպաստել են [[Առնո Բաբաջանյան]]ը, [[Էդվարդ Միրզոյան]]ը, ջութակահար Թ. Վարգան, թավջութակահար Ա. Նավարան և ուրիշներ։ Թավջութակահար Ա. Պուլեի հետ համերգներով շրջագայել է Եվրոպայում և [[Վենեսուելա]]յում։ Հայտնաբերել է և տարածել Պ. Բյուսոյի, Գ. Ժունիոնի, Ս. Էլմասի, [[Տիգրան Մանսուրյան|Տ. Մանսուրյան]]ի, [[Դավիթ Հալաջյան]]ի, [[Կարոլ Միկուլի|Կ. Միկուլիի]], Ա. Մեսումենցի և ուրիշների ստեղծագործության քիչ հայտնի և անհայտ երկերը։ 2005 թվականին Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ ներկայացրել է Վ. դ՚Էնդիի «Իտալական սիմֆոնիայի» (1972) համաշխարհային պրեմիերան։ Կատարողական գործունեությանը զուգահեռ զբաղվել է նաև հետազոտական աշխատանքներով։ Հեղինակել է մի շարք հոդվածներ և ցուցահանդեսի կատալոգներ։ Թողարկել է Ս. Էլմասի դաշնամուրի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ կոնցերտների (Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ, մենակատար՝ [[Արմեն Բաբախանյան]]), Ասլամազյան-Կոմիտասի «Հայկական մանրանկարների», Խ. Ռոդրիգոյի «Արանխուես» կոնցերտի (վերջին երկուսը՝ «Սերենադ» նվագախումբ, Հայաստան), Դ. Միյոյի «Րոպե» օպերայի («Արս-Նովա» նվագախումբ, Փարիզ) խտասալիկները։ == Ընտանիք == * Դուստրը՝ Շուշան Սիրանոսյան (ծնվ.՝ 1976), ջութակահարուհի, Շվեյցարիայի «Սենտ Գալլա» նվագախմբի կազմում, 2 անգամ հանդես է եկել Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ։ * Դուստրը՝ Աստղիկ Սիրանոսյան (ծնվ.՝ 1978), թավջութակահարուհի<ref>[https://armenpress.am/hy/article/416597 Ֆրանսահայ դիրիժոր Ալեքսանդր Սիրանոսյանի ղեկավարությամբ Երևանում կայանալիք համերգը նվիրվելու է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին]</ref>։ == Պարգևներ == * Հայաստանի «Մովսես Խորենացի» մեդալ, * Հայաստանի մշակույթի նախարարության «Կոմիտաս» մեդալ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.youtube.com/watch?v=JGjn_hatUso Ծագումով հայեր։ Ալեքսանդր եւ Մարո Սիրանոսյան Alexander and Maro Siranosyan] * [https://arar.sci.am/publication/184392 Ալեքսանդր Սիրանոսյանը և Ստեփան Էլմասի ստեղծագործական ժառանգության վերածնունդը] {{ՀԵՀ}} {{DEFAULTSORT:Սիրանոսյան, Ալեքսանդր}} [[Կատեգորիա:Հայ դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ]] [[Կատեգորիա:Մովսես Խորենացու մեդալակիրներ]] 0xkfkzqspuuw517d8dn7u02swc8e8l0 0 1110075 10953700 10638887 2026-10-22T11:55:07Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953700 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Ղուկասյան}} {{Տեղեկաքարտ Շախմատիստ}} '''Սիրանուշ Ղուկասյան''' ({{ԱԾ}}), [[Հայաստան|հայ]] շախմատիստուհի, ՖԻԴԵ-ի միջազգային վարպետ (WIM, 2017), [[Շախմատի Հայաստանի առաջնություն|Հայաստանի շախմատի կանանց առաջնության]] եռակի մեդալակիր (2017, 2018, 2019)։ == Կենսագրություն == Ղուկասյանը կանանց տարբեր տարիքային խմբերում հաղթել է Հայաստանի շախմատի պատանեկան առաջնությունը՝ 2008 (Մ10)<ref>{{Cite web |title=Armenian Boy's and Girl's Championship |url=http://chess-results.com/tnr12485.aspx?lan=1&art=4 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>, 2010 (Մ12)<ref>{{Cite web |title=Armenian Girl's Championship U-12 |url=http://chess-results.com/tnr32262.aspx?lan=1&art=4 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>, 2012 (Մ14)<ref>{{Cite web |title=ARM B&G Ch-2012. Girls U-14 |url=http://chess-results.com/tnr69190.aspx?lan=1&art=4&turdet=YES |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>, 2014 (Մ16)<ref>{{Cite web |title=Armenian Youth Championship-2014. G-16 |url=http://chess-results.com/tnr128827.aspx?lan=1&art=4&turdet=YES |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>։ 2013 թվականին նա արծաթե մեդալ է նվաճել նաև Մ16 տարիքային խմբում<ref>{{Cite web |title=Armenian Youth Chess Championship-2013 |url=http://chess-results.com/tnr96806.aspx?lan=1&art=4&turdet=YES |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>։ Սիրանուշ Ղուկասյանը մասնակցել է շախմատի Եվրոպայի պատանեկան և աշխարհի պատանեկան առաջնություններին։ Մեդալներ է նվաճել նաև [[Շախմատի Հայաստանի առաջնություն|շախմատի Հայաստանի կանանց առաջնությունում]]՝ 2 արծաթ (2017<ref>{{Cite web |title=72nd Armenian Women's Ch. The Highest League |url=http://chess-results.com/tnr254741.aspx?lan=1&art=4 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>, 2018<ref>{{Cite web |title=73rd Armenian Women's Ch. The Highest League |url=http://chess-results.com/tnr323060.aspx?lan=1&art=4 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>) և բրոնզ (2019<ref>{{Cite web |title=74-th Armenian Women's CH . The Highest League |url=http://chess-results.com/tnr403297.aspx?lan=1&art=4 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>)։ Նա Հայաստանի հավաքականի կազմում մասնակցել է շախմատի կանանց օլիմպիադային։ * 2018 թվականին [[Բաթում]]իում անցկացված [[Շախմատային օլիմպիադա 2018|շախմատի 43-րդ օլիմպիադայում]] պահեստային խախատախտակի վրա (+2, =4, -0)<ref>{{Cite web |title=43rd Olympiad Batumi 2018 Women |url=http://chess-results.com/tnr368909.aspx?lan=1&art=20&fed=ARM&flag=30 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>։ Ղուկասյանը Հայաստանի հավաքականի կազմում հանդես է եկել նաև [[Շախմատի աշխարհի թիմային առաջնություն|շախմատի աշխարհի կանանց թիմային առաջնությունում]]. * 2019 թվականին [[Աստանա]]յում ընթացված շախմատի կանանց աշխարհի թիմային 7-րդ առաջնությունում պահեստային խախատախտակի վրա (+1, =0, -4)<ref>{{Cite web |title=FIDE Women's World Team Championship 2019 |url=http://chess-results.com/tnr421067.aspx?lan=1&art=1 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>։ Հայաստանի հավաքականի կազմում հանդես է եկել [[Շախմատի Եվրոպայի թիմային առաջնություն|Եվրոպայի շախմատի կանանց թիմային առաջնությունում]]. * 2019 թվականին [[Բաթում]]ում կայացած շախմատի Եվրոպայի 22-րդ թիմային առաջնությունում երկրորդ խաղատախտակի վրա (+1, =1, -3)<ref>{{Cite web |title=22nd European Team Chess Championship 2019 Women Section |url=http://chess-results.com/tnr455226.aspx?lan=1&art=20&fed=ARM&turdet=YES&flag=30 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=Chess-Results.com}}</ref>։ 2017 թվականին Սիրանուշ Ղուկասյանը ստացել է ՖԻԴԵ-ի վարկածով կանանց միջազգային վարպետի (WIM) կոչումը<ref>{{Cite web |title=Title Applications approved by the Presidential Board - Woman International Master (WIM) - Ghukasyan, Siranush |url=https://ratings.fide.com/title_applications.phtml?details=1&id=13300946&title=WIM&pb=47 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218130548/https://ratings.fide.com/title_applications.phtml?details=1&id=13300946&title=WIM&pb=47 |archive-date=2023 թ․ փետրվարի 18 |accessdate=2019 թ․ նոյեմբերի 13 |website=ratings.FIDE.com}}</ref>։ == Վարկանիշի փոփոխության գրաֆիկ == {{Էլո գծապատկեր1}} == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Chessgames player|152866}} {{DEFAULTSORT:Ղուկասյան, Սիրանուշ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի հայ կանայք]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի հայ կանայք]] [[Կատեգորիա:Հայ շախմատիստներ]] [[Կատեգորիա:Շախմատային օլիմպիադաների մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Շախմատի միջազգային վարպետներ]] 9wlmy7j6z7vu8k4he6976phlhqx3lj8 0 1111795 10953572 10581158 2026-10-22T02:52:35Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953572 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Իրիս Սիոմարա Կաստրո Սարմիենտո դե Սելայա''' ({{lang-es|Iris Xiomara Castro Sarmiento de Zelaya}}, {{ԱԾ}}), Հոնդուրասի քաղաքական գործիչ։ Հոնդուրասի նախագահը 2022 թվականի հունվարի 27-ից<ref name="tass" />։ Պաշտոնանկ արված նախկին նախագահ Մանուել Սելայայի կինը՝ Կաստրոն, 2009 թվականին Հոնդուրասում պետական հեղաշրջմանը դիմադրության շարժման առաջնորդն էր։ Նա 2013 և 2017 թվականների նախագահական ընտրություններում նախագահի թեկնածու էր, որտեղ ներկայացնում էր «Ազատության և վերակառուցման» կուսակցությունը։ Հաղթել է 2021 թվականի նոյեմբերի նախագահական ընտրություններում<ref name="автоссылка1">{{Cite web |date=2021 թ․ նոյեմբերի 29 |title=Мадуро поздравил Сиомару Кастро с победой на выборах президента Гондураса |url=https://ria.ru/20211129/maduro-1761203524.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208015951/https://ria.ru/20211129/maduro-1761203524.html |archive-date=2022 թ․ փետրվարի 8 |access-date=2022 թ․ հունվարի 31 |publisher=[[ՌԻԱ Նովոստի]]}}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |date=2021 թ․ դեկտեմբերի 1 |title=В Гондурасе конкурент социалистки Кастро признал поражение на выборах |url=https://ria.ru/20211201/gonduras-1761568080.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202205600/https://ria.ru/20211201/gonduras-1761568080.html |archive-date=2021 թ․ դեկտեմբերի 2 |access-date=2022 թ․ հունվարի 31 |publisher=[[ՌԻԱ Նովոստի]]}}</ref>։ == Կենսագրություն == Սամարան հինգ երեխաներից երկրորդն է, ավարտել է Տեգուսիգալպայի տարրական և ավագ դպրոցը, Սան Խոսե դել Կարմենի ինստիտուտը և Մարիա Աուկիլիադորա ինստիտուտը՝ ստանալով բիզնեսի կառավարման աստիճան<ref name=proceso>{{Cite web |title=Xiomara Castro Sarmiento |url=http://www.proceso.hn/especiales/g13/xiomara.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109191731/http://www.proceso.hn/especiales/g13/xiomara.html |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 9 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 6 |publisher=Proceso Digital}}</ref>։ 1976 թվականի հունվարին Սամարան ամուսնացել է Մանուել Սելայայի հետ։ Հարսանիքից անմիջապես հետո նրանք տուն գնեցին Օլանչոյի Կատակամաս քաղաքում։ Սիոմարա Կաստրոն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել «Կատակամաս Ռոտարի ակումբի անդամների ամուսինների ասոցիացիա» կազմակերպության գործունեությանը, ինչպես նաև խմբի շրջանակներում մշակված գործողություններին, որոնք նախատեսված են Օլանչոյի դեպարտամենտի կարիքավոր երեխաներին խնամելու համար։ Կաստրոն մասնակցել է նաև «Centro de Cuidado Diurno para Niños en Catacamas»-ի (Երեխաների խնամքի ամենօրյա կենտրոն Կատակամասում) ստեղծմանը և այս աշխատանքի շրջանակներում օգնություն է առաջարկել միայնակ ընտանիքների և աշխատատեղերի ստեղծման կարևոր նախագծերի համար։ == Քաղաքական կարիերա == Կատակամասում Կաստրոն կազմակերպեց Հոնդուրասի Լիբերալ կուսակցության կանանց ճյուղը և 2005 թվականի փետրվարին կայացած ներկուսակցական ընտրություններում իր ամուսնուն սատարելու արշավ անցկացրեց Որպես Հոնդուրասի առաջին տիկին, Կաստրոն ղեկավարում էր սոցիալական զարգացման ծրագրերը, աշխատում էր ՄԱԿ-ի հետ կոալիցիայում այլ առաջին տիկնանց հետ՝ լուծելու ՄԻԱՎ-ով վարակված կանանց առջև ծառացած խնդիրները<ref name=bigstory>{{Cite web |author=Alberto Arce |date=2013 թ․ հունիսի 22 |title=Deposed Honduran Leader's Wife Leads in Polls |url=http://bigstory.ap.org/article/deposed-honduran-leaders-wife-leads-polls |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112004207/http://bigstory.ap.org/article/deposed-honduran-leaders-wife-leads-polls |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 12 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 6 |publisher=[[Associated Press]]}}</ref>։ 2009 թվականի հունիսի 28-ի հեղաշրջումից և նրա ամուսնու տապալումից հետո Կաստրոն ղեկավարեց հեղաշրջման դիմադրության շարժումը՝ բազմիցս հազարավոր կողմնակիցներ հավաքելով Հոնդուրասի փողոցներում՝ պահանջելով Սելայայի վերադարձը<ref name=lanza>{{Cite web |author=Alberto Arce |date=2013 թ․ հունիսի 16 |title=Xiomara Castro lanza candidatura en Honduras |url=http://www.elnuevoherald.com/2013/06/16/1501624/xiomara-castro-lanza-candidatura.html |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20131106201205/http://www.elnuevoherald.com/2013/06/16/1501624/xiomara-castro-lanza-candidatura.html |archivedate=2013 թ․ նոյեմբերի 6 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 6 |publisher=[[Nuevo Herald]]}} (Spanish)</ref>։ Այս շարժումը հայտնի դարձավ որպես ժողովրդական դիմադրության ազգային ճակատ (FNRP) և հիմք հանդիսացավ Ազատության և վերակառուցման քաղաքական կուսակցության համար<ref name=lanza />։ Կաստրոն միացավ իր ամուսնուն Բրազիլիայի դեսպանատանը, որտեղ նա ապաստան գտավ Հոնդուրաս վերադառնալուց հետո՝ նոր ռեժիմի հետ բանակցելու համար<ref name=bigstory />։ == Մասնակցություն 2013, 2017 և 2021 թվականների նախագահական ընտրություններին == 2012 թվականի հուլիսի 1-ից Կաստրոն պաշտոնապես սկսել է իր նախագահական քարոզարշավը Սանտա Բարբարայի դեպարտամենտում միջոցառումներով<ref name=proceso/>։ Այնուհետև նա հաղթեց իր կուսակցության նախնական ընտրություններում 2012 թվականի նոյեմբերի 18-ին<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ նոյեմբերի 18 |title=Abogados de derecha disputarán la presidencia a Xiomara Castro, la esposa de Mel Zelaya |url=http://www.elfaro.net/es/201211/internacionales/10226/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109191611/http://www.elfaro.net/es/201211/internacionales/10226/ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 9 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 6 |publisher=El Faro}} (Spanish)</ref>, իսկ 2013 թվականի հունիսի 16-ին պաշտոնապես ընտրվեց Ազատության և վերակառուցման կուսակցության կողմից որպես թեկնածու 2013 թվականի նախագահական ընտրություններում<ref name=lanza />։ Կաստրոն վճռականորեն դեմ է նեոլիբերալիզմին, հասարակության ռազմականացմանը և Հոնդուրասի երկկուսակցական համակարգին, նա խոստացել է գումարել Ազգային հիմնադիր ժողով՝ Սահմանադրությունը վերաշարադրելու համար<ref name=lanza />։ Ընտրությունների նախաշեմին Կաստրոն թեկնածուների շրջանում հարցումների առաջատարն է եղել մարտից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում<ref name=bigstory/><ref name=lanza/><ref>{{Cite web |author=Noé Leiva |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=A un mes de las elecciones, la izquierdista Xiomara Castro encabeza las encuestas |url=http://www.elfaro.net/es/201310/internacionales/13718/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111020349/http://www.elfaro.net/es/201310/internacionales/13718/ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 11 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=El Faro}} (Spanish)</ref>։ Այնուամենայնիվ, վերջնական հարցման արդյունքում, որն անցկացվել է ընտրությունների նախօրեին, Կաստրոյի վարկանիշն ընկել է մինչև երկրորդ տեղ՝ գործող նախագահ Խուան Օրլանդո Էրնանդեսից հետո, որը ներկայացնում էր Հոնդուրասի ազգային կուսակցությունը<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ նոյեմբերի 1 |title=A un mes de las elecciones, JOH aventaja por cinco punto a Xiomara Castro |url=http://www.laprensa.hn/inicio/404156-96/a-un-mes-de-las-elecciones-joh-aventaja-por-cinco-punto-a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111015327/http://www.laprensa.hn/inicio/404156-96/a-un-mes-de-las-elecciones-joh-aventaja-por-cinco-punto-a |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 11 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=La Prensa}} (Spanish)</ref><ref name=bloomberg>{{Cite web |author=Eric Sabo & Isabella Cota |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 31 |title=Debut Honduran Bonds Rally as Polls Show Tighter Election |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-10-31/debut-honduran-bonds-rally-as-polls-show-tighter-election.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111041639/http://www.bloomberg.com/news/2013-10-31/debut-honduran-bonds-rally-as-polls-show-tighter-election.html |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 11 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=[[Bloomberg News]]}}</ref>։ Կաստրոն և Հերնանդեսը լայնորեն դիտվում էին որպես ընտրությունների երկու առաջատար թեկնածուներ<ref name=bloomberg/><ref>{{Cite web |author=Ero Meyer |date=2013 թ․ հոկտեմբերի 30 |title=Election Update . . Chile, Honduras, and Venezuela |url=http://transatlantic-magazine.com/election-update-chile-honduras-and-venezuela/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111020600/http://transatlantic-magazine.com/election-update-chile-honduras-and-venezuela/ |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 11 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 10 |publisher=TransAtlantic Magazine}}</ref>։ Սակայն 2013 թվականի նոյեմբերին կայացած ընտրություններում Կաստրոն պարտվեց<ref>{{Cite web |title=Honduras election: Hernandez declared winner |url=http://www.bbc.com/news/world-latin-america-25132240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201134803/http://www.bbc.com/news/world-latin-america-25132240 |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 1 |access-date=2021 թ․ նոյեմբերի 29}}</ref>։ 2017 թվականի նախագահական ընտրություններում Կաստրոն սկզբում փորձել է առաջադրել իր թեկնածությունը, սակայն հետո այն հանել է հօգուտ Սալվադոր Նասրալայի<ref>{{Cite web |author=Karen N. Reyes |date=2017 թ․ մայիսի 21 |title=Salvador Nasralla encabeza la alianza opositora |url=http://www.radiohrn.hn/l/noticias/salvador-nasralla-encabeza-la-alianza-opositora |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051550/http://www.radiohrn.hn/l/noticias/salvador-nasralla-encabeza-la-alianza-opositora |archive-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 22 |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 19 |publisher=HRN |language=es}}</ref>։ Նրան հաղթանակ է բերել միայն 2021 թվականի նախագահական ընտրություններին մասնակցելը<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />։ == Հոնդուրասի նախագահ == Հոնդուրասի նախագահի պաշտոնը պաշտոնապես ստանձնել է 2022 թվականի հունվարի 27-ին<ref name="tass">{{Cite web |date=2022 թ․ հունվարի 27 |title=Сиомара Кастро официально вступила в должность президента Гондураса |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13548695 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131080025/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13548695 |archive-date=2022 թ․ հունվարի 31 |access-date=2022 թ․ հունվարի 31 |publisher=[[ТАСС]]}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Կաստրո, Սիոմարա}} [[Կատեգորիա:Առաջին տիկիններ]] [[Կատեգորիա:Կին նախագահներ]] [[Կատեգորիա:Հոնդուրասի նախագահներ]] [[Կատեգորիա:Պետության գործող ղեկավարներ]] [[Կատեգորիա:Պետության կին ղեկավարներ]] [[Կատեգորիա:Քաղաքական գործիչներ]] pf4qrprzcxcjy0j7popgj99nf3gp30l 0 1112656 10953667 10850333 2026-10-22T10:32:24Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ուկրաինացի նկարիչներ]], [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի սցենարիստներ]] 10953667 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ռեժիսոր}} '''Եվգենի Սիվոկոն''' ([[Ուկրաիներեն|ուկր․]]՝ Сивокінь Євген Якович, {{ԱԾ}}), [[մուլտֆիլմ|մուլտիպլիկացիոն ֆիլմ]]երի [[Ուկրաինացիներ|ուկրաինացի]] [[ռեժիսոր]]։ [[Ուկրաինա]]յի արվեստի վաստակավոր գործիչ (2007)<ref>{{Cite web |title=Указ Президента України № 715/2007 від 20 серпня 2007 року Про відзначення державними нагородами України працівників підприємств, установ та організацій з нагоди Дня незалежності України |url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/715/2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222155500/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/715/2007 |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 22 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 16}}</ref>։ Հիմնականում ստեղծագործել է «Киевнаучфильм» ստուդիայում։ Ներկայիս ուկրաինացի գրեթե բոլոր մուլտիպլիկատոր ռեժիսորները եղել են նրա աշակերտները<ref>[http://www.stengazeta.net/article.html?article=3028 Новая украинская анимация]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} // stengazeta.net</ref>։ Հեղինակել է «Если вы любите мультипликацию» (Կիև, 1985), "Из невошедшего" ([[Ալեքսանդր Դովժենկո]]յի անվան ազգային կենտրոն,2012), "Мне так кажется" (Ալեքսանդր Դովժենկոյի անվան ազգային կենտրոն, 2017) գրքերը։ == Ֆիլմագրություն == === Որպես ռեժիսոր === # [[1966]] — Осколки/Բեկորներ # [[1968]] — Человек, который умел летать/Մարդը, որ կարողանում էր թռչել # [[1970]] — Сказка про доброго носорога/Հեքիաթ բարի ռնգեղջյուրի մասին # [[1971]] — Доброе имя/Բար անուն # 1971 — От звонка до звонка/Զանգից մինչև զանգ # [[1972]] — Дробь/Կոտորակը # [[1973]] — Человек и слово/Մարդն ու խոսքը # [[1974]] — Сказка о белой льдинке/Հեքիաթ ճերմակ սառույցիկի մասին # [[1975]] — Осторожно — нервы!/Զգո՜ւյշ, նյարդեր են # [[1976]] — Дверь/Դուռը # [[1977]] — Приключения кузнеца Вакулы/Դարբին Վակուլայի արկածները # [[1979]] — Лень/Ծուլություն # 1979 — Рокировка/Փոխատեղում # [[1980]] — Секрет приворотного зелья # [[1981]] — Несчастливая звезда/Ոչ բախտավոր աստղը # [[1982]] — Страна считалия/Հաշվաշխարհը # [[1983]] — Дерево и кошка/Ծառն ու կատուն # [[1984]] — Взгляд/Հայացք # [[1985]] — Ненаписанное письмо/Չգրված նամակ # [[1987]] — Окно/Պատուհան # [[1989]] — Почему дядюшка Джек прихрамывает/նչու է կաղում քեռի Ջեքը # [[1992]] — Светлая мечта ({{lang-uk|Світла мрія}})/Լուսավոր երազանք # 1999 — Как у нашего Омелечка небольшая семеечка ({{lang-uk|Як у нашого Омелечка невеличка сімеєчка}}) # [[2002]] — Компромикс # [[2005]] — [https://www.youtube.com/watch?v=22rDJvvKmGk Засыплет снег дороги…] (также «Засыпает снег дороги») ({{lang-uk|Засипле сніг дороги}})/Ձյունը ծածկում է ճամփաները # [[2008]] — Спаси и сохрани (мультфильм)|Спаси и сохрани]] ({{lang-uk|Врятуй і збережи}})/Փրկիր և պահպանիր #2017—Хроники одного города (укр. ''Хроніки одного міста)''/Մի քաղաքի ժամանակագրություն === Որպես նկարիչ-մուլտիպլիկատոր === # [[1998]] — Отец/Հայրը == Պարգևներ == * Մարդն ու խոսքը — Զագրեբի միջազգային կինոփառատոնի դիպլոմ<ref name=":0">{{Cite web |title=http://www.dovzhenkocentre.org/product/25/ |url=http://www.dovzhenkocentre.org/product/25/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118052227/http://www.dovzhenkocentre.org/product/25 |archive-date=2018 թ․ նոյեմբերի 18 |accessdate=2018 թ․ նոյեմբերի 15 |publisher=www.dovzhenkocentre.org}}</ref>, համամիութենական 7-րդ կինոփառատոնի մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի բաժնի երկրորդ մրցանակ, 1974<ref>{{Cite web |title=VII ВКФ, Баку, 1974 |url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=3779 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826114705/http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=3779 |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 26 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 25}}</ref>, հանրապետական կինոփառատոնի դիպլոմ մեծահասակների համար նկարահանված լավագույն մուլտֆիլմի, լավագույն ռեժիսուրայի համար * Ծուլություն — համամիութենական XIII կինոփառատոնի դիպլոմ, 1980.<ref>{{Cite web |title=XIII ВКФ, Душанбе, 1980 |url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=3615 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826114837/http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=3615 |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 26 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 25}}</ref> * Չգրված նամակ — անիմացիոն ֆիլմերի միջազգային «Հիրոսիմա-87» փառատոնի դիպլոմ<ref>{{Cite web |title=МФАФ «Хиросима-87» |url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=3646 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115143/http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=3646 |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 26 |access-date=2014 թ․ օգոստոսի 25}}</ref>, անիմացիոն ֆիլմերի հանրապետական 9-րդ փառատոնի ժյուրիի դիպլոմ և մրցանակ լավագույն ռեժիսուրայի համար *Компромикс - Մադրիդի Անիմադրիդ միջազգային կինոփառատոնի III մրցանակ, 2003<ref name=":0" />, КРОК 2003-ի ժյուրիի դիպլոմ * Ձյունը ծածկում է ճամփաները — Կլերմոն-Ֆեռանի միջազգային կինոփառատոնի մրցանակ «Լավագույն անիմացիոն ֆիլմ» անվանակարգում, 2005<ref>[http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=717 Новая украинская анимация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826114219/http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=717 |date=2014-08-26 }} 20.03.2007</ref>, Դերվիոյի (Իտալիա) միջազգային կինոփառատոնի I մրցանակ, 2005<ref name=":0" />, Կիևի ''Երիտասարդություն'' միջազգային կինոփառատոնի Ի․ Միկոլայչուկի անվան մրցանակ, 2005<ref name=":0" />, «Ոսկե դյուցազն» միջազգային 14-րդ կինոֆորումի հատուկ մրցանակ<ref>[http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=468 XIV Международный Кинофорум «Золотой витязь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304211933/http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=468 |date=2016-03-04 }} 1.06.2005</ref>, «Зеркало недели» թերթի հատուկ մրցանակ, 2005<ref>[http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=510 Подведены итоги фестиваля КРОК-2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819083759/http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=510 |date=2014-08-19 }} 28.09.2005</ref> *Փրկիր և պահպանիր — «Ոսկե դյուցազն» միջազգային 18-րդ կինոֆորումի «Բրոնզե դյուցազն» մրցանակ<ref>[http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=1068 XVIII Международный Кинофорум «Золотой витязь».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170314153638/http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=1068 |date=2017-03-14 }} 31.05.2009</ref>, ''Կինոառյուծ'' միջազգային կինոփառատոնի "Գաղափարի համար" մրցանակ, 2008<ref name=":0" /> *Գրան պրի՝ ուկրաինական անիմացիայի ստեղծման ու զարգացման գործում ներդրած անձնական ավանդի համար, 2013 *КРОК 2015 միջազգային կինոփառատոնի ժյուրիի հատուկ մրցանակ՝ մասնագիտության բնագավառում դրսևորած ասպետականության համար *Օդեսայի միջազգային կինոփառատոնի "Золотой Дюк" մրցանակ Ուկրաինայի կինոարվեստում ներդրած ավանդի համար, 2021<ref>{{Cite web |title=На Одесском фестивале вручили «Золотого Дюка» за вклад в киноискусство |url=https://www.ukrinform.ru/rubric-culture/3298574-na-odesskom-festivale-vrucili-zolotogo-duka-za-vklad-v-kinoiskusstvo.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516090712/https://www.ukrinform.ru/rubric-culture/3298574-na-odesskom-festivale-vrucili-zolotogo-duka-za-vklad-v-kinoiskusstvo.html |archive-date=2022 թ․ մայիսի 16 |access-date=2022 թ․ մայիսի 16 |website=www.ukrinform.ru |lang=ru}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb name|3191413|Evgeniy Sivokon}} * [http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=792 Евгений Сивоконь] Аниматор.ру-ում * [https://web.archive.org/web/20160924055020/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&e_person_id=12808 Евгений Сивоконь] — Энциклопедия отечественного кино * [http://www.animator.ru/articles/article.phtml?id=304 Евгений Сивоконь «В формате 2D»] Лана Куйбина, «Фокус» 2008 № 7, 6.03.2008 * [http://www.zn.ua/3000/3680/52655/ Интервью]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://zn.ua/CULTURE/kuda_plyvem__evgeniy_sivokon_molodye_animatory_pytayutsya_razrushit_to,_chto_bylo_sozdano_do_nih-55301.html Интервью]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սիվոկոն, Եվգենի}} [[Կատեգորիա:Անիմատորներ]] [[Կատեգորիա:Ապրող անձինք]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային մուլտիպլիկատորներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Ուկրաինացի սցենարիստներ]] hpbb6qh9o285uuwnm5ncbayth0sc575 2 1113091 10953696 10909255 2026-10-22T11:36:11Z GrigorYAN 129438 10953696 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Фарис Рифат Абди''' ({{lang-ar|فارس رفعت عابدي}}, {{lang-en|Faris Rifat Abdi}}; {{ԱԾ}}, [[Сан-Диего]], [[Соединённые Штаты Америки|США]]) — [[Саудовская Аравия|саудовский]] и американский [[футбол]]ист, игрок клуба «[[Аль-Иттихад (футбольный клуб, Джидда)|Аль-Иттихад]]». Выступает на позициях [[Защитник (футбол)|защитника]] и [[Полузащитник (футбол)|полузащитника]]. == Биография == === Ранние годы === Абди родился в [[Сан-Диего]] ([[Соединённые Штаты Америки|США]]) и вырос в [[Дахран]]е ([[Саудовская Аравия]]). В 2013 году вернулся в США, чтобы поступить в «Ай-эм-джи Академи» в [[Брейдентон]]е (штат [[Флорида]]), где в выпускном классе был признан самым ценным игроком футбольной программы сезона 2016/17. В 2017 году Абди поступил в [[Виргинский университет]], чтобы играть за университетскую футбольную команду<ref>{{cite web|url=https://virginiasports.com/news/2017/07/31/men-s-soccer-finalizes-2017-recruiting-class|title=Men’s Soccer Finalizes 2017 Recruiting Class|date=2017-07-31|website=Virginia Cavaliers Official Athletic Site|lang=en|access-date=2026-08-17|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818165441/https://virginiasports.com/news/2017/07/31/men-s-soccer-finalizes-2017-recruiting-class|url-status=live}}</ref>. В сезоне 2017 за «Верджиния Кавалиерс» сыграл 11 матчей, забив один гол и отдав две голевые передачи за 811 минут игрового времени. === Клубная карьера === 22 августа 2018 года Абди подписал контракт с новообразованным клубом «[[Остин Боулд]]», начинающим выступления в [[Чемпионшип ЮСЛ|USL]] в сезоне 2019<ref>{{cite web|url=https://www.uslsoccer.com/news_article/show/943810|title=Austin Bold FC Signs Saudi Arabia International|date=2018-08-22|website=United Soccer League|lang=en|access-date=2026-08-17|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818011108/https://www.uslsoccer.com/news_article/show/943810|url-status=live}}</ref>. 9 марта 2019 года в матче стартового тура сезона против «[[Лас-Вегас Лайтс]]», ставшем для «Остин Боулд» дебютом в Чемпионшипе ЮСЛ, он вышел на замену на 63-й минуте вместо [[Тирпак, Крис|Криса Тирпака]]<ref>{{cite web|url=https://fbref.com/en/matches/2c327abf/Las-Vegas-Lights-FC-Austin-Bold-March-9-2019-USL-Championship|title=Las Vegas Lights FC vs. Austin Bold Match Report – Saturday March 9, 2019|website=FBref|lang=en|access-date=2026-08-17|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818181139/https://fbref.com/en/matches/2c327abf/Las-Vegas-Lights-FC-Austin-Bold-March-9-2019-USL-Championship|url-status=live}}</ref>. 24 августа 2019 года в матче против «[[ОКС Энерджи]]» забил свой первый гол в профессиональной карьере<ref>{{cite web|url=https://fbref.com/en/matches/5847f99b/OKC-Energy-Austin-Bold-August-24-2019-USL-Championship|title=OKC Energy vs. Austin Bold Match Report – Saturday August 24, 2019|website=FBref|lang=en|access-date=2026-08-17|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818051120/https://fbref.com/en/matches/5847f99b/OKC-Energy-Austin-Bold-August-24-2019-USL-Championship|url-status=live}}</ref>. В январе 2020 года перешёл в клуб [[Чемпионат Саудовской Аравии по футболу|саудовской Про-лиги]] «[[Аль-Вахда (футбольный клуб, Мекка)|Аль-Вахда]]». В октябре 2020 года перешёл в клуб «[[Аль-Кадисия (футбольный клуб, Эль-Хубар)|Аль-Кадисия]]». По итогам [[Чемпионат Саудовской Аравии по футболу 2020/2021|сезона 2020/21]] вместе с клубом выбыл в [[Первый дивизион Саудовской Аравии по футболу|саудовский Первый дивизион]]. 5 июля 2024 года подписал трёхлетний контракт с клубом Про-лиги «[[Аль-Фейха (футбольный клуб)|Аль-Фейха]]»<ref>{{cite web|url=https://www.alfayhasc.com/blog/623|title=فارس عابدي فيحاوي حتى 2027م|date=2024-07-05|website=الموقع الرسمي للفيحاء|lang=ar|access-date=2026-08-17|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818050602/https://www.alfayhasc.com/blog/623|url-status=live}}</ref>. 4 июля 2025 года перешёл в клуб «[[Неом (футбольный клуб)|Неом]]», недавно вышедший в Про-лигу<ref>{{cite web|url=https://www.alyaum.com/articles/6603221/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A/%D9%86%D9%8A%D9%88%D9%85-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D8%B9-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%B9%D8%A7%D8%A8%D8%AF%D9%8A|title=نيوم يعلن التعاقد رسمياً مع فارس عابدي|date=2025-07-04|website=صحيفة اليوم السعودية|lang=ar|access-date=2026-08-17|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818025758/https://www.alyaum.com/articles/6603221/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25B6%25D8%25A9/%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AF%25D9%2588%25D8%25B1%25D9%258A-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B3%25D8%25B9%25D9%2588%25D8%25AF%25D9%258A/%25D9%2586%25D9%258A%25D9%2588%25D9%2585-%25D9%258A%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AA%25D8%25B9%25D8%25A7%25D9%2582%25D8%25AF-%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2585%25D9%258A%25D8%25A7-%25D9%2585%25D8%25B9-%25D9%2581%25D8%25A7%25D8%25B1%25D8%25B3-%25D8%25B9%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25AF%25D9%258A|url-status=live}}</ref>. 3 августа 2026 года подписал четырёхлетний контракт с клубом «[[Аль-Иттихад (футбольный клуб, Джидда)|Аль-Иттихад]]»<ref>{{cite web|url=https://www.ittihadclub.sa/en/news/faris-abdi-joins-al-ittihad|title=Faris Abdi Joins Al-Ittihad|date=2026-08-03|website=Al-Ittihad|lang=en|access-date=2026-08-17|archive-date=2026-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818135252/https://www.ittihadclub.sa/en/news/faris-abdi-joins-al-ittihad|url-status=live}}</ref>. === Международная карьера === За [[Сборная Саудовской Аравии по футболу|сборную Саудовской Аравии]] Абди дебютировал 7 октября 2017 года в неофициальном [[Товарищеский матч|товарищеском матче]] со [[Сборная Ямайки по футболу|сборной Ямайки]], выйдя на замену на 71-й минуте вместо [[Салим аль-Давсари|Салима аль-Давсари]]. == Достижения == {{Флаг Саудовской Аравии|20px}} '''«[[Аль-Кадисия (футбольный клуб, Эль-Хубар)|Аль-Кадисия]]»''' * Чемпион [[Первый дивизион Саудовской Аравии по футболу|Первого дивизиона]]: [[Первый дивизион Саудовской Аравии по футболу 2023/2024|2023/24]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{transfermarkt|578992}} * {{nft|69120}} * {{worldfootball|faris-abdi}} * {{FootballDatabase|337198}} {{Արտաքին հղումներ}} cwh19ozurh91t845gghhhkftlkwcfuy 0 1117073 10953628 10628608 2026-10-22T07:17:43Z Azniv Stepanian 31129 10953628 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Խադեր Ադնան''' ({{lang-ar|خضر عدنان}}, {{ԱԾ}}), '''Խադեր Ադնան Մոհամմադ Մուսա''', պաղեստինցի քաղաքական ակտիվիստ և բանտարկյալ, որ մահացել է 87-օրյա հացադուլից հետո, որն սկսել էր ի նշան իր ձերբակալության։ Կյանքի ընթացքում մինչև տասներկու անգամ բանտարկվել է որպես նախնական կալանքի մի մաս՝ մի ընթացակարգով, որը թույլ է տալիս [[Իսրայել]]ին կալանավորել մարդկանց 6 ամսով վերականգնվող ժամկետներով՝ առանց մեղադրանքի կամ դատավարության՝ հիմնված ենթադրյալ «ազգային անվտանգությանը վտանգող գործողությունների» վրա։ == Ձերբակալություններ == Ադնանը [[Ալ-Ակսայի ապստամբություն|Ալ-Ակսայի երկրորդ ապստամբություն]] ժամանակ 2000-2007 թվականներին<ref name="Levy2">{{Cite news |date=2012 թ․ փետրվարի 22 |title=MK Tibi: Adnan came out a winner |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4193088,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302065259/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4193088,00.html |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 28}}</ref><ref name="Ahram">{{Cite web |title=Wife of Palestinian hunger striker calls for Egyptian help – Region – World |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/34536/World/Region/Wife-of-Palestinian-hunger-striker-calls-for-Egypt.aspx |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=Ahram Online}}</ref> եղել է [[Պաղեստինի իսլամական ջիհադ|Պաղեստինի Իսլամական Ջիհադի]] ներկայացուցիչը [[Հորդանան գետի արևմտյան ափ|Հորդանան գետի Արևմտյան ափում]]<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ դեկտեմբերի 17 |title=Islamic jihad leader held in West Bank; Israeli troops kill one man in Gaza |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/12/17/183101.html |access-date=2015 թ․ հուլիսի 1 |website=Al Arabiya}}</ref><ref>{{Cite news |date=2012 թ․ փետրվարի 21 |title=Palestinian on Hunger Strike to Be Freed Without Court Ruling |url=https://www.nytimes.com/2012/02/22/world/middleeast/palestinian-on-hunger-strike-to-be-freed-without-court-ruling.html?action=click&contentCollection=Opinion&module=RelatedCoverage&region=Marginalia&pgtype=article |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180525133658/https://www.nytimes.com/2012/02/22/world/middleeast/palestinian-on-hunger-strike-to-be-freed-without-court-ruling.html?action=click&contentCollection=Opinion&module=RelatedCoverage&region=Marginalia&pgtype=article |accessdate=2017 թ․ փետրվարի 27}}</ref><ref>{{Cite web |date=2005 թ․ հունիսի 24 |title=Islamic Jihad rallies in Ramallah |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=13861 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702080108/http://www.middle-east-online.com/english/?id=13861 |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 2 |accessdate=2023 թ․ մայիսի 6 |website=Middle East Online}}</ref><ref name="GN">{{Cite web |date=2012 թ․ փետրվարի 22 |title=Khader Adnan no stranger to hunger strikes |url=https://gulfnews.com/world/mena/khader-adnan-no-stranger-to-hunger-strikes-1.984419 |website=Gulf News |lang=en}}</ref>։ Պաղեստինի իսլամական ջիհադը Իսրայելից բացի արևմտյան մի քանի երկրներում համարվում է [[Ահաբեկչություն|ահաբեկչական կազմակերպություն]]<ref>{{Cite web |last=Fabian |first=Emanuel |date=2023 թ․ մայիսի 2 |title=Senior member of Islamic Jihad dies in Israeli prison after 86-day hunger strike |url=https://www.timesofisrael.com/senior-member-of-islamic-jihad-dies-in-israeli-prison-after-86-day-hunger-strike/ |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=The Times of Israel}}</ref>։ Թեև Ադնանը 1999 թվականից ի վեր մի քանի անգամ կալանավորվել է զինված կազմակերպությունում ենթադրյալ գործունեության կասկածանքով, բայց երբեք առնչություն չի ունեցել զինված միավորումների հետ և նրան երբեք մեղադրանք չի առաջադրվել այդ կապակցությամբ<ref name="Rahman">{{Cite web |last=Rahman |first=Omar |title=Randa Adnan: 'I still have hope' |url=https://www.aljazeera.com/features/2012/2/19/randa-adnan-i-still-have-hope |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=www.aljazeera.com |lang=en}}</ref><ref name="MSNBC">{{Cite web |title=Palestinian prisoner Khader Adnan on hunger strike for 55 days |url=http://www.middleeasteye.net/news/palestinian-prisoner-khader-adnan-hunger-strike-55-days |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=Middle East Eye |lang=en}}</ref>։ 2011 թվականի դեկտեմբերին Ադնանը ձերբակալվել և կալանավորվել է, իսկ հաջորդ օրը նա հացադուլ է հայտարարել՝ բողոքելով կալանքի պայմանների դեմ<ref name="Ma'an">{{Cite web |date=2015 թ․ հունիսի 16 |title=Adnan: 'The more they torture me, the more determined I become' |url=https://imemc.org/article/71961/ |accessdate=2023 թ․ մայիսի 2 |website=IMEMC News}}</ref>։ Իսրայելի պետական բանտային ծառայությունը համաձայնել է ազատ արձակել Ադնանին 2012 թվականի ապրիլի 17-ին և դադարեցնել նրա 66-օրյա հացադուլը, որն այն ժամանակ ամենաերկարն էր [[Պաղեստին]]ի պատմության մեջ<ref name="CNN">{{Cite news |date=2012 թ․ փետրվարի 9 |title=Palestinian detainee in Israel now more than 50 days into hunger strike |url=https://edition.cnn.com/2012/02/09/world/meast/israel-palestinian-hunger-strike/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120218104439/http://articles.cnn.com/2012-02-09/middleeast/world_meast_israel-palestinian-hunger-strike_1_israeli-prison-authority-israeli-human-rights-group-hunger-strike?_s=PM%3AMIDDLEEAST}}</ref><ref name="BBC">{{Cite news |date=2012 թ․ փետրվարի 8 |title=Palestinian on hunger strike 'in critical condition' |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-16953052 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220421064622/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-16953052 |accessdate=2023 թ․ մայիսի 2 |language=en-GB}}</ref><ref name="Cassel">{{Cite web |last=Cassel |first=Matthew |title='No food without freedom' |url=https://www.aljazeera.com/features/2012/2/17/khader-adnan-no-food-without-freedom |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=www.aljazeera.com |lang=en}}</ref><ref name="ynetnews1">{{Cite news |date=1995 թ․ հունիսի 20 |title=Palestinian detainee Adnan ends hunger strike – Israel News, Ynetnews |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4192881,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120423005633/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4192881,00.html |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 19}}</ref><ref>{{Cite web |last=Alsaafin |first=Linah |date=2012 թ․ ապրիլի 21 |title='Hunger strike a signal to world's oppressed' – Features |url=https://www.aljazeera.com/features/2012/4/21/hunger-strike-a-signal-to-worlds-oppressed |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=Al Jazeera}}</ref>։ Ադնանը վերջին անգամ ձերբակալվել էր [[2023]] թվականի [[փետրվարի 5]]-ին և մահացել է բանտում [[մայիսի 2]]-ին՝ 45 տարեկան հասակում, տասներկուերորդ ձերբակալության ժամանակ՝ 87-օրյա հացադուլից հետո։ Նա քրեակատարողական համակարգում պատիժ է կրել ընդհանուր առմամբ ավելի քան ութ տարի<ref name="guardian-death">{{Cite news |date=2023 թ․ մայիսի 2 |title=Palestinian Khader Adnan dies in Israel jail after 87-day hunger strike |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/02/palestinian-khader-adnan-dies-in-israel-jail-after-87-day-hunger-strike |accessdate=2023 թ․ մայիսի 2 |website=The Guardian |language=en-GB}}</ref>։ == Մահվանը հաջորդող գործողություններ == Երբ Ադնանի մահվան լուրը հայտնի է դարձել, [[Պաղեստին|օկուպացված տարածքներում]] [[Ընդհանուր գործադուլ|համընդհանուր գործադուլ]] է հայտարարվել<ref name="apdeath">{{Cite web |date=2023 թ․ մայիսի 2 |title=Prominent Palestinian hunger striker dies in Israeli custody |url=https://apnews.com/article/israel-palestinian-hunger-strike-adnan-4b9c28fe71f66bab3a1583f1bddbab9c |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=AP NEWS |ref={{sfnref | AP NEWS | 2023}}}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023 թ․ մայիսի 2 |title=Violence flares after Palestinian hunger striker's death in Israeli prison |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/05/02/khader-adnan-israel-hunger-strike/ |accessdate=2023 թ․ մայիսի 2 |website=Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023 թ․ մայիսի 2 |title=Violent clashes in West Bank after death in Israeli custody of Palestinian hunger striker |url=https://arab.news/jg7y2 |access-date=2023 թ․ մայիսի 2 |website=Arab News |ref={{sfnref | Arab News | 2023}}}}</ref>։ Ի պատասխան հրթիռների արձակումների՝ իսրայելական [[կործանիչ]]ները ռմբակոծել են [[Գազայի հատված|Գազայի]] թիրախները<ref>{{Cite web |title=Israel bombs Gaza as tensions rise over death of Khader Adnan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/2/israel-bombs-gaza-as-tensions-rise-over-death-of-khader-adnan |accessdate=2023 թ․ մայիսի 4 |website=Al Jazeera}}</ref>, ինչի արդյունքում 58-ամյա տղամարդ է զոհվել, հինգ մարդ վիրավորվել<ref>{{Cite web |title=Israeli airstrikes on Gaza kill Palestinian as violence ebbs |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-prisoner-rockets-strikes-gaza-d2ee69d319d3b3211292cf60ebc02b14 |accessdate=2023 թ․ մայիսի 4 |website=[[Associated Press]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Photos: Destruction in Gaza Strip after Israeli bombardment |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/5/4/photos-destruction-in-gaza-strip-after-israeli-bombardment |accessdate=2023 թ․ մայիսի 4 |website=Al Jazeera}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Ադնան, Խադեր}} [[Կատեգորիա:Ազատազրկման վայրերում մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտություն]] [[Կատեգորիա:Պաղեստինցի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Պաղեստինցի հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Քաղաքացիական անհնազանդություն]] n8xk5m74nuusoibr4fuvjzxb4yide9j 0 1129464 10953551 10772940 2026-10-21T17:51:00Z ~2026-56332-70 178500 /* Ստեղծագործական գործունեություն */ 10953551 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Վալյա Խաչիկի Խաչատրյան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասանուհի-[[տրավեստի]], 1960-1970-ական թվականներին՝ [[Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոն]]ի տրավեստի հարմարադերի անվանի դերասանուհիներից<ref>{{Cite web |title=Валя Хачатрян |url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/sov/336263/bio/ |accessdate=2023 թ․ սեպտեմբերի 15 |website=Кино-Театр.Ру}}</ref>։ == Կենսագրություն == Վալյա Խաչատրյանը ծնվել է 1938 թվականի օգոստոսի 14-ին, [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևան]]ի [[Ջուղա (Նախիջևան)|Ջուղա]] գյուղում<ref name=":1">«Վալյա Խաչատրյան - 85» պատկերազարդ գիրք-ալբոմ, Երևան, 2023 (կազմեց, թարգմանեց, խմբագրեց և մեկնաբանեց Կարեն Վարդանյանը)</ref>։ Մանկությունն ու պատանեկությունն անցկացրել է Ջուղայում և [[Երևան]]ում։ Վաղ տարիքում կորցրել է մորը, խնամել է մորական տատը՝ Վարսենիկը։ Հայրը՝ Խաչիկ Խաչատրյանը, ծնվել է [[Վան]]ում։ 1915 թվականի ջարդի ժամանակ թուրքերը սպանել են նրա հորը։ Չորս երեխաները հայտնվել են ամերիկյան որբանոցում։ Հոր մորը՝ Զանազանին, հետագայում հաջողվել է գտնել երեք երեխաներին ու նրանց հետ հաստատվել Երևանում։ Չորրորդին՝ Գոհար անունով աղջնակին, որդեգրել ու իր հետ տարել էր մի ամերիկացի։ Վալյա Խաչատրյանը Երևանում սովորել է [[Նիկոլ Աղբալյանի անվան թիվ 19 հիմնական դպրոց|Ն.Կ. Կրուպսկայայի (այսօր՝ Նիկոլ Աղբալյանի) անվան դպրոցում]], հաճախել Պիոներների քաղաքային պալատի գրական խմբակ, խմբակի պարապմունքների շրջանակում հաճախ հանդիպել ժամանակի անվանի գրողների՝ [[Սիլվա Կապուտիկյան]]ի, [[Մարո Մարգարյան]]ի, այլոց հետ։ 8-րդ դասարանը վերջացնելուց հետո ընդունվել և ավարտել է Ակումբա-գրադարանային տեխնիկումի «Ակումբային» բաժինը։ 1958 թվականին, Պատանի հանդիսատեսի թատրոնի երիտասարդ ռեժիսոր [[Հրաչյա Ղափլանյան]]ի հրավերով ընդունվել է աշխատանքի որպես դերասանուհի։ === Ստեղծագործական գործունեություն === ՊՀԹ-ում առաջին դերը [[Զավեն Տատինցյան]]ի բեմադրած «Ս. Ա. Բյուրեղիկներ» ներկայացման մեջ էր՝ ըստ Լվովսկու համանուն պիեսի, 1958 թվականին<ref name=":0" />։ Աշխատանքն ու համագործակցությունը հայ թատրոնի անվանի ու երիտասարդ ռեժիսոր-բեմադրիչների՝ [[Հրաչյա Ղափլանյան]]ի, [[Զավեն Տատինցյան]]ի, [[Մարատ Մարինոսյան]]ի, [[Աստղիկ Աղասյան]]ի, [[Նորայր Սարգսյան]]ի, [[Երվանդ Ղազանչյան]]ի, [[Արսեն Վարդանյան (ռեժիսոր)|Արսեն Վարդանյանի,]] [[Յուրի Էլոյան]]ի և այլոց հետ հղկել են արտիստուհու դերասանական վարպետությունը։ Թատրոնին զուգահեռ, մասնակցել է հեռուստատեսային հաղորդումների պատրաստմանը՝ համագործակցելով ժամանակի հայտնի հեռուստառեժիսորներ [[Օլգա Մելիք-Վրթանեսյան]]ի, [[Էլմիրա Հեքեքյան]]ի հետ։ Ռադիոթատրոնի մանկական բեմադրությունների ձայնագրման ակտիվ մասնակիցներից է եղել։ Աշխատել է նաև «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի կինոկրկնօրինակման բաժնում։ Նրա ձայնով են հայերեն խոսում «[[Գնդակը վախենում է քաջից]]», «[[Թանկարժեք տղա (ֆիլմ)|Թանկարժեք տղա]]» և այլ ֆիլմերի պատանի հերոսները։ Թատերական բեմադրությունները, որոնցում հիմնականում գլխավոր դերերով մասնակցել է նաև Վալյա Խաչատրյանը, տարբեր տարիներին արժանացել են ՀԽՍՀ և ԽՍՀՄ կուլտուրայի մինիստրությունների, [[Հայաստանի Գերագույն խորհուրդ|ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի]] պատվոգրերի ու դիպլոմների։ Դերասանական կարիերայի ընթացքում հանրապետական, անդրկովկասյան ու համամիութենական թատերական տարբեր ստուգատես-փառատոների ժամանակ մի քանի անգամ հատուկ նշվել ու ճանաչվել է իբրև «ԽՍՀՄ լավագույն տրավեստի-դերասանուհի»։ Երեխաների և պատանիների համար թատրոնների համաշխարհային ասոցիացիայի՝ ԱՍՍԻՏԵԺ-ի նախագահ Կոնստանտին Շահ-Ազիզովը ռուսական ու միութենական այլ հանրապետությունների թատրոնների առաջատար տրավեստի-դերասանուհիներ Վալենտինա Սպերանտովայի, Ալեքսանդրա Օխիտինայի, Վերա Սինգաևսկայայի, Նինա Կազարինովայի, Օլգա Վոլկովայի և էլի մի քանիսի անունների հետ առանձնացրել է նաև Վալյա Խաչատրյանի անունն ու նրան ներառել ԽՍՀՄ տասը լավագույն տրավեստի- դերասանուհիների ցանկում՝ շեշտելով դերասանական ակնառու վարպետությունը<ref>«Իզվեստիա» թերթի 1969 թվականի դեկտեմբերի 18-ի համարում հրապարակված «Աշխարհ բացող թատրոնը» հոդված</ref>։ Հաջող դերասանական գործունեությունը, սակայն, ընդհատվել է, երբ 1978 թվականին ամուսնու ծնողին տեսնելու համար մեկնել է [[Ֆրանսիա]]։ Վերադառնալուց հետո սկսվել են իր ու ընտանիքի անդամների հանդեպ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հետապնդումները, գաղտնալսումները, վախեցնելը։ Նա հայտնվել է, այսպես կոչված, «սև ցուցակում»։ 1979 թվականին, ՊՀԹ-ի կեսդարյա հոբելյանի առթիվ, ներկայացվել է [[Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստ|ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ]] պատվավոր կոչման, սակայն, անունը դիտավորությամբ, իբրև «սև ցուցակում» ընդգրկվածի, հանվել է ցանկից։ 1980-ական թվականների սկզբներին ընտանիքով մեկնել ու հաստատվել է Ֆրանսիայում։ Վերջին տասնամյակներին հաջողությամբ նկարում է։ Նրա գեղանկարչական աշխատանքները բարձր են գնահատվում և՛ արվեստասեր հանրության, և՛ մասնագետների կողմից։ 2023 թվականին լույս է տեսել հոբելյանական տարեդարձին նվիրված «Վալյա Խաչատրյան-85» պատկերազարդ գիրք-ալբոմը, որի շնորհանդեսն ու արտիստուհու մեծարման միջոցառումն անցկացվել է Երևանի Համո Սահյանի անվան գրադարանում<ref name=":0">[https://www.youtube.com/watch?v=fazolAL83vo «Վալյա Խաչատրյան-85» պատկերազարդ գիրք-ալբոմի շնորհանդեսն ու դերասանուհու մեծարման միջոցառումը Երևանի Համո Սահյանի անվան գրադարանում, 2023 թվականի մարտի 17-ին։]</ref>։ 2024 թ. Փարիզից 10 կիլոմետր հարավ-արևմուտք ընկած [[Կլամար]] արվարձանում ապրող հայկական համայնքի «Վահե Ֆատտալ» մշակութային կենտրոնում գեղանկարչության, ձեռագործի և դերասանական արվեստի պարապմունքներ է անցկացնում Արցախից, Լիբանանից, Ռուսաստանից վերջին մի քանի տարիներին Ֆրանսիա տեղափոխված 7-ից 13 տարեկանների հետ: == Դերակատարումների տարեգրություն == === Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն === * Լվովսկի, «Ս.Ա. Բյուրեղիկներ», Աղջիկ, 1958 թվական * Արաքսմանյան, «Երբ տանն աչքեր չկան», Լիլիթ, 1958 թվական * Սումարոկով, «Մայրը», Լյովա, 1958 թվական * Մալյարևսկի, «Կախարդական կարասը», Դորժի պապի թոռը, 1960 թվական * Յաղջյան, «Գիշերային հրաշք», Սուրիկ, Աշոտ, 1960 թվական * Շահինյան, «Սուրի և Սամի արկածները», Մանուշ, 1960 թվական * Ղափլանյան, «Իմ աղջիկը», Տղա, 1960 թվական * Արաքսմանյան, «Այսպես էին անցնում տարիները», Տղա, 1960 թվական * Շվարց, «Ձյունե թագուհին», Փոքր ավազակուհի, 1961 թվական * Միխալկով, «Սոմբրերո», Ալլա, 1961 թվական * Ռիբակով, «Քեզ կանչում են հեռուները», Դպրոցական տղա, 1961 թվական * Գոգոլաշվիլի, «Կռունկներ», Պարող աղջիկ, 1962 թվական * Տվեն, «Արքայազնն ու աղքատը», Մանկլավիկ, 1962 թվական * Շահինյան, «Փոքր բակի մեծ հոգսերը», Մանուշ, 1963 թվական * Լվովսկի, Կորոստիլյով, «Անտեսանելի Դիմկա», Պետյա Երշով, 1963 թվական * Ժուլկևսկայա, Բուգայսկի, «Կախարդի աշակերտը», Տղա (գլխավոր հերոս), 1965 թվական * Մամլին, «Հրաշքներ կեսօրին», Ստյոպա, 1965 թվական * Բայանդուր, «Աղմկալից փողոց», Պետո (գլխավոր հերոսներից մեկը), 1966 թվական * Վեհմիր Խաչիկյան, «Թագաժառանգը», Պարուհի, 1966 թվական * Շահինյան, «Իմ սիրելի փոքրիկը», Փոքրիկ (գլխավոր հերոս), 1966 թվական * Խմելիկ, «Սրվակներ», Վոլոդյա Լապտև, 1966 թվական * Թումանյան, «Գիքոր», Մակիչ, 1966 թվական * Տվեն, «Թոմ Սոյերի արկածները», Բեքի Տեչեր, 1968 թվական * Թումանյան, «Գիքոր», Գիքոր (գլխավոր հերոս), 1969 թվական * Արշավիր Ղազարյան, «Երեք գիշեր», Փոքրիկ, 1970 թվական * Ալեքսին, «Եղբայրս կլարնետ է նվագում», Պետկա, 1970 թվական * Սարոյան, «Մարդկային կատակերգություն», Յուլիսիս, 1971 թվական * Կորչակ, «Մաթիուշ Առաջին թագավորը», Մաթիուշ Առաջին (գլխավոր հերոս), 1971 թվական * Շահինյան, «Խրտվիլակ», Ճնճղուկ, 1972 թվական * Լինդգրեն, «Մանչուկն ու Կարլսոնը», Մանչուկ (գլխավոր հերոս), 1973 թվական * Մամլին, «Հրավառություն», Միտյա Վասին, 1975 թվական * Օլշանսկի, «Թոմմին մամոնտի ժամանակակիցը», Ջերրի, 1978 թվական * Շահինյան, «Երկնագույն և կարմիր երազներ» («Իմ սիրելի փոքրիկը»), Փոքրիկ (գլխավոր հերոս), 1979 թվական<ref>ՀԽՍՀ Թատերական ընկերության հրատարակած «Թատերական Երևան» խաղացանկային տեղեկատուներ, 1960-1970 թթ․։ ''Դերակատարումների ճշտված այս տարեգրությունը կազմվել է «ՎԱԼՅԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ-85» պատկերազարդ գրքի կազմման ժամանակ արտիստուհու տրամադրած ցուցակի և 1960-1970 թվականներին ՀԽՍՀ Թատերական ընկերության կողմից հրատարակվող «Թատերական Երևան» խաղացանկային տեղեկատուի տարբեր համարների օգնությամբ''</ref> === Փարիզ === * Շվարց, «Մերկ արքան», Դայակ, Փարիզ, 1989 թվական<ref name=":1" /> == Կարծիքներ, գնահատականներ == {{քաղվածք|Վալյա Խաչատրյանն օժտված դերասանուհի է և նրա ստեղծած տղաների ու աղջիկների կերպարները վաղուց տպավորվել են երեխաների մեջ։|[[Ալեքսանդր Արաքսմանյան]]}} {{քաղվածք|Հենց առաջին ծանոթությունից մտովի ընկերանում ես նրա հետ ու ափսոսանքով բաժանվում, երբ ներկայացման վերջին իջնում է վարագույրը։ Հեռանում ես դահլիճից՝ ցանկություն ունենալով նորից հանդիպել այդ թռվռան, փոքրիկ տղային, դարձյալ լսելու նրա ձայնը, տեսնելու հետաքրքրությունից վառվող սև, փայլուն աչքերը, որոնք այնպես հաճախ ճպճպացնում է՝ կարծես իրեն հետաքրքրող հարցի մեջ թափանցելու համար։ Երիտասարդ դերասանուհի Վալյա Խաչատրյանն առհասարակ մնջախաղով վարպետորեն է դրսևորում կերպարի վերաբերմունքը դեպի իր շրջապատը։|[[Վիկտոր Բալայան]], արձակագիր, լրագրող, թարգմանիչ}}   {{քաղվածք|«Ինձ համար հաճելի անակնկալ էր Սուրի փոքրիկ քրոջ՝ Մանուշի դերակատարուհի Վալյա Խաչատրյանը։ Երիտասարդ (թերևս՝ պատանի՞) դերասանուհին այնքան պարզ, բնական ու համոզիչ է խաղում 9-10 տարեկան քմահաճ, վախկոտ ու լացկան աղջկա դերը, որ անկախ քո կամքից, ներկայացումից հետո ուզում ես կուլիսների ետևն անցնել, տեղի ունեցած «հրաշքը» կամ «թյուրիմացությունը» պարզելու համար»։|[[Գևորգ Էմին]], բանաստեղծ, թարգմանիչ}}{{քաղվածք|Ի պատիվ ռեժիսոր Զավեն Տատինցյանի և Գիքորի դերակատար, դերասանուհի Վալյա Խաչատրյանի, պետք է ասել, որ այդ նպատակադրումը (ֆիզիկական, նաև նյութական հալածանքների հետ մեկտեղ պիեսում շեշտվել է Գիքորի մարդկային արժանապատվության ոչնչացման երևույթը) հիանալի մարմնավորում է ստացել։ Վալյա Խաչատրյանի Գիքորը կենսուրախ է, աշխույժ, ընդունակ։ Նա կարող է սոսկ մեկ անգամ լսելով անգիր անել «Ճախարակը», գիտի բազմաթիվ հեքիաթներ։ Վալյա Խաչատրյանի Գիքորը թերևս մեկն էր այն հազարավոր տաղանդավոր երեխաներից, ովքեր կորչում էին գյուղական տգիտության խավարում և քաղաքային կյանքի դաժան փոխհարաբերություններում։|Ս.Արսենյան}} {{քաղվածք|Վալյա Խաչատրյանի հերոսից լեռնային աղբյուրի կարկաչ ու թարմություն է ցայտում, պայծառություն ու կենսախնդություն։ Նա մաքուր ու ազնիվ սիրտ ունի, ընկերասեր է ու բարի, հետաքրքրասեր է ու նույնիսկ չարաճճի։ Եվ միայն հետո, բուրժուական քաղաքի այլասերված բարքերը աստիճանաբար ճմլում են երեխային, սպանում նրան նախ՝ հոգեպես, ապա՝ նաև ֆիզիկապես։ Ներկայացման հաջողությանը մեծապես նպաստում է Գիքորի դերակատար Վալյա Խաչատրյանը։ Խաչատրյանի Գիքորը կարողանում է հանդիսատեսին գերել ու համակել ամենից առաջ իր անմիջականությամբ ու անկեղծությամբ։ Խաչատրյանը լավ է հատկապես բազազի երեխաների, Վասոյի հետ ունեցած խոսք ու զրույցում, դուքանի այն տեսարանում, երբ լացն ու ծիծաղը աչքերում՝ հարկադրված է լինում վերարտադրել կապկի պարը։|Արմ. Թամազյան, «Ավանգարդ»}} {{քաղվածք|Երբ Փարիզում էի, ինձ համար Վալյան բացվեց բոլորովին անսպասելի, նոր տեսակով։ Ստեղծագործող մարդը չի կարողանում հանգիստ լինել. որպեսզի կարողանար հագուրդ տալ ստեղծագործական իր տեսակին, նա սկսել էր նկարել։ Ես ապշե՛լ էի… Որտեղի՞ց… Նա հատուկ չէր սովորել… Եվ մեկը մեկից ի՜նչ նկարներ… Այնքան հպարտ եմ, որ իր նվիրած երեք նկար կախված են իմ պատերին։ Դրանք ինձ համար շատ թանկ նվերներ են իր կողմից։|[[Հասմիկ Տեր-Կարապետյան]], դերասանուհի, խաղընկերուհի}} == Պարգևներ և մրցանակներ == * Հայաստանի Հանրապետության Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության պատվոգիր՝ «Թատերարվեստի ոլորտում երկարամյա աշխատանքային գործունեության համար» (Հրամանի թիվ 1255-Ա, 2023 թվական) * «Երևանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոն» ՀՈԱԿ-ի հիմնադրման 95-ամյակի առթիվ, թատերարվեստի ոլորտում ունեցած ծանրակշիռ ավանդի, ստեղծագործական և գեղարվեստական արժեքների ստեղծման ու տարածման, երկարատև գործունեության, արդյունավետ ու անբասիր աշխատանքի համար պարգևատրվել է «ՊՀԹ – 95» Պատվո հուշամեդալով (08.05.2025, Հրաման № 41-Ա) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Խաչատրյան, Վալյա}} [[Կատեգորիա:Հայ դերասանուհիներ]] bj1y96vif8oaj37axt324j3dp4kli81 2 1135930 10953686 10953210 2026-10-22T11:24:34Z Shushan22 129439 /* Участие ФБР */ 10953686 wikitext text/x-wiki '''Լոնգ Այլենդի սերիական մարդասպան''' ({{lang-en|Long Island serial killer}}, նաև հայտնի է որպես '''Լոնգ Այլենդի մորթող և Քրեյգսլիստի մորթող''')<ref name="NYDailyNews">{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/ny_local/2011/01/24/2011-01-24_craiglist_serial_killer_cops_id_3_more_missing_prostitutes_found_dumped_along_lo.html?obref=obnetwork|title=Craiglist serial killer? Cops ID 3 more missing prostitutes found dumped along Long Island beach|publisher=New York Daily News|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69X9xDLjj?url=http://articles.nydailynews.com/2011-01-24/local/27096584_1_cops-fear-serial-killer-cops-id|archive-date=2012-07-30|url-status=live}}</ref>, <nowiki/>[[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[սերիական մարդասպան]], որը 1996-ից 2011 թվականներին սպանել է 10 երիտասարդ կնոջ։ Հետաքննիչները կարծում են, որ հանցագործը կապ ունի ևս ութ երիտասարդ կնոջ սպանության հետ։ Զոհերի աճյունները հայտնաբերվել են 2010–2011 թվականներին՝ մի քանի ամիսների ընթացքում, այն բանից հետո, երբ Շենան Գիլբերտի անհետացման կապակցությամբ ոստիկանությունը սկսել է խուզարկել Օուշեն Փարքվեյի երկայնքով ձգվող տարածքը՝ Սաֆոլք շրջանի հեռավոր ափամերձ Գիլգո և Օուք Բիչ բնակավայրերի մերձակայքում։ «Գիլգոյի քառյակ» անվանումը ստացած չորս զոհերի աճյունները հայտնաբերվել են 2010 թվականի դեկտեմբերին՝ Գիլգո լողափի շրջանում, միմյանցից մոտ մեկ քառորդ մղոն (շուրջ 400 մետր) հեռավորության վրա։ Եվս վեց զոհերի աճյուններ հայտնաբերվել են 2011 թվականի մարտ և ապրիլ ամիսներին՝ [[Սաֆոլկ շրջան (Նյու Յորք)|Սաֆոլկ]] և [[Նասաու շրջան (Նյու Յորք)|Նասաու շրջաններում]]<ref name="WNYW2">{{Cite news|url=http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|title=8 Sets Of Remains Now Found On Beach|website=WNYW|access-date=2011-04-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110407094557/http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|archive-date=2011-04-07}}</ref><ref name="FoxNews2">{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders|title=3 More Sets of Human Remains Found on New York Beach|website=Fox News|access-date=2016-04-09|date=2011-04-04|archive-date=2015-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315123750/http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders/|url-status=live}}</ref><ref name="cbs2">{{Cite news|url=http://newyork.cbslocal.com/2011/04/11/investigators-of-gilgo-beach-victims-expand-search-on-l-i|title=Cops Confirm New Remains Human; Skull Also Found Along Ocean Parkway|website=CBS|location=New York|date=2011-04-11|access-date=2016-04-09|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072830/http://newyork.cbslocal.com/2011/04/11/investigators-of-gilgo-beach-victims-expand-search-on-l-i/|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանությունը ենթադրում է, որ վերջին աճյունները հայտնաբերվել են ավելի վաղ, քան 2010 թվականի դեկտեմբերին հայտնաբերված չորս զոհերի մարմինները<ref>{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|title=Latest Remains Found on N.Y. Beach Could be Victims of Another Long Island Serial Killer|website=Fox News|date=2011-04-13|access-date=2011-04-13|archive-date=2011-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429145139/http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանությունը հայտնել է, որ վերջին աճյունները թվագրվում են ավելի վաղ ժամանակաշրջանով, քան 2010 թվականի դեկտեմբերին հայտնաբերված չորս զոհերի մարմինները<ref>[http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/ «Latest Remains Found on N.Y. Beach Could be Victims of Another Long Island Serial Killer»] {{Wayback|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/ |date=20110429145139 }} Retrieved 2011-04-13.</ref>։ 2011 թվականի մայիսի 9-ին իշխանությունները հայտնել են, որ վերջերս հայտնաբերված աճյուններից երկուսը կարող են լինել երկրորդ մարդասպանի ձեռքի գործը<ref name=LIkiller>{{cite web|title=Identifying Another Victim, Officials Raise Possibility of a 2nd L.I. Killer|publisher=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html|access-date=2011-05-09|archive-url=https://www.webcitation.org/69XA0A1KZ?url=http://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html?_r=1|archive-date=2012-07-30|url-status=live}}</ref>։ Դատախազներն այժմ կարծում են, որ Լոնգ Այլենդի ափին հայտնաբերված մարմինների համար կարող են պատասխանատու լինել երեք կամ չորս մարդասպաններ<ref name="ABC">{{cite web|title=At Least Three Killers Dumped Bodies on Long Island Beach|publisher=ABC News|url=http://abcnews.go.com/US/long-island-serial-killer-killers/story?id=13564301|archive-url=https://www.webcitation.org/69XA0iZtT?url=http://abcnews.go.com/US/long-island-serial-killer-killers/story?id=13564301|archive-date=2012-07-30|access-date=2011-05-10|url-status=live}} Retrieved 2011-05-10.</ref>։ 2023 թվականի հուլիսի 13-ին Մանհեթենի կենտրոնում ձերբակալվել է 59-ամյա Ռեքս Հոյերմանը, որը բնակվել է Մասափեքուա Պարկում։ Ձերբակալվել է այս գործով կասկածյալի կարգավիճակով։ Հաջորդ օրը նրան մեղադրանքներ են առաջադրվել «Գիլգոյի քառյակ» անվանումը ստացած զոհերից երեքի՝ Մեգան Ուոթերմանի, Մելիսա Բարթելեմիի և Էմբեր Կոստելոյի սպանությունների համար<ref>{{Cite news|access-date=2023-07-16|date=2023-07-14|website=BBC News|title=Gilgo Beach murders: Architect charged in Long Island serial killer case|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66190844|archive-date=2023-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716034934/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66190844}}</ref>։ 2024 թվականի հունվարին Հոյերմանին մեղադրանք է առաջադրվել Մորին Բրեյնարդ-Բարնսի սպանության համար, իսկ նույն տարվա հունիսին՝ նաև Ջեսիկա Թեյլորի և Սանդրա Կոստիլյայի սպանությունների մեջ։ Սանդրա Կոստիլյայի սպանության մեջ նախկինում կասկածվել է ատաղձագործ Ջոն Բիթրոլֆը, որը դատապարտվել էր երկու կնոջ սպանության համար։ Հոյերմանը կասկածվել է նաև 2000 թվականին Վալերի Մաքի մահվան մեջ։ 2026 թվականի հունիսին Հոյերմանը, խոստովանելով ութ կնոջ սպանությունը, դատապարտվել է ցմահ ազատազրկման<ref>{{Cite web|url=https://t.me/meduzalive/143748|title=Медуза — LIVE|website=Telegram|access-date=2026-06-18}}</ref>։ == Ոստիկանական հետաքննություն == Մարդու աճյունների առաջին հայտնաբերումը տեղի է ունեցել 2010 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ Օուք Բիչի շրջանում՝ Օուշեն Փարքվեյի եզրին։ Հետաքննության առիթը Շենան Գիլբերտի որոնումներն են եղել։ Նա 24-ամյա կին էր, որն անհետացել էր նույն տարվա մայիսին՝ հաճախորդի տնից փախչելուց հետո։ 23 րոպե շարունակ զանգահարել էր 911 շտապ օգնության ծառայություն՝ ասելով. «Նրանք փորձում են սպանել ինձ»։ Անհետանալուց մեկ ամիս անց Սաֆոլք շրջանի ոստիկանության վարչության անհետ կորած անձանց որոնման բաժինը դիմել էր ոստիկանության սպա Ջոն Մալիային՝ խնդրելով գտնել Գիլբերտին՝ նրա վարժեցրած դիակ որոնող շան՝ Բլյու անունով գերմանական հովվաշան օգնությամբ։ 2010 թվականի ամռան ընթացքում Մալիան ապարդյուն որոնել էր Գիլբերտին փակ, մասնավոր լողափնյա բնակավայրում, որտեղ նրան վերջին անգամ տեսել էին<ref name="NYTDog2">{{Cite news|author=Fernandez|first=Manny|last2=Tim Stelloh|title=Officer and His Dog Play Key Role in Hunt for Remains|url=https://www.nytimes.com/2011/04/18/nyregion/in-long-island-hunt-for-bodies-key-role-for-officer-and-dog.html|access-date=2021-07-17|website=New York Times|date=2011-04-17|archive-date=2017-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802094317/https://www.nytimes.com/2011/04/18/nyregion/in-long-island-hunt-for-bodies-key-role-for-officer-and-dog.html|url-status=live}}</ref><ref name="NBCJan20202">{{Cite news|author=Burke|first=Minyvonne|title=Police reveal evidence in New York serial killer case nearly decade after 11 bodies found|url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/police-reveal-evidence-new-york-serial-killer-case-nearly-decade-n1117401|access-date=2021-07-17|publisher=NBC Universal|date=2020-01-10|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717061636/https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/police-reveal-evidence-new-york-serial-killer-case-nearly-decade-n1117401|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանության սպան որոնումները վերսկսել է 2010 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ այս անգամ ավելի մոտ մնալով մայրուղու եզրին։ Որոնման տարածքն ընտրելիս Մալիան առաջնորդվել է ՀԴԲ-ի տվյալներով, ըստ որոնց՝ ճանապարհի եզրերին հաճախ են հայտնաբերվել թաքցված կամ նետված դիակներ։ Չնայած խիտ բուսականությանը և ձյան բարակ շերտին՝ Մալիայի ծառայողական շունը հոտառությամբ հայտնաբերել է հետք, որը նրանց հանգեցրել է կիսաքայքայված, կոպիտ գործվածքից պատրաստված պարկի մեջ գտնվող կմախքի մոտ։ Հետագայում պարզվել է, որ աճյունը պատկանում է Մելիսա Բարթելեմիին։ Ապացույցների որոնման ընթացքում ոստիկանությունը հայտնաբերել է ևս երեք մարմին։ Չորս զոհերի՝ Մորին Բրեյնարդ-Բարնսի, Մելիսա Բարթելեմիի, Մեգան Ուոթերմանի և Էմբեր Կոստելոյի մարմինները հայտնաբերվել են միմյանցից մոտ 500 ֆուտ (150 մետր) հեռավորության վրա<ref name="NYTDog2" /><ref name="NBCJan20202" />։ [[Պատկեր:Robert Moses Parkway Exit on the Ocean Pkwy.JPG|thumb|Ռոբերտ Մոզեսի մայրուղի դուրս գալը՝ Օուշեն Փարքվեյից]] 2011 թվականի մարտին Ջեսիկա Թեյլորի աճյունի մի մասը հայտնաբերվել է Օուշեն Փարքվեյի երկայնքով։ Ութ տարի առաջ՝ 2003 թվականին, Թեյլորի աճյունի այլ մասեր հայտնաբերվել էին Մանորվիլում՝ Սաֆոլկ շրջանի մի քաղաքում։ Հաջորդ ամիս՝ 2011 թվականի ապրիլին, ոստիկանությունը հայտնաբերել է ևս երեք անձի աճյուններ՝ անհայտ աղջկա, անհայտ ասիացի տղամարդու և Վալերի Մաքի։ Վերջինիս աճյունի մի մասը, ինչպես և Ջեսիկա Թեյլորի դեպքում, մի քանի տարի առաջ՝ 2000 թվականի նոյեմբերին, հայտնաբերվել էր Մանորվիլում<ref name="newsday2">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/news/breaking/gilgo-search-to-extend-into-nassau-1.2803585|title=Police expand Gilgo probe into Nassau|date=2011-04-06|publisher=Newsday.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071227/http://www.newsday.com/news/breaking/police-expand-gilgo-probe-into-nassau-1.2803585|archive-date=2012-10-13|access-date=2011-04-12|url-status=live}}</ref>։ Եվս երկու մարմին հայտնաբերվել է Նասաու շրջանում։ Դրանցից մեկը պատկանել է ինքնությունը չպարզված մի կնոջ, որի աճյունի մասնակի մնացորդներն ավելի վաղ՝ 1996 թվականին, հայտնաբերվել էին Ֆայր կղզում։ Մյուսը նույնպես ինքնությունը չպարզված մի կին էր, որն ուներ դեղձի պատկերով առանձնահատուկ դաջվածք։ Հետագայում պարզվել է, որ նա Սաֆոլկ շրջանում հայտնաբերված ինքնությունը չպարզված մանկահասակ երեխայի մայրն է եղել։ 2011 թվականի ապրիլի 11-ին Նասաու շրջանում սկսվել են այլ մարմինների որոնումները։ Տեղական լրատվամիջոցները հայտնել են, որ հայտնաբերվել են մարդկային ևս մեկ աճյուն, ինչպես նաև առանձին գտնված գանգ։ Արդյունքում դեկտեմբերից ի վեր հայտնաբերված հնարավոր զոհերի ընդհանուր թիվը հասել է տասի<ref>[http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8061689 «More remains found in serial killer investigation»] {{Wayback|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8061689 |date=20110414110539 }} Retrieved 2011-4-11.</ref>։ 2011 թվականի ապրիլի 22-ին գանգից ընդամենը մեկ ֆուտ (մոտ 30 սմ) հեռավորության վրա հայտնաբերվել է մարդու երկու ատամ<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-serialkiller-newyork-maine-idUSTRE73L3Z020110422 «Human teeth found in serial killer search in New York»] {{Wayback|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-serialkiller-newyork-maine-idUSTRE73L3Z020110422 |date=20150924152550 }} Retrieved 2011-04-23.</ref>։ 2011 թվականի մայիսի 9-ին ոստիկանությունը ենթադրել է, որ Վալերի Մաքը, որի ինքնությունն այդ ժամանակ դեռ պարզված չէր, և Ջեսիկա Թեյլորը կարող էին սպանված լինել մեկ այլ՝ առանձին գործող մարդասպանի կողմից՝ նրանց գործերի միջև առկա նմանությունների պատճառով<ref name="LIkiller3">{{Cite news|title=Identifying Another Victim, Officials Raise Possibility of a 2nd L.I. Killer|website=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html|access-date=2016-04-09|first=Joseph|author=Goldstein|date=2011-05-09|archive-date=2011-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014183143/http://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html?_r=1|url-status=live}}</ref>։ 2011 թվականի նոյեմբերի 29-ին ոստիկանությունը հայտարարել է, որ բոլոր տասը սպանությունների համար պատասխանատու է մեկ անձ, և որ հանցագործը գրեթե անկասկած Լոնգ Այլենդի բնիկ բնակիչ է։ Միայնակ մարդասպանի վարկածը հիմնված է աճյունների վիճակի ընդհանուր առանձնահատկությունների և դրանց հետ կապված դատաբժշկական ապացույցների վրա<ref name="nbcnewyork.com2">{{Cite web|url=http://www.nbcnewyork.com/news/local/Gilgo-Beach-Serial-Killer-Investigation-Theory-Changes-Shannan-Gilbert-134724808.html|title=Investigators Believe Single Serial Killer Behind Gilgo Beach Bodies|website=nbcnewyork.com|date=2011-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918200852/http://www.nbcnewyork.com/news/local/Gilgo-Beach-Serial-Killer-Investigation-Theory-Changes-Shannan-Gilbert-134724808.html|archive-date=2012-09-18|access-date=2011-11-30|url-status=live}}</ref>։ 2011 թվականի հունիսին Սաֆոլկ շրջանի ոստիկանությունը հայտարարել է 25 000 ԱՄՆ դոլարի պարգևի մասին՝ Լոնգ Այլենդում սպանությունների մեջ կասկածվող անձի ձերբակալությանն օժանդակող տեղեկությունների համար<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/CRIME/06/16/new.york.bodies/|title=Police raise reward in Long Island serial killer case|lang=en|website=CNN.com|access-date=2011-06-17|archive-date=2012-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110051808/http://www.cnn.com/2011/CRIME/06/16/new.york.bodies/|url-status=live}}</ref>։ Շենան Գիլբերտի աճյունները հայտնաբերվել են 2011 թվականի դեկտեմբերին՝ Օուք Բիչում, անհետացումից 19 ամիս անց։ Մահվան պատճառը շարունակում է վիճարկվել․ ոստիկանությունը հայտարարել է, որ ամենայն հավանականությամբ, պատահաբար խեղդվել է, մինչդեռ անկախ դատաբժշկական փորձաքննության արդյունքում առաջ է քաշվել հնարավոր խեղդամահության վարկածը։ === ՀԴԲ-ի մասնակցությունը === 2015 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Սաֆոլկ շրջանի ոստիկանության հանձնակատար Թիմ Սինին հայտարարել է, որ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն (ՀԴԲ) պաշտոնապես միացել է հետաքննությանը։ Այս հայտարարությունն արվել է այն բանից մեկ օր անց, երբ ոստիկանության նախկին պետ Ջեյմս Բերքին մեղադրանքներ են առաջադրվել քաղաքացիական իրավունքների խախտման և դավադրության համար։ Հաղորդվել է, որ Բերքը, որը հրաժարական էր տվել 2015 թվականի հոկտեմբերին, երկար տարիներ խոչընդոտել էր ՀԴԲ-ի մասնակցությանը մարդասպանի գործի հետաքննությանը<ref>{{Cite news|url=https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/|author=Jamie Schram, Selim Algar and Joe Tacopino|title=Busted ex-police chief blocked FBI probe of Gilgo Beach murders|website=New York Post|date=2015-12-12|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327112057/https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/|url-status=live}}</ref>։ Նախկինում ՀԴԲ-ն աջակցել է զոհերի որոնման աշխատանքներին, սակայն պաշտոնապես երբեք չէր մասնակցել հետաքննությանը<ref>{{Cite news|title=FBI joins 'Long Island serial killer' investigation|url=http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|access-date=2017-10-09|website=Fox News|date=2015-12-11|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009092850/http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|url-status=live}}</ref>։ 2016 թվականի նոյեմբերին Բերքը դատապարտվել է դաշնային բանտում 46 ամիս ազատազրկման՝ հարձակման և դավադրության համար։ === Обнародование доказательств в 2020 === 16 января 2020 г. комиссар полиции округа Саффолк Джеральдин Харт опубликовала изображения найденного на месте преступления ремня с буквами «HM» или «WH» (в зависимости от ориентации ремня), вытисненными на чёрной коже. Ремень был найден в ходе первоначального расследования в районе Ocean Parkway в Гилго-бич. Полиция считает, что ремень был сделан преступником и не принадлежал ни одной из жертв. Полиция не раскрыла подробностей о доказательной силе ремня и не стала комментировать, где именно он был найден. Было также объявлено, что в ходе расследования используются новые научные данные, и запущен сайт Gilgonews.com, позволяющий обмениваться новостями и получать советы по ходу расследования<ref name="News12LongIsland">{{Cite news|author=Lehpamer|first=Eileen|url=http://longisland.news12.com/story/41571239/suffolk-police-to-hold-news-conference-on-new-evidence-in-gilgo-beach-murders|title=Police release picture of new evidence in Gilgo Beach murder case|date=2020-01-16|website=News12LongIsland|access-date=2020-01-16|archive-date=2020-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118110050/http://longisland.news12.com/story/41571239/suffolk-police-to-hold-news-conference-on-new-evidence-in-gilgo-beach-murders|url-status=live}}</ref><ref name="gilgonews">{{Cite web|url=https://www.gilgonews.com/|title=Gilgo News|website=Gilgo News|publisher=Suffolk County Police Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803074657/https://www.gilgonews.com/|archive-date=2021-08-03|access-date=2021-08-03|url-status=live}}</ref>. === Опознание Валери Мак с помощью генетической генеалогии === В июне 2019 года поступило предложение использовать генетическую генеалогию для идентификации неопознанных жертв и, возможно, убийцы в деле<ref>{{Cite news|author=Green|first=Leonard|url=https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|title=New forensic advances could help solve Gilgo Beach murder, experts say|date=2019-07-07|website=Newsday|access-date=2019-07-17|archive-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717182358/https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|url-status=live}}</ref>. 28 мая 2020 года «[[Джейн Доу]] № 6» была опознана как Валери Мак, которая также носила имя Мелисса Тейлор<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.longislandpress.com/2020/05/22/suffolk-police-id-another-long-island-serial-killer-victim/|title=Suffolk Police ID Another Long Island Serial Killer Victim|author=Bolger|first=Timothy|website=LI Press|date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531234844/https://www.longislandpress.com/2020/05/22/suffolk-police-id-another-long-island-serial-killer-victim/|archive-date=2020-05-31|access-date=2020-05-23|url-status=live}}</ref>. === Лицо, представляющее интерес и подозреваемое === ==== Лицо, представляющее интерес ==== 12 сентября 2017 года прокурор округа Саффолк Роберт Бьянкавилла заявил, что Джон Биттролфф, житель округа Саффолк, осужденный за убийство двух секс-работниц и подозреваемый в убийстве третьей, 28-летней Сандры Костиллы, возможно, совершил некоторые из убийств в Гилго-Бич. Бьянкавилла сказал, что Биттролфф, вероятно, был ответственен за смерти других женщин и что есть сходство между местами преступления в Гилго-Бич и известными убийствами Биттролффа, за которые он был осужден в мае 2017 года и приговорён в сентябре. Биттролфф был арестован в 2014 году после того, как его ДНК была обнаружена на телах двух жертв убийства, 31-летней Риты Тангреди и 20-летней Колин Макнами, чьи тела были найдены в 1993 и 1994 годах. Совпадение было установлено с помощью ДНК, предоставленной его братом Тимоти, который был осужден в 2013 году по не связанному с этим делу. Биттролфф был осужден в мае 2017 года за эти убийства, а в сентябре приговорен к последовательным срокам по 25 лет за каждое убийство. Полиция округа Саффолк не прокомментировала заявление прокурора в связи с активным расследованием убийств в Гилго-Бич. Адвокат Биттролффа отверг утверждение прокурора. Биттролфф жил в Манорвилле, в 30 милях (48 км) от того места, где были найдены тела Валери Мак и Джессики Тейлор в Гилго-Бич. Биттролфф был охотником, которому, как говорили, нравилось убивать животных. По профессии он был плотником, имевшим доступ к ножовкам и электропилам. Поскольку многие тела были найдены именно расчленёнными, следует отметить его доступ к этим инструментам и умение ими пользоваться. Взрослая дочь Риты Тангреди была лучшей подругой Мелиссы Бартелеми, одной из жертв из Гилго-Бич. Мать Бартелеми, Линн, рассказала, что её дочь Мелисса перед смертью «много звонила в Манорвилль с телефона». === Подозреваемый в трех убийствах === 14 июля 2023 г. мужчине по имени Рекс Хойерманн были предъявлены обвинения по трем пунктам в убийстве первой степени и трем пунктам в убийстве второй степени в связи со смертью Мелиссы Бартелеми, Меган Уотерман и Эмбер Линн Костелло. Он также подозревается в исчезновении и смерти Морин Брейнард-Барнс, согласно ходатайству об освобождении под залог. Волосы, скорее всего, принадлежащие жене Рекса Хойерманна, были обнаружены на трёх жертвах убийства или рядом с ними. Анализ ДНК из 11 бутылок, найденных в мусорном баке возле дома Хойерманнов, подтвердил эту информацию. Волосы были обнаружены в 2010 году, но тогда анализ ДНК не дал результатов. Благодаря более совершенным современным технологиям следователям удалось найти ответы на вопросы о ДНК<ref name="cnn07142023">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/07/14/us/gilgo-beach-murders-suspect-arrest/index.html|title=Suspect in custody in New York’s long-unsolved Gilgo Beach killings, sources say|lang=en|author=Sgueglia|first=Kristina|publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714132648/https://www.cnn.com/2023/07/14/us/gilgo-beach-murders-suspect-arrest/index.html|archive-date=2023-07-14|access-date=2023-07-14|url-status=live|last2=Griingras|first2=N=Brynn}}</ref>. == Четвёрка Гилго: Жертвы, обнаруженные в декабре 2010 года == Из десяти останков тел, найденных с конца 2010 года, четверо идентифицированы в декабре 2010 года как принадлежащие проституткам, которые рекламировали свои услуги по [[Craigslist]]. Все они были задушены, а их тела были завёрнуты в [[джутовый мешок|джутовые мешки]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121103194649/http://www.cbsnews.com/8301-504083_162-20053194-504083.html «Long Island serial killer? Medical Examiner to study unidentified beach-area remains»] Retrieved 2011-04-12.</ref>. Все, как полагают, были убиты в другом месте. === Морин Брейнард-Барнс === На момент исчезновения Брейнард-Барнс из [[Норуич (Коннектикут)|Норвича]], штат [[Коннектикут]], было 25 лет. Последний раз её видели 9 июля 2007 г., когда она сказала, что планирует «провести день в [[Нью-Йорк]]е». С того дня больше её не видели<ref>[http://www.norwichbulletin.com/carousel/x1850112690/DA-Norwich-woman-likely-a-victim-of-serial-killer%23axzz1KjcoxOPI «DA: Norwich woman likely a victim of serial killer»], Norwichbulletin.com; retrieved April 27, 2011.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/unsolved/long-island-ripper/maureen-brainard-barnes.html|title=Maureen Brainard-Barnes — The Long Island Ripper|author=Hawkins|first=Kristal|date=2007-07-12|publisher=Trutv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109174732/http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/unsolved/long-island-ripper/maureen-brainard-barnes.html|archive-date=2014-01-09|access-date=2014-05-20|url-status=live}}</ref>. Брейнард-Барнс, мать двоих детей, работала в качестве платной эскорт-услуги на сайте Craigslist, чтобы оплатить ипотеку за свой дом. Она не работала в [[Секс-индустрия|секс-индустрии]] в течение семи месяцев, но после получения уведомления о выселении вернулась к этой работе, чтобы оплатить счета<ref>{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|title=Faces of the Gilgo victims|date=2013-04-30|publisher=Newsday|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109182136/http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|archive-date=2014-01-09|access-date=2014-05-20|url-status=live}}</ref>. Её тело было обнаружено в декабре 2010 года<ref name="WABC-TV2">{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8050530|title=Three more human remains found on Long Island|date=2011-04-04|publisher=WABC-TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009095641/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8050530|archive-date=2012-10-09|access-date=2011-04-07|url-status=dead}}</ref>. Вскоре после её исчезновения подруге Брейнард-Барнс, Саре Карнес, позвонил мужчина с незнакомого номера. Мужчина утверждал, что только что видел Брейнард-Барнс, что она жива и находится в «борделе в Квинсе». Он отказался назвать себя и не смог сообщить Карнес местонахождение дома. Он сказал Карнес, что перезвонит и сообщит адрес, но больше не звонил. По словам Карнес, у мужчины не было заметного нью-йоркского или бостонского акцента. На момент исчезновения она работала в мотеле Super 8 на Манхэттене. В ночь на 9 июля 2007 г. она позвонила подруге в Коннектикут и сообщила, что планирует встретиться с клиентом возле мотеля<ref>{{Cite web|url=https://www.gilgonews.com/vics/MaureenBrainardBarnes|title=Maureen Brainard-Barnes|website=www.gilgonews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518215308/https://www.gilgonews.com/vics/MaureenBrainardBarnes|archive-date=2022-05-18|access-date=2022-06-07|url-status=live}}</ref>. Как и многие другие жертвы, Брейнард-Барнс была очень маленького роста — 4 фута 11 дюймов (1,50 м) и весом 105 фунтов (48 кг). На момент смерти, у Морин осталась 7-летняя дочь Николетт. === Мелисса Бартелеми === Бартелеми, 24-летняя жительница [[Эри (округ, Нью-Йорк)|округа Эри]], штат Нью-Йорк, пропала 12 июля 2009 года. Она жила в [[Бронкс]]е в Нью-Йорке и работала в эскорте через Craigslist<ref name="wsjblog2011-01-242">{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/metropolis/2011/01/24/drawn-to-citys-glamour-cut-down-by-a-serial-killer|title=Drawn to city's glamour, cut down by serial killer|publisher=Wall Street Journal|date=2010-01-24|access-date=2016-04-09|archive-date=2017-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331005948/http://blogs.wsj.com/metropolis/2011/01/24/drawn-to-citys-glamour-cut-down-by-a-serial-killer/|url-status=live}}</ref>. В ночь пропажи она встретилась с клиентом, положила на свой банковский счет 900 долларов и попыталась позвонить своему бывшему парню, но не дозвонилась. Спустя неделю и в течение пяти недель её сестра-подросток Аманда получала серию «вульгарных, издевательских и оскорбительных» звонков от человека, который мог быть убийцей, используя мобильный телефон Мелиссы. Звонивший спрашивал, не была ли Аманда «такой же шлюхой, как её сестра»<ref name="NYT2011-04-082">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/04/09/nyregion/09bodies.html|title=Prostitutes' killer seen as versed in police techniques|website=The New York Times|date=2011-04-08|access-date=2016-04-09|first=William K.|author=Rashbaum|first2=Joseph|last2=Goldstein|archive-date=2011-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412015350/http://www.nytimes.com/2011/04/09/nyregion/09bodies.html|url-status=live}}</ref>. Звонки становились все более тревожными и в конце концов завершились тем, что звонивший сообщил Аманде, что её сестра мертва и что он собирается «наблюдать за её гниением». Полиция проследила некоторые звонки до [[Мэдисон-сквер-гарден|Мэдисон-сквер-Гарден]], центра [[Манхэттен]]а и [[Массапекуа]], но не смогла определить, кто их совершал<ref name="NYT2011-04-082" />. Мать Бартелеми отметила, что с телефона её дочери во время её исчезновения было «много звонков в Манорвилл»<ref name="people.com">{{Cite web|url=http://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/|title=Prosecutor Suggests a N.Y. Carpenter Could Be a Suspect in the Long Island Serial Killer Case|lang=en|website=people.com|date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021203120/http://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/|archive-date=2017-10-21|access-date=2017-10-09|url-status=live}}</ref>. Рост Бартелеми составлял 4 фута 10 дюймов (1,47 м), вес — 95 фунтов (43 кг). === Меган Уотерман === Уотерман, 22-летняя жительница [[Саут-Портленд (Мэн)|Саут-Портленда]], штат [[Мэн (штат)|Мэн]], пропала 6 июня 2010 г. после размещения на сайте Craigslist объявления об оказании эскорт-услуг. Накануне она сказала своему 20-летнему парню, что собирается на свидание и позвонит ему позже. На момент исчезновения она проживала в мотеле в Хауппауге (штат Нью-Йорк), расположенном в 15 милях к северо-востоку от Гилго-Бич. Её тело было найдено в декабре 2010 года<ref name="BNO2">{{Cite web|url=http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer|title=Police find more victims of suspected Long Island serial killer|date=2011-04-04|publisher=BNO News|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529235245/http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer/|archive-date=2012-05-29|access-date=2016-04-09|url-status=dead}}</ref>. Уотерман была матерью одного ребёнка и стала жертвой секс-торговли<ref>{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2020/06/22/for-the-first-time-daughter-of-long-island-serial-killer-victim-from-maine-speaks-out/|title=For the first time, daughter of Long Island serial killer victim from Maine speaks out|author=Russell|first=Eric|website=Portland Press Herald|date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715061645/https://www.pressherald.com/2020/06/22/for-the-first-time-daughter-of-long-island-serial-killer-victim-from-maine-speaks-out/|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-15|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Megan Amelia Waterman|website=Portland Press Herald|access-date=2021-07-15|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/mainetoday-pressherald/name/megan-waterman-obituary?pid=147991123|date=2011-01-23|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715111858/https://www.legacy.com/us/obituaries/mainetoday-pressherald/name/megan-waterman-obituary?pid=147991123|url-status=live}}</ref>. Рост Уотерман составлял 5 футов 5 дюймов (1,65 м). На момент смерти, у Меган осталась 3-летняя дочь Лили. === Эмбер Линн Костелло === Костелло, 27-летняя жительница Западного Вавилона, штат Нью-Йорк, небольшого городка в десяти милях к северу от Гилго-Бич, была работницей секс-индустрии и потребителем [[героина]], пропавшей без вести 2 сентября 2010 года<ref name="BNO2" />. По имеющимся данным, в тот вечер она отправилась на встречу с незнакомцем, который несколько раз звонил ей и предлагал 1500 долларов за её услуги<ref>[http://www.newsweek.com/2011/04/17/terror-on-long-island.html «Terror on Long Island»] {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20110421063017/http://www.newsweek.com/2011/04/17/terror-on-long-island.html}} Newsweek; retrieved April 27, 2011.</ref>. Костелло родилась в Шарлотте и выросла в Уилмингтоне (Северная Каролина), а после исчезновения жила в Западном Вавилоне (Нью-Йорк). Родные считали, что она находится в реабилитационном центре для наркоманов, поэтому не сразу объявили о её пропаже, когда она перестала отвечать на сообщения и телефонные звонки<ref name="автоссылка1">{{Cite news|author=Pelisek|first=Christine|title=A Serial Killer Terrorizes Long Island|url=https://www.newsweek.com/serial-killer-terrorizes-long-island-66619|access-date=2021-07-15|date=2011-04-17|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715061627/https://www.newsweek.com/serial-killer-terrorizes-long-island-66619|url-status=live}}</ref>. До переезда в Западный Вавилон Костелло жила со своим вторым мужем в Клируотере, штат Флорида, и работала официанткой. Костелло хорошо училась, но наркомания у неё началась ещё в подростковом возрасте. В 6-летнем возрасте она подверглась сексуальному насилию со стороны соседа<ref name="автоссылка1" />. Рост Костелло составлял 4 фута 11 дюймов (1,50 м), вес — около 100 фунтов (50 кг)<ref>{{Cite news|author=Pelisek|first=Christine|title=Long Island Serial Killer: A Victim's Roommate Speaks|url=https://news.yahoo.com/long-island-serial-killer-victims-roommate-speaks-20110416-185717-763.html|access-date=2021-08-03|date=2011-04-17|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803082056/https://news.yahoo.com/long-island-serial-killer-victims-roommate-speaks-20110416-185717-763.html|url-status=live}}</ref>. == Дополнительные жертвы, обнаруженные в марте и апреле 2011 года == Ещё четыре комплекта останков были обнаружены 29 марта и 4 апреля 2011 г. Все останки были найдены в другом месте, вблизи парковой дороги, в районе пляжей Оук Бич и Гилго Бич, в двух милях к востоку от останков, найденных в декабре 2010 года. Вновь обнаруженными жертвами оказались Джессика Тейлор, Валери Мак, неустановленная женщина, названная «Джейн Доу № 3» или «Персик» (из-за татуировки), и неопознанный младенец, который был дочерью «Персика»<ref name="LIkiller3" />. Впоследствии полиция Саффолка расширила зону поиска вплоть до границы округа Нассау в поисках новых жертв<ref name="abc local">{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8053594|title=Shannan Gilbert not among new LI bodies, police say|date=2011-04-05|publisher=Abclocal.go.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110409074028/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8053594|archive-date=2011-04-09|access-date=2011-04-12|url-status=dead}}</ref>. Ещё два комплекта останков были обнаружены 11 апреля 2011 г., после того как поиски распространились на округ Нассау<ref name="ABCNews_2011-04-112">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/US/long-island-bodies-killer/story?id=13346276|title=Cops: Long Island Bodies May Be From More Than One Killer|date=2011-04-11|publisher=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414132159/http://abcnews.go.com/US/long-island-bodies-killer/story?id=13346276|archive-date=2011-04-14|access-date=2011-04-17|url-status=live}}</ref>. Они были обнаружены на расстоянии около одной мили друг от друга, примерно в пяти милях к западу от тех, что были найдены в декабре<ref name="Newsday_map2">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches (map)|date=2011-04-11|publisher=Newsday.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071628/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|archive-date=2012-10-13|access-date=2011-04-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8061689|title=More remains found in serial killer investigation|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414110539/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8061689|archive-date=2011-04-14|access-date=2011-04-11}}</ref>. Один из комплектов останков принадлежал жертве, которую сейчас считают женщиной-трансгендером. По словам полиции, жертва, обозначенная как «мужчина азиатской внешности», была мертва в течение 5-10 лет. Другие останки принадлежали Карен Вергате, частичные останки которой были обнаружены на острове Файр-Айленд в 1996 году. === Опознанные === ==== Валери Мак ==== 24-летняя Валери Мак, известная также как Мелисса Тейлор, жила в Филадельфии и работала в эскорте, когда пропала в 2000 году<ref name="abc7ny.com">{{Cite web|url=https://abc7ny.com/gilgo-beach-murder-victim-identified-as-valerie-mack/6217196/|title=Gilgo Beach murder victim identified as 24-year-old Valerie Mack|website=abc7ny.com|date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604090044/https://abc7ny.com/gilgo-beach-murder-victim-identified-as-valerie-mack/6217196/|archive-date=2020-06-04|access-date=2020-05-28|url-status=live}}</ref>.Как и многие другие жертвы, она была небольшого роста — около 5 футов (1,5 м) и весом около 100 фунтов (50 кг)<ref name="phillyvoice">{{Cite news|author=Tanenbaum|first=Michael|title=After 20 years, former Philly woman identified as victim of Gilgo Beach serial killer|url=https://www.phillyvoice.com/valerie-mack-gilgo-beach-killer-manorville-philadelphia-prostitute-craigslist-ripper-long-island/|access-date=2021-08-03|date=2020-05-29|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803125317/https://www.phillyvoice.com/valerie-mack-gilgo-beach-killer-manorville-philadelphia-prostitute-craigslist-ripper-long-island/|url-status=live}}</ref>. Частичные останки Мак были обнаружены в Манорвилле 19 ноября 2000 г., но идентифицированы только в 2020 г. Её туловище было найдено завернутым в мусорные пакеты и выброшенным в лесу недалеко от пересечения улиц Halsey Manor Road и Mill Road, рядом с ЛЭП и подъездной дорогой к ней<ref name="1047UFNY">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1047ufny.html|title=The Doe Network: 1047UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117212618/http://doenetwork.org/cases/1047ufny.html|archive-date=2014-01-17|access-date=2021-12-15|url-status=live}}</ref>. Голова, правая ступня и кисти рук, найденные 4 апреля 2011 г., сначала были признаны принадлежащими неопознанной жертве, получившей имя «Джейн Доу № 6»; позднее было установлено, что они принадлежат той же женщине, чей торс был найден в 2000 году<ref name="1047UFNY" />. Её правая нога была отрезана высоко над лодыжкой, возможно, для того, чтобы скрыть опознавательный знак или татуировку. 28 мая 2020 г. полиция объявила, что останки были опознаны как Валери Мак, которую члены семьи в последний раз видели весной или летом 2000 г. в районе Порт-Републик, штат Нью-Джерси<ref name="phillyvoice" /><ref>{{Cite news|url=https://pix11.com/news/local-news/short-troubled-life-of-jane-doe-no-6-in-gilgo-beach-case-she-had-a-young-son/|author=Mary Murphy|title=Short, troubled life of Jane Doe No. 6 in Gilgo Beach case; she had a young son|website=PIX11|date=2020-05-28|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215145521/https://pix11.com/news/local-news/short-troubled-life-of-jane-doe-no-6-in-gilgo-beach-case-she-had-a-young-son/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnewyork.com/news/local/police-reveal-identity-of-gilgo-victim-previously-known-only-as-jane-doe-6/2436367/|title=Police Reveal Identity of Gilgo Victim Previously Known Only as Jane Doe #6|author=Jennifer Millman|website=NBC New York|date=2020-05-28|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215145905/https://www.nbcnewyork.com/news/local/police-reveal-identity-of-gilgo-victim-previously-known-only-as-jane-doe-6/2436367/|url-status=live}}</ref>. Расчленённые останки Валери Мак и Джессики Тейлор были уничтожены одинаковым способом и в одной и той же части Манорвилла, что позволяет предположить наличие связи между ними. У Мак был сын Бенджамин, который предоставил для опознания матери своё ДНК. ==== Джессика Тейлор ==== 20-летняя Джессика Тейлор жила в Манхэттене, когда пропала 21 июля 2003 года. 26 июля 2003 г. её обнаженный и расчлененный торс, лишенный головы и рук, был обнаружен в 45 милях (72 км) к востоку от пляжа Гилго в Манорвилле, штат Нью-Йорк;<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/nyregion/4-bodies-leave-hamlet-on-edge.html|title=4 Bodies Leave Hamlet On Edge|date=2003-12-14|website=[[The New York Times]]|first=Julia C.|author=Mead|access-date=2017-02-19|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105857/http://www.nytimes.com/2003/12/14/nyregion/4-bodies-leave-hamlet-on-edge.html|url-status=live}}</ref> эти останки были идентифицированы с помощью анализа ДНК позднее в том же году. Туловище Тейлор было найдено на куче деревянных обрезков в конце асфальтированной подъездной дороги от Halsey Manor Road, чуть севернее того места, где она пересекается с Long Island Expressway. Под туловищем была обнаружена пластиковая пленка, а татуировка на теле была изуродована острым предметом<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/02/08/nyregion/in-brief-a-manorville-body-is-identified.html|title=A Manorville Body Is Identified|date=2004-02-08|website=The New York Times|first=Julia C.|author=Mead|access-date=2017-02-19|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015643/http://www.nytimes.com/2004/02/08/nyregion/in-brief-a-manorville-body-is-identified.html|url-status=live}}</ref>. 29 марта 2011 г. в Гилго были обнаружены останки, в том числе череп, пара кистей рук и предплечье, которые были сопоставлены с Тейлор<ref>{{Cite web|url=http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/|title=Long Island's Other Serial Killer|website=LongIslandPress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809175201/http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/|archive-date=2012-08-09|access-date=2016-04-09}}</ref><ref name="newsday.com">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches|website=Newsday|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421025822/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|archive-date=2016-04-21|access-date=2016-04-09|url-status=dead}}</ref>. Она работала в Вашингтоне и в Манхэттене в качестве секс-работницы<ref name="LIkiller3" />. Последний раз Тейлор видели в районе автобусного терминала Port Authority в Манхэттене в период с 18 по 22 июля 2003 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://oddstops.com/location.php?id=76|title=The site where Jessica Taylor was found.|website=oddstops.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221164538/https://oddstops.com/location.php?id=76|archive-date=2022-02-21|access-date=2022-06-06|url-status=live}}</ref>. Тейлор стала заниматься проституцией после того, как её бойфренд и по совместительству сутенёр Халил Уайт изолировал её от семьи. Поначалу его подозревали в убийстве Джессики, но потом было доказано, что она стала жертвой маньяка. ==== Карен Вергата ==== 11 апреля 2011 г. на пляже Тобей были найдены человеческий череп и несколько зубов, до опознания жертву именовали «Джейн Доу № 7» или «неопознанная с острова Файр»<ref name="nbcnewyork.com2" /><ref name="newsday.com" />. По результатам анализа ДНК эти останки были связаны с отрезанными ногами, найденными в мешке для мусора на острове Файр 15 годами ранее, 20 апреля 1996 года<ref name="NYT20112" /><ref name="NYPost" /><ref name="LIPress" />. Останки Джейн Доу № 7 стали вторым набором, обнаруженным в округе Нассау 11 апреля 2011 года<ref>{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|title=The Doe Network: 1019UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080245/http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|archive-date=2018-11-10|access-date=2018-11-09|url-status=live}}</ref>. 4 августа 2023 года во время пресс-конференции представители следственных органов объявили, что «Джейн Доу № 7» была опознана как Карен Вергата<ref name="Ebrahimji">{{Cite web |last=Ebrahimji |first=Brynn Gingras,Alisha |date=2023-08-04 |title=New York authorities announce identity of another Gilgo Beach murder victim |url=https://www.cnn.com/2023/08/04/us/investigation-update-gilgo-beach-murders/index.html |access-date=2023-08-04 |website=CNN |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804151956/https://www.cnn.com/2023/08/04/us/investigation-update-gilgo-beach-murders/index.html |url-status=live }}</ref><ref name="independent.co.uk">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Gilgo Beach murders victim Jane Doe 7 identified after 26 years |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/gilgo-beach-murders-victim-identified-b2387778.html |access-date=2023-08-04 |website=The Independent |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804144709/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/gilgo-beach-murders-victim-identified-b2387778.html |url-status=live }}</ref>. Вергата — 34-летняя жительница Маннхеттена (на момент исчезновения в 1996 году), также работала, предоставляя эскорт-услуги<ref>{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Fifth Gilgo Beach victim identified as Karen Vergata, police say |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/08/04/fire-island-jane-doe-karen-vergata-gilgo-beach/70527716007/ |access-date=2023-08-04 |website=USA TODAY |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804153952/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/08/04/fire-island-jane-doe-karen-vergata-gilgo-beach/70527716007/ |url-status=live }}</ref>. ==== Таня Джексон и Татьяна Мэри Дайкс («Персик» / «Джейн Доу № 3» и «Дитя Доу») ==== 11 апреля 2011 г. полиция округа Нассау обнаружила расчлененные скелетированные человеческие останки в полиэтиленовом пакете в районе парка Джонс Бич Стейт Парк. Жертва была названа «Джейн Доу № 3». Позднее анализ ДНК показал, что останки принадлежат женщине, чей торс был найден в парке Hempstead Lake State Park четырнадцатью годами ранее. 28 июня 1997 года в государственном парке Хемпстед-Лейк, расположенном в городе Лейквью (штат Нью-Йорк), был найден расчлененный торс неизвестной молодой [[Афроамериканцы|афроамериканки]]. Туловище было найдено в зелёном пластиковом контейнере Rubbermaid, который был выброшен рядом с дорогой на западном берегу озера. Следователи сообщили, что на левой груди жертвы была татуировка в виде персика в форме сердца с откушенным кусочком и двумя капельками, падающими из его сердцевины. Скелет девочки в возрасте от 16 до 24 месяцев (или, по другой версии, от 1 до 4 лет<ref name="1323UFNY">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1323ufny.html|title=The Doe Network: 1323UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218220852/http://www.doenetwork.org/cases/1323ufny.html|archive-date=2021-12-18|access-date=2021-12-15|url-status=live}}</ref>) — был найден 4 апреля 2011 г. примерно в 250 футах (80 м) от частичных останков Валери Мак<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/05/30/nyregion/among-bodies-discarded-on-a-beach-one-that-doesnt-fit.html|title=Among Bodies Discarded on a Beach, One That Doesn't Fit|website=[[The New York Times]]|date=2011-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619082620/http://www.nytimes.com/2011/05/30/nyregion/among-bodies-discarded-on-a-beach-one-that-doesnt-fit.html|archive-date=2017-06-19|access-date=2017-02-19|url-status=live}}</ref>. Тело было завернуто в одеяло и не имело видимых признаков травмы. По результатам анализа ДНК было установлено, что матерью ребёнка является «Персик»/«Джейн Доу № 3», тело которой было найдено в 10 милях (16 км) к востоку, в районе парка государственного парка Джоунс Бич<ref name="NYT20112" />. По имеющимся данным, девочка была афроамериканкой, на ней были золотые серьги и золотое ожерелье<ref name="NYT20112" /><ref name="LIPress">{{Cite news|url=http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe|title=Suffolk Cops Getting Tips in LI Serial Killer Probe|publisher=LongIslandPress.com|access-date=2011-09-24|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925103749/http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe/|url-status=dead}}</ref><ref name="1323UFNY" />. 23 апреля 2025 года полиция округа Нассау объявила о том, что обе жертвы были опознаны благодаря генетической генеалогии. «Персик» — Таня Дениз Джексон, родилась 22 октября 1970 года в [[Алабама|Алабаме]]<ref>{{Cite web |title=Police identify 'Peaches' homicide victim as Army veteran Tanya Denise Jackson, daughter as Tatiana Marie Dykes |url=https://longisland.news12.com/nassau-police-to-reveal-identities-of-1997-homicide-victims-peaches-and-her-toddler-sources-say |access-date=2025-04-23 |website=News 12 - Default |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423092549/https://longisland.news12.com/nassau-police-to-reveal-identities-of-1997-homicide-victims-peaches-and-her-toddler-sources-say |url-status=live }}</ref>. С 1993 по 1995 год Джексон служила в армии США. Её дочь Татьяна Мэри Дайкс («Дитя Доу») родилась 17 марта 1995 года в Техасе<ref name="автоссылка2">{{Cite web |last=Press |first=Philip Marcelo, Associated |date=2025-04-23 |title=New York police ID woman and child whose remains were discovered near Gilgo Beach |url=https://www.ksat.com/news/2025/04/23/new-york-police-id-woman-and-child-whose-remains-were-discovered-near-gilgo-beach/ |access-date=2025-04-23 |website=KSAT |lang=en |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424014431/https://www.ksat.com/news/2025/04/23/new-york-police-id-woman-and-child-whose-remains-were-discovered-near-gilgo-beach/ |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка3">{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Nassau County police reveal ID of Gilgo Beach victim 'Peaches' and her toddler |url=https://abc7ny.com/post/gilgo-beach-murders-nassau-county-police-reveal-id-victim-peaches-toddler/16230218/ |access-date=2025-04-23 |website=ABC7 New York |lang=en |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423145805/https://abc7ny.com/post/gilgo-beach-murders-nassau-county-police-reveal-id-victim-peaches-toddler/16230218/ |url-status=live }}</ref>. На момент смерти Джексон проживала в [[Бруклин]]е и работала медицинским ассистентом<ref name="автоссылка2" />. Джексон не общалась с родственниками, поэтому мать и дочь никогда не были объявлены в розыск. Отец Татьяны был идентифицирован и помогал в расследовании<ref name="автоссылка3" />. Полиция не стала уточнять, являются ли мать и дочь жертвами Лонг-айлендского серийного убийцы<ref>{{Cite news |last=Kilgannon |first=Corey |last2=Coleman |first2=Maia |date=2025-04-23 |title=Police Identify 2 Gilgo Beach Victims, a Mother and Her Toddler |url=https://www.nytimes.com/2025/04/23/nyregion/gilgo-beach-victims-woman-child.html |access-date=2025-04-23 |work=The New York Times |lang=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423172613/https://www.nytimes.com/2025/04/23/nyregion/gilgo-beach-victims-woman-child.html |url-status=live }}</ref>. === Неопознанные === 20 сентября 2011 г. полиция опубликовала фотороботы двух неопознанных жертв (прозванными «мужчина-азиат» и «Джейн Доу № 6»), останки которых были найдены в марте и апреле 2011 г., а также фотографии ювелирных изделий, обнаруженных на останках девочки-ребёнка и её матери, «Джейн Доу № 3», найденных 4 и 11 апреля соответственно<ref name="NYPost">{{Cite news|url=http://www.nypost.com/p/news/local/two_more_faces_of_death_R3TxB7N7v5l3sBjzlsHbuN|title=Two More Faces of Death:LI detectives release new sketches of victims in hunt for serial slayer|publisher=New York Post|access-date=2011-09-24|first=Selim|author=Algar|date=2011-09-21|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925065612/http://www.nypost.com/p/news/local/two_more_faces_of_death_R3TxB7N7v5l3sBjzlsHbuN|url-status=live}}</ref>. Один из комплектов останков, найденных в округе Нассау 11 апреля, был впоследствии опознан как мать ребёнка<ref name="NYPost" />. В декабре 2016 года было установлено, что «Персик» и «Джейн Доу № 3» — одно и то же лицо<ref>{{Cite web|url=https://www.longislandpress.com/2016/12/13/unidentified-murder-victim-dubbed-peaches-linked-to-gilgo-beach-killings/|title=Murder Victim Dubbed 'Peaches' Linked to Long Island Serial Killer Case|author=Bolger|first=Timothy|website=longislandpress.com|date=2016-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920084133/https://www.longislandpress.com/2016/12/13/unidentified-murder-victim-dubbed-peaches-linked-to-gilgo-beach-killings/|archive-date=2018-09-20|access-date=2017-10-09|url-status=live}}</ref>. Анализ ДНК также позволил установить, что «Персик» является матерью «дитя Доу»;<ref name="NYT20112">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/09/21/nyregion/identities-still-sought-in-string-of-murders-on-long-island.html|title=Pursuing Identities, Police Disclose Details about LI victims|website=[[The New York Times]]|date=2011-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216210812/http://www.nytimes.com/2011/09/21/nyregion/identities-still-sought-in-string-of-murders-on-long-island.html|archive-date=2016-12-16|access-date=2017-02-19|url-status=live}}</ref> на ней были обнаружены золотые украшения, похожие на те, что были на её дочери<ref name="NYPost" />. ==== «Мужчина-азиат» ==== Тело молодого мужчины азиатской внешности, погибшего от удара тупым предметом, было также обнаружено 4 апреля 2011 г. на пляже Гилго, совсем недалеко от места, где в декабре 2010 г. были обнаружены первые четыре комплекта останков<ref name="LIkiller3" /><ref name="newsday.com" />. Жертва была одета в женскую одежду и, возможно, являлась [[Транс-женщина|трансгендерной женщиной]]<ref name="DN1">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|title=The Doe Network: 2864UMNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621142503/http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|archive-date=2018-06-21|access-date=2018-11-09|url-status=live}}</ref>. Возраст жертвы составлял от 17 до 23 лет, рост — 5 футов 6 дюймов (1,68 м), отсутствовали четыре зуба, возможно, у неё было заболевание опорно-двигательного аппарата, которое могло повлиять на походку. Жертва была мертва от 5 до 10 лет<ref name="NYPost" />. В сентябре 2011 года полиция опубликовала фоторобот жертвы. == Հնարավոր զոհեր == === Նույնականացված === ==== Թինա Էլիզաբեթ Ֆոլիա ==== 19-ամյա Թինա Ֆոլյային վերջին անգամ ողջ տեսել են 1982 թվականի փետրվարի 1-ի վաղ առավոտյան՝ Ուեսթ Այսլիպում՝ Սանռայզ մայրուղու վրա գտնվող «Hammerheads» ռոք ակումբում։ Նա ավտոստոպով իր տնից մեկնել էր համերգի վայր՝ հանդիպելու ընկերոջը, որը ելույթ էր ունենում Քուինսից ժամանած «Equinox» խմբի կազմում։ Փետրվարի 3-ին Տրանսպորտի դեպարտամենտի աշխատակիցները նրա աճյունները հայտնաբերել են Սաֆոլկ շրջանում՝ Սագտիկոս Սթեյթ Փարքվեյի ճանապարհեզրին։ Մասնատված մարմինը տեղադրված էր աղբի համար նախատեսված երեք առանձին պլաստիկ տոպրակների մեջ։ Աճյունները գտնվել էին Ռոբերտ Մոզեսի մայրուղուց մի քանի մղոն դեպի հյուսիս։ Այդ ճանապարհը տանում է դեպի Գիլգո Բիչ և Օուք Բիչ լողափեր։ Ֆոլյայի՝ ադամանդով մատանին, որը նա կրում էր, անհետացել էր, իսկ աղբի տոպրակների վրա հայտնաբերվել էր անհայտ տղամարդու ԴՆԹ։ Ոստիկանությունը չի բացառել, որ Թինա Ֆոլյան կարող էր դառնալ Լոնգ Այլենդի սերիական մարդասպանի վաղ զոհերից մեկը, սակայն հայտարարել է, որ այս գործի և մյուս սպանությունների միջև կապ հաստատելը «հետաքննության ներկայիս ակտիվ ուղղություններից չէ»։ '''Ժակլին Էշլի Սմիթ''' 16-ամյա Ժակլին Սմիթին վերջին անգամ տեսել են 1999 թվականի օգոստոսի 7-ին՝ Նյու Յորքի Բրուքլին թաղամասում։ Երեկոյան ժամը 9-ին տնից դուրս է եկել՝ ընկերներին այցելելու, սակայն այլևս չի վերադարձել։ 1999 թվականի օգոստոսի 12-ին պաշտոնապես հայտարարվել է անհետ կորած։ 2000 թվականի հունիսի 20-ին Ժակլին Սմիթի մասնատված մարմինը հայտնաբերվել է Նյու Յորքի Քուինս թաղամասի Ռոքուեյ Բիչ շրջանում՝ Բիչ 88-րդ փողոցի մերձակայքում։ === Անդրե Ջամալ Այզեք === 25-ամյա Անդրե Այզեքը պրոֆեսիոնալ դրագ-արտիստ էր, որը հանդես էր գալիս «Շաքարե արջուկ» («Sugar Bear») բեմական կեղծանունով։ Նրա մասնատված մարմինը հայտնաբերվել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 17-ին՝ Նյու Յորքի Քուինս թաղամասի Արվերն շրջանում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} 1v0vcvgufkgytyrzxf64nwxdva10noc 10953694 10953686 2026-10-22T11:35:13Z Shushan22 129439 /* Обнародование доказательств в 2020 */ 10953694 wikitext text/x-wiki '''Լոնգ Այլենդի սերիական մարդասպան''' ({{lang-en|Long Island serial killer}}, նաև հայտնի է որպես '''Լոնգ Այլենդի մորթող և Քրեյգսլիստի մորթող''')<ref name="NYDailyNews">{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/ny_local/2011/01/24/2011-01-24_craiglist_serial_killer_cops_id_3_more_missing_prostitutes_found_dumped_along_lo.html?obref=obnetwork|title=Craiglist serial killer? Cops ID 3 more missing prostitutes found dumped along Long Island beach|publisher=New York Daily News|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69X9xDLjj?url=http://articles.nydailynews.com/2011-01-24/local/27096584_1_cops-fear-serial-killer-cops-id|archive-date=2012-07-30|url-status=live}}</ref>, <nowiki/>[[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[սերիական մարդասպան]], որը 1996-ից 2011 թվականներին սպանել է 10 երիտասարդ կնոջ։ Հետաքննիչները կարծում են, որ հանցագործը կապ ունի ևս ութ երիտասարդ կնոջ սպանության հետ։ Զոհերի աճյունները հայտնաբերվել են 2010–2011 թվականներին՝ մի քանի ամիսների ընթացքում, այն բանից հետո, երբ Շենան Գիլբերտի անհետացման կապակցությամբ ոստիկանությունը սկսել է խուզարկել Օուշեն Փարքվեյի երկայնքով ձգվող տարածքը՝ Սաֆոլք շրջանի հեռավոր ափամերձ Գիլգո և Օուք Բիչ բնակավայրերի մերձակայքում։ «Գիլգոյի քառյակ» անվանումը ստացած չորս զոհերի աճյունները հայտնաբերվել են 2010 թվականի դեկտեմբերին՝ Գիլգո լողափի շրջանում, միմյանցից մոտ մեկ քառորդ մղոն (շուրջ 400 մետր) հեռավորության վրա։ Եվս վեց զոհերի աճյուններ հայտնաբերվել են 2011 թվականի մարտ և ապրիլ ամիսներին՝ [[Սաֆոլկ շրջան (Նյու Յորք)|Սաֆոլկ]] և [[Նասաու շրջան (Նյու Յորք)|Նասաու շրջաններում]]<ref name="WNYW2">{{Cite news|url=http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|title=8 Sets Of Remains Now Found On Beach|website=WNYW|access-date=2011-04-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110407094557/http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|archive-date=2011-04-07}}</ref><ref name="FoxNews2">{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders|title=3 More Sets of Human Remains Found on New York Beach|website=Fox News|access-date=2016-04-09|date=2011-04-04|archive-date=2015-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315123750/http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders/|url-status=live}}</ref><ref name="cbs2">{{Cite news|url=http://newyork.cbslocal.com/2011/04/11/investigators-of-gilgo-beach-victims-expand-search-on-l-i|title=Cops Confirm New Remains Human; Skull Also Found Along Ocean Parkway|website=CBS|location=New York|date=2011-04-11|access-date=2016-04-09|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072830/http://newyork.cbslocal.com/2011/04/11/investigators-of-gilgo-beach-victims-expand-search-on-l-i/|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանությունը ենթադրում է, որ վերջին աճյունները հայտնաբերվել են ավելի վաղ, քան 2010 թվականի դեկտեմբերին հայտնաբերված չորս զոհերի մարմինները<ref>{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|title=Latest Remains Found on N.Y. Beach Could be Victims of Another Long Island Serial Killer|website=Fox News|date=2011-04-13|access-date=2011-04-13|archive-date=2011-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429145139/http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանությունը հայտնել է, որ վերջին աճյունները թվագրվում են ավելի վաղ ժամանակաշրջանով, քան 2010 թվականի դեկտեմբերին հայտնաբերված չորս զոհերի մարմինները<ref>[http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/ «Latest Remains Found on N.Y. Beach Could be Victims of Another Long Island Serial Killer»] {{Wayback|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/ |date=20110429145139 }} Retrieved 2011-04-13.</ref>։ 2011 թվականի մայիսի 9-ին իշխանությունները հայտնել են, որ վերջերս հայտնաբերված աճյուններից երկուսը կարող են լինել երկրորդ մարդասպանի ձեռքի գործը<ref name=LIkiller>{{cite web|title=Identifying Another Victim, Officials Raise Possibility of a 2nd L.I. Killer|publisher=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html|access-date=2011-05-09|archive-url=https://www.webcitation.org/69XA0A1KZ?url=http://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html?_r=1|archive-date=2012-07-30|url-status=live}}</ref>։ Դատախազներն այժմ կարծում են, որ Լոնգ Այլենդի ափին հայտնաբերված մարմինների համար կարող են պատասխանատու լինել երեք կամ չորս մարդասպաններ<ref name="ABC">{{cite web|title=At Least Three Killers Dumped Bodies on Long Island Beach|publisher=ABC News|url=http://abcnews.go.com/US/long-island-serial-killer-killers/story?id=13564301|archive-url=https://www.webcitation.org/69XA0iZtT?url=http://abcnews.go.com/US/long-island-serial-killer-killers/story?id=13564301|archive-date=2012-07-30|access-date=2011-05-10|url-status=live}} Retrieved 2011-05-10.</ref>։ 2023 թվականի հուլիսի 13-ին Մանհեթենի կենտրոնում ձերբակալվել է 59-ամյա Ռեքս Հոյերմանը, որը բնակվել է Մասափեքուա Պարկում։ Ձերբակալվել է այս գործով կասկածյալի կարգավիճակով։ Հաջորդ օրը նրան մեղադրանքներ են առաջադրվել «Գիլգոյի քառյակ» անվանումը ստացած զոհերից երեքի՝ Մեգան Ուոթերմանի, Մելիսա Բարթելեմիի և Էմբեր Կոստելոյի սպանությունների համար<ref>{{Cite news|access-date=2023-07-16|date=2023-07-14|website=BBC News|title=Gilgo Beach murders: Architect charged in Long Island serial killer case|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66190844|archive-date=2023-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716034934/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66190844}}</ref>։ 2024 թվականի հունվարին Հոյերմանին մեղադրանք է առաջադրվել Մորին Բրեյնարդ-Բարնսի սպանության համար, իսկ նույն տարվա հունիսին՝ նաև Ջեսիկա Թեյլորի և Սանդրա Կոստիլյայի սպանությունների մեջ։ Սանդրա Կոստիլյայի սպանության մեջ նախկինում կասկածվել է ատաղձագործ Ջոն Բիթրոլֆը, որը դատապարտվել էր երկու կնոջ սպանության համար։ Հոյերմանը կասկածվել է նաև 2000 թվականին Վալերի Մաքի մահվան մեջ։ 2026 թվականի հունիսին Հոյերմանը, խոստովանելով ութ կնոջ սպանությունը, դատապարտվել է ցմահ ազատազրկման<ref>{{Cite web|url=https://t.me/meduzalive/143748|title=Медуза — LIVE|website=Telegram|access-date=2026-06-18}}</ref>։ == Ոստիկանական հետաքննություն == Մարդու աճյունների առաջին հայտնաբերումը տեղի է ունեցել 2010 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ Օուք Բիչի շրջանում՝ Օուշեն Փարքվեյի եզրին։ Հետաքննության առիթը Շենան Գիլբերտի որոնումներն են եղել։ Նա 24-ամյա կին էր, որն անհետացել էր նույն տարվա մայիսին՝ հաճախորդի տնից փախչելուց հետո։ 23 րոպե շարունակ զանգահարել էր 911 շտապ օգնության ծառայություն՝ ասելով. «Նրանք փորձում են սպանել ինձ»։ Անհետանալուց մեկ ամիս անց Սաֆոլք շրջանի ոստիկանության վարչության անհետ կորած անձանց որոնման բաժինը դիմել էր ոստիկանության սպա Ջոն Մալիային՝ խնդրելով գտնել Գիլբերտին՝ նրա վարժեցրած դիակ որոնող շան՝ Բլյու անունով գերմանական հովվաշան օգնությամբ։ 2010 թվականի ամռան ընթացքում Մալիան ապարդյուն որոնել էր Գիլբերտին փակ, մասնավոր լողափնյա բնակավայրում, որտեղ նրան վերջին անգամ տեսել էին<ref name="NYTDog2">{{Cite news|author=Fernandez|first=Manny|last2=Tim Stelloh|title=Officer and His Dog Play Key Role in Hunt for Remains|url=https://www.nytimes.com/2011/04/18/nyregion/in-long-island-hunt-for-bodies-key-role-for-officer-and-dog.html|access-date=2021-07-17|website=New York Times|date=2011-04-17|archive-date=2017-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802094317/https://www.nytimes.com/2011/04/18/nyregion/in-long-island-hunt-for-bodies-key-role-for-officer-and-dog.html|url-status=live}}</ref><ref name="NBCJan20202">{{Cite news|author=Burke|first=Minyvonne|title=Police reveal evidence in New York serial killer case nearly decade after 11 bodies found|url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/police-reveal-evidence-new-york-serial-killer-case-nearly-decade-n1117401|access-date=2021-07-17|publisher=NBC Universal|date=2020-01-10|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717061636/https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/police-reveal-evidence-new-york-serial-killer-case-nearly-decade-n1117401|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանության սպան որոնումները վերսկսել է 2010 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ այս անգամ ավելի մոտ մնալով մայրուղու եզրին։ Որոնման տարածքն ընտրելիս Մալիան առաջնորդվել է ՀԴԲ-ի տվյալներով, ըստ որոնց՝ ճանապարհի եզրերին հաճախ են հայտնաբերվել թաքցված կամ նետված դիակներ։ Չնայած խիտ բուսականությանը և ձյան բարակ շերտին՝ Մալիայի ծառայողական շունը հոտառությամբ հայտնաբերել է հետք, որը նրանց հանգեցրել է կիսաքայքայված, կոպիտ գործվածքից պատրաստված պարկի մեջ գտնվող կմախքի մոտ։ Հետագայում պարզվել է, որ աճյունը պատկանում է Մելիսա Բարթելեմիին։ Ապացույցների որոնման ընթացքում ոստիկանությունը հայտնաբերել է ևս երեք մարմին։ Չորս զոհերի՝ Մորին Բրեյնարդ-Բարնսի, Մելիսա Բարթելեմիի, Մեգան Ուոթերմանի և Էմբեր Կոստելոյի մարմինները հայտնաբերվել են միմյանցից մոտ 500 ֆուտ (150 մետր) հեռավորության վրա<ref name="NYTDog2" /><ref name="NBCJan20202" />։ [[Պատկեր:Robert Moses Parkway Exit on the Ocean Pkwy.JPG|thumb|Ռոբերտ Մոզեսի մայրուղի դուրս գալը՝ Օուշեն Փարքվեյից]] 2011 թվականի մարտին Ջեսիկա Թեյլորի աճյունի մի մասը հայտնաբերվել է Օուշեն Փարքվեյի երկայնքով։ Ութ տարի առաջ՝ 2003 թվականին, Թեյլորի աճյունի այլ մասեր հայտնաբերվել էին Մանորվիլում՝ Սաֆոլկ շրջանի մի քաղաքում։ Հաջորդ ամիս՝ 2011 թվականի ապրիլին, ոստիկանությունը հայտնաբերել է ևս երեք անձի աճյուններ՝ անհայտ աղջկա, անհայտ ասիացի տղամարդու և Վալերի Մաքի։ Վերջինիս աճյունի մի մասը, ինչպես և Ջեսիկա Թեյլորի դեպքում, մի քանի տարի առաջ՝ 2000 թվականի նոյեմբերին, հայտնաբերվել էր Մանորվիլում<ref name="newsday2">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/news/breaking/gilgo-search-to-extend-into-nassau-1.2803585|title=Police expand Gilgo probe into Nassau|date=2011-04-06|publisher=Newsday.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071227/http://www.newsday.com/news/breaking/police-expand-gilgo-probe-into-nassau-1.2803585|archive-date=2012-10-13|access-date=2011-04-12|url-status=live}}</ref>։ Եվս երկու մարմին հայտնաբերվել է Նասաու շրջանում։ Դրանցից մեկը պատկանել է ինքնությունը չպարզված մի կնոջ, որի աճյունի մասնակի մնացորդներն ավելի վաղ՝ 1996 թվականին, հայտնաբերվել էին Ֆայր կղզում։ Մյուսը նույնպես ինքնությունը չպարզված մի կին էր, որն ուներ դեղձի պատկերով առանձնահատուկ դաջվածք։ Հետագայում պարզվել է, որ նա Սաֆոլկ շրջանում հայտնաբերված ինքնությունը չպարզված մանկահասակ երեխայի մայրն է եղել։ 2011 թվականի ապրիլի 11-ին Նասաու շրջանում սկսվել են այլ մարմինների որոնումները։ Տեղական լրատվամիջոցները հայտնել են, որ հայտնաբերվել են մարդկային ևս մեկ աճյուն, ինչպես նաև առանձին գտնված գանգ։ Արդյունքում դեկտեմբերից ի վեր հայտնաբերված հնարավոր զոհերի ընդհանուր թիվը հասել է տասի<ref>[http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8061689 «More remains found in serial killer investigation»] {{Wayback|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8061689 |date=20110414110539 }} Retrieved 2011-4-11.</ref>։ 2011 թվականի ապրիլի 22-ին գանգից ընդամենը մեկ ֆուտ (մոտ 30 սմ) հեռավորության վրա հայտնաբերվել է մարդու երկու ատամ<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-serialkiller-newyork-maine-idUSTRE73L3Z020110422 «Human teeth found in serial killer search in New York»] {{Wayback|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-serialkiller-newyork-maine-idUSTRE73L3Z020110422 |date=20150924152550 }} Retrieved 2011-04-23.</ref>։ 2011 թվականի մայիսի 9-ին ոստիկանությունը ենթադրել է, որ Վալերի Մաքը, որի ինքնությունն այդ ժամանակ դեռ պարզված չէր, և Ջեսիկա Թեյլորը կարող էին սպանված լինել մեկ այլ՝ առանձին գործող մարդասպանի կողմից՝ նրանց գործերի միջև առկա նմանությունների պատճառով<ref name="LIkiller3">{{Cite news|title=Identifying Another Victim, Officials Raise Possibility of a 2nd L.I. Killer|website=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html|access-date=2016-04-09|first=Joseph|author=Goldstein|date=2011-05-09|archive-date=2011-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014183143/http://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html?_r=1|url-status=live}}</ref>։ 2011 թվականի նոյեմբերի 29-ին ոստիկանությունը հայտարարել է, որ բոլոր տասը սպանությունների համար պատասխանատու է մեկ անձ, և որ հանցագործը գրեթե անկասկած Լոնգ Այլենդի բնիկ բնակիչ է։ Միայնակ մարդասպանի վարկածը հիմնված է աճյունների վիճակի ընդհանուր առանձնահատկությունների և դրանց հետ կապված դատաբժշկական ապացույցների վրա<ref name="nbcnewyork.com2">{{Cite web|url=http://www.nbcnewyork.com/news/local/Gilgo-Beach-Serial-Killer-Investigation-Theory-Changes-Shannan-Gilbert-134724808.html|title=Investigators Believe Single Serial Killer Behind Gilgo Beach Bodies|website=nbcnewyork.com|date=2011-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918200852/http://www.nbcnewyork.com/news/local/Gilgo-Beach-Serial-Killer-Investigation-Theory-Changes-Shannan-Gilbert-134724808.html|archive-date=2012-09-18|access-date=2011-11-30|url-status=live}}</ref>։ 2011 թվականի հունիսին Սաֆոլկ շրջանի ոստիկանությունը հայտարարել է 25 000 ԱՄՆ դոլարի պարգևի մասին՝ Լոնգ Այլենդում սպանությունների մեջ կասկածվող անձի ձերբակալությանն օժանդակող տեղեկությունների համար<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/CRIME/06/16/new.york.bodies/|title=Police raise reward in Long Island serial killer case|lang=en|website=CNN.com|access-date=2011-06-17|archive-date=2012-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110051808/http://www.cnn.com/2011/CRIME/06/16/new.york.bodies/|url-status=live}}</ref>։ Շենան Գիլբերտի աճյունները հայտնաբերվել են 2011 թվականի դեկտեմբերին՝ Օուք Բիչում, անհետացումից 19 ամիս անց։ Մահվան պատճառը շարունակում է վիճարկվել․ ոստիկանությունը հայտարարել է, որ ամենայն հավանականությամբ, պատահաբար խեղդվել է, մինչդեռ անկախ դատաբժշկական փորձաքննության արդյունքում առաջ է քաշվել հնարավոր խեղդամահության վարկածը։ === ՀԴԲ-ի մասնակցությունը === 2015 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Սաֆոլկ շրջանի ոստիկանության հանձնակատար Թիմ Սինին հայտարարել է, որ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն (ՀԴԲ) պաշտոնապես միացել է հետաքննությանը։ Այս հայտարարությունն արվել է այն բանից մեկ օր անց, երբ ոստիկանության նախկին պետ Ջեյմս Բերքին մեղադրանքներ են առաջադրվել քաղաքացիական իրավունքների խախտման և դավադրության համար։ Հաղորդվել է, որ Բերքը, որը հրաժարական էր տվել 2015 թվականի հոկտեմբերին, երկար տարիներ խոչընդոտել էր ՀԴԲ-ի մասնակցությանը մարդասպանի գործի հետաքննությանը<ref>{{Cite news|url=https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/|author=Jamie Schram, Selim Algar and Joe Tacopino|title=Busted ex-police chief blocked FBI probe of Gilgo Beach murders|website=New York Post|date=2015-12-12|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327112057/https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/|url-status=live}}</ref>։ Նախկինում ՀԴԲ-ն աջակցել է զոհերի որոնման աշխատանքներին, սակայն պաշտոնապես երբեք չէր մասնակցել հետաքննությանը<ref>{{Cite news|title=FBI joins 'Long Island serial killer' investigation|url=http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|access-date=2017-10-09|website=Fox News|date=2015-12-11|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009092850/http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|url-status=live}}</ref>։ 2016 թվականի նոյեմբերին Բերքը դատապարտվել է դաշնային բանտում 46 ամիս ազատազրկման՝ հարձակման և դավադրության համար։ === Ապացույցների հրապարակումը 2020 թվականին === 16 января 2020 г. комиссар полиции округа Саффолк Джеральдин Харт опубликовала изображения найденного на месте преступления ремня с буквами «HM» или «WH» (в зависимости от ориентации ремня), вытисненными на чёрной коже. Ремень был найден в ходе первоначального расследования в районе Ocean Parkway в Гилго-бич. Полиция считает, что ремень был сделан преступником и не принадлежал ни одной из жертв. Полиция не раскрыла подробностей о доказательной силе ремня и не стала комментировать, где именно он был найден. Было также объявлено, что в ходе расследования используются новые научные данные, и запущен сайт Gilgonews.com, позволяющий обмениваться новостями и получать советы по ходу расследования<ref name="News12LongIsland">{{Cite news|author=Lehpamer|first=Eileen|url=http://longisland.news12.com/story/41571239/suffolk-police-to-hold-news-conference-on-new-evidence-in-gilgo-beach-murders|title=Police release picture of new evidence in Gilgo Beach murder case|date=2020-01-16|website=News12LongIsland|access-date=2020-01-16|archive-date=2020-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118110050/http://longisland.news12.com/story/41571239/suffolk-police-to-hold-news-conference-on-new-evidence-in-gilgo-beach-murders|url-status=live}}</ref><ref name="gilgonews">{{Cite web|url=https://www.gilgonews.com/|title=Gilgo News|website=Gilgo News|publisher=Suffolk County Police Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803074657/https://www.gilgonews.com/|archive-date=2021-08-03|access-date=2021-08-03|url-status=live}}</ref>. === Опознание Валери Мак с помощью генетической генеалогии === В июне 2019 года поступило предложение использовать генетическую генеалогию для идентификации неопознанных жертв и, возможно, убийцы в деле<ref>{{Cite news|author=Green|first=Leonard|url=https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|title=New forensic advances could help solve Gilgo Beach murder, experts say|date=2019-07-07|website=Newsday|access-date=2019-07-17|archive-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717182358/https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|url-status=live}}</ref>. 28 мая 2020 года «[[Джейн Доу]] № 6» была опознана как Валери Мак, которая также носила имя Мелисса Тейлор<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.longislandpress.com/2020/05/22/suffolk-police-id-another-long-island-serial-killer-victim/|title=Suffolk Police ID Another Long Island Serial Killer Victim|author=Bolger|first=Timothy|website=LI Press|date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531234844/https://www.longislandpress.com/2020/05/22/suffolk-police-id-another-long-island-serial-killer-victim/|archive-date=2020-05-31|access-date=2020-05-23|url-status=live}}</ref>. === Лицо, представляющее интерес и подозреваемое === ==== Лицо, представляющее интерес ==== 12 сентября 2017 года прокурор округа Саффолк Роберт Бьянкавилла заявил, что Джон Биттролфф, житель округа Саффолк, осужденный за убийство двух секс-работниц и подозреваемый в убийстве третьей, 28-летней Сандры Костиллы, возможно, совершил некоторые из убийств в Гилго-Бич. Бьянкавилла сказал, что Биттролфф, вероятно, был ответственен за смерти других женщин и что есть сходство между местами преступления в Гилго-Бич и известными убийствами Биттролффа, за которые он был осужден в мае 2017 года и приговорён в сентябре. Биттролфф был арестован в 2014 году после того, как его ДНК была обнаружена на телах двух жертв убийства, 31-летней Риты Тангреди и 20-летней Колин Макнами, чьи тела были найдены в 1993 и 1994 годах. Совпадение было установлено с помощью ДНК, предоставленной его братом Тимоти, который был осужден в 2013 году по не связанному с этим делу. Биттролфф был осужден в мае 2017 года за эти убийства, а в сентябре приговорен к последовательным срокам по 25 лет за каждое убийство. Полиция округа Саффолк не прокомментировала заявление прокурора в связи с активным расследованием убийств в Гилго-Бич. Адвокат Биттролффа отверг утверждение прокурора. Биттролфф жил в Манорвилле, в 30 милях (48 км) от того места, где были найдены тела Валери Мак и Джессики Тейлор в Гилго-Бич. Биттролфф был охотником, которому, как говорили, нравилось убивать животных. По профессии он был плотником, имевшим доступ к ножовкам и электропилам. Поскольку многие тела были найдены именно расчленёнными, следует отметить его доступ к этим инструментам и умение ими пользоваться. Взрослая дочь Риты Тангреди была лучшей подругой Мелиссы Бартелеми, одной из жертв из Гилго-Бич. Мать Бартелеми, Линн, рассказала, что её дочь Мелисса перед смертью «много звонила в Манорвилль с телефона». === Подозреваемый в трех убийствах === 14 июля 2023 г. мужчине по имени Рекс Хойерманн были предъявлены обвинения по трем пунктам в убийстве первой степени и трем пунктам в убийстве второй степени в связи со смертью Мелиссы Бартелеми, Меган Уотерман и Эмбер Линн Костелло. Он также подозревается в исчезновении и смерти Морин Брейнард-Барнс, согласно ходатайству об освобождении под залог. Волосы, скорее всего, принадлежащие жене Рекса Хойерманна, были обнаружены на трёх жертвах убийства или рядом с ними. Анализ ДНК из 11 бутылок, найденных в мусорном баке возле дома Хойерманнов, подтвердил эту информацию. Волосы были обнаружены в 2010 году, но тогда анализ ДНК не дал результатов. Благодаря более совершенным современным технологиям следователям удалось найти ответы на вопросы о ДНК<ref name="cnn07142023">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/07/14/us/gilgo-beach-murders-suspect-arrest/index.html|title=Suspect in custody in New York’s long-unsolved Gilgo Beach killings, sources say|lang=en|author=Sgueglia|first=Kristina|publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714132648/https://www.cnn.com/2023/07/14/us/gilgo-beach-murders-suspect-arrest/index.html|archive-date=2023-07-14|access-date=2023-07-14|url-status=live|last2=Griingras|first2=N=Brynn}}</ref>. == Четвёрка Гилго: Жертвы, обнаруженные в декабре 2010 года == Из десяти останков тел, найденных с конца 2010 года, четверо идентифицированы в декабре 2010 года как принадлежащие проституткам, которые рекламировали свои услуги по [[Craigslist]]. Все они были задушены, а их тела были завёрнуты в [[джутовый мешок|джутовые мешки]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121103194649/http://www.cbsnews.com/8301-504083_162-20053194-504083.html «Long Island serial killer? Medical Examiner to study unidentified beach-area remains»] Retrieved 2011-04-12.</ref>. Все, как полагают, были убиты в другом месте. === Морин Брейнард-Барнс === На момент исчезновения Брейнард-Барнс из [[Норуич (Коннектикут)|Норвича]], штат [[Коннектикут]], было 25 лет. Последний раз её видели 9 июля 2007 г., когда она сказала, что планирует «провести день в [[Нью-Йорк]]е». С того дня больше её не видели<ref>[http://www.norwichbulletin.com/carousel/x1850112690/DA-Norwich-woman-likely-a-victim-of-serial-killer%23axzz1KjcoxOPI «DA: Norwich woman likely a victim of serial killer»], Norwichbulletin.com; retrieved April 27, 2011.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/unsolved/long-island-ripper/maureen-brainard-barnes.html|title=Maureen Brainard-Barnes — The Long Island Ripper|author=Hawkins|first=Kristal|date=2007-07-12|publisher=Trutv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109174732/http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/unsolved/long-island-ripper/maureen-brainard-barnes.html|archive-date=2014-01-09|access-date=2014-05-20|url-status=live}}</ref>. Брейнард-Барнс, мать двоих детей, работала в качестве платной эскорт-услуги на сайте Craigslist, чтобы оплатить ипотеку за свой дом. Она не работала в [[Секс-индустрия|секс-индустрии]] в течение семи месяцев, но после получения уведомления о выселении вернулась к этой работе, чтобы оплатить счета<ref>{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|title=Faces of the Gilgo victims|date=2013-04-30|publisher=Newsday|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109182136/http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|archive-date=2014-01-09|access-date=2014-05-20|url-status=live}}</ref>. Её тело было обнаружено в декабре 2010 года<ref name="WABC-TV2">{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8050530|title=Three more human remains found on Long Island|date=2011-04-04|publisher=WABC-TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009095641/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8050530|archive-date=2012-10-09|access-date=2011-04-07|url-status=dead}}</ref>. Вскоре после её исчезновения подруге Брейнард-Барнс, Саре Карнес, позвонил мужчина с незнакомого номера. Мужчина утверждал, что только что видел Брейнард-Барнс, что она жива и находится в «борделе в Квинсе». Он отказался назвать себя и не смог сообщить Карнес местонахождение дома. Он сказал Карнес, что перезвонит и сообщит адрес, но больше не звонил. По словам Карнес, у мужчины не было заметного нью-йоркского или бостонского акцента. На момент исчезновения она работала в мотеле Super 8 на Манхэттене. В ночь на 9 июля 2007 г. она позвонила подруге в Коннектикут и сообщила, что планирует встретиться с клиентом возле мотеля<ref>{{Cite web|url=https://www.gilgonews.com/vics/MaureenBrainardBarnes|title=Maureen Brainard-Barnes|website=www.gilgonews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518215308/https://www.gilgonews.com/vics/MaureenBrainardBarnes|archive-date=2022-05-18|access-date=2022-06-07|url-status=live}}</ref>. Как и многие другие жертвы, Брейнард-Барнс была очень маленького роста — 4 фута 11 дюймов (1,50 м) и весом 105 фунтов (48 кг). На момент смерти, у Морин осталась 7-летняя дочь Николетт. === Мелисса Бартелеми === Бартелеми, 24-летняя жительница [[Эри (округ, Нью-Йорк)|округа Эри]], штат Нью-Йорк, пропала 12 июля 2009 года. Она жила в [[Бронкс]]е в Нью-Йорке и работала в эскорте через Craigslist<ref name="wsjblog2011-01-242">{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/metropolis/2011/01/24/drawn-to-citys-glamour-cut-down-by-a-serial-killer|title=Drawn to city's glamour, cut down by serial killer|publisher=Wall Street Journal|date=2010-01-24|access-date=2016-04-09|archive-date=2017-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331005948/http://blogs.wsj.com/metropolis/2011/01/24/drawn-to-citys-glamour-cut-down-by-a-serial-killer/|url-status=live}}</ref>. В ночь пропажи она встретилась с клиентом, положила на свой банковский счет 900 долларов и попыталась позвонить своему бывшему парню, но не дозвонилась. Спустя неделю и в течение пяти недель её сестра-подросток Аманда получала серию «вульгарных, издевательских и оскорбительных» звонков от человека, который мог быть убийцей, используя мобильный телефон Мелиссы. Звонивший спрашивал, не была ли Аманда «такой же шлюхой, как её сестра»<ref name="NYT2011-04-082">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/04/09/nyregion/09bodies.html|title=Prostitutes' killer seen as versed in police techniques|website=The New York Times|date=2011-04-08|access-date=2016-04-09|first=William K.|author=Rashbaum|first2=Joseph|last2=Goldstein|archive-date=2011-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412015350/http://www.nytimes.com/2011/04/09/nyregion/09bodies.html|url-status=live}}</ref>. Звонки становились все более тревожными и в конце концов завершились тем, что звонивший сообщил Аманде, что её сестра мертва и что он собирается «наблюдать за её гниением». Полиция проследила некоторые звонки до [[Мэдисон-сквер-гарден|Мэдисон-сквер-Гарден]], центра [[Манхэттен]]а и [[Массапекуа]], но не смогла определить, кто их совершал<ref name="NYT2011-04-082" />. Мать Бартелеми отметила, что с телефона её дочери во время её исчезновения было «много звонков в Манорвилл»<ref name="people.com">{{Cite web|url=http://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/|title=Prosecutor Suggests a N.Y. Carpenter Could Be a Suspect in the Long Island Serial Killer Case|lang=en|website=people.com|date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021203120/http://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/|archive-date=2017-10-21|access-date=2017-10-09|url-status=live}}</ref>. Рост Бартелеми составлял 4 фута 10 дюймов (1,47 м), вес — 95 фунтов (43 кг). === Меган Уотерман === Уотерман, 22-летняя жительница [[Саут-Портленд (Мэн)|Саут-Портленда]], штат [[Мэн (штат)|Мэн]], пропала 6 июня 2010 г. после размещения на сайте Craigslist объявления об оказании эскорт-услуг. Накануне она сказала своему 20-летнему парню, что собирается на свидание и позвонит ему позже. На момент исчезновения она проживала в мотеле в Хауппауге (штат Нью-Йорк), расположенном в 15 милях к северо-востоку от Гилго-Бич. Её тело было найдено в декабре 2010 года<ref name="BNO2">{{Cite web|url=http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer|title=Police find more victims of suspected Long Island serial killer|date=2011-04-04|publisher=BNO News|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529235245/http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer/|archive-date=2012-05-29|access-date=2016-04-09|url-status=dead}}</ref>. Уотерман была матерью одного ребёнка и стала жертвой секс-торговли<ref>{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2020/06/22/for-the-first-time-daughter-of-long-island-serial-killer-victim-from-maine-speaks-out/|title=For the first time, daughter of Long Island serial killer victim from Maine speaks out|author=Russell|first=Eric|website=Portland Press Herald|date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715061645/https://www.pressherald.com/2020/06/22/for-the-first-time-daughter-of-long-island-serial-killer-victim-from-maine-speaks-out/|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-15|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Megan Amelia Waterman|website=Portland Press Herald|access-date=2021-07-15|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/mainetoday-pressherald/name/megan-waterman-obituary?pid=147991123|date=2011-01-23|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715111858/https://www.legacy.com/us/obituaries/mainetoday-pressherald/name/megan-waterman-obituary?pid=147991123|url-status=live}}</ref>. Рост Уотерман составлял 5 футов 5 дюймов (1,65 м). На момент смерти, у Меган осталась 3-летняя дочь Лили. === Эмбер Линн Костелло === Костелло, 27-летняя жительница Западного Вавилона, штат Нью-Йорк, небольшого городка в десяти милях к северу от Гилго-Бич, была работницей секс-индустрии и потребителем [[героина]], пропавшей без вести 2 сентября 2010 года<ref name="BNO2" />. По имеющимся данным, в тот вечер она отправилась на встречу с незнакомцем, который несколько раз звонил ей и предлагал 1500 долларов за её услуги<ref>[http://www.newsweek.com/2011/04/17/terror-on-long-island.html «Terror on Long Island»] {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20110421063017/http://www.newsweek.com/2011/04/17/terror-on-long-island.html}} Newsweek; retrieved April 27, 2011.</ref>. Костелло родилась в Шарлотте и выросла в Уилмингтоне (Северная Каролина), а после исчезновения жила в Западном Вавилоне (Нью-Йорк). Родные считали, что она находится в реабилитационном центре для наркоманов, поэтому не сразу объявили о её пропаже, когда она перестала отвечать на сообщения и телефонные звонки<ref name="автоссылка1">{{Cite news|author=Pelisek|first=Christine|title=A Serial Killer Terrorizes Long Island|url=https://www.newsweek.com/serial-killer-terrorizes-long-island-66619|access-date=2021-07-15|date=2011-04-17|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715061627/https://www.newsweek.com/serial-killer-terrorizes-long-island-66619|url-status=live}}</ref>. До переезда в Западный Вавилон Костелло жила со своим вторым мужем в Клируотере, штат Флорида, и работала официанткой. Костелло хорошо училась, но наркомания у неё началась ещё в подростковом возрасте. В 6-летнем возрасте она подверглась сексуальному насилию со стороны соседа<ref name="автоссылка1" />. Рост Костелло составлял 4 фута 11 дюймов (1,50 м), вес — около 100 фунтов (50 кг)<ref>{{Cite news|author=Pelisek|first=Christine|title=Long Island Serial Killer: A Victim's Roommate Speaks|url=https://news.yahoo.com/long-island-serial-killer-victims-roommate-speaks-20110416-185717-763.html|access-date=2021-08-03|date=2011-04-17|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803082056/https://news.yahoo.com/long-island-serial-killer-victims-roommate-speaks-20110416-185717-763.html|url-status=live}}</ref>. == Дополнительные жертвы, обнаруженные в марте и апреле 2011 года == Ещё четыре комплекта останков были обнаружены 29 марта и 4 апреля 2011 г. Все останки были найдены в другом месте, вблизи парковой дороги, в районе пляжей Оук Бич и Гилго Бич, в двух милях к востоку от останков, найденных в декабре 2010 года. Вновь обнаруженными жертвами оказались Джессика Тейлор, Валери Мак, неустановленная женщина, названная «Джейн Доу № 3» или «Персик» (из-за татуировки), и неопознанный младенец, который был дочерью «Персика»<ref name="LIkiller3" />. Впоследствии полиция Саффолка расширила зону поиска вплоть до границы округа Нассау в поисках новых жертв<ref name="abc local">{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8053594|title=Shannan Gilbert not among new LI bodies, police say|date=2011-04-05|publisher=Abclocal.go.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110409074028/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8053594|archive-date=2011-04-09|access-date=2011-04-12|url-status=dead}}</ref>. Ещё два комплекта останков были обнаружены 11 апреля 2011 г., после того как поиски распространились на округ Нассау<ref name="ABCNews_2011-04-112">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/US/long-island-bodies-killer/story?id=13346276|title=Cops: Long Island Bodies May Be From More Than One Killer|date=2011-04-11|publisher=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414132159/http://abcnews.go.com/US/long-island-bodies-killer/story?id=13346276|archive-date=2011-04-14|access-date=2011-04-17|url-status=live}}</ref>. Они были обнаружены на расстоянии около одной мили друг от друга, примерно в пяти милях к западу от тех, что были найдены в декабре<ref name="Newsday_map2">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches (map)|date=2011-04-11|publisher=Newsday.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071628/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|archive-date=2012-10-13|access-date=2011-04-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8061689|title=More remains found in serial killer investigation|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414110539/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8061689|archive-date=2011-04-14|access-date=2011-04-11}}</ref>. Один из комплектов останков принадлежал жертве, которую сейчас считают женщиной-трансгендером. По словам полиции, жертва, обозначенная как «мужчина азиатской внешности», была мертва в течение 5-10 лет. Другие останки принадлежали Карен Вергате, частичные останки которой были обнаружены на острове Файр-Айленд в 1996 году. === Опознанные === ==== Валери Мак ==== 24-летняя Валери Мак, известная также как Мелисса Тейлор, жила в Филадельфии и работала в эскорте, когда пропала в 2000 году<ref name="abc7ny.com">{{Cite web|url=https://abc7ny.com/gilgo-beach-murder-victim-identified-as-valerie-mack/6217196/|title=Gilgo Beach murder victim identified as 24-year-old Valerie Mack|website=abc7ny.com|date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604090044/https://abc7ny.com/gilgo-beach-murder-victim-identified-as-valerie-mack/6217196/|archive-date=2020-06-04|access-date=2020-05-28|url-status=live}}</ref>.Как и многие другие жертвы, она была небольшого роста — около 5 футов (1,5 м) и весом около 100 фунтов (50 кг)<ref name="phillyvoice">{{Cite news|author=Tanenbaum|first=Michael|title=After 20 years, former Philly woman identified as victim of Gilgo Beach serial killer|url=https://www.phillyvoice.com/valerie-mack-gilgo-beach-killer-manorville-philadelphia-prostitute-craigslist-ripper-long-island/|access-date=2021-08-03|date=2020-05-29|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803125317/https://www.phillyvoice.com/valerie-mack-gilgo-beach-killer-manorville-philadelphia-prostitute-craigslist-ripper-long-island/|url-status=live}}</ref>. Частичные останки Мак были обнаружены в Манорвилле 19 ноября 2000 г., но идентифицированы только в 2020 г. Её туловище было найдено завернутым в мусорные пакеты и выброшенным в лесу недалеко от пересечения улиц Halsey Manor Road и Mill Road, рядом с ЛЭП и подъездной дорогой к ней<ref name="1047UFNY">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1047ufny.html|title=The Doe Network: 1047UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117212618/http://doenetwork.org/cases/1047ufny.html|archive-date=2014-01-17|access-date=2021-12-15|url-status=live}}</ref>. Голова, правая ступня и кисти рук, найденные 4 апреля 2011 г., сначала были признаны принадлежащими неопознанной жертве, получившей имя «Джейн Доу № 6»; позднее было установлено, что они принадлежат той же женщине, чей торс был найден в 2000 году<ref name="1047UFNY" />. Её правая нога была отрезана высоко над лодыжкой, возможно, для того, чтобы скрыть опознавательный знак или татуировку. 28 мая 2020 г. полиция объявила, что останки были опознаны как Валери Мак, которую члены семьи в последний раз видели весной или летом 2000 г. в районе Порт-Републик, штат Нью-Джерси<ref name="phillyvoice" /><ref>{{Cite news|url=https://pix11.com/news/local-news/short-troubled-life-of-jane-doe-no-6-in-gilgo-beach-case-she-had-a-young-son/|author=Mary Murphy|title=Short, troubled life of Jane Doe No. 6 in Gilgo Beach case; she had a young son|website=PIX11|date=2020-05-28|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215145521/https://pix11.com/news/local-news/short-troubled-life-of-jane-doe-no-6-in-gilgo-beach-case-she-had-a-young-son/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnewyork.com/news/local/police-reveal-identity-of-gilgo-victim-previously-known-only-as-jane-doe-6/2436367/|title=Police Reveal Identity of Gilgo Victim Previously Known Only as Jane Doe #6|author=Jennifer Millman|website=NBC New York|date=2020-05-28|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215145905/https://www.nbcnewyork.com/news/local/police-reveal-identity-of-gilgo-victim-previously-known-only-as-jane-doe-6/2436367/|url-status=live}}</ref>. Расчленённые останки Валери Мак и Джессики Тейлор были уничтожены одинаковым способом и в одной и той же части Манорвилла, что позволяет предположить наличие связи между ними. У Мак был сын Бенджамин, который предоставил для опознания матери своё ДНК. ==== Джессика Тейлор ==== 20-летняя Джессика Тейлор жила в Манхэттене, когда пропала 21 июля 2003 года. 26 июля 2003 г. её обнаженный и расчлененный торс, лишенный головы и рук, был обнаружен в 45 милях (72 км) к востоку от пляжа Гилго в Манорвилле, штат Нью-Йорк;<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/nyregion/4-bodies-leave-hamlet-on-edge.html|title=4 Bodies Leave Hamlet On Edge|date=2003-12-14|website=[[The New York Times]]|first=Julia C.|author=Mead|access-date=2017-02-19|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105857/http://www.nytimes.com/2003/12/14/nyregion/4-bodies-leave-hamlet-on-edge.html|url-status=live}}</ref> эти останки были идентифицированы с помощью анализа ДНК позднее в том же году. Туловище Тейлор было найдено на куче деревянных обрезков в конце асфальтированной подъездной дороги от Halsey Manor Road, чуть севернее того места, где она пересекается с Long Island Expressway. Под туловищем была обнаружена пластиковая пленка, а татуировка на теле была изуродована острым предметом<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/02/08/nyregion/in-brief-a-manorville-body-is-identified.html|title=A Manorville Body Is Identified|date=2004-02-08|website=The New York Times|first=Julia C.|author=Mead|access-date=2017-02-19|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015643/http://www.nytimes.com/2004/02/08/nyregion/in-brief-a-manorville-body-is-identified.html|url-status=live}}</ref>. 29 марта 2011 г. в Гилго были обнаружены останки, в том числе череп, пара кистей рук и предплечье, которые были сопоставлены с Тейлор<ref>{{Cite web|url=http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/|title=Long Island's Other Serial Killer|website=LongIslandPress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809175201/http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/|archive-date=2012-08-09|access-date=2016-04-09}}</ref><ref name="newsday.com">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches|website=Newsday|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421025822/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|archive-date=2016-04-21|access-date=2016-04-09|url-status=dead}}</ref>. Она работала в Вашингтоне и в Манхэттене в качестве секс-работницы<ref name="LIkiller3" />. Последний раз Тейлор видели в районе автобусного терминала Port Authority в Манхэттене в период с 18 по 22 июля 2003 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://oddstops.com/location.php?id=76|title=The site where Jessica Taylor was found.|website=oddstops.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221164538/https://oddstops.com/location.php?id=76|archive-date=2022-02-21|access-date=2022-06-06|url-status=live}}</ref>. Тейлор стала заниматься проституцией после того, как её бойфренд и по совместительству сутенёр Халил Уайт изолировал её от семьи. Поначалу его подозревали в убийстве Джессики, но потом было доказано, что она стала жертвой маньяка. ==== Карен Вергата ==== 11 апреля 2011 г. на пляже Тобей были найдены человеческий череп и несколько зубов, до опознания жертву именовали «Джейн Доу № 7» или «неопознанная с острова Файр»<ref name="nbcnewyork.com2" /><ref name="newsday.com" />. По результатам анализа ДНК эти останки были связаны с отрезанными ногами, найденными в мешке для мусора на острове Файр 15 годами ранее, 20 апреля 1996 года<ref name="NYT20112" /><ref name="NYPost" /><ref name="LIPress" />. Останки Джейн Доу № 7 стали вторым набором, обнаруженным в округе Нассау 11 апреля 2011 года<ref>{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|title=The Doe Network: 1019UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080245/http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|archive-date=2018-11-10|access-date=2018-11-09|url-status=live}}</ref>. 4 августа 2023 года во время пресс-конференции представители следственных органов объявили, что «Джейн Доу № 7» была опознана как Карен Вергата<ref name="Ebrahimji">{{Cite web |last=Ebrahimji |first=Brynn Gingras,Alisha |date=2023-08-04 |title=New York authorities announce identity of another Gilgo Beach murder victim |url=https://www.cnn.com/2023/08/04/us/investigation-update-gilgo-beach-murders/index.html |access-date=2023-08-04 |website=CNN |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804151956/https://www.cnn.com/2023/08/04/us/investigation-update-gilgo-beach-murders/index.html |url-status=live }}</ref><ref name="independent.co.uk">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Gilgo Beach murders victim Jane Doe 7 identified after 26 years |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/gilgo-beach-murders-victim-identified-b2387778.html |access-date=2023-08-04 |website=The Independent |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804144709/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/gilgo-beach-murders-victim-identified-b2387778.html |url-status=live }}</ref>. Вергата — 34-летняя жительница Маннхеттена (на момент исчезновения в 1996 году), также работала, предоставляя эскорт-услуги<ref>{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Fifth Gilgo Beach victim identified as Karen Vergata, police say |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/08/04/fire-island-jane-doe-karen-vergata-gilgo-beach/70527716007/ |access-date=2023-08-04 |website=USA TODAY |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804153952/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/08/04/fire-island-jane-doe-karen-vergata-gilgo-beach/70527716007/ |url-status=live }}</ref>. ==== Таня Джексон и Татьяна Мэри Дайкс («Персик» / «Джейн Доу № 3» и «Дитя Доу») ==== 11 апреля 2011 г. полиция округа Нассау обнаружила расчлененные скелетированные человеческие останки в полиэтиленовом пакете в районе парка Джонс Бич Стейт Парк. Жертва была названа «Джейн Доу № 3». Позднее анализ ДНК показал, что останки принадлежат женщине, чей торс был найден в парке Hempstead Lake State Park четырнадцатью годами ранее. 28 июня 1997 года в государственном парке Хемпстед-Лейк, расположенном в городе Лейквью (штат Нью-Йорк), был найден расчлененный торс неизвестной молодой [[Афроамериканцы|афроамериканки]]. Туловище было найдено в зелёном пластиковом контейнере Rubbermaid, который был выброшен рядом с дорогой на западном берегу озера. Следователи сообщили, что на левой груди жертвы была татуировка в виде персика в форме сердца с откушенным кусочком и двумя капельками, падающими из его сердцевины. Скелет девочки в возрасте от 16 до 24 месяцев (или, по другой версии, от 1 до 4 лет<ref name="1323UFNY">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1323ufny.html|title=The Doe Network: 1323UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218220852/http://www.doenetwork.org/cases/1323ufny.html|archive-date=2021-12-18|access-date=2021-12-15|url-status=live}}</ref>) — был найден 4 апреля 2011 г. примерно в 250 футах (80 м) от частичных останков Валери Мак<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/05/30/nyregion/among-bodies-discarded-on-a-beach-one-that-doesnt-fit.html|title=Among Bodies Discarded on a Beach, One That Doesn't Fit|website=[[The New York Times]]|date=2011-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619082620/http://www.nytimes.com/2011/05/30/nyregion/among-bodies-discarded-on-a-beach-one-that-doesnt-fit.html|archive-date=2017-06-19|access-date=2017-02-19|url-status=live}}</ref>. Тело было завернуто в одеяло и не имело видимых признаков травмы. По результатам анализа ДНК было установлено, что матерью ребёнка является «Персик»/«Джейн Доу № 3», тело которой было найдено в 10 милях (16 км) к востоку, в районе парка государственного парка Джоунс Бич<ref name="NYT20112" />. По имеющимся данным, девочка была афроамериканкой, на ней были золотые серьги и золотое ожерелье<ref name="NYT20112" /><ref name="LIPress">{{Cite news|url=http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe|title=Suffolk Cops Getting Tips in LI Serial Killer Probe|publisher=LongIslandPress.com|access-date=2011-09-24|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925103749/http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe/|url-status=dead}}</ref><ref name="1323UFNY" />. 23 апреля 2025 года полиция округа Нассау объявила о том, что обе жертвы были опознаны благодаря генетической генеалогии. «Персик» — Таня Дениз Джексон, родилась 22 октября 1970 года в [[Алабама|Алабаме]]<ref>{{Cite web |title=Police identify 'Peaches' homicide victim as Army veteran Tanya Denise Jackson, daughter as Tatiana Marie Dykes |url=https://longisland.news12.com/nassau-police-to-reveal-identities-of-1997-homicide-victims-peaches-and-her-toddler-sources-say |access-date=2025-04-23 |website=News 12 - Default |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423092549/https://longisland.news12.com/nassau-police-to-reveal-identities-of-1997-homicide-victims-peaches-and-her-toddler-sources-say |url-status=live }}</ref>. С 1993 по 1995 год Джексон служила в армии США. Её дочь Татьяна Мэри Дайкс («Дитя Доу») родилась 17 марта 1995 года в Техасе<ref name="автоссылка2">{{Cite web |last=Press |first=Philip Marcelo, Associated |date=2025-04-23 |title=New York police ID woman and child whose remains were discovered near Gilgo Beach |url=https://www.ksat.com/news/2025/04/23/new-york-police-id-woman-and-child-whose-remains-were-discovered-near-gilgo-beach/ |access-date=2025-04-23 |website=KSAT |lang=en |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424014431/https://www.ksat.com/news/2025/04/23/new-york-police-id-woman-and-child-whose-remains-were-discovered-near-gilgo-beach/ |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка3">{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Nassau County police reveal ID of Gilgo Beach victim 'Peaches' and her toddler |url=https://abc7ny.com/post/gilgo-beach-murders-nassau-county-police-reveal-id-victim-peaches-toddler/16230218/ |access-date=2025-04-23 |website=ABC7 New York |lang=en |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423145805/https://abc7ny.com/post/gilgo-beach-murders-nassau-county-police-reveal-id-victim-peaches-toddler/16230218/ |url-status=live }}</ref>. На момент смерти Джексон проживала в [[Бруклин]]е и работала медицинским ассистентом<ref name="автоссылка2" />. Джексон не общалась с родственниками, поэтому мать и дочь никогда не были объявлены в розыск. Отец Татьяны был идентифицирован и помогал в расследовании<ref name="автоссылка3" />. Полиция не стала уточнять, являются ли мать и дочь жертвами Лонг-айлендского серийного убийцы<ref>{{Cite news |last=Kilgannon |first=Corey |last2=Coleman |first2=Maia |date=2025-04-23 |title=Police Identify 2 Gilgo Beach Victims, a Mother and Her Toddler |url=https://www.nytimes.com/2025/04/23/nyregion/gilgo-beach-victims-woman-child.html |access-date=2025-04-23 |work=The New York Times |lang=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423172613/https://www.nytimes.com/2025/04/23/nyregion/gilgo-beach-victims-woman-child.html |url-status=live }}</ref>. === Неопознанные === 20 сентября 2011 г. полиция опубликовала фотороботы двух неопознанных жертв (прозванными «мужчина-азиат» и «Джейн Доу № 6»), останки которых были найдены в марте и апреле 2011 г., а также фотографии ювелирных изделий, обнаруженных на останках девочки-ребёнка и её матери, «Джейн Доу № 3», найденных 4 и 11 апреля соответственно<ref name="NYPost">{{Cite news|url=http://www.nypost.com/p/news/local/two_more_faces_of_death_R3TxB7N7v5l3sBjzlsHbuN|title=Two More Faces of Death:LI detectives release new sketches of victims in hunt for serial slayer|publisher=New York Post|access-date=2011-09-24|first=Selim|author=Algar|date=2011-09-21|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925065612/http://www.nypost.com/p/news/local/two_more_faces_of_death_R3TxB7N7v5l3sBjzlsHbuN|url-status=live}}</ref>. Один из комплектов останков, найденных в округе Нассау 11 апреля, был впоследствии опознан как мать ребёнка<ref name="NYPost" />. В декабре 2016 года было установлено, что «Персик» и «Джейн Доу № 3» — одно и то же лицо<ref>{{Cite web|url=https://www.longislandpress.com/2016/12/13/unidentified-murder-victim-dubbed-peaches-linked-to-gilgo-beach-killings/|title=Murder Victim Dubbed 'Peaches' Linked to Long Island Serial Killer Case|author=Bolger|first=Timothy|website=longislandpress.com|date=2016-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920084133/https://www.longislandpress.com/2016/12/13/unidentified-murder-victim-dubbed-peaches-linked-to-gilgo-beach-killings/|archive-date=2018-09-20|access-date=2017-10-09|url-status=live}}</ref>. Анализ ДНК также позволил установить, что «Персик» является матерью «дитя Доу»;<ref name="NYT20112">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/09/21/nyregion/identities-still-sought-in-string-of-murders-on-long-island.html|title=Pursuing Identities, Police Disclose Details about LI victims|website=[[The New York Times]]|date=2011-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216210812/http://www.nytimes.com/2011/09/21/nyregion/identities-still-sought-in-string-of-murders-on-long-island.html|archive-date=2016-12-16|access-date=2017-02-19|url-status=live}}</ref> на ней были обнаружены золотые украшения, похожие на те, что были на её дочери<ref name="NYPost" />. ==== «Мужчина-азиат» ==== Тело молодого мужчины азиатской внешности, погибшего от удара тупым предметом, было также обнаружено 4 апреля 2011 г. на пляже Гилго, совсем недалеко от места, где в декабре 2010 г. были обнаружены первые четыре комплекта останков<ref name="LIkiller3" /><ref name="newsday.com" />. Жертва была одета в женскую одежду и, возможно, являлась [[Транс-женщина|трансгендерной женщиной]]<ref name="DN1">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|title=The Doe Network: 2864UMNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621142503/http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|archive-date=2018-06-21|access-date=2018-11-09|url-status=live}}</ref>. Возраст жертвы составлял от 17 до 23 лет, рост — 5 футов 6 дюймов (1,68 м), отсутствовали четыре зуба, возможно, у неё было заболевание опорно-двигательного аппарата, которое могло повлиять на походку. Жертва была мертва от 5 до 10 лет<ref name="NYPost" />. В сентябре 2011 года полиция опубликовала фоторобот жертвы. == Հնարավոր զոհեր == === Նույնականացված === ==== Թինա Էլիզաբեթ Ֆոլիա ==== 19-ամյա Թինա Ֆոլյային վերջին անգամ ողջ տեսել են 1982 թվականի փետրվարի 1-ի վաղ առավոտյան՝ Ուեսթ Այսլիպում՝ Սանռայզ մայրուղու վրա գտնվող «Hammerheads» ռոք ակումբում։ Նա ավտոստոպով իր տնից մեկնել էր համերգի վայր՝ հանդիպելու ընկերոջը, որը ելույթ էր ունենում Քուինսից ժամանած «Equinox» խմբի կազմում։ Փետրվարի 3-ին Տրանսպորտի դեպարտամենտի աշխատակիցները նրա աճյունները հայտնաբերել են Սաֆոլկ շրջանում՝ Սագտիկոս Սթեյթ Փարքվեյի ճանապարհեզրին։ Մասնատված մարմինը տեղադրված էր աղբի համար նախատեսված երեք առանձին պլաստիկ տոպրակների մեջ։ Աճյունները գտնվել էին Ռոբերտ Մոզեսի մայրուղուց մի քանի մղոն դեպի հյուսիս։ Այդ ճանապարհը տանում է դեպի Գիլգո Բիչ և Օուք Բիչ լողափեր։ Ֆոլյայի՝ ադամանդով մատանին, որը նա կրում էր, անհետացել էր, իսկ աղբի տոպրակների վրա հայտնաբերվել էր անհայտ տղամարդու ԴՆԹ։ Ոստիկանությունը չի բացառել, որ Թինա Ֆոլյան կարող էր դառնալ Լոնգ Այլենդի սերիական մարդասպանի վաղ զոհերից մեկը, սակայն հայտարարել է, որ այս գործի և մյուս սպանությունների միջև կապ հաստատելը «հետաքննության ներկայիս ակտիվ ուղղություններից չէ»։ '''Ժակլին Էշլի Սմիթ''' 16-ամյա Ժակլին Սմիթին վերջին անգամ տեսել են 1999 թվականի օգոստոսի 7-ին՝ Նյու Յորքի Բրուքլին թաղամասում։ Երեկոյան ժամը 9-ին տնից դուրս է եկել՝ ընկերներին այցելելու, սակայն այլևս չի վերադարձել։ 1999 թվականի օգոստոսի 12-ին պաշտոնապես հայտարարվել է անհետ կորած։ 2000 թվականի հունիսի 20-ին Ժակլին Սմիթի մասնատված մարմինը հայտնաբերվել է Նյու Յորքի Քուինս թաղամասի Ռոքուեյ Բիչ շրջանում՝ Բիչ 88-րդ փողոցի մերձակայքում։ === Անդրե Ջամալ Այզեք === 25-ամյա Անդրե Այզեքը պրոֆեսիոնալ դրագ-արտիստ էր, որը հանդես էր գալիս «Շաքարե արջուկ» («Sugar Bear») բեմական կեղծանունով։ Նրա մասնատված մարմինը հայտնաբերվել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 17-ին՝ Նյու Յորքի Քուինս թաղամասի Արվերն շրջանում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} 0xp66rogzscuycb8nji8dwybvd5eorh 10953699 10953694 2026-10-22T11:51:55Z Shushan22 129439 /* Ապացույցների հրապարակումը 2020 թվականին */ 10953699 wikitext text/x-wiki '''Լոնգ Այլենդի սերիական մարդասպան''' ({{lang-en|Long Island serial killer}}, նաև հայտնի է որպես '''Լոնգ Այլենդի մորթող և Քրեյգսլիստի մորթող''')<ref name="NYDailyNews">{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/ny_local/2011/01/24/2011-01-24_craiglist_serial_killer_cops_id_3_more_missing_prostitutes_found_dumped_along_lo.html?obref=obnetwork|title=Craiglist serial killer? Cops ID 3 more missing prostitutes found dumped along Long Island beach|publisher=New York Daily News|access-date=2011-04-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69X9xDLjj?url=http://articles.nydailynews.com/2011-01-24/local/27096584_1_cops-fear-serial-killer-cops-id|archive-date=2012-07-30|url-status=live}}</ref>, <nowiki/>[[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[սերիական մարդասպան]], որը 1996-ից 2011 թվականներին սպանել է 10 երիտասարդ կնոջ։ Հետաքննիչները կարծում են, որ հանցագործը կապ ունի ևս ութ երիտասարդ կնոջ սպանության հետ։ Զոհերի աճյունները հայտնաբերվել են 2010–2011 թվականներին՝ մի քանի ամիսների ընթացքում, այն բանից հետո, երբ Շենան Գիլբերտի անհետացման կապակցությամբ ոստիկանությունը սկսել է խուզարկել Օուշեն Փարքվեյի երկայնքով ձգվող տարածքը՝ Սաֆոլք շրջանի հեռավոր ափամերձ Գիլգո և Օուք Բիչ բնակավայրերի մերձակայքում։ «Գիլգոյի քառյակ» անվանումը ստացած չորս զոհերի աճյունները հայտնաբերվել են 2010 թվականի դեկտեմբերին՝ Գիլգո լողափի շրջանում, միմյանցից մոտ մեկ քառորդ մղոն (շուրջ 400 մետր) հեռավորության վրա։ Եվս վեց զոհերի աճյուններ հայտնաբերվել են 2011 թվականի մարտ և ապրիլ ամիսներին՝ [[Սաֆոլկ շրջան (Նյու Յորք)|Սաֆոլկ]] և [[Նասաու շրջան (Նյու Յորք)|Նասաու շրջաններում]]<ref name="WNYW2">{{Cite news|url=http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|title=8 Sets Of Remains Now Found On Beach|website=WNYW|access-date=2011-04-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110407094557/http://www.myfoxny.com/dpp/news/8-sets-of-remains-recovered-from-beach-20110404|archive-date=2011-04-07}}</ref><ref name="FoxNews2">{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders|title=3 More Sets of Human Remains Found on New York Beach|website=Fox News|access-date=2016-04-09|date=2011-04-04|archive-date=2015-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315123750/http://www.foxnews.com/us/2011/04/04/search-resumes-new-york-beach-victims-online-escort-murders/|url-status=live}}</ref><ref name="cbs2">{{Cite news|url=http://newyork.cbslocal.com/2011/04/11/investigators-of-gilgo-beach-victims-expand-search-on-l-i|title=Cops Confirm New Remains Human; Skull Also Found Along Ocean Parkway|website=CBS|location=New York|date=2011-04-11|access-date=2016-04-09|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072830/http://newyork.cbslocal.com/2011/04/11/investigators-of-gilgo-beach-victims-expand-search-on-l-i/|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանությունը ենթադրում է, որ վերջին աճյունները հայտնաբերվել են ավելի վաղ, քան 2010 թվականի դեկտեմբերին հայտնաբերված չորս զոհերի մարմինները<ref>{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|title=Latest Remains Found on N.Y. Beach Could be Victims of Another Long Island Serial Killer|website=Fox News|date=2011-04-13|access-date=2011-04-13|archive-date=2011-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429145139/http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանությունը հայտնել է, որ վերջին աճյունները թվագրվում են ավելի վաղ ժամանակաշրջանով, քան 2010 թվականի դեկտեմբերին հայտնաբերված չորս զոհերի մարմինները<ref>[http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/ «Latest Remains Found on N.Y. Beach Could be Victims of Another Long Island Serial Killer»] {{Wayback|url=http://www.foxnews.com/us/2011/04/13/latest-remains-ny-beach-victims-long-island-serial-killer-726616671/ |date=20110429145139 }} Retrieved 2011-04-13.</ref>։ 2011 թվականի մայիսի 9-ին իշխանությունները հայտնել են, որ վերջերս հայտնաբերված աճյուններից երկուսը կարող են լինել երկրորդ մարդասպանի ձեռքի գործը<ref name=LIkiller>{{cite web|title=Identifying Another Victim, Officials Raise Possibility of a 2nd L.I. Killer|publisher=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html|access-date=2011-05-09|archive-url=https://www.webcitation.org/69XA0A1KZ?url=http://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html?_r=1|archive-date=2012-07-30|url-status=live}}</ref>։ Դատախազներն այժմ կարծում են, որ Լոնգ Այլենդի ափին հայտնաբերված մարմինների համար կարող են պատասխանատու լինել երեք կամ չորս մարդասպաններ<ref name="ABC">{{cite web|title=At Least Three Killers Dumped Bodies on Long Island Beach|publisher=ABC News|url=http://abcnews.go.com/US/long-island-serial-killer-killers/story?id=13564301|archive-url=https://www.webcitation.org/69XA0iZtT?url=http://abcnews.go.com/US/long-island-serial-killer-killers/story?id=13564301|archive-date=2012-07-30|access-date=2011-05-10|url-status=live}} Retrieved 2011-05-10.</ref>։ 2023 թվականի հուլիսի 13-ին Մանհեթենի կենտրոնում ձերբակալվել է 59-ամյա Ռեքս Հոյերմանը, որը բնակվել է Մասափեքուա Պարկում։ Ձերբակալվել է այս գործով կասկածյալի կարգավիճակով։ Հաջորդ օրը նրան մեղադրանքներ են առաջադրվել «Գիլգոյի քառյակ» անվանումը ստացած զոհերից երեքի՝ Մեգան Ուոթերմանի, Մելիսա Բարթելեմիի և Էմբեր Կոստելոյի սպանությունների համար<ref>{{Cite news|access-date=2023-07-16|date=2023-07-14|website=BBC News|title=Gilgo Beach murders: Architect charged in Long Island serial killer case|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66190844|archive-date=2023-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230716034934/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66190844}}</ref>։ 2024 թվականի հունվարին Հոյերմանին մեղադրանք է առաջադրվել Մորին Բրեյնարդ-Բարնսի սպանության համար, իսկ նույն տարվա հունիսին՝ նաև Ջեսիկա Թեյլորի և Սանդրա Կոստիլյայի սպանությունների մեջ։ Սանդրա Կոստիլյայի սպանության մեջ նախկինում կասկածվել է ատաղձագործ Ջոն Բիթրոլֆը, որը դատապարտվել էր երկու կնոջ սպանության համար։ Հոյերմանը կասկածվել է նաև 2000 թվականին Վալերի Մաքի մահվան մեջ։ 2026 թվականի հունիսին Հոյերմանը, խոստովանելով ութ կնոջ սպանությունը, դատապարտվել է ցմահ ազատազրկման<ref>{{Cite web|url=https://t.me/meduzalive/143748|title=Медуза — LIVE|website=Telegram|access-date=2026-06-18}}</ref>։ == Ոստիկանական հետաքննություն == Մարդու աճյունների առաջին հայտնաբերումը տեղի է ունեցել 2010 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ Օուք Բիչի շրջանում՝ Օուշեն Փարքվեյի եզրին։ Հետաքննության առիթը Շենան Գիլբերտի որոնումներն են եղել։ Նա 24-ամյա կին էր, որն անհետացել էր նույն տարվա մայիսին՝ հաճախորդի տնից փախչելուց հետո։ 23 րոպե շարունակ զանգահարել էր 911 շտապ օգնության ծառայություն՝ ասելով. «Նրանք փորձում են սպանել ինձ»։ Անհետանալուց մեկ ամիս անց Սաֆոլք շրջանի ոստիկանության վարչության անհետ կորած անձանց որոնման բաժինը դիմել էր ոստիկանության սպա Ջոն Մալիային՝ խնդրելով գտնել Գիլբերտին՝ նրա վարժեցրած դիակ որոնող շան՝ Բլյու անունով գերմանական հովվաշան օգնությամբ։ 2010 թվականի ամռան ընթացքում Մալիան ապարդյուն որոնել էր Գիլբերտին փակ, մասնավոր լողափնյա բնակավայրում, որտեղ նրան վերջին անգամ տեսել էին<ref name="NYTDog2">{{Cite news|author=Fernandez|first=Manny|last2=Tim Stelloh|title=Officer and His Dog Play Key Role in Hunt for Remains|url=https://www.nytimes.com/2011/04/18/nyregion/in-long-island-hunt-for-bodies-key-role-for-officer-and-dog.html|access-date=2021-07-17|website=New York Times|date=2011-04-17|archive-date=2017-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802094317/https://www.nytimes.com/2011/04/18/nyregion/in-long-island-hunt-for-bodies-key-role-for-officer-and-dog.html|url-status=live}}</ref><ref name="NBCJan20202">{{Cite news|author=Burke|first=Minyvonne|title=Police reveal evidence in New York serial killer case nearly decade after 11 bodies found|url=https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/police-reveal-evidence-new-york-serial-killer-case-nearly-decade-n1117401|access-date=2021-07-17|publisher=NBC Universal|date=2020-01-10|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717061636/https://www.nbcnews.com/news/crime-courts/police-reveal-evidence-new-york-serial-killer-case-nearly-decade-n1117401|url-status=live}}</ref>։ Ոստիկանության սպան որոնումները վերսկսել է 2010 թվականի դեկտեմբերի 11-ին՝ այս անգամ ավելի մոտ մնալով մայրուղու եզրին։ Որոնման տարածքն ընտրելիս Մալիան առաջնորդվել է ՀԴԲ-ի տվյալներով, ըստ որոնց՝ ճանապարհի եզրերին հաճախ են հայտնաբերվել թաքցված կամ նետված դիակներ։ Չնայած խիտ բուսականությանը և ձյան բարակ շերտին՝ Մալիայի ծառայողական շունը հոտառությամբ հայտնաբերել է հետք, որը նրանց հանգեցրել է կիսաքայքայված, կոպիտ գործվածքից պատրաստված պարկի մեջ գտնվող կմախքի մոտ։ Հետագայում պարզվել է, որ աճյունը պատկանում է Մելիսա Բարթելեմիին։ Ապացույցների որոնման ընթացքում ոստիկանությունը հայտնաբերել է ևս երեք մարմին։ Չորս զոհերի՝ Մորին Բրեյնարդ-Բարնսի, Մելիսա Բարթելեմիի, Մեգան Ուոթերմանի և Էմբեր Կոստելոյի մարմինները հայտնաբերվել են միմյանցից մոտ 500 ֆուտ (150 մետր) հեռավորության վրա<ref name="NYTDog2" /><ref name="NBCJan20202" />։ [[Պատկեր:Robert Moses Parkway Exit on the Ocean Pkwy.JPG|thumb|Ռոբերտ Մոզեսի մայրուղի դուրս գալը՝ Օուշեն Փարքվեյից]] 2011 թվականի մարտին Ջեսիկա Թեյլորի աճյունի մի մասը հայտնաբերվել է Օուշեն Փարքվեյի երկայնքով։ Ութ տարի առաջ՝ 2003 թվականին, Թեյլորի աճյունի այլ մասեր հայտնաբերվել էին Մանորվիլում՝ Սաֆոլկ շրջանի մի քաղաքում։ Հաջորդ ամիս՝ 2011 թվականի ապրիլին, ոստիկանությունը հայտնաբերել է ևս երեք անձի աճյուններ՝ անհայտ աղջկա, անհայտ ասիացի տղամարդու և Վալերի Մաքի։ Վերջինիս աճյունի մի մասը, ինչպես և Ջեսիկա Թեյլորի դեպքում, մի քանի տարի առաջ՝ 2000 թվականի նոյեմբերին, հայտնաբերվել էր Մանորվիլում<ref name="newsday2">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/news/breaking/gilgo-search-to-extend-into-nassau-1.2803585|title=Police expand Gilgo probe into Nassau|date=2011-04-06|publisher=Newsday.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071227/http://www.newsday.com/news/breaking/police-expand-gilgo-probe-into-nassau-1.2803585|archive-date=2012-10-13|access-date=2011-04-12|url-status=live}}</ref>։ Եվս երկու մարմին հայտնաբերվել է Նասաու շրջանում։ Դրանցից մեկը պատկանել է ինքնությունը չպարզված մի կնոջ, որի աճյունի մասնակի մնացորդներն ավելի վաղ՝ 1996 թվականին, հայտնաբերվել էին Ֆայր կղզում։ Մյուսը նույնպես ինքնությունը չպարզված մի կին էր, որն ուներ դեղձի պատկերով առանձնահատուկ դաջվածք։ Հետագայում պարզվել է, որ նա Սաֆոլկ շրջանում հայտնաբերված ինքնությունը չպարզված մանկահասակ երեխայի մայրն է եղել։ 2011 թվականի ապրիլի 11-ին Նասաու շրջանում սկսվել են այլ մարմինների որոնումները։ Տեղական լրատվամիջոցները հայտնել են, որ հայտնաբերվել են մարդկային ևս մեկ աճյուն, ինչպես նաև առանձին գտնված գանգ։ Արդյունքում դեկտեմբերից ի վեր հայտնաբերված հնարավոր զոհերի ընդհանուր թիվը հասել է տասի<ref>[http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8061689 «More remains found in serial killer investigation»] {{Wayback|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8061689 |date=20110414110539 }} Retrieved 2011-4-11.</ref>։ 2011 թվականի ապրիլի 22-ին գանգից ընդամենը մեկ ֆուտ (մոտ 30 սմ) հեռավորության վրա հայտնաբերվել է մարդու երկու ատամ<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-serialkiller-newyork-maine-idUSTRE73L3Z020110422 «Human teeth found in serial killer search in New York»] {{Wayback|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/22/us-serialkiller-newyork-maine-idUSTRE73L3Z020110422 |date=20150924152550 }} Retrieved 2011-04-23.</ref>։ 2011 թվականի մայիսի 9-ին ոստիկանությունը ենթադրել է, որ Վալերի Մաքը, որի ինքնությունն այդ ժամանակ դեռ պարզված չէր, և Ջեսիկա Թեյլորը կարող էին սպանված լինել մեկ այլ՝ առանձին գործող մարդասպանի կողմից՝ նրանց գործերի միջև առկա նմանությունների պատճառով<ref name="LIkiller3">{{Cite news|title=Identifying Another Victim, Officials Raise Possibility of a 2nd L.I. Killer|website=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html|access-date=2016-04-09|first=Joseph|author=Goldstein|date=2011-05-09|archive-date=2011-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014183143/http://www.nytimes.com/2011/05/10/nyregion/authorities-identify-a-fifth-li-victim.html?_r=1|url-status=live}}</ref>։ 2011 թվականի նոյեմբերի 29-ին ոստիկանությունը հայտարարել է, որ բոլոր տասը սպանությունների համար պատասխանատու է մեկ անձ, և որ հանցագործը գրեթե անկասկած Լոնգ Այլենդի բնիկ բնակիչ է։ Միայնակ մարդասպանի վարկածը հիմնված է աճյունների վիճակի ընդհանուր առանձնահատկությունների և դրանց հետ կապված դատաբժշկական ապացույցների վրա<ref name="nbcnewyork.com2">{{Cite web|url=http://www.nbcnewyork.com/news/local/Gilgo-Beach-Serial-Killer-Investigation-Theory-Changes-Shannan-Gilbert-134724808.html|title=Investigators Believe Single Serial Killer Behind Gilgo Beach Bodies|website=nbcnewyork.com|date=2011-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918200852/http://www.nbcnewyork.com/news/local/Gilgo-Beach-Serial-Killer-Investigation-Theory-Changes-Shannan-Gilbert-134724808.html|archive-date=2012-09-18|access-date=2011-11-30|url-status=live}}</ref>։ 2011 թվականի հունիսին Սաֆոլկ շրջանի ոստիկանությունը հայտարարել է 25 000 ԱՄՆ դոլարի պարգևի մասին՝ Լոնգ Այլենդում սպանությունների մեջ կասկածվող անձի ձերբակալությանն օժանդակող տեղեկությունների համար<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/CRIME/06/16/new.york.bodies/|title=Police raise reward in Long Island serial killer case|lang=en|website=CNN.com|access-date=2011-06-17|archive-date=2012-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110051808/http://www.cnn.com/2011/CRIME/06/16/new.york.bodies/|url-status=live}}</ref>։ Շենան Գիլբերտի աճյունները հայտնաբերվել են 2011 թվականի դեկտեմբերին՝ Օուք Բիչում, անհետացումից 19 ամիս անց։ Մահվան պատճառը շարունակում է վիճարկվել․ ոստիկանությունը հայտարարել է, որ ամենայն հավանականությամբ, պատահաբար խեղդվել է, մինչդեռ անկախ դատաբժշկական փորձաքննության արդյունքում առաջ է քաշվել հնարավոր խեղդամահության վարկածը։ === ՀԴԲ-ի մասնակցությունը === 2015 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Սաֆոլկ շրջանի ոստիկանության հանձնակատար Թիմ Սինին հայտարարել է, որ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն (ՀԴԲ) պաշտոնապես միացել է հետաքննությանը։ Այս հայտարարությունն արվել է այն բանից մեկ օր անց, երբ ոստիկանության նախկին պետ Ջեյմս Բերքին մեղադրանքներ են առաջադրվել քաղաքացիական իրավունքների խախտման և դավադրության համար։ Հաղորդվել է, որ Բերքը, որը հրաժարական էր տվել 2015 թվականի հոկտեմբերին, երկար տարիներ խոչընդոտել էր ՀԴԲ-ի մասնակցությանը մարդասպանի գործի հետաքննությանը<ref>{{Cite news|url=https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/|author=Jamie Schram, Selim Algar and Joe Tacopino|title=Busted ex-police chief blocked FBI probe of Gilgo Beach murders|website=New York Post|date=2015-12-12|access-date=2019-05-06|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327112057/https://nypost.com/2015/12/12/busted-ex-police-chief-blocked-fbi-probe-of-gilgo-beach-murders/|url-status=live}}</ref>։ Նախկինում ՀԴԲ-ն աջակցել է զոհերի որոնման աշխատանքներին, սակայն պաշտոնապես երբեք չէր մասնակցել հետաքննությանը<ref>{{Cite news|title=FBI joins 'Long Island serial killer' investigation|url=http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|access-date=2017-10-09|website=Fox News|date=2015-12-11|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009092850/http://www.foxnews.com/us/2015/12/11/fbi-joins-long-island-serial-killer-investigation.html|url-status=live}}</ref>։ 2016 թվականի նոյեմբերին Բերքը դատապարտվել է դաշնային բանտում 46 ամիս ազատազրկման՝ հարձակման և դավադրության համար։ === Ապացույցների հրապարակումը 2020 թվականին === 2020 թվականի հունվարի 16-ին Սաֆոլկ շրջանի ոստիկանության հանձնակատար Ջերալդին Հարթը հրապարակել է հանցագործության վայրում հայտնաբերված գոտու լուսանկարները։ Գոտու սև կաշվի վրա դաջված էին «HM» կամ «WH» տառերը՝ կախված գոտու դիրքից։ Գոտին հայտնաբերվել էր սկզբնական հետաքննության ընթացքում՝ Գիլգո-Բիչի Ocean Parkway տարածքում։ Ոստիկանությունը կարծում է, որ գոտին պատրաստվել է հանցագործի կողմից և չի պատկանել զոհերից որևէ մեկին։ Ոստիկանությունը չի բացահայտել գոտու ապացուցողական նշանակության մանրամասները և չի մեկնաբանել, թե կոնկրետ որտեղ էր այն հայտնաբերվել։ Հայտարարվել է նաև, որ հետաքննության ընթացքում օգտագործվում են նոր գիտական տվյալներ։ Գործարկվել է Gilgonews.com կայքը, որը հնարավորություն է տվել տեղեկություններ փոխանակել և հետաքննության ընթացքի վերաբերյալ հաղորդումներ ու խորհուրդներ ստանալ<ref name="News12LongIsland">{{Cite news|author=Lehpamer|first=Eileen|url=http://longisland.news12.com/story/41571239/suffolk-police-to-hold-news-conference-on-new-evidence-in-gilgo-beach-murders|title=Police release picture of new evidence in Gilgo Beach murder case|date=2020-01-16|website=News12LongIsland|access-date=2020-01-16|archive-date=2020-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118110050/http://longisland.news12.com/story/41571239/suffolk-police-to-hold-news-conference-on-new-evidence-in-gilgo-beach-murders|url-status=live}}</ref><ref name="gilgonews">{{Cite web|url=https://www.gilgonews.com/|title=Gilgo News|website=Gilgo News|publisher=Suffolk County Police Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803074657/https://www.gilgonews.com/|archive-date=2021-08-03|access-date=2021-08-03|url-status=live}}</ref>։ === Վալերի Մաքի նույնականացումը գենետիկական ծագումնաբանության միջոցով === 2019 թվականի հունիսին առաջարկվել է կիրառել գենետիկական ծագումնաբանության մեթոդը՝ չնույնականացված զոհերի ինքնությունը պարզելու և, հնարավոր է, նաև այս գործով մարդասպանին բացահայտելու համար<ref>{{Cite news|author=Green|first=Leonard|url=https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|title=New forensic advances could help solve Gilgo Beach murder, experts say|date=2019-07-07|website=Newsday|access-date=2019-07-17|archive-date=2019-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717182358/https://www.newsday.com/amp/long-island/crime/gilgo-killings-serial-killer-1.33501011|url-status=live}}</ref>։ 2020 թվականի մայիսի 28-ին «Ջեյն Դոու № 6»-ը նույնականացվել է որպես Վալերի Մաք, որը հայտնի էր նաև Մելիսա Թեյլոր անունով<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.longislandpress.com/2020/05/22/suffolk-police-id-another-long-island-serial-killer-victim/|title=Suffolk Police ID Another Long Island Serial Killer Victim|author=Bolger|first=Timothy|website=LI Press|date=2020-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200531234844/https://www.longislandpress.com/2020/05/22/suffolk-police-id-another-long-island-serial-killer-victim/|archive-date=2020-05-31|access-date=2020-05-23|url-status=live}}</ref>։ === Հետաքննության համար հետաքրքրություն ներկայացնող անձ և կասկածյալ === ==== Հետաքննության համար հետաքրքրություն ներկայացնող անձ ==== 12017 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Սաֆոլկ շրջանի դատախազ Ռոբերտ Բյանկավիլան հայտարարել է, որ Սաֆոլկ շրջանի բնակիչ Ջոն Բիթրոլֆը, որը դատապարտվել էր երկու աշխատողների սպանության համար և կասկածվել է նաև 28-ամյա Սանդրա Կոստիլյայի սպանության մեջ,  առնչություն է ունեցել Գիլգո-Բիչում կատարված որոշ սպանությունների հետ։Բյանկավիլայի խոսքով՝ Բիթրոլֆը պատասխանատու է եղել նաև այլ կանանց մահվան համար։ Նշել է, որ Գիլգո-Բիչում կատարված հանցագործությունների վայրերի և Բիթրոլֆի՝ արդեն բացահայտված սպանությունների միջև նմանություններ կան։ Այդ սպանությունների համար Բիթրոլֆը դատապարտվել էր 2017 թվականի մայիսին, իսկ սեպտեմբերին նրա նկատմամբ պատիժ է սահմանվել։ Биттролфф был арестован в 2014 году после того, как его ДНК была обнаружена на телах двух жертв убийства, 31-летней Риты Тангреди и 20-летней Колин Макнами, чьи тела были найдены в 1993 и 1994 годах. Совпадение было установлено с помощью ДНК, предоставленной его братом Тимоти, который был осужден в 2013 году по не связанному с этим делу. Биттролфф был осужден в мае 2017 года за эти убийства, а в сентябре приговорен к последовательным срокам по 25 лет за каждое убийство. Полиция округа Саффолк не прокомментировала заявление прокурора в связи с активным расследованием убийств в Гилго-Бич. Адвокат Биттролффа отверг утверждение прокурора. Биттролфф жил в Манорвилле, в 30 милях (48 км) от того места, где были найдены тела Валери Мак и Джессики Тейлор в Гилго-Бич. Биттролфф был охотником, которому, как говорили, нравилось убивать животных. По профессии он был плотником, имевшим доступ к ножовкам и электропилам. Поскольку многие тела были найдены именно расчленёнными, следует отметить его доступ к этим инструментам и умение ими пользоваться. Взрослая дочь Риты Тангреди была лучшей подругой Мелиссы Бартелеми, одной из жертв из Гилго-Бич. Мать Бартелеми, Линн, рассказала, что её дочь Мелисса перед смертью «много звонила в Манорвилль с телефона». === Подозреваемый в трех убийствах === 14 июля 2023 г. мужчине по имени Рекс Хойерманн были предъявлены обвинения по трем пунктам в убийстве первой степени и трем пунктам в убийстве второй степени в связи со смертью Мелиссы Бартелеми, Меган Уотерман и Эмбер Линн Костелло. Он также подозревается в исчезновении и смерти Морин Брейнард-Барнс, согласно ходатайству об освобождении под залог. Волосы, скорее всего, принадлежащие жене Рекса Хойерманна, были обнаружены на трёх жертвах убийства или рядом с ними. Анализ ДНК из 11 бутылок, найденных в мусорном баке возле дома Хойерманнов, подтвердил эту информацию. Волосы были обнаружены в 2010 году, но тогда анализ ДНК не дал результатов. Благодаря более совершенным современным технологиям следователям удалось найти ответы на вопросы о ДНК<ref name="cnn07142023">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/07/14/us/gilgo-beach-murders-suspect-arrest/index.html|title=Suspect in custody in New York’s long-unsolved Gilgo Beach killings, sources say|lang=en|author=Sgueglia|first=Kristina|publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714132648/https://www.cnn.com/2023/07/14/us/gilgo-beach-murders-suspect-arrest/index.html|archive-date=2023-07-14|access-date=2023-07-14|url-status=live|last2=Griingras|first2=N=Brynn}}</ref>. == Четвёрка Гилго: Жертвы, обнаруженные в декабре 2010 года == Из десяти останков тел, найденных с конца 2010 года, четверо идентифицированы в декабре 2010 года как принадлежащие проституткам, которые рекламировали свои услуги по [[Craigslist]]. Все они были задушены, а их тела были завёрнуты в [[джутовый мешок|джутовые мешки]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121103194649/http://www.cbsnews.com/8301-504083_162-20053194-504083.html «Long Island serial killer? Medical Examiner to study unidentified beach-area remains»] Retrieved 2011-04-12.</ref>. Все, как полагают, были убиты в другом месте. === Морин Брейнард-Барнс === На момент исчезновения Брейнард-Барнс из [[Норуич (Коннектикут)|Норвича]], штат [[Коннектикут]], было 25 лет. Последний раз её видели 9 июля 2007 г., когда она сказала, что планирует «провести день в [[Нью-Йорк]]е». С того дня больше её не видели<ref>[http://www.norwichbulletin.com/carousel/x1850112690/DA-Norwich-woman-likely-a-victim-of-serial-killer%23axzz1KjcoxOPI «DA: Norwich woman likely a victim of serial killer»], Norwichbulletin.com; retrieved April 27, 2011.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/unsolved/long-island-ripper/maureen-brainard-barnes.html|title=Maureen Brainard-Barnes — The Long Island Ripper|author=Hawkins|first=Kristal|date=2007-07-12|publisher=Trutv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109174732/http://www.trutv.com/library/crime/serial_killers/unsolved/long-island-ripper/maureen-brainard-barnes.html|archive-date=2014-01-09|access-date=2014-05-20|url-status=live}}</ref>. Брейнард-Барнс, мать двоих детей, работала в качестве платной эскорт-услуги на сайте Craigslist, чтобы оплатить ипотеку за свой дом. Она не работала в [[Секс-индустрия|секс-индустрии]] в течение семи месяцев, но после получения уведомления о выселении вернулась к этой работе, чтобы оплатить счета<ref>{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|title=Faces of the Gilgo victims|date=2013-04-30|publisher=Newsday|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109182136/http://www.newsday.com/long-island/serial-killer/faces-of-the-gilgo-victims-1.2865774#1|archive-date=2014-01-09|access-date=2014-05-20|url-status=live}}</ref>. Её тело было обнаружено в декабре 2010 года<ref name="WABC-TV2">{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8050530|title=Three more human remains found on Long Island|date=2011-04-04|publisher=WABC-TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009095641/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8050530|archive-date=2012-10-09|access-date=2011-04-07|url-status=dead}}</ref>. Вскоре после её исчезновения подруге Брейнард-Барнс, Саре Карнес, позвонил мужчина с незнакомого номера. Мужчина утверждал, что только что видел Брейнард-Барнс, что она жива и находится в «борделе в Квинсе». Он отказался назвать себя и не смог сообщить Карнес местонахождение дома. Он сказал Карнес, что перезвонит и сообщит адрес, но больше не звонил. По словам Карнес, у мужчины не было заметного нью-йоркского или бостонского акцента. На момент исчезновения она работала в мотеле Super 8 на Манхэттене. В ночь на 9 июля 2007 г. она позвонила подруге в Коннектикут и сообщила, что планирует встретиться с клиентом возле мотеля<ref>{{Cite web|url=https://www.gilgonews.com/vics/MaureenBrainardBarnes|title=Maureen Brainard-Barnes|website=www.gilgonews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518215308/https://www.gilgonews.com/vics/MaureenBrainardBarnes|archive-date=2022-05-18|access-date=2022-06-07|url-status=live}}</ref>. Как и многие другие жертвы, Брейнард-Барнс была очень маленького роста — 4 фута 11 дюймов (1,50 м) и весом 105 фунтов (48 кг). На момент смерти, у Морин осталась 7-летняя дочь Николетт. === Мелисса Бартелеми === Бартелеми, 24-летняя жительница [[Эри (округ, Нью-Йорк)|округа Эри]], штат Нью-Йорк, пропала 12 июля 2009 года. Она жила в [[Бронкс]]е в Нью-Йорке и работала в эскорте через Craigslist<ref name="wsjblog2011-01-242">{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/metropolis/2011/01/24/drawn-to-citys-glamour-cut-down-by-a-serial-killer|title=Drawn to city's glamour, cut down by serial killer|publisher=Wall Street Journal|date=2010-01-24|access-date=2016-04-09|archive-date=2017-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331005948/http://blogs.wsj.com/metropolis/2011/01/24/drawn-to-citys-glamour-cut-down-by-a-serial-killer/|url-status=live}}</ref>. В ночь пропажи она встретилась с клиентом, положила на свой банковский счет 900 долларов и попыталась позвонить своему бывшему парню, но не дозвонилась. Спустя неделю и в течение пяти недель её сестра-подросток Аманда получала серию «вульгарных, издевательских и оскорбительных» звонков от человека, который мог быть убийцей, используя мобильный телефон Мелиссы. Звонивший спрашивал, не была ли Аманда «такой же шлюхой, как её сестра»<ref name="NYT2011-04-082">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/04/09/nyregion/09bodies.html|title=Prostitutes' killer seen as versed in police techniques|website=The New York Times|date=2011-04-08|access-date=2016-04-09|first=William K.|author=Rashbaum|first2=Joseph|last2=Goldstein|archive-date=2011-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412015350/http://www.nytimes.com/2011/04/09/nyregion/09bodies.html|url-status=live}}</ref>. Звонки становились все более тревожными и в конце концов завершились тем, что звонивший сообщил Аманде, что её сестра мертва и что он собирается «наблюдать за её гниением». Полиция проследила некоторые звонки до [[Мэдисон-сквер-гарден|Мэдисон-сквер-Гарден]], центра [[Манхэттен]]а и [[Массапекуа]], но не смогла определить, кто их совершал<ref name="NYT2011-04-082" />. Мать Бартелеми отметила, что с телефона её дочери во время её исчезновения было «много звонков в Манорвилл»<ref name="people.com">{{Cite web|url=http://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/|title=Prosecutor Suggests a N.Y. Carpenter Could Be a Suspect in the Long Island Serial Killer Case|lang=en|website=people.com|date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021203120/http://people.com/crime/prosecutor-says-john-bittrolff-long-island-serial-killer/|archive-date=2017-10-21|access-date=2017-10-09|url-status=live}}</ref>. Рост Бартелеми составлял 4 фута 10 дюймов (1,47 м), вес — 95 фунтов (43 кг). === Меган Уотерман === Уотерман, 22-летняя жительница [[Саут-Портленд (Мэн)|Саут-Портленда]], штат [[Мэн (штат)|Мэн]], пропала 6 июня 2010 г. после размещения на сайте Craigslist объявления об оказании эскорт-услуг. Накануне она сказала своему 20-летнему парню, что собирается на свидание и позвонит ему позже. На момент исчезновения она проживала в мотеле в Хауппауге (штат Нью-Йорк), расположенном в 15 милях к северо-востоку от Гилго-Бич. Её тело было найдено в декабре 2010 года<ref name="BNO2">{{Cite web|url=http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer|title=Police find more victims of suspected Long Island serial killer|date=2011-04-04|publisher=BNO News|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529235245/http://wireupdate.com/wires/16417/police-find-more-victims-of-suspected-long-island-serial-killer/|archive-date=2012-05-29|access-date=2016-04-09|url-status=dead}}</ref>. Уотерман была матерью одного ребёнка и стала жертвой секс-торговли<ref>{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2020/06/22/for-the-first-time-daughter-of-long-island-serial-killer-victim-from-maine-speaks-out/|title=For the first time, daughter of Long Island serial killer victim from Maine speaks out|author=Russell|first=Eric|website=Portland Press Herald|date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715061645/https://www.pressherald.com/2020/06/22/for-the-first-time-daughter-of-long-island-serial-killer-victim-from-maine-speaks-out/|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-15|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Megan Amelia Waterman|website=Portland Press Herald|access-date=2021-07-15|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/mainetoday-pressherald/name/megan-waterman-obituary?pid=147991123|date=2011-01-23|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715111858/https://www.legacy.com/us/obituaries/mainetoday-pressherald/name/megan-waterman-obituary?pid=147991123|url-status=live}}</ref>. Рост Уотерман составлял 5 футов 5 дюймов (1,65 м). На момент смерти, у Меган осталась 3-летняя дочь Лили. === Эмбер Линн Костелло === Костелло, 27-летняя жительница Западного Вавилона, штат Нью-Йорк, небольшого городка в десяти милях к северу от Гилго-Бич, была работницей секс-индустрии и потребителем [[героина]], пропавшей без вести 2 сентября 2010 года<ref name="BNO2" />. По имеющимся данным, в тот вечер она отправилась на встречу с незнакомцем, который несколько раз звонил ей и предлагал 1500 долларов за её услуги<ref>[http://www.newsweek.com/2011/04/17/terror-on-long-island.html «Terror on Long Island»] {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20110421063017/http://www.newsweek.com/2011/04/17/terror-on-long-island.html}} Newsweek; retrieved April 27, 2011.</ref>. Костелло родилась в Шарлотте и выросла в Уилмингтоне (Северная Каролина), а после исчезновения жила в Западном Вавилоне (Нью-Йорк). Родные считали, что она находится в реабилитационном центре для наркоманов, поэтому не сразу объявили о её пропаже, когда она перестала отвечать на сообщения и телефонные звонки<ref name="автоссылка1">{{Cite news|author=Pelisek|first=Christine|title=A Serial Killer Terrorizes Long Island|url=https://www.newsweek.com/serial-killer-terrorizes-long-island-66619|access-date=2021-07-15|date=2011-04-17|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715061627/https://www.newsweek.com/serial-killer-terrorizes-long-island-66619|url-status=live}}</ref>. До переезда в Западный Вавилон Костелло жила со своим вторым мужем в Клируотере, штат Флорида, и работала официанткой. Костелло хорошо училась, но наркомания у неё началась ещё в подростковом возрасте. В 6-летнем возрасте она подверглась сексуальному насилию со стороны соседа<ref name="автоссылка1" />. Рост Костелло составлял 4 фута 11 дюймов (1,50 м), вес — около 100 фунтов (50 кг)<ref>{{Cite news|author=Pelisek|first=Christine|title=Long Island Serial Killer: A Victim's Roommate Speaks|url=https://news.yahoo.com/long-island-serial-killer-victims-roommate-speaks-20110416-185717-763.html|access-date=2021-08-03|date=2011-04-17|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803082056/https://news.yahoo.com/long-island-serial-killer-victims-roommate-speaks-20110416-185717-763.html|url-status=live}}</ref>. == Дополнительные жертвы, обнаруженные в марте и апреле 2011 года == Ещё четыре комплекта останков были обнаружены 29 марта и 4 апреля 2011 г. Все останки были найдены в другом месте, вблизи парковой дороги, в районе пляжей Оук Бич и Гилго Бич, в двух милях к востоку от останков, найденных в декабре 2010 года. Вновь обнаруженными жертвами оказались Джессика Тейлор, Валери Мак, неустановленная женщина, названная «Джейн Доу № 3» или «Персик» (из-за татуировки), и неопознанный младенец, который был дочерью «Персика»<ref name="LIkiller3" />. Впоследствии полиция Саффолка расширила зону поиска вплоть до границы округа Нассау в поисках новых жертв<ref name="abc local">{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8053594|title=Shannan Gilbert not among new LI bodies, police say|date=2011-04-05|publisher=Abclocal.go.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110409074028/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8053594|archive-date=2011-04-09|access-date=2011-04-12|url-status=dead}}</ref>. Ещё два комплекта останков были обнаружены 11 апреля 2011 г., после того как поиски распространились на округ Нассау<ref name="ABCNews_2011-04-112">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/US/long-island-bodies-killer/story?id=13346276|title=Cops: Long Island Bodies May Be From More Than One Killer|date=2011-04-11|publisher=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414132159/http://abcnews.go.com/US/long-island-bodies-killer/story?id=13346276|archive-date=2011-04-14|access-date=2011-04-17|url-status=live}}</ref>. Они были обнаружены на расстоянии около одной мили друг от друга, примерно в пяти милях к западу от тех, что были найдены в декабре<ref name="Newsday_map2">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches (map)|date=2011-04-11|publisher=Newsday.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013071628/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|archive-date=2012-10-13|access-date=2011-04-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news/local/long_island&id=8061689|title=More remains found in serial killer investigation|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414110539/http://abclocal.go.com/wabc/story?section=news%2Flocal%2Flong_island&id=8061689|archive-date=2011-04-14|access-date=2011-04-11}}</ref>. Один из комплектов останков принадлежал жертве, которую сейчас считают женщиной-трансгендером. По словам полиции, жертва, обозначенная как «мужчина азиатской внешности», была мертва в течение 5-10 лет. Другие останки принадлежали Карен Вергате, частичные останки которой были обнаружены на острове Файр-Айленд в 1996 году. === Опознанные === ==== Валери Мак ==== 24-летняя Валери Мак, известная также как Мелисса Тейлор, жила в Филадельфии и работала в эскорте, когда пропала в 2000 году<ref name="abc7ny.com">{{Cite web|url=https://abc7ny.com/gilgo-beach-murder-victim-identified-as-valerie-mack/6217196/|title=Gilgo Beach murder victim identified as 24-year-old Valerie Mack|website=abc7ny.com|date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604090044/https://abc7ny.com/gilgo-beach-murder-victim-identified-as-valerie-mack/6217196/|archive-date=2020-06-04|access-date=2020-05-28|url-status=live}}</ref>.Как и многие другие жертвы, она была небольшого роста — около 5 футов (1,5 м) и весом около 100 фунтов (50 кг)<ref name="phillyvoice">{{Cite news|author=Tanenbaum|first=Michael|title=After 20 years, former Philly woman identified as victim of Gilgo Beach serial killer|url=https://www.phillyvoice.com/valerie-mack-gilgo-beach-killer-manorville-philadelphia-prostitute-craigslist-ripper-long-island/|access-date=2021-08-03|date=2020-05-29|archive-date=2021-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803125317/https://www.phillyvoice.com/valerie-mack-gilgo-beach-killer-manorville-philadelphia-prostitute-craigslist-ripper-long-island/|url-status=live}}</ref>. Частичные останки Мак были обнаружены в Манорвилле 19 ноября 2000 г., но идентифицированы только в 2020 г. Её туловище было найдено завернутым в мусорные пакеты и выброшенным в лесу недалеко от пересечения улиц Halsey Manor Road и Mill Road, рядом с ЛЭП и подъездной дорогой к ней<ref name="1047UFNY">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1047ufny.html|title=The Doe Network: 1047UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117212618/http://doenetwork.org/cases/1047ufny.html|archive-date=2014-01-17|access-date=2021-12-15|url-status=live}}</ref>. Голова, правая ступня и кисти рук, найденные 4 апреля 2011 г., сначала были признаны принадлежащими неопознанной жертве, получившей имя «Джейн Доу № 6»; позднее было установлено, что они принадлежат той же женщине, чей торс был найден в 2000 году<ref name="1047UFNY" />. Её правая нога была отрезана высоко над лодыжкой, возможно, для того, чтобы скрыть опознавательный знак или татуировку. 28 мая 2020 г. полиция объявила, что останки были опознаны как Валери Мак, которую члены семьи в последний раз видели весной или летом 2000 г. в районе Порт-Републик, штат Нью-Джерси<ref name="phillyvoice" /><ref>{{Cite news|url=https://pix11.com/news/local-news/short-troubled-life-of-jane-doe-no-6-in-gilgo-beach-case-she-had-a-young-son/|author=Mary Murphy|title=Short, troubled life of Jane Doe No. 6 in Gilgo Beach case; she had a young son|website=PIX11|date=2020-05-28|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215145521/https://pix11.com/news/local-news/short-troubled-life-of-jane-doe-no-6-in-gilgo-beach-case-she-had-a-young-son/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnewyork.com/news/local/police-reveal-identity-of-gilgo-victim-previously-known-only-as-jane-doe-6/2436367/|title=Police Reveal Identity of Gilgo Victim Previously Known Only as Jane Doe #6|author=Jennifer Millman|website=NBC New York|date=2020-05-28|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215145905/https://www.nbcnewyork.com/news/local/police-reveal-identity-of-gilgo-victim-previously-known-only-as-jane-doe-6/2436367/|url-status=live}}</ref>. Расчленённые останки Валери Мак и Джессики Тейлор были уничтожены одинаковым способом и в одной и той же части Манорвилла, что позволяет предположить наличие связи между ними. У Мак был сын Бенджамин, который предоставил для опознания матери своё ДНК. ==== Джессика Тейлор ==== 20-летняя Джессика Тейлор жила в Манхэттене, когда пропала 21 июля 2003 года. 26 июля 2003 г. её обнаженный и расчлененный торс, лишенный головы и рук, был обнаружен в 45 милях (72 км) к востоку от пляжа Гилго в Манорвилле, штат Нью-Йорк;<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/12/14/nyregion/4-bodies-leave-hamlet-on-edge.html|title=4 Bodies Leave Hamlet On Edge|date=2003-12-14|website=[[The New York Times]]|first=Julia C.|author=Mead|access-date=2017-02-19|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808105857/http://www.nytimes.com/2003/12/14/nyregion/4-bodies-leave-hamlet-on-edge.html|url-status=live}}</ref> эти останки были идентифицированы с помощью анализа ДНК позднее в том же году. Туловище Тейлор было найдено на куче деревянных обрезков в конце асфальтированной подъездной дороги от Halsey Manor Road, чуть севернее того места, где она пересекается с Long Island Expressway. Под туловищем была обнаружена пластиковая пленка, а татуировка на теле была изуродована острым предметом<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/02/08/nyregion/in-brief-a-manorville-body-is-identified.html|title=A Manorville Body Is Identified|date=2004-02-08|website=The New York Times|first=Julia C.|author=Mead|access-date=2017-02-19|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828015643/http://www.nytimes.com/2004/02/08/nyregion/in-brief-a-manorville-body-is-identified.html|url-status=live}}</ref>. 29 марта 2011 г. в Гилго были обнаружены останки, в том числе череп, пара кистей рук и предплечье, которые были сопоставлены с Тейлор<ref>{{Cite web|url=http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/|title=Long Island's Other Serial Killer|website=LongIslandPress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809175201/http://www.longislandpress.com/2011/03/24/long-islands-other-serial-killer/|archive-date=2012-08-09|access-date=2016-04-09}}</ref><ref name="newsday.com">{{Cite web|url=http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|title=Bodies found at LI beaches|website=Newsday|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421025822/http://www.newsday.com/long-island/suffolk/bodies-found-at-li-beaches-1.2541830|archive-date=2016-04-21|access-date=2016-04-09|url-status=dead}}</ref>. Она работала в Вашингтоне и в Манхэттене в качестве секс-работницы<ref name="LIkiller3" />. Последний раз Тейлор видели в районе автобусного терминала Port Authority в Манхэттене в период с 18 по 22 июля 2003 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://oddstops.com/location.php?id=76|title=The site where Jessica Taylor was found.|website=oddstops.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221164538/https://oddstops.com/location.php?id=76|archive-date=2022-02-21|access-date=2022-06-06|url-status=live}}</ref>. Тейлор стала заниматься проституцией после того, как её бойфренд и по совместительству сутенёр Халил Уайт изолировал её от семьи. Поначалу его подозревали в убийстве Джессики, но потом было доказано, что она стала жертвой маньяка. ==== Карен Вергата ==== 11 апреля 2011 г. на пляже Тобей были найдены человеческий череп и несколько зубов, до опознания жертву именовали «Джейн Доу № 7» или «неопознанная с острова Файр»<ref name="nbcnewyork.com2" /><ref name="newsday.com" />. По результатам анализа ДНК эти останки были связаны с отрезанными ногами, найденными в мешке для мусора на острове Файр 15 годами ранее, 20 апреля 1996 года<ref name="NYT20112" /><ref name="NYPost" /><ref name="LIPress" />. Останки Джейн Доу № 7 стали вторым набором, обнаруженным в округе Нассау 11 апреля 2011 года<ref>{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|title=The Doe Network: 1019UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080245/http://www.doenetwork.org/cases/1019ufny.html|archive-date=2018-11-10|access-date=2018-11-09|url-status=live}}</ref>. 4 августа 2023 года во время пресс-конференции представители следственных органов объявили, что «Джейн Доу № 7» была опознана как Карен Вергата<ref name="Ebrahimji">{{Cite web |last=Ebrahimji |first=Brynn Gingras,Alisha |date=2023-08-04 |title=New York authorities announce identity of another Gilgo Beach murder victim |url=https://www.cnn.com/2023/08/04/us/investigation-update-gilgo-beach-murders/index.html |access-date=2023-08-04 |website=CNN |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804151956/https://www.cnn.com/2023/08/04/us/investigation-update-gilgo-beach-murders/index.html |url-status=live }}</ref><ref name="independent.co.uk">{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Gilgo Beach murders victim Jane Doe 7 identified after 26 years |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/gilgo-beach-murders-victim-identified-b2387778.html |access-date=2023-08-04 |website=The Independent |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804144709/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/gilgo-beach-murders-victim-identified-b2387778.html |url-status=live }}</ref>. Вергата — 34-летняя жительница Маннхеттена (на момент исчезновения в 1996 году), также работала, предоставляя эскорт-услуги<ref>{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Fifth Gilgo Beach victim identified as Karen Vergata, police say |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/08/04/fire-island-jane-doe-karen-vergata-gilgo-beach/70527716007/ |access-date=2023-08-04 |website=USA TODAY |lang=en |archive-date=2023-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804153952/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/08/04/fire-island-jane-doe-karen-vergata-gilgo-beach/70527716007/ |url-status=live }}</ref>. ==== Таня Джексон и Татьяна Мэри Дайкс («Персик» / «Джейн Доу № 3» и «Дитя Доу») ==== 11 апреля 2011 г. полиция округа Нассау обнаружила расчлененные скелетированные человеческие останки в полиэтиленовом пакете в районе парка Джонс Бич Стейт Парк. Жертва была названа «Джейн Доу № 3». Позднее анализ ДНК показал, что останки принадлежат женщине, чей торс был найден в парке Hempstead Lake State Park четырнадцатью годами ранее. 28 июня 1997 года в государственном парке Хемпстед-Лейк, расположенном в городе Лейквью (штат Нью-Йорк), был найден расчлененный торс неизвестной молодой [[Афроамериканцы|афроамериканки]]. Туловище было найдено в зелёном пластиковом контейнере Rubbermaid, который был выброшен рядом с дорогой на западном берегу озера. Следователи сообщили, что на левой груди жертвы была татуировка в виде персика в форме сердца с откушенным кусочком и двумя капельками, падающими из его сердцевины. Скелет девочки в возрасте от 16 до 24 месяцев (или, по другой версии, от 1 до 4 лет<ref name="1323UFNY">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/1323ufny.html|title=The Doe Network: 1323UFNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218220852/http://www.doenetwork.org/cases/1323ufny.html|archive-date=2021-12-18|access-date=2021-12-15|url-status=live}}</ref>) — был найден 4 апреля 2011 г. примерно в 250 футах (80 м) от частичных останков Валери Мак<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/05/30/nyregion/among-bodies-discarded-on-a-beach-one-that-doesnt-fit.html|title=Among Bodies Discarded on a Beach, One That Doesn't Fit|website=[[The New York Times]]|date=2011-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619082620/http://www.nytimes.com/2011/05/30/nyregion/among-bodies-discarded-on-a-beach-one-that-doesnt-fit.html|archive-date=2017-06-19|access-date=2017-02-19|url-status=live}}</ref>. Тело было завернуто в одеяло и не имело видимых признаков травмы. По результатам анализа ДНК было установлено, что матерью ребёнка является «Персик»/«Джейн Доу № 3», тело которой было найдено в 10 милях (16 км) к востоку, в районе парка государственного парка Джоунс Бич<ref name="NYT20112" />. По имеющимся данным, девочка была афроамериканкой, на ней были золотые серьги и золотое ожерелье<ref name="NYT20112" /><ref name="LIPress">{{Cite news|url=http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe|title=Suffolk Cops Getting Tips in LI Serial Killer Probe|publisher=LongIslandPress.com|access-date=2011-09-24|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925103749/http://www.longislandpress.com/2011/09/22/suffolk-cops-getting-tips-in-li-serial-killer-probe/|url-status=dead}}</ref><ref name="1323UFNY" />. 23 апреля 2025 года полиция округа Нассау объявила о том, что обе жертвы были опознаны благодаря генетической генеалогии. «Персик» — Таня Дениз Джексон, родилась 22 октября 1970 года в [[Алабама|Алабаме]]<ref>{{Cite web |title=Police identify 'Peaches' homicide victim as Army veteran Tanya Denise Jackson, daughter as Tatiana Marie Dykes |url=https://longisland.news12.com/nassau-police-to-reveal-identities-of-1997-homicide-victims-peaches-and-her-toddler-sources-say |access-date=2025-04-23 |website=News 12 - Default |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423092549/https://longisland.news12.com/nassau-police-to-reveal-identities-of-1997-homicide-victims-peaches-and-her-toddler-sources-say |url-status=live }}</ref>. С 1993 по 1995 год Джексон служила в армии США. Её дочь Татьяна Мэри Дайкс («Дитя Доу») родилась 17 марта 1995 года в Техасе<ref name="автоссылка2">{{Cite web |last=Press |first=Philip Marcelo, Associated |date=2025-04-23 |title=New York police ID woman and child whose remains were discovered near Gilgo Beach |url=https://www.ksat.com/news/2025/04/23/new-york-police-id-woman-and-child-whose-remains-were-discovered-near-gilgo-beach/ |access-date=2025-04-23 |website=KSAT |lang=en |archive-date=2025-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424014431/https://www.ksat.com/news/2025/04/23/new-york-police-id-woman-and-child-whose-remains-were-discovered-near-gilgo-beach/ |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка3">{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Nassau County police reveal ID of Gilgo Beach victim 'Peaches' and her toddler |url=https://abc7ny.com/post/gilgo-beach-murders-nassau-county-police-reveal-id-victim-peaches-toddler/16230218/ |access-date=2025-04-23 |website=ABC7 New York |lang=en |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423145805/https://abc7ny.com/post/gilgo-beach-murders-nassau-county-police-reveal-id-victim-peaches-toddler/16230218/ |url-status=live }}</ref>. На момент смерти Джексон проживала в [[Бруклин]]е и работала медицинским ассистентом<ref name="автоссылка2" />. Джексон не общалась с родственниками, поэтому мать и дочь никогда не были объявлены в розыск. Отец Татьяны был идентифицирован и помогал в расследовании<ref name="автоссылка3" />. Полиция не стала уточнять, являются ли мать и дочь жертвами Лонг-айлендского серийного убийцы<ref>{{Cite news |last=Kilgannon |first=Corey |last2=Coleman |first2=Maia |date=2025-04-23 |title=Police Identify 2 Gilgo Beach Victims, a Mother and Her Toddler |url=https://www.nytimes.com/2025/04/23/nyregion/gilgo-beach-victims-woman-child.html |access-date=2025-04-23 |work=The New York Times |lang=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=2025-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423172613/https://www.nytimes.com/2025/04/23/nyregion/gilgo-beach-victims-woman-child.html |url-status=live }}</ref>. === Неопознанные === 20 сентября 2011 г. полиция опубликовала фотороботы двух неопознанных жертв (прозванными «мужчина-азиат» и «Джейн Доу № 6»), останки которых были найдены в марте и апреле 2011 г., а также фотографии ювелирных изделий, обнаруженных на останках девочки-ребёнка и её матери, «Джейн Доу № 3», найденных 4 и 11 апреля соответственно<ref name="NYPost">{{Cite news|url=http://www.nypost.com/p/news/local/two_more_faces_of_death_R3TxB7N7v5l3sBjzlsHbuN|title=Two More Faces of Death:LI detectives release new sketches of victims in hunt for serial slayer|publisher=New York Post|access-date=2011-09-24|first=Selim|author=Algar|date=2011-09-21|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925065612/http://www.nypost.com/p/news/local/two_more_faces_of_death_R3TxB7N7v5l3sBjzlsHbuN|url-status=live}}</ref>. Один из комплектов останков, найденных в округе Нассау 11 апреля, был впоследствии опознан как мать ребёнка<ref name="NYPost" />. В декабре 2016 года было установлено, что «Персик» и «Джейн Доу № 3» — одно и то же лицо<ref>{{Cite web|url=https://www.longislandpress.com/2016/12/13/unidentified-murder-victim-dubbed-peaches-linked-to-gilgo-beach-killings/|title=Murder Victim Dubbed 'Peaches' Linked to Long Island Serial Killer Case|author=Bolger|first=Timothy|website=longislandpress.com|date=2016-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920084133/https://www.longislandpress.com/2016/12/13/unidentified-murder-victim-dubbed-peaches-linked-to-gilgo-beach-killings/|archive-date=2018-09-20|access-date=2017-10-09|url-status=live}}</ref>. Анализ ДНК также позволил установить, что «Персик» является матерью «дитя Доу»;<ref name="NYT20112">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/09/21/nyregion/identities-still-sought-in-string-of-murders-on-long-island.html|title=Pursuing Identities, Police Disclose Details about LI victims|website=[[The New York Times]]|date=2011-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161216210812/http://www.nytimes.com/2011/09/21/nyregion/identities-still-sought-in-string-of-murders-on-long-island.html|archive-date=2016-12-16|access-date=2017-02-19|url-status=live}}</ref> на ней были обнаружены золотые украшения, похожие на те, что были на её дочери<ref name="NYPost" />. ==== «Мужчина-азиат» ==== Тело молодого мужчины азиатской внешности, погибшего от удара тупым предметом, было также обнаружено 4 апреля 2011 г. на пляже Гилго, совсем недалеко от места, где в декабре 2010 г. были обнаружены первые четыре комплекта останков<ref name="LIkiller3" /><ref name="newsday.com" />. Жертва была одета в женскую одежду и, возможно, являлась [[Транс-женщина|трансгендерной женщиной]]<ref name="DN1">{{Cite web|url=http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|title=The Doe Network: 2864UMNY|website=doenetwork.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621142503/http://www.doenetwork.org/cases/2864umny.html|archive-date=2018-06-21|access-date=2018-11-09|url-status=live}}</ref>. Возраст жертвы составлял от 17 до 23 лет, рост — 5 футов 6 дюймов (1,68 м), отсутствовали четыре зуба, возможно, у неё было заболевание опорно-двигательного аппарата, которое могло повлиять на походку. Жертва была мертва от 5 до 10 лет<ref name="NYPost" />. В сентябре 2011 года полиция опубликовала фоторобот жертвы. == Հնարավոր զոհեր == === Նույնականացված === ==== Թինա Էլիզաբեթ Ֆոլիա ==== 19-ամյա Թինա Ֆոլյային վերջին անգամ ողջ տեսել են 1982 թվականի փետրվարի 1-ի վաղ առավոտյան՝ Ուեսթ Այսլիպում՝ Սանռայզ մայրուղու վրա գտնվող «Hammerheads» ռոք ակումբում։ Նա ավտոստոպով իր տնից մեկնել էր համերգի վայր՝ հանդիպելու ընկերոջը, որը ելույթ էր ունենում Քուինսից ժամանած «Equinox» խմբի կազմում։ Փետրվարի 3-ին Տրանսպորտի դեպարտամենտի աշխատակիցները նրա աճյունները հայտնաբերել են Սաֆոլկ շրջանում՝ Սագտիկոս Սթեյթ Փարքվեյի ճանապարհեզրին։ Մասնատված մարմինը տեղադրված էր աղբի համար նախատեսված երեք առանձին պլաստիկ տոպրակների մեջ։ Աճյունները գտնվել էին Ռոբերտ Մոզեսի մայրուղուց մի քանի մղոն դեպի հյուսիս։ Այդ ճանապարհը տանում է դեպի Գիլգո Բիչ և Օուք Բիչ լողափեր։ Ֆոլյայի՝ ադամանդով մատանին, որը նա կրում էր, անհետացել էր, իսկ աղբի տոպրակների վրա հայտնաբերվել էր անհայտ տղամարդու ԴՆԹ։ Ոստիկանությունը չի բացառել, որ Թինա Ֆոլյան կարող էր դառնալ Լոնգ Այլենդի սերիական մարդասպանի վաղ զոհերից մեկը, սակայն հայտարարել է, որ այս գործի և մյուս սպանությունների միջև կապ հաստատելը «հետաքննության ներկայիս ակտիվ ուղղություններից չէ»։ '''Ժակլին Էշլի Սմիթ''' 16-ամյա Ժակլին Սմիթին վերջին անգամ տեսել են 1999 թվականի օգոստոսի 7-ին՝ Նյու Յորքի Բրուքլին թաղամասում։ Երեկոյան ժամը 9-ին տնից դուրս է եկել՝ ընկերներին այցելելու, սակայն այլևս չի վերադարձել։ 1999 թվականի օգոստոսի 12-ին պաշտոնապես հայտարարվել է անհետ կորած։ 2000 թվականի հունիսի 20-ին Ժակլին Սմիթի մասնատված մարմինը հայտնաբերվել է Նյու Յորքի Քուինս թաղամասի Ռոքուեյ Բիչ շրջանում՝ Բիչ 88-րդ փողոցի մերձակայքում։ === Անդրե Ջամալ Այզեք === 25-ամյա Անդրե Այզեքը պրոֆեսիոնալ դրագ-արտիստ էր, որը հանդես էր գալիս «Շաքարե արջուկ» («Sugar Bear») բեմական կեղծանունով։ Նրա մասնատված մարմինը հայտնաբերվել է 2002 թվականի դեկտեմբերի 17-ին՝ Նյու Յորքի Քուինս թաղամասի Արվերն շրջանում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} 9zp2kmu5kfmd5p2e453p1lsuk4i73h8 0 1136740 10953585 9916560 2026-10-22T03:22:40Z Armineaghayan 25187 հեռացվել է [[Կատեգորիա:Դրամա Դեսկ մրցանակի դափնեկիրներ]], ավելացվեց [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953585 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Սիսելի Թայսոն''' ({{lang-en|Cicely Tyson}}. {{ԱԾ}}<ref>{{Cite web |title=Cicely Tyson, Pioneering Hollywood Icon, Dies at 96 |url=https://variety.com/2021/tv/news/cicely-tyson-dead-dies-1234895188/ |website=„[[Variety]]” |language=en}}</ref>), կինոյի, հեռուստատեսության և թատրոնի ամերիկացի դերասանուհի։ Լայն ճանաչում ու համբավ է ձեռք բերել յոթ տասնամյակ ձգված կարիերայի ընթացքում հիմնականում [[Աֆրոամերիկացիներ|աֆրոամերիկացի ուժեղ կանանց]] կերպարներ մարմնավորելով<ref>{{Citation |title=Cicely Tyson: Legendary Portrait Of Beauty, Courage And Strength |date=2015 թ․ դեկտեմբերի 7 |url=https://sacramento.cbslocal.com/top-lists/cicely-tyson-legendary-portrait-of-beauty-courage-and-strength/ |language=en-US}}</ref>։ Ստեղծագործական արգասավորր աշխատանքի համար արժանացել է պատվավոր [[Օսկար]] (2018), Peabody և այլ մրցանակների (2020)<ref>{{Citation |title=‘Stranger Things,’ ‘When They See Us,’ ‘Watchmen’ Among This Year’s Peabody Award Winners |date=2020 թ․ հունիսի 10 |url=https://variety.com/2020/tv/news/peabody-awards-2020-stranger-things-watchmen-simpsons-1234629981/ |language=en-US |inventor=Michael Schneider, Michael Schneider}}</ref>։ Միջազգային իր համբավի հիմքը դրել է 1972 թվականին նկարահանված ''«Sounder»'' ֆիլմում դերակատարումով, ինչի համար առաջադրվել է [[Օսկար|«Օսկարի»]] և [[Ոսկե գլոբուս|«Ոսկե գլոբուսի»]] [[Օսկար լավագույն դերասանուհու համար|լավագույն գլխավոր դեր]] անվանակարգում։ Թայսոնը հեղինակավոր [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի» մրցանակի]] եռակի դափնեկիր է. երկու [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի»]] ստացել է 1974 թվականին ''«Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը»'' հեռուստաֆիլմի համար, ևս մեկը՝ 1994 թվականին։ Ուշագրավ փաստ է, որ այդ մրցանակին նա առաջադրվել է 14 անգամ, այդ թվում՝ հինգ անգամ՝ ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից|«Ինչպես սպանել»]]'' սերիալում (2015, 2017-20) հյուրի դերը տպավորիչ կերպով կատարելու համար։ Թայսոնը հիշարժան դերակատարումներով հանդես է եկել նաև. 1977 թվականի ''«Արմատներ»'' [[մինի սերիալ]]ում (1977 թ.), ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|«Տապակած կանաչ լոլիկներ»]]'' (1991 թ.), ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|«Օգնություն» (2011 թ.)]]'' ֆիլմերում։ Բացի այդ, նա աչքի է ընկել [[Թատրոն|թատերական]] մի շարք ներկայացումներում, արժանացել [[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի մրցանակների]] (2013)։ ԱՄՆ-ի կառավարությունը նրան շնորհել է Ազատության մեդալ, որը բարձրագույն քաղաքացիական պարգևն է Միացյալ Նահանգներում։ Նրա երկրորդ ամուսինը [[Մայլս Դևիս]]ն էր։ == Ֆիլմագրություն == [[Պատկեր:Miles_Davis_and_Cicely_Tyson_1982.jpg|մինի|ձախից| Թայսոնը [[Մայլս Դևիս]]ի հետ (1982)]] [[Պատկեր:Cicely_Tyson_(1992).jpg|մինի|252x252փքս|ձախից| Սիսելի Թայսոն (1992)]] === Ֆիլմեր === * ''[[Ostatni z gniewnych|The Last of the Angry]]'' (1959), աղջիկ * ''Հաիթի - անիծված կղզին'' (1966) Մարի Թերեզի դերում * ''The Heart is a Lonely Hunter'' (1968) Պորտիայի դերում * ''Sounder'' (1972) Ռեբեկա Մորգանի դերում * ''[[Autobiografia panny Jane Pittman|Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը]]'' (1974) Ջեյն Փիթմանի դերում * ''[[Կապույտ թռչունը (ֆիլմ, 1976)|Կապույտ թռչունը]]'' (1976)՝ Թայլեթի դերում * ''Օդանավակայան '79'' (1979) որպես Էլեյն * ''[[Historia Marvy Collins|The Marva Collins Story]]'' (1981) որպես Marva Մարվա Քոլինզ * ''Ազատության ավտոբուս'' (1981) Վիվիան Փերիի դերում * ''[[O chłopcu, który kochał Boże Narodzenie|Տղան, որ սիրում էր Սուրբ ծնունդը]]'' (1990) Էտտայի դերում * ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|Fried Green Tomatoes]]'' (1991) Sipsey-ի դերում * ''[[Dom tajemnic|Գաղտնիքների տուն]]'' (1993) Էվանջելինի դերում * ''[[Wdowa po konfederacie mówi wszystko|Confederate Widow Tells All]]'' (1994) Կաստալիայի դերում * ''[[Nowa opowieść wigilijna|Նոր Սուրբծննդյան երգեր]]'' (1997; կամ այլընտրանքային անվանում՝ ''Տիկին Սքրուջ'' ) Էբենիտա Սքրուջի դերում * ''Գանգստեր'' (1997) որպես Ստեֆանի Սթ. Քլեր * ''[[Zawsze na dnie|Always Down]]'' (1998) որպես Luvia * ''[[Po wstrząsie|Շոկից հետո]]'' (1999) Էմիլի Լինքոլնի դերում * ''[[Dzięki tobie, Winn-Dixie|Քո շնորհիվ, Վին-Դիքսի]]'' (2005) Գլորիա Դամփի դերում * ''[[Z pamiętnika wściekłej żony|Զայրացած կնոջ օրագիրը]]'' (2005) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''My Big Angry Family'' (2006) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''[[Idlewild (film)|Idlewild]]'' (2006) որպես Հոփկինսի մայր * ''Ամուսնությունները և նրանց անեծքները 2'' (2010) Օլա Ջոնսի դերում * ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|The Help]]'' (2011) Կոնստանտին Ջեֆերսոնի դերում * ''Ալեքս Կրոս'' (2012) Ռեգինա «Նանա Մամա» Քրոսի դերում * ''Վերջին դրոշը ծածանվում է'' (2017) միսիս Հայթաուերի դերում === Սերիալներ === * ''Gunsmoke'' (1955-75) որպես Ռեյչել Բիգս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Mission: Impossible'' (1966-73) որպես Ալմա Ռոս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Roots'' (1977) որպես Binta * ''[[Martin Luther King (miniserial)|Մարտին Լյութեր Քինգ]]'' (1978)՝ [[Կորետա Սքոթ Քինգ]]ի դերում * ''The Other Side'' (1995-2002) որպես Գրեթչեն Պարկհերսթ (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''Հրեշտակի հպումով'' (1994-2003) որպես Էբբի (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''[[Օրենք ու կարգ։ Հատուկ կորպուս|Օրենք և կարգ․]]'' * ''[[Խաղաթղթե տնակ (հեռուստասերիալ)|House of Cards]]'' (2013-18) Դորիս Ջոնսի դերում (3 դրվագ 2016 թ.) * ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից]]'' (2014–2020) Օֆելյա Հարքնեսի դերում == Պարգևներ == * Ազատության մեդալ – 2016<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ նոյեմբերի 23 |title=Piękny gest Obamy na koniec kadencji. Medale Wolności dla Michaela Jordana, Roberta De Niro, Diany Ross i... |url=http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/56,114944,21017013,piekny-gest-obamy-na-koniec-kadencji-medale-wolnosci-dla,,1.html#Prze |website=gazeta.pl}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * Cicely Tyson w bazie IMDb (ang.) * Cicely Tyson w bazie Filmweb * Cicely Tyson w bazie Internet Broadway Database (ang.) * [http://www.iobdb.com/CreditableEntity/19127 Cicely Tyson] w bazie Internet Off-Broadway Database (ang.) * {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Թայսոն, Սիսելի}} [[Կատեգորիա:2021 մահեր]] [[Կատեգորիա:1924 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի ամերիկացի դերասանուհիներ]] qy4zgh1quuov3lhe0j61s7iwbp1akqz 10953586 10953585 2026-10-22T03:24:35Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]], [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ]] 10953586 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Սիսելի Թայսոն''' ({{lang-en|Cicely Tyson}}. {{ԱԾ}}<ref>{{Cite web |title=Cicely Tyson, Pioneering Hollywood Icon, Dies at 96 |url=https://variety.com/2021/tv/news/cicely-tyson-dead-dies-1234895188/ |website=„[[Variety]]” |language=en}}</ref>), կինոյի, հեռուստատեսության և թատրոնի ամերիկացի դերասանուհի։ Լայն ճանաչում ու համբավ է ձեռք բերել յոթ տասնամյակ ձգված կարիերայի ընթացքում հիմնականում [[Աֆրոամերիկացիներ|աֆրոամերիկացի ուժեղ կանանց]] կերպարներ մարմնավորելով<ref>{{Citation |title=Cicely Tyson: Legendary Portrait Of Beauty, Courage And Strength |date=2015 թ․ դեկտեմբերի 7 |url=https://sacramento.cbslocal.com/top-lists/cicely-tyson-legendary-portrait-of-beauty-courage-and-strength/ |language=en-US}}</ref>։ Ստեղծագործական արգասավորր աշխատանքի համար արժանացել է պատվավոր [[Օսկար]] (2018), Peabody և այլ մրցանակների (2020)<ref>{{Citation |title=‘Stranger Things,’ ‘When They See Us,’ ‘Watchmen’ Among This Year’s Peabody Award Winners |date=2020 թ․ հունիսի 10 |url=https://variety.com/2020/tv/news/peabody-awards-2020-stranger-things-watchmen-simpsons-1234629981/ |language=en-US |inventor=Michael Schneider, Michael Schneider}}</ref>։ Միջազգային իր համբավի հիմքը դրել է 1972 թվականին նկարահանված ''«Sounder»'' ֆիլմում դերակատարումով, ինչի համար առաջադրվել է [[Օսկար|«Օսկարի»]] և [[Ոսկե գլոբուս|«Ոսկե գլոբուսի»]] [[Օսկար լավագույն դերասանուհու համար|լավագույն գլխավոր դեր]] անվանակարգում։ Թայսոնը հեղինակավոր [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի» մրցանակի]] եռակի դափնեկիր է. երկու [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի»]] ստացել է 1974 թվականին ''«Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը»'' հեռուստաֆիլմի համար, ևս մեկը՝ 1994 թվականին։ Ուշագրավ փաստ է, որ այդ մրցանակին նա առաջադրվել է 14 անգամ, այդ թվում՝ հինգ անգամ՝ ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից|«Ինչպես սպանել»]]'' սերիալում (2015, 2017-20) հյուրի դերը տպավորիչ կերպով կատարելու համար։ Թայսոնը հիշարժան դերակատարումներով հանդես է եկել նաև. 1977 թվականի ''«Արմատներ»'' [[մինի սերիալ]]ում (1977 թ.), ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|«Տապակած կանաչ լոլիկներ»]]'' (1991 թ.), ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|«Օգնություն» (2011 թ.)]]'' ֆիլմերում։ Բացի այդ, նա աչքի է ընկել [[Թատրոն|թատերական]] մի շարք ներկայացումներում, արժանացել [[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի մրցանակների]] (2013)։ ԱՄՆ-ի կառավարությունը նրան շնորհել է Ազատության մեդալ, որը բարձրագույն քաղաքացիական պարգևն է Միացյալ Նահանգներում։ Նրա երկրորդ ամուսինը [[Մայլս Դևիս]]ն էր։ == Ֆիլմագրություն == [[Պատկեր:Miles_Davis_and_Cicely_Tyson_1982.jpg|մինի|ձախից| Թայսոնը [[Մայլս Դևիս]]ի հետ (1982)]] [[Պատկեր:Cicely_Tyson_(1992).jpg|մինի|252x252փքս|ձախից| Սիսելի Թայսոն (1992)]] === Ֆիլմեր === * ''[[Ostatni z gniewnych|The Last of the Angry]]'' (1959), աղջիկ * ''Հաիթի - անիծված կղզին'' (1966) Մարի Թերեզի դերում * ''The Heart is a Lonely Hunter'' (1968) Պորտիայի դերում * ''Sounder'' (1972) Ռեբեկա Մորգանի դերում * ''[[Autobiografia panny Jane Pittman|Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը]]'' (1974) Ջեյն Փիթմանի դերում * ''[[Կապույտ թռչունը (ֆիլմ, 1976)|Կապույտ թռչունը]]'' (1976)՝ Թայլեթի դերում * ''Օդանավակայան '79'' (1979) որպես Էլեյն * ''[[Historia Marvy Collins|The Marva Collins Story]]'' (1981) որպես Marva Մարվա Քոլինզ * ''Ազատության ավտոբուս'' (1981) Վիվիան Փերիի դերում * ''[[O chłopcu, który kochał Boże Narodzenie|Տղան, որ սիրում էր Սուրբ ծնունդը]]'' (1990) Էտտայի դերում * ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|Fried Green Tomatoes]]'' (1991) Sipsey-ի դերում * ''[[Dom tajemnic|Գաղտնիքների տուն]]'' (1993) Էվանջելինի դերում * ''[[Wdowa po konfederacie mówi wszystko|Confederate Widow Tells All]]'' (1994) Կաստալիայի դերում * ''[[Nowa opowieść wigilijna|Նոր Սուրբծննդյան երգեր]]'' (1997; կամ այլընտրանքային անվանում՝ ''Տիկին Սքրուջ'' ) Էբենիտա Սքրուջի դերում * ''Գանգստեր'' (1997) որպես Ստեֆանի Սթ. Քլեր * ''[[Zawsze na dnie|Always Down]]'' (1998) որպես Luvia * ''[[Po wstrząsie|Շոկից հետո]]'' (1999) Էմիլի Լինքոլնի դերում * ''[[Dzięki tobie, Winn-Dixie|Քո շնորհիվ, Վին-Դիքսի]]'' (2005) Գլորիա Դամփի դերում * ''[[Z pamiętnika wściekłej żony|Զայրացած կնոջ օրագիրը]]'' (2005) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''My Big Angry Family'' (2006) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''[[Idlewild (film)|Idlewild]]'' (2006) որպես Հոփկինսի մայր * ''Ամուսնությունները և նրանց անեծքները 2'' (2010) Օլա Ջոնսի դերում * ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|The Help]]'' (2011) Կոնստանտին Ջեֆերսոնի դերում * ''Ալեքս Կրոս'' (2012) Ռեգինա «Նանա Մամա» Քրոսի դերում * ''Վերջին դրոշը ծածանվում է'' (2017) միսիս Հայթաուերի դերում === Սերիալներ === * ''Gunsmoke'' (1955-75) որպես Ռեյչել Բիգս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Mission: Impossible'' (1966-73) որպես Ալմա Ռոս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Roots'' (1977) որպես Binta * ''[[Martin Luther King (miniserial)|Մարտին Լյութեր Քինգ]]'' (1978)՝ [[Կորետա Սքոթ Քինգ]]ի դերում * ''The Other Side'' (1995-2002) որպես Գրեթչեն Պարկհերսթ (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''Հրեշտակի հպումով'' (1994-2003) որպես Էբբի (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''[[Օրենք ու կարգ։ Հատուկ կորպուս|Օրենք և կարգ․]]'' * ''[[Խաղաթղթե տնակ (հեռուստասերիալ)|House of Cards]]'' (2013-18) Դորիս Ջոնսի դերում (3 դրվագ 2016 թ.) * ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից]]'' (2014–2020) Օֆելյա Հարքնեսի դերում == Պարգևներ == * Ազատության մեդալ – 2016<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ նոյեմբերի 23 |title=Piękny gest Obamy na koniec kadencji. Medale Wolności dla Michaela Jordana, Roberta De Niro, Diany Ross i... |url=http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/56,114944,21017013,piekny-gest-obamy-na-koniec-kadencji-medale-wolnosci-dla,,1.html#Prze |website=gazeta.pl}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * Cicely Tyson w bazie IMDb (ang.) * Cicely Tyson w bazie Filmweb * Cicely Tyson w bazie Internet Broadway Database (ang.) * [http://www.iobdb.com/CreditableEntity/19127 Cicely Tyson] w bazie Internet Off-Broadway Database (ang.) * {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Թայսոն, Սիսելի}} [[Կատեգորիա:2021 մահեր]] [[Կատեգորիա:1924 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ]] 1ehibmufr0q6gcy31wpq88xk4y1sp83 10953587 10953586 2026-10-22T03:24:52Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953587 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Սիսելի Թայսոն''' ({{lang-en|Cicely Tyson}}. {{ԱԾ}}<ref>{{Cite web |title=Cicely Tyson, Pioneering Hollywood Icon, Dies at 96 |url=https://variety.com/2021/tv/news/cicely-tyson-dead-dies-1234895188/ |website=„[[Variety]]” |language=en}}</ref>), կինոյի, հեռուստատեսության և թատրոնի ամերիկացի դերասանուհի։ Լայն ճանաչում ու համբավ է ձեռք բերել յոթ տասնամյակ ձգված կարիերայի ընթացքում հիմնականում [[Աֆրոամերիկացիներ|աֆրոամերիկացի ուժեղ կանանց]] կերպարներ մարմնավորելով<ref>{{Citation |title=Cicely Tyson: Legendary Portrait Of Beauty, Courage And Strength |date=2015 թ․ դեկտեմբերի 7 |url=https://sacramento.cbslocal.com/top-lists/cicely-tyson-legendary-portrait-of-beauty-courage-and-strength/ |language=en-US}}</ref>։ Ստեղծագործական արգասավորր աշխատանքի համար արժանացել է պատվավոր [[Օսկար]] (2018), Peabody և այլ մրցանակների (2020)<ref>{{Citation |title=‘Stranger Things,’ ‘When They See Us,’ ‘Watchmen’ Among This Year’s Peabody Award Winners |date=2020 թ․ հունիսի 10 |url=https://variety.com/2020/tv/news/peabody-awards-2020-stranger-things-watchmen-simpsons-1234629981/ |language=en-US |inventor=Michael Schneider, Michael Schneider}}</ref>։ Միջազգային իր համբավի հիմքը դրել է 1972 թվականին նկարահանված ''«Sounder»'' ֆիլմում դերակատարումով, ինչի համար առաջադրվել է [[Օսկար|«Օսկարի»]] և [[Ոսկե գլոբուս|«Ոսկե գլոբուսի»]] [[Օսկար լավագույն դերասանուհու համար|լավագույն գլխավոր դեր]] անվանակարգում։ Թայսոնը հեղինակավոր [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի» մրցանակի]] եռակի դափնեկիր է. երկու [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի»]] ստացել է 1974 թվականին ''«Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը»'' հեռուստաֆիլմի համար, ևս մեկը՝ 1994 թվականին։ Ուշագրավ փաստ է, որ այդ մրցանակին նա առաջադրվել է 14 անգամ, այդ թվում՝ հինգ անգամ՝ ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից|«Ինչպես սպանել»]]'' սերիալում (2015, 2017-20) հյուրի դերը տպավորիչ կերպով կատարելու համար։ Թայսոնը հիշարժան դերակատարումներով հանդես է եկել նաև. 1977 թվականի ''«Արմատներ»'' [[մինի սերիալ]]ում (1977 թ.), ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|«Տապակած կանաչ լոլիկներ»]]'' (1991 թ.), ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|«Օգնություն» (2011 թ.)]]'' ֆիլմերում։ Բացի այդ, նա աչքի է ընկել [[Թատրոն|թատերական]] մի շարք ներկայացումներում, արժանացել [[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի մրցանակների]] (2013)։ ԱՄՆ-ի կառավարությունը նրան շնորհել է Ազատության մեդալ, որը բարձրագույն քաղաքացիական պարգևն է Միացյալ Նահանգներում։ Նրա երկրորդ ամուսինը [[Մայլս Դևիս]]ն էր։ == Ֆիլմագրություն == [[Պատկեր:Miles_Davis_and_Cicely_Tyson_1982.jpg|մինի|ձախից| Թայսոնը [[Մայլս Դևիս]]ի հետ (1982)]] [[Պատկեր:Cicely_Tyson_(1992).jpg|մինի|252x252փքս|ձախից| Սիսելի Թայսոն (1992)]] === Ֆիլմեր === * ''[[Ostatni z gniewnych|The Last of the Angry]]'' (1959), աղջիկ * ''Հաիթի - անիծված կղզին'' (1966) Մարի Թերեզի դերում * ''The Heart is a Lonely Hunter'' (1968) Պորտիայի դերում * ''Sounder'' (1972) Ռեբեկա Մորգանի դերում * ''[[Autobiografia panny Jane Pittman|Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը]]'' (1974) Ջեյն Փիթմանի դերում * ''[[Կապույտ թռչունը (ֆիլմ, 1976)|Կապույտ թռչունը]]'' (1976)՝ Թայլեթի դերում * ''Օդանավակայան '79'' (1979) որպես Էլեյն * ''[[Historia Marvy Collins|The Marva Collins Story]]'' (1981) որպես Marva Մարվա Քոլինզ * ''Ազատության ավտոբուս'' (1981) Վիվիան Փերիի դերում * ''[[O chłopcu, który kochał Boże Narodzenie|Տղան, որ սիրում էր Սուրբ ծնունդը]]'' (1990) Էտտայի դերում * ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|Fried Green Tomatoes]]'' (1991) Sipsey-ի դերում * ''[[Dom tajemnic|Գաղտնիքների տուն]]'' (1993) Էվանջելինի դերում * ''[[Wdowa po konfederacie mówi wszystko|Confederate Widow Tells All]]'' (1994) Կաստալիայի դերում * ''[[Nowa opowieść wigilijna|Նոր Սուրբծննդյան երգեր]]'' (1997; կամ այլընտրանքային անվանում՝ ''Տիկին Սքրուջ'' ) Էբենիտա Սքրուջի դերում * ''Գանգստեր'' (1997) որպես Ստեֆանի Սթ. Քլեր * ''[[Zawsze na dnie|Always Down]]'' (1998) որպես Luvia * ''[[Po wstrząsie|Շոկից հետո]]'' (1999) Էմիլի Լինքոլնի դերում * ''[[Dzięki tobie, Winn-Dixie|Քո շնորհիվ, Վին-Դիքսի]]'' (2005) Գլորիա Դամփի դերում * ''[[Z pamiętnika wściekłej żony|Զայրացած կնոջ օրագիրը]]'' (2005) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''My Big Angry Family'' (2006) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''[[Idlewild (film)|Idlewild]]'' (2006) որպես Հոփկինսի մայր * ''Ամուսնությունները և նրանց անեծքները 2'' (2010) Օլա Ջոնսի դերում * ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|The Help]]'' (2011) Կոնստանտին Ջեֆերսոնի դերում * ''Ալեքս Կրոս'' (2012) Ռեգինա «Նանա Մամա» Քրոսի դերում * ''Վերջին դրոշը ծածանվում է'' (2017) միսիս Հայթաուերի դերում === Սերիալներ === * ''Gunsmoke'' (1955-75) որպես Ռեյչել Բիգս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Mission: Impossible'' (1966-73) որպես Ալմա Ռոս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Roots'' (1977) որպես Binta * ''[[Martin Luther King (miniserial)|Մարտին Լյութեր Քինգ]]'' (1978)՝ [[Կորետա Սքոթ Քինգ]]ի դերում * ''The Other Side'' (1995-2002) որպես Գրեթչեն Պարկհերսթ (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''Հրեշտակի հպումով'' (1994-2003) որպես Էբբի (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''[[Օրենք ու կարգ։ Հատուկ կորպուս|Օրենք և կարգ․]]'' * ''[[Խաղաթղթե տնակ (հեռուստասերիալ)|House of Cards]]'' (2013-18) Դորիս Ջոնսի դերում (3 դրվագ 2016 թ.) * ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից]]'' (2014–2020) Օֆելյա Հարքնեսի դերում == Պարգևներ == * Ազատության մեդալ – 2016<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ նոյեմբերի 23 |title=Piękny gest Obamy na koniec kadencji. Medale Wolności dla Michaela Jordana, Roberta De Niro, Diany Ross i... |url=http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/56,114944,21017013,piekny-gest-obamy-na-koniec-kadencji-medale-wolnosci-dla,,1.html#Prze |website=gazeta.pl}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * Cicely Tyson w bazie IMDb (ang.) * Cicely Tyson w bazie Filmweb * Cicely Tyson w bazie Internet Broadway Database (ang.) * [http://www.iobdb.com/CreditableEntity/19127 Cicely Tyson] w bazie Internet Off-Broadway Database (ang.) * {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Թայսոն, Սիսելի}} [[Կատեգորիա:2021 մահեր]] [[Կատեգորիա:1924 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] 4k9dt40pp24n2b923rnw1ulxo0qdjcx 10953588 10953587 2026-10-22T03:25:22Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953588 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Սիսելի Թայսոն''' ({{lang-en|Cicely Tyson}}. {{ԱԾ}}<ref>{{Cite web |title=Cicely Tyson, Pioneering Hollywood Icon, Dies at 96 |url=https://variety.com/2021/tv/news/cicely-tyson-dead-dies-1234895188/ |website=„[[Variety]]” |language=en}}</ref>), կինոյի, հեռուստատեսության և թատրոնի ամերիկացի դերասանուհի։ Լայն ճանաչում ու համբավ է ձեռք բերել յոթ տասնամյակ ձգված կարիերայի ընթացքում հիմնականում [[Աֆրոամերիկացիներ|աֆրոամերիկացի ուժեղ կանանց]] կերպարներ մարմնավորելով<ref>{{Citation |title=Cicely Tyson: Legendary Portrait Of Beauty, Courage And Strength |date=2015 թ․ դեկտեմբերի 7 |url=https://sacramento.cbslocal.com/top-lists/cicely-tyson-legendary-portrait-of-beauty-courage-and-strength/ |language=en-US}}</ref>։ Ստեղծագործական արգասավորր աշխատանքի համար արժանացել է պատվավոր [[Օսկար]] (2018), Peabody և այլ մրցանակների (2020)<ref>{{Citation |title=‘Stranger Things,’ ‘When They See Us,’ ‘Watchmen’ Among This Year’s Peabody Award Winners |date=2020 թ․ հունիսի 10 |url=https://variety.com/2020/tv/news/peabody-awards-2020-stranger-things-watchmen-simpsons-1234629981/ |language=en-US |inventor=Michael Schneider, Michael Schneider}}</ref>։ Միջազգային իր համբավի հիմքը դրել է 1972 թվականին նկարահանված ''«Sounder»'' ֆիլմում դերակատարումով, ինչի համար առաջադրվել է [[Օսկար|«Օսկարի»]] և [[Ոսկե գլոբուս|«Ոսկե գլոբուսի»]] [[Օսկար լավագույն դերասանուհու համար|լավագույն գլխավոր դեր]] անվանակարգում։ Թայսոնը հեղինակավոր [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի» մրցանակի]] եռակի դափնեկիր է. երկու [[Էմմի (մրցանակաբաշխություն)|«Էմմի»]] ստացել է 1974 թվականին ''«Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը»'' հեռուստաֆիլմի համար, ևս մեկը՝ 1994 թվականին։ Ուշագրավ փաստ է, որ այդ մրցանակին նա առաջադրվել է 14 անգամ, այդ թվում՝ հինգ անգամ՝ ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից|«Ինչպես սպանել»]]'' սերիալում (2015, 2017-20) հյուրի դերը տպավորիչ կերպով կատարելու համար։ Թայսոնը հիշարժան դերակատարումներով հանդես է եկել նաև. 1977 թվականի ''«Արմատներ»'' [[մինի սերիալ]]ում (1977 թ.), ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|«Տապակած կանաչ լոլիկներ»]]'' (1991 թ.), ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|«Օգնություն» (2011 թ.)]]'' ֆիլմերում։ Բացի այդ, նա աչքի է ընկել [[Թատրոն|թատերական]] մի շարք ներկայացումներում, արժանացել [[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի մրցանակների]] (2013)։ ԱՄՆ-ի կառավարությունը նրան շնորհել է Ազատության մեդալ, որը բարձրագույն քաղաքացիական պարգևն է Միացյալ Նահանգներում։ Նրա երկրորդ ամուսինը [[Մայլս Դևիս]]ն էր։ == Ֆիլմագրություն == [[Պատկեր:Miles_Davis_and_Cicely_Tyson_1982.jpg|մինի|ձախից| Թայսոնը [[Մայլս Դևիս]]ի հետ (1982)]] [[Պատկեր:Cicely_Tyson_(1992).jpg|մինի|252x252փքս|ձախից| Սիսելի Թայսոն (1992)]] === Ֆիլմեր === * ''[[Ostatni z gniewnych|The Last of the Angry]]'' (1959), աղջիկ * ''Հաիթի - անիծված կղզին'' (1966) Մարի Թերեզի դերում * ''The Heart is a Lonely Hunter'' (1968) Պորտիայի դերում * ''Sounder'' (1972) Ռեբեկա Մորգանի դերում * ''[[Autobiografia panny Jane Pittman|Միսս Ջեյն Փիթմանի ինքնակենսագրությունը]]'' (1974) Ջեյն Փիթմանի դերում * ''[[Կապույտ թռչունը (ֆիլմ, 1976)|Կապույտ թռչունը]]'' (1976)՝ Թայլեթի դերում * ''Օդանավակայան '79'' (1979) որպես Էլեյն * ''[[Historia Marvy Collins|The Marva Collins Story]]'' (1981) որպես Marva Մարվա Քոլինզ * ''Ազատության ավտոբուս'' (1981) Վիվիան Փերիի դերում * ''[[O chłopcu, który kochał Boże Narodzenie|Տղան, որ սիրում էր Սուրբ ծնունդը]]'' (1990) Էտտայի դերում * ''[[Տապակած կանաչ լոլիկներ|Fried Green Tomatoes]]'' (1991) Sipsey-ի դերում * ''[[Dom tajemnic|Գաղտնիքների տուն]]'' (1993) Էվանջելինի դերում * ''[[Wdowa po konfederacie mówi wszystko|Confederate Widow Tells All]]'' (1994) Կաստալիայի դերում * ''[[Nowa opowieść wigilijna|Նոր Սուրբծննդյան երգեր]]'' (1997; կամ այլընտրանքային անվանում՝ ''Տիկին Սքրուջ'' ) Էբենիտա Սքրուջի դերում * ''Գանգստեր'' (1997) որպես Ստեֆանի Սթ. Քլեր * ''[[Zawsze na dnie|Always Down]]'' (1998) որպես Luvia * ''[[Po wstrząsie|Շոկից հետո]]'' (1999) Էմիլի Լինքոլնի դերում * ''[[Dzięki tobie, Winn-Dixie|Քո շնորհիվ, Վին-Դիքսի]]'' (2005) Գլորիա Դամփի դերում * ''[[Z pamiętnika wściekłej żony|Զայրացած կնոջ օրագիրը]]'' (2005) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''My Big Angry Family'' (2006) Միրթլ Սիմոնսի դերում * ''[[Idlewild (film)|Idlewild]]'' (2006) որպես Հոփկինսի մայր * ''Ամուսնությունները և նրանց անեծքները 2'' (2010) Օլա Ջոնսի դերում * ''[[Սպասուհի (ֆիլմ)|The Help]]'' (2011) Կոնստանտին Ջեֆերսոնի դերում * ''Ալեքս Կրոս'' (2012) Ռեգինա «Նանա Մամա» Քրոսի դերում * ''Վերջին դրոշը ծածանվում է'' (2017) միսիս Հայթաուերի դերում === Սերիալներ === * ''Gunsmoke'' (1955-75) որպես Ռեյչել Բիգս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Mission: Impossible'' (1966-73) որպես Ալմա Ռոս (հրավիրյալ աստղ, 1970) * ''Roots'' (1977) որպես Binta * ''[[Martin Luther King (miniserial)|Մարտին Լյութեր Քինգ]]'' (1978)՝ [[Կորետա Սքոթ Քինգ]]ի դերում * ''The Other Side'' (1995-2002) որպես Գրեթչեն Պարկհերսթ (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''Հրեշտակի հպումով'' (1994-2003) որպես Էբբի (հրավիրյալ աստղ, 2000) * ''[[Օրենք ու կարգ։ Հատուկ կորպուս|Օրենք և կարգ․]]'' * ''[[Խաղաթղթե տնակ (հեռուստասերիալ)|House of Cards]]'' (2013-18) Դորիս Ջոնսի դերում (3 դրվագ 2016 թ.) * ''[[Ինչպես խուսափել սպանության համար պատժից]]'' (2014–2020) Օֆելյա Հարքնեսի դերում == Պարգևներ == * Ազատության մեդալ – 2016<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ նոյեմբերի 23 |title=Piękny gest Obamy na koniec kadencji. Medale Wolności dla Michaela Jordana, Roberta De Niro, Diany Ross i... |url=http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/56,114944,21017013,piekny-gest-obamy-na-koniec-kadencji-medale-wolnosci-dla,,1.html#Prze |website=gazeta.pl}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * Cicely Tyson w bazie IMDb (ang.) * Cicely Tyson w bazie Filmweb * Cicely Tyson w bazie Internet Broadway Database (ang.) * [http://www.iobdb.com/CreditableEntity/19127 Cicely Tyson] w bazie Internet Off-Broadway Database (ang.) * {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Թայսոն, Սիսելի}} [[Կատեգորիա:2021 մահեր]] [[Կատեգորիա:1924 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:«Դրամա Դեսկ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Թատրոնի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Կին ինքնակենսագիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կին հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ]] jjy41ifnvn18bswdjv45e173cgbasbb 0 1140613 10953600 10952480 2026-10-22T06:01:59Z Voskanyan 23951 /* Ստեղծում */ 10953600 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժշտական սինգլ | անվանում = Rehab | շապիկ = | կատարող = [[Ռիհաննա]] | ալբոմ = [[Good Girl Gone Bad]] | թողարկված = 6 հոկտեմբերի, 2008 | ձայնագրված = 2007 | ժանր = ժամանակակից ռիթմ-ընդ-բլյուզ | լեզու = | տևողություն = 4:54 | պրոդյուսեր = [[Ջասթին Թիմբերլեյք]], Թիմբալենդ, Հաննոն Լեյն | երգի հեղինակ = Ջասթին Թիմբերլեյք, Թիմբալենդ, Հաննոն Լեյն | լեյբլ = Def Jam, SRP | նախորդ = [[Live Your Life]] | նախորդ_տարեթիվ = 2008 | տարեթիվ = 2008 | հաջորդ = [[Run This Town]] | հաջորդ_տարեթիվ = 2009 | ավելի = }} '''«Rehab»''', բարբադոսցի երգչուհի [[Ռիհաննա]]յի երգը իր «''[[Good Girl Gone Bad]]''» (2007) երրորդ ստուդիական ալբոմից։ Def Jam Recordings-ը երգը ներկայացրել է Contemporary hit radio-ում Միացյալ Նահանգներում 2008 թվականի հոկտեմբերի 6-ին որպես ալբոմի ութերորդ և վերջին սինգլ։ Այն թողարկվել է Մեծ Բրիտանիայում որպես CD սինգլ 2008 թվականի դեկտեմբերի 8-ին։ Սինգլը Ավստրիայի, Գերմանիայի, Նիդերլանդների և Նորվեգիայի հիթ-շքերթներում ընդգրկվել է առաջին տասնյակում։ Այն հասել է 16-րդ հորիզոնականին [[UK Singles Chart]]-ում և 18-րդ հորիզոնականին [[Billboard Hot 100]]-ում։ Այն երկու անգամ հավաստագրվել է Ամերիկյան ձայնագրման արդյունաբերության ասոցիացիայի (RIAA) կողմից որպես պլատինե։ == Ստեղծում == «Rehab»-ը երեք երգերից մեկն է, որը գրվել և թողարկվել է Թիմբալենդի կողմից Ռիհաննայի «Good Girl Gone Bad» երրորդ ստուդիական ալբոմի համար։ Թիմբալենդը հյուրախաղերի է եղել Ջասթին Թիմբերլեյքի հետ՝ «FutureSex/LoveSounds» ալբոմը գովազդելու համար, որի պրոդյուսերն եղել։ [[Չիկագո]]յում շոուի ավարտից հետո նրանք միացել է Ռիհաննային ստուդիայում, որտեղ Թիմբերլեյքը փորձել է փոփոխոթյունների ենթարկել ռիթմերը և մեղեդիները։ Մի քանի շաբաթ անց երեքն էլ հավաքվել ե Նյու Յորքում, որտեղ Թիմբերլեյքն արդեն երգ էր հորինել Ռիհաննայի համար։ Թիմբալենդը Ռիհաննայի համար ստեղծել է «Rehab» երգը, երբ Թիմբերլեյքը ներս է մտել և սկսել իմպրովիզներ անել։ Հաննոն Լեյնը եղել է երգի համահեղինակն ու համապրոդյուսերը<ref name="Lane">{{Cite web |title='Rehab' Writing Credits |url=http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=REHAB&search_in=t&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&pagenum=2&start=11 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.ascap.com%2Face%2Fsearch.cfm%3Frequesttimeout%3D300%26mode%3Dresults%26searchstr%3DREHAB%26search_in%3Dt%26search_type%3Dexact%26search_det%3Dt%2Cs%2Cw%2Cp%2Cb%2Cv%26pagenum%3D2%26start%3D11&&date=2011-09-29 |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 29 |access-date=2010 թ․ օգոստոսի 19 |publisher=American Society of Composers, Authors and Publishers}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vineyard |first=Jennifer |date=2008 թ․ փետրվարի 8 |title=Justin Timberlake's Fooling 'Around' Resulted In Award-Nominated Song: Behind The Grammys |url=http://www.mtv.com/news/articles/1581045/20080206/timberlake_justin.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.mtv.com%2Fnews%2Farticles%2F1581045%2F20080206%2Ftimberlake_justin.jhtml&date=2011-09-29 |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 29 |access-date=2008 թ․ մայիսի 27 |publisher=[[MTV News]]. MTV Networks}}</ref>, իսկ Դեմասիո Կաստելյոնը ձայնագրել և միքսավորել է այն 2007 թվականին Նյու Յորքի ''Roc The Mic Studios''-ում<ref name="Notes">{{Cite AV media notes |id=6-009143-327931 |others=Rihanna |page=5 |publisher=The Island Def Jam Music Group |title=[[Good Girl Gone Bad]] |type=inlay cover |year=2007}}</ref>։ Թիմբերլեյքը [[Entertainment Weekly]] -ին ասել է, որ, իր կարծիքով, երգը Ռիհաննային հնարավորություն կտադառնալ ինքնաբավ երգչուհի երաժշտական ինդուստրիայում<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ հունիսի 26 |title=The EW 100: Music |url=https://www.ew.com/ew/article/0,,20043665,00.html |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.ew.com%2Few%2Farticle%2F0%2C%2C20043665%2C00.html&date=2011-09-29 |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 29 |access-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 9 |work=Entertainment Weekly}}</ref>։ Ռիհաննան Digital Spy-ից Ռոբերտ Քոփսիին ասել է, որ իրեն դուր է եկել Թիմբերլեյքի հետ աշխատելը և շատ բան է սովորել այդ ընթացքում. «Ջասթինի հետ ստուդիայում աշխատելը պարզապես հիանալի է։ Նա զվարճալի տղա է և փորձում է հաճելի մթնոլորտ ստեղծել ստուդիայում։ Նա նաև հանճար է, երբ խոսքը վերաբերում է երգերի տեքստերին»<ref>{{Cite web |last=Copsey |first=Robert |date=2010 թ․ մայիսի 20 |title=Music – News – Rihanna: 'Timberlake is a lyrical genius' |url=http://www.digitalspy.com/music/news/a220871/rihanna-timberlake-is-a-lyrical-genius.html |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.digitalspy.com%2Fmusic%2Fnews%2Fa220871%2Frihanna-timberlake-is-a-lyrical-genius.html&date=2011-09-29 |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 29 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 1 |publisher=Digital Spy. Hachette Filipacchi Ltd}}</ref>։ == Երաժշտական տեսահոլովակ == Ռիհաննան 2008 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Լոս Անջելեսից ոչ հեռու գտնվող Վասկես Ռոքս այգում նկարահանել է երգի տեսահոլովակը Ջասթին Թիմբերլեյքի հետ<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 17 |title=Video: Rihanna f/ Justin Timberlake – 'Rehab' |url=http://www.rap-up.com/2008/11/17/video-rihanna-f-justin-timberlake-rehab/#more-9365 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.rap-up.com%2F2008%2F11%2F17%2Fvideo-rihanna-f-justin-timberlake-rehab%2F%23more-9365&date=2011-10-01#more-9365 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 1 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 31 |work=Rap-Up |publisher=Devine Lazerine}}</ref>։ Տեսահոլովակի ռեժիսորը Էնթոնի Մանդլերն է<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ մարտի 20 |title=Director Anthony Mandler Discusses Rihanna's Music Video Evolution |url=http://www.rap-up.com/2010/03/20/director-anthony-mandler-discusses-rihannas-music-video-evolution/ |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.rap-up.com%2F2010%2F03%2F20%2Fdirector-anthony-mandler-discusses-rihannas-music-video-evolution&date=2011-11-19 |archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 19 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 19 |work=Rap-Up |publisher=Devine Lazerine}}</ref>։ Տեսահոլովակի պրեմիերան կայացել է 2008 թվականի նոյեմբերի 17-ին [[MTV]]-ում և Ռիհաննայի YouTube-յան ալիքում<ref>{{Cite web |last=Anitai |first=Tamar |date=2008 թ․ նոյեմբերի 13 |title=Rehab &#124; MTV |url=http://www.mtv.com/videos/rihanna/318453/rehab.jhtml |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.mtv.com%2Fvideos%2Frihanna%2F318453%2Frehab.jhtml&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 7 |publisher=MTV. MTV Networks}}</ref>։ == Երգացանկ == {{col-start}} {{col-2}} * '''CD սինգլ / թվային ներբեռնում'''<ref name="UK">{{Cite web |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/gb/album/rehab-single/id299827694 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fitunes.apple.com%2Fgb%2Falbum%2Frehab-single%2Fid299827694&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2009 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=[[iTunes Store]] (GB). [[Apple Inc|Apple]]}}</ref><ref name="GER">{{Cite web |date=2009 թ․ հունվարի 9 |title=Rehab (2-Track) |url=https://www.amazon.de/dp/B001MZ140M |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.amazon.de%2Fdp%2FB001MZ140M&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 18 |publisher=Amazon Germany |language=de}}</ref> # «Rehab» — 4:54 # «Rehab» (Instrumental) — 4:54 * '''US / CAN exclusive digital download'''<ref name="Timbaland remix">{{Cite web |title=Rehab (Timbaland Remix) – Single |url=https://itunes.apple.com/ca/album/rehab-timbaland-remix/id316804727?i=316804743&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fitunes.apple.com%2Fca%2Falbum%2Frehab-timbaland-remix%2Fid316804727%3Fi%3D316804743%26ign-mpt%3Duo%253D4&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2010 թ․ օգոստոսի 31 |publisher=iTunes Store (CA). Apple}}</ref> # «Rehab» ([[Timbaland]] Remix) — 3:30 {{col-end}} == Հիթ-շերթներ == {{col-begin}} {{col-2}} === Շաբաթական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | Հիթ-շքերթ (2008–2009) ! scope="col" | Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- {{single chart|Australia|26|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Austria|9|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Belgium (Flanders) Tip|14|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Belgium (Wallonia) Tip|6|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Billboardcanadianhot100|19|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Czech Republic|25|artist=Rihanna|song=Rehab|year=2009|week=04|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Denmark|16|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- ! scope="row" | Եվրոպա ([[European Hot 100 Singles|Eurochart Hot 100]])<ref>{{Cite magazine |title=Rihanna Album & Song Chart History – European Hot 100 for Rihanna |url={{BillboardURLbyName|artist=rihanna|chart=European Hot 100}} |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.billboard.com%2F%23%2Fartist%2FRihanna%2Fchart-history%2F658897%3Ff%3D349%26g%3DSingles&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |magazine=Billboard}}</ref> | style="text-align:center;"| 13 |- {{single chart|Frenchdigital|30|artist=Rihanna|song=Rehab|date=20090117|rowheader=true}} |- {{single chart|Germany|4|artist=Rihanna|song=Rehab|songid=320343|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Hungary|21|artist=Rihanna|song=Rehab|year=2009|week=15|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- ! scope="row" | Իռլանդիա ([[Irish Singles Chart|IRMA]])<ref>{{Cite web |title=GFK Chart-Track |url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2008&year=2008&week=51 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524053828/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2008&year=2008&week=51 |archive-date=2012 թ․ մայիսի 24 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=[[Irish Singles Chart]]. [[Irish Recorded Music Association]]}}</ref> | style="text-align:center;"| 22 |- ! scope="row" | Իսրայել ([[Media Forest]])<ref>{{Cite web |title=Media Forest: Airplay chart |url=http://www.mediaforest.biz/WeeklyCharts/HistoryWeeklyCharts.aspx?year=2009&week=03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407080737/http://www.mediaforest.biz/WeeklyCharts/HistoryWeeklyCharts.aspx?year=2009&week=03 |archive-date=2014 թ․ ապրիլի 7 |publisher=mediaforest.biz}}</ref> | style="text-align:center;"|1 |- ! scope="row" | Իտալիա ([[FIMI]])<ref>{{Cite web |title=Classifica settimanale WK 5 (dal 23.01.2009 al 29.01.2009) |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2009/5 |publisher=FIMI |language=it}}</ref> | style="text-align:center;"| 30 |- {{single chart|Dutch40|3|artist=Rihanna|song=Rehab|year=2009|week=6|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Dutch100|18|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|New Zealand|12|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Norway|4|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- ! scope="row" | Սլովակիա ([[IFPI]])<ref>{{Cite web |title=SNS IFPI |url=http://www.ifpicr.cz/hitparadask/index.php?hitp=R |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070110021817/http://www.ifpicr.cz/hitparadask/index.php?hitp=R |archive-date=2007 թ․ հունվարի 10 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=IFPI Czech Republic |language=sk |format=Insert 200912 into search}}</ref> | style="text-align:center;"| 8 |- {{single chart|Sweden|28|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|Switzerland|13|artist=Rihanna|song=Rehab|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|UK|16|date=20081214|rowheader=true|access-date=April 7, 2022}} |- {{single chart|UKrandb|7|date=20090104|rowheader=true|access-date=July 2, 2023}} |- ! scope="row" | US ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' [[Billboard Hot 100|Hot 100]]<ref name="US">{{Cite magazine |title=Rihanna Album & Song Chart History – Billboard Hot 100 for Rihanna |url={{BillboardURLbyName|artist=rihanna|chart=Hot 100}} |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.billboard.com%2F%23%2Fartist%2FRihanna%2Fchart-history%2F658897%3Ff%3D379%26g%3DSingles&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |magazine=Billboard}}</ref> | style="text-align:center;"| 18 |- ! scope="row" | US [[Hot R&B/Hip-Hop Songs]] (''Billboard'')<ref name="R&B">{{Cite magazine |title=Rihanna Album & Song Chart History – Billboard R&B/Hip-Hop Songs for Rihanna |url={{BillboardURLbyName|artist=rihanna|chart=R&B/Hip-Hop Songs}} |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.billboard.com%2F%23%2Fartist%2FRihanna%2Fchart-history%2F658897%3Ff%3D367%26g%3DSingles&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |magazine=Billboard}}</ref> | style="text-align:center;"| 52 |- ! scope="row" | US [[Pop Songs]] (''Billboard'')<ref name="POP">{{Cite magazine |title=Rehab - Rihanna |url={{BillboardURLbyName|artist=rihanna|chart=all}} |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.billboard.com%2F%23%2Fsong%2Frihanna%2Frehab%2F11472607&date=2011-12-18 |archive-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 18 |access-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 18 |magazine=Billboard}}</ref> | style="text-align:center;"| 17 |- ! scope="row" {{single chart|Billboardrhythmic|19|artist=Rihanna|date=May 14, 2022}} |- |} {{col-2}} === Ամսական հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" | Հիթ-շքերթ (2010) ! scope="col" | Ամենաբարձր<br/>հորիզոնական |- ! scope="row" |Բրազիլիա ([[Brasil Hot 100 Airplay]])<ref>{{Cite magazine |date=2009 թ․ հոկտեմբեր |title=Brasil Hot 100 Airplay (Set 21, 2009) |magazine=[[Billboard Brasil]] |publisher=BPP Promoções e Publicações |page=79 |issue=1}}</ref> |35 |} === Տարեկան հիթ-շքերթներ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center" ! scope="col" | Հիթ-շքերթ (2009) ! scope="col" | Հորիզոնական |- ! scope="row" |Ավստրիա (Ö3 Austria Top 75)<ref>{{Cite web |title=2009 Year End Austrian Singles Chart |url=http://austriancharts.at/2009_single.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015235311/http://austriancharts.at/2009_single.asp |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 15 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=Ö3 Austria Top 40. Hung Medien}}</ref> |74 |- !scope="row"| Կանադա (Canadian Hot 100)<ref>{{Cite magazine |title=Canadian Hot 100 – Year-End 2009 |url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2009/canadian-hot-100 |access-date=2019 թ․ օգոստոսի 13 |magazine=Billboard}}</ref> |align="center"|89 |- !scope="row"| Գերմանիա (Official German Charts)<ref>{{Cite web |title=Top 100 Album-Jahrescharts |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/single-jahr/for-date-2009 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 25 |work=[[GfK Entertainment]] |publisher=offiziellecharts.de |language=de}}</ref> |align="center"|57 |- ! scope="row" |Նիդերլանդներ (Dutch Top 40)<ref>{{Cite web |title=Dutch Top 40 Year End |url=http://www.top40web.nl/jaarlijsten/jr2009.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081813/http://www.top40web.nl/jaarlijsten/jr2009.html |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 28 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=Dutch Top 40. Stichting Nederlandse Top 40 |language=nl}}</ref> |44 |- ! scope="row" |Հունգարիա (Rádiós Top 40)<ref>{{Cite web |title=Éves összesített listák – MAHASZ Rádiós TOP 100 (súlyozott) |url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&menu2=eves_osszesitett_listak&id=radios&ev=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925231220/http://mahasz.hu/?menu=slagerlistak&menu2=eves_osszesitett_listak&id=radios&ev=2009 |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 25 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=Mahasz |language=hu}}</ref> |89 |- ! scope="row" |Շվեյցարիա (Schweizer Hitparade)<ref>{{Cite web |year=2009 |title=2009 Year End Swiss Singles Chart |url=http://swisscharts.com/year.asp?key=2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011215402/http://swisscharts.com/year.asp?key=2009 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 11 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=Swiss Music Charts. Hung Medien}}</ref> |65 |- ! scope="row"| UK Singles (OCC)<ref>{{Cite web |title=UK Year-end Charts 2008 |url=http://www.ukchartsplus.co.uk/ChartsPlusYE2008.pdf |accessdate=2011 թ․ սեպտեմբերի 15 |work=[[UKChartsPlus]] |page=3}}</ref> | 139 |} {{col-end}} == Հավաստագրումներ == {{certification Table Top|caption=}} {{certification Table Entry|title=Rehab|artist=Rihanna|type=single|relyear=2007|relmonth=10|relday=06recent=false|region=Denmark|award=Gold|certref=<ref>{{Cite web |title=Guld og platin i august &#124; ifpi.dk |url=http://www.ifpi.dk/?q=content/guld-og-platin-i-august |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008131515/http://ifpi.dk/?q=content/guld-og-platin-i-august |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 8 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=IFPI Denmark |language=da}}</ref>}} {{Certification Table Entry|region=Germany|artist=Rihanna|title=Rehab|relyear=2008|certyear=2023|award=Platinum|type=single|access-date=May 17, 2023}} {{certification Table Entry|title=Rehab|artist=Rihanna|type=single|relyear=2007|relmonth=10|relday=06|region=New Zealand|award=Gold|id=1517|refname=nzcert}} {{Certification Table Entry|region=United Kingdom|relyear=2007|type=single|award=Gold|certyear=2021|artist=Rihanna ft Justin Timberlake|title=Rehab|id=12085-3894-1}} {{Certification Table Entry|region=United States|relyear=2008|certyear=2015|type=single|award=Platinum|number=2|artist=Rihanna|title=Rehab|access-date=July 1, 2015}} {{certification Table Bottom|streaming=true}} == Թողարկման պատմություն == {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Երկիր ! scope="col"| Ամսաթիվ ! scope="col"| Ֆորմատ(ներ) ! scope="col"| Տարբերակ(ներ) ! scope="col"| Լեյբլ ! scope="col"| {{Abbr|Ծնթ.|Ծանոթագրություն(ներ)}} |- ! scope="row" rowspan="2"| ԱՄՆ | Հոկտեմբերի 6, 2008 | [[Contemporary hit radio]] | rowspan="2"| Original | rowspan="2"| [[Def Jam Recordings|Def Jam]] | align="center"|<ref name="CHR">{{Cite web |date=2008 թ․ հունիսի 10 |title=R&R :: Going for Adds :: CHR/Top 40 |url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10/06/2008&Format=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119190947/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=10/06/2008&Format=1 |archive-date=2012 թ․ հունվարի 19 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=Going for Adds. Radio and Records}}</ref> |- | Նոյեմբերի 3, 2008 | {{Hlist|[[Rhythmic contemporary]] radio|[[Urban contemporary music|urban contemporary radio]]}} | align="center"|<ref name="RHYTHMIC">{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 3 |title=R&R :: Going for Adds :: Rhythmic |url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11/03/2008&Format=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119001710/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11/03/2008&Format=9 |archive-date=2012 թ․ հունվարի 19 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=Going for Adds. Radio and Records}}</ref><ref name="URBAN">{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 3 |title=R&R :: Going for Adds :: Urban |url=http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11/03/2008&Format=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119100418/http://gfa.radioandrecords.com/publishGFA/GFANextPage.asp?sDate=11/03/2008&Format=5 |archive-date=2012 թ․ հունվարի 19 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=Going for Adds. Radio and Records}}</ref> |- ! scope="row"| Իռլանդիա | rowspan="2"| Դեկտեմբերի 8, 2008 | [[Թվային ներբեռնում]] | Live from MEN Arena | [[Universal Music Group|Universal]] | align="center"|<ref name="IRE">{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 8 |title=Rihanna – Rehab |url=http://www.7digital.com/artists/rihanna/rehab-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111222803/http://www.7digital.com/artists/rihanna/rehab-1/ |archive-date=2009 թ․ հունվարի 11 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 9 |publisher=[[7digital]] Ireland}}</ref> |- ! scope="row"| Միացյալ Թագավորություն | [[CD]] | rowspan="13"| {{Hlist|Original|instrumental}} | [[Mercury Records|Mercury]] | align="center"|<ref name="Physically">{{Cite web |title=Rehab (2-Track):Rihanna |url=https://www.amazon.co.uk/Rehab-2-Track-Rihanna/dp/B001MZ140M/ref=sr_1_2?ie=UTF8&qid=1316992675&sr=8-2 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/query?url=http%3A%2F%2Fwww.amazon.co.uk%2FRehab-2-Track-Rihanna%2Fdp%2FB001MZ140M%2Fref%3Dsr_1_2%3Fie%3DUTF8%26qid%3D1316992675%26sr%3D8-2&date=2011-10-02 |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 2 |access-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 26 |publisher=[[Amazon.com|Amazon]] United Kingdom}}</ref> |- ! scope="row"| Ավստրալիա | rowspan="8"| Դեկտեմբերի 12, 2008 | rowspan="11"| [[Թվային ներբեռնում]] | rowspan="10"| Def Jam | align="center"|<ref name="AUS">{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/au/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307022047/https://itunes.apple.com/au/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |archive-date=2016 թ․ մարտի 7 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (AU). Apple}}</ref> |- ! scope="row"| Իտալիա | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/it/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109222957/https://itunes.apple.com/it/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo=4 |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (IT). Apple |language=it}}</ref> |- ! scope="row"| Նիդերլանդներ | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/nl/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109223008/https://itunes.apple.com/nl/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo=4 |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (NL). Apple |language=nl}}</ref> |- ! scope="row"| Նոր Զելանդիա | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/nz/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109223020/https://itunes.apple.com/nz/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo=4 |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (NZ). Apple}}</ref> |- ! scope="row"| Նորվեգիա | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/no/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109223031/https://itunes.apple.com/no/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo=4 |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (NO). Apple}}</ref> |- ! scope="row"| Իսպանիա | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/es/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109223241/https://itunes.apple.com/es/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo=4 |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (ES). Apple |language=es}}</ref> |- ! scope="row"| Շվեդիա | align="center"|<ref name="sweden">{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/se/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109222818/https://itunes.apple.com/se/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo=4 |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (SE). Apple}}</ref> |- ! scope="row"| Շվեյցարիա | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rehab – Single |url=https://itunes.apple.com/ch/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo%3D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109223252/https://itunes.apple.com/ch/album/rehab/id299872284?i=299872342&ign-mpt=uo=4 |archive-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=iTunes Store (CH). Apple |language=de}}</ref> |- ! scope="row"| Բելգիա | rowspan="2"| Դեկտեմբերի 15, 2008 | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rihanna – Rehab |url=http://nl-be.7digital.com/artists/rihanna/rehab/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707071058/http://nl-be.7digital.com/artists/rihanna/rehab/ |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 7 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 10 |publisher=7digital Netherlands/Belgium |language=nl}}</ref> |- ! scope="row"| Պորտուգալիա | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 12 |title=Rihanna – Rehab |url=http://pt.7digital.com/artists/rihanna/rehab/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722142009/http://pt.7digital.com/artists/rihanna/rehab/ |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 22 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=7digital Portugal |language=pt}}</ref> |- ! scope="row"| Ավստրիա | Դեկտեմբերի 19, 2008 | rowspan="2"| Universal | align="center"|<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 19 |title=Rihanna – Rehab |url=http://at.7digital.com/artists/rihanna/rehab/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722142147/http://at.7digital.com/artists/rihanna/rehab/ |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 22 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 6 |publisher=7digital Austria |language=de}}</ref> |- ! scope="row"| Գերմանիա | Հունվարի 9, 2009 | CD | align="center"|<ref name="GER"/> |- ! scope="row"| Կանադա | Մայիսի 19, 2009 | Թվային ներբեռնում | [[Timbaland]] remix | Def Jam | align="center"|<ref name="Timbaland remix"/> |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ռիհաննայի երգեր]] d2wl1x9637icefrfulh1x42q17xyfl9 10 1141732 10953484 10953307 2026-10-21T13:10:09Z Vahe 12300 10953484 wikitext text/x-wiki {{navbox top | name = Lifan ավտոմեքենաներ | title = [[Lifan]] ավտոմեքենաներ 2005-2022 թթ. | state = {{{state|}}} | bodyclass = hlist }} {| style="width:100%" class="wraplinks" |- style="background-color:#F0F0F0" |rowspan=2 width=5%| '''Դաս |colspan=5 width=30.5%| 200... |colspan=10 width=33%| 201... |colspan=3 width=20.3%| 202... |- style="background-color:#F0F0F0;" |width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.2%|0||width=4.2%|1||width=4.2%|2||width=4.2%|3||width=4.2%|4||width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.7%|0||width=4.7%|1||width=4.7%|2 |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինի ավտոմեքենա|Մինի]] |colspan=3| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 320|Smily]]<!--Lifan 320/330-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Smily (LF7132/7132E(M)+<!--7134/7135:prot-->/7136<!--330-->/7004)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=1| |colspan=7 style="background-color:#D8BFD8"| [[Lifan 520|Breez]]<!--Lifan 520-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Breez (LF7130/LF7131/LF7150/LF7151/LF7160+)}}</sup><br>''<small>[[Citroën ZX]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Citroën ZX (N2)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 530|Celliya]]<!--Lifan 530-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Celliya (LF7133/LF7153+<!--+x50--><!--7157:+x50-->)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |style="background-color:#F0F0F0"| [[Կոմպակտ ավտոմեքենա|Կոմպակտ]] |colspan=3| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 620/630-->&nbsp;<sup>{{comment|1|Lifan Solano (LF7139/LF7152/LF7152G/LF7161/LF7162/LF7162G+/LF7182/LF7002)}}</sup> |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 650-->>&nbsp;<sup>{{comment|2|Lifan Solano (LF7152H+/LF7157<!--7158/7159:spec-->/7163<!--7167/7168/7169:spec-->/LF7182/LF7003)}}</sup> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Միջին չափի ավտոմեքենա|Միջին]] |colspan=5| |colspan=2| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 720|Cebrium]]<!--Lifan 720-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Cebrium (LF7166+/LF7180/LF7185/7156)}}</sup> |colspan=2| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=5| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 820|Murman]]<!--LF7183/LF7240--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինիվեն]]<!--[[Կոմպակտվեն]]/large MPV--> |colspan=5| |colspan=4| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Lotto|Lotto]]<!--LF6431/LF6432 --> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xuanlang|Xuanlang]]<!--Lifan M7--><!--LF7154+/LF6470/LF7158/LF7188/LF7208--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=5 style="background-color:#F0F0F0"| [[Քրոսովեր]] ([[գործնական սպորտային ավտոմեքենա|SUV]]) |colspan=5| |colspan=4| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X50|X50]]<!--LF7153+/7156--> |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X60|X60]]<!--LF7155+/LF6430/LF6440/LF7181(7154)--> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=8| |colspan=3 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X70|X70]]<!--LF7154/LF7201--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=6| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Myway|Myway]]<!--LF6441/LF6442/LF7002/LF5027, CA09--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X80|X80]]<!--LF6481--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Փիքափ]] |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|Dudu <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Dudu (LF 1010/1011/1012/1020/1021/5010<!--ֆուրգոն-->) Truck}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry|Suzuki Carry <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{tooltip|8|Suzuki Carry (DA71/DA41/DA51) Truck}}</sup> |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|T11]]<!--Lifan Dura Truck-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T11 (LF1022+/1023+/5020+?/LF5021+)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=12 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|T21]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T21 (LF 1025/5026)}}</sup> |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=3 style="background-color:#F0F0F0"| [[Միկրովեն]] |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|LF6350]]<!--Chinese MicroVan, Commercial Motor Vehicle-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan LF 6350/6351/6360, սկզբնապես՝ Huayang BHQ 6350/6351/6360}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry]]&nbsp;<sup>{{tooltip|7|Suzuki Carry (ST90)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Fushun]]<!--Lifan Fengshun 1.0-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Fushun (LF 6380)}}</sup> |colspan=3| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=6 style="background-color:#bbeebb"| [[Lifan Dudu|Dudu]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Didu (LF 6361/6362/6376), սկզբնապես՝ Huayang BHQ 6361B/6376B}}</sup><br>''<small>[[Daihatsu Hijet]]&nbsp;<sup>{{tooltip|9|Daihatsu Hijet (S200)}}</sup> |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Foison]]<!--Lifan Fengshun, Lifan Lifan Minisoul-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Foison (LF6401++/LF5028+//LF6402)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=4 style="background-color:#bbeebb"| [[Toyota HiAce|LF6470Q]]<br>''<small>[[Toyota HiAce]]&nbsp;<sup>{{tooltip|4|Toyota HiAce (H100)}}</sup> |colspan=1| |colspan=1| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|Xingshun]]<!--Lifan Season-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Xingshun (LF5029+//LF6420+6402)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#F0F0F0;" |rowspan=2| '''Դաս |5||6||7||8||9 |0||1||2||3||4||5||6||7||8||9 |0||1||2 |- style="background-color:#F0F0F0" |colspan=5| 200... |colspan=10| 201... |colspan=3| 202... |- style="background-color:#efefef" ! Նշումներ | colspan = 19 style="background-color:#f0f0f0"|{{legend0|#feccdd|Արտադրված [[Suzuki]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#bbeebb|Արտադրված [[Daihatsu]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#D8BFD8|Արտադրված [[Groupe PSA]]-ի արտոնագրով}} {{spaces|1|type}} |} {{navbox bottom}}<noinclude> [[Կատեգորիա:Lifan Group|τ]] [[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Ավտոմոբիլներ|Lifan]] </noinclude> nac16wieq6iczn6jzeufrzpb37uku19 10953524 10953484 2026-10-21T15:24:29Z Vahe 12300 10953524 wikitext text/x-wiki {{navbox top | name = Lifan ավտոմեքենաներ | title = [[Lifan]] ավտոմեքենաներ 2005-2022 թթ. | state = {{{state|}}} | bodyclass = hlist }} {| style="width:100%" class="wraplinks" |- style="background-color:#F0F0F0" |rowspan=2 width=5%| '''Դաս |colspan=5 width=30.5%| 200... |colspan=10 width=33%| 201... |colspan=3 width=20.3%| 202... |- style="background-color:#F0F0F0;" |width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.2%|0||width=4.2%|1||width=4.2%|2||width=4.2%|3||width=4.2%|4||width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.7%|0||width=4.7%|1||width=4.7%|2 |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինի ավտոմեքենա|Մինի]] |colspan=3| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 320|Smily]]<!--Lifan 320/330-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Smily (LF7132/7132E(M)+<!--7134/7135:prot-->/7136<!--330-->/7004)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=1| |colspan=7 style="background-color:#D8BFD8"| [[Lifan 520|Breez]]<!--Lifan 520-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Breez (LF7130/LF7131/LF7150/LF7151/LF7160+)}}</sup><br>''<small>[[Citroën ZX]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Citroën ZX (N2)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 530|Celliya]]<!--Lifan 530-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Celliya (LF7133/LF7153+<!--+x50--><!--7157:+x50-->)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |style="background-color:#F0F0F0"| [[Կոմպակտ ավտոմեքենա|Կոմպակտ]] |colspan=3| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 620/630-->&nbsp;<sup>{{comment|1|Lifan Solano (LF7139/LF7152/LF7152G/LF7161/LF7162/LF7162G+/LF7182/LF7002)}}</sup> |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 650-->>&nbsp;<sup>{{comment|2|Lifan Solano (LF7152H+/LF7157<!--7158/7159:spec-->/7163<!--7167/7168/7169:spec-->/LF7182/LF7003)}}</sup> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Միջին չափի ավտոմեքենա|Միջին]] |colspan=5| |colspan=2| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 720|Cebrium]]<!--Lifan 720-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Cebrium (LF7166+/LF7180/LF7185/7156)}}</sup> |colspan=2| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=5| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 820|Murman]]<!--LF7183/LF7240--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինիվեն]]<!--[[Կոմպակտվեն]]/large MPV--> |colspan=5| |colspan=4| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Lotto|Lotto]]<!--LF6431/LF6432 --> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xuanlang|Xuanlang]]<!--Lifan M7--><!--LF7154+/LF6470/LF7158/LF7188/LF7208--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=5 style="background-color:#F0F0F0"| [[Քրոսովեր]] ([[գործնական սպորտային ավտոմեքենա|SUV]]) |colspan=5| |colspan=4| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X50|X50]]<!--LF7153+/7156--> |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X60|X60]]<!--LF7155+/LF6430/LF6440/LF7181(7154)--> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=8| |colspan=3 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X70|X70]]<!--LF7154/LF7201--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=6| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Myway|Myway]]<!--LF6441/LF6442/LF7002/LF5027, CA09--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X80|X80]]<!--LF6481--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=1 style="background-color:#F0F0F0"| [[Փիքափ]] |colspan=5| |colspan=10| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=5 style="background-color:#F0F0F0"| [[Թեթև կոմերցիոն ավտոմեքենա|Միկրո կոմերցիոն]] / [[միկրովեն]] |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|Dudu]]<!--Chinese MicroVan, Commercial Motor Vehicle-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Dudu (LF_6350/6351/6360), սկզբնապես՝ Huayang BHQ_6350/6351/6360}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry]]&nbsp;<sup>{{tooltip|7|Suzuki Carry (ST90)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Fushun]]<!--Lifan Fengshun 1.0-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Fushun (LF6380)}}</sup> |colspan=3| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=6 style="background-color:#bbeebb"| [[Lifan Dudu|Dudu]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Didu (LF_6361/6362/6376), սկզբնապես՝ Huayang BHQ_6361B/6376B}}</sup><br>''<small>[[Daihatsu Hijet]]&nbsp;<sup>{{tooltip|9|Daihatsu Hijet (S200)}}</sup> |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Foison]]<!--Lifan Fengshun, Lifan Lifan Minisoul-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Foison (LF6401++/LF5028+//LF6402)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|Dudu <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Dudu (LF_1010/1011/1012/1020/1021/5010<!--ֆուրգոն-->) Truck}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry|Suzuki Carry <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{tooltip|8|Suzuki Carry (DA71/DA41/DA51) Truck}}</sup> |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|T11]]<!--Lifan Dura Truck-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T11 (LF_1022/1023/5020C/LF5021)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" <!-- | rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Թեթև կոմերցիոն ավտոմեքենա|Թեթև կոմերցիոն]] --> |colspan=4 style="background-color:#bbeebb"| [[Toyota HiAce|LF6470Q]]<br>''<small>[[Toyota HiAce]]&nbsp;<sup>{{tooltip|4|Toyota HiAce (H100)}}</sup> |colspan=1| |colspan=1| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|Xingshun]]<!--Lifan Season-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Xingshun (LF5029+//LF6420+6402)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=12 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|T21]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T21 (LF_1025/5026)}}</sup> |- style="background-color:#F0F0F0;" |rowspan=2| '''Դաս |5||6||7||8||9 |0||1||2||3||4||5||6||7||8||9 |0||1||2 |- style="background-color:#F0F0F0" |colspan=5| 200... |colspan=10| 201... |colspan=3| 202... |- style="background-color:#efefef" ! Նշումներ | colspan = 19 style="background-color:#f0f0f0"|{{legend0|#feccdd|Արտադրված [[Suzuki]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#bbeebb|Արտադրված [[Daihatsu]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#D8BFD8|Արտադրված [[Groupe PSA]]-ի արտոնագրով}} {{spaces|1|type}} |} {{navbox bottom}}<noinclude> [[Կատեգորիա:Lifan Group|τ]] [[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Ավտոմոբիլներ|Lifan]] </noinclude> tkut7y331l0i71lki7o0jny7lz8k8ts 10953552 10953524 2026-10-21T18:33:53Z Vahe 12300 10953552 wikitext text/x-wiki {{navbox top | name = Lifan ավտոմեքենաներ | title = [[Lifan]] ավտոմեքենաներ 2005-2022 թթ. | state = {{{state|}}} | bodyclass = hlist }} {| style="width:100%" class="wraplinks" |- style="background-color:#F0F0F0" |rowspan=2 width=5%| '''Դաս |colspan=5 width=30.5%| 200... |colspan=10 width=33%| 201... |colspan=3 width=20.3%| 202... |- style="background-color:#F0F0F0;" |width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.2%|0||width=4.2%|1||width=4.2%|2||width=4.2%|3||width=4.2%|4||width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.7%|0||width=4.7%|1||width=4.7%|2 |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինի ավտոմեքենա|Մինի]] |colspan=3| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 320|Smily]]<!--Lifan 320/330-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Smily (LF7132/7132E(M)+<!--7134/7135:prot-->/7136<!--330-->/7004)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=1| |colspan=7 style="background-color:#D8BFD8"| [[Lifan 520|Breez]]<!--Lifan 520-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Breez (LF7130/LF7131/LF7150/LF7151/LF7160+)}}</sup><br>''<small>[[Citroën ZX]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Citroën ZX (N2)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 530|Celliya]]<!--Lifan 530-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Celliya (LF7133/LF7153+<!--+x50--><!--7157:+x50-->)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |style="background-color:#F0F0F0"| [[Կոմպակտ ավտոմեքենա|Կոմպակտ]] |colspan=3| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 620/630-->&nbsp;<sup>{{comment|1|Lifan Solano (LF7139/LF7152/LF7152G/LF7161/LF7162/LF7162G+/LF7182/LF7002)}}</sup> |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 650-->>&nbsp;<sup>{{comment|2|Lifan Solano (LF7152H+/LF7157<!--7158/7159:spec-->/7163<!--7167/7168/7169:spec-->/LF7182/LF7003)}}</sup> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Միջին չափի ավտոմեքենա|Միջին]] |colspan=5| |colspan=2| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 720|Cebrium]]<!--Lifan 720-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Cebrium (LF7166+/LF7180/LF7185/7156)}}</sup> |colspan=2| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=5| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 820|Murman]]<!--LF7183/LF7240--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինիվեն]]<!--[[Կոմպակտվեն]]/large MPV--> |colspan=5| |colspan=4| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Lotto|Lotto]]<!--LF6431/LF6432 --> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xuanlang|Xuanlang]]<!--Lifan M7--><!--LF7154+/LF6470/LF7158/LF7188/LF7208--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=5 style="background-color:#F0F0F0"| [[Քրոսովեր]] ([[գործնական սպորտային ավտոմեքենա|SUV]]) |colspan=5| |colspan=4| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X50|X50]]<!--LF7153+/7156--> |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X60|X60]]<!--LF7155+/LF6430/LF6440/LF7181(7154)--> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=8| |colspan=3 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X70|X70]]<!--LF7154/LF7201--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=6| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Myway|Myway]]<!--LF6441/LF6442/LF7002/LF5027, CA09--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X80|X80]]<!--LF6481--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=1 style="background-color:#F0F0F0"| [[Փիքափ]] |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Projen Pickup|Projen Pickup (LFJ1035<!--PCF1-->)]]<!-- FAW Jiefang и BAIC Doda, Jiangxi Isuzu --> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=5 style="background-color:#F0F0F0"| [[Թեթև կոմերցիոն ավտոմեքենա|Միկրո կոմերցիոն]] / [[միկրովեն]] |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|Dudu]]<!--Chinese MicroVan, Commercial Motor Vehicle-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Dudu (LF_6350/6351/6360), սկզբնապես՝ Huayang BHQ_6350/6351/6360}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry]]&nbsp;<sup>{{tooltip|7|Suzuki Carry (ST90)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Fushun]]<!--Lifan Fengshun 1.0-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Fushun (LF6380)}}</sup> |colspan=3| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=6 style="background-color:#bbeebb"| [[Lifan Dudu|Dudu]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Didu (LF_6361/6362/6376), սկզբնապես՝ Huayang BHQ_6361B/6376B}}</sup><br>''<small>[[Daihatsu Hijet]]&nbsp;<sup>{{tooltip|9|Daihatsu Hijet (S200)}}</sup> |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Foison]]<!--Lifan Fengshun, Lifan Lifan Minisoul-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Foison (LF6401++/LF5028+//LF6402)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|Dudu <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Dudu (LF_1010/1011/1012/1020/1021/5010<!--ֆուրգոն-->) Truck}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry|Suzuki Carry <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{tooltip|8|Suzuki Carry (DA71/DA41/DA51) Truck}}</sup> |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|T11]]<!--Lifan Dura Truck-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T11 (LF_1022/1023/5020C/LF5021)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" <!-- | rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Թեթև կոմերցիոն ավտոմեքենա|Թեթև կոմերցիոն]] --> |colspan=4 style="background-color:#bbeebb"| [[Toyota HiAce|LF6470Q]]<br>''<small>[[Toyota HiAce]]&nbsp;<sup>{{tooltip|4|Toyota HiAce (H100)}}</sup> |colspan=1| |colspan=1| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|Xingshun]]<!--Lifan Season-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Xingshun (LF_6402/6420/5029)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=12 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|T21]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T21 (LF_1025/5026)}}</sup> |- style="background-color:#F0F0F0;" |rowspan=2| '''Դաս |5||6||7||8||9 |0||1||2||3||4||5||6||7||8||9 |0||1||2 |- style="background-color:#F0F0F0" |colspan=5| 200... |colspan=10| 201... |colspan=3| 202... |- style="background-color:#efefef" ! Նշումներ | colspan = 19 style="background-color:#f0f0f0"|{{legend0|#feccdd|Արտադրված [[Suzuki]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#bbeebb|Արտադրված [[Daihatsu]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#D8BFD8|Արտադրված [[Groupe PSA]]-ի արտոնագրով}} {{spaces|1|type}} |} {{navbox bottom}}<noinclude> [[Կատեգորիա:Lifan Group|τ]] [[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Ավտոմոբիլներ|Lifan]] </noinclude> j8o8t8rsnvfed6q0xzdb2gnggvl2ruy 10953561 10953552 2026-10-21T21:53:12Z Vahe 12300 10953561 wikitext text/x-wiki {{navbox top | name = Lifan ավտոմեքենաներ | title = [[Lifan]] ավտոմեքենաներ 2005-2022 թթ. | state = {{{state|}}} | bodyclass = hlist }} {| style="width:100%" class="wraplinks" |- style="background-color:#F0F0F0" |rowspan=2 width=5%| '''Դաս |colspan=5 width=30.5%| 200... |colspan=10 width=33%| 201... |colspan=3 width=20.3%| 202... |- style="background-color:#F0F0F0;" |width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.2%|0||width=4.2%|1||width=4.2%|2||width=4.2%|3||width=4.2%|4||width=4.2%|5||width=4.2%|6||width=4.2%|7||width=4.2%|8||width=4.2%|9 |width=4.7%|0||width=4.7%|1||width=4.7%|2 |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինի ավտոմեքենա|Մինի]] |colspan=3| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 320|Smily]]<!--Lifan 320/330-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Smily (LF7132/7132E(M)+<!--7134/7135:prot-->/7136<!--330-->/7004)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=1| |colspan=7 style="background-color:#D8BFD8"| [[Lifan 520|Breez]]<!--Lifan 520-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Breez (LF7130/LF7131/LF7150/LF7151/LF7160+)}}</sup><br>''<small>[[Citroën ZX]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Citroën ZX (N2)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 530|Celliya]]<!--Lifan 530-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Celliya (LF7133/LF7153+<!--+x50--><!--7157:+x50-->)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |style="background-color:#F0F0F0"| [[Կոմպակտ ավտոմեքենա|Կոմպակտ]] |colspan=3| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 620/630-->&nbsp;<sup>{{comment|1|Lifan Solano (LF7139/LF7152/LF7152G/LF7161/LF7162/LF7162G+/LF7182/LF7002)}}</sup> |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 620|Solano]]<!--Lifan 650-->&nbsp;<sup>{{comment|2|Lifan Solano (LF7152H+/LF7157<!--7158/7159:spec-->/7163<!--7167/7168/7169:spec-->/LF7182/LF7003)}}</sup> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Միջին չափի ավտոմեքենա|Միջին]] |colspan=5| |colspan=2| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 720|Cebrium]]<!--Lifan 720-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Cebrium (LF7166+/LF7180/LF7185/7156)}}</sup> |colspan=2| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=5| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan 820|Murman]]<!--LF7183/LF7240--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=2 style="background-color:#F0F0F0"| [[Մինիվեն]]<!--[[Կոմպակտվեն]]/large MPV--> |colspan=5| |colspan=4| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Lotto|Lotto]]<!--LF6431/LF6432 --> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xuanlang|Xuanlang]]<!--Lifan M7--><!--LF7154+/LF6470/LF7158/LF7188/LF7208--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |rowspan=5 style="background-color:#F0F0F0"| [[Քրոսովեր]] ([[գործնական սպորտային ավտոմեքենա|SUV]]) |colspan=5| |colspan=4| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X50|X50]]<!--LF7153+/7156--> |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X60|X60]]<!--LF7155+/LF6430/LF6440/LF7181(7154)--> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=8| |colspan=3 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X70|X70]]<!--LF7154/LF7201--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=6| |colspan=5 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Myway|Myway]]<!--LF6441/LF6442/LF7002/LF5027, CA09--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan X80|X80]]<!--LF6481--> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=1 style="background-color:#F0F0F0"| [[Փիքափ]] |colspan=5| |colspan=7| |colspan=4 style="background-color:#C0C0C0"| [[Projen Pickup|Projen Pickup (LFJ1035<!--PCF1-->)]]<!-- FAW Jiefang и BAIC Doda, Jiangxi Isuzu --> |colspan=2| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=3 style="background-color:#F0F0F0"| [[Միկրովեն]] |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|Dudu]]<!--Chinese MicroVan, Commercial Motor Vehicle-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Dudu (LF_6350/6351/6360), սկզբնապես՝ Huayang BHQ_6350/6351/6360}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry]]&nbsp;<sup>{{tooltip|7|Suzuki Carry (ST90)}}</sup> |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Fushun]]<!--Lifan Fengshun 1.0-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Fushun (LF6380)}}</sup> |colspan=3| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=6 style="background-color:#bbeebb"| [[Lifan Dudu|Dudu]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Didu (LF_6361/6362/6376), սկզբնապես՝ Huayang BHQ_6361B/6376B}}</sup><br>''<small>[[Daihatsu Hijet]]&nbsp;<sup>{{tooltip|9|Daihatsu Hijet (S200)}}</sup> |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|Foison]]<!--Lifan Fengshun, Lifan Lifan Minisoul-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Foison (LF6401++/LF5028+//LF6402)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=4 style="background-color:#bbeebb"| [[Toyota HiAce|LF6470Q]]<br>''<small>[[Toyota HiAce]]&nbsp;<sup>{{tooltip|4|Toyota HiAce (H100)}}</sup> |colspan=1| |colspan=1| |colspan=11 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|Xingshun]]<!--Lifan Season-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Xingshun (LF_6402/6420/5029)}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0" | rowspan=6 style="background-color:#F0F0F0"| [[Թեթև կոմերցիոն ավտոմեքենա|Միկրո]] / [[թեթև կոմերցիոն ավտոմեքենա|Թեթև կոմերցիոն]] |colspan=5| |colspan=4| |colspan=6 style="background-color:#C0C0C0"| [[Sojen F150|Sojen F150 (LFJ_1021/5021)]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Sojen F150 (LFJ_1021/5021), Wuling Sunshine 1 (LZW1027) Truck}}</sup> |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0;" |colspan=6 style="background-color:#feccdd"| [[Lifan Dudu|Dudu <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan Dudu (LF_1010/1011/1012/1020/1021/5010<!--ֆուրգոն-->) Truck}}</sup><br>''<small>[[Suzuki Carry|Suzuki Carry <small>(Truck)</small>]]&nbsp;<sup>{{tooltip|8|Suzuki Carry (DA71/DA41/DA51) Truck}}</sup> |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Foison|T11]]<!--Lifan Dura Truck-->&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T11 (LF_1022/1023/5020C/LF5021)}}</sup> |colspan=1| |colspan=3| |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=1| |colspan=12 style="background-color:#C0C0C0"| [[Lifan Xingshun|T21]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Lifan T21 (LF_1025/5026)}}</sup> |- style="background-color:#E0E0E0" |colspan=5| |colspan=4| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Sojen F350|Sojen F350 Type 1 SWB (LFJ_1030/1036/5030/5036)]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Sojen F350 (LFJ_1030/1036/5030/5036), Isuzu Elf 5 (F150/F250?), NHR/VHR/WHR}}</sup> |colspan=1| |- style="background-color:#E0E0E0;" |colspan=5| |colspan=5| |colspan=8 style="background-color:#C0C0C0"| [[Sojen F350|Sojen F350 Type 2 (LFJ_1031/5031)]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Sojen F350 (LFJ_1031/5031), Isuzu Elf 5 (F150/F250?), NHR/VHR}}</sup> |- style="background-color:#E0E0E0;" |colspan=5| |colspan=4| |colspan=7 style="background-color:#C0C0C0"| [[Sojen F350|Sojen F350 Type 1 LWB (LFJ_1035/5035)]]&nbsp;<sup>{{comment|✓|Sojen F350 (LFJ_1035/5035), Isuzu Elf 5 (F150/F250?), NHR/VHR/WHR}}</sup> |colspan=2| |- style="background-color:#F0F0F0;" |rowspan=2| '''Դաս |5||6||7||8||9 |0||1||2||3||4||5||6||7||8||9 |0||1||2 |- style="background-color:#F0F0F0" |colspan=5| 200... |colspan=10| 201... |colspan=3| 202... |- style="background-color:#efefef" ! Նշումներ | colspan = 18 style="background-color:#f0f0f0"|{{legend0|#feccdd|Արտադրված [[Suzuki]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#bbeebb|Արտադրված [[Daihatsu]]-ի արտոնագրով}} {{*}}{{spaces|1|type}} {{legend0|#D8BFD8|Արտադրված [[Groupe PSA]]-ի արտոնագրով}} {{spaces|1|type}} |} {{navbox bottom}}<noinclude> [[Կատեգորիա:Lifan Group|τ]] [[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Ավտոմոբիլներ|Lifan]] </noinclude> 4p1pcyeuwf4jcpxcvbbu0rtg6az34am 0 1197378 10953480 10932043 2026-10-21T13:09:02Z ~2026-56372-38 178490 10953480 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կառույց | անվանում = Արմենիա հյուրանոց | բնագիր անվանում = | պատկեր = Hotel Armenia a budova parlamentu - panoramio.jpg | նկարագրություն = «Արմենիա» հյուրանոցը և [[Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի շենք]]ը | տեսակ = [[հյուրանոց]] | նախկին անվանում = | այլ անվանում = | մարզաձև = | երկիր = {{Դրոշավորում|Արցախի Հանրապետություն}} | տեղագրություն = [[Ստեփանակերտ]] | վայր = | հասցե = Փետրվարի 20-ի փողոց, 4 շենք | փոստային ինդեքս = | փողոց = [[Փետրվարի 20-ի փողոց (Ստեփանակերտ)|Փետրվարի 20-ի փողոց]] | հերախոս = | բծմ = | գտնվում է ափին = | ճարտարապետական ոճ = | բարձրություն = | երկարություն = | լայնություն = | հարկեր = | ստորգետնյա = | վերելակներ = | շինանյութ = | մակերես = | տտրամագիծ = | կառուցի ձև = | տարողություն = | կազմված է = | մասն է = | անվանված = | սեփականատեր = «Ալյուս Գրուպ» ՓԲԸ | ղեկավար կազմակերպություն = | սպասարկող = | բնակիչ = | օգտագործվում է = | այցելողներ = | կառուցման սկիզբ = | առաջին հիշատակում = | հիմնադրված է = [[2007]] | բացված = | սկսել է աշխատել = | հիմնադիր = | շինարար = | ճարտարապետ = | մշակող = | ճարտարագետ = | նախագծող = | կառուցման ավարտ = | վերանորոգվել է = | փակվել է = | դադարել է աշխատել = [[2023]] | քանդվել է = 2024 | արժեք = | պատվիրող = | տնօրեն = | նախորդ = | փոխարինված է = | հաջորդ = | փոխարիվնել է = | պարգևներ = | կարգավիճակ = | իրադարձություններ = | ժառանգության կարգավիճակ = | քարտեզ = | կայք = | ծանոթագրություններ = }} '''«Արմենիա» հյուրանոց''', ոչ պետական և ներկայումս չգործող 4 աստղանի [[հյուրանոց]] [[Արցախի Հանրապետության]] մայրաքաղաք [[Ստեփանակերտ]]ի [[Վերածննդի հրապարակ (Ստեփանակերտ)|Վերածննդի հրապարակում]]<ref name="eltravelclub">{{Cite web |date=2015 թ․ |title=ARMENIA HOTEL STEPANAKERT |url=https://eltravelclub.am/en/hotels/nagorno-karabakh-artsakh/item/321-armenia-hotel-stepanakert |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123200834/https://eltravelclub.am/en/hotels/nagorno-karabakh-artsakh/item/321-armenia-hotel-stepanakert |archive-date=2025-01-23 |accessdate=2024 թ․ ապրիլի 12 |website=eltravelclub.am}}</ref><ref name="pages">{{Cite web |date=2023 թ․ ապրիլի 19 |title=Արմենիա Հյուրանոց Ստեփանակերտ |url=https://www.pages.am/hy/pages/armenia-hyuranoc-stepanakert/ |accessdate=2024 թ․ ապրիլի 12 |website=pages.am}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenia Hotel, Stepanakert |url=https://armenia-tour.com/en/hotel/armenia-hotel-stepanakert |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209061901/https://armenia-tour.com/en/hotel/armenia-hotel-stepanakert |archive-date=2023 թ․ դեկտեմբերի 9 |accessdate=2024 թ․ ապրիլի 12 |website=armenia-tour.com}}</ref>։ Հյուրանոցի շենքը գտնվում է Ստեփանակերտի [[Փետրվարի 20-ի փողոց (Ստեփանակերտ)|Փետրվարի 20-ի փողոցում]], կառուցվել է 2007 թվականին<ref name="pages" />։ Հյուրանոցը պատկանում է «Ալյուս Գրուպ» ՓԲԸ-ին<ref>{{Cite web |date=2018 թ․ հոկտեմբերի 22 |title=Արցախի կառավարությունն անշարժ գույք է վարձակալում պաշտոնյաների հետ փոխկապակցված անձանցից |url=https://hetq.am/hy/article/97392 |accessdate=2024 թ․ ապրիլի 12 |website=hetq.am}}</ref>։ == Պատմություն == «Արմենիա» հյուրանոցը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Վերածննդի հրապարակում, Ազգային ժողովի շենքի հարևանությամբ<ref name="eltravelclub" />։ Հյուրանոցի շենքը կառուցվել է 2007 թվականին<ref name="pages" />։ Ունեցել է 75 հոգանոց անձնակազմ, ովքեր Կանադայի գործադիր ծառայության կազմակերպության՝ «CESO International»-ում անցել էին վերապատրաստություն<ref name="eltravelclub" />։ == Ներքին հարդարանք == Հյուրանոցն ունի մեծ նախասրահ, 55 հարմարավետ սենյակներ, որոնք նախատեսում են ինչպես մի տեղանոց, այնպես էլ երկտեղանոց, լյուքս, ընտանեկան և ապարտամենտ<ref name="eltravelclub" /><ref name="pages" />։ Բոլոր սենյակներում կային ինտերնետ, միջազգային հեռախոսագիծ և արբանյակային հեռուստատեսություն<ref name="pages" />։ Հյուրանոցում կար նաև սաունա, մարզասրահ, կոնֆերանսների դահլիճ և «Արմենիա» ռեստորանը<ref name="pages" />։ Ունեցել է բոլոր այն հարմարությունները, որը տրամադրվում է 4 աստղանի հյուրանոցներում<ref name="eltravelclub" />։ == Ծառայություններ == Հյուրանոցն ունեցել է հետևյալ ծառայությունները<ref name="pages" />․ * հյուրերի ընդունում (24 ժամ) * կայանում * ուղեբեռների պահասենյակ * անլար Ինտերնետ * բար * ռեստորան * հանդիսությունների դահլիճ * լաունջ Բար * շոգեբաղնիք * ֆիթնես կենտրոն * բիլիարդի սրահ * փակ լողավազան * կոնֆերենց / հանդիպումների դահլիճ * նվերների խանութ * լվացքատուն == Ներկա վիճակ == 2024 թվականի մարտին [[Տելեգրամ]]յան ալիքներում կադրեր են հայտնվում [[Ադրբեջան]]ի կողմից [[Ադրբեջանի կողմից բռնազավթված տարածքներ|բռնազավթված]] [[Ստեփանակերտ]]ից, որտեղ երևում է, թե ինչպես են ադրբեջանցիները քանդում [[Վերածննդի հրապարակ (Ստեփանակերտ)|Վերածննդի հրապարակում]] գտնվող [[Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի շենք|Ազգային ժողովի շենքը]], որը գտնվում է «Արմենիա» հյուրանոցի կողքին<ref name="news">{{Cite web |date=2024 թ․ մարտի 4 |title=Ադրբեջանցիները քանդել են Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի շենքը |url=https://news.am/arm/news/810490.html |accessdate=2024 թ․ մարտի 5 |website=news.am}}</ref>։ Բացի Արցախի Ազգային ժողովի շենքը քանդելուց, ադրբեջանցիները հիմնովին քանդում են նաև [[Ազատամարտիկների միության շենք (Ստեփանակերտ)|«Ազատամարտիկների» շենքը]], որը գտնվում էր Ազգային ժողովի շենքի հարևանությամբ<ref name="news" />։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="150"> Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակ.jpg|[[Վերածննդի հրապարակ (Ստեփանակերտ)|Վերածննդի հրապարակում]] գտնվող «Արմենիա» հյուրանոցը և [[Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի շենք|Ազգային ժողովի շենքը]] 2014 Stepanakert, Plac Odrodzenia (01).jpg|Վերածննդի հրապարակ․ «Արմենիա» հյուրանոցը և Ազգային ժողովի շենքը 2014 Stepanakert, Plac Odrodzenia (02).jpg|«Արմենիա» հյուրանոցը, Ազգային ժողովի շենքը և Ազատամարտիկների միության շենքը Hotel Armenia a budova parlamentu - panoramio.jpg|Արմենիա հյուրանոցը և Ազգային ժողովի շենքը 2014 Stepanakert, Hotel Armenia.jpg|Արմենիա հյուրանոցի մուտքը Hotel Armenia, Stepanakert (Artsakh) 2017.jpg|Արմենիա հյուրանոցի մուտքը NKR Parliament, Stepanakert.jpg|Արմենիա հյուրանոցը և Ազգային ժողովի շենքը Stepanaktert 018.jpg|Արմենիա հյուրանոցը և Ազգային ժողովի շենքը Степанакерт, центр города.jpg|Ստեփանակերտի մշակույթի և երիտասարդության պալատը, Արմենիա հյուրանոցը և Ազգային ժողովի շենքը </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Հյուրանոցներ]] [[Կատեգորիա:Ստեփանակերտի շենքեր և կառույցներ]] jphf3ztcv5iftvau7smdtf9sj7xzwxc 3 1274921 10953547 10098535 2026-10-21T17:01:25Z Ավետիսյան91 27159 /* Հոդվածի տեղադրում */ Նոր բաժին 10953547 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:2024 Summer Olympics text logo.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024]] * [[Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024|Օլիմպիադա 2024]] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 19:18, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} == «Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)» հոդվածը տեղափոխվել է == [[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|50px|left]]{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած ''«[[Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)]]»'' հոդվածը տեղափոխվել է [[{{#if: ||Սևագիր:Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)}}|սևագրության էջ]]: Պատճառը՝ վերանայման կարիք ունի։ Խնդրում ենք վերանայել հոդվածը և նոր միայն տեղափոխել հիմնական տիրույթ։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 11:24, 31 Օգոստոսի 2024 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Վիքիպեդիայի կանոնակարգով չի խրախուսվում սեփական անձի մասին հոդված գրելը՝ շահերի բախման պատճառով, ինչի հետ, կարծես, այս դեպքում գործ ունենք։ Բացի այդ, ներկայացված աղբյուրներով անձի հանրագիտական նշանակալիությունը չի հիմնավորվում։ Հոդվածն ունի նաև վիքիֆիկացման և աղբյուրների պատշաճ ձևակերպման խնդիրներ։ Ներկա տեսքով այն պատրաստ չէ հիմնական անվանատարածք տեղափոխման։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 17:01, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) dvp27zdv4sbtq81i72b9fv3vte1ndl5 10953548 10953547 2026-10-21T17:06:38Z Grigchoir 147893 /* Հոդվածի տեղադրում */ Պատասխան 10953548 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:2024 Summer Olympics text logo.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024]] * [[Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024|Օլիմպիադա 2024]] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 19:18, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} == «Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)» հոդվածը տեղափոխվել է == [[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|50px|left]]{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած ''«[[Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)]]»'' հոդվածը տեղափոխվել է [[{{#if: ||Սևագիր:Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)}}|սևագրության էջ]]: Պատճառը՝ վերանայման կարիք ունի։ Խնդրում ենք վերանայել հոդվածը և նոր միայն տեղափոխել հիմնական տիրույթ։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 11:24, 31 Օգոստոսի 2024 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Վիքիպեդիայի կանոնակարգով չի խրախուսվում սեփական անձի մասին հոդված գրելը՝ շահերի բախման պատճառով, ինչի հետ, կարծես, այս դեպքում գործ ունենք։ Բացի այդ, ներկայացված աղբյուրներով անձի հանրագիտական նշանակալիությունը չի հիմնավորվում։ Հոդվածն ունի նաև վիքիֆիկացման և աղբյուրների պատշաճ ձևակերպման խնդիրներ։ Ներկա տեսքով այն պատրաստ չէ հիմնական անվանատարածք տեղափոխման։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 17:01, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :Շնորհակալություն արձագանքի համար, իսկ ո՞ր աղբյուրների մասին է խոսքը: [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 17:06, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) ozg8phhah20cu9oxw3baagl2ss6xzub 10953549 10953548 2026-10-21T17:18:58Z Ավետիսյան91 27159 /* Հոդվածի տեղադրում */ Պատասխան 10953549 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:2024 Summer Olympics text logo.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024]] * [[Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024|Օլիմպիադա 2024]] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 19:18, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} == «Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)» հոդվածը տեղափոխվել է == [[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|50px|left]]{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած ''«[[Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)]]»'' հոդվածը տեղափոխվել է [[{{#if: ||Սևագիր:Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)}}|սևագրության էջ]]: Պատճառը՝ վերանայման կարիք ունի։ Խնդրում ենք վերանայել հոդվածը և նոր միայն տեղափոխել հիմնական տիրույթ։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 11:24, 31 Օգոստոսի 2024 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Վիքիպեդիայի կանոնակարգով չի խրախուսվում սեփական անձի մասին հոդված գրելը՝ շահերի բախման պատճառով, ինչի հետ, կարծես, այս դեպքում գործ ունենք։ Բացի այդ, ներկայացված աղբյուրներով անձի հանրագիտական նշանակալիությունը չի հիմնավորվում։ Հոդվածն ունի նաև վիքիֆիկացման և աղբյուրների պատշաճ ձևակերպման խնդիրներ։ Ներկա տեսքով այն պատրաստ չէ հիմնական անվանատարածք տեղափոխման։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 17:01, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :Շնորհակալություն արձագանքի համար, իսկ ո՞ր աղբյուրների մասին է խոսքը: [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 17:06, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) ::Բոլոր աղբյուրները։ Դրանք ոչ թե հոդվածի վերջում ավելացվում են որպես արտաքին հղումներ, այլ կոնկրետ հատվածի, ինֆորմացիայի վրա դրվում, որոնք ցուցադրվում են որպես ծանոթագրություն։ Բայց այս պահին խնդիրը շահերի բախումն ու ոչ նշանակալի լինելն է։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 17:18, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) kheslpuec90q92nynneuh3bjpbd74wa 10953550 10953549 2026-10-21T17:42:58Z ~2026-56132-03 178499 /* Հոդվածի տեղադրում */ Պատասխան 10953550 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:2024 Summer Olympics text logo.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024]] * [[Վիքինախագիծ:Օլիմպիադա 2024|Օլիմպիադա 2024]] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 19:18, 30 Օգոստոսի 2024 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} == «Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)» հոդվածը տեղափոխվել է == [[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|50px|left]]{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած ''«[[Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)]]»'' հոդվածը տեղափոխվել է [[{{#if: ||Սևագիր:Գրիգոր_Հարությունյան_(խմբավար,_մանկավարժ)}}|սևագրության էջ]]: Պատճառը՝ վերանայման կարիք ունի։ Խնդրում ենք վերանայել հոդվածը և նոր միայն տեղափոխել հիմնական տիրույթ։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 11:24, 31 Օգոստոսի 2024 (UTC) == Հոդվածի տեղադրում == Բարև Ձեզ։ Վիքիպեդիայի կանոնակարգով չի խրախուսվում սեփական անձի մասին հոդված գրելը՝ շահերի բախման պատճառով, ինչի հետ, կարծես, այս դեպքում գործ ունենք։ Բացի այդ, ներկայացված աղբյուրներով անձի հանրագիտական նշանակալիությունը չի հիմնավորվում։ Հոդվածն ունի նաև վիքիֆիկացման և աղբյուրների պատշաճ ձևակերպման խնդիրներ։ Ներկա տեսքով այն պատրաստ չէ հիմնական անվանատարածք տեղափոխման։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 17:01, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :Շնորհակալություն արձագանքի համար, իսկ ո՞ր աղբյուրների մասին է խոսքը: [[Մասնակից:Grigchoir|Grigchoir]] ([[Մասնակցի քննարկում:Grigchoir|քննարկում]]) 17:06, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) ::Բոլոր աղբյուրները։ Դրանք ոչ թե հոդվածի վերջում ավելացվում են որպես արտաքին հղումներ, այլ կոնկրետ հատվածի, ինֆորմացիայի վրա դրվում, որոնք ցուցադրվում են որպես ծանոթագրություն։ Բայց այս պահին խնդիրը շահերի բախումն ու ոչ նշանակալի լինելն է։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 17:18, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :::Հասկանալի է: Շնորհակալություն: [[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-56132-03|~2026-56132-03]] ([[Մասնակցի քննարկում:~2026-56132-03|talk]]) 17:42, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) klj8q8rl7xesslav3s4rhjaaitjdk27 0 1295391 10953580 10935440 2026-10-22T03:14:48Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Դանիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] 10953580 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Սիսալ | երկիր = {{դրոշավորում|Դանիա}} {{դրոշավորում|Ֆարերյան կղզիներ}} }} '''Սիսալ Յոհաննա Նորթբերգ Նիկլասեն''' ({{lang-fo|Sissal Jóhanna Norðberg Niclasen}}, (ստեղծագործական անունը '''Սիսալ''' {{ԱԾ}}), [[Ֆարերյան կղզիներ|ֆարերացի]] երգչուհի։ Ներկայացնելու է [[Դանիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում|Դանիան]] [[Եվրատեսիլ 2025 երգի մրցույթ|Եվրատեսիլ 2025 երգի մրցույթում]] «Hallucination» երգով։ == Կենսագրություն == Սիսալը ծնվել է [[Տորսհավն|Տորսհավնում]]՝ [[Ֆարերյան կղզիներ]]ի մայրաքաղաքում։ Նա ֆարերացի քանդակագործ Միկալինա Նորթբերգի դուստրն է<ref>{{Cite web |author=Agnar Prestá |date=2025 թ․ փետրվարի 28 |title=Genturnar gleða seg ótrúliga nógv at síggja mammuna á stóra pallinum |url=https://portal.fo/dagur-155024/genturnar-gleda-seg-otruliga-nogv-at-siggja-mammuna-a-stora-pallinum.grein |language=fo}}</ref>։ == Կարիերա == Սիսալը ճանաչում ձեռք բերեց 2005 թվականին, երբ հաղթեց ֆարերացի երեխաների երգի մրցույթում՝ ''Nósa Barnaprix''-ում՝ «Summarið er komið» երգով<ref>{{Cite web |author=Áki Bertholdsen |date=2005 թ․ հուլիսի 4 |title=Jóhanna vann barna-prixið |url=https://www.in.fo/news-detail/j-hanna-vann-barna-prixi |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |language=fo}}</ref>։ 2010 թվականին նա դարձավ ամենամյա ''Ársins Songrødd'' երգի մրցույթի հաղթողը<ref>{{Cite web |author=Eyðstein Johannesen |date=2010 թ․ մայիսի 10 |title=Johanna er Ársins Songrødd 2010 |url=https://www.in.fo/news-detail/johanna-er-rsins-songr-dd-2010 |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |language=fo}}</ref>։ Սիսալը թողարկել է իր առաջին [[մինի ալբոմ]]ը՝ Hear Me Now-ն 2025 թվականին<ref name=dr>{{Cite web |author=Christian Ellegaard |date=2025 թ․ փետրվարի 27 |title=Sissal ved godt, hun skiller sig ud. Men hun nægter at lægge bånd på sig selv |url=https://www.dr.dk/event/melodigrandprix/sissal-ved-godt-hun-skiller-sig-ud-men-hun-naegter-laegge-baand-paa-sig-selv |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |language=da}}</ref>։ 2025 թվականի փետրվարին հայտարարվեց, որ նա ընտրվել է Դանիայի ամենամյա Dansk Melodi Grand Prix մրցույթի ութ մասնակիցներից մեկը՝ «Hallucination» երգով<ref>{{Cite web |last=Ellegaard |first=Christian |date=2025 թ․ փետրվարի 6 |title=Hør sangene nu: Her er deltagerne i Dansk Melodi Grand Prix 2025 |trans-title=Hear the songs now: Here are the participants in Dansk Melodi Grand Prix 2025 |url=https://www.dr.dk/event/melodigrandprix/hoer-sangene-nu-her-er-deltagerne-i-dansk-melodi-grand-prix-2025 |access-date=2025 թ․ փետրվարի 6 |website=dr.dk |publisher=Danish Broadcasting Corporation |language=da}}</ref>։ Ժյուրիի և հանրության համատեղ քվեարկությամբ նա հաղթեց և այդպիսով ստացավ հնարավորություն ներկայացնելու Դանիան Եվրատեսիլ 2025 մրցույթում, որը կկայանա [[Բազել|Բազելում]]<ref>{{Cite web |author=Meg Davies |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Denmark: Sissal to Eurovision 2025 |url=https://eurovoix.com/2025/03/01/denmark-sissal-to-eurovision-2025/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Storfavoritten holdt hele vejen: Sissal vinder Dansk Melodi Grand Prix 2025 |url=https://www.dr.dk/nyheder/kultur/storfavoritten-holdt-hele-vejen-sissal-vinder-dansk-melodi-grand-prix-2025 |access-date=2025 թ․ մարտի 2 |website=DR |language=da-DK}}</ref>։ Նա երկրորդ ֆարերացին է, ով ներկայացնում է Դանիան Եվրատեսիլում՝ [[Ռայլի (երգիչ)|Ռայլիից]] հետո, ով մասնակցել էր [[Եվրատեսիլ 2023 երգի մրցույթ|2023]] թվականին<ref>{{Cite web |author=Uni L. Hansen |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Jóhanna vann Melodi Grand Prix |url=https://kvf.fo/greinar/2025/03/01/johanna-vann-melodi-grand-prix |access-date=2025 թ․ մարտի 3 |language=fo}}</ref><ref>{{Cite web |author=Eyðfinn Jensen |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Jóhanna Norðberg Niclasen: "Hetta lýsist ikki við orðum" |url=https://kvf.fo/netvarp/sv/2025/03/01/sissalsamrodaaftana |access-date=2025 թ․ մարտի 2 |publisher=[[Kringvarp Føroya]] |language=fo}}</ref>։ == Երաժշտական ոճ == Սիսալը իր երաժշտական ներշնչման աղբյուրների շարքում նշում է նորվեգացի երգչուհի Դագնիին և շվեդ երգչուհի [[Ռոբին (երգչուհի)|Ռոբինին]]<ref>{{Cite web |author=Simon Falk |date=2025 թ․ փետրվարի 6 |title=Denmark: Tim Schou among the 8 artists in Dansk Melodi Grand Prix 2025 |url=https://wiwibloggs.com/2025/02/06/denmark-tim-schou-returns-to-dansk-melodi-grand-prix-2025/283357/ |access-date=2025 թ․ մարտի 3}}</ref>։ == Անձնական կյանք == 2020 թվականին Սիսալը տեղափոխվել է [[Կոպենհագեն]]՝ իր միջազգային երաժշտական կարիերան սկսելու նպատակով։ Նա ունի երկու դուստր<ref>{{Cite web |author=Helle Bill; Stephanie Duus |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Se den søde video: Sissal lykønskes af sine døtre |url=https://www.alt.dk/kendte/se-den-sode-video-sissal-lykoenskes-af-sine-2-dotre/5531935 |language=da}}</ref><ref>{{Cite web |author=Eyðfinn Jensen |date=2025 թ․ մարտի 1 |title=Mikkalina er errin av mammuni |url=https://kvf.fo/netvarp/sv/2025/03/01/dotturinmikkalina |language=fo}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == [[Կատեգորիա:Դանիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Դանիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] r85f1y4eca0ib48snh7tjklsh9cl63o 0 1298357 10953677 10947764 2026-10-22T10:49:52Z ~2026-56357-25 178529 10953677 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նարեկ Նալբանդյան''', հայ գործարար, որը գործունեություն է ծավալում հյուրանոցային բիզնեսի, մանրածախ առևտրի, արդյունաբերության և գյուղատնտեսության ոլորտներում<ref name="Ծիրան">{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2025-03-24 |title=Նարեկ Նալբանդյանը ձեռք է բերել «Ծիրան» սուպերմարկետների ցանցը |url=https://hetq.am/hy/article/173336 |website=Հետք |language=hy}}</ref><ref name="Ցեմենտ">{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2026-09-03 |title=Նարեկ Նալբանդյանը գնել է Հրազդանի ցեմենտի գործարանը |url=https://hetq.am/hy/article/183696 |website=Հետք |language=hy}}</ref><ref name="Factor-թռչնաբուծություն">{{Cite web |date=2026-04-17 |title=250 մլն դոլարի ներդրում՝ 2500 նոր աշխատատեղ. Պապոյանն այցելել է Նարեկ Նալբանդյանի թռչնաբուծարան |url=https://factor.am/1008063.html |website=Factor.am |language=hy}}</ref>։ == Գործարար գործունեություն == === Հյուրանոցներ և անշարժ գույք === 2021 թվականի ապրիլի 1-ին Նալբանդյանին պատկանող «Պրոյեկտ ինտեր-ինվեստ» ՍՊԸ-ն աճուրդով ձեռք է բերել [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] ափին գտնվող «Հայրապետ» անավարտ հյուրանոցային համալիրը։ Ըստ «Հետքի» ուսումնասիրության՝ համալիրը վաճառվել է 191 միլիոն դրամով, մինչդեռ գրավադրման ժամանակ գնահատվել էր 6,64 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Հետագայում ընկերությունը 25 տարով վարձակալել է հյուրանոցն ընդգրկող 15 հեկտար պետական հողատարածքը։ Պայմանագրով տարեկան վարձավճարը կազմել է 3 միլիոն դրամ<ref name="Հայրապետ">{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2023-12-15 |title=Նարեկ Նալբանդյանի կասկածելի նոր գործարքը․ 6 մլն դոլարանոց համալիրը գնել է 360 հազար դոլարով |url=https://hetq.am/hy/article/162738 |website=Հետք |language=hy}}</ref>։ 2022 թվականին նույն ընկերությունը ձեռք է բերել [[Ծաղկաձոր]]ի «Գոլդեն Փելես» հյուրանոցը։ Այն նախկինում պատկանել է Մաքսային պետական կոմիտեի նախկին ղեկավար [[Արմեն Ավետիսյան]]ի ընտանիքին, որը հյուրանոցը պետությանն էր նվիրել 2019 թվականին։ Սկզբնական աճուրդային գինը կազմել էր 7,5 միլիարդ դրամ։ Չկայացած աճուրդներից հետո հյուրանոցը վաճառվել է մրցույթով, որի միակ հայտատուն Նալբանդյանի ընկերությունն էր։ Վաճառքի գինը կազմել է շուրջ 5 միլիարդ դրամ՝ տարաժամկետ վճարման պայմանով<ref name="Հայրապետ" /><ref name="Eurasianet">{{Cite web |last=Mgdesyan |first=Arshaluis |date=2023-03-30 |title=Armenia's drive to recover stolen assets benefits elite businesspeople, not the state |url=https://eurasianet.org/armenias-drive-to-recover-stolen-assets-benefits-elite-businesspeople-not-the-state |website=Eurasianet |language=en}}</ref>։ 2022 թվականին Նալբանդյանի կինը՝ Լիլիթ Պետրոսյանը, Արգամ Աբրահամյանից ձեռք է բերել [[Երևան]]ի [[Հաղթանակի զբոսայգի (Երևան)|Հաղթանակի զբոսայգու]] հարևանությամբ գտնվող առանձնատունը, որը կառուցել էր նախկին վարչապետ [[Հովիկ Աբրահամյան]]ի ընտանիքը։ Գործարքի արժեքը կազմել է 2,5 միլիարդ դրամ։ «Հետքի» 2023 թվականի հրապարակման համաձայն՝ առանձնատունն առնչվում էր երկու քրեական վարույթի, իսկ առուվաճառքի պայմանագրի փոփոխությամբ չվճարված գումարի վճարման վերջնաժամկետը երկարաձգվել էր մինչև 2024 թվականի դեկտեմբերի 31-ը<ref name="Առանձնատուն">{{Cite web |last1=Մուրադյան |first1=Տիրայր |last2=Բաղդասարյան |first2=Սարո |date=2023-03-16 |title=Հովիկ Աբրահամյանի առանձնատան շքեղ ինտերիերը եւ փոփոխությունը՝ առուվաճառքի պայմանագրում |url=https://hetq.am/hy/article/154161 |website=Հետք |language=hy}}</ref>։ Անշարժ գույքի ձեռքբերման գործարքների վերաբերյալ «Հետքի» հարցերին պատասխանելիս Նալբանդյանը 2023 թվականին հայտնել է, որ վաճառքների մասին տեղեկացել է հրապարակային աղբյուրներից, գործարքներն ընտրել է դրանց շահավետության համար և դրանք համարում է օրինական<ref name="Հայրապետ" />։ === Մանրածախ առևտուր === Նալբանդյանին է պատկանում «88» սուպերմարկետների ցանցը։ 2024 թվականի փետրվարին «Փաստ» օրաթերթը տեղեկացրել է ցանցի առաջին սուպերմարկետի բացման մասին։ Նույն հրապարակման մեջ թերթը հաղորդել է նաև Նալբանդյանի՝ «Օազիս» սուպերմարկետների ցանցը ձեռք բերելու մասին<ref>{{Cite web |date=2024-02-29 |title=Նալբանդյանը գնել է «Օազիս» սուպերմարկետների ցանցը, հիմա էլ բանակցում է «Քարֆուրի» և «Զովքի» հետ |url=https://news.am/arm/reviews/34673.html |website=NEWS.am |language=hy}}</ref>։ 2025 թվականի փետրվարին Նալբանդյանի գործարար խումբը ձեռք է բերել նաև «Ծիրան» սուպերմարկետների ցանցը։ «Հետքի» հրապարակման համաձայն՝ «Ծիրան մարկետ» ՍՊԸ-ի բաժնեմասը գրանցվել է Արմեն Մարգարյանի անունով։ Նալբանդյանը լրատվամիջոցին հաստատել է գործարքին իր խմբի մասնակցությունը և հայտնել, որ Մարգարյանն իր քրոջ որդին ու խմբի հիմնադիրներից է<ref name="Ծիրան" />։ === Արդյունաբերություն === Նալբանդյանը զբաղվում է նաև ալկոհոլային խմիչքների արտադրությամբ։ 2024 թվականին մամուլում տեղեկություններ են հրապարակվել նրան պատկանող «Նալբանդյան» ապրանքանիշի օղու արտադրության մասին<ref>{{Cite web |date=2024-02-13 |title=Հիմա էլ՝ սուպերմարկետների ցանց. Նարեկ Նալբանդյանը մտադիր է հիմնել ամենամեծ ցանցը Հայաստանում. «Փաստ» |url=https://yerkir.am/hy/article/2024/02/13/25116 |website=Yerkir.am |language=hy}}</ref>։ 2025 թվականի մայիսին Նալբանդյանը դարձել է [[Նոր Հաճն]]ի «Շողակն» ադամանդի գործարանին տիրապետող ընկերությունների խմբի համասեփականատեր։ Մայիսի 15-ից նրան պատկանել է «Գոլդ ընդ դայմոնդ» ՍՊԸ-ի 33,3 տոկոս բաժնեմասը։ Այդ ընկերությունն ամբողջությամբ տիրապետել է գործարանի սեփականատեր «Դայմոնդ պարկ» ՓԲԸ-ին։ Նալբանդյանի՝ «Հետքին» տված տեղեկության համաձայն՝ գործարանը ձեռք էր բերվել 3 միլիոն ԱՄՆ դոլարով՝ «Ամերիաբանկի» ֆինանսավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2025-05-21 |title=Նարեկ Նալբանդյանը ձեռք է բերել Նոր Հաճնի ադամանդի գործարանը |url=https://hetq.am/hy/article/174461 |website=Հետք |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-21 |title=Նարեկ Նալբանդյանը ձեռք է բերել Նոր Հաճնի ադամանդի գործարանը. «Հետք» |url=https://news.am/arm/news/883832.html |website=NEWS.am |language=hy}}</ref>։ 2026 թվականին «Պրոյեկտ ինտեր-ինվեստ» ՍՊԸ-ն աճուրդով ձեռք է բերել Հրազդանի ցեմենտի գործարանը, որը նախկին շահագործող ընկերության սնանկացումից հետո դարձել էր «ԱՄԻՕ» բանկի սեփականությունը։ «Հետքի» տվյալներով՝ մեկ միասնական լոտով վաճառվող 44 գույքի ընդհանուր գնահատված արժեքը կազմել էր շուրջ 15,228 միլիարդ դրամ, իսկ ընկերությունը դրանք գնել է 11,101 միլիարդ դրամով<ref name="Ցեմենտ" />։ === Գյուղատնտեսություն և սննդի արտադրություն === Նալբանդյանին է պատկանում «Շիրակ» թռչնաբուծարանը։ 2026 թվականի ապրիլին ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը հաղորդել է թռչնաբուծությունը, մսի և համակցված կերերի արտադրությունն ընդգրկող ներդրումային ծրագրի մասին։ Ըստ հաղորդագրության՝ ծրագրի նախատեսվող ներդրումները կազմել են 250 միլիոն ԱՄՆ դոլար, իսկ ամբողջական իրականացման դեպքում նախատեսվել է ստեղծել 2500 աշխատատեղ։ Նախարարության ներկայացրած տվյալներով՝ այդ պահին արդեն կատարվել էր ավելի քան 60 միլիոն դոլարի ներդրում և ստեղծվել 300 աշխատատեղ<ref name="Factor-թռչնաբուծություն" />։ Factor.am-ի նույն հրապարակման համաձայն՝ Նալբանդյանի բիզնեսների թվում են նաև Մասիսի և Տափերականի ալրաղացները, Եղվարդի բեռնատարների սպասարկման կենտրոնը և համակցված կերերի գործարանը<ref name="Factor-թռչնաբուծություն" />։ == Քաղաքական կապերի վերաբերյալ հայտարարություններ == 2026 թվականի սեպտեմբերի 3-ին կառավարության նիստից հետո լրագրողների հետ ճեպազրույցում վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինյան]]ը պահանջել է, որ Նալբանդյանը հերքի իր բիզնեսների և վարչապետի ընտանիքի միջև կապի մասին հրապարակումները։ Փաշինյանն անդրադարձել է նաև մամուլում շրջանառվող պնդումներին, թե մարզերում խանութներ են ձեռք բերվել իր կնոջ՝ [[Աննա Հակոբյան]]ի հանձնարարությամբ։ Նա հայտարարել է, որ իր ընտանիքը որևէ բիզնեսում պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական մասնակցություն չունի, և պահանջել է նման հրապարակումները հերքել ամեն անգամ<ref name="Փաշինյան-հայտարարություն">{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ես ձեզ հավաստիացնում եմ՝ Նարեկ Նալբանդյանը կարժանանա ավելի դաժան ճակատագրի. Փաշինյան |url=https://news.am/hy/video/1059372 |website=NEWS.am |language=hy}}</ref>։ Նույն ճեպազրույցում Փաշինյանը հայտնել է, որ իրավապահներին հանձնարարել է ստուգել այդ տեղեկությունները։ Նրա խոսքով՝ այդ պահին իրեն չէր ներկայացվել հիմնավորում, որ Նալբանդյանն ինքն է իր գործողություններով ստեղծել վարչապետի ընտանիքի հետ կապի տպավորություն։ Միաժամանակ Փաշինյանը նախազգուշացրել է խիստ արձագանքի մասին, եթե նման հանգամանք հաստատվի<ref name="Փաշինյան-հայտարարություն" />։ Փաշինյանի հայտարարությունից հետո նույն օրը Նալբանդյանը հրապարակել է հերքում։ Հայտարարության սկզբում նա ուղղակիորեն անդրադարձել է վարչապետի ելույթին և հերքել իր ու իր բիզնեսների կապը Փաշինյանի, նրա ընտանիքի անդամների և նախկին իշխանությունների հետ։ Նալբանդյանը նշել է, որ ներդրումային և գործարար որոշումների պատասխանատվությունը կրում է անձամբ, և հավելել է, որ նախկինում ևս հերքել է նման տեղեկությունները<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Փաշինյանի հայտարարությունից հետո Նարեկ Նալբանդյանը կրկին հերքմամբ է հանդես եկել |url=https://www.panorama.am/am/news/2026/09/03/Նալբանդյան-հերքում/3168000 |website=Panorama.am |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Իմ բոլոր ներդրումային և բիզնես որոշումների պատասխանատվությունը կրում եմ անձամբ․ Նարեկ Նալբանդյան |url=https://mediahub.am/hy/post/xxxunmx800ydape9 |website=MediaHub |language=hy}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Հայ գործարարներ]] deh5ljevrw51ula29xt2n7nfs9wp1fw 10953680 10953677 2026-10-22T10:56:00Z SERGE SAR 176346 10953680 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նարեկ Նալբանդյան''', հայ գործարար, որը գործունեություն է ծավալում հյուրանոցային բիզնեսի, մանրածախ առևտրի, արդյունաբերության և գյուղատնտեսության ոլորտներում<ref name="Ծիրան">{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2025-03-24 |title=Նարեկ Նալբանդյանը ձեռք է բերել «Ծիրան» սուպերմարկետների ցանցը |url=https://hetq.am/hy/article/173336 |website=Հետք |language=hy}}</ref><ref name="Ցեմենտ">{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2026-09-03 |title=Նարեկ Նալբանդյանը գնել է Հրազդանի ցեմենտի գործարանը |url=https://hetq.am/hy/article/183696 |website=Հետք |language=hy}}</ref><ref name="Factor-թռչնաբուծություն">{{Cite web |date=2026-04-17 |title=250 մլն դոլարի ներդրում՝ 2500 նոր աշխատատեղ. Պապոյանն այցելել է Նարեկ Նալբանդյանի թռչնաբուծարան |url=https://factor.am/1008063.html |website=Factor.am |language=hy}}</ref>։ == Գործարար գործունեություն == === Գյուղատնտեսություն և սննդի արտադրություն === Նալբանդյանին է պատկանում «Շիրակ» թռչնաբուծարանը։ 2026 թվականի ապրիլին ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը հաղորդել է թռչնաբուծությունը, մսի և համակցված կերերի արտադրությունն ընդգրկող ներդրումային ծրագրի մասին։ Ըստ հաղորդագրության՝ ծրագրի նախատեսվող ներդրումները կազմել են 250 միլիոն ԱՄՆ դոլար, իսկ ամբողջական իրականացման դեպքում նախատեսվել է ստեղծել 2500 աշխատատեղ։ Նախարարության ներկայացրած տվյալներով՝ այդ պահին արդեն կատարվել էր ավելի քան 60 միլիոն դոլարի ներդրում և ստեղծվել 300 աշխատատեղ<ref name="Factor-թռչնաբուծություն" />։ Factor.am-ի նույն հրապարակման համաձայն՝ Նալբանդյանի բիզնեսների թվում են նաև Մասիսի և Տափերականի ալրաղացները, Եղվարդի բեռնատարների սպասարկման կենտրոնը և համակցված կերերի գործարանը<ref name="Factor-թռչնաբուծություն" />։ === Հյուրանոցներ և անշարժ գույք === 2021 թվականի ապրիլի 1-ին Նալբանդյանին պատկանող «Պրոյեկտ ինտեր-ինվեստ» ՍՊԸ-ն աճուրդով ձեռք է բերել [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] ափին գտնվող «Հայրապետ» անավարտ հյուրանոցային համալիրը։ Ըստ «Հետքի» ուսումնասիրության՝ համալիրը վաճառվել է 191 միլիոն դրամով, մինչդեռ գրավադրման ժամանակ գնահատվել էր 6,64 միլիոն ԱՄՆ դոլար։ Հետագայում ընկերությունը 25 տարով վարձակալել է հյուրանոցն ընդգրկող 15 հեկտար պետական հողատարածքը։ Պայմանագրով տարեկան վարձավճարը կազմել է 3 միլիոն դրամ<ref name="Հայրապետ">{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2023-12-15 |title=Նարեկ Նալբանդյանի կասկածելի նոր գործարքը․ 6 մլն դոլարանոց համալիրը գնել է 360 հազար դոլարով |url=https://hetq.am/hy/article/162738 |website=Հետք |language=hy}}</ref>։ 2022 թվականին նույն ընկերությունը ձեռք է բերել [[Ծաղկաձոր]]ի «Գոլդեն Փելես» հյուրանոցը։ Այն նախկինում պատկանել է Մաքսային պետական կոմիտեի նախկին ղեկավար [[Արմեն Ավետիսյան]]ի ընտանիքին, որը հյուրանոցը պետությանն էր նվիրել 2019 թվականին։ Սկզբնական աճուրդային գինը կազմել էր 7,5 միլիարդ դրամ։ Չկայացած աճուրդներից հետո հյուրանոցը վաճառվել է մրցույթով, որի միակ հայտատուն Նալբանդյանի ընկերությունն էր։ Վաճառքի գինը կազմել է շուրջ 5 միլիարդ դրամ՝ տարաժամկետ վճարման պայմանով<ref name="Հայրապետ" /><ref name="Eurasianet">{{Cite web |last=Mgdesyan |first=Arshaluis |date=2023-03-30 |title=Armenia's drive to recover stolen assets benefits elite businesspeople, not the state |url=https://eurasianet.org/armenias-drive-to-recover-stolen-assets-benefits-elite-businesspeople-not-the-state |website=Eurasianet |language=en}}</ref>։ 2022 թվականին Նալբանդյանի կինը՝ Լիլիթ Պետրոսյանը, Արգամ Աբրահամյանից ձեռք է բերել [[Երևան]]ի [[Հաղթանակի զբոսայգի (Երևան)|Հաղթանակի զբոսայգու]] հարևանությամբ գտնվող առանձնատունը, որը կառուցել էր նախկին վարչապետ [[Հովիկ Աբրահամյան]]ի ընտանիքը։ Գործարքի արժեքը կազմել է 2,5 միլիարդ դրամ։ «Հետքի» 2023 թվականի հրապարակման համաձայն՝ առանձնատունն առնչվում էր երկու քրեական վարույթի, իսկ առուվաճառքի պայմանագրի փոփոխությամբ չվճարված գումարի վճարման վերջնաժամկետը երկարաձգվել էր մինչև 2024 թվականի դեկտեմբերի 31-ը<ref name="Առանձնատուն">{{Cite web |last1=Մուրադյան |first1=Տիրայր |last2=Բաղդասարյան |first2=Սարո |date=2023-03-16 |title=Հովիկ Աբրահամյանի առանձնատան շքեղ ինտերիերը եւ փոփոխությունը՝ առուվաճառքի պայմանագրում |url=https://hetq.am/hy/article/154161 |website=Հետք |language=hy}}</ref>։ Անշարժ գույքի ձեռքբերման գործարքների վերաբերյալ «Հետքի» հարցերին պատասխանելիս Նալբանդյանը 2023 թվականին հայտնել է, որ վաճառքների մասին տեղեկացել է հրապարակային աղբյուրներից, գործարքներն ընտրել է դրանց շահավետության համար և դրանք համարում է օրինական<ref name="Հայրապետ" />։ === Մանրածախ առևտուր === Նալբանդյանին է պատկանում «88» սուպերմարկետների ցանցը։ 2024 թվականի փետրվարին «Փաստ» օրաթերթը տեղեկացրել է ցանցի առաջին սուպերմարկետի բացման մասին։ Նույն հրապարակման մեջ թերթը հաղորդել է նաև Նալբանդյանի՝ «Օազիս» սուպերմարկետների ցանցը ձեռք բերելու մասին<ref>{{Cite web |date=2024-02-29 |title=Նալբանդյանը գնել է «Օազիս» սուպերմարկետների ցանցը, հիմա էլ բանակցում է «Քարֆուրի» և «Զովքի» հետ |url=https://news.am/arm/reviews/34673.html |website=NEWS.am |language=hy}}</ref>։ 2025 թվականի փետրվարին Նալբանդյանի գործարար խումբը ձեռք է բերել նաև «Ծիրան» սուպերմարկետների ցանցը։ «Հետքի» հրապարակման համաձայն՝ «Ծիրան մարկետ» ՍՊԸ-ի բաժնեմասը գրանցվել է Արմեն Մարգարյանի անունով։ Նալբանդյանը լրատվամիջոցին հաստատել է գործարքին իր խմբի մասնակցությունը և հայտնել, որ Մարգարյանն իր քրոջ որդին ու խմբի հիմնադիրներից է<ref name="Ծիրան" />։ === Արդյունաբերություն === Նալբանդյանը զբաղվում է նաև ալկոհոլային խմիչքների արտադրությամբ։ 2024 թվականին մամուլում տեղեկություններ են հրապարակվել նրան պատկանող «Նալբանդյան» ապրանքանիշի օղու արտադրության մասին<ref>{{Cite web |date=2024-02-13 |title=Հիմա էլ՝ սուպերմարկետների ցանց. Նարեկ Նալբանդյանը մտադիր է հիմնել ամենամեծ ցանցը Հայաստանում. «Փաստ» |url=https://yerkir.am/hy/article/2024/02/13/25116 |website=Yerkir.am |language=hy}}</ref>։ 2025 թվականի մայիսին Նալբանդյանը դարձել է [[Նոր Հաճն]]ի «Շողակն» ադամանդի գործարանին տիրապետող ընկերությունների խմբի համասեփականատեր։ Մայիսի 15-ից նրան պատկանել է «Գոլդ ընդ դայմոնդ» ՍՊԸ-ի 33,3 տոկոս բաժնեմասը։ Այդ ընկերությունն ամբողջությամբ տիրապետել է գործարանի սեփականատեր «Դայմոնդ պարկ» ՓԲԸ-ին։ Նալբանդյանի՝ «Հետքին» տված տեղեկության համաձայն՝ գործարանը ձեռք էր բերվել 3 միլիոն ԱՄՆ դոլարով՝ «Ամերիաբանկի» ֆինանսավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Մուրադյան |first=Տիրայր |date=2025-05-21 |title=Նարեկ Նալբանդյանը ձեռք է բերել Նոր Հաճնի ադամանդի գործարանը |url=https://hetq.am/hy/article/174461 |website=Հետք |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-21 |title=Նարեկ Նալբանդյանը ձեռք է բերել Նոր Հաճնի ադամանդի գործարանը. «Հետք» |url=https://news.am/arm/news/883832.html |website=NEWS.am |language=hy}}</ref>։ 2026 թվականին «Պրոյեկտ ինտեր-ինվեստ» ՍՊԸ-ն աճուրդով ձեռք է բերել Հրազդանի ցեմենտի գործարանը, որը նախկին շահագործող ընկերության սնանկացումից հետո դարձել էր «ԱՄԻՕ» բանկի սեփականությունը։ «Հետքի» տվյալներով՝ մեկ միասնական լոտով վաճառվող 44 գույքի ընդհանուր գնահատված արժեքը կազմել էր շուրջ 15,228 միլիարդ դրամ, իսկ ընկերությունը դրանք գնել է 11,101 միլիարդ դրամով<ref name="Ցեմենտ" />։ == Քաղաքական կապերի վերաբերյալ հայտարարություններ == 2026 թվականի սեպտեմբերի 3-ին կառավարության նիստից հետո լրագրողների հետ ճեպազրույցում վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինյան]]ը պահանջել է, որ Նալբանդյանը հերքի իր բիզնեսների և վարչապետի ընտանիքի միջև կապի մասին հրապարակումները։ Փաշինյանն անդրադարձել է նաև մամուլում շրջանառվող պնդումներին, թե մարզերում խանութներ են ձեռք բերվել իր կնոջ՝ [[Աննա Հակոբյան]]ի հանձնարարությամբ։ Նա հայտարարել է, որ իր ընտանիքը որևէ բիզնեսում պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական մասնակցություն չունի, և պահանջել է նման հրապարակումները հերքել ամեն անգամ<ref name="Փաշինյան-հայտարարություն">{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Ես ձեզ հավաստիացնում եմ՝ Նարեկ Նալբանդյանը կարժանանա ավելի դաժան ճակատագրի. Փաշինյան |url=https://news.am/hy/video/1059372 |website=NEWS.am |language=hy}}</ref>։ Նույն ճեպազրույցում Փաշինյանը հայտնել է, որ իրավապահներին հանձնարարել է ստուգել այդ տեղեկությունները։ Նրա խոսքով՝ այդ պահին իրեն չէր ներկայացվել հիմնավորում, որ Նալբանդյանն ինքն է իր գործողություններով ստեղծել վարչապետի ընտանիքի հետ կապի տպավորություն։ Միաժամանակ Փաշինյանը նախազգուշացրել է խիստ արձագանքի մասին, եթե նման հանգամանք հաստատվի<ref name="Փաշինյան-հայտարարություն" />։ Փաշինյանի հայտարարությունից հետո նույն օրը Նալբանդյանը հրապարակել է հերքում։ Հայտարարության սկզբում նա ուղղակիորեն անդրադարձել է վարչապետի ելույթին և հերքել իր ու իր բիզնեսների կապը Փաշինյանի, նրա ընտանիքի անդամների և նախկին իշխանությունների հետ։ Նալբանդյանը նշել է, որ ներդրումային և գործարար որոշումների պատասխանատվությունը կրում է անձամբ, և հավելել է, որ նախկինում ևս հերքել է նման տեղեկությունները<ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Փաշինյանի հայտարարությունից հետո Նարեկ Նալբանդյանը կրկին հերքմամբ է հանդես եկել |url=https://www.panorama.am/am/news/2026/09/03/Նալբանդյան-հերքում/3168000 |website=Panorama.am |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-09-03 |title=Իմ բոլոր ներդրումային և բիզնես որոշումների պատասխանատվությունը կրում եմ անձամբ․ Նարեկ Նալբանդյան |url=https://mediahub.am/hy/post/xxxunmx800ydape9 |website=MediaHub |language=hy}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Հայ գործարարներ]] g4rxp5ytifs4hdhifioem0sxho3ipw0 0 1311052 10953516 10921033 2026-10-21T14:07:30Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 076.jpg]] → [[File:Flinck, Govaert, Landscape with an Obelisk.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 10953516 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Արվեստի գործերի գողություն''', երբեմն անվանում են նաև '''«արտնափինգ»''' ({{Lang-en|artnapping}}), [[Գեղանկարչություն|նկարների]], [[Քանդակագործություն|քանդակների]] կամ այլ [[կերպարվեստ]]ի ձևերի ստեղծագործությունների գողությունն է [[պատկերասրահ]]ներից, [[Արվեստի թանգարան|թանգարաններից]] կամ այլ հանրային և մասնավոր վայրերից: Գողացված [[Արվեստ|արվեստի գործը]] հաճախ վերավաճառվում կամ օգտագործվում է հանցագործների կողմից որպես գրավ ՝ վարկեր ապահովելու համար<ref>{{Cite news |last=Hopkins |first=Nick |date=2000 թ․ հունվարի 8 |title=How art treasures are stolen to order |url=https://www.theguardian.com/uk/2000/jan/08/nickhopkins |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316154211/http://www.theguardian.com/uk/2000/jan/08/nickhopkins |archive-date=2016 թ․ մարտի 16 |work=The Guardian |location=London}}</ref>: Գողացված արվեստի գործերի միայն փոքր տոկոսն է վերականգնվում՝ մոտավորապես 10%<ref>{{Cite news |last=Rovzar |first=Chris |date=2015 թ․ հունիսի 15 |title=What Happens to Stolen Art After a Heist? |url=https://www.claimsjournal.com/news/international/2015/06/15/263956.htm |access-date=2021 թ․ մայիսի 1 |work=ClaimsJournal |agency=Bloomberg}}</ref>։ Շատ երկրներ ունեն ոստիկանական ջոկատներ՝ արվեստի գողության և գողացված արվեստի ու հնությունների անօրինական առևտրի դեպքերը հետաքննելու համար<ref name="police">Yarrow, Andrew L. [https://www.nytimes.com/1990/03/20/arts/a-lucrative-crime-grows-into-a-costly-epidemic.html?scp=10&sq=international%20foundatin%20for%20art%20research&st=cse "A Lucrative Crime Grows Into a Costly Epidemic,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228031853/http://www.nytimes.com/1990/03/20/arts/a-lucrative-crime-grows-into-a-costly-epidemic.html?scp=10&sq=international%20foundatin%20for%20art%20research&st=cse|date=December 28, 2016}} ''New York Times''. March 20, 1990.</ref>: Արվեստի գողության հայտնի դեպքերից են 1911 թվականին [[Լուվր]]ից [[Մոնա Լիզա]]յի կողոպուտը, որն իրականացրել էր թանգարանի աշխատակից [[Վինչենցո Պերուջա]]ն<ref name="monalisa252">''[[Time (magazine)|Time]]'', [https://web.archive.org/web/20070303065050/http://www.time.com/time/2007/crimes/2.html "Stealing the Mona Lisa, 1911"]. Consulted on August 15, 2007.</ref>: Մեկ այլ դեպք էր [[Ճիչ (նկար)|«Ճիչը» կտավի]] գողությունը, որը գողացել էին [[Մունկի թանգարան]]ից 2004 թվականին, բայց վերադարձվել էր 2006 թվականին<ref name="bbctheft">{{Cite news |date=2004 թ․ օգոստոսի 22 |title=''Scream'' stolen from Norway museum |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3588282.stm |access-date=2006 թ․ սեպտեմբերի 3 |work=BBC News}}</ref>: Ամենամեծ արժեք ունեցող արվեստի գողությունը տեղի է ունեցել Բոստոնի [[Իզաբելլա Ստյուարտ Գարդների թանգարան]]ում, երբ 1990 թվականին գողացել են 13 աշխատանք, որոնց ընդհանուր արժեքը կազմել է 500 միլիոն դոլար: Գործը մնում է չբացահայտված: Արվեստի մեծածավալ գողությունների թվում են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստների կողմից Եվրոպայի թալանը և 2022 թվականին Ուկրաինա ռուսական [[Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա (2022-այժմ)|ներխուժման ժամանակ Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինայի]] թալանը<ref name="Ukraine2">{{Cite web |last=Gettleman |first=Jeffrey |last2=Mykolyshyn |first2=Oleksandra |date=2023 թ․ հունվարի 14 |title=As Russians Steal Ukraine's Art, They Attack Its Identity, Too |url=https://www.nytimes.com/2023/01/14/world/asia/ukraine-art-russia-steal.html |access-date=2023 թ․ հունվարի 15 |website=[[The New York Times]]}}</ref>: == Անհատական գողություն == [[Պատկեր:Cholmondeley_Oudry_White_Duck.jpg|աջից|մինի|314x314փքս|[[Ժան-Բատիստ Ուդրի]]ի «''Սպիտակ բադը»'', որ գողացվել է 1990 թվականին]] Շատ գողերի դրդել է այն փաստը, որ արժեքավոր արվեստի գործերը արժեն միլիոնավոր դոլարներ և կշռում են առավելագույնը մի քանի կիլոգրամ: Բացի այդ, մինչդեռ մեծ մասամբ բարձրակարգ թանգարաններն ունեն չափազանց խիստ անվտանգություն, բազմամիլիոն դոլարանոց արվեստի հավաքածուներ ունեցող շատ վայրեր ունեն անհամաչափորեն վատ անվտանգության միջոցառումներ<ref>{{Cite news |last=Skene |first=Cameron |date=2007 թ․ սեպտեմբերի 1 |title=Art theft ranked as fourth-largest criminal enterprise |url=http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=40babe8f-84b5-46d7-a311-344494e03788 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174559/http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=40babe8f-84b5-46d7-a311-344494e03788 |archive-date=2016 թ․ մարտի 3 |work=National Post |location=Canada}}</ref>: Սա դրանք դարձնում է խոցելի գողությունների համար, որոնք մի փոքր ավելի բարդ են, քան սովորական «կողոպուտով գողությունը», բայց խոստանում են հսկայական շահույթ: Գողերը երբեմն թիրախավորում են աշխատանքները՝ հիմնվելով նկարչի գործերի հետ իրենց ծանոթության վրա, այլ ոչ թե նկարչի արվեստի աշխարհում հեղինակության կամ աշխատանքի տեսական արժեքի վրա<ref name="rembrandts2">{{Cite book |last=Anthony M. Amore |url=https://archive.org/details/stealingrembrand0000amor |title=Stealing Rembrandts: The Untold Stories of Notorious Art Heists |last2=Tom Mashberg |publisher=St. Martin's Publishing |year=2012 |isbn=978-0-230-33990-3}}</ref>: Գողերի համար չափազանց դժվար է վաճառել ամենահայտնի և արժեքավոր աշխատանքները առանց բռնվելու, քանի որ ցանկացած հետաքրքրված գնորդ գրեթե անկասկած կիմանա, որ աշխատանքը գողացված է, և դրա գովազդը ռիսկ է, որ ինչ-որ մեկը կապվի իշխանությունների հետ: Գնորդի համար նաև դժվար է ցուցադրել աշխատանքը այցելուներին՝ առանց այն գողացված ճանաչելու, այդպիսով զրկելով արվեստի գործի սեփականության իրավունքից: Դրա փոխարեն շատ հայտնի աշխատանքներ պահվել են օրինական սեփականատիրոջից փրկագնի դիմաց կամ նույնիսկ վերադարձվել են առանց փրկագնի՝ սև շուկայի հաճախորդների բացակայության պատճառով: Փրկագնի դիմաց վերադարձը նաև բռնվելու ռիսկ է գողերի համար<ref name="rembrandts2"/>: Նրանց համար, ովքեր ունեն զգալի արժեքի հավաքածուներ, ինչպիսին է Հոութոն Հոլում գտնվող Չոլմոնդելիի մարքիզուհին, գողության ռիսկը ո՛չ աննշան է, ո՛չ էլ քննարկման ենթակա<ref>Bryant, Chris. [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/visual_arts/article2085194.ece "Heritage for sale,"]{{Չաշխատող արտաքին հղում}} ''[[Թայմս|The Times]]'' (London). July 17, 2007.</ref>։ [[Ժան-Բատիստ Ուդրի]]ի «''Սպիտակ բադը»'' գողացվել է Հոութոն Հոլում գտնվող Չոլմոնդելիի հավաքածուից 1990 թվականին։ Կտավը դեռևս չի գտնվել<ref>Lyall, Sarah. [https://www.nytimes.com/2002/09/19/arts/arts-abroad-a-titian-is-no-longer-at-large-its-thief-is.html?scp=17&sq=cholmondeley&st=nyt "A Titian Is No Longer at Large; Its Thief Is,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094752/http://www.nytimes.com/2002/09/19/arts/arts-abroad-a-titian-is-no-longer-at-large-its-thief-is.html?scp=17&sq=cholmondeley&st=nyt|date=March 4, 2016}} ''[[Նյու Յորք Թայմս|The New York Times]]''. September 19, 2002.</ref>։ == Կանխարգելում թանգարաններում == Թանգարանները ձեռնարկում են բազմաթիվ միջոցներ արվեստի գործերի գողությունը կանխելու համար, այդ թվում՝ բավարար քանակությամբ ուղեկցորդներ կամ պահակներ են ներգրավում ցուցադրված իրերը դիտարկելու համար, երբ անվտանգության տեսախցիկների տեսադաշտը փակ է։ Նկարները պատերին ամրացնում են ոչ շատ բարակ և կողպեքներով կախովի լարերով<ref name="rkhhii2">Kennedy, Randy, [https://www.nytimes.com/2010/06/07/arts/design/07wittman.html?ref=arts "His Heart Is in the Art of Sleuthing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160209034311/http://www.nytimes.com/2010/06/07/arts/design/07wittman.html?ref=arts|date=February 9, 2016}}, p C1, ''The New York Times'', June 7, 2010, retrieved same day</ref>։ == Արվեստի գործերի գողության դեմ գործունեություն == Սմիթսոնյան ինստիտուտը հովանավորում է մշակութային արժեքների պաշտպանության ազգային համաժողովը, որը ամեն տարի անցկացվում է Վաշինգտոնում, Կոլումբիայի շրջանում: Համաժողովը նախատեսված է մշակութային արժեքների պաշտպանության ոլորտի մասնագետների համար<ref>{{Cite web |title=The Year in Review: A Survey of Incidents at Museums and Other Cultural Properties |url=https://natconf.si.edu/calendar/2025/monday-sept-22/session-1-year-in-review/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=natconf.si.edu}}</ref>: 1996 թվականից ի վեր Նիդեռլանդներում գործող Թանգարանների անվտանգության ցանցը տարածում է մշակութային արժեքների կորստի և վերականգնման հարցերի վերաբերյալ նորություններ և տեղեկատվություն: Հիմնադրումից ի վեր Թանգարանների անվտանգության ցանցը հավաքել և տարածել է մշակութային արժեքների հետ կապված միջադեպերի վերաբերյալ ավելի քան 45․000 զեկույց: Թանգարանների անվտանգության ցանցի հիմնադիր Թոն Քրեմերսը արժանացել է Մշակութային արժեքների պաշտպանության ազգային կոնֆերանսի Ռոբերտ Բյորկի մրցանակին<ref>{{Cite web |title=Zimbabwe: How Stolen Artefacts Were Found - Association of Registrars and Collections Specialists - Association of Registrars and Collections Specialists |url=https://www.arcsinfo.org/news-events/entry/59/zimbabwe-how-stolen-artefacts-were-found |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=www.arcsinfo.org}}</ref>: 2007 թվականին հիմնադրվեց Արվեստի դեմ հանցագործությունների հետազոտությունների ասոցիացիան (ARCA): ARCA-ն ոչ առևտրային [[Մտքային կենտրոն|վերլուծական կենտրոն]] է, որը հիմնականում նվիրված է արվեստի հանցագործության ([[արվեստի կեղծիք]] և [[Վանդալություն|վանդալիզմ]], ինչպես նաև գողություն)՝ որպես ակադեմիական առարկա, ճանաչելիության բարձրացմանը: 2009 թվականից ի վեր ARCA-ն առաջարկում է չհավատարմագրված ասպիրանտուրայի վկայականի ծրագիր՝ նվիրված այս ուսումնասիրության ոլորտին<ref>{{Cite web |title=ARCA – Association for Research into Crimes against Art – An interdisciplinary think tank and research organization examining contemporary issues in art crime. |url=https://www.artcrimeresearch.org/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 19 |language=en-US}}</ref>: Արվեստի հանցագործության և մշակութային ժառանգության պաշտպանության ասպիրանտուրայի վկայականի ծրագիրն անցկացվում է ամեն տարի հունիսից օգոստոս ամիսներին [[Իտալիա]]յում: Մի քանի ամերիկյան համալսարաններ, այդ թվում՝ Նյու Յորքի համալսարանը, նույնպես առաջարկում են արվեստի իրերի գողության դեմ պայքարի դասընթացներ<ref>{{Cite web |title=Department of Art History |url=https://as.nyu.edu/departments/arthistory.html |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=as.nyu.edu |language=en-US}}</ref>: == Վերականգնում == Հանրային ոլորտում [[Ինտերպոլ]]ը, [[Հետաքննությունների դաշնային բյուրո|Հետաքննությունների դաշնային բյո]]ւրոյի արվեստի հանցագործությունների դեմ պայքարի թիմը, Լոնդոնի Մետրոպոլիտենի ոստիկանության արվեստի և հնաոճ իրերի ստորաբաժանումը, Նյու Յորքի ոստիկանության դեպարտամենտի հատուկ խարդախությունների դեմ պայքարի ջոկատը<ref name="police3">Yarrow, Andrew L. [https://www.nytimes.com/1990/03/20/arts/a-lucrative-crime-grows-into-a-costly-epidemic.html?scp=10&sq=international%20foundatin%20for%20art%20research&st=cse "A Lucrative Crime Grows Into a Costly Epidemic,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228031853/http://www.nytimes.com/1990/03/20/arts/a-lucrative-crime-grows-into-a-costly-epidemic.html?scp=10&sq=international%20foundatin%20for%20art%20research&st=cse|date=December 28, 2016}} ''New York Times''. March 20, 1990.</ref> և աշխարհի մի շարք այլ իրավապահ մարմիններ ունեն «ջոկատներ», որոնք նվիրված են այս բնույթի գողությունների հետաքննությանը և գողացված արվեստի գործերի վերականգնմանը։ Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի նախկին գործակալ Ռոբերտ Քինգ Վիթմանի խոսքով, որը մինչև 2008 թվականին կենսաթոշակի անցնելը, ղեկավարել է արվեստի հանցագործության թիմը, միավորը շատ փոքր է Եվրոպայում նման օրենքի ուժերի միավորների համեմատ, և Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի կողմից քննվող արվեստի գողությունների մեծ մասը ներառում է տեղական գրասենյակների գործակալներ, որոնք զբաղվում են առօեական գողությամբ: «Հեղեղինակային և հնության հանցագործությունները հանդուրժվում են, մասնավորապես, քանի որ դրանք համարվում են զոհեր չունեցող հանցագործություն», - ասել է Վիթմանը 2010 թվականին<ref name="rkhhii2"/>: Արվեստի իրերի գողության և դրանց վերականգնման վերաբերյալ հանրության աճող գիտակցության արդյունքում մի շարք ոչ շահույթ չհետապնդող և մասնավոր ընկերություններ այժմ գործում են ինչպես կորուստների մասին տեղեկատվություն գրելու, այնպես էլ վերահսկողության ենթարկելու արվեստի գործերի վերականգնման ջանքերը<ref>{{Cite journal |last=Angelini |first=Francesco |last2=Castellani |first2=Massimiliano |last3=Oosterman |first3=Naomi |date=2025 թ․ փետրվարի 1 |title=Before the hammer falls: an empirical analysis of the market reaction to art thefts |url=https://doi.org/10.1007/s10657-025-09837-z |journal=European Journal of Law and Economics |language=en |volume=59 |issue=1 |pages=77–100 |doi=10.1007/s10657-025-09837-z |issn=1572-9990}}</ref>: 2017 թվականի հունվարին Իսպանիայի Ներքին գործերի նախարարությունը հայտարարել է, որ 18 եվրոպական երկրների ոստիկանությունը՝ Ինտերպոլի, Եվրոպոլի և [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ|ՅՈՒՆԵՍԿՕ-]]ի աջակցությամբ, ձերբակալել է արվեստի ապօրինի շրջանառության դեմ պայքարի միջազգային ցանցի մեջ ներգրավված 75 անձի։ Համաեվրոպական գործողությունը սկսվել էր 2016 թվականի հոկտեմբերին և հանգեցրել էր մոտ 3500 գողացված իրերի, այդ թվում՝ հնագիտական իրերի և այլ արվեստի գործերի վերականգնմանը։ Նախարարությունը չի տրամադրել հայտնաբերված իրերի կամ ձերբակալությունների վայրերի ցանկը<ref>{{Cite news |last=Raphael Minder |date=2017 թ․ հունվարի 22 |title=75 Arrested in European Crackdown on Art Trafficking |url=https://www.nytimes.com/2017/01/22/world/europe/75-arrested-in-european-crackdown-on-art-trafficking.html?emc=edit_ee_20170123&nl=todaysheadlines-europe&nlid=62598762 |access-date=2017 թ․ հունվարի 23 |work=The New York Times}}</ref>։ 1969 թվականին Իտալիայի մշակութային ժառանգության և գործունեության ու զբոսաշրջության նախարարությունը ստեղծել է Comando Carabinieri Tutela Patrimonio Culturale (TPC)-ն, որն ավելի հայտնի է որպես Carabinieri Art Squad: 1980 թվականին TPC-ն ստեղծել է Leonardo-ի տվյալների բազան, որը պարունակում էր ավելի քան 1 միլիոն գողացված արվեստի գործերի մասին տեղեկատվություն և հասանելի էր աշխարհի իրավապահ մարմինների համար<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 22 |title=How Italy's Art Crime Squad Has Protected Cultural Artifacts for Five Decades |url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-italys-art-crime-squad-protected-cultural-artifacts-five-decades}}</ref>: 2021 թվականի դեկտեմբերին ամերիկացի միլիարդատեր Մայքլ Շտեյնհարդտին հրամայվել է հանձնել թալանված 70 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբև անօրինական ճանապարհով տեղափոխված 180 հնություն։ Հնությունները վերադարձվել են իրենց օրինական տերերին, իսկ Շտեյնհարդտին ցմահ արգելվել թ է ձեռք բերել որևէ այլ արվեստի գործ<ref>{{Cite web |last=Dalya Alberge |date=2021 թ․ դեկտեմբերի 7 |title=US billionaire surrenders $70m of stolen art |url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/dec/07/us-billionaire-michael-steinhardt-surrenders-70m-dollars-stolen-art |website=The Guardian}}</ref>։ == Պետական գողություն, պատերազմական թալան և թանգարանների կողմից յուրացում == 1933 թվականից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը [[Նացիոնալ-սոցիալիզմ|նացիստական]] ռեժիմը վարել է արվեստի գործերի թալանման քաղաքականություն՝ վաճառքի կամ Երրորդ Ռայխի թանգարաններ տեղափոխման համար։ [[Լուֆթվաֆե|Լյուֆտվաֆեի]] ղեկավար [[Հերման Գյորինգ]]ը անձամբ հոգ է տարել հարյուրավոր արժեքավոր աշխատանքների մասին, որոնք սովորաբար գողացվել են հրեաներից և [[Հոլոքոստ]]ի այլ զոհերից։ 2011 թվականի սկզբին Գերմանիայի Մյունխեն քաղաքի մի մասնավոր տնից առգրավել են մոտ 1500 արվեստի գլուխգործոց, որոնք ենթադրաբար գողացվել են [[Նացիոնալ-սոցիալիզմ|նացիստների]] կողմից Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և դրանից առաջ։ Բռնագանձման մասին հրապարակային հայտարարություն չի արվել մինչև 2013 թվականի նոյեմբերը<ref>[https://www.nytimes.com/2013/11/05/arts/design/trove-of-apparently-nazi-looted-art-found-in-munich-apartment.html?_r=0 "Report of Nazi-Looted Trove Puts Art World in an Uproar"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717070714/https://www.nytimes.com/2013/11/05/arts/design/trove-of-apparently-nazi-looted-art-found-in-munich-apartment.html?_r=0|date=July 17, 2018}}, ''The New York Times'', November 4, 2013</ref>։ 1 միլիարդ դոլար գնահատվող արժեքով դրանց հայտնաբերումը համարվել է «զարմանալի»<ref>video: [https://web.archive.org/web/20131107072820/http://www.telegraph.co.uk/culture/art/10424791/Expert-stolen-Nazi-art-find-astounding.html "Expert: stolen Nazi art find 'astounding'"], ''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'', U.K., Nov. 4, 2013</ref> և ներառել է [[Պաբլո Պիկասո]]յի, [[Անրի Մատիս]]ի, [[Մարկ Շագալ]]ի, [[Պաուլ Կլեե|Պաուլ Կլեի]], [[Մաքս Բեքման]]ի և [[Էմիլ Նոլդե]]ի աշխատանքները, որոնք բոլորը համարվել են կորած<ref name="guardian">[https://www.theguardian.com/world/2013/nov/03/nazis-looted-modernist-masterpieces-germany-police "Modernist art haul, 'looted by Nazis', recovered by German police"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105213919/http://www.theguardian.com/world/2013/nov/03/nazis-looted-modernist-masterpieces-germany-police|date=November 5, 2013}}, ''[[The Guardian]]'', U.K. Nov. 3, 2013</ref>։ 1964 թվականի ''«Գնացքը»'' ֆիլմը, որի գլխավոր դերում է [[Բերտ Լանկաստեր]]ը, հիմնված է արվեստի գործերի իրական պատմության վրա, որոնք պատերազմի ժամանակ Ֆրանսիայում պահվել էին պաշտպանության համար, սակայն գերմանացիները դրանք թալանել էին ֆրանսիական թանգարաններից և մասնավոր արվեստի հավաքածուներից՝ գնացքով Գերմանիա ուղարկելու համար: Մեկ այլ ֆիլմ՝ ''«Հուշարձանների մարդիկ»'' (2014), որի համահեղինակը և ռեժիսորը [[Ջորջ Քլունի]]ն է, հիմնված է նմանատիպ իրական պատմության վրա: Այս ֆիլմում ամերիկացի զինվորներին հանձնարարվում է փրկել մեկ միլիոնից ավելի արվեստի գործեր և այլ մշակութային կարևոր իրեր ամբողջ Եվրոպայում, նախքան դրանք նացիստական թալանով ոչնչացվելը։ 2006 թվականին, Միացյալ Նահանգներում և Ավստրիայում երկարատև դատական վեճից հետո (տե՛ս ''Ավստրիայի Հանրապետությունն ընդդեմ Ալտմանի'' ), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] նկարիչ [[Գուստավ Կլիմտ]]ի հինգ նկարներ վերադարձվել են [[Մարիա Ալթման|Մարիա Ալտմանին]] ՝ նախապատերազմյան սեփականատիրոջ՝ Ֆերդինանդ Բլոխ-Բաուերի զարմուհուն։ Նկարներից երկուսը Ալտմանի մորաքրոջ՝ Ադելի դիմանկարներն էին։ Երկուսից ավելի հայտնին՝ ''[[Ադել Բլոխ-Բաուերի դիմանկար I|Ադել Բլոխ-Բաուեր I-ի ոսկե դիմանկարը]]'', 2006 թվականին Ալտմանի և նրա համաժառանգների կողմից վաճառվել է բարերար [[Ռոնալդ Լաուդեր]]ին 135 միլիոն դոլարով։ Վաճառքի պահին դա նկարի համար վճարված ամենաբարձր հայտնի գինն է եղել։ Մնացած չորս [[Անհիմն հարստացում|վերականգնված]] նկարները հետագայում վաճառվել են [[Քրիստիս]] աճուրդում ավելի քան 190 միլիոն դոլարով։ Քանի որ հնությունները հաճախ ծագման երկրի կողմից համարվում են ազգային գանձեր, կան բազմաթիվ դեպքեր, երբ արվեստի գործերը (որոնք հաճախ տասնամյակներ շարունակ ցուցադրվել են ձեռք բերող երկրում) դարձել են խիստ լարված և քաղաքական վեճերի առարկա։ Մեկ ակնառու օրինակ է [[Էլգինի մարմարները|Էլգինի մարմարների]] դեպքը, որոնք 1816 թվականին [[Պարթենոն]]ից [[Բրիտանական թանգարան]] է տեղափոխել Էլգինի կոմսը։ [[Հունաստանի կառավարություն|Հունական բազմաթիվ տարբեր կառավարություններ]] կոչ են արել [[Հայրենադարձություն|վերադարձնել]] մարմարները<ref>{{Cite news |last=Banks |first=Summer |date=2008 թ․ հունվարի 25 |title=Now you see it, now you don't |url=http://www.yaledailynews.com/articles/view/23119 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129122413/http://www.yaledailynews.com/articles/view/23119 |archive-date=2008 թ․ հունվարի 29 |access-date=2008 թ․ հունվարի 27 |work=Yale Daily News}}</ref>։ Նմանատիպ վեճեր են առաջացել [[Էտրուսկներ|էտրուսկյան]], [[Ացտեկներ|ացտեկական]] և իտալական արվեստի գործերի շուրջ, որտեղ ծագման երկրների պաշտպանները սովորաբար պնդում են, որ վերցված արտեֆակտները կազմում են երկրների մշակութային ժառանգության կարևոր մասը: [[Եյլի համալսարան]]ի Փիբոդիի բնական պատմության թանգարանը (2006 թվականի նոյեմբերի դրությամբ) բանակցություններ է վարում Պերուի կառավարության հետ՝ Եյլի համալսարանի [[Հայրամ Բինգհեմ|Հիրամ Բինգհեմի]] կողմից [[Մաչու Պիկչու]]ի պեղումների ժամանակ վերցված [[Արտեֆակտ (հնագիտություն)|արտեֆակտների]] հնարավոր վերադարձի վերաբերյալ: Նմանապես, Չինաստանի կառավարությունը օտարերկրյա ձեռքերում գտնվող չինական արվեստը համարում է գողացված, և կարող են գաղտնի վերադարձի աշխատանքներ իրականացվել<ref>{{Cite news |last=Palmer |first=Alex W |date=2018 թ․ օգոստոսի 16 |title=The Great Chinese Art Heist |url=https://www.gq.com/story/the-great-chinese-art-heist |access-date=2018 թ․ օգոստոսի 17 |work=GQ}}</ref>: 2006 թվականին Նյու Յորքի [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարանը]] համաձայնության է եկել Իտալիայի հետ՝ բազմաթիվ վիճելի ստեղծագործություններ վերադարձնելու վերաբերյալ: Լոս Անջելեսի [[Փոլ Գեթիի թանգարան|Փոլ Գեթի թանգարանը]] նույնպես ներգրավված է նմանատիպ մի շարք գործերում: Վիճելի արվեստի գործը հունական և հին իտալական ծագում ունի: Թանգարանը 2006 թվականի նոյեմբերի 20-ին համաձայնել է Իտալիային վերադարձնել վիճելի 26 ստեղծագործություն: Գեթիի ստորագրությամբ ստեղծագործություններից մեկը՝ աստվածուհի [[Աֆրոդիտե]]ի արձանը, հատուկ ուշադրության առարկա է: 2013 թվականի հունվարին, Ինտերպոլի, ՀԴԲ-ի և ԱՄՆ ներքին անվտանգության նախարարության կողմից անցկացված հետաքննություններից հետո, Կանադայի ոստիկանությունը ձերբակալել է Ջոն Թիլմանին արվեստի գործերի գողության հսկայական ալիքի համար: Հետագայում պարզվել է, որ Թիլմանը իր ռուս կնոջ հետ միասին ավելի քան քսան տարի շարունակ գողացել է առնվազն 10,000 տարբեր արվեստի առարկաներ աշխարհի թանգարաններից, պատկերասրահներից, արխիվներից և խանութներից: Չնայած Թիլմանի գործը դոլարային ընդհանուր արժեքով ամենամեծ արվեստի գողությունն չէ<ref>{{Cite web |title=Huffington Post Stolen George Washington Letter |url=http://www.huffingtonpost.ca/2013/03/04/george-washington-letter-halifax_n_2806404.html |accessdate=2016 թ․ հոկտեմբերի 19}}</ref><ref name="CTV TV interview">{{Cite web |date=2016 թ․ հուլիսի 18 |title=John Tillmann on his criminal history CTV television interview |url=http://atlantic.ctvnews.ca/video?clipId=913581 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817043009/http://atlantic.ctvnews.ca/video?clipId=913581 |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 17 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 28}}</ref>, այն կարող է լինել գողացված առարկաների քանակով ամենամեծը<ref>{{Cite news |last1=Campion-Smith |first1=Bruce |date=2013 թ․ հունվարի 30 |title=The Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/canada/2013/01/30/halifax_theft_probe_turns_mounties_into_antique_appraisers.html}}</ref>: 2022 թվականին [[Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա (2022-այժմ)|Ուկրաինա ներխուժելուց]] ի վեր Ռուսաստանը գողացել է տասնյակ հազարավոր արվեստի գործեր<ref name="Ukraine2"/>։ Մասնագետները նշում են, որ սա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նացիստների կողմից Եվրոպայի թալանից ի վեր արվեստի գործերի ամենամեծ գողությունն է<ref name="Ukraine2" />։ == Հայտնի դեպքեր == {| class="wikitable sortable" style="width: 100%" ! style="width:100px;" |Արվեստի գողության դեպք ! style="width:100px;" |ամսաթվեր ! class="unsortable" |նշումներ !աղբյուրներ |- |[[Լուվր]] |1911 թվականի օգոստոսի 21 |Արվեստի գողության թերևս ամենահայտնի դեպքը տեղի է ունեցել 1911 թվականի օգոստոսի 21-ին, երբ «''[[Մոնա Լիզա]]ն»'' Լուվրից գողացել է աշխատակից [[Վինչենցո Պերուջա]]ն, ով բռնվել է երկու տարի անց։ |<ref name="monalisa252"/> |- |[[Գենտի խորան|''Գենտի խորանի'' վահանակներ]] |1934 |1934 թվականին գողացվել են տասնհինգերորդ դարի ''Գենտի խորանի'' երկու վահանակներ, որոնք նկարել են [[Յան վան Էյք|Յան և Հուբերտ վան Էյք]] եղբայրները, որոնցից միայն մեկը գտնվել է գողությունից կարճ ժամանակ անց։ Մյուսը (բացված խորանի ներքևի ձախ անկյունում, որը հայտնի է որպես ''«De Rechtvaardige Rechters» )'', երբեք չի գտնվել, քանի որ ենթադրյալ գողը (Արսեն Գյոդերտիեն), որը մի քանի անանուն նամակներ էր ուղարկել՝ փրկագին խնդրելով, մահացել է նախքան նկարի գտնվելու վայրը բացահայտելը։ | |- |[[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ նացիստների կողմից Եվրոպայի թալանը |1939-1945 |[[Նացիստական Գերմանիա|Նացիստների]] կողմից արվեստի գործերի թալանը իրականացվում էր Ռայխսլեյտեր Ռոզենբերգի օկուպացված տարածքների ինստիտուտի (Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg für die Besetzen Gebiete) կողմից: Օկուպացված [[Ֆրանսիա]]յում [[Փարիզ]]ի «Ժե դը Պոմ» արվեստի թանգարանն օգտագործվում էր որպես կենտրոնական պահեստ և տեսակավորման պահեստ՝ Ֆրանսիայի թանգարաններից և մասնավոր արվեստի հավաքածուներից թալանված արվեստի գործերի համար, որոնք պետք է բաշխվեին Գերմանիայի տարբեր անձանց և վայրերում: Նացիստները տասնյակ հազարավոր աշխատանքներ բեն ռնագրավել դրանց օրինական հրեա տերերից: Որոշները բռնագրավվել են դաշնակիցների կողմից պատերազմի ավարտին: Շատերը հայտնվել են հարգված հավաքորդների և հաստատությունների ձեռքում: Արվեստի որոշ գործերի հրեական սեփականությունը ամրագրվել է Ժնևի կոնվենցիաներում: | |- |Քվեդլինբուրգի միջնադարյան արտեֆակտներ |1945. |1945 թվականին ամերիկացի զինվոր Ջո Մեադորը գողացել է [[Քվեդլինբուրգ]]ի մոտակայքում գտնվող հանքահորում հայտնաբերված ութ միջնադարյան արտեֆակտ, որոնք 1943 թվականին տեղի հոգևորականության անդամները թաքցրել էին նացիստ թալանչիներից։ ԱՄՆ վերադառնալուց հետո արտեֆակտները մնացել են Մեադորի տիրապետության տակ մինչև նրա մահը՝ 1980 թվականին։ Նա ոչ մի փորձ չի արել դրանք վաճառելու։ Երբ նրա ավագ եղբայրն ու քույրը 1990 թվականին փորձել են վաճառել 9-րդ դարի ձեռագիր և 16-րդ դարի աղոթագիրք, նրանց երկուսին էլ մեղադրանք է առաջադրվել։ Սակայն մեղադրանքները կարճվել են, քանի որ վաղեմության ժամկետը լրացել էր։ | |- |Ալֆրեդ Շտիգլիցի պատկերասրահ |1946 |[[Ջորջիա Օ’Քիֆ|Ջորջիա Օ'Քիֆի]] երեք նկար գողացել են, երբ դրանք ցուցադրվում էին նրա ամուսնու՝ [[Ալֆրեդ Ստիգլից]]ի արվեստի պատկերասրահում։ Ի վերջո, Օ'Քիֆը գտել է դրանք 1975 թվականին Փրինսթոնի գեղարվեստի պատկերասրահի կողմից 35,000 դոլարով գնելուց հետո։ Օ'Քիֆը դատի է տվել թանգարանին՝ դրանք վերադարձնելու համար, և չնայած արվեստի գործերի գողության համար վեց տարվա վաղեմության ժամկետին, նահանգային վերաքննիչ դատարանը 1979 թվականի հուլիսի 27-ին որոշում է կայացրել նրա օգտին։ | |- |Դալվիչ քոլեջի պատկերասրահ |1966 թվականի դեկտեմբերի 30 |Լոնդոնյան այս պատկերասրահից գողացվել է Հին վարպետների ութ նկար՝ երեքական՝ [[Ռեմբրանդ վան Ռեյն|Ռեմբրանդտի]] և [[Պիտեր Պաուլ Ռուբենս]]ի, և մեկական՝ Ադամ Էլշայմերի և Գերիտ Դուի։ Նկարների ընդհանուր արժեքը գնահատվել է 1,5 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ (այն ժամանակ՝ 4,2 միլիոն [[ԱՄՆ դոլար]])։ Գողերը պատկերասրահ են մտել չօգտագործվող դռան վահանակը կտրելով։ Բոլոր նկարները վերականգնվել են մինչև 1967 թվականի հունվարի 4-ը։ | |- |[[Միչիգանի համալսարան]] |1967 |Իսպանացի նկարիչ [[Պաբլո Պիկասո]]յի և բրիտանացի քանդակագործ [[Հենրի Մուր]]ի 200,000 դոլար արժողությամբ ուրվանկարները գողացվել են Միչիգանի համալսարանի կողմից կազմակերպված շրջիկ արվեստի ցուցահանդեսում ցուցադրվելիս։ Էսքիզները, ի վերջո, հայտնաբերվել են դաշնային գործակալների կողմից Կալիֆոռնիայի աճուրդի տանը 1969 թվականի հունվարի 24-ին, չնայած ձերբակալություններ չեն իրականացվել։ | |- |[[Իզմիրի հնագիտական ​​թանգարան]] |1969 թվականի հուլիսի 24 |1969 թվականի հուլիսի 24-ին [[Ստամբուլ]]ի Իզմիրի հնագիտական ​​թանգարանից ([[Թուրքիա]]) գողացվել են տարբեր արտեֆակտներ և այլ արվեստի գործեր՝ 5 միլիոն դոլար արժողությամբ (գողության ընթացքում անհայտ գողերը սպանել են գիշերային պահակին): Թուրքական ոստիկանությունը շուտով ձերբակալել է մի գերմանացի քաղաքացու, որի մեքենայում ձերբակալման պահին՝ օգոստոսի 1-ին, եղել է 128 գողացված իր: | |- |Սթիվեն Հանի արվեստի պատկերասրահ |1969 թվականի նոյեմբերի 17 |1969 թվականի նոյեմբերի 17-ի գիշերը արվեստի գործերի գողերը արվեստի գործերի վաճառող Սթիվեն Հանի Մեդիսոն պողոտայի արվեստի պատկերասրահից գողացել են յոթ նկար, այդ թվում՝ Կասատի, [[Կլոդ Մոնե|Մոնեի]], [[Կամիլ Պիսսարո|Պիսսարոյի]] և Ռուոյի աշխատանքներ, որոնց արժեքը գնահատվում էր 500,000 դոլար: Ի դեպ, Սթիվեն Հանը գողության ընթացքում արվեստի գործերի գողության մասին քննարկում էր այլ արվեստի գործերի վաճառողների հետ: | |- |1972 թվականի Մոնրեալի գեղարվեստի թանգարանի կողոպուտ |1972 թվականի սեպտեմբերի 4 |1972 թվականի սեպտեմբերի 4-ին [[Մոնրեալի գեղարվեստի թանգարան]]ը դարձավ [[Կանադա]]յի պատմության մեջ ամենամեծ արվեստի գողության վայրը, երբ զինված գողերը հափշտակել են զարդեր, արձանիկներ և 18 նկարներ, որոնց ընդհանուր արժեքը կազմել է 2 միլիոն դոլար (մոտավորապես 10.9 միլիոն դոլար այսօր), այդ թվում՝ [[Էժեն Դելակրուա|Դելակրուայի]], [[Թոմաս Գեյնսբորո|Գեյնսբորոյի]] ստեղծագործություններ և Ռեմբրանդտի հազվագյուտ բնանկար։ Բացի [[Պիտեր Բրեյգել Ավագ|Բրեյգել Ավագին]] վերագրվող այն ժամանակվա ստեղծագործությունից, որը գողերը վերադարձրել են բանակցություններ սկսելու նպատակով, ստեղծագործությունները երբեք չեն վերադարձվել։ 2003 թվականին ''The Globe and Mail-ը'' գնահատեց, որ միայն Ռեմբրանդտի ստեղծագործությունը կարժենա 1 միլիոն դոլար։ |<ref>{{Cite web |title=CBC Digital Archives, ''Art heist at the Montreal Museum of Fine Arts'' |url=http://archives.cbc.ca/on_this_day/09/04/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101229180655/http://archives.cbc.ca/on_this_day/09/04/ |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 29 |access-date=2010 թ․ մայիսի 21 |publisher=Archives.cbc.ca}}</ref> |- |Ռասբորո Հաուս |1974–2002 |Ռասբորո Հաուսը ՝ հանգուցյալ սըր Ալֆրեդ Բեյթի իռլանդական կալվածքը, 1974 թվականից ի վեր չորս անգամ թալանվել է։ 1974 թվականին [[Իռլանդական հանրապետական ​​բանակ]]ի անդամները, այդ թվում՝ Ռոուզ Դուգդեյլը, կապկպել Բեյթների աշխատակիցներին, գողանալով մոտավորապես 8 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ տասնինը նկար։ Առաջարկվե; է նկարները բանտարկյալների հետ փոխանակել, սակայն նկարները վերադարձվել են Քորք կոմսության վարձակալած մի տնակի վրա կատարված արշավանքից հետո, և մեղավորները բռնվել ու բանտարկվել են։ 1986 թվականին Մարտին Քեհիլի գլխավորած Դուբլինի ավազակախումբը գողացել է տասնութ նկար, որոնց ընդհանուր արժեքը կազմում էր մոտավորապես 30 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ: Հետագայում տասնվեց նկար վերականգնվել են, իսկ ևս երկուսը դեռևս անհետ կորած էին 2006 թվականի դրությամբ: 2001 թվականին երեք զինված անձինք գողացել են երկու նկար, որոնց արժեքը մոտավորապես 3 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ էր։ Դրանցից մեկը՝ [[Թոմաս Գեյնսբորո|Գեյնսբորոյի]] նկարը, նախկինում գողացվել էր Քեհիլի ավազակախումբը։ Երկու նկարներն էլ վերականգնվել են 2002 թվականի սեպտեմբերին։ 2001 թվականին գողացված երկու նկարների վերականգնումից ընդամենը երկու-երեք օր անց տունը թալանվեց չորրորդ անգամ, որի արդյունքում գողացել են հինգ նկար։ Այս նկարները վերադարձվել են 2002 թվականի դեկտեմբերին՝ Քլոնդալկինի տան խուզարկության ժամանակ։ | |- |Կանակրիայի խճանկարները և Կիպրոսի ներխուժումից հետո Կիպրոսի ուղղափառ եկեղեցիների թալանը |1974թ. |1974 թվականին [[Թուրքական ներխուժումը Կիպրոս|Թուրքիայի կողմից Կիպրոսի ներխուժումից]] և կղզու հյուսիսային մասի օկուպացիայից հետո [[Կիպրոսի ուղղափառ եկեղեցի|Կիպրոսի ուղղափառ եկեղեցուն]] պատկանող եկեղեցիները թալանվել են, ինչը նկարագրվում է որպես ''«... Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր արվեստի գործերի թալանման ամենասիստեմատիկ օրինակներից մեկը»''։  Միջազգային ասպարեզում մի շարք աղմկահարույց դեպքեր են դարձել գլխավոր լուրերի թեմա։ Առավել նշանակալիցը [[Կանաքարիայի խճանկարներ]]ի՝ մ.թ. 6-րդ դարի որմնանկարների դեպքն էր, որոնք հանվել էին սկզբնական եկեղեցուց, տեղափոխվել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] և վաճառվել թանգարանին՝ 20,000,000 ԱՄՆ դոլարով։ Հետագայում դրանք վերադարձվել են ուղղափառ եկեղեցու կողմից [[Ինդիանապոլիս]]ի դատական ​​գործից հետո։ |<ref>{{Cite journal |last=Mannheimer |first=Steve |date=1989 թ․ հոկտեմբեր |title=Litigators of the lost art —court orders return of Byzantine mosaics to their homeland |url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-7980763.html |journal=Saturday Evening Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323011734/http://www.highbeam.com/doc/1G1-7980763.html |archive-date=2015 թ․ մարտի 23 |access-date=2007 թ․ հունվարի 29}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bourloyannis |first=Christiane |author2=Virginia Morris |date=1992 թ․ հունվար |title=Autocephalous Greek-Orthodox Church of Cyrprus v. Goldberg & Feldman Fine Arts, Inc |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1992-01_86_1/page/128 |journal=The American Journal of International Law |volume=86 |issue=1 |pages=128–133 |doi=10.2307/2203143 |jstor=2203143 |s2cid=147162639}}</ref> |- |Պիկասոյի աշխատանքները Պապերի պալատում |1976 թվականի հունվարի 31 |1976 թվականի հունվարի 31-ին [[Ֆրանսիա]]յի [[Ավինյոն]] քաղաքի [[Պապի պալատ (Ավինյոն)|Պապերի պալատում]] կազմակերպված ցուցահանդեսից գողացել են [[Պաբլո Պիկասո|Պիկասոյի]] 118 նկար, գծանկար և այլ աշխատանքներ։ |<ref>{{Cite news |date=2007 թ․ փետրվարի 28 |title=Picasso paintings stolen in Paris |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6403837.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410030053/http://news.bbc.co.uk/2/hi/6403837.stm |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 10 |access-date=2010 թ․ մայիսի 21 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite news |author=CBC Arts |date=2007 թ․ փետրվարի 28 |title=Picasso works stolen from artist's granddaughter |url=https://www.cbc.ca/news/entertainment/picasso-works-stolen-from-artist-s-granddaughter-1.651618 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525214417/http://www.cbc.ca/arts/artdesign/story/2007/02/28/picassostolen.html |archive-date=2010 թ․ մայիսի 25 |access-date=2010 թ․ մայիսի 21 |publisher=CBC}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010 թ․ մայիսի 20 |title=Chronologie – Les vols de tableaux dans des musées français |url=http://www.lepoint.fr/actualites-societe/2010-05-20/chronologie-les-principaux-vols-de-tableaux-dans-des-musees-francais/920/0/457043 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524160640/http://www.lepoint.fr/actualites-societe/2010-05-20/chronologie-les-principaux-vols-de-tableaux-dans-des-musees-francais/920/0/457043 |archive-date=2010 թ․ մայիսի 24 |access-date=2010 թ․ մայիսի 21 |work=Le Point}}</ref> |- |Լոս Անջելեսի Մայերի իսլամական արվեստի ինստիտուտ |1983 թվականի ապրիլի 15-ին |1983 թվականի ապրիլի 15-ին [[Երուսաղեմ]]ի [[Լոս Անջելեսի Մայերի իսլամական արվեստի ինստիտուտ]]ից գողացել են ավելի քան 200 հազվագյուտ ժամացույց։ Գողացված ժամացույցների թվում է եղել «Մարիա Անտուանետ» անվամբ ժամացույցներից մեկը, որը ֆրանս-շվեյցարացի ժամագործ Աբրահամ-Լուի Բրեգեի կողմից թագուհի [[Մարի Անտուանետ]]ի պատվերով պատրաստված ժամացույցների հավաքածուի ամենաարժեքավոր նմուշն էր, որի արժեքը գնահատվում է 30 միլիոն դոլար։ Այս գողությունը համարվում է [[Իսրայել]]ում կատարված ամենամեծ կողոպուտը։ Գողության համար պատասխանատու անձը Նաաման Դիլլերն էր։ 2008 թվականի նոյեմբերի 18-ին ֆրանսիական և իսրայելական ոստիկանության պաշտոնյաները Ֆրանսիայում գտնվող երկու բանկային սեյֆերում հայտնաբերել են գողացված ժամացույցների պահոցի կեսը։ 1983 թվականին գողացված 106 հազվագյուտ ժամացույցներից այժմ վերականգնվել է 96-ը։ Վերականգնվածների թվում էր նաև հազվագյուտ «Մարիա Անտուանետ» ժամացույցը։ 2010 թվականին Դիլլերի այրին՝ Նիլի Շամրաթը, դատապարտվել է 300 ժամվա հասարակական աշխատանքի և հինգ տարվա պայմանական ազատազրկման՝ գողունը պահելու համար։ |<ref name="haaretz1">{{Cite news |date=2010 թ․ ապրիլի 3 |title=Widow of man behind fabled watch robbery convicted in U.S. court |url=https://www.haaretz.com/widow-of-man-behind-fabled-watch-robbery-convicted-in-u-s-court-1.264092 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106112614/http://www.haaretz.com/widow-of-man-behind-fabled-watch-robbery-convicted-in-u-s-court-1.264092 |archive-date=2016 թ․ հունվարի 6 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 10 |newspaper=Haaretz}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010 թ․ ապրիլի 3 |title=43 rare clocks stolen from Israel found in France |url=http://www.museum-security.org/?p=664 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927221755/http://www.museum-security.org/?p=664 |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 27 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 10}}</ref> |- |Մարմոտան Մոնեի թանգարան |1985 թվականի հոկտեմբերի 28 |1985 թվականի հոկտեմբերի 28-ին, ցերեկային ժամերին, հինգ դիմակավորված զինված անձ մտել են թանգարան և գողացել ինը նկար՝ սպառնալով անվտանգության աշխատակիցներին և այցելուներին։ Գողացված աշխատանքների թվում էին [[Կլոդ Մոնե]]ի «[[Տպավորություն. Ծագող արև|''Տպավորություն'']]''», «Արևածագ » (Impression, Soleil Levant)'' նկարը, որից էլ իմպրեսիոնիզմը ստացել է իր անվանումը։ Գողացված էին նաև ''«Կամիլ Մոնեն և զարմիկը Տրուվիլի լողափին»'', ''«Ժան Մոնեի դիմանկարը», «Պոլիի դիմանկարը», «Բել-Իլի ձկնորսը»'' և ''«[[Կակաչների դաշտ (նկար, Մոնե)|Կակաչների դաշտը Հոլանդիայում]]»'' (նույնպես Մոնեի), ''«Ժայռի վրա նստած լողացողը»'' և ''«Մոնեի դիմանկարը»'' (նույնպես Մոնեի դիմանկարը)՝ [[Պիեռ-Օգյուստ Ռենուար]]ի, ''«Երիտասարդ կինը պարահանդեսին'' »՝ [[Բերտա Մորիզո]]յի, և ''«Մոնեի դիմանկարը»'' ՝ Սեյ-իչի Նարուզեի, որոնք գնահատվել են 12 միլիոն դոլար։  Նկարները հետագայում վերականգնվել են [[Կորսիկա]]յում 1990 թվականին։ | |- |Արիզոնայի համալսարանի արվեստի թանգարան |1985 թվականի նոյեմբերի 27 |Զույգը, որը թանգարան էր ժամանել օրվա բացումից կարճ ժամանակ առաջ, հեռացել է տասը րոպե անց։ Պահակները կարճ ժամանակ անց պարզել են, որ [[Վիլլեմ դե Կունինգ]]ի «''Կին-օքրա»'' կտավը կտրվել էր շրջանակից։ Հետաքննությունը որևէ առաջընթաց չէր գրանցել մինչև 2017 թվականը, երբ Նյու Մեքսիկոյի մի հնաոճ իրերի վաճառական նկարը գտել է վերջերս մահացած մի կնոջ տանը, որի համար նա պայմանագիր էր կնքել կալվածքի վաճառք անցկացնելու համար։ Երբ հաճախորդները նրան ասել են, որ նկարը, հավանաբար, դե Կունինգի նկարն է, նա ինտերնետով պարզել է, որ այն գողացվել է 1987 թվականին։ Նա կապ հաստատել թանգարանի հետ, որը հաջորդ օրը աշխատակիցներ է ուղարկել այն վերցնելու համար։ | |- |Իզաբելլա Ստյուարտ Գարդների թանգարան |1990 թվականի մարտի 18 |Աշխարհի պատմության մեջ ամենամեծ արվեստի գործերի և որևէ մասնավոր սեփականության գողության ամենամեծ դեպքը տեղի է ունեցել Բոստոնում 1990 թվականի մարտի 18-ին, երբ գողերը [[Իզաբելլա Ստյուարտ Գարդների թանգարան]]ից գողացել են 13 ստեղծագործություն, որոնց ընդհանուր արժեքը կազմում էր 300 միլիոն դոլար: Դրանց վերադարձին նպաստող տեղեկատվության համար առաջարկվել թ 5,000,000 դոլար պարգև, սակայն ժամկետը լրացել էր 2017 թվականի վերջին: Թանգարանն 2024 թվականին առաջարկել է 10,000,000.00 դոլար պարգև, իսկ արծվի արձանի համար՝ առանձին՝ 100,000 դոլար պարգև: Գողացված ստեղծագործություններն էին՝ [[Յան Վերմեեր|Վերմեերի]] «''Համերգը''», որը աշխարհի ամենաարժեքավոր գողացված նկարն է, [[Ռեմբրանդ վան Ռեյն|Ռեմբրանդտի]] երկու նկարներ՝ ''«Փոթորիկ Գալիլեայի ծովում»'' (նրա միակ հայտնի ծովանկարը) և ''«Սևազգեստ տիկնոջ և պարոնի դիմանկարը''», Ռեմբրանդտի ինքնանկարի փորագրությունը, [[Էդուարդ Մանե]]ի ''«Chez Tortoni»''-ն, [[Էդգար Դեգա]]յի հինգ նկարներ, [[Գովերտ Ֆլինկ]]ի «''Բնանկար օբելիսկով»'', հին չինական Քու արձան և [[Նապոլեոն Բոնապարտ|Նապոլեոնի]] բանակի դրոշի վրայի արծվի արձան։ | |- |''Ճիչը'' ([[Արվեստի, ճարտարապետության և դիզայնի ազգային թանգարան]]) |1994 թվականի փետրվարի 12 |1994 թվականին [[Էդվարդ Մունկ]]ի «''[[Ճիչ (նկար)|Ճիչը]]»'' գողացվել է [[Նորվեգիա]]յի [[Օսլո]] քաղաքի Ազգային պատկերասրահից և պահվել է որպես փրկագին։ Այն վերադարձվել է տարվա վերջում։ | |- |[[Շիրնի արվեստի պատկերասրահ]] |1994 թվականի հուլիսի 28 |1994 թվականին գերմանական պատկերասրահից գողացել են երեք նկար, որոնցից երկուսը պատկանում էին [[Թեյթ բրիտանական պատկերասրահ|Լոնդոնի Թեյթ պատկերասրահին]]: 1998 թվականին Թեյթը մտահղացավ ''«Կոբալտ» գործողության'' իրականացմանը ՝ նկարների գաղտնի հետգնմանը գողերից: Նկարները վերականգնվել են 2000 և 2002 թվականներին, որի արդյունքում Թեյթը մի քանի միլիոն ֆունտ ստեռլինգ շահույթ է ստացել՝ նախկին ապահովագրական վճարումների շնորհիվ: | |- |Մաթեր Բրաունի Թոմաս ''Ջեֆերսոն'' |1994 թվականի հուլիսի 28 |Նկարիչ [[Մաթեր Բրաուն]]ի 1786 թվականին նկարած «''Թոմաս Ջեֆերսոնի'' դիմանկարը», որը պահվում էր վերարտադրության նախապատրաստման ժամանակ, գողացվել է [[Բոստոն]]ի պահեստից 1994 թվականի հուլիսի 28-ին: Իշխանությունները ձերբակալել են գողերին և վերադարձրել նկարը 1996 թվականի մայիսի 24-ին՝ ՀԴԲ-ի երկարատև հետաքննությունից հետո: | |- |[[Կարակասի ժամանակակից արվեստի թանգարան]] (MACCSI) |1999–2000 |[[Անրի Մատիս]]ի 1925 թվականի «Կարմիր տաբատով Օդալիսկը» նկարը գողացվել է թանգարանից և փոխարինվել անորակ իմիտացիայով։ Տասը միլիոն դոլար արժողությամբ այս աշխատանքը վերականգնվել է 2012 թվականին և երկու տարի անց վերադարձվել հաստատություն։ | |- |Քուփերմենի արվեստի գողության խաբեությունը |1999 |1999 թվականի հուլիսին [[Լոս Անջելես]]ում ակնաբույժ Սթիվեն Քուփերմանը մեղավոր է ճանաչվեց ապահովագրական խարդախության մեջ՝ իր տնից երկու նկարների՝ Պիկասոյի և Մոնեի, գողությունը կազմակերպելու համար ՝ 17,5 միլիոն դոլար ապահովագրությունից գանձելու փորձի միջոցով։ | |- |Վյերան Տոմիչ |Աշուն, 2000 |[[Ֆրանսիա]]յում, օգտագործելով աղեղ, պարաններ և կարիբին, Թոմիչը ներխուժել է մի բնակարան և գողացել երկու Ռենուար, Դերենի, Ուտրիլոյի, Բրակի և մեկ միլիոն եվրոյից ավելի արժողությամբ այլ աշխատանքներ։ |<ref name="Halpern">{{Cite magazine |last=Halpern |first=Jake |date=2019 թ․ հունվարի 14 |title=The French Burglar Who Pulled Off His Generation's Biggest Art Heist |url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/01/14/the-french-burglar-who-pulled-off-his-generations-biggest-art-heist |access-date=2019 թ․ հունվարի 9 |magazine=[[The New Yorker]]}}</ref> |- |Ազգային թանգարան |2000 թվականի դեկտեմբերի 22 |[[Շվեդիա]]յի [[Ստոկհոլմի Ազգային թանգարան]]ից գողացել են Ռեմբրանդտի մեկ և Ռենուարի երկու նկարներ, այն բանից հետո, երբ երեք զինված գողեր, որոնք ոստիկանության ուշադրությունը շեղել էին մոտակայքում երկու առանձին մեքենաների ռումբեր պայթեցնելով, ներխուժել են թանգարան և փախել մոտակայքում կայանված նավակով։ 2001 թվականին ոստիկանությունը վերականգնել է Ռենուարներից մեկը, իսկ 2005 թվականի մարտին նրանք վերականգնել են երկրորդը Լոս Անջելեսում։ Այդ տարվա սեպտեմբերին նրանք Ռեմբրանդտի կտավը գտելլ են [[Կոպենհագեն]]ի հյուրանոցներից մեկում անցկացված խուզարկության ժամանակ։ |<ref>{{Cite news |date=2005 թ․ սեպտեմբերի 16 |title=Stolen Rembrandt work recovered |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4252568.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100910001921/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4252568.stm |archive-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 10 |access-date=2010 թ․ սեպտեմբերի 21 |work=BBC News}}</ref> |- |Ստեֆան Բրեյթվիզեր |2001 |Ստեֆան Բրեյթվիզերը խոստովանել է, որ գողացել է 238 արվեստի գործ և այլ ցուցանմուշներ [[Եվրոպա]]յում շրջող թանգարաններից. նրա դրդապատճառը հսկայական անձնական հավաքածու ստեղծելն էր: 2005 թվականի հունվարին Բրեյթվիզերը դատապարտվել է 26 ամսվա ազատազրկման: Դժբախտաբար, Բրեյթվիզերի մայրը՝ Միրեյ Ստենգելը, կտրատել էր ավելի քան 60 նկար, այդ թվում՝ Բրեյգելի, [[Անտուան Վատտո|Վատտոյի]], [[Ֆրանսուա Բուշե]]ի և [[Կոռնեյլ դը Լիոն]]ի գլուխգործոցները, ինչը, ոստիկանության կարծիքով, որ դա որդու դեմ մեղադրական ապացույցները վերացնելու փորձ էր: |<ref>{{Cite news |last=Riding |first=Alan |date=2002 թ․ մայիսի 17 |title=Art 'collector' arrested / Frenchman's mother accused of destroying pieces stolen from museums all over Europe |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2002/05/17/MN166733.DTL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604032832/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2002%2F05%2F17%2FMN166733.DTL |archive-date=2011 թ․ հունիսի 4 |access-date=2010 թ․ մայիսի 21 |work=San Francisco Chronicle}}</ref> |- |Վան Գոգի թանգարան |2002 թվականի դեկտեմբերի 8 |[[Վինսենթ վան Գոգ]]ի ''«[[Ժողովը դուրս է գալիս Նյուենենի ռեֆորմատական ​​եկեղեցուց]]»'' և ''«Ծովի տեսարանը Շևենինգենում»'' երկու նկարները գողացվել են [[Ամստերդամ]]ի [[Վան Գոգի թանգարան]]ից, [[Նիդերլանդներ|Նիդեռլանդներ]]: Գողության համար դատապարտվել են երկու տղամարդ: ՀԴԲ-ի արվեստի հանցագործությունների դեմ պայքարի խումբը գնահատել է դրանց համակցված արժեքը 30 միլիոն ԱՄՆ դոլար: Նկարները [[Նեապոլի մաֆիա]]յի ձեռքից վերադարձվել են 2016 թվականի սեպտեմբերին՝ [[Պոմպեյ]]ի մոտ գտնվող Կաստելամարե դի Ստաբիայի մի տան վրա կատարված խուզարկությունից հետո: |<ref>"[https://www.nytimes.com/2002/12/08/world/two-van-gogh-works-are-stolen-in-amsterdam.html Two van Gogh Works Are Stolen in Amsterdam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170326193034/http://www.nytimes.com/2002/12/08/world/two-van-gogh-works-are-stolen-in-amsterdam.html|date=March 26, 2017}}", ''[[The New York Times]]'', 2002. Retrieved February 23, 2012.</ref><ref>Lawrence Van Gelder, "[https://www.nytimes.com/2004/07/27/theater/arts-briefing.html Jail for Van Gogh Thieves] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151019024217/http://www.nytimes.com/2004/07/27/theater/arts-briefing.html|date=October 19, 2015}}", ''[[The New York Times]]'', 2004. Retrieved February 23, 2012.</ref><ref>[https://www.fbi.gov/investigate/violent-crime/art-theft/fbi-top-ten-art-crimes/van-gogh-museum-robbery Van Gogh Museum Robbery] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414134200/https://www.fbi.gov/about-us/investigate/vc_majorthefts/arttheft/vangogh|date=April 14, 2016}}, Federal Bureau of Investigation. Retrieved February 23, 2012.</ref><ref>{{Cite news |date=2016 թ․ սեպտեմբերի 30 |title=Van Gogh paintings stolen from Amsterdam found in Italy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-37516164 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930083632/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-37516164 |archive-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 30 |access-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 30 |work=[[BBC News]]}}</ref> |- |Ուիթվորթի արվեստի պատկերասրահ |2003 թվականի ապրիլի 26 |2003 թվականի ապրիլի 27-ի կիրակի առավոտյան «[[Մանչեստր|Մանչեստրի»]] [[Ուիթվորթ արվեստի պատկերասրահ]]ի աշխատակիցները գողացել են երեք արվեստի գործ՝ [[Վինսենթ վան Գոգ]]ի «''Փարիզի ամրացումը տներով»'', [[Պաբլո Պիկասո]]յի «Կապույտ շրջանի ''աղքատություն»'' և [[Պոլ Գոգեն]]ի «''Թահիտյան բնապատկեր»'' կտավները, որոնց արժեքը 4 միլիոն ֆունտ ստեռլինգ է։ Աշխատանքները գողացել էին նախորդող երեկոյան ժամը 21:00-ից սկսած՝ Մեծ Մանչեստրի ոստիկանության կողմից բարդ որակված գողության արդյունքում։ Գողերը շրջանցել էին պատկերասրահի ազդանշանային համակարգերը, հանել նկարները և տարել էին հետևի մուտք՝ տարածքից դուրս գալով շղթայական ցանկապատի անցքով։ Սկզբում ենթադրվում էր, որ երեք ստեղծագործությունները գողացվել են պատվերի համար, սակայն, երկուշաբթի, ապրիլի 28-ին, ժամը 02:00-ից կարճ ժամանակ անց, ոստիկանությունը անանուն 999 զանգ է ստացել, որով նրանց ուղղորդել են դեպի հարակից Ուիթվորթ այգում գտնվող չօգտագործվող հասարակական զուգարան, որը գտնվում է պատկերասրահից մոտ 200 մետր հեռավորության վրա: Արվեստի գործերը հայտնաբերվել են զուգարաններում՝ փաթաթված շագանակագույն ստվարաթղթե պաստառի խողովակի մեջ՝ պատկերասրահի անվտանգությունը քննադատող ձեռագիր գրության հետ միասին: (Իրականում Ուիթվորթ պատկերասրահը երկու տարի առաջ թարմացրել էր իր անվտանգության համակարգը): Աշխատանքները աննշան վնասվել էին. Վան Գոգի նկարը անկյունում փոքրիկ պատռվածք ուներ, իսկ Պիկասոյի և Գոգենի նկարները՝ ջրից վնասվել: Այնուամենայնիվ, բոլորը վերականգնվել և հանրությանը ներկայացվել են մի քանի շաբաթվա ընթացքում: Շրջանակները չեն վերականգնվել: |<ref name="Whitworth">{{Cite web |author=Tania Branigan, Rebecca Allison & David Ward |date=2003 թ․ ապրիլի 28 |title=Meticulous raid on gallery sees three masterpieces vanish without trace |url=https://www.theguardian.com/uk/2003/apr/28/highereducation.arts |access-date=2019 թ․ օգոստոսի 7 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Whitworth2">{{Cite web |author=David Ward |date=2003 թ․ ապրիլի 29 |title=Whitworth's stolen masterpieces endure a rainy night in the Loovre |url=https://www.theguardian.com/uk/2003/apr/29/arts.education |access-date=2019 թ․ օգոստոսի 7 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref name="Whitworth3">{{Cite web |author=Nigel Bunyan |date=2003 թ․ ապրիլի 29 |title=Paintings stolen 'in protest' found outside lavatory |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1428615/Paintings-stolen-in-protest-found-outside-lavatory.html |access-date=2019 թ․ օգոստոսի 7 |work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref><ref name="Whitworth4">{{Cite web |author=Russell Jenkins |date=2003 թ․ ապրիլի 29 |title=How art thieves put gallery's security in the frame |url=https://www.thetimes.com/uk/crime/article/how-art-thieves-put-gallerys-security-in-the-frame-m8zfkskpvtq |access-date=2019 թ․ օգոստոսի 7 |work=[[The Times]]}}</ref> |- |''«Ճիչը»'' և ''Մադոննան'' (Մունկի թանգարան) |2004 թվականի օգոստոսի 22 |2004 թվականի օգոստոսի 22-ին գողացվել է ''«[[Ճիչ (նկար)|Ճիչը]]» կտավի մեկ այլ բնօրինակ՝ Մունկը նկարել է «Ճիչը» կտավի'' մի քանի տարբերակ ՝ [[Էդվարդ Մունկ|Մունկի]] ''«[[Տիրամայր (նկար, Մունկ)|Տիրամայր]]»'' նկարի հետ միասին։ Այս անգամ գողերը թիրախավորել են Մունկի թանգարանում պահվող տարբերակը, որտեղից երկու նկարները գողացվել էին զենքի սպառնալիքով և աշխատանքային ժամերին։ Երկու նկարներն էլ վերականգնվել են 2006 թվականի օգոստոսի 31-ին՝ համեմատաբար անվնաս։ Երեք տղամարդ արդեն դատապարտվել են, բայց զինված անձինք դեռևս ազատության մեջ են։ Եթե բռնվեն, նրանց կարող է սպառնալ մինչև ութ տարվա ազատազրկում։ |<ref>{{Cite news |date=2006 թ․ օգոստոսի 31 |title=Stolen Munch paintings found safe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5303200.stm |work=BBC}}</ref><ref>{{Cite news |date=2006 թ․ օգոստոսի 31 |title=Munch paintings recovered |url=http://www.aftenposten.no/english/local/article1441444.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219221013/http://www.aftenposten.no/english/local/article1441444.ece |archive-date=2008 թ․ փետրվարի 19 |publisher=Aftenposten |df=mdy}}</ref> |- |Մունկի նկարների գողություն Նորվեգիայում |2005 թվականի մարտի 6 |2005 թվականի մարտի 6-ին [[Նորվեգիա]]յի մի հյուրանոցից գողացել են [[Էդվարդ Մունկ|Մունկի]] ևս երեք նկար, այդ թվում՝ ''«Կապույտ զգեստը»'', և դրանք վերադարձվել են հաջորդ օրը։ |<ref>{{Cite news |date=2005 թ․ մարտի 7 |title=Stolen Munch art found in Norway |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4324775.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127141925/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4324775.stm |archive-date=2007 թ․ հունվարի 27 |work=BBC}}</ref> |- |Արվեստի պատմության թանգարան |2003 թվականի մայիսի 11 |2003 թվականի մայիսի 11-ին [[Բենվենուտո Չելինի]]ի «''Սալիերան»'' գողացվել է [[Վիեննայի Արվեստի պատմության թանգարանից]], որն այդ ժամանակ ծածկված էր շինարարական փայտամածով՝ վերակառուցման աշխատանքների պատճառով: 2006 թվականի հունվարի 21-ին «''Սալիերան»'' հայտնաբերել է ավստրիական ոստիկանությունը: | |- |Հենրի Մուրի հիմնադրամ Փերի Գրին |2005 թվականի դեկտեմբերի 15 |[[Հենրի Մուր]]ի «''Պառկած ֆիգուր 1969–70»'' բրոնզե քանդակը գողացվել է Հենրի Մուրի հիմնադրամի Փերի Գրինի բազայից 2005 թվականի դեկտեմբերի 15-ին: Ենթադրվում է, որ գողերը 3.6 × 2 × 2 մետր լայնությամբ և 2.1 տոննա քաշով արձանը բարձրացրել են Mercedes բեռնատարի հետևի մասի վրա՝ օգտագործելով կռունկ: Գողությունը հետաքննող ոստիկանությունը կարծում է, որ այն կարող էր գողացված լինել [[Մետաղի ջարդոն|ջարդոնի]] արժեքի դիմաց: |<ref>{{Cite news |date=2005 թ․ դեկտեմբերի 17 |title=£3m Henry Moore sculpture stolen |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/beds/bucks/herts/4537670.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010124828/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/beds/bucks/herts/4537670.stm |archive-date=2007 թ․ հոկտեմբերի 10 |access-date=2008 թ․ փետրվարի 10 |work=BBC News |publisher=BBC}}</ref> |- |Չակարա դու Սեու թանգարան |2006 թվականի փետրվարի 24 |2006 թվականի փետրվարի 24-ին [[Բրազիլիա]]յի [[Ռիո դե Ժանեյրո|Ռիո դե Ժանեյրո քաղաքի]] Չակարա դու Սեու թանգարանից գողացել են [[Սալվադոր Դալի]]ի «''Հիվանդոտ դեմքով մարդը՝ լսելով ծովի ձայնը»'', [[Պաբլո Պիկասո]]յի «''Պարը»'', [[Անրի Մատիս]]ի ''«Լյուքսեմբուրգի այգիները'' » և [[Կլոդ Մոնե]]ի ''«Ծովային նավը''» նկարները: Գողերը օգտվել են թանգարանի կողքով անցնող [[Կառնավալ|կառնավալային շքերթից]] և անհետացել են ամբոխի մեջ: Նկարները դեռևս չեն հայտնաբերվել: |<ref>{{Cite news |date=2006 թ․ փետրվարի 25 |title=Monet stolen under carnival cover |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4749756.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127025340/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4749756.stm |archive-date=2010 թ․ հունվարի 27 |access-date=2010 թ․ փետրվարի 14 |work=BBC}}</ref> |- |Սան Պաուլոյի արվեստի թանգարան |2007 թվականի դեկտեմբերի 20 |2007 թվականի դեկտեմբերի 20-ին, առավոտյան ժամը հինգի սահմաններում, երեք տղամարդ ներխուժել են [[Սան Պաուլոյի արվեստի թանգարան]] և գողացան երկու նկար, որոնք համարվում են թանգարանի ամենաարժեքավորներից մեկը՝ Պաբլո Պիկասոյի «Սյուզան ''Բլոկի դիմանկարը»'' և Կանդիդո Պորտինարիի «''O lavrador de café»''-ն։ Ամբողջ գործողությունը տևել է մոտ 3 րոպե։ Նկարները, որոնք IPHAN-ի կողմից ներառված են Բրազիլիայի ազգային ժառանգության ցանկում,  անհետ կորած են մնացել մինչև 2008 թվականի հունվարի 8-ը, երբ դրանք [[Սան Պաուլո]]յի ոստիկանության կողմից հայտնաբերվել են Ֆերրաս դե Վասկոնսելոսում։ Նկարները անվնաս վերադարձվել են Սան Պաուլոյի արվեստի թանգարան։ |<ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2007 թ․ դեկտեմբերի 21 |title=Sao Paulo's Picasso portrait pilfered |url=https://www.deseret.com/2007/12/21/20060513/sao-paulo-s-picasso-portrait-pilfered |access-date=2020 թ․ ապրիլի 28 |work=Deseret News |agency=Associated Press}}</ref> |- |Հիմնադրամ EG Bührle |2008 թվականի փետրվարի 11 |2008 թվականի փետրվարի 11-ին [[Շվեյցարիա]]յի [[Ցյուրիխ]] քաղաքի EG Bührle հիմնադրամից գողացել են [[Իմպրեսիոնիզմ|իմպրեսիոնիստների]] չորս խոշոր նկարներ։ Դրանք էին՝ [[Կլոդ Մոնե|Մոնեի]] «''Կակաչների դաշտը Վետոյում»'', [[Էդգար Դեգա]]յի «''Լյուդովիկ Լեպիկը և նրա դուստրը»'', [[Վինսենթ վան Գոգ|Վան Գոգի]] «''Ծաղկած շագանակի ճյուղեր»'' և [[Պոլ Սեզան|Սեզանի]] ''«Կարմիր բաճկոնով տղան»''։ Չորսի ընդհանուր արժեքը գնահատվել է 163 միլիոն դոլար։ |<ref>{{Cite news |author1=Harnischfeger, Uta |author2=Bowley, Graham |date=2008 թ․ փետրվարի 11 |title=4 Masterworks Stolen by Armed Robbers in Zurich |url=https://www.nytimes.com/2008/02/12/world/europe/12swiss.html?hp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019024217/http://www.nytimes.com/2008/02/12/world/europe/12swiss.html?hp |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 19 |publisher=NY Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=JB Jun 13 – Outpost Art Blog |url=https://www.outpost-art.org/blog/sliced_invoice/jb-jun-13/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150630214740/http://www.outpost-art.org/blog/?p=255 |archivedate=2015 թ․ հունիսի 30 |website=www.outpost-art.org}}</ref> |- |Սան Պաուլոյի պետական ​​արվեստի պատկերասրահ |2008 թվականի հունիսի 12 |2008 թվականի հունիսի 12-ին, մոտավորապես ժամը 5:09-ին, երեք զինված տղամարդ նիգով և մեքենայի ամբարձիչով ներխուժել են Սան Պաուլոյի Պինակոտեկա դու Էստադո թանգարան և գողացեկլ [[Պաբլո Պիկասո]]յի ''«Նկարիչը և մոդելը»'' (1963) և «''Մինոտավրոս, խմող և կանայք»'' (1933), [[Էմիլիանո Դի Կավալկանտիի]] ''«Կանայք պատուհանի մոտ'' » (1926) և Լազար Սեգալի ''«Զույգ'' » (1919) կտավները: Սա Սան Պաուլոյում արվեստի գործերի երկրորդ գողությունն էր վերջին վեց ամսվա ընթացքում: 2008 թվականի օգոստոսի 6-ին գողերից մեկի տանը հայտնաբերվել են և նույն քաղաքի ոստիկանության կողմից վերադարձվել երկու նկար: |<ref>{{Cite news |date=2008 թ․ հունիսի 13 |title=Two Picassos stolen in Brazil |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7451986.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220210739/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7451986.stm |archive-date=2016 թ․ փետրվարի 20 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite news |date=2008 թ․ հունիսի 13 |title=Thieves steal Picassos, Brazilian works from São Paulo museum |url=http://www.france24.com/20080613-thieves-steal-picassos-brazilian-works-sao-paulo-museum |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505112456/https://www.france24.com/20080613-thieves-steal-picassos-brazilian-works-sao-paulo-museum |archive-date=2023-05-05 |access-date=2025-10-19 |publisher=France 24}}</ref><ref>{{Cite news |date=2008 թ․ օգոստոսի 7 |title=Quadros recuperados devem voltar hoje para Pinacoteca |url=http://g1.globo.com/Noticias/Brasil/0,,MUL715197-5598,00-QUADROS+RECUPERADOS+DEVEM+VOLTAR+HOJE+PARA+PINACOTECA.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102221648/http://g1.globo.com/Noticias/Brasil/0%2C%2CMUL715197-5598%2C00-QUADROS%2BRECUPERADOS%2BDEVEM%2BVOLTAR%2BHOJE%2BPARA%2BPINACOTECA.html |archive-date=2015 թ․ հունվարի 2 |publisher=Globo.com}}</ref> |- |Հյուբների պալատ, Բուդապեշտ |2010 թվականի փետրվարի 11 |2010 թվականի փետրվարի 11-ին «Պալմա իլ Ջովանե»՝ ​​«Վեներան հայելու հետ» նկարի սեփականատեր Ռաչ Էրժեբետը հայտնել է մի շարք կողոպուտների մասին։ Դրա ընթացքում գողացվել է նրա ամբողջ արվեստի հավաքածուն։ Այլ նկարների շարքում նաև նկարը յուղաներկ, չոր որմնանկար, փայտե ցուցանակ։ «Սեպմուվեսզետի թանգարան» (Գեղարվեստի թանգարանի գրանցման համարը՝ 290137): | |- |Փարիզ քաղաքի ժամանակակից արվեստի թանգարան |2010 թվականի մայիսի 10 |2010 թվականի մայիսի 20-ին [[Փարիզի ժամանակակից արվեստի թանգարան]]ը հայտնել է իր հավաքածուից հինգ նկարների գողության մասին: Գողացված նկարներն էին՝ [[Պաբլո Պիկասո]]յի «Ոլոռով աղավնին», [[Անրի Մատիս]]ի «Հովվերգականը», [[Ժորժ Բրաք]]ի «Ձիթենին լ'Էստակի մոտ», [[Ամեդեո Մոդիլիանի]]ի «Կինը հովհարով» և [[Ֆերնան Լեժե]]ի «Նատյուրմորտ մոմակալով»: |<ref name="Halpern" /><ref name="sky">{{Cite news |last=Hewage |first=Tim |date=2010 թ․ մայիսի 20 |title=Thief Steals Paintings In Paris Art Heist |url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Thief-Steals-Paintings-In-Paris-Art-Heist-Valued-at-Five-Million-Euros-From-Modern-Art-Museum/Article/201005315635454?lpos=World_News_First_World_News_Article_Teaser_Region_0&lid=ARTICLE_15635454_Thief_Steals_Paintings_In_Paris_Art_Heist_Valued_at_Five_Million_Euros_From_Modern_Art_Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20100826021142/http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Thief-Steals-Paintings-In-Paris-Art-Heist-Valued-at-Five-Million-Euros-From-Modern-Art-Museum/Article/201005315635454?lpos=World_News_First_World_News_Article_Teaser_Region_0&lid=ARTICLE_15635454_Thief_Steals_Paintings_In_Paris_Art_Heist_Valued_at_Five_Million_Euros_From_Modern_Art_Museum |archive-date=2010 թ․ օգոստոսի 26 |access-date=2010 թ․ մայիսի 20 |newspaper=Sky News |df=mdy}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite news |last=Jones |first=Sam |date=2010 թ․ մայիսի 20 |title=Picasso and Matisse masterpieces stolen from Paris museum |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2010/may/20/picasso-matisse-stolen-paris-museum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523151403/http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2010/may/20/picasso-matisse-stolen-paris-museum |archive-date=2010 թ․ մայիսի 23 |access-date=2010 թ․ մայիսի 20 |newspaper=The Guardian |location=London}}</ref> |- |Վեներան Մանհեթենում |2012 թվականի հունիսի 19 |2012 թվականի հունիսի 19-ին [[Սալվադոր Դալի]]ի «''Դոն Խուան Տենորիո» կտավը'' գողացվել է [[Նյու Յորք]]ի այն ժամանակ դեռ մեկ ամիս բացված «Վեներան Մանհեթենի վրայով» պատկերասրահից։ Գողությունը ֆիքսվել է ժապավենով։ Նկարը [[Հունաստան]]ից փոստով ուղարկվել է պատկերասրահ և ցուցադրվել 10-օրյա ցուցահանդեսի վերջին օրը։ |<ref name="usnews">{{Cite web |date=2012 թ․ հունիսի 22 |title=$150,000 Salvador Dali painting stolen from New York City art gallery |url=http://usnews.msnbc.msn.com/_news/2012/06/22/12351244-150000-salvador-dali-painting-stolen-from-new-york-city-art-gallery |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625020345/http://usnews.msnbc.msn.com/_news/2012/06/22/12351244-150000-salvador-dali-painting-stolen-from-new-york-city-art-gallery |archive-date=2012 թ․ հունիսի 25 |access-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=MSNBC}}</ref><ref name="yahoo-abc">{{Cite web |last=Newcomb |first=Alyssa |date=2012 թ․ հունիսի 30 |title=Stolen Salvador Dali Drawing Mysteriously Returned by Mail |url=https://news.yahoo.com/stolen-salvador-dali-drawing-mysteriously-returned-mail-193512556--abc-news-topstories.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128061431/http://news.yahoo.com/stolen-salvador-dali-drawing-mysteriously-returned-mail-193512556--abc-news-topstories.html |archive-date=2013 թ․ հունվարի 28 |access-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 21 |work=ABC News}}</ref> |- |Դալվիչ Պարկ |2012 թվականի դեկտեմբերի 19-20 |[[Բարբարա Հեփվորթ]]ի (5/6) «''Երկու ձև (բաժանված շրջան)»'' կտավի ձուլվածքը ցուցադրվել է Դալվիչ այգում 1970 թվականից մինչև 2011 թվականի դեկտեմբերին մետաղի ջարդոնի գողերի կողմից պատվանդանից կտրվելը։ Այն ապահովագրված էր 500,000 ֆունտ ստեռլինգով, բայց դրա ջարդոնի արժեքը գնահատվել է մոտ 750 ֆունտ ստեռլինգ։ Սաութվարկի քաղաքային խորհուրդը առաջարկել է 1000 ֆունտ ստեռլինգ պարգև, իսկ Հեփվորթի կալվածքը պարգևը մեծացրել է մինչև 5000 ֆունտ ստեռլինգ՝ գողերի ձերբակալությանը և դատապարտմանը հանգեցնող տեղեկատվության համար։ |<ref>[https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/very-grand-theft-barbara-hepworths-park-sculpture-is-stolen-for-scrap-metal-6279889.html Very grand theft: Barbara Hepworth's park sculpture is stolen for scrap metal ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207060210/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/very-grand-theft-barbara-hepworths-park-sculpture-is-stolen-for-scrap-metal-6279889.html|date=December 7, 2014}}, The Independent, December 21, 2011</ref><ref>[https://www.theguardian.com/artanddesign/2011/dec/20/barbara-hepworth-sculpture-park-stolen Barbara Hepworth sculpture stolen from London park] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309174028/http://www.theguardian.com/artanddesign/2011/dec/20/barbara-hepworth-sculpture-park-stolen|date=March 9, 2016}}, The Guardian, December 20, 2011</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/crime/8968237/Barbara-Hepworth-500k-Two-Forms-sculpture-stolen-by-metal-thieves.html Barbara Hepworth: £500k 'Two Forms' sculpture stolen by metal thieves] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141202152739/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/crime/8968237/Barbara-Hepworth-500k-Two-Forms-sculpture-stolen-by-metal-thieves.html|date=December 2, 2014}}, The Telegraph, 20 December 2011</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-16266378 Barbara Hepworth sculpture stolen from Dulwich Park], BBC News, December 20, 2011</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-16319189 Reward for Hepworth art stolen from Dulwich Park increased], BBC News, December 23, 2011</ref> |- |Արվեստի սրահ |2012 թվականի հոկտեմբերի 16 |2012 թվականի հոկտեմբերի 16-ին [[Ռոտերդամ]]ի թանգարանից յոթ նկար են գողացել: Նկարները ներառել են ''[[Կլոդ Մոնե|Մոնեի]]'' «Վաթերլոյի կամուրջը'', Լոնդոն»'' և «''Չարինգ Կրոս կամուրջը, Լոնդոն»'', [[Պաբլո Պիկասո|Պիկասոյի]] «''Արլեքինի դիմանկարը»'', [[Պոլ Գոգեն|Գոգենի]] «Կինը բաց պատուհանի առջև''»'', [[Անրի Մատիս|Մատիսի]] «Սպիտակ և դեղին գույներով ընթերցողը''»'', [[Լյուսյեն Ֆրոյդ|Ֆրոյդի]] «''Ինքնանկար'' փակ աչքերով կնոջ հետ» աշխատանքները: |<ref>{{Cite news |last=Kreijger |first=Gilbert |date=2012 թ․ հոկտեմբերի 16 |title=Dutch art heist nets works by Monet, Picasso, Matisse |url=https://www.reuters.com/article/entertainment-us-crime-dutch-paintings-idUSBRE89F0OX20121016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710173728/https://www.reuters.com/article/2012/10/16/entertainment-us-crime-dutch-paintings-idUSBRE89F0OX20121016 |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 10 |newspaper=Reuters}}</ref> |- |Ջոն Թիլման |2013 թվականի հունվարի 18 |2013 թվականի հունվարի 18-ին [[Կանադա]]յի ոստիկանությունը ձերբակալել է Նոր Շոտլանդիայից Ջոն Մարկ Թիլմանին՝ Ինտերպոլի, ՀԴԲ-ի, Թագավորական թագավորական ոստիկանական ոստիկանության և ԱՄՆ ներքին անվտանգության նախարարության կողմից իրականացված լայնածավալ հետաքննություններից հետո: Գործը հսկայական էր, և իշխանություններից գրեթե երեք տարի է պահանջվել գործը փակելու համար: Թիլմանը դատապարտվել է ինը տարվա ազատազրկման՝ ավելի քան 10,000 արվեստի գործ գողանալու համար: Իր ծավալով սա, թերևս, բոլոր ժամանակների արվեստի գործերի գողության ամենամեծ դեպքն է: Հետագայում պարզվել է, որ Թիլմանը գործել է իր ռուս կնոջ և նրա եղբոր հետ համաձայնեցված, և որ նրանք շատ են ճանապարհորդել՝ ներկայանալով որպես անվտանգության և սպասարկման աշխատակիցներ՝ թանգարաններ մուտք գործելու համար: Գրեթե քսան տարի հաջողությամբ խուսափելով իշխանություններից՝ եռյակը միլիոնավոր դոլարների արժողությամբ արտեֆակտներ էր գողացել բոլոր մայրցամաքներից, բացի Ավստրալիայից: Թիլմանը և նրա հանցակից կինը նույնիսկ թալանել էին [[Նոր Շոտլանդիա]]յի նահանգային օրենսդիր մարմինը իր հայրենի նահանգում՝ գողանալով 200 տարեկան արժեքավոր ջրաներկ գործ: Նա բազմակողմանի էր արվեստի գործերի գողության մեջ՝ կենտրոնանալով ոչ միայն նկարների վրա, այլև հայտնի էր հազվագյուտ գրքեր, արձանիկներ, մետաղադրամներ, սառը զենք և նույնիսկ 5000 տարեկան [[Եգիպտական մումիաների ցանկ (թագավորական)|եգիպտական ​​մումիա]] գողանալով։ Համալսարանի շրջանավարտ լինելով՝ նա պատմության սիրահար էր։ |<ref name="Huffington Post">{{Cite web |date=2013 թ․ հունվարի 24 |title=Man Pulled over, Found To Be Prolific Art Thief |url=https://www.huffingtonpost.com/news/tillman/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213224/http://www.huffingtonpost.com/news/tillman/ |archive-date=2016 թ․ մարտի 10 |access-date=2016 թ․ հունվարի 7 |work=Huffington Post}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=ICE returns stolen Charles Darwin book |url=https://www.ice.gov/news/releases/ice-returns-stolen-charles-darwin-book |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225145949/https://www.ice.gov/news/releases/ice-returns-stolen-charles-darwin-book |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 25 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=U.S. Dept. of Homeland Security}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 թ․ մարտի 27 |title=Halifax-art-dealer-describes Tillmann's connections to Russia |url=http://globalnews.ca/news/433944/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011180943/http://globalnews.ca/news/433944/ |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 11 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=Global News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 թ․ մայիսի 2 |title=Charlevoix The Greatest Aphrodisiac |url=http://charlevoixnf.blogspot.ca/2014/05/the-greatest-aphrodisiac.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818022658/http://charlevoixnf.blogspot.ca/2014/05/the-greatest-aphrodisiac.html |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 18 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 28}}</ref><ref name="Frank Magazine">{{Cite web |date=2013 թ․ հունվարի 30 |title=Miller Lake and the last crusade |url=http://www.frankmagazine.ca/node/807 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224103911/http://www.frankmagazine.ca/node/807 |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 24 |access-date=2016 թ․ հունվարի 7 |work=Frank |df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013 թ․ փետրվարի 4 |title=10 Am azing Treasure Hoards Found in Recent Years |url=http://listosaur.com/history/10-amazing-treasure-hoards-found-in-recent-years/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224053227/http://listosaur.com/history/10-amazing-treasure-hoards-found-in-recent-years/ |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 24 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=Listosaur.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Toronto Standard |url=http://www.torontostandard.com/daily-cable-news/nova-scotia-seize-stolen-hoard-of-rare-books-and-artifacts-from-suburban-home/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011055120/http://www.torontostandard.com/daily-cable-news/nova-scotia-seize-stolen-hoard-of-rare-books-and-artifacts-from-suburban-home/ |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 11 |access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 10}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013 թ․ մայիսի 9 |title=6 people who tried to steal famous documents |url=http://mentalfloss.com/article/50503/6-people-who-tried-steal-famous-documents |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030170215/http://mentalfloss.com/article/50503/6-people-who-tried-steal-famous-documents |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 30 |access-date=2016 թ․ հունվարի 20 |work=Mental Floss}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ ապրիլի 8 |title=The Collector CBC television interview |url=https://www.youtube.com/watch?v=sL-HOAz0k64/ |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917013035/https://www.youtube.com/watch?v=sL-HOAz0k64%2F |archive-date=2025-09-17 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 27 |website=[[YouTube]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 9 |title=The Saga of the Canadian Museum Thief |url=http://journalism.blog.brooklyn.edu/the-saga-of-the-canadian-museum-thief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324203922/http://journalism.blog.brooklyn.edu/the-saga-of-the-canadian-museum-thief/ |archive-date=2017 թ․ մարտի 24 |access-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 28 |publisher=Brooklyn New York News Service}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=U.S. Authorities to Return Stolen Darwin Book to Canada |url=https://blogs.wsj.com/law/2015/10/08/u-s-authorities-to-return-stolen-darwin-book-to-canada/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223132233/https://blogs.wsj.com/law/2015/10/08/u-s-authorities-to-return-stolen-darwin-book-to-canada/ |archive-date=2016 թ․ փետրվարի 23 |access-date=2016 թ․ փետրվարի 11 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref>{{Cite news |date=2016 թ․ ապրիլի 8 |title=The case against John Tillmann – Video |url=http://www.cbc.ca/fifth/blog/the-case-against-john-tillmann |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160814152457/http://www.cbc.ca/fifth/blog/the-case-against-john-tillmann |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 14 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2 |work=The Case against John Tillmann}}</ref><ref name="American Library Association">{{Cite web |date=2015 թ․ դեկտեմբերի 4 |title=Theft report updates |url=http://rbms.info/theft-reports/ |access-date=2016 թ․ հունվարի 15 |work=American Library Association}}</ref> |- |Սրիպուրանտհան Չոլա Իդոլներ |Հունվար, 2006 |2006 թվականին Սրիպուրանտհանի Բրիհադիսվարար տաճարից գողացվել են մոտ 8 հնաոճ Չոլա արձաններ՝ Նատարաջարի և Ումա Մաշևարիի, Վինայագարի, Դևիի, Դիփալաքսմիի, Չանդրաշեկարարի, Սամպանթարի և Կրիշնարի արձանները, ենթադրաբար [[Նյու Յորք]]ում բնակվող արվեստի վաճառական Սուբհաշ Կապուրի պատվերով, և մաքսանենգ ճանապարհով տեղափոխվել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]։ Այս արձաններից Նատարաջարի արձանը վաճառվել է [[Ավստրալիայի ազգային պատկերասրահ]]ին՝ [[Կանբերրա|Կանբերայում]], 5.1 միլիոն ԱՄՆ դոլարով, Վինայագարի արձանը՝ [[Օհայո|Օհայո նահանգի]] [[Տոլեդոյի արվեստի թանգարան]]ին, իսկ Ումա Մահեշվարիի արձանը՝ [[Սինգապուր]]ի [[Ասիական քաղաքակրթության թանգարան]]ին։ Սկանդալը բացահայտվել է «Chasing Aphrodite» հետաքննչական կայքի կողմից և լայն լուսաբանում է ստացել հնդկական լրատվամիջոցներում։ Ավստրալիայի կառավարությունը որոշել է արձանը վերադարձնել [[Հնդկաստան]], և այն հանձնվել է [[Հնդկաստանի վարչապետ]]ին։ Մյուս թանգարանները նույնպես համաձայնել են վերադարձնել գողացված արձանները։ |<ref name="Mariappan">{{Cite news |last1=Mariappan |first1=Julie |date=2014 թ․ սեպտեմբերի 11 |title=Stolen Nataraja, Ardhanariswara idols return to the land of temples |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Stolen-Nataraja-Ardhanariswara-idols-return-to-the-land-of-temples/articleshow/42282580.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127130323/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Stolen-Nataraja-Ardhanariswara-idols-return-to-the-land-of-temples/articleshow/42282580.cms |archive-date=2014 թ․ նոյեմբերի 27 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |work=The Times of India |issue=Chennai}}</ref><ref name="4corners">{{Cite news |last1=McDermott |first1=Quentin |last2=Richards |first2=Deborah |date=2014 թ․ մարտի 25 |title=The Dancing Shiva |url=http://www.abc.net.au/4corners/stories/2014/03/24/3968642.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019024217/http://www.abc.net.au/4corners/stories/2014/03/24/3968642.htm |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 19 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |agency=Australian Broadcasting Corporation}}</ref><ref name="Morgan">{{Cite news |last1=Morgan |first1=Joyce |date=2014 թ․ մարտի 15 |title=Is the NGA's 'looted' Shiva a statue of naivety? |url=https://www.thesaturdaypaper.com.au/news/law-crime/2014/03/15/the-ngas-looted-shiva-statue-naivety/1394802000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930015231/https://www.thesaturdaypaper.com.au/news/law-crime/2014/03/15/the-ngas-looted-shiva-statue-naivety/1394802000 |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 30 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |publisher=The Saturday Paper}}</ref><ref name="Aphrodite2">{{Cite web |last1=Felch |first1=Jason |date=2014 թ․ մարտի 10 |title=Radford Speaks, Retires: Director of Australia's National Gallery Is In Denial |url=http://chasingaphrodite.com/tag/shiva-nataraja/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929232423/http://chasingaphrodite.com/tag/shiva-nataraja/ |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |website=Chasing Aphrodite: The Hunt for Looted Antiquities in the World's Museums}}</ref><ref name="Toledo-Vinaygar">{{Cite web |title=Toledo Museum of Art to Return Ganesha Sculpture to India |url=http://www.toledomuseum.org/2014/10/03/toledo-museum-of-art-to-return-ganesha-sculpture-to-india/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001020558/http://www.toledomuseum.org/2014/10/03/toledo-museum-of-art-to-return-ganesha-sculpture-to-india/ |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 1 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 30 |website=Toledo Museum of Art |df=mdy-all}}</ref><ref name="Toledo-Kapoor">{{Cite web |title=Kapoor Acquisitions |url=http://www.toledomuseum.org/provenance/kapoor-acquisitions/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163758/http://www.toledomuseum.org/provenance/kapoor-acquisitions/ |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 30 |website=Toledo Museum of Art}}</ref><ref name="Chronicle">{{Cite news |date=2015 թ․ հունիսի 15 |title=Stolen idol of Goddess Uma Maheswari to return from Singapore |url=https://www.deccanchronicle.com/150615/nation-current-affairs/article/stolen-idol-return-singapore |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019024217/http://www.deccanchronicle.com/150615/nation-current-affairs/article/stolen-idol-return-singapore |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 19 |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 29 |publisher=Deccan Chronicle |issue=Chennai}}</ref> |- |Ֆրենսիս Բեկոնի արվեստը Մադրիդում |2015 թվականի հունիս, հրապարակվել է 2016 թվականի մարտին |[[Իռլանդացիներ|Իռլանդացի]] նկարիչ [[Ֆրենսիս Բեկոն (նկարիչ)|Ֆրենսիս Բեկոնի]] հինգ նկար, որոնք, ըստ որոշ տեղեկությունների, միջինից փոքր չափի են և ընդհանուր առմամբ գնահատվում են 30 միլիոն եվրո, գողացել են իրենց տիրոջ [[Մադրիդ]]ի տնից նրա բացակայության ընթացքում։ Սա [[Իսպանիա]]յի վերջին պատմության մեջ ժամանակակից արվեստի ամենամեծ գողությունն է։ Սեփականատերը նկարչի վերջին հայտնի սիրեցյալն է, որից նա ժառանգել էր նկարները։ Արվեստի գողերը մատնահետքեր չեն թողել և կարողացել են անպատիժ մնալ՝ առանց որևէ տագնապ առաջացնելո քաղաքի ամենաապահով և ամենաուժեղ հսկվող թաղամասերից մեկում։ 2016 թվականի մայիսին գործի կապակցությամբ ձերբակալվել է յոթ մարդ, նրանք մեղադրվել են գողությունը կազմակերպելու մեջ և ներկայումս գտնվում են պայմանական վաղաժամկետ ազատման մեջ։ Սակայն արվեստի գործերը (որոնք, ենթադրաբար, գտնվում են Իսպանիայում) չեն հայտնաբերվել։ 2017 թվականի հուլիսին իսպանական ոստիկանությունը վերադարձրել է հինգ նկարներից երեքը։ |<ref>{{Cite web |last=Magán |first=José María Irujo, Luis |date=2016 թ․ մարտի 14 |title=Art thieves steal five Francis Bacon paintings from Madrid mansion |url=https://english.elpais.com/elpais/2016/03/14/inenglish/1457950007_801886.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160317210751/http://elpais.com/elpais/2016/03/14/inenglish/1457950007_801886.html |archivedate=2016 թ․ մարտի 17 |website=El País English}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մարտի 14 |title=Roban cinco obras de Francis Bacon en la casa de su amante español en Madrid |url=http://www.abc.es/cultura/arte/abci-roban-cinco-obras-francis-bacon-casa-amante-espanol-madrid-201603132149_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229053943/http://www.abc.es/cultura/arte/abci-roban-cinco-obras-francis-bacon-casa-amante-espanol-madrid-201603132149_noticia.html |archive-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 29 |access-date=2016 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=Abc.es}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մարտի 13 |title=Francis Bacon paintings worth £23m stolen from Madrid house |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2016/mar/13/francis-bacon-paintings-worth-23m-stolen-from-madrid-house |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114051016/https://www.theguardian.com/artanddesign/2016/mar/13/francis-bacon-paintings-worth-23m-stolen-from-madrid-house |archivedate=2017 թ․ հունվարի 14 |via=The Guardian |agency=Agence France-Presse}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մարտի 14 |title=Francis Bacon Paintings Stolen in Madrid |url=https://news.artnet.com/art-world/five-bacon-paintings-stolen-madrid-448532 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315035052/https://news.artnet.com/art-world/five-bacon-paintings-stolen-madrid-448532 |archivedate=2016 թ․ մարտի 15 |website=Artnet News}}</ref><ref>[http://www.abc.es/cultura/arte/abci-roban-cinco-obras-francis-bacon-casa-amante-espanol-madrid-201603132149_noticia.html Roban cinco obras de Francis Bacon en la casa de su amante español en Madrid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229053943/http://www.abc.es/cultura/arte/abci-roban-cinco-obras-francis-bacon-casa-amante-espanol-madrid-201603132149_noticia.html|date=December 29, 2016}} abc.es {{in lang|es}}</ref><ref>[http://www.elmundo.es/sociedad/2016/05/28/5749544f22601d8e678b459e.html Detienen a siete personas relacionadas con el robo de cinco obras de Francis Bacon en Madrid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529121039/http://www.elmundo.es/sociedad/2016/05/28/5749544f22601d8e678b459e.html|date=May 29, 2016}} elmundo.es {{in lang|es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Irujo |first=José María |date=2017 թ․ հուլիսի 19 |title=La policía recupera tres de las cinco obras de Francis Bacon robadas en Madrid |url=https://elpais.com/cultura/2017/07/19/actualidad/1500455704_066280.html |access-date=2017 թ․ հուլիսի 19 |work=El País |language=es}}</ref> |- |Ռուսաստանի կողմից արվեստի գործերի գողությունն ու թալանը՝ Ուկրաինա ներխուժման ժամանակ |2022–մինչ օրս |2022 թվականին [[Ուկրաինա]] ներխուժելուց ի վեր [[Ռուսաստան]]ը գողացել է տասնյակ հազարավոր արվեստի գործեր։ Մասնագետները նշում են, որ սա Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում նացիստների կողմից Եվրոպայի թալանից ի վեր արվեստի գործերի ամենամեծ գողությունն է։  Թալանված վայրերի թվում է [[Խերսոնի արվեստի թանգարան]]ը։ | |- |Կանաչ պահոց թանգարան Դրեզդենում |2019 նոյեմբերի 25 |2019 թվականի նոյեմբերի 25-ի վաղ առավոտյան առնվազն յոթ գող թալանել են [[Գերմանիա]]յի [[Դրեզդեն|Դրեզդեն քաղաքի]] Դրեզդեն ամրոցի «Կանաչ պահոց» թանգարանը՝ ոչնչացրել են էլեկտրական արկղը էլեկտրաէներգիան անջատելու համար, և պատուհանի շուրջ երկաթե ճաղերի վրա նախապես կտրված անցքից մուտք են գործել թանգարանի զարդերի սենյակ։ Գողերը գողացել են թագի հարյուրից ավելի զարդեր, այդ թվում՝ 62 կարատանոց [[Դրեզդենի սպիտակ ադամանդ]]ը։ 2025 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ, գողության համար դատվող վեց տղամարդկանց հետ բանակցություններից հետո վերականգնվել է երեսունմեկ իր։ |<ref>{{Cite web |last=Chacon |first=Ivana Kottasová |title=Inside the $128 million heist that shocked the world -- and the police chase that followed |url=https://www.cnn.com/style/article/dresden-green-vault-heist-trial-intl-cmd/index.html |access-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 9 |website=CNN |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2022 թ․ դեկտեմբերի 17 |title=Dresden Green Vault robbery jewels recovered after heist |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64013430 |access-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 17 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> |- |Դրենթեի թանգարան |2025 հունվարի 25 |2025 թվականի հունվարի 25-ի վաղ առավոտյան մի խումբ գողեր պայթուցիկներ են օգտագործել Նիդեռլանդների [[Ասսեն|Ասսեն քաղաքի]] [[Դրենտեի թանգարան|Դրենթեի թանգարան]] և գողացել դակերի արտեֆակտներ, այդ թվում՝ [[Կոցոֆենեշտի սաղավարտ]]ը, որը վարձակալության էր վերցված [[Ռումինիայի ազգային պատմության թանգարան]]ից։ |<ref>{{Cite news |date=2025 թ․ հունվարի 25 |title=Ancient gold artifacts stolen in Drents museum robbery |url=https://nltimes.nl/2025/01/25/ancient-gold-artifacts-stolen-drents-museum-robbery |access-date=2025 թ․ հունվարի 25 |work=NL Times}}</ref> |- |Լուվր |2025 հոկտեմբերի 19 |2025 թվականի հոկտեմբերի 19-ի առավոտյան չորս գող,քողարկվելով որպես աշխատողներ, օգտագործել են էլեկտրական սանդուղք- մեքենա Լուվրի «Ապոլլոն պատկերասրահ» մտնելու համար, որը փակ էր վերանորոգման պատճառով: Գողերը կոտրել են ցուցափեղկերը և գողացել ֆրանսիական թագի զարդերի ութ կտոր, իսկ կողոպուտից հետո, որը տևել է ընդամենը յոթ րոպե, փախել են մոտորանավակներով: 2025 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ գողերը և գողացված իրերը դեռևս ազատության մեջ են, բացառությամբ «[[Կայսրուհի Եվգենիայի թագ]]ի», որը գողեր գցել են և վնասել։ |<ref>{{Cite news |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 19 |title=Louvre closed for the day after robbery of 'priceless' jewelry |url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2025/10/19/louvre-closed-for-the-day-after-a-robbery-according-to-culture-minister_6746572_7.html |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 19 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Hagan |first2=Rachel |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 20 |title=Everything we know about the Louvre jewellery heist |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg7nrlkg0zxo |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 21 |work=www.bbc.com}}</ref> |} == Նշանավոր չվերադարձված աշխատանքներ == <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Ghent_Altarpiece_E_-_Just_Judges_by_Vanderveken.jpg|[[Յան վան Էյք]], «Արդար դատավորներ» Պատկեր:Vermeer_The_concert.JPG|[[Յան Վերմեեր]], «Համերգը» (մոտ 1658–1660) Պատկեր:Rembrandt_Christ_in_the_Storm_on_the_Lake_of_Galilee.jpg|[[Ռեմբրանդ վան Ռեյն|Ռեմբրանդտ]], «Փոթորիկ Գալիլեայի ծովում» (1633) Պատկեր:Flinck, Govaert, Landscape with an Obelisk.jpg|Գովերտ Ֆլինկ, որը մինչև վերջերս վերագրվում էր Ռեմբրանդտին. Բնանկար օբելիսկով (1638) Պատկեր:Cholmondeley_Oudry_White_Duck.jpg|[[Ժան-Բատիստ Ուդրի]]ի «''Սպիտակ բադը»'',''(1753)'' Պատկեր:Amedeo_Modigliani,_1919,_Woman_with_a_Fan,_oil_on_canvas,_100_x_65_cm,_Musée_d'Art_Moderne_de_la_Ville_de_Paris.jpg|[[Ամեդեո Մոդիլիանի]]. «Հովհարով կինը», (1919). Գողացել են Փարիզի ժամանակակից արվեստի թանգարանից Պատկեր:Van_Gogh_-_Vase_mit_Pechnelken.jpeg|[[Վինսենթ վան Գոգ]], «Կակաչներով ծաղկաման» (1886), գողացվել է [[Կահիրե]]ի Մոհամեդ Մահմուդ Խալիլի թանգարանից 2010 թվականին։ Պատկեր:Caspar David Friedrich - Landschaft auf Rügen mit Regenbogen.jpg|[[Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ|Կասպար Դեյվիդ Ֆրիդրիխ]]. «Ծիածանով բնանկար» (մոտ 1810) Պատկեր:Franz_Marc_029a.jpg|[[Ֆրանց Մարկ]], «Կապույտ ձիերի աշտարակը», 1913 (անհետացել է 1945 թվականից) Պատկեր:Carl_Spitzweg_-_Der_Liebesbrief.jpg|[[Կարլ Շպիցվեգ|Կարլ Շպիցվիգ]], «Սիրային նամակ» 1845–1846 (անհետացել է 1989 թվականից) Պատկեր:Vanitas_still_life_with_books,_a_globe,_a_skull,_a_violin_and_a_pocket_watch.jpg|[[Յան Դավիդս դե Հիմ]]ի ոճով. Վանիտա նատյուրմորտ՝ գրքերով, գլոբուսով, գանգով, ջութակով և գրպանի ժամացույցով, մոտ 1650 թվական, գողացվել է Մոնրեալի գեղարվեստի թանգարանից 1972 թվականին Պատկեր:Venus_with_a_Mirror_(study).jpg|[[Տիցիան]], «Հայելիով Վեներան» (էսքիզ, մոտ 1511) </gallery> == Գեղարվեստական ստեղծագործություններում == Այնպիսի ժանրերը, ինչպիսին է [[Քրեական գեղարվեստական գրականություն|քրեական գեղարվեստական գրականությունը,]] հաճախ գեղարվեստական արվեստի գողությունները ներկայացնում են որպես հմայիչ կամ հուզիչ՝ մեծացնելով երկրպագուների սերունդներ: Այս աղբյուրների մեծ մասը գողությանը ավելացնում է արկածային, նույնիսկ հերոսական տարր՝ այն ներկայացնելով որպես նվաճում: Գրականության մեջ [[Առեղծված|դետեկտիվ]] ժանրի մի նիշ նվիրված է արվեստի գողությանը և կեղծիքին: Կինոյում արկածախնդրության պատմությունը սովորաբար ներառում է բարդ կողոպուտի սյուժեներ և տեսողականորեն հետաքրքիր փախուստի տեսարաններ<ref>{{Cite web |title=Stolen (2005) - Trailers, Reviews, Synopsis, Showtimes and Cast - AllMovie |url=https://www.allmovie.com/movie/stolen-v324754 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019024217/http://www.allmovie.com/movie/stolen-v324754 |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 19 |website=AllMovie}}</ref>։ === Գրականություն === * Պատրիկ Լոհիերի, Լիզա Քլինկի և Դիանա Ռենի ''«Կեղծ կուռքեր»'' վեպը թրիլեր է հնությունների գողության մասին, որը սկսվում է Կահիրեում և տարածվում ամբողջ աշխարհում: Վեպի սերիական տարբերակը գրվել է [[Հետաքննությունների դաշնային բյուրո|ՀԴԲ-ի]] հայտնի արվեստի հետախույզ Ռոբերտ Քինգ Վիտմանի մասնակցությամբ: * Հեղինակ Իեն Փիրսը գրել է ''«Արվեստի պատմության առեղծվածներ»'' անունով հայտնի վեպերի շարք, որոնցից յուրաքանչյուրը պատմում է արվեստի պատմության աշխարհում տեղի ունեցող մի հորինված մութ գործարքի մասին<ref>{{Cite web |title=Art History Mystery |url=https://www.penguinrandomhouse.com/series/AKG/art-history-mystery/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 22 |website=PenguinRandomhouse.com |language=en-US}}</ref>։ * Թ.Ս. Վան Ադլերի ''«Սուրբ Ագաթայի կուրծքը»'' կտավը պատմում է վանականների միաբանության մասին, որը փորձում է հայտնաբերել [[Նիկոլա Պուսեն|Պուսենի]] վաղ շրջանի ստեղծագործություններից մեկի գողությունը<ref>{{Cite web |title=St. Agatha's Breast |url=https://www.goodreads.com/book/show/1609081.St_Agatha_s_Breast |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 22 |website=Goodreads |language=en}}</ref>։ * Ռոբերտ Նոայի ''«Մարդը, որը գողացավ Մոնա Լիզան»'' պատմավեպը [[պատմական գեղարվեստական գրականություն|պատմական գեղարվեստական գործ]] է, որը ենթադրում է իրական գողության դրդապատճառների մասին<ref>{{Cite web |title=The Man Who Stole the Mona Lisa |url=https://www.goodreads.com/book/show/1274387.The_Man_Who_Stole_the_Mona_Lisa |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 22 |website=Goodreads |language=en}}</ref>։ * [[Կլայվ Կասլեր]]ի ''«Ինկերների ոսկին''» Դիրկ Փիթի արկածային վեպը նախակոլումբյան ժամանակաշրջանի արվեստի գողության մասին է<ref>{{Cite book |url=https://www.simonandschuster.com/books/Inca-Gold/Clive-Cussler/9781668090015 |title=Inca Gold |date=2025 թ․ մայիսի 27 |isbn=978-1-6680-9001-5 |language=en}}</ref>։ * Ջեյմս Թվինինգը գրել է երեք վեպ, որոնցում գլխավոր հերոսներից մեկը՝ Թոմ Քըրքը, արվեստի գործերի գող է/էր: Երրորդ գիրքը՝ ''«Ոսկեզօծ կնիքը»'', կենտրոնացած է Դա Վինչիի աշխատանքների, մասնավորապես՝ ''Մոնա Լիզայի'', հորինված գողության վրա: * Իան Ռանկինի «''Դռները բաց են»'' վեպի գործողությունները ձանձրացած գործարարի կողմից կազմակերպված արվեստի գործերի գողության շուրջ են։ * Նոա Չարնիի ''«Արվեստի գողը» գեղարվեստական ստեղծագործություն է'', որը պատմում է պատմության մեջ արվեստի գործերի գողության մասին, որոշ սյուժեներ հիմնված են Պալերմոյից անհետ կորած Կարավաջոյի իրական գողության վրա: Հեղինակը նաև իր եզրակացությունն է տվել Բոստոնի Գարդների թանգարանի հայտնի կողոպուտի կասկածյալների շրջանակը նեղացնելու վերաբերյալ՝ կերպարներից մեկի շուրթերով: * Կապույտ Բալիետի «''Վերմեերի հետապնդում»'' * Գլեն Քուփերի ''«Տասներորդ խցիկ»'' վեպում մի հորինված քաղաք առևանգում է գնացք և, այլ արտեֆակտների հետ մեկտեղ, գողանում Ռաֆայելի ''[[Երիտասարդի դիմանկարը (Ռաֆայել, Կրակով)|«Երիտասարդի դիմանկարը]]'' » (որը իրական կյանքում անհետ կորել է) կտավը՝ առաջարկելով դրա անհետացման հորինված բացատրություն։ * Ալի Քարթերի ''«Գողության հասարակությունը»'' [[Դեռահասային գրականություն|երիտասարդական գեղարվեստական]] վեպ է, որը պատմում է դեռահասների մասին, որոնք կողոպտում են Հենլին: * ''«Էրոիկա սիրով»'' մանգայում բրիտանական կոմս Դորիան Ռեդը, Գլորիայի կոմսը, հայտնի արվեստի գող ''Էրոիկան'' է։ * Արվեստի պատմաբան Նոա Չարնիի 2011 թվականի մենագրությունը՝ «Մոնա Լիզայի գողությունը. Աշխարհի ամենահայտնի նկարը գողանալու մասին» (ARCA Publications), Լուվրի թանգարանից Մոնա Լիզայի 1911 թվականի գողության ամբողջական պատմությունն է։ * [[Սիդնի Շելդոն]]ի ''«Եթե վաղը գա»'' վեպում Ինտերպոլի աշխատակիցը ուշադիր հետևում էր [[Ֆրանցիսկո Գոյա]]յի նկարը գողանալու շատ խորամանկ ծրագրին, որը, ի վերջո, հաջողությամբ է պսակվում։ === Կինո === * ''[[Թոփքափը|«Թոփքափը»]]'' (1964) ֆիլմը, որի գլխավոր դերերում են [[Մելինա Մերկուրի]]ն, [[Մաքսիմիլիան Շելլ|Մաքսիմիլիան Շելը]] և [[Փիթեր Ուստինով|Պիտեր Ուստինովը]], պատմում է Ստամբուլի Թոփքափի թանգարանից զմրուխտով զարդարված դաշույնի մանրակրկիտ ծրագրված գողության մասին։ * ''«[[Ինչպես գողանալ միլիոն]]»'' (1966) ֆիլմը՝ [[Փիթեր Օ'Թուլ]]ի և [[Օդրի Հեփբըրն|Օդրի Հեփբերնի]] մասնակցությամբ, պատմում է Փարիզի թանգարանից [[Բենվենուտո Չելինի|Չելինիի]] կեղծ քանդակի գողության մասին՝ կեղծիքի բացահայտումից խուսափելու համար։ * ''«[[Գամբիտ (ֆիլմ, 1966)|Գամբիտ]]»'' (1966), գլխավոր դերերում [[Մայքլ Քեյն|՝ Մայքլ Քեյն]] և [[Շիռլի ՄակԼեյն|Շիրլի Մաքլեյն։]] * [[Ջոն Վու]]ի ռեժիսորական ''«Մի անգամ գողը»'' (1991) ֆիլմը պատմում է Հոնկոնգում արվեստի երեք գողերի մասին, որոնք պատահաբար գտնում են արժեքավոր անիծված նկար։ * ''«Հադսոն Բազե»'' (1991) ֆիլմի գլխավոր հերոսուհին՝ կատվի գողը, ստիպված է գողանալ Դա Վինչիի արվեստի գործերը՝ աշխարհը նվաճելու դավադրության համար։ * ''«Թակարդը»'' (1999) ֆիլմում ծերացող վարպետ գողը ապահովագրական գործակալին համոզում է միանալ արվեստի գողության աշխարհին: * ''[[Օուշենի տասներկու ընկերները|«Օուշենի տասներկուսը»]]'' (2004) պատմում է չորս նկարների գողության մասին (ներառյալ [[Էդգար Դեգա]]յի «Կապույտ պարողները»), իսկ հիմնական սյուժեն պտտվում է [[Ֆաբերժեի ձվեր|Ֆաբերժեի ձու]] գողանալու մրցույթի շուրջ։ * «Վինչին» (2004)՝ լեհ արվեստի գող, վարձվում է [[Կրակով]]ի [[Չարտորիսկիների թանգարան|Չարտորիսկի թանգարանից]] [[Լեոնարդո դա Վինչի]]ի [[Կզաքիսով տիկինը|«Կզաքիսով տիկինը» կտավը]] գողանալու համար և իր նախկին զուգընկերոջը, որը ոստիկան է դարձել, օգնում է իրեն։ * ''«Աղջկական կողոպուտը»'' (2009), երեք թանգարանի անվտանգության աշխատակիցներ մշակում են արվեստի գործերը, որոնց հետ կապված են եղել, մեկ այլ թանգարան տեղափոխելուց հետո հետ գողանալու ծրագիր։ * ''«Գլուխների որսորդներ»'' (2011) ֆիլմում կորպորատիվ հավաքագրող, որը միաժամանակ նաև արվեստի գործերի գող է, որոշում է գողանալ [[Պիտեր Պաուլ Ռուբենս|Ռուբենսի]] նկարը իր աշխատանքի հավանական թեկնածուներից մեկից: * ''«Դռները բաց են»'' (2012), բրիտանական հեռուստատեսային ֆիլմ՝ հիմնված Իան Ռանկինի վեպի վրա։ * ''[[Տրանս (ֆիլմ)|«Տրանս»]] (2013)'' Արվեստի աճուրդավար Սայմոնը ներքաշվում է Գոյայի «Կախարդները օդում» նկարի գողության մեջ իր սեփական աճուրդի տնից։ * ''[[Թոմաս Քրաունի աֆերան|«Թոմաս Քրաունի գործը»]]'' (1999), երբ Մոնեի «Սուրբ Ջորջիո Մաջորե մթնշաղին» կտավը գողանում են Մետրոպոլիտեն արվեստի թանգարանից, 100 միլիոն դոլար արժողությամբ նկարի ապահովագրողները քննիչ Քեթրին Բանինգին (Ռենե Ռուսո) են ուղարկում՝ օգնելու Նյու Յորքի ոստիկանության դետեկտիվ Մայքլ Մաքքանին (Դենիս Լիրի) հանցագործությունը բացահայտելու գործում։ * ''Բելֆեգոր, Լուվրի ուրվականը'' (2001), Եգիպտոսում հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված արտեֆակտների հազվագյուտ հավաքածուն բերվում է Փարիզի հայտնի Լուվրի թանգարան: Մինչ մասնագետները լազերային սկանավորման սարք են օգտագործում սարկոֆագի տարիքը որոշելու համար, մի ուրվական-ոգի փախչում է և ներխուժում թանգարանի էլեկտրական համակարգ: * ''«Կինը ոսկեգույնով'' » (2015), պատմական դրամա Մարիա Ալտմանի տասնամյակ տևած պայքարի մասին՝ Գուստավ Կլիմտի մորաքրոջ՝ ''[[Ադել Բլոխ-Բաուերի դիմանկար I|«Ադել Բլոխ-Բաուեր I-ի դիմանկարը»]]'' կտավը վերադարձնելու համար։ * ''Սուրբ Տրինիանոս'' (2007), դպրոցական աղջիկների մի խումբ դավադրություն է կազմակերպում Յոհաննես Վերմեերի ''[[Մարգարտե ականջօղով աղջիկը|«Մարգարտյա ականջօղով աղջիկը» կտավը]]'' գողանալու և ստացված շահույթն օգտագործելու իրենց դպրոցը փակվելուց փրկելու համար։ === Հեռուստատեսություն === * ''[[Սպիտակ օձիք (հեռուստասերիալ)|«Սպիտակ օձիք»]]'' (2009-2014) սերիալում արվեստի գող և նրբանկատ խաբեբա Նիլ Քեֆրին համագործակցում է ՀԴԲ գործակալ Պիտեր Բյորկի հետ՝ հանցագործներին բռնելու համար՝ օգտագործելով նրա փորձը։ Սակայն, սերիալի ընթացքում Նիլը շարունակում է պարբերաբար գողանալ արվեստի գործեր՝ տարբեր հանգամանքներում։ Մի քանի եթերաշրջաններում սյուժեն պտտվում է նացիստների կողմից թալանված արվեստի գործերի մի ամբողջ գաղութի շուրջ։ * ''Լծակ'' (2008-2012), կիսաբարեփոխված հանցագործների խումբը ստեղծում է Ռոբին Հուդի ոճով կազմակերպություն, որը օգնում է մարդկանց, որոնց ոչ ոք չի կարող օգնել: Խմբի շատ անդամներ հիշողություններ ունեն արվեստի գործերի գողության տարբեր դեպքերի մասին, որոնցում իրենք մասնակցել են: Երբեմն նրանցից պահանջվում է գողանալ արվեստի գործեր՝ հուսահատ մարդկանց օգնելու իրենց աշխատանքը կատարելու համար: * ''[[Սև ցուցակ (հեռուստասերիալ)|«Սև ցուցակը»]]'' (2013–2023), արվեստի գործերը և հնությունները (գողացված կամ այլ կերպ) հաճախ մեծ դեր են խաղում, եթե ոչ կենտրոնական թեման, սերիալի շատ դրվագներում: Ռեյմոնդ Ռեդինգտոնը նաև խոստովանել է, որ որպես հանցագործ գլխավոր գործիչ աշխատելիս միջնորդել է բազմաթիվ գործարքներ, որոնք վերաբերում էին գողացված արվեստի գործերին, քանդակներին, մետաղադրամներին և գեղարվեստական արժեք ներկայացնող շատ այլ փոքր իրերի<ref name="thefutonpg">{{Cite web |title=BLACKLIST, THE (NBC) |url=http://www.thefutoncritic.com/showatch/blacklist/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GepS2XsU?url=http://www.thefutoncritic.com/showatch/blacklist/ |archivedate=2013 թ․ մայիսի 16 |accessdate=2013 թ․ մայիսի 14 |work=The Futon Critic}}</ref>: * ''«Կատվի աչքերը»'' (2024) դրամա-սերիալ է Փարիզից եկած երեք քույրերի մասին, որոնք արվեստի գողեր են և փորձում են հավաքել իրենց անհետ կորած հորը պատկանող բոլոր աշխատանքները՝ միաժամանակ փորձելով բացահայտել նրա անհետացման իրական պատճառները։ === Մանգա և անիմե === ''«Կատվի աչքը»'' (1981-1985), մանգա երեք քույրերի մասին, որոնք արվեստի հզոր գողեր են և փորձում են հավաքել իրենց անհետ կորած հորը պատկանող բոլոր աշխատանքները<ref name="Clements 2001 57–58">{{Ռուսերեն գիրք |ref=Clements |ссылка=https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem |автор=Jonathan Clements |заглавие=The Amine Encyclopedia |год=2001 |язык=und |место=Berkeley, California |издательство=Stone Bridge Press |страницы=[https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem/page/57 57]—58 |isbn=1-880656-64-7}}</ref>։ Այն վերափոխվել է հեռուստատեսային անիմե սերիալի, որը սկզբնապես հեռարձակվել է 1983-1984 թվականներին<ref>{{Cite web |last=Loveridge |first=Lynzee |date=2014 թ․ հունվարի 5 |title=Cat's Eye Remake Manga Ending This Month |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2014-01-04/cat-eye-remake-manga-ending-this-month |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525032918/https://www.animenewsnetwork.com/news/2014-01-04/cat-eye-remake-manga-ending-this-month |archive-date=2020 թ․ մայիսի 25 |access-date=2020 թ․ հունվարի 5 |website=[[Anime News Network]]}}</ref><ref>{{Cite web |script-title=ja:キャッツ♥愛 |url=http://www.comic-zenon.jp/comics/comic_list.php?title_id=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923205616/http://www.comic-zenon.jp/comics/comic_list.php?title_id=5 |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 23 |access-date=2014 թ․ հունիսի 19 |publisher=Monthly Comic Zenon |language=ja}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}}{{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Արվեստի գողացված գործեր]] [[Կատեգորիա:Գողություն]] [[Կատեգորիա:Հանցագործություններ արվեստի ոլորտում]] [[Կատեգորիա:Մաքսանենգություն]] 7o7mgnipkalip4c6dfmrt8b1ee6l32h 0 1314474 10953658 10631237 2026-10-22T10:14:10Z ~2026-56486-83 178527 10953658 wikitext text/x-wiki [[File:İsa bulağı bərpa işlərindən sonra, 2024-cü ildə.jpg|thumb|Իսա Բուլաղի աղբյուրը՝ 2024 թվականին]] '''Իսա Բուլաղի''' ({{lang-az|İsa bulağı}}) աղբյուր է Ադրբեջանի [[Շուշա]] քաղաքում։ Աղբյուրը թվագրվում է 19-րդ դարին։ 2020-ականների սկզբին իրականացված վերականգնման աշխատանքներից հետո աղբյուրի տարածքում կառուցված հանգստի և ժամանցի համալիրը բացվել է 2024 թվականի հուլիսի 5-ին։<ref name="president2024-isa">{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Ильхам Алиев принял участие в открытии рекреационного комплекса «Иса булагы» в Шуше |url=https://president.az/ru/articles/view/66403 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://president.az/ru/articles/view/66403 |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Official website of the President of the Republic of Azerbaijan |language=ru}}</ref> == Պատմություն == Տեղական ավանդույթի համաձայն՝ աղբյուրի անվան ծագումը մեկնաբանվում է տարբեր կերպ․ վարկածներից մեկի համաձայն այն կապվում է Իսա անունով մի մարդու հետ, որը, ըստ ավանդության, աղբյուրը հայտնաբերել է անտառում 18-րդ դարում։<ref>{{Cite book |last=Taptygoglu |first=Nazim |title=Korona Karabakha – moya Shusha |year=2003 |location=Baku |page=208 |language=ru}}</ref><ref>{{Cite book |title=Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti |year=2007 |volume=II |location=Baku |page=260 |language=az}}</ref> 1889 թվականին Իսա Բուլաղի աղբյուրից դեպի Շուշի կառուցվել է ջրատար գիծ, որի ֆինանսավորումը աղբյուրներում կապվում է ադրբեջանցի բանաստեղծուհի [[Խուրշիտբանու Նաթավան Ջավանշիր|Խուրշիդբանու Նաթավան]]ի անվան հետ։<ref name="kumukia">{{Cite web |title=Генерал Хасайхан Уцмиев |url=http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9025 |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=kumukia.ru |language=ru}}</ref> [[Խորհրդային շրջան]]ում Շուշին զարգացել է որպես առողջարանային և զբոսաշրջային կենտրոն, որի համբավը ձևավորվել է նաև հանքային աղբյուրների շնորհիվ․ Իսա Բուլաղին հիշատակվում է այդպիսի աղբյուրների շարքում։ 2020 թվականին տեղի ունեցած [[44-օրյա պատերազմ|Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմ]]ից հետո հայտարարվել և իրականացվել է աղբյուրի վերականգնումը 2020-ականների սկզբին։<ref name="moscowbaku2021">{{Cite web |date=2021-09-08 |title=В Шуше восстановили источник Иса Булагы |url=https://moscow-baku.ru/news/society/v_shushe_vosstanovili_istochnik_isa_bulagy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://moscow-baku.ru/news/society/v_shushe_vosstanovili_istochnik_isa_bulagy/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=MOSCOW-BAKU.ru |language=ru}}</ref><ref name="gobaku2022">{{Cite web |date=2022-02-08 |title=«Иса Булагы»: символ возрождающейся Шуши |url=https://gobaku.ru/blog/isa-bulagy-simvol-vozrozhdayushhejsya-shushi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://gobaku.ru/blog/isa-bulagy-simvol-vozrozhdayushhejsya-shushi/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=gobaku.ru |language=ru}}</ref> Աղբյուրի կառուցվածքը երեսպատվել է մարմարով, իսկ «İsa bulağı» գրությունը ձևավորվել է ազգային զարդանախշով․ վերականգնվել է նաև աղբյուրի ջրամատակարարումը։<ref name="report-ru-restore">{{Cite web |title=Родник Иса булагы полностью восстановлен |url=https://report.az/ru/infrastruktura/rodnik-isa-bulagy-polnostyu-vosstanovlen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://report.az/ru/infrastruktura/rodnik-isa-bulagy-polnostyu-vosstanovlen/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Report.az |language=ru}}</ref><ref name="report-az-restore">{{Cite web |title=İsa Bulağı tam bərpa edilib |url=https://report.az/infrastruktur/isa-bulagi-tam-berpa-edilib/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://report.az/infrastruktur/isa-bulagi-tam-berpa-edilib/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Report.az |language=az}}</ref> Աղբյուրի տարածքում հանգստի համալիրի բացումը տեղի է ունեցել 2024 թվականի հուլիսի 5-ին։<ref name="president2024-isa" /> == Պատկերասրահ == <gallery> File:Old image of Isa spring.jpg|Աղբյուրը խորհրդային շրջանում File:Иса-Булагы 5 июля 2024 2.jpg|2024 թվականի հուլիսի 5 </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Karabakh Center — Иса булагы, родник |url=https://karabakh.center/ru/cd-277/susa/isa-bulaqy-rodnik |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://karabakh.center/ru/cd-277/susa/isa-bulaqy-rodnik |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=karabakh.center |language=ru}} * {{Cite web |date=2024-07-05 |title=Ильхам Алиев принял участие в открытии рекреационного комплекса «Иса булагы» в Шуше |url=https://president.az/ru/articles/view/66403 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://president.az/ru/articles/view/66403 |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Official website of the President of the Republic of Azerbaijan |language=ru}} [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի տեսարժան վայրեր]] fbd0zp83cugv4e3fz6tme1gpprnx4u0 10953664 10953658 2026-10-22T10:25:24Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-56486-83|~2026-56486-83]] ([[User talk:~2026-56486-83|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:ԱշբոտՏՆՂ|ԱշբոտՏՆՂ]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10631237 wikitext text/x-wiki [[File:İsa bulağı bərpa işlərindən sonra, 2024-cü ildə.jpg|thumb|Իսա Բուլաղի աղբյուրը՝ 2024 թվականին]] '''Իսա Բուլաղի''' ({{lang-az|İsa bulağı}}) աղբյուր է [[Շուշի]] քաղաքում։ Աղբյուրը թվագրվում է 19-րդ դարին։ 2020-ականների սկզբին իրականացված վերականգնման աշխատանքներից հետո աղբյուրի տարածքում կառուցված հանգստի և ժամանցի համալիրը բացվել է 2024 թվականի հուլիսի 5-ին։<ref name="president2024-isa">{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Ильхам Алиев принял участие в открытии рекреационного комплекса «Иса булагы» в Шуше |url=https://president.az/ru/articles/view/66403 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://president.az/ru/articles/view/66403 |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Official website of the President of the Republic of Azerbaijan |language=ru}}</ref> == Պատմություն == Տեղական ավանդույթի համաձայն՝ աղբյուրի անվան ծագումը մեկնաբանվում է տարբեր կերպ․ վարկածներից մեկի համաձայն այն կապվում է Իսա անունով մի մարդու հետ, որը, ըստ ավանդության, աղբյուրը հայտնաբերել է անտառում 18-րդ դարում։<ref>{{Cite book |last=Taptygoglu |first=Nazim |title=Korona Karabakha – moya Shusha |year=2003 |location=Baku |page=208 |language=ru}}</ref><ref>{{Cite book |title=Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti |year=2007 |volume=II |location=Baku |page=260 |language=az}}</ref> 1889 թվականին Իսա Բուլաղի աղբյուրից դեպի Շուշի կառուցվել է ջրատար գիծ, որի ֆինանսավորումը աղբյուրներում կապվում է ադրբեջանցի բանաստեղծուհի [[Խուրշիտբանու Նաթավան Ջավանշիր|Խուրշիդբանու Նաթավան]]ի անվան հետ։<ref name="kumukia">{{Cite web |title=Генерал Хасайхан Уцмиев |url=http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9025 |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=kumukia.ru |language=ru}}</ref> [[Խորհրդային շրջան]]ում Շուշին զարգացել է որպես առողջարանային և զբոսաշրջային կենտրոն, որի համբավը ձևավորվել է նաև հանքային աղբյուրների շնորհիվ․ Իսա Բուլաղին հիշատակվում է այդպիսի աղբյուրների շարքում։ 2020 թվականին տեղի ունեցած [[44-օրյա պատերազմ|Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմ]]ից հետո հայտարարվել և իրականացվել է աղբյուրի վերականգնումը 2020-ականների սկզբին։<ref name="moscowbaku2021">{{Cite web |date=2021-09-08 |title=В Шуше восстановили источник Иса Булагы |url=https://moscow-baku.ru/news/society/v_shushe_vosstanovili_istochnik_isa_bulagy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://moscow-baku.ru/news/society/v_shushe_vosstanovili_istochnik_isa_bulagy/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=MOSCOW-BAKU.ru |language=ru}}</ref><ref name="gobaku2022">{{Cite web |date=2022-02-08 |title=«Иса Булагы»: символ возрождающейся Шуши |url=https://gobaku.ru/blog/isa-bulagy-simvol-vozrozhdayushhejsya-shushi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://gobaku.ru/blog/isa-bulagy-simvol-vozrozhdayushhejsya-shushi/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=gobaku.ru |language=ru}}</ref> Աղբյուրի կառուցվածքը երեսպատվել է մարմարով, իսկ «İsa bulağı» գրությունը ձևավորվել է ազգային զարդանախշով․ վերականգնվել է նաև աղբյուրի ջրամատակարարումը։<ref name="report-ru-restore">{{Cite web |title=Родник Иса булагы полностью восстановлен |url=https://report.az/ru/infrastruktura/rodnik-isa-bulagy-polnostyu-vosstanovlen/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://report.az/ru/infrastruktura/rodnik-isa-bulagy-polnostyu-vosstanovlen/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Report.az |language=ru}}</ref><ref name="report-az-restore">{{Cite web |title=İsa Bulağı tam bərpa edilib |url=https://report.az/infrastruktur/isa-bulagi-tam-berpa-edilib/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://report.az/infrastruktur/isa-bulagi-tam-berpa-edilib/ |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Report.az |language=az}}</ref> Աղբյուրի տարածքում հանգստի համալիրի բացումը տեղի է ունեցել 2024 թվականի հուլիսի 5-ին։<ref name="president2024-isa" /> == Պատկերասրահ == <gallery> File:Old image of Isa spring.jpg|Աղբյուրը խորհրդային շրջանում File:Иса-Булагы 5 июля 2024 2.jpg|2024 թվականի հուլիսի 5 </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Karabakh Center — Иса булагы, родник |url=https://karabakh.center/ru/cd-277/susa/isa-bulaqy-rodnik |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://karabakh.center/ru/cd-277/susa/isa-bulaqy-rodnik |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=karabakh.center |language=ru}} * {{Cite web |date=2024-07-05 |title=Ильхам Алиев принял участие в открытии рекреационного комплекса «Иса булагы» в Шуше |url=https://president.az/ru/articles/view/66403 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206000000/https://president.az/ru/articles/view/66403 |archive-date=2025-12-06 |access-date=2025-12-06 |website=Official website of the President of the Republic of Azerbaijan |language=ru}} [[Կատեգորիա:Ադրբեջանի տեսարժան վայրեր]] kgrzt49n1yg19on3s5uyrgroa04y36c 2 1318800 10953445 10952761 2026-10-21T12:02:06Z Հովսեփյան Գոհար 165942 10953445 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ |Ճակատամարտի անվանում = Դողսի ճակատամարտ |հակամարտություն = [[Արաբական արշավանքները Հայաստան]] |պատկեր = |Վերնագիր = |թվական = [[894 թվական]] |վայր = [[Դողս]], [[Արագածոտն]] [[Մեծ Հայք]] |արդյունք = ''հայերի փայլուն հաղթանակ'' |հակառակորդ1 = {{Դրոշավորում|Բագրատունյաց Հայաստան}} <br> [[Սյունիքի իշխանություն]] |հակառակորդ2 = [[պատկեր:Արաբական խալիֆայության դրոշ.png|26px]] [[Արաբական խալիֆայություն]] <br> [[պատկեր:Արաբական խալիֆայության դրոշ.png|26px]] [[Սաջյան ամիրայություն]] <br> |հրամանատար1 = {{Դրոշ|Բագրատունյաց Հայաստան}} [[Սմբատ Ա Նահատակ]] <br> {{Դրոշ|Բագրատունյաց Հայաստան}} [[Գրիգոր Սուփան Բ|Գրիգոր Սուփան]] |հրամանատար2 = [[պատկեր:Արաբական խալիֆայության դրոշ.png|26px|Ատրպատականի ամիրայություն]] Յուսուֆ ամիրա |ուժեր1 = ''անհայտ'' |ուժեր2 = ''անհայտ'' |կորուստներ1 = |կորուստներ2 = }} '''Դողսի ճակատամարտ''', [[Արաբական արշավանքները Հայաստան|արաբական արշավանքների]] ընթացքում տեղի ունեցած բախում [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունյաց հայոց արքա]] [[Սմբատ Ա Նահատակ|Սմբատ Ա-ի]] և [[Սաջյան ամիրայություն|Սաջյան Ատրպատականի]] Յուսուֆ ամիրայի զորքերի միջև, որը տեղի է ունեցել [[894|894 թվականին]]՝ [[Մեծ Հայք]]ի [[Արագածոտն (գավառ)|Արագածոտն գավառի]] [[Դողս|Դողս գյուղի]] շրջակայքում<ref>{{Cite web |last=Մելքոնյան |first=Ա․ |title=«Հայոց պատմություն», ընդհանուր և բնագիտամաթեմատիկական հոսքեր, Հայկական քաղաքակրթության ձևավորումն ու զարգացումը // Բագրատունյաց Հայաստան, Մեծ Հայքը 9-րդ դարում |url=http://online.fliphtml5.com/fumf/qcjw/ |accessdate=2019 թ․ հունվարի 15 |website=online.fliphtml5.com |publisher=«Զանգակ» հրատարակչություն}}</ref>։ Ճակատամարտի շարժառիթը [[Սմբատ Նահատակ|Սմբատ արքայի]] իշխանության ամրապնդումն էր, որն անմիջականորեն հակոտնյա էր [[Արաբական խալիֆայություն|Արաբական խալիֆայության]] ու [[Սաջյան ամիրայություն|Սաջյան ամիրայության]] զավթողական ծրագրերին։ == Նախապատմություն == [[Արաբական արշավանքները Հայաստան|Արաբական արշավանքների]] պայմաններում 885 թվականին [[Իշխանաց իշխան|հայոց իշխանաց իշխան]] [[Աշոտ Ա. Բագրատունի|Աշոտ Բագրատունին]] իրեն հռչակել էր [[Հայոց արքայատոհմերի և արքաների ցանկ|հայոց արքա]]՝ [[Մեծ Հայքի թագավորություն]]ում սկիզբ դնելով [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիների հարստության ժառանգական իշխանությանը]]։ 890 թվականին Աշոտին փոխարինում է որդին՝ [[Սմբատ Ա Նահատակ|Սմբատը]], որը ևս որդեգրում է իր նախորդի միասնական պետության ստեղծման քաղաքականությունը։ Նորընտիր արքան նախ ամրապնդում է իր դիրքերը և [[Արաբական խալիֆայություն|Արաբական խալիֆայության]] սպառնալիքին փոխազդելու նպատակով 893 թվականին դաշինք կնքում [[Բյուզանդիա]]յի [[Լևոն VI Իմաստասեր|Լևոն Զ Իմաստասեր]] կայսեր հետ։ Այս ժամանակաշրջանում Հայաստանի առջև ծառացած խնդիրներից էր նաև օրեցօր հզորացող Ատրպատականի Սաջյան ամիրայությունը, որի գահակալները նշանակվում էին [[Աբբասյաններ]]ի կողմից։ Վերջիններս դեռևս Աշոտ Բագրատունու կառավարման տարիներին ձգտում էին նվաճել [[Մեծ Հայքի թագավորություն]]ը։ == Ճակատամարտ և հաջորդիվ == Բյուզանդիայի հետ հակաարաբական պայմանագրի կնքումից որոշ ժամանակ անց՝ 894 թվականին, [[Սաջյան ամիրայություն|Սաջյան ամիրայության]] բանակը հարավից ասպատակում է [[Բագրատունիների թագավորություն|Մեծ Հայքի Բագրատունյաց թագավորության]] սահմանները։ Հայերը շարժվում են թշնամուն ընդառաջ և զորաբանակների բախումը տեղի է ունենում [[Արագածոտն (գավառ)|Արագածոտն գավառում]]՝ [[Դողս|Դողս բնակատեղիում]]։ Այս ճակատամարտում Յուսուֆ ամիրայի գլխավորած սաջյան հրոսակները՝ խալիֆայության օժանդակող խառնիճաղանջ զորքերի հետ մեկտեղ, ջախջախիչ պարտություն են կրում և ստիպված վերադառնում Ատրպատական։ Չկարողանալով զինված պայքարի միջոցով ծնկի բերել հայերին՝ թշնամին փորձում է հայոց արքային ծնկի բերել ներքին երկպառակտության ճանապարհով։ Դողսի ճակատամարտից շատ չանցած Նախճավան քաղաքի պատկանելությունը վիճարկում են [[Սյունիներ]]ն ու [[Արծրունիներ]]ը, սակայն Սմբատ արքայի վճռով [[Նախճավան]]ը դառնում է Սյունիների տոհմական տիրույթ։ Թագավորի վճռից դժգոհ Գագիկ Արծրունի իշխանը Սմբատին խնդրում է առ ոչինչ հայտարարել վճիռը, քանզի նախճավանը մշտապես եղել է Արծրունիների տիրույթներում, սակայն արքայի որոշումը մնում է անհողդողդ։ == Տես նաև == * [[Արաբական արշավանքները Հայաստան]] * [[Ձկնավաճառի ճակատամարտ]] * [[Սևանի ճակատամարտ]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:894]] [[Կատեգորիա:Արաբական արշավանքները Հայաստան]] [[Կատեգորիա:Արաբական խալիֆայության ճակատամարտեր]] [[Կատեգորիա:Բագրատունիների թագավորության ճակատամարտեր]] 1gdmabbyyjqqyjmir6okoz0mltk10tw 0 1319613 10953692 10684706 2026-10-22T11:33:32Z Revolution Saga 36034 10953692 wikitext text/x-wiki '''Արքոնտաց արքոնտ''' (''archon ton archonton''<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ref=The Oxford Dictionary of Byzantium |заглавие=The Oxford Dictionary of Byzantium |ответственный=Editor in chief Alexander P. Kazhan |год=1991 |часть=Ašot II Erkat |издательство=Oxford University Press |pages=210 |volume=1}}</ref>), [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդական]] տիտղոս, կոչում, որը համարժեք է հայկական «իշխանաց իշխան» (կամ [[շահնշահ]]) տիտղոսին ու վերաբերում է կայսրության արտաքին քաղաքականության ոլորտին։ == Պատմություն == «Արքոնտաց արքոնտ»-ը չի եղել տիտղոսների բյուզանդական համակարգում, որն ավելի վաղ վերաբերում էր կայսրության արտաքին քաղաքականությանը։ Տիտղոսը հիմնականում ստանում էին [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիների թագավորության]] հայ շահնշահներն այն բանի համար,որ Բյուզանդական կայսրությունը ճանաչում է տարածաշրջանի մյուս երկրների նկատմամբ հայկական իշխանության գերակայությունը։ Ներկայումս հնարավոր չէ պարզել, թե արդյոք արքոնտաց արքոնտը եղել է նաև բյուզանդական պաշտոն։ Հնարավոր է, որ այն եղել է հայկական «իշխանաց իշխանի» կրկնօրինակումը ու դրա ծագման աղբյուրը պետք է գտնել Բագրատունյաց Հայաստանում, որտեղից սերված անձինք կազմում էին բյուզանդական տարածաշրջանի բնակչության զգալի մասը։ Հենց այդ բնակչության հենքի վրա էլ ավելի ուշ ձևավորվել է [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն|Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը]]<ref>{{Cite web |author=Степаненко В.П., Шандровская В.С. |date=2005 |title=Татул и Пакурианы |url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3838/1/adsv-36-12.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/6G2RP4Ig6?url=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3838/1/adsv-36-12.pdf |archivedate=2013-04-21 |accessdate=2013-04-09 |publisher=АДСВ. Вып. 36. Екатеринбург. С. 171-193}}</ref>։ == Տիտղոսի հայտնի կրողներ == * [[Աշոտ Ա Մեծ|Աշոտ I]] - Բագրատունյաց Հայաստանի արքա, * [[Սմբատ I]] - Բագրատունյաց Հայաստանի արքա * [[Աշոտ Բ Երկաթ|Աշոտ II]] - Բագրատունյաց Հայաստանի արքա * [[Թաթուլ (Մարաշի իշխան)|Թաթուլ Բակուրյան]] - Մարաշի կառավարիչ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Բյուզանդական կոչումներ]] pjx3hyp53beilki3rlejbs67cak748p 0 1327004 10953514 10874405 2026-10-21T13:56:23Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Shkup1912.jpg]] → [[File:Skopje train station after Albanian rebellion, August 1912.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 10953514 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Պայքար Մակեդոնիայի համար''', սոցիալական, քաղաքական, մշակութային և ռազմական հակամարտությունների շարք<ref name="Yak">{{Cite journal |last=Sfetas |first=Spyridon |year=2001 |title=Το ιστορικό πλαίσιο των ελληνο-ρουμανικών πολιτικών σχέσεων (1866-1913) |trans-title=The Historical Context of Greco-Romanian political relations (1866–1913) |url=https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/makedonika/article/view/5839 |journal=Makedonika |language=el |publisher=Society for Macedonian Studies |volume=33 |issue=1 |pages=23-48 |doi=10.12681/makedonika.278 |issn=0076-289X |access-date=2017 թ․ մայիսի 8 |doi-access=free}}</ref>։ Դրանք հիմնականում տեղի էին ունենում [[Հույներ|հույն]] և [[Բուլղարներ|բուլղար]] քաղաքացիների միջև, որոնք ապրում էին Օսմանյան Մակեդոնիայում 1893 և 1912 թվականներին։ 1904-1908 թվականներին հակամարտությունը ավելի լայն պարտիզանական պատերազմի մաս էր կազմում, որի ընթացքում հույների, բուլղարների և [[սերբեր]]ի հեղափոխական կազմակերպությունները պայքարում էին Մակեդոնիայի և դրա քրիստոնյա բնակչության համար: Այդ պայքարը մասնավորեցվել էր սլավոնական բնակչության ազգային պատկանելության համար, որը ստիպված էր անցնել երեքից որևէ մեկի կողմը<ref>Ryan Gingeras: ''The Last Days of the Ottoman Empire'', Penguin Random House, 2022, {{ISBN|978-0-241-44432-0}}.</ref>։ Աստիճանաբար հույն և բուլղարական խմբավորումները առավելություն ստացան։ Չնայած հակամարտությունը մեծ մասամբ դադարեց [[Երիտթուրքերի հեղաշրջում|երիտթուրքական հեղափոխության]] շնորհիվ, այն շարունակվեց որպես ցածր ինտենսիվության ապստամբություն մինչև [[Բալկանյան պատերազմներ (1912-1913)|Բալկանյան պատերազմներ]]ը։ == Պատմություն == Սկզբում հակամարտությունը մղվում էր կրթական և կրոնական միջոցներով, որտեղ կատաղի մրցակցություն էր զարգանում [[Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն|Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքության]] կողմնակիցների (հունախոս կամ սլավոն/ռոմանախոս մարդիկ, որոնք ընդհանուր առմամբ իրենց նույնականացնում էին որպես հույներ) և Բուլղարական էկզարխիայի կողմնակիցների միջև, որը ճանաչվել էր [[օսմաններ]]ի կողմից 1870 թվականին{{sfn|Clogg|1992|pp=70, 74}}։ Սկսած 1870-ական թվականներից [[Բուլղարիայի թագավորություն|Բուլղարիան]], [[Հունաստանի թագավորություն|Հունաստանը]] և [[Սերբիայի թագավորություն|Սերբիան]] ուժեղացրին իրենց մրցակցությունը Մակեդոնիայի քրիստոնյա սլավոնախոս բնակչության հավատարմության համար, որոնցից շատերը դեռ չէին զարգացրել ազգային գիտակցություն<ref name= "Karen Dawisha Bruce Parrott">{{Cite book |last1=Dawisha |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=bNvbHCUs3tUC&dq=Macedonia&pg=PA228 |title=Politics, power, and the struggle for democracy in South-East Europe, Volume 2 of Authoritarianism and Democratization and authoritarianism in postcommunist societies, p. 228 |last2=Parrott |first2=Bruce |date=1997 թ․ հունիսի 13 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521597333 |accessdate=2011 թ․ նոյեմբերի 20}}</ref>։ Եկեղեցիների և դպրոցների կառուցումն օգտագործվում էր որպես ինտենսիվ քարոզչական արշավների միջոց, որոնց միջոցով քրիստոնյա գյուղացիների շրջանում ներդրվում էր «ճիշտ» ազգային զգացողություն, որպեսզի Մակեդոնիայի նկատմամբ տարածքային պահանջները կարողանային հաստատվել<ref name= "Loring M. Danforth">{{Cite book |last=Danforth |first=Loring M. |url=https://books.google.com/books?id=ZmesOn_HhfEC&pg=PA58 |title=The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World |publisher=Princeton University Press |year=1997 |isbn=0-691-04356-6 |pages=58–60 |access-date=2011 թ․ նոյեմբերի 14}}</ref>։ Տարբեր ազգային շարժումներ կարող էին մանիպուլյացիաներ կատարել տվյալների և տեղեկատվության միջոցով իրականացնել իրենց ազգայնական օրակարգերը՝ մակեդոնացի ժողովրդի միջև կոլեկտիվ ազգային ինքնության բացակայության պատճառով<ref name= "James Horncastle">James Horncastle, The Macedonian Slavs in the Greek Civil War, 1944–1949; Rowman & Littlefield, 2019, {{ISBN|1498585051}}, pp. 28-32.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարի սկզբին տեղի բնակչության մեծ մասը ընդհանրապես չէր ձևավորել ազգային ինքնության հստակ զգացում, նրանք ազգային ինքնություն էին ընդունում միայն այն դեպքում, երբ նրանց ստիպում էին ազգայնական կրթությունը, քարոզչությունը և ահաբեկչական արշավները<ref name= "Loring M. Danforth"/><ref>{{Cite book |last1=Rae |first1=Heather |url=https://archive.org/details/stateidentitiesh0000raeh |title=State identities and the homogenisation of peoples |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |isbn=0-521-79708-X |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/stateidentitiesh0000raeh/page/274 274]}}</ref>։ [[Պատկեր:Christian Schools in Macedonia early 20th.jpg|ձախից|մինի|[[Սալոնիկի վիլայեթ]]ի 1903 թվականի քարտեզը, որը պատկերում է հունական (կարմիր), բուլղարական (կանաչ), առումինական (մանուշակագույն) և սերբական (կապույտ) դպրոցներ, ինչպես նաև հունական եկեղեցիներ (կարմիր խաչ) և վանքեր (կարմիր խաչ կարմիր կետի վրա):]] [[Պատկեր:Ethnographische Karte von Makedonien (1899).jpg|ձախից|մինի|1899 թվականի ավստրիական ազգագրական քարտեզը, որը պատկերում է քրիստոնյա բուլղարներին (բաց կանաչ), քրիստոնյա հույներին (հորիզոնական կապույտ և դեղին շերտեր), բուլղարներին և սերբերին խառը (անկյունագծային կապույտ և դեղին շերտեր), քրիստոնյա սերբերին (անկյունագծային կապույտ և սպիտակ շերտեր), քրիստոնյա առումիններին (բաց կապույտ):]] 19-րդ դարի վերջին Բալկաններում օսմանյան տիրապետության փլուզման հետ մեկտեղ, մրցակցություն առաջացավ հույների և բուլղարների (և ավելի փոքր չափով նաև այլ ազգային խմբերի, ինչպիսիք են սերբերը, առումինները և ալբանացիները) միջև Մակեդոնիայի բազմազգ տարածաշրջանի համար{{sfn|Clogg|1992|pp=57–61, 70–75, 79–85, 88–97}}։ Բուլղարները 1893 թվականին հիմնադրեցին Ներքին Մակեդոնական Հեղափոխական Կազմակերպությունը (սկզբնապես հայտնի էր որպես Բուլղարական Մակեդոնա-Ադրիանոպոլիտյան Հեղափոխական Կոմիտեներ)<ref>Poulton, Hugh (2000). ''Who are the Macedonians''. Indiana University Press, {{ISBN|9780253213594}} p. 53.</ref>{{sfn|Bechev|2019|p=11}}<ref>Denis Š. Ljuljanović (2023) ''Imagining Macedonia in the Age of Empire. State Policies, Networks and Violence (1878–1912)'', LIT Verlag Münster; {{ISBN|9783643914460}}, p. 211.</ref>, որը համակարգում էր բուլղարական գործողությունների մեծ մասը տարածաշրջանում: 1897 թվականի հույն-թուրքական պատերազմում Հունաստանի պարտությունը սարսափեցրեց հույներին{{sfn|Clogg|1992|pp=71–73}}, ինչը հանգեցրեց «ազգային Էտերիա»-ի լուծարմանը վարչապետ Գեորգիոս Թեոտոկիսի կողմից: Հունաստանի կողմից ազատագրման քիչ հեռանկար ունենալով՝ մակեդոնացի հույները իրենց ճակատագիրը վերցրին իրենց ձեռքը և սկսեցին ստեղծել տարբեր զինված խմբավորումներ, որոնք, ի վերջո, ընկան Հելլենական Մակեդոնական Կոմիտեի վերահսկողության տակ: Տարածաշրջանը արագորեն դարձավ տարբեր զինված խմբավորումների միջև մշտական ​​մարտադաշտ, որի գագաթնակետը հասավ 1904-1908 թվականներին: Հիմնական պայքարը մղվում էր բնակչության ազգային մեկնաբանված պատկանելությունը Էկզարկությանը կամ Պատրիարքարանին՝ բնակչության նկատմամբ բռնի և ահաբեկչական գործողություններ կիրառելով<ref name= "Michael Palairet">{{Cite book |last1=Palairet |first1=Michael |title=Macedonia: A Voyage through History (Vol. 2, from the Fifteenth Century to the Present) |date=2016 |publisher=Cambridge Scholars |isbn=978-1-4438-8849-3 |pages=154–160}}</ref>: Այսպիսով, սլավոնախոս էկզարխներին հեշտությամբ կարելի էր համարել բուլղարներ, իսկ հունախոս պատրիարքներին՝ հույներ, բայց հիմնական խնդիրը ծագեց սլավոնախոս պատրիարքների հետ, որոնք համարվում էին բուլղարներ՝ լեզվի և հույների եկեղեցական պատկանելության պատճառով: Բացի այդ, Մակեդոնիայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող սլավոնախոս բնակչությունը համարվում էր սերբեր<ref name= "Loring M. Danforth"/>: Սլավոնական բնակչությունը ստիպված էր հայտարարել, որ կողմ է որևէ մեկին, այդպիսով բաժանվելով բուլղարոֆիլների, հունամոլների և սերբամոլների<ref>{{Cite book |author=Mark Biondich |title=The Balkans: Revolution, War, and Political Violence Since 1878 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-929905-8 |page=72}}</ref>: Ընդհանուր առմամբ, ամբողջ գյուղերի համար սովորական էր փոխել եկեղեցական պատկանելությունը՝ կախված նրանից, թե որ կողմն էր առաջարկում անվճար կամ էժան կրթություն, կամ ուժով՝ զինված խմբավորումների կողմից բռնի մեթոդներով: Նույն ընտանիքներում կարող էին անդամներ լինել տարբեր «ազգությունների», մեկ անհատը կարող էր անցնել բազմակի կրոնա-ազգային կողմնորոշման միջով<ref>{{Cite book |author=Ivo Banac |url=https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0 |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |date=1984 |publisher=Cornell University Press |isbn=0801494931 |page=[https://archive.org/details/nationalquestion00bana_0/page/314 313]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vermeulen |first=Hans |url=https://www.academia.edu/1603900 |title=Cultural Dominance in the Mediterranean Area |publisher=Katholieke Universiteit |year=1984 |editor1-last=Blok |editor1-first=Anton |location=Nijmegen |pages=225–255 |chapter=Greek cultural dominance among the Orthodox population of Macedonia during the last period of Ottoman rule |editor2-last=Driessen |editor2-first=Henk}}</ref>: Օսմանյան բանակը նույնպես ներգրավված էր հակամարտության մեջ և շարունակեց վայրագությունները քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ՝ փորձելով ճնշել անկարգությունները: Քանի որ Մակեդոնիայի քրիստոնյա բնակչությունը՝ [[Հույներ|հույն]], [[Սերբեր|սերբ]], [[Բուլղարներ|բուլղար]] կամ [[Առումիններ|առումին]], ավելի կամ պակաս անընդհատ ապստամբում էր [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] դեմ՝ զուգորդված [[Փոքր Ասիա]]յում և [[Արևմտյան Հայաստանն Օսմանյան կայսրության կազմում|Արևմտյան Հայաստան]]ում հայ ազգայնականների հեղափոխական գործունեության հետ, շատ օսմանյան սպաներ կարծում էին, որ կայսրության բոլոր քրիստոնյաները անհավատարիմ և դավաճան են{{Sfn|Akmeşe|2005|pp=50–53}}: Այնուամենայնիվ, մակեդոնացիների մեծամասնությունը ավելի շատ մտահոգված էր ազգայնական խմբավորումների թալանից առաջացած սարսափից գոյատևելով, քան որևէ կոնկրետ ազգային գաղափարախոսություն հետևելով<ref name= "James Horncastle"/>: == Բուլղարական գործունեություն == === Ներքին Մակեդոնական Հեղափոխական Կազմակերպություն === [[File:IMARO CC Seal 01.jpg|right|thumb|Ներքին Մակեդոնական Հեղափոխական Կազմակերպության Կենտրոնական Կոմիտեի կնիք, որը պարունակում է «Սվոբոդա կամ խելացի» կարգախոսը:]] 1893 թվականին [[Սալոնիկ]]ում հիմնադրվել էր Ներքին Մակեդոնա-[[Ադրիանապոլիս]]յան Հեղափոխական Կազմակերպությունը<ref>{{Cite book |last1=Karakasidou |first1=Anastasia |title=Fields of Wheat, Hills of Blood: Passages to Nationhood in Greek Macedonia, 1870–1990 |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226424996 |location=Chicago |page=100}}</ref><ref>İpek Yosmaoğlu (2013) ''Blood Ties: Religion, Violence and the Politics of Nationhood in Ottoman Macedonia, 1878–1908''. Cornell University Press. {{ISBN|0801469791}}, p. 16.</ref><ref>Dimitris Livanios (2008). ''The Macedonian Question: Britain and the Southern Balkans 1939–1949''. Oxford Historical Monographs, OUP: Oxford. {{ISBN|0191528722}}. p. 17.</ref>։ Սկզբում անդամակցությունը թույլատրվում էր միայն բուլղարներին, բայց ավելի ուշ այն բացվեց Մակեդոնիայի և Ադրիանապոլիսի շրջանների բոլոր ազգային խմբերի համար: Ավելի վաղ կազմակերպությունը պնդում էր, որ պայքարում է Մակեդոնիայի ինքնավարության, այլ ոչ թե Բուլղարիային միանալու համար: Սակայն կազմակերպության անդամներից շատերը Մակեդոնիայի ինքնավարությունը համարում էին Բուլղարիայի հետ միավորման միջանկյալ քայլ, սակայն մյուսները իրենց նպատակը համարում էին Բալկանյան դաշնային պետության ստեղծումը, որտեղ Մակեդոնիան կլիներ հավասար անդամ: Գործնականում, հետևորդների մեծ մասը բնիկ մակեդոնացի բուլղարներ էին, չնայած նրանք նաև որոշ [[Առումիններ|առումին]] դաշնակիցներ ունեին<ref>Andrew Rossos (2013). ''Macedonia and the Macedonians: A History''. Hoover Press. {{ISBN|081794883X}}. p. 105.</ref><ref>{{Cite book |last1=Jowett |first1=Philip S. |title=Armies of the Balkan Wars 1912–13: The priming charge for the Great War |last2=Walsh |first2=Stephen |date=2011 |publisher=Osprey; Bloomsbury |isbn=978-1849084192 |location=Oxford; Long Island City, New York |page=21}}</ref><ref>Raymond Detrez (2014). ''Historical Dictionary of Bulgaria''. Rowman & Littlefield, {{ISBN|1442241802}}, p. 520.</ref>, ինչպես Պիտու Գուլին, Միտրե Վլախը, Իորիի Մուչիտանոն և Ալեքսանդրու Կոշկան<ref>{{Cite journal |last=Minov |first=Nikola |date=2011 |title=The Aromanians and IMRO |url=https://www.scribd.com/document/77282547/The-Aromanians-and-IMRO-Nikola-Minov |journal=Macedonian Historical Review |volume=2 |pages=181–200 |via=Scribd}}</ref><ref>Maxwell, Alexander. "Slavic Macedonian Nationalism: From 'Regional' to 'Ethnic'." ''Ethnologia Balkanica'' 11 (2007): 127–155. p. 141.</ref>։ 1903 թվականի ապրիլին «Սալոնիկի նավավարներ» անունով հայտնի խումբը պայթեցրեց ֆրանսիական «Գվադալկիվիր» նավը և Օսմանյան բանկը Սալոնիկում: 1903 թվականի օգոստոսին ԻՄԱՐՕ-ն կազմակերպեց Իլինդենի ապստամբությունը Մակեդոնիայում և Պրեոբրաժենիեի ապստամբությունը Ադրիանոպոլիսի վիլայեթում, որը հանգեցրեց կարճատև Կրուշևոյի Հանրապետության և Ստրանջայի Հանրապետության ձևավորմանը: Ապստամբությունները վերջնականապես ճնշվեցին Օսմանյան բանակի կողմից՝ հետագայում ոչնչացնելով բազմաթիվ գյուղեր և ավերելով Արևմտյան Մակեդոնիայի և Ադրիանոպոլիսի մոտ գտնվող Կիրկ Քիլիսի շրջակայքի մեծ տարածքները: Իլինդեն-Պրեոբրաժենիեի ձախողված ապստամբությունից հետո ԻՄԱՐՕ-ն վերջնականապես թուլացավ՝ բաժանվելով բուլղարամետ ազգայնական աջակողմյան խմբակցության (կենտրոնականներ) և ձախակողմյան խմբակցության (ֆեդերալիստներ), որոնք շարունակում էին կողմ լինել ինքնավար Մակեդոնիայի՝ որպես Բալկանյան Դաշնության մաս կազմելուն: Նախորդ իրադարձությունները դրդեցին Հունաստանին և Սերբիային ավելացնել իրենց հեղափոխական և կրթական գործունեությունը և ավելի անմիջական դեր ստանձնել իրենց օրակարգերի իրականացման գործում<ref name= "James Horncastle"/><ref name= "Michael Palairet"/>։ === Բուլղարական ջանքեր === [[ՊԱտկեր:SMAC cheta Ilinden uprising.jpg|մինի|Գերագույն Մակեդոնական Կոմիտեի չետան Իլինդենի ապստամբության ժամանակ:]] 1895 թվականից սկսած՝ [[Սոֆիա]]յում ստեղծվեցին Գերագույն Մակեդոնա-Ադրիանոպոլիսյան Կոմիտեներ՝ [[Օսմանյան կայսրություն]]ում բուլղարական գործողությունները ամրապնդելու համար: Կոմիտաջների առաջին գործողություններից մեկը հիմնականում հունական Մելենիկո (այժմ՝ Մելնիկ, Բուլղարիա) քաղաքի գրավումն էր, բայց նրանք չկարողացան այն պահել մի քանի ժամից ավելի{{sfn|Sherman|1980|p=15}}<ref name="balkanologie">{{Cite journal |date=2005 թ․ դեկտեմբեր |title=Le meurtre du prêtre comme violence inaugurale (Bulgarie 1872, Macédoine 1900) |url=http://balkanologie.revues.org/index572.html |journal=Balkanologie |volume=IX |issue=1–2 |access-date=2012 թ․ ապրիլի 9}} {{open access}}</ref>։ Բուլղարական ավազակախմբերը ավերեցին Դոսպատ պոմակական գյուղը, որտեղ նրանք կոտորեցին տեղի բնակիչներին<ref name="balkanologie" />։ Այս տեսակի գործունեությունը զգուշացրեց հույներին և սերբերին, ովքեր «Մակեդոնիան մակեդոնացիների համար» կարգախոսը դարձրին ֆարս՝ դեմ լինելով Մակեդոնիայի առանձին պետության կազմավորմանը{{sfn|Dakin|1993|pp=[https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/48/mode/1up <!-- quote="... captured Melenikon but he managed to hold the town for a few hours only."-->48], [https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/224/mode/1up <!-- quote="Vardas decided to punish the village of ..."-->224], [https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/337/mode/1up <!-- quote="The Greeks (and also the Serbians), who had taken advantage of the Bulgarian defeat of 1903 had been assisted by the Turks, who allowed them to attack the Bulgarian villages."-->337]}}։ Հաջորդ տարիներին Բուլղարական գաղտնի հեղափոխական եղբայրություն անվամբ Սոֆիայում ակտիվիստները, ինչպես նաև Սոֆիայում ստեղծված մեկ այլ փոքր խմբի՝ «Բուլղարական գաղտնի հեղափոխական եղբայրություն» անվամբ ակտիվիստները սկսեցին ներթափանցել խմբակցություն: Նրանք հետագայում դարձան ԲՄՀԿ աջակողմյան թևի միջուկը, և նրանց միջոցով Բուլղարիայի կառավարությունը 1903 թվականից հետո ստանձնեց ԲՄՀԿ-ի վերահսկողությունը<ref name= "James Horncastle"/>։ Բուլղարական ջանքերի ուժգնացմանը զուգընթաց նրանք սկսեցին ազդել եվրոպական հասարակական կարծիքի վրա: == Հունական գործունեություն == === Հունական մակեդոնական կոմիտե === [[Պատկեր:Seal of the Greek-Macedonian Committee.jpg|մինի|ձախից|Հունական մակեդոնական կոմիտեի կնիք, որը պատկերում է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն և բյուզանդական կայսր Բարսեղ II-ին]] [[Պատկեր:Pavlos Melas.jpg|մինի|Պավլոս Մելասը մակեդոնոմաքոսի համազգեստով]] Մակեդոնիայի համար հունական ջանքերը ամրապնդելու համար 1903 թվականին Ստեֆանոս Դրագումիսի կողմից հիմնադրվեց Հունական մակեդոնական կոմիտեն, որը գործում էր հրատարակիչ Դիմիտրիոս Կալապոտակիսի ղեկավարությամբ: Դրա անդամների թվում էին նաև բազմաթիվ հույն նշանավոր անձինք, բացի մարտիկներից։ Դրա անդամների թվում էին Իոն Դրագումիսը և Պավլոս Մելասը{{sfn|Vakalopoulos|1990|pp=429–430}}։ Դրա մարտիկները հայտնի էին որպես Մակեդոնոմախոի («Մակեդոնացի մարտիկներ»)<ref name="BrownHamilakis2003">{{Cite book |author1=Keith S. Brown |url=https://books.google.com/books?id=2NIBVfBX99oC |title=The Usable Past: Greek Metahistories |author2=Yannis Hamilakis |publisher=Lexington Books |year=2003 |isbn=978-0-7391-0384-5 |page=79}}</ref>։ Այս պայմաններում 1904 թվականին Օսմանյան Մակեդոնիայի ներսում բուլղարական և հունական խմբավորումների միջև սկսվեց դաժան պարտիզանական պատերազմ։ Կաստորիայի եպիսկոպոս Գերմանոս Կարավանգելիսը, որին Մակեդոնիա էին ուղարկել Հունաստանի դեսպան Նիկոլաս Մավրոկորդատոսը և Մոնաստիրում Հունաստանի հյուպատոս Իոն Դրագումիսը, հասկացան, որ ժամանակն է ավելի արդյունավետ գործել և սկսեցին կազմակերպել հունական ընդդիմության ակտիվացումը։ Մինչ Դրագումիսը զբաղվում էր ջանքերի ֆինանսական կազմակերպմամբ, ռազմական պայքարի կենտրոնական դեմքը շատ կարող կրետացի սպա Գեորգիոս Կատեխակիսն էր<ref>{{Cite journal |last1=Knežević |first1=Saša |last2=Vukićević |first2=Boris |date=2003 |title=The Stance of the Great European Powers on the Creation of Albania and the Question of Scutari in 1913 |url=https://www.ceeol.com/search/journal-detail?id=125 |journal=Bulgarian Historical Review |volume=31 |issue=3–4 |pages=86–117 |url-access=subscription |quote=Only a few days later – on November 1 – Katehakis arrived in Macedonia as Melas' successor. |quote-page=117}}</ref>։ Եպիսկոպոս Գերմանոս Կարավանգելիսը ճանապարհորդեց՝ բարձրացնելու հույն բնակչության մարտական ​​ոգին և խրախուսելու գործողություններ ձեռնարկել Իմերական Արքայական Կոմիտեի դեմ: Ստեղծվեցին նաև բազմաթիվ կոմիտեներ՝ հույն ազգային շահերը պաշտպանելու համար: Կատեխակիսը և Կարավանգելիսը հաջողությամբ հավաքագրել և կազմակերպել են պարտիզանական խմբեր, որոնք հետագայում համալրվել են Հունաստանից եկած կամավորներով: Կամավորները հաճախ գալիս էին Կրետեից և Պելոպոնեսի Մանի շրջանից: Նրանք նույնիսկ հավաքագրել են ՀՄԵԿ-ի նախկին անդամների՝ օգտվելով կազմակերպության ներսում առկա քաղաքական և/կամ անձնական վեճերից: Բացի այդ, հույն բանակի սպաներին խրախուսվել է միանալ պայքարին՝ փորձառու առաջնորդություն ապահովելու համար, քանի որ նրանցից շատերը ծառայել էին 1897 թվականի հույն-թուրքական պատերազմում: Միանալ ընտրած սպաները լոգիստիկ առավելություն էին տալիս մակեդոնամախոսներին: Մակեդոնացի հույները, սակայն, կկազմեին մարտական ​​ուժերի միջուկը և ապացուցեցին, որ ամենակարևոր մարտիկներն են՝ տարածաշրջանի աշխարհագրության իմացության և որոշների [[բուլղարերեն]]ի իմացության շնորհիվ: Շատ տեղացի հույներ, ինչպիսին է Պերիկլիս Դրակոսը, նույնպես ներգրավված էին տարածաշրջանում զենքի և զինամթերքի մաքսանենգության և պահեստավորման մեջ։ [[Պատկեր:Σώμα Ελλήνων Μακεδονομάχων.jpg|ձախից|մինի|Հունական զինված ավազակախումբ (Աթենքի պատերազմի թանգարանի հավաքածուներ)]] === Հունական ջանքեր === [[Պատկեր:Περικλής Δράκος.JPG|մինի|Պերիկլիս Դրակոսը Կավալայից իր համակիրների հետ|ձախից]] Հունական պետությունը մտահոգվեց ոչ միայն Մակեդոնիա բուլղարական ներթափանցման, այլև սերբական շահերի պատճառով, որոնք հիմնականում կենտրոնացած էին Ուսկյուպի և Մոնաստիրի տարածքում: Մակեդոնիայում տեղի ունեցած անկարգությունները, մասնավորապես Պավլոս Մելասի մահը 1904 թվականին, Հունաստանում առաջացրեցին ուժեղ ազգայնական զգացմունքներ: Սա հանգեցրեց ավելի շատ կամավորներ ուղարկելու որոշման՝ զինված ավազակախմբերը ամրապնդելու և ավելի լավ կազմակերպելու, ինչպես նաև Մակեդոնիայի բոլոր սլավոնախոսներին իրենց ազդեցության տակ ներգրավելու բուլղարական ջանքերը խափանելու համար: [[Պատկեր:Gonos-Apostolis-Omada-Andartes.png|մինի|Գոնոս Յոտասի (նստած է աջ) և Ապոստոլիս Մատոպուլոսի (նստած է ձախ) ավազակախումբը:]] Լամբրոս Կորոմիլասի գլխավորությամբ Սալոնիկում Հունաստանի գլխավոր հյուպատոսությունը դարձավ պայքարի կենտրոնը՝ համակարգելով հունական ավազակախմբերը, բաշխելով և խնամելով վիրավորներին: Հույների և բուլղարների միջև կատաղի բախումներ սկսվեցին Կաստորիայի տարածքում, Գիաննիցա լճի տարածքում և այլուր: 1905 թվականի ընթացքում պարտիզանական ակտիվությունը մեծացավ, և մակեդոնոմախոները 10 ամսվա ընթացքում զգալի առավելություն ստացան՝ ընդլայնելով իրենց վերահսկողությունը դեպի Մարիովո և Արևելյան Մակեդոնիա, Կաստանոհորիա (Կաստորիայի մոտ), Ֆլորինայից հյուսիս և հարավ գտնվող հարթավայրեր և Մոնաստիրի շրջակայքի ճանապարհներ{{sfn|Gounaris|2007|p=194}}։ Այնուամենայնիվ, 1906 թվականի սկզբից իրավիճակը դարձավ կրիտիկական, և մակեդոնոմախոների ուժերը ստիպված եղան նահանջել տարբեր տարածքներից: Այնուամենայնիվ, Թելոս Ագրասի և Իոանիս Դեմեստիխասի խմբերը որոշակի հաջողությունների հասան Գիանիցայի ճահճուտում{{sfn|Gounaris|2007|p=194}}։ 1906 թվականի ամռանը սերբական զորքերը, որոնց միացել էին նաև մուսուլման սլավոնները, մեծ առաջխաղացումներ ունեցան Ուսկյուպի սանջակի հյուսիսային շրջաններում<ref name="Aarbakke2003">{{Cite book |author=Vemund Aarbakke |url=https://books.google.com/books?id=kLoUAQAAIAAJ |title=Ethnic rivalry and the quest for Macedonia, 1870-1913 |publisher=East European Monographs |year=2003 |isbn=978-0-88033-527-0 |page=141}}</ref>։ Մինչ զինված խմբավորումները բախվում էին օսմանյան բանակին, օսմանյան վարչակազմը հաճախ անտեսում էր հույն պարտիզանների գործունեությունը<ref name="Hanioğlu2010">{{Cite book |author=M. Şükrü Hanioğlu |url=https://books.google.com/books?id=nK5ZDKf3JgkC |title=A Brief History of the Late Ottoman Empire |date=2010 թ․ մարտի 8 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2968-2 |page=134}}</ref>, և, ըստ Դաքինի, ուղղակիորեն օգնում էր նրանց բուլղարների դեմ{{sfn|Dakin|1993|pp=[https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/48/mode/1up <!-- quote="... captured Melenikon but he managed to hold the town for a few hours only."-->48], [https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/224/mode/1up <!-- quote="Vardas decided to punish the village of ..."-->224], [https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/337/mode/1up <!-- quote="The Greeks (and also the Serbians), who had taken advantage of the Bulgarian defeat of 1903 had been assisted by the Turks, who allowed them to attack the Bulgarian villages."-->337]}}։ Սակայն, երբ բուլղարների դիվերսիոն ներուժը չեզոքացվեց, օսմանյան քաղաքականությունը դադարեցրեց հունական կողմի համար բարենպաստ չեզոքությունը և սկսեց անդադար հալածանքներ հույների դեմ{{sfn|Gounaris|2007|p=196}}։ Հակամարտության ընթացքում հունական զինված խմբավորումները կազմում էին 2000 մարդ: Նրանցից ավելի քան 700-ը զոհվեցին մարտերում, ինչպես նաև 1250 հունամետ քաղաքացիական անձինք{{sfn|Christopoulos|Bastias|1977|p=254}}։ == Առումինական գործունեություն == [[Պատկեր:Vlach revolutionaries from Ber or Veria.jpg|մինի|Առումինանական հեղափոխականներ Վերիայում]] Առումինների շուրջ հույն-ռումինական հակամարտությունը հասավ իր գագաթնակետին Մակեդոնական պայքարի ժամանակ, երբ առումինները այլևս չէին բաժանվում հունամետ և ռումինամետ խմբավորումների, այլ «հույների» և «ռումինացիների»{{sfn|Kahl|2002}}։ Հունամետ խմբավորումն ամենամեծն ու ամենաազդեցիկն էր{{sfn|Clogg|2002|p=118}}։ === Հունամետ առումիններ === Մակեդոնական պայքարի ժամանակ առումինների մեծ մասը հունամետ էր, աջակցում էր հույն հեղափոխականներին և [[Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն|Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքությանը]]{{sfn|Kahl|2002}}{{sfn|Clogg|2002|p=}}{{page needed|date=June 2024}}<ref>{{Cite journal |last=Kofos |first=Evangelos |date=1989 |title=National Heritage and National Identity in Nineteenth- and Twentieth-Century Macedonia |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/026569148901900205 |journal=European History Quarterly |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=229–267 |doi=10.1177/026569148901900205 |issn=0265-6914 |s2cid=145106821 |url-access=subscription}}</ref>։ Այս առումինները խուսափեցին կամ դիմադրեցին ռումինական միջամտության ազդեցությանը<ref>{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=Erica |title=Rethinking Violence: States and Non-State Actors in Conflict |last2=Lawrence |first2=Adria |date=2010-08-27 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-26575-1 |pages=107–108 |language=en}}</ref>, որի վրա ռումինական պետությունը ծախսեց զգալի գումար{{sfn|Dakin|1993|pp=26, 103, 217, 309, 365–366}}։ Նրանք անտարբեր կամ նույնիսկ թշնամաբար տրամադրված էին իրենց ազգային շարժման նկատմամբ{{sfn|Kahl|2002}}։ Հունաստանի արտաքին գործերի նախարարության արխիվներում կան բազմաթիվ վկայություններ առումինական համայնքներից, որոնք դատապարտում են ռումինական «քարոզչությունը» և հռչակում իրենց հունականությունը{{sfn|Dakin|1993|pp=26, 103, 217, 309, 365–366}}։ Վերիայում կար մի փոքր տեղական ստորաբաժանում, որը գտնվում էր հունամետ առումին Տասոս Կուկոտեգոսի ղեկավարության ներքո: Այս ստորաբաժանումը, լինելով փոքր և որոշ չափով մեկուսացված, գործում էր առանց որոշակի նպատակների, բայց այն շատ կարևոր էր հունական գործի համար, քանի որ օգնում էր տեղական թուրք առաջնորդների, ռումինամետ առումինների և բուլղար կոմիտաջների դեմ պայքարում{{sfn|Dakin|1993|pp=26, 103, 217, 309, 365–366}}։ Բացի այդ, Կաստորիայում հունամետ առումինների տեղական աջակցությունը հզորացրեց հունական գործունեությունը տարածաշրջանում{{sfn|Dakin|1993|pp=26, 103, 217, 309, 365–366}}։ Առումինական ծագում ունեցող նշանավոր հույն մակեդոնոմախոսը Անաստասիոս Պիչիոնն էր։ [[File:Anastasios-Picheon.JPG|ձախից|մինի|Անաստասիոս Պիչիոն, հունամետ առումին]] Պելագոնիայում Մակեդոնական պայքարի ժամանակ առումինների հունամետ տրամադրությունները նպաստեցին նրանց տեղահանմանը։[49] Երբ նրանք գաղթեցին Հունաստան, նրանք արդեն ֆինանսապես ավերված էին{{sfn|Koykoudis|2003|p=470}}։ === Բուլղարամետ առումիններ === [[File:PitoGuli 2.jpg|thumb|Պիտու Գուլի, բուլղարամետ առումին]] Շատ առումիններ նույնպես բուլղարամետ էին, միանալով նրանց ջանքերին պայքարում։ Նրանք կապված էին Բուլղարական էկզարխիայի հետ, այլ ոչ թե Կոստանդնուպոլսի Տիեզերական պատրիարքի հետ և համակրում էին բուլղարական գործի նպատակներին և ձգտումներին։ Բուլղարամետ առումինների շարքում են նշանավոր Պիտու Գուլին և Միտրե Պանգիարուն։ === Ռումինամետ առումիններ === Քանի որ բուլղարները կարողացել էին իրենց լեզուն ներդնել եկեղեցական ծառայություններում և կրթության մեջ Օսմանյան կայսրությունում, ռումինամետ առումինները նույնպես սկսեցին պահանջել նույն իրավունքները։ Սակայն Կոստանդնուպոլսի հույն տիեզերական պատրիարքը կտրուկ արձագանքեց դրան՝ տարածաշրջանում աճող մրցակցության պայմաններում, և նրա անձնական հրամանով 1875 թվականին փակվեցին ութ առումինական եկեղեցիներ։ Սա առաջացրեց ռումինամետ առումինների բողոքները Օսմանյան և Ռումինական կառավարությունների դեմ, ինչպես նաև մեծացրեց լարվածությունը ռումինամետ առումինների և հույների միջև{{sfn|Arslan|2003|p=81}}, ինչպես նաև հունամետ առումինների հետ{{sfn|Kōfos|1993|pp=[https://archive.org/details/nationalismcommu0000koph/page/34/mode/2up 34–35]}}, ինչը հանգեցրեց ֆիզիկական բռնության, որը հաճախ ավարտվում էր մահացու ելքով{{sfn|Arslan|2003|p=81}}։ 1903 թվականին՝ Իլինդեն-Պրեոբրաժենիեի ապստամբության ձախողումից հետո, որի ընթացքում ռումինամետ առումին և բուլղար շատ զինվորներ կռվել էին Մակեդոնիայի ինքնավարություն ստեղծելու նպատակով, Օսմանյան կայսրությունը թույլ տվեց Հունաստանում ձևավորված հույն աշխարհազորայինների՝ անդարտների միջամտությունը, որոնք հայտնի էին որպես Հունաստանի տարածքում հունական պետության հրամանատարներով, որպեսզի ճնշեն այս նպատակի հնարավոր նոր փորձերը։ Այս հրամանատարները սկսեցին սպառնալ առումինական գյուղերի տարբեր ռումինական դպրոցների ղեկավարներին՝ զգուշացնելով, որ եթե նրանք չդադարեցնեն իրենց գործունեությունը, նրանց վրա հարձակում կգործեն։ Հաշվի առնելով սա, որոշ ռումինամետ առումինական մարտիկներ, որոնք կոչվում էին արմատոլներ (armatoli, եզակի արմատոլ), սկսեցին զենք վերցնել, առաջինները՝ Միխայիլ Հանդուրին Լիվադիայից (Giumala de Jos կամ Livãdz) և Հալի Ջոգան Անո Գրամմատիկոյից (Grãmãticuva), որոնց միացել էին տարբեր երիտասարդ ռումինամետ առումին մարտիկներ, սկսեցին հարձակվել Եդեսիայի և Վերիայի տարածքում գտնվող հունական խմբավորումների վրա: Այս ռումինամետ առումինական խմբավորումները դաշնակից էին Օսմանյան Մակեդոնիայի բուլղարական խմբավորումների հետ: 1906 թվականին, Իորի Մուչիտանոյի գլխավորությամբ{{sfn|Nicea|2001|p=4}}, նրանք կազմակերպվեցին երկու կոմիտեների՝ մեկը [[Բուխարեստ]]ում՝ Ալեքսանդրու Կոշկայի և Ստերիե Միլիորուի գլխավորությամբ, իսկ մյուսը՝ Սոֆիայում՝ Մուչիտանոյի գլխավորությամբ: Նա որոշեց բաժանել նրանց գործողությունների տարածքը շրջանների՝ այսպես կոչված վոյեվոդայի գլխավորությամբ: Այս խմբավորումներին թույլատրվում էր ազատ անցում բուլղարական գյուղերով{{sfn|Nicea|2001|p=5}}։ === Բախումներ === Սկսած 1904 թվականի ամռանից, Կոնդուսուլա գյուղում (Եդեսիայի և Նաուսայի միջև), Անո Գրամմատիկոյում{{sfn|Nicea|2001|p=5}}, Պիրգոյում և Դերվենտում բռնկվեցին բախումներ ռումինամետ առումինների և ազգային հույների{{sfn|Kōfos|1993|pp=[https://archive.org/details/nationalismcommu0000koph/page/312/mode/2up 313–314]}} կամ հունամետ առումինական խմբավորումների միջև{{sfn|Nicea|2001|p=6}}, թե՛ միայն իրենց միջև, թե՛ այլ զինյալների մասնակցությամբ{{sfn|Sawayanagi|2010}}։ Հունամետ դպրոցներն ու եկեղեցիները ավերվեցին ռումինամետ առումինների կողմից, իսկ հունամետ առումինները վրեժ լուծեցին՝ նույնը անելով ռումինամետ դպրոցների և եկեղեցիների հետ{{sfn|Sawayanagi|2010}}։ Երկու խմբավորումները վտարեցին միմյանց և նույնիսկ սպանեցին հակառակորդ դպրոցի ուսուցիչներին և հոգևորականներին{{sfn|Sawayanagi|2010}}։ Նման մի դեպք տեղի ունեցավ 1911 թվականին, երբ կոմիտացիները և ռումինամետ առումինները սպանեցին Գրևենայի մետրոպոլիտ Էմիլիանոս Լազարիդիսին<ref>{{Cite news |last=Tziola |first=Alexandrou |date=2023 թ․ հոկտեմբերի 1 |title=30. 9. 1911: δολοφονείται με μαρτυρικό θάνατο ο Μητροπολίτης Γρεβενών Αιμιλιανός Λαζαρίδης, σε ηλικία 34 ετών |url=https://efkozani.gr/30-9-1911-dolofoneitai-me-martyriko-thanato-o-mitropolitis-grevenon-aimilianos-lazaridis-se-ilikia-34-eton/ |newspaper=Efimerida Kozani |language=el}}</ref>։ Մեկ այլ օրինակ է Հարալամբիե Բալամաչին՝ առումին քահանա, որը սպանվեց 1914 թվականին հույն անդարտեսների կողմից<ref>{{Cite news |last=Modiga |first=Iulia |date=2019 թ․ մարտի 25 |title=Comemorarea martirilor din Balcani. 105 ani de la martirizarea părintelui Haralambie Balamaci |url=https://infoprut.ro/52166-comemorarea-martirilor-din-balcani-105-ani-de-la-martirizarea-parintelui-haralambie-balamaci.html |newspaper=InfoPrut |language=ro |access-date=2026-05-16 |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130115125/https://infoprut.ro/52166-comemorarea-martirilor-din-balcani-105-ani-de-la-martirizarea-parintelui-haralambie-balamaci.html |url-status=dead }}</ref>։ Հույները և հունամետ առումինները ենթարկվել են թուրքական զորքերի և բաշիբուզուկների հարձակումներին, որոնք սպանել են նրանցից 41-ին և ոչնչացրել համապատասխանաբար 366 և 203 տներ ու խանութներ{{sfn|Dakin|1993|pp=26, 103, 217, 309, 365–366}}։ == Ալբանական գործունեություն == === Հակամարտություն սերբ չետնիկների հետ === 1907 թվականին Իդրիզ Սեֆերին հակամարտության մեջ է մտել Արևելյան Կոսովոյում գործող սերբ չետնիկների հետ։ Ռադիվոևիչը և նրա սերբական չետնիկների խումբը ուղարկվել են Կոսովոյով՝ որպես օգնություն՝ Վարդարի մոտ գտնվող Ներքին Մակեդոնական Հեղափոխական Կազմակերպության դեմ պայքարելու համար։ Նրանք բոլորը կրում էին ալբանական հագուստ՝ Պորեչե հասնելու նպատակով՝ քողարկված որպես ալբանացի կաչակներ։ Սակայն նրանց հայտնաբերել են, և հուլիսին Իդրիզը կռվել և սպանել է Դրագոլյուբ Նիկոլիչին և Ռադե Ռադիվոևիչին, երկուսն էլ բարձրաստիճան սերբ չետնիկներ, ինչպես նաև նրանց ամբողջ չետան Պասյանեում և Գյյլեկարում<ref>{{Cite web |last=Qeriqi |first=Zamir |date=2022-03-24 |title=Idriz Seferi (1847- 1927) tribun i vegjëlisë, luftëtar i paepur i çlirimit dhe i bashkimi të trojeve shqiptare |url=https://www.radiokosovaelire.com/idriz-seferi-1847-1927-tribun-i-vegjelise-luftetar-i-paepur-i-clirimit-dhe-i-bashkimi-te-trojeve-shqiptare/ |access-date=2022-12-30 |website=Radio Kosova e Lirë |language=en-US}}</ref>։ === Հակամարտություն օսմանների հետ === [[Պատկեր:Skopje train station after Albanian rebellion, August 1912.jpg|մինի|Ալբանացի ապստամբները մտնում են Ուսկյուպ (Սկոպիե)]] Հուլիսին, 1912 թվականի ալբանական ապստամբության ժամանակ, ալբանացի ապստամբները հավաքեցին իրենց ուժերը Կոսովոյում՝ հաջողությամբ գրավելով տարածաշրջանի խոշոր քաղաքները, այդ թվում՝ Պրիշտինան, Ֆերիզավան և Գյակովան, որոնք նախկինում գտնվում էին Օսմանյան կայսրության վերահսկողության տակ: Օգոստոսի սկզբին մոտենալիս ալբանական զորքերը սկսեցին հարավային արշավանք դեպի նահանգի մայրաքաղաք Ուսկյուպ (Սկոպիե): Տեղի ունեցավ չորսօրյա ճակատամարտ, որն ավարտվեց ալբանացիների հաղթանակով և Ուսկյուպի գրավմամբ ալբանացի ապստամբների կողմից: Այս ճակատամարտից հետո Քարադակ լեռներից (Սկոպսկա Ցրնա Գորա) ալբանացի ապստամբները՝ Իդրիզ Սեֆերիի գլխավորությամբ, շարժվեցին դեպի Կումանովա և Պրեշևո՝ ազատագրելով երկուսն էլ{{sfn|Dakin|1993|pp=26, 103, 217, 309, 365–366}}{{sfn|Clogg|2002|p=}}։ == Հանցագործություններ == Մակեդոնական պայքարի ընթացքում երկու կողմերն էլ կատարել են ռազմական հանցագործություններ: Համաձայն Ալֆրեդ Բիլիոտիի կողմից կազմված 1900 թվականի բրիտանական զեկույցի, որը համարվում է հույն հետախուզության գործակալների վրա մեծապես կախված<ref name="SMEA">{{Cite journal |last1=Barchard |first1=David |date=2006 |title=The Fearless and Self-reliant Servant: The Life and Career of Sir Alfred Biliotti (1833–1915), An Italian Levantine in British Service |url=https://www.levantineheritage.com/pdf/The_life_and_career_of_Sir_Alfred_Biliotti-David_Barchrd.pdf |journal=Studi Miceni ed Egeo-Anatolici SMEA |volume=48 |pages=5–53 |id=[at p. 50]}}</ref>, սկսած 1897 թվականից, Էկզարխիստական ​​կոմիտեների անդամները սկսել էին հունական կողմի առաջատար անդամների մահապատիժների համակարգված և լայնածավալ արշավ<ref>{{Cite book |last=Jezernik |first=Božidar |url=https://books.google.com/books?id=ji5pAAAAMAAJ |title=Wild Europe: the Balkans in the gaze of Western travellers |publisher=Saqi [u.a.] |year=2004 |isbn=978-0-86356-574-8 |location=London |page=183}}</ref>։ Ավելին, բուլղար կոմիտաջները իրականացրել են հույն և սերբ ուսուցիչների և հոգևորականության ոչնչացման արշավ<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=acBPAAAAMAAJ |title=Hazell's Annual |publisher=Hazell, Watson and Viney |year=1908 |page=574}}; {{Cite book |author=Edmund Burke |url=https://books.google.com/books?id=XJU-AAAAYAAJ |title=The Annual Register of World Events: A Review of the Year |publisher=Longmans, Green |year=1907 |volume=148 |page=334}}</ref>։ Մյուս կողմից, հույն անդարտները հարձակումներ են գործել բազմաթիվ մակեդոնական բուլղարական գյուղերի վրա՝ նպատակ ունենալով ստիպել բնակիչներին իրենց հավատարմությունը Էկզարխիայից վերադարձնել Պատրիարքարան և ընդունել հույն քահանաների և ուսուցիչների<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ouZPAAAAMAAJ |title=The Encyclopedia Americana: A Library of Universal Knowledge |publisher=Encyclopedia Americana Corporation |year=1920 |volume=27 |page=194}}</ref>, բայց նրանք նաև կոտորածներ են իրականացրել քաղաքացիական բնակչության դեմ<ref>{{Cite book |author=Henry Noël Brailsford |url=https://archive.org/details/bub_gb_nsbQAAAAMAAJ |title=Macedonia; its races and their future |publisher=Metheun |year=1906 |pages=[https://archive.org/details/bub_gb_nsbQAAAAMAAJ/page/n251 215]–216}}</ref>, հատկապես Մակեդոնիայի կենտրոնական մասերում 1905 թվականին և 1906 թվականներին{{sfn|Dakin|1993|pp=[https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/48/mode/1up <!-- quote="... captured Melenikon but he managed to hold the town for a few hours only."-->48], [https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/224/mode/1up <!-- quote="Vardas decided to punish the village of ..."-->224], [https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/337/mode/1up <!-- quote="The Greeks (and also the Serbians), who had taken advantage of the Bulgarian defeat of 1903 had been assisted by the Turks, who allowed them to attack the Bulgarian villages."-->337]}}։ Նշանակալի դեպքերից մեկը 1905 թվականի մարտի 25-ին Կաստորիայի մոտ գտնվող Զագորիչանի գյուղում (այժմ՝ Վասիլադա, Հունաստան) տեղի ունեցած կոտորածն էր, որը բուլղարական էկզարխիստական ​​​​հենակետ էր, որտեղ հունական ավազակախմբերի կողմից սպանվել է 60-ից 78 գյուղացի{{sfn|Dragostinova|2011|pp=39–40}}{{sfn|Lange-Akhund|1998|pp=1, [https://books.google.com/books?id=xKRtAAAAMAAJ&q=zagoritchani+massacre 279]}}։ Քաղաքական հանցագործությունների վերաբերյալ բրիտանական զեկույցների համաձայն (ներառյալ վերը նշված Բիլիոտտիի զեկույցը), 1897-1912 թվականներին կատարվել է ավելի քան 4000 քաղաքական սպանություն (66-ը՝ 1901 թվականից առաջ, 200-ը՝ 1901-1903 թվականներին, 3300-ը՝ 1903-ից 1908 թվականներին և 600-ը՝ 1908-1912 թվականներին), բացառությամբ Իլինդենյան ապստամբության ժամանակ սպանվածների և բուլղարական և հունական ավազակախմբերի անդամների։ Սպանվածների 53%-ը բուլղարներ էին, 33.5%-ը՝ հույներ, սերբեր և առումիններ միասին, 3.5%-ը և 10%-ը՝ անհայտ ազգության<ref>{{Cite journal |last1=Gounaris |first1=Basil C. |date=2005 թ․ դեկտեմբեր |title=Preachers of God and martyrs of the Nation: The politics of murder in ottoman Macedonia in the early 20th century |url=https://journals.openedition.org/balkanologie/573 |journal=Balkanologie |volume=IX |issue=1–2 |doi=10.4000/balkanologie.573}}</ref>։ Այս հակամարտությունները նվազեցին 1908 թվականի հուլիսին երիտթուրքերի հեղափոխությունից հետո, քանի որ նրանք խոստացան հարգել բոլոր ազգություններն ու կրոնները և ապահովել սահմանադրություն։ == Հետևանքներ == Հույների ջանքերի հաջողությունը Մակեդոնիայում մի փորձառություն էր, որը վստահություն հաղորդեց երկրին։ Այն նպաստեց հունախոս տարածքները միացնելու մտադրության զարգացմանը և դեռևս օսմանյան տիրապետության տակ գտնվող Մակեդոնիայում հույների ներկայությունը ամրապնդելուն։ Մակեդոնիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները, մասնավորապես՝ հույն և բուլղար ազգային ակտիվիստների միջև հակամարտությունների հետևանքները, այդ թվում՝ 1905 և 1906 թվականներին բուլղարական բնակչության դեմ հույների կոտորածները, հանգեցրին Բուլղարիայում ապրող մոտ 70,000-80,000 հույների համայնքների դեմ ջարդերի, որոնք համարվում էին հույն պարտիզանական խմբերի գործողությունների համար պատասխանատու{{sfn|Lange-Akhund|1998|pp=1, [https://books.google.com/books?id=xKRtAAAAMAAJ&q=zagoritchani+massacre 279]}}{{sfn|Dragostinova|2011|p=[https://books.google.com/books?id=eUjV1Fd3W8oC&pg=PA40 40]: "New Greek massacres of Bulgarians in Macedonia in 1906 led to a repetition of anti-Greek violence in the Principality of Bulgaria"}}։ Այնուամենայնիվ, երիտթուրքական շարժումը հանգեցրեց հույն և բուլղարական խմբավորումների միջև համագործակցության մի քանի դեպքերի, մինչդեռ այս անգամ երկու երկրների պաշտոնական քաղաքականությունը շարունակում էր աջակցել զինված մարտիկների ներթափանցմանը Օսմանյան Մակեդոնիա, սակայն առանց լիովին ապահովելու, որ միմյանց վրա հարձակումներ չլինեն{{sfn|Gounaris|2007|p=201}}։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/eventsof1903inma0000unse |title=The events of 1903 in Macedonia as presented in European diplomatic correspondence |date=1993 |publisher=Museum of the Macedonian Struggle |others=Annotated by Angelos A. Chotzidis; Basil C. Gounaris; Anna A. Panayotopoulou. Introduction by Basil C. Gounaris |isbn=978-960-85303-3-1 |editor1-last=Chotzidis |editor1-first=Angelos A. |location=Thessaloniki |language=en |editor2-last=Gounaris |editor2-first=Basil C. [Vasilēs K. Gounarēs] |editor3-last=Panayotopoulou |editor3-first=Anna A. [Panagiōtopoulou] |url-access=registration}} {{in lang|en}}. * {{Cite book |last1=Mavridis |first1=Dimitris X. |url=https://archive.org/details/91489771 |title=Ο Μακεδονικός Αγώνας στη περιοχή των Ποροΐων (1895-1912) |date=2016 |publisher=Democritus University of Thrace |language=el |id=(Author name transliterated from the Greek, Δημήτρης Ξ. Μαυρίδης)}} * {{Cite book |last1=Vakalopoulos |first1=Apostolos E. |title=[Nea ellēnikē istoria, 1204–1985] |date=1988 |publisher=εκδόσεις Βάνιας [Vania Publications] |edition=3rd |location=Thessaloniki |language=el |script-title=el:Νέα Ελληνική Ιστορία, 1204–1985 |trans-title=Modern Greek History, 1204–1985 |oclc=221373229}} * {{Cite book |last1=Vakalopoulos |first1=Apostolos E. (Apostolos Euangelou) |url=https://archive.org/details/originsofgreekna0000vaka/page/n7/mode/2up |title=Origins of the Greek nation: The Byzantine period, 1204–1461 |date=1970 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-0659-3 |location=New Brunswick, New Jersey (US) |language=en |translator-last=Moles |translator-first=Ian |url-access=registration}} {{in lang|en}}. * {{Cite book |last1=Vakalopoulos |first1=Apostolos E. (Apostolos Euangelou) |url=https://archive.org/details/greeknation145310000vaka/page/n7/mode/2up |title=The Greek nation, 1453–1669: The cultural and economic background of modern Greek society |date=1975 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-0810-8 |location=New Brunswick, N.J. (US) |language=en |translator-last1=Moles |translator-first1=Ian |translator-last2=Moles |translator-first2=Phania |url-access=registration}} {{in lang|en}}. {{Refend}} == Աղբյուրներ == {{refbegin|2}} * {{Cite book |last=Akmeşe |first=Handan Nezir |title=The Birth of Modern Turkey: The Ottoman Military and the March to World War I |publisher=IB Tauris |year=2005 |location=London}} * {{Cite journal |last=Arslan |first=Ali |year=2003 |title=Greek-Vlach conflict in Macedonia |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1654 |journal=Études balkaniques |issue=2 |pages=78–102 |url-access=subscription}} * {{Cite book |last1=Bechev |first1=Dimitar |title=Historical dictionary of North Macedonia |date=2019 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=9781538119624 |edition=2nd |location=Lanham, Maryland (US) |id=(Author name also rendered: Bečev)}} ** {{Cite book |last1=Bechev |first1=Dimitar |title=Historical dictionary of the Republic of Macedonia |date=2009 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810862951 |location=Lanham, Maryland (US)}} * {{Cite book |last1=Christopoulos |first1=Georgios |title=Ιστορία του Ελληνικού Εθνους: Νεώτερος Ελληνισμός απο το 1881 ως 1913 |last2=Bastias |first2=Ioannis |publisher=Ekdotiki Athinon |year=1977 |volume=XIV |location=Athens |language=el |trans-title=History of the Greek Nation: Modern Greece from 1881 until 1913}} * {{Cite book |last1=Clogg |first1=Richard |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000clog/page/n5/mode/2up |title=A Concise History of Greece |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-37830-7 |location=Cambridge; New York |pages=47–99 |chapter=Nation building, the 'Great Idea' and National Schism 1831–1922 |chapter-url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000clog/page/70/mode/2up? |chapter-url-access=registration}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=231XALxmFFsC |title=Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society |date=2002 |publisher=Hurst |isbn=978-1-85065-705-7 |editor-last=Clogg |editor-first=Richard |language=en |url-access=limited}} ** Winnifrith, T. J. (2002). "Vlachs". (Chapter 7). In Richard Clogg (ed.) ''Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society''. pp.{{nbsp}}112–121. ** Karakasidou, Anastasia (2002). "Cultural illegitimacy in Greece: The Slav-Macedonian 'non-minority'" (Chapter 8). In Richard Clogg (ed.) ''Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society''. pp.{{nbsp}}122–164. * {{Cite book |last1=Dakin |first1=Douglas |url=https://archive.org/details/greekstruggleinm0000daki/page/n7/mode/2up |title=The Greek struggle in Macedonia, 1897–1913 |date=1993 |publisher=Institute for Balkan Studies |isbn=9607387007 |location=Thessaloniki |orig-date=First published 1966 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Dragostinova |first=Theodora |url=https://books.google.com/books?id=eUjV1Fd3W8oC |title=Between Two Motherlands: Nationality and Emigration among the Greeks of Bulgaria, 1900–1949 |date=2011 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6116-3 |url-access=limited}} * {{Cite book |last=Gounaris |first=Basil C. |title=The History of Macedonia |date=2007 |publisher=Museum of the Macedonian Struggle |editor=Ioannis Koliopoulos |location=Thessaloniki |pages=183–213 |chapter=IX. National Claims, Conflicts and Developments in Macedonia, 1870–1912 |access-date=2012 թ․ մայիսի 8 |chapter-url=http://www.macedonian-heritage.gr/HistoryOfMacedonia/Downloads/History%20Of%20Macedonia_EN-09.pdf |via=macedonian-heritage.gr}} * {{Cite journal |last=Kahl |first=Thede |date=2002 |title=The Ethnicity of Aromanians after 1990: the Identity of a Minority that Behaves like a Majority |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=8532 |journal=Ethnologia Balkanica |language=en |issue=6 |pages=145–169 |url-access=subscription |via=Central and Eastern European Online Library}} * Karavangelis, Germanos. {{Cite book |title=Ὁ Μακεδονικός Ἀγών: Αναμνήσεις Γερμανού Καραβαγγέλη |date=1980 թ․ դեկտեմբեր |publisher=Μπαρμπουνάκη [Barbounaki] |isbn=978-9602672204 |language=el-gr}} [The Macedonian Struggle] (memoir). In {{Cite book |date=2000 |publisher=Ekdoseis Vanias |isbn=960-288-072-4 |editor-last1=Koliopoulos |editor-first1=Ioannis (Giannēs) |location=Thessalonikē |language=el |script-title=el:Ιστορία της Ελλάδας από το 1800: Το Έθνος, το Κράτος και η Κοινωνία |trans-title=The History of Greece from 1800: The Nation, State and Society}} * {{Cite book |last1=Kōfos |first1=Evangelos |url=https://archive.org/details/nationalismcommu0000koph/page/n5/mode/2up |title=Nationalism and Communism in Macedonia: Civil conflict, politics of mutation, national identity |date=1993 |publisher=Aristide D. Caratzas, Publisher |isbn=978-0-89241-540-3 |location=New Rochelle, New York |id=(Author name also rendered: Euangelos Kōphos) |url-access=registration}} * {{Cite book |last1=Koykoudis |first1=Asterios I. |url=https://www.vlachs.gr/en/table-of-contents |title=The Vlachs: Metropolis and Diaspora |date=2003 |publisher=Zitros Publications |series=Volume 2 of ''Studies on the Vlachs'' (in four volumes) |location=Thessaloniki |id=(Author name also rendered: Koukoudēs) |url-access=subscription}} * {{Cite book |last1=Lange-Akhund |first1=Nadine |title=The Macedonian question, 1893–1908, from Western sources |date=1998 |publisher=East European Monographs; Distributed by Columbia University Press |isbn=9780880333832 |location=Boulder, Colorado (US); New York}} * {{Cite journal |last=Nicea |first=Cola |year=2001 |title=Memorii |url=http://www.proiectavdela.ro/pdf/cola_nicea_memoriile.pdf |journal=Scara – revistă de oceanografie ortodoxă |language=ro |issue=7 |pages=1–32}} * Rappoport, Alfred: [https://www.amazon.co.uk/pays-martyrs-souvenirs-dAutriche-Hongrie-Macedoine/dp/B001ORTG08 ''Au pays des martyrs. Notes et souvenirs d'un ancien consul-général d'Autriche-Hongrie en Macédoine (1904–1909)'']. {{link note|note=Detail only; text not available}} Librarie Universitaire J. Gamber, Paris, 1927. Memoirs of the General Consul of Austro-Hungary in Macedonia. Cat. No. 7029530203814. * {{Cite journal |last=Richards |first=Louise Parker |date=1903 թ․ նոյեմբեր |title=What the Macedonian Trouble Is |url=https://books.google.com/books?id=FoXNAAAAMAAJ&pg=PA4066 |journal=The World's Work: A History of Our Time |volume=VII |pages=4066–4073 |access-date=2009 թ․ հուլիսի 10}} * {{Cite book |last1=Sherman |first1=Laura Beth |url=https://books.google.com/books?id=9pdpAAAAMAAJ&q=%22committee+in+1895%2C+Sarafov+led+a+group+in+an+attack+on+Melnik%22 |title=Fires on the mountain: The Macedonian revolutionary movement and the kidnapping of Ellen Stone |date=1980 |publisher=East European Monographs; distributed by Columbia University Press |isbn=0914710559 |volume=62 |location=Boulder, Colorado (US); New York}} {{isbn|978-0-914710-55-4}}. * {{Cite book |last=Sonnichsen |first=Albert |url=https://archive.org/details/confessionsofmac0000albe |title=Confessions of a Macedonian Bandit: A Californian in the Balkan Wars |date=2004 |publisher=Narrative Press |isbn=978-1-58976-237-4 |orig-date=First published 1908 |url-access=subscription}} {{ISBN|1-58976-237-1|}}. (The Macedonian struggle from the perspective of an American volunteer in IMRO) ** [https://archive.org/details/sonnichsenmacedonianbandit/page/n11/mode/2up First edition, 1908] * {{Cite journal |last=Sawayanagi |first=Nanako Murata |date=2010 |title=Greek Communities Relocated in the Making of the Balkan Nations: The Greek Parliament's Tackling of Refugee Settlement and Land Distribution in Thessaly (1906–1907) |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ajames/26/2/26_KJ00007063834/_article |journal=Annals of Japan Association for Middle East Studies |volume=26 |issue=2 |pages=151–184 |doi=10.24498/ajames.26.2_151}} * {{Cite book |last1=Vakalopoulos |first1=Kōnstantinos A. |title=[Historia tou Voreiou Hellēnismou] |date=1990 |publisher=Ekdot. Oikos Aphōn Kyriakidē |isbn=9603430056 |edition=2nd |location=Thessalonikē |script-title=el:Ιστορία του Βορείου Ελληνισμού |trans-title=History of Northern Hellenism}} {{Refend}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Հունաստանի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Սերբիայի պատմություն]] pmbe3slwwg2exvom64y87z6ja0smj4y 2 1331904 10953460 10952953 2026-10-21T12:54:54Z Միհրդատ7987 172650 10953460 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''Յուզեֆ Հալլերի նստարանը''' ({{ԱԾ}}) , Լեհաստանի [[Շչեցին]] քաղաքում տեղադրված հուշարձան է։ Այն տեղադրվել է Գլեմբոկիե-Պիլխովո ''({{Lang-pl|Głębokie-Pilchowo}})'' թաղամասում՝ Լեհաստանի զինված ուժերի պողոտայի 250 հասցեում գտնվող 12-րդ մեխանիզացված բրիգադի զորանոցների դիմաց՝ Յաժինսկու փողոցի անկյունում։ Հուշարձանը նվիրվել է Յուզեֆ Հալլերին՝ 19-րդ և 20-րդ դարերի լեհ ռազմական գործչին, որը [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] տարիներին ղեկավարել է «<nowiki/>[[Երկնագույն բանակ|Կապույտ բանակը]]<nowiki/>»։ Հուշարձանը պատրաստվել է նստարանին նստած Հալլերի արձանի տեսքով։ Այն նախագծվել է քանդակագործ Դորոտա Ձեկևիչ-Պիլիխի կողմից և հանդիսավորությամբ բացվել 2021 թվականի մայիսի 14-ին։ == Պատմություն == # Հուշարձանի կառուցման նախաձեռնությունը եղել է Լեհաստանի զինված ուժերի 12-րդ մեխանիզացված բրիգադինը, որի հովանավորը եղել է Յուզեֆ Հալլերը։ Հուշարձանը ֆինանսավորվել է [[Ազգային հիշողության ինստիտուտ (Լեհաստան)|Ազգային հիշողության ինստիտուտի]] հետ համատեղ։ Այն նախագծել է Դորոտա Ձեկևիչ-Պիլիչը, իսկ բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2021 թվականի մայիսի 14-ին։ Արձանը և նստարանը ստեղծվել են՝ հիմք ընդունելով 1920 թվականին Լեհաստանի [[Զակոպանե]] քաղաքում արված Հալլերի լուսանկարը։<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/143822,Odsloniecie-laweczki-generala-Jozefa-Hallera-na-skwerze-Hallerczykow-Szczecin-14.html|title=Odsłonięcie ławeczki generała Józefa Hallera na skwerze Hallerczyków – Szczecin, 14 maja 2021|website=ipn.gov.pl|language=pl|date=14 May 2021}}</ref><ref name="ks">{{cite web|url=https://24kurier.pl/na-luzie/laweczka-hallera/|website=14kurier.pl|language=pl|title=Ławeczka Hallera|date=21 May 2021}}</ref> == Ընդհանուր տեսք == Հուշարձանը բաղկացած է Յուզեֆ Հալլերի բրոնզե արձանից։ Նա պատկերված է զինվորական համազգեստով և ռոգատիվկա կոչվող գլխարկով՝ նստարանի ձախ կողմում նստած, ոտքերը խաչած և ձեռնափայտը ձեռքին։ Հուշարձանը տեղադրվել է Լեհաստանի զինված ուժերի 12-րդ մեխանիզացված բրիգադի զորանոցների դիմաց՝ Լեհաստանի զինված ուժերի պողոտայի 250 հասցեում՝ Յարժինսկի փողոցի անկյունում։<ref name="ipn" /><ref name="ks" /> == Ծանոթագրություններ == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Haller, Jozef, Bench}} h15qk5qyytywbnvuo22571gnxqjjshu 10953471 10953460 2026-10-21T13:05:13Z Միհրդատ7987 172650 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953471 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10953487 10953471 2026-10-21T13:11:29Z Միհրդատ7987 172650 10953487 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=February 2025}} {{Use American English|date=February 2025}} {{Short description|Sculpture in Manhattan, New York, U.S.}} {{Infobox monument |name = Statue of Jan Karski |native_name = |image = File:Karski bench NY.jpg |caption = The sculpture in 2017. |location = 233 [[Madison Avenue]]<br>[[Manhattan]], [[New York City]], United States |designer = [[Karol Badyna]] |type = Statue, bench monument |material = [[Bronze]] |length = |width = |height = |begin = |complete = |open = November 22, 2007 |dedicated_to = [[Jan Karski]] |map_image = |map_caption = |map_width = |coordinates = {{coord|40.749630|N|73.981226|W|display=title,inline}} }} The '''statue of Jan Karski''', also known as the '''Jan Karski Bench''' ({{IPA|pl|ˈjan ˈkar.ski}}; {{langx|pl|Ławeczka Jana Karskiego}}), is a [[bronze]] statue in [[Manhattan]], [[New York City]], United States, in the neighborhood of [[Murray Hill, Manhattan|Murray Hill]]. It is located at the intersection of 37th Street and [[Madison Avenue]], known as the Jan Karski Corner, in front of the [[Consulate General of Poland, New York City|Consulate General of Poland]] in the [[Joseph Raphael De Lamar House]]. The statue is dedicated to [[Jan Karski]] (1914–2000), a 20th-century soldier, diplomat, and [[Political science|political scientist]], who as a member of the [[Polish resistance movement in World War II|Polish resistance]], reported to the [[Allies of World War II|Western Allies]] about state of [[Occupation of Poland (1939–1945)|occupied Poland]], Germany's destruction of the [[Warsaw Ghetto]] and its operation of [[extermination camp]]s on Polish soil. He is depicted sitting on a bench, playing [[chess]]. It was designed by [[Karol Badyna]], and unveiled on November 22, 2007. == History == The monument was dedicated to [[Jan Karski]] (1914–2000), a 20th-century soldier, diplomat, and [[Political science|political scientist]], who as a member of the [[Polish resistance movement in World War II|Polish resistance]], reported about the state of reported to the [[Allies of World War II|Western Allies]] about state of [[Occupation of Poland (1939–1945)|occupied Poland]], Germany's destruction of the [[Warsaw Ghetto]] and its operation of [[extermination camp]]s on Polish soil. The sculpture was designed by [[Karol Badyna]], and unveiled on November 22, 2007. It was placed in front of the [[Consulate General of Poland, New York City|Consulate General of Poland]] in the [[Joseph Raphael De Lamar House]], at the corner of 37th Street and [[Madison Avenue]]. The ceremony was attended by many distinguished guests, including the representatives of the [[President of Poland]] and the Polish [[Ministry of Foreign Affairs (Poland)|Ministry of Foreign Affairs]], as well as by the [[Chief Rabbi]] of [[Tel Aviv]], [[Yisrael Meir Lau]]. Former president of the United States, and student of Jan Karski at [[Georgetown University]], [[Bill Clinton]] sent his personal letter to be read at the ceremony.<ref name=tvn>{{cite web|url=https://tvn24.pl/swiat/jan-karski-uhonorowany-przez-amerykanow-ra39892-ls3687817|title=Jan Karski uhonorowany przez Amerykanów|trans-title=Jan Karski honored by Americans|date=November 10, 2007|language=pl|website=tvn24.pl|access-date=February 21, 2025}}</ref><ref name="ny">{{cite web |author=Clare Trapasso |date=November 21, 2007 |title=Statue salutes Polish man who warned FDR of Nazi camps |url=https://www.nydailynews.com/news/2007/11/12/2007-11-12_statue_salutes_polish_man_who_warned_fdr.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111110045/https://www.nydailynews.com/news/2007/11/12/2007-11-12_statue_salutes_polish_man_who_warned_fdr.html |archive-date=January 11, 2008 |access-date=2025-02-24 |website=New York Daily News}}</ref><ref name=polandus>{{cite web|url=https://poland.us/strona,20,1950,0,polish-hero-who-tried-to-stop-the-holocaust-remembered-on-the-sidewalks-of-new-york.html|title=Polish hero who tried to stop the Holocaust remembered on the sidewalks of New York|website=poland.us|date=November 14, 2007|author=Frank Milewsk|access-date=February 21, 2025}}</ref> The location was later renamed to the Jan Karski Corner in 2009.<ref name=":0">{{cite web |author=Sewell Chan |date=September 11, 2017 |title=Street Corner Honors Witness to Holocaust |url=https://archive.nytimes.com/cityroom.blogs.nytimes.com/2009/04/16/street-corner-honors-witness-to-holocaust/ |access-date=February 22, 2025 |website=City Room |publisher=The New York Times Company}}</ref><ref name="New York Daily News 2009 f906">{{cite web |author1=Sarah Armaghan |author2=Rich Shapiro |date=April 17, 2009 |title=Street corner named for courage |url=https://www.nydailynews.com/2009/04/17/street-corner-named-for-courage/ |access-date=February 23, 2025 |website=New York Daily News}}</ref> It was Badyna's third monument dedicated to Karski, with previous works unveiled in [[Washington, D.C.]] (2002), and [[Kielce]] (2005), and later also followed by [[Łódź]] (2009), [[Tel Aviv]] (2009), [[Warsaw]] (2013), [[Estoril]] (2016), and [[Kraków]] (2016). The statues were later criticized by Karski's family, stating that he was against being commemorated with monuments, as well as by them having form of benches.<ref name=wyb>{{cite web|url=https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,19539400,laweczka-rzezba-jana-karskiego-w-krakowie-protest-rodziny-wideo.html?disableRedirects=true|title=Ławeczka-rzeźba Jana Karskiego w Krakowie. Protest rodziny [WIDEO]|trans-title=Jan Karski's sculpture bench in Krakow. Family protest [VIDEO]|website=krakow.wyborcza.pl|date=January 27, 2016|language=pl|author1=Ada Chojnowska|author2=Maciej Bałamut|access-date=February 21, 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dziennikwschodni.pl/kraj-swiat/jan-karski-o-d-lany-w-krakowie,n,1000175041.html|website=dziennikwschodni.pl|title=Jan Karski o(d)lany w Krakowie|trans-title=Jan Karski cast (and ignored) in Kraków|date=January 27, 2016|language=pl|author=Patryk Małecki|access-date=February 21, 2025}}</ref><ref name="gov-2022">{{Cite web |date=2022-11-18 |title=Monumento aos Emissários Polacos no Estoril |trans-title=Monument to Polish Emissaries in Estoril |url=https://www.gov.pl/web/portugal/monumento-aos-emissrios-polacos-no-estoril |website=gov.pl |language=pt}}</ref> == Design == The [[bronze]] statue depicts [[Jan Karski]] seated on one side of a bench with his legs crossed and his left hand resting on a cane, and a chessboard with pieces set beside him. There is room on the opposite side of the bench for visitors to sit as if to participate in a chess match.<ref name=tvn/><ref name=ny/><ref name=polandus/> A commemorative plaque is imbedded in the backrest, with the following inscription: {{Blockquote |text=Jan Karski<br> (Jan Kozielewski)<br> 1914–2000<br> Legendary Polish Underground Courier in World War II<br> The First to tell the Allies about the Holocaust When There Might Have Been Time to Stop It<br> A Hero of the Polish and Jewish People<br> "A Righteous Among the Nations"<br> Professor at Georgetown University, 1952–1992<br>A Just Man }} == References == {{Reflist}} {{Public art in Manhattan}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Karski, Jan, Statue of, New York City}} t9w0zbi3nl2hqxxdgj32rtvdq2b0qkn 2 1331910 10953449 10942285 2026-10-21T12:39:23Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 Փոխվում է էջը '{{Short description|Lighthouse in Manhattan, New York}} {{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}} {{Use American English|date=September 2025}} [[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|''Titanic'' Memorial Lighthouse]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Dedication plaque on the Lighthouse]] The '''''Titanic'' Memorial''' is a {{convert|60|ft|m|adj=mid|-tall}} [[lighthouse]] at [[Fulton Street (Manhattan)|Fulton]] and Pearl Street (M...'-ով 10953449 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lighthouse in Manhattan, New York}} {{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}} {{Use American English|date=September 2025}} [[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|''Titanic'' Memorial Lighthouse]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Dedication plaque on the Lighthouse]] The '''''Titanic'' Memorial''' is a {{convert|60|ft|m|adj=mid|-tall}} [[lighthouse]] at [[Fulton Street (Manhattan)|Fulton]] and [[Pearl Street (Manhattan)|Pearl]] Streets in the [[Financial District, Manhattan|Financial District]] of [[Lower Manhattan]] in [[New York City]]. It was built, in part at the instigation of [[Margaret Brown]], to remember the people who died on the {{RMS|Titanic}} on April 15, 1912.<ref name= "Brown">{{cite news |last=Boardman |first=Mark |url=https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |title=Unsinkable Margaret Brown |work=[[True West Magazine]] |date=March 12, 2012 |access-date=April 28, 2020 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123611/https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |url-status=dead }}</ref> It has a [[time ball]]. == History == [[File:Seamen's Church Institute of New York building at 25 South Street c 1934.png|alt=A multi story building seen from above with a river visible behind it|thumb|The Seaman's Church Institute of New York building in about 1934, with the lighthouse and time ball atop the building]] The lighthouse was originally erected by [[public subscription]] and was formally dedicated on April 15, 1913, the one-year anniversary of the sinking, with an address given by Episcopal bishop [[David H. Greer]].<ref name=NYT1913>[https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html "Give Lighthouse For Titanic's Dead; Tower on Seamen's Institute Dedicated Before Those Who Created It."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html |date=2023-12-21 }}, ''[[The New York Times]]'', April 16, 1913. Accessed December 21, 2023. "With services commemorating the heroism and sacrifice of the officers, crew, and passengers who went to their death with the Titanic, just one year ago yesterday, the Titanic Memorial Lighthouse Tower and Time Ball were dedicated yesterday afternoon at the Seamen's Church Institute, 25 South Street, in the presence of more than 200 persons.... Surmounting the tower is a time ball, to be hoisted to the top of a steel rod five minuters before 12 o'clock each noon and dropped when the time is flashed over the wires from Washington."</ref><ref>[https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ "Dedicate Titanic Memorial Lighthouse"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192107/https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ |date=2023-12-21 }}, ''[[Edmonton Journal]]'', April 15, 1913. Accessed December 21, 2023, via [[Newspapers.com]]. "Today, the anniversary of the sinking of the Titanic, men prominent in church, business and shipping circles gathered at the Seamen's Church institute, on the lower water front to dedicate the Titanic memorial lighthouse tower erected to the memory of the men and women who went down with the ship."</ref> It stood above the [[East River]] on the roof of the old [[Seamen's Church Institute of New York and New Jersey]] at the corner of [[South Street (Manhattan)|South Street]] and Coenties Slip.<ref name= "victims">{{cite news |last=Gray |first=Christopher |url=https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |title=Remembering Victims of a 1912 Disaster |work=[[The New York Times]] |date=September 11, 2005 |access-date=April 28, 2020 |url-access=limited |archive-date=February 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217154314/https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |url-status=live }}</ref> From 1913 to 1967, a [[time ball]] at the top of the lighthouse would be raised to the top of the rod and dropped down the pole to signal twelve noon to ships in [[New York Harbor]]; the time ball mechanism was activated by a telegraphic signal transmitted from the [[Naval Observatory]] in [[Washington, D.C.]]<ref name=NYT1913/><ref>[https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ 1913: Titanic Memorial Lighthouse Commemorates Victims of Ocean Tragedy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ |date=2023-12-21 }}, ''[[Newsday]]'', August 24, 2005. Accessed December 21, 2023, via [[Newspapers.com]]. "From 1913 until 1967 a black 'time ball' at the top activated by a telegraphic signal from the National Observatory in Washington DC dropped at noon every day signaling the time to ships in the harbor."</ref> In July 1968, the Seamen's Church Institute moved to 15 [[State Street (Manhattan)|State Street]]. That year, the ''Titanic'' Memorial Lighthouse was donated by the Kaiser-Nelson Steel & Salvage Corporation to the [[South Street Seaport Museum]]. It was erected at the entrance to the museum complex, on the corner of [[Fulton Street (Manhattan)|Fulton]] and [[Pearl Street (Manhattan)|Pearl]] streets, in May 1976, with funds provided by the [[Exxon]] Corporation.<ref name="Commerce">{{cite book |title=[[Mariners Weather Log]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] p. 20 |year=2014 }}</ref> [[Charles Evans Hughes III]] was the architect for the 1976 re-erection of the New York City Titanic Memorial.<ref>{{cite web|url=https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|title=Titanic Memorial Lighthouse: New York City, New York: Memorial|quote=Architect: Charles Evans Hughes III; Description: The Memorial Lighthouse was re-erected in 1976. Constructed, 1913|access-date=May 10, 2026|archive-date=May 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519100605/https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|url-status=live}}</ref> In 2019, plans for a restoration were laid by the Friends of Titanic Lighthouse Restoration, whose members include descendants of ''Titanic'' victims and survivors. In 2022, they talked about a potential ''Titanic'' museum on Pier 16.<ref name="gill">{{Cite news |last=Gill |first=John Freeman |date=2022-07-01 |title=Neglected Titanic Memorial: 'Like Their Graves Have Not Been Tended' |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |access-date=2022-07-01 |issn=0362-4331 |url-access=limited |archive-date=2023-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723014342/https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |url-status=live }}</ref> In April 2023, the Seaport Museum announced that it had hired architects Jan Hird Pokorny Associates to handle a restoration to be completed in 2024.<ref name="wild">{{Cite news |last=Wild |first=Stephi |date=April 13, 2023 |title=South Street Seaport Museum Reveals Architect For Restoration of Titanic Memorial Lighthouse |language=en |url=https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |work=Broadway World |access-date=2023-04-14 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413135629/https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |url-status=live }}</ref> == Other memorials == * [[Straus Park]], {{convert|6|mi}} away on the [[Upper West Side]] of [[Manhattan]] at Broadway and West 106th Street, is a memorial to Ida and [[Isidor Straus]], who died on ''Titanic''.<ref name="Russell">{{cite book |last=Russell |first=Gareth |title=The Ship of Dreams: The Sinking of the Titanic and the End of the Edwardian Era |publisher=[[Atria Publishing Group|Atria Books]] p. 299 |year=2019 |isbn=978-1-5011-7672-2}}</ref> * [[Memorials and monuments to victims of the Titanic]] ==References== {{Reflist}} == External links == {{Commons category|Titanic Memorial (New York City)|''Titanic'' Memorial (New York City)}} *{{official site|https://southstreetseaportmuseum.org/titanic-memorial-lighthouse/}} {{Coord|40.70740|-74.00386|format=dms|type:landmark_region:US-NY|display=title}} {{RMS Titanic}} {{Financial District, Manhattan}} {{Authority control}} jmetyne51gyst39i2dx2pvjtopvb7s0 10953476 10953449 2026-10-21T13:06:58Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 10953476 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}}{{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}}[[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|''Titanic'' Memorial Lighthouse]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Dedication plaque on the Lighthouse]] '''«Տիտանիկի» հուշարձան,''' 60 ֆուտ (18 մ) բարձրությամբ [[փարոս]], որը գտնվում է [[Նյու Յորք]] քաղաքի Ստորին [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Ֆինանսական թաղամասում՝ Ֆուլտոն և Փերլ փողոցների խաչմերուկում։ Այն կառուցվել է՝ մասամբ Մարգարետ Բրաունի նախաձեռնությամբ, ի հիշատակ այն մարդկանց, ովքեր զոհվել են 1912 թվականի ապրիլի 15-ին «<nowiki/>[[Տիտանիկ]]<nowiki/>» նավի վրա<ref name="Brown">{{cite news |last=Boardman |first=Mark |url=https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |title=Unsinkable Margaret Brown |work=True West Magazine |date=March 12, 2012 |access-date=April 28, 2020 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123611/https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |url-status=dead }}</ref>։ Հուշարձանն ունի ժամանակը ցույց տվող գունդ (''{{Lang-en|time ball}}'')։ == Պատմություն == [[File:Seamen's Church Institute of New York building at 25 South Street c 1934.png|alt=A multi story building seen from above with a river visible behind it|thumb|Նյու Յորքի «Ծովայինների եկեղեցական ինստիտուտի» շենքը մոտավորապես 1934 թվականին՝ շենքի գագաթին տեղադրված փարոսով և ժամանակը ազդարարող գնդով]] Փարոսն ի սկզբանե կառուցվել է հանրային հանգանակությունների միջոցով և պաշտոնապես բացվել 1913 թվականի ապրիլի 15-ին՝ նավի խորտակման մեկամյակին. արարողության ժամանակ ելույթ է ունեցել եպիսկոպոսական եկեղեցու եպիսկոպոս Դեյվիդ Հ. Գրիրը<ref name="NYT1913">[https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html "Give Lighthouse For Titanic's Dead; Tower on Seamen's Institute Dedicated Before Those Who Created It."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html |date=2023-12-21 }}, ''[[The New York Times]]'', April 16, 1913. Accessed December 21, 2023. "With services commemorating the heroism and sacrifice of the officers, crew, and passengers who went to their death with the Titanic, just one year ago yesterday, the Titanic Memorial Lighthouse Tower and Time Ball were dedicated yesterday afternoon at the Seamen's Church Institute, 25 South Street, in the presence of more than 200 persons.... Surmounting the tower is a time ball, to be hoisted to the top of a steel rod five minuters before 12 o'clock each noon and dropped when the time is flashed over the wires from Washington."</ref><ref>[https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ "Dedicate Titanic Memorial Lighthouse"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192107/https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ |date=2023-12-21 }}, ''Edmonton Journal'', April 15, 1913. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "Today, the anniversary of the sinking of the Titanic, men prominent in church, business and shipping circles gathered at the Seamen's Church institute, on the lower water front to dedicate the Titanic memorial lighthouse tower erected to the memory of the men and women who went down with the ship."</ref>։ Այն գտնվում էր [[Իստ Ռիվեր]] գետի ափին՝ Նյու Յորքի և Նյու Ջերսիի «Նավաստիների եկեղեցական ինստիտուտի» (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') հին շենքի տանիքին՝ Սաութ սթրիթի և Քոենթիս Սլիփի խաչմերուկում<ref name="victims">{{cite news |last=Gray |first=Christopher |url=https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |title=Remembering Victims of a 1912 Disaster |work=[[The New York Times]] |date=September 11, 2005 |access-date=April 28, 2020 |url-access=limited |archive-date=February 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217154314/https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |url-status=live }}</ref>։ 1913-ից մինչև 1967 թվականը փարոսի գագաթին տեղադրված հատուկ գունդը (ժամանակը ազդարարող գունդ) բարձրացվում էր ձողի վերին մասը, ապա իջեցվում՝ Նյու Յորքի նավահանգստում գտնվող նավերին կեսօրը (ժամը 12:00-ն) ազդարարելու համար։ Այդ մեխանիզմը գործի էր դրվում [[Վաշինգտոն ԿՇ|Վաշինգտոնում]] (Կոլումբիայի շրջան) գտնվող [[Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարան|Ռազմածովային աստղադիտարանից]] ուղարկված հեռագրական ազդանշանի միջոցով<ref name="NYT1913" /><ref>[https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ 1913: Titanic Memorial Lighthouse Commemorates Victims of Ocean Tragedy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ |date=2023-12-21 }}, ''Newsday'', August 24, 2005. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "From 1913 until 1967 a black 'time ball' at the top activated by a telegraphic signal from the National Observatory in Washington DC dropped at noon every day signaling the time to ships in the harbor."</ref>։ 1968 թվականի հուլիսին «Սիմենս Չըրչ Ինսթիտյուտ»-ը (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') տեղափոխվել է Սթեյթ փողոցի 15 հասցե։ Նույն թվականին «Քայզեր-Նելսոն Սթիլ ընդ Սալվեջ» կորպորացիան «Սաութ Սթրիթ Սիփորթ» թանգարանին նվիրաբերել է «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված փարոսը։ Այն տեղադրվել է թանգարանային համալիրի մուտքի մոտ՝ Ֆուլտոն և Փըրլ փողոցների խաչմերուկում, 1976 թվականի մայիսին՝ «<nowiki/>[[ExxonMobil|Էքսոն]]<nowiki/>» (''{{Lang-en|Exxon Corporation}}'') կորպորացիայի տրամադրած միջոցներով<ref name="Commerce">{{cite book |title=Mariners Weather Log |publisher=United States Department of Commerce p. 20 |year=2014 }}</ref>։ 1976 թվականին Նյու Յորք քաղաքում «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված հուշարձանի վերատեղադրման ճարտարապետը Չարլզ Էվանս Հյուզ III-ն էր<ref>{{cite web|url=https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|title=Titanic Memorial Lighthouse: New York City, New York: Memorial|quote=Architect: Charles Evans Hughes III; Description: The Memorial Lighthouse was re-erected in 1976. Constructed, 1913|access-date=May 10, 2026|archive-date=May 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519100605/https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|url-status=live}}</ref>։ 2019 թվականին «Տիտանիկի» փարոսի վերականգնման աջակիցների խումբը (''{{Lang-en|Friends of Titanic Lighthouse Restoration}}'') նախաձեռնել է վերականգնման աշխատանքները. խմբի անդամների թվում են «Տիտանիկի» զոհերի և փրկվածների ժառանգները։ 2022 թվականին քննարկվում էր 16-րդ նավամատույցում «Տիտանիկին» նվիրված թանգարան հիմնելու հնարավորությունը<ref name="gill">{{Cite news |last=Gill |first=John Freeman |date=2022-07-01 |title=Neglected Titanic Memorial: 'Like Their Graves Have Not Been Tended' |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |access-date=2022-07-01 |issn=0362-4331 |url-access=limited |archive-date=2023-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723014342/https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականի ապրիլին Ծովային նավահանգստի թանգարանը հայտարարեցլ է, որ վերականգնման աշխատանքներն իրականացնելու համար ներգրավել է «Ջան Հըրդ Պոկոռնի Ասոշիեյթս» ճարտարապետական ​​ընկերությանը, իսկ աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել 2024 թվականին<ref name="wild">{{Cite news |last=Wild |first=Stephi |date=April 13, 2023 |title=South Street Seaport Museum Reveals Architect For Restoration of Titanic Memorial Lighthouse |language=en |url=https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |work=Broadway World |access-date=2023-04-14 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413135629/https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |url-status=live }}</ref>։ == Այլ հուշարձաններ == * Ստրաուսի պուրակը, որը գտնվում է 6 մղոն (9,7 կմ) հեռավորության վրա՝ [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Վերին արևմտյան մասում՝ Բրոդվեյի և Արևմտյան 106-րդ փողոցի խաչմերուկում, հուշահամալիր է՝ նվիրված Իդա և Իսիդոր Ստրաուսներին, ովքեր զոհվել են «Տիտանիկ»-ի վրա<ref name="Russell">{{cite book |last=Russell |first=Gareth |title=The Ship of Dreams: The Sinking of the Titanic and the End of the Edwardian Era |publisher=Atria Publishing Group{{!}}Atria Books p. 299 |year=2019 |isbn=978-1-5011-7672-2}}</ref>։ * «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist}} {{Authority control}} codl6iimhphk2m5hfjp0dhjx5ono4cp 10953482 10953476 2026-10-21T13:10:04Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 /* Պատմություն */ 10953482 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}}{{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}}[[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|Տիտանիկի հուշահամալիր-փարոս]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Փարոսի վրա տեղադրված հուշատախտակ]] '''«Տիտանիկի» հուշարձան,''' 60 ֆուտ (18 մ) բարձրությամբ [[փարոս]], որը գտնվում է [[Նյու Յորք]] քաղաքի Ստորին [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Ֆինանսական թաղամասում՝ Ֆուլտոն և Փերլ փողոցների խաչմերուկում։ Այն կառուցվել է՝ մասամբ Մարգարետ Բրաունի նախաձեռնությամբ, ի հիշատակ այն մարդկանց, ովքեր զոհվել են 1912 թվականի ապրիլի 15-ին «<nowiki/>[[Տիտանիկ]]<nowiki/>» նավի վրա<ref name="Brown">{{cite news |last=Boardman |first=Mark |url=https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |title=Unsinkable Margaret Brown |work=True West Magazine |date=March 12, 2012 |access-date=April 28, 2020 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123611/https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |url-status=dead }}</ref>։ Հուշարձանն ունի ժամանակը ցույց տվող գունդ (''{{Lang-en|time ball}}'')։ == Պատմություն == [[File:Seamen's Church Institute of New York building at 25 South Street c 1934.png|alt=A multi story building seen from above with a river visible behind it|thumb|Նյու Յորքի «Ծովայինների եկեղեցական ինստիտուտի» շենքը մոտավորապես 1934 թվականին՝ շենքի գագաթին տեղադրված փարոսով և ժամանակը ազդարարող գնդով]] Փարոսն ի սկզբանե կառուցվել է հանրային հանգանակությունների միջոցով և պաշտոնապես բացվել 1913 թվականի ապրիլի 15-ին՝ նավի խորտակման մեկամյակին. արարողության ժամանակ ելույթ է ունեցել եպիսկոպոսական եկեղեցու եպիսկոպոս Դեյվիդ Հ. Գրիրը<ref name="NYT1913">[https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html "Give Lighthouse For Titanic's Dead; Tower on Seamen's Institute Dedicated Before Those Who Created It."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html |date=2023-12-21 }}, ''[[The New York Times]]'', April 16, 1913. Accessed December 21, 2023. "With services commemorating the heroism and sacrifice of the officers, crew, and passengers who went to their death with the Titanic, just one year ago yesterday, the Titanic Memorial Lighthouse Tower and Time Ball were dedicated yesterday afternoon at the Seamen's Church Institute, 25 South Street, in the presence of more than 200 persons.... Surmounting the tower is a time ball, to be hoisted to the top of a steel rod five minuters before 12 o'clock each noon and dropped when the time is flashed over the wires from Washington."</ref><ref>[https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ "Dedicate Titanic Memorial Lighthouse"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192107/https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ |date=2023-12-21 }}, ''Edmonton Journal'', April 15, 1913. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "Today, the anniversary of the sinking of the Titanic, men prominent in church, business and shipping circles gathered at the Seamen's Church institute, on the lower water front to dedicate the Titanic memorial lighthouse tower erected to the memory of the men and women who went down with the ship."</ref>։ Այն գտնվում էր [[Իստ Ռիվեր]] գետի ափին՝ Նյու Յորքի և Նյու Ջերսիի «Նավաստիների եկեղեցական ինստիտուտի» (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') հին շենքի տանիքին՝ Սաութ սթրիթի և Քոենթիս Սլիփի խաչմերուկում<ref name="victims">{{cite news |last=Gray |first=Christopher |url=https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |title=Remembering Victims of a 1912 Disaster |work=[[The New York Times]] |date=September 11, 2005 |access-date=April 28, 2020 |url-access=limited |archive-date=February 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217154314/https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |url-status=live }}</ref>։ 1913-ից մինչև 1967 թվականը փարոսի գագաթին տեղադրված հատուկ գունդը (ժամանակը ազդարարող գունդ) բարձրացվում էր ձողի վերին մասը, ապա իջեցվում՝ Նյու Յորքի նավահանգստում գտնվող նավերին կեսօրը (ժամը 12:00-ն) ազդարարելու համար։ Այդ մեխանիզմը գործի էր դրվում [[Վաշինգտոն ԿՇ|Վաշինգտոնում]] (Կոլումբիայի շրջան) գտնվող [[Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարան|Ռազմածովային աստղադիտարանից]] ուղարկված հեռագրական ազդանշանի միջոցով<ref name="NYT1913" /><ref>[https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ 1913: Titanic Memorial Lighthouse Commemorates Victims of Ocean Tragedy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ |date=2023-12-21 }}, ''Newsday'', August 24, 2005. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "From 1913 until 1967 a black 'time ball' at the top activated by a telegraphic signal from the National Observatory in Washington DC dropped at noon every day signaling the time to ships in the harbor."</ref>։ 1968 թվականի հուլիսին «Սիմենս Չըրչ Ինսթիտյուտ»-ը (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') տեղափոխվել է Սթեյթ փողոցի 15 հասցե։ Նույն թվականին «Քայզեր-Նելսոն Սթիլ ընդ Սալվեջ» կորպորացիան «Սաութ Սթրիթ Սիփորթ» թանգարանին նվիրաբերել է «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված փարոսը։ Այն տեղադրվել է թանգարանային համալիրի մուտքի մոտ՝ Ֆուլտոն և Փըրլ փողոցների խաչմերուկում, 1976 թվականի մայիսին՝ «<nowiki/>[[ExxonMobil|Էքսոն]]<nowiki/>» (''{{Lang-en|Exxon Corporation}}'') կորպորացիայի տրամադրած միջոցներով<ref name="Commerce">{{cite book |title=Mariners Weather Log |publisher=United States Department of Commerce p. 20 |year=2014 }}</ref>։ 1976 թվականին Նյու Յորք քաղաքում «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված հուշարձանի վերատեղադրման ճարտարապետը Չարլզ Էվանս Հյուզ III-ն էր<ref>{{cite web|url=https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|title=Titanic Memorial Lighthouse: New York City, New York: Memorial|quote=Architect: Charles Evans Hughes III; Description: The Memorial Lighthouse was re-erected in 1976. Constructed, 1913|access-date=May 10, 2026|archive-date=May 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519100605/https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|url-status=live}}</ref>։ 2019 թվականին «Տիտանիկի» փարոսի վերականգնման աջակիցների խումբը (''{{Lang-en|Friends of Titanic Lighthouse Restoration}}'') նախաձեռնել է վերականգնման աշխատանքները. խմբի անդամների թվում են «Տիտանիկի» զոհերի և փրկվածների ժառանգները։ 2022 թվականին քննարկվում էր 16-րդ նավամատույցում «Տիտանիկին» նվիրված թանգարան հիմնելու հնարավորությունը<ref name="gill">{{Cite news |last=Gill |first=John Freeman |date=2022-07-01 |title=Neglected Titanic Memorial: 'Like Their Graves Have Not Been Tended' |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |access-date=2022-07-01 |issn=0362-4331 |url-access=limited |archive-date=2023-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723014342/https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականի ապրիլին Ծովային նավահանգստի թանգարանը հայտարարեցլ է, որ վերականգնման աշխատանքներն իրականացնելու համար ներգրավել է «Ջան Հըրդ Պոկոռնի Ասոշիեյթս» ճարտարապետական ​​ընկերությանը, իսկ աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել 2024 թվականին<ref name="wild">{{Cite news |last=Wild |first=Stephi |date=April 13, 2023 |title=South Street Seaport Museum Reveals Architect For Restoration of Titanic Memorial Lighthouse |language=en |url=https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |work=Broadway World |access-date=2023-04-14 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413135629/https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |url-status=live }}</ref>։ == Այլ հուշարձաններ == * Ստրաուսի պուրակը, որը գտնվում է 6 մղոն (9,7 կմ) հեռավորության վրա՝ [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Վերին արևմտյան մասում՝ Բրոդվեյի և Արևմտյան 106-րդ փողոցի խաչմերուկում, հուշահամալիր է՝ նվիրված Իդա և Իսիդոր Ստրաուսներին, ովքեր զոհվել են «Տիտանիկ»-ի վրա<ref name="Russell">{{cite book |last=Russell |first=Gareth |title=The Ship of Dreams: The Sinking of the Titanic and the End of the Edwardian Era |publisher=Atria Publishing Group{{!}}Atria Books p. 299 |year=2019 |isbn=978-1-5011-7672-2}}</ref>։ * «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist}} {{Authority control}} 9m5j3e46mwt8dqai7ycl15tfwz5ib9c 10953490 10953482 2026-10-21T13:14:43Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 /* Պատմություն */ 10953490 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}}{{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}}[[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|Տիտանիկի հուշահամալիր-փարոս]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Փարոսի վրա տեղադրված հուշատախտակ]] '''«Տիտանիկի» հուշարձան,''' 60 ֆուտ (18 մ) բարձրությամբ [[փարոս]], որը գտնվում է [[Նյու Յորք]] քաղաքի Ստորին [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Ֆինանսական թաղամասում՝ Ֆուլտոն և Փերլ փողոցների խաչմերուկում։ Այն կառուցվել է՝ մասամբ Մարգարետ Բրաունի նախաձեռնությամբ, ի հիշատակ այն մարդկանց, ովքեր զոհվել են 1912 թվականի ապրիլի 15-ին «<nowiki/>[[Տիտանիկ]]<nowiki/>» նավի վրա<ref name="Brown">{{cite news |last=Boardman |first=Mark |url=https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |title=Unsinkable Margaret Brown |work=True West Magazine |date=March 12, 2012 |access-date=April 28, 2020 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123611/https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |url-status=dead }}</ref>։ Հուշարձանն ունի ժամանակը ցույց տվող գունդ (''{{Lang-en|time ball}}'')։ == Պատմություն == [[File:Seamen's Church Institute of New York building at 25 South Street c 1934.png|alt=A multi story building seen from above with a river visible behind it|thumb|Նյու Յորքի «Ծովայինների եկեղեցական ինստիտուտի» շենքը մոտավորապես 1934 թվականին՝ շենքի գագաթին տեղադրված փարոսով և ժամանակը ազդարարող գնդով]] Փարոսն ի սկզբանե կառուցվել է հանրային հանգանակությունների միջոցով և պաշտոնապես բացվել 1913 թվականի ապրիլի 15-ին՝ նավի խորտակման մեկամյակին. արարողության ժամանակ ելույթ է ունեցել եպիսկոպոսական եկեղեցու եպիսկոպոս Դեյվիդ Հ. Գրիրը<ref name="NYT1913">[https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html "Give Lighthouse For Titanic's Dead; Tower on Seamen's Institute Dedicated Before Those Who Created It."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html |date=2023-12-21 }}, ''[[The New York Times]]'', April 16, 1913. Accessed December 21, 2023. "With services commemorating the heroism and sacrifice of the officers, crew, and passengers who went to their death with the Titanic, just one year ago yesterday, the Titanic Memorial Lighthouse Tower and Time Ball were dedicated yesterday afternoon at the Seamen's Church Institute, 25 South Street, in the presence of more than 200 persons.... Surmounting the tower is a time ball, to be hoisted to the top of a steel rod five minuters before 12 o'clock each noon and dropped when the time is flashed over the wires from Washington."</ref><ref>[https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ "Dedicate Titanic Memorial Lighthouse"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192107/https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ |date=2023-12-21 }}, ''Edmonton Journal'', April 15, 1913. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "Today, the anniversary of the sinking of the Titanic, men prominent in church, business and shipping circles gathered at the Seamen's Church institute, on the lower water front to dedicate the Titanic memorial lighthouse tower erected to the memory of the men and women who went down with the ship."</ref>։ Այն գտնվում է [[Իստ Ռիվեր]] գետի ափին՝ Նյու Յորքի և Նյու Ջերսիի «Նավաստիների եկեղեցական ինստիտուտի» (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') հին շենքի տանիքին՝ Սաութ սթրիթի և Քոենթիս Սլիփի խաչմերուկում<ref name="victims">{{cite news |last=Gray |first=Christopher |url=https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |title=Remembering Victims of a 1912 Disaster |work=[[The New York Times]] |date=September 11, 2005 |access-date=April 28, 2020 |url-access=limited |archive-date=February 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217154314/https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |url-status=live }}</ref>։ 1913-ից մինչև 1967 թվականը փարոսի գագաթին տեղադրված հատուկ գունդը (ժամանակը ազդարարող գունդ) բարձրացվում է ձողի վերին մասը, ապա իջեցվում՝ Նյու Յորքի նավահանգստում գտնվող նավերին կեսօրը (ժամը 12:00-ն) ազդարարելու համար։ Այդ մեխանիզմը գործի է դրվում [[Վաշինգտոն ԿՇ|Վաշինգտոնում]] (Կոլումբիայի շրջան) գտնվող [[Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարան|Ռազմածովային աստղադիտարանից]] ուղարկված հեռագրական ազդանշանի միջոցով<ref name="NYT1913" /><ref>[https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ 1913: Titanic Memorial Lighthouse Commemorates Victims of Ocean Tragedy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ |date=2023-12-21 }}, ''Newsday'', August 24, 2005. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "From 1913 until 1967 a black 'time ball' at the top activated by a telegraphic signal from the National Observatory in Washington DC dropped at noon every day signaling the time to ships in the harbor."</ref>։ 1968 թվականի հուլիսին «Սիմենս Չըրչ Ինսթիտյուտ»-ը (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') տեղափոխվել է Սթեյթ փողոցի 15 հասցե։ Նույն թվականին «Քայզեր-Նելսոն Սթիլ ընդ Սալվեջ» կորպորացիան «Սաութ Սթրիթ Սիփորթ» թանգարանին նվիրաբերել է «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված փարոսը։ Այն տեղադրվել է թանգարանային համալիրի մուտքի մոտ՝ Ֆուլտոն և Փըրլ փողոցների խաչմերուկում, 1976 թվականի մայիսին՝ «<nowiki/>[[ExxonMobil|Էքսոն]]<nowiki/>» (''{{Lang-en|Exxon Corporation}}'') կորպորացիայի տրամադրած միջոցներով<ref name="Commerce">{{cite book |title=Mariners Weather Log |publisher=United States Department of Commerce p. 20 |year=2014 }}</ref>։ 1976 թվականին Նյու Յորք քաղաքում «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված հուշարձանի վերատեղադրման ճարտարապետը Չարլզ Էվանս Հյուզ III-ն է<ref>{{cite web|url=https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|title=Titanic Memorial Lighthouse: New York City, New York: Memorial|quote=Architect: Charles Evans Hughes III; Description: The Memorial Lighthouse was re-erected in 1976. Constructed, 1913|access-date=May 10, 2026|archive-date=May 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519100605/https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|url-status=live}}</ref>։ 2019 թվականին «Տիտանիկի» փարոսի վերականգնման աջակիցների խումբը (''{{Lang-en|Friends of Titanic Lighthouse Restoration}}'') նախաձեռնել է վերականգնման աշխատանքները. խմբի անդամների թվում են «Տիտանիկի» զոհերի և փրկվածների ժառանգները։ 2022 թվականին քննարկվում է 16-րդ նավամատույցում «Տիտանիկին» նվիրված թանգարան հիմնելու հնարավորությունը<ref name="gill">{{Cite news |last=Gill |first=John Freeman |date=2022-07-01 |title=Neglected Titanic Memorial: 'Like Their Graves Have Not Been Tended' |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |access-date=2022-07-01 |issn=0362-4331 |url-access=limited |archive-date=2023-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723014342/https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականի ապրիլին Ծովային նավահանգստի թանգարանը հայտարարեցլ է, որ վերականգնման աշխատանքներն իրականացնելու համար ներգրավել է «Ջան Հըրդ Պոկոռնի Ասոշիեյթս» ճարտարապետական ​​ընկերությանը, իսկ աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել 2024 թվականին<ref name="wild">{{Cite news |last=Wild |first=Stephi |date=April 13, 2023 |title=South Street Seaport Museum Reveals Architect For Restoration of Titanic Memorial Lighthouse |language=en |url=https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |work=Broadway World |access-date=2023-04-14 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413135629/https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |url-status=live }}</ref>։ == Այլ հուշարձաններ == * Ստրաուսի պուրակը, որը գտնվում է 6 մղոն (9,7 կմ) հեռավորության վրա՝ [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Վերին արևմտյան մասում՝ Բրոդվեյի և Արևմտյան 106-րդ փողոցի խաչմերուկում, հուշահամալիր է՝ նվիրված Իդա և Իսիդոր Ստրաուսներին, ովքեր զոհվել են «Տիտանիկ»-ի վրա<ref name="Russell">{{cite book |last=Russell |first=Gareth |title=The Ship of Dreams: The Sinking of the Titanic and the End of the Edwardian Era |publisher=Atria Publishing Group{{!}}Atria Books p. 299 |year=2019 |isbn=978-1-5011-7672-2}}</ref>։ * «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist}} {{Authority control}} 151qm1b1sx95wkiu35m4talqkd0rhzu 2 1332419 10953452 10946201 2026-10-21T12:42:54Z Մարի Պոդոսյան 173166 10953452 wikitext text/x-wiki {{Short description|Building by Tarō Okamoto}} {{Coord|34|48|34.7|N|135|31|56.3|E|region:JP-27_scale:5000_type:landmark|display=title|name=Tower of the Sun}} [[File:Tower of the Sun - frontal view.jpg|thumb|right|Exterior of the Tower of the Sun]] The {{Nihongo|'''Tower of the Sun'''|太陽の塔|Taiyō no Tō}} is an [[avant-garde]] sculpture and building created by Japanese artist [[Tarō Okamoto]]. It was known as the symbol of [[Expo '70]] and is currently preserved and located in [[Expo Commemoration Park|Expo '70 Commemorative Park]] in [[Suita]], Osaka Prefecture, Japan. The tower has multiple faces on its front and back. It was designated a [[Tangible Cultural Property (Japan)|Tangible Cultural Property]] of Japan in 2020.<ref>{{Cite web |title=Expo 1970 Osaka |url=https://www.bie-paris.org/site/en/1970-osaka |access-date=2025-04-20 |website=www.bie-paris.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hakotani |first=Shinji |date=2024-12-09 |title=Half a century on, nothing overshadows the Tower of the Sun |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/15509678 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> == Design and history == [[File:Osaka Expo'70 Korean Pavilion.jpg|thumb|right|A side view of the tower as seen from the Expo '70 Korean Pavilion, April 1970.]] The tower was designed by Tarō Okamoto and built for [[Expo '70]]. It was located within the central Festival Plaza building known as "Big Roof", itself designed by Japanese architect [[Kenzo Tange]]. The tip of the tower projected out of a circular hole cut in Big Roof's ceiling due to its height. After the completion of the tower, Expo '70 organizer and [[science fiction]] writer [[Sakyo Komatsu]] said to Okamoto that it reminded him of a scene in the 1955 novel ''[[Season of the Sun]]'' where a character sticks his penis through a [[Shoji|sliding paper door]], and suggested the name "Tower of the Sun".<ref name="Data">{{Cite web |title=太陽の塔 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/taiyo.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> During the Expo, the tower was open to the public and visitors were able to enter inside. The interior featured escalators and elevators surrounding a 41-meter-tall artwork titled the "Tree of Life" (生命の樹 ''Seimei no Ki''), representing the evolution of all creatures.<ref name="AJWArticle" /> [[Tsuburaya Productions]] produced figurines that featured in the artwork. One elevator led up to the ceiling of Big Roof, accessible through an open wall; this was closed after the Expo ended. Two other artworks by Tarō Okamoto, "The Tower of Mother" and "The Tower of Youth", were originally placed in the east and west areas of the Expo park, and were later removed. Big Roof was dismantled in 1979, causing the tower to be further exposed to the elements. Due to deterioration of the outside and abandonment of the inside, a proposal was made for demolition, resulting in efforts to instead preserve the sculpture; repair work began in November 1994 and lasted until March 1995.<ref name="info">[http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/whatnew.htm The Tower of the Sun, info]</ref> On October 11 and 12, 2003, the inside of the Tower of the Sun was opened to a selected 1,970 people (due to the year the World Expo was hosted). The lottery process drew over 24,000 applicants, resulting in the Commemorative Organization for the Japan World Exposition '70 opening the tower again in November and December of the same year.<ref name="info" /> These events and subsequent, similar openings of the tower, held at irregular intervals until October 2006, were attended by over 40,000 people.<ref name="inside">[http://park.expo70.or.jp/nairankai.html Commemorative Organization for the Japan World Exposition '70, about opening the inside of the tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527162012/http://park.expo70.or.jp/nairankai.html |date=2008-05-27 }}</ref> Due to significant repairs and renovation in preparation for the 40th anniversary event for Expo '70, held in 2010, access to the tower's interior was once again closed.<ref name="inside" /> The inside was scheduled to be re-opened to the public starting in 2014.<ref name="AJWArticle">{{Cite web |last=Unezawa |first=Yoshitaka |date=2013-05-31 |title=Interior of Expo '70's 'Tower of the Sun' to open on permanent basis |url=http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425232839/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |archive-date=2015-04-25 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> After four years of delays, the tower was permanently reopened in March 2018, featuring earthquake reinforcement, a restored Tree of Life, and a reconstructed "Sun of the Underworld".<ref>{{Cite web |title=Tower of the Sun Restoration |url=https://taro-okamoto.or.jp/en/saisei-taiyonoto/ |access-date=2025-04-20 |website=Taro Okamoto Memorial Museum}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Tower of the sun |url=https://www.expo70-park.jp/languages/english/tower-of-the-sun/ |access-date=2025-04-20 |website=Expo '70 Commemorative Park |language=}}</ref> == Overview == [[File:梅丹本舗 (2813134756).jpg|thumb|right|The [[Osaka Monorail]] runs in front of the Tower of the Sun and Expo '70 Commemorative Park.]] The tower is approximately 70&nbsp;meters tall, 20&nbsp;meters wide at its base, and has two 25-meter-long arms.<ref name=Data/> The tower currently has three faces:<ref name=":1">{{Cite web |title=About the Tower of the Sun Museum |url=https://taiyounotou-expo70.jp/en/about/ |access-date=2025-04-20 |website=The Official Site of the Tower of the Sun Museum}}</ref> * The "Golden Mask", located at the top, representing the future. It is 11&nbsp;meters wide; the antenna protruding from its mouth works as a [[lightning rod]].<ref name="Data" /> * The "Face of the Sun", located on its front between the two arms, representing the present. * The "Black Sun", on its back, representing the past. This face also symbolizes a sun that has been "scientifically analyzed by humans", and nuclear energy.<ref name=":2">{{Cite AV media |url=https://www.kosai.info/works/feature-films/tower-of-the-sun/ |title=Tower of the Sun |date=2018 |last=Kosai |first=Sekine |type=Video |language=ja}}</ref> A fourth face, titled the "Underground Sun" or "Sun of the Underworld", was present during Expo '70 in a subterranean space titled "PRAYER". Rather than representing a temporal aspect, this face was said to express "the inner spiritual world of humans." When the Expo closed, the face "disappeared" and was moved to an unknown location. A reconstruction was created and has been exhibited since 2018, but the original sculpture has never been found.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> The tower's outside was constructed using [[shotcrete]] and is bumpy, a style that was chosen in order to come across as a "natural texture" rather than an industrial surface.<ref name=":2" /> Lights are installed in the eyes of the Golden Mask and are lit up at night. [[Xenon arc lamp|Xenon arc]] floodlights were originally used during Expo '70, but were later turned off due to electrical problems and concerns that they may disrupt aircraft operations at the nearby [[Itami Airport|Osaka Itami Airport]]. On September 25, 2004, an external battery was connected and the lights were lit to advertise a countdown to [[Expo 2005]].<ref>{{Cite web |title=太陽の塔 34年ぶりに両目点灯 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/img040925/index.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> In 2010, the floodlights were replaced with 148 lower brightness LEDs.<ref>{{Cite web |date=2010-02-23 |title=万博・太陽の塔の目玉、４０年ぶり点灯…３月２７日から |url=http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100226220713/http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |archive-date=2010-02-26 |access-date=2025-04-20 |website=[[Yomiuri Shimbun]] |language=ja}}</ref> The original Golden Mask was constructed from 337 steel plates. Due to deterioration from wind and rain, it was replaced with a second-generation stainless steel replica in 1992. Around half of the original plates that were mostly undamaged remain in storage within Expo '70 Commemorative Park.<ref>{{Cite web |date=2019-02-13 |title=世界に再びコンニチハ 太陽の塔「初代の顔」を展示へ |url=https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214050410/https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |archive-date=2019-02-14 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> The jagged red paintings on the front of the tower represent [[thunder]].{{Citation needed|date=April 2025}} Inside of the tower, a gigantic artwork called the "Tree of Life" is exhibited. Attached to the trunk and branches of the Tree are 292 different models of living organisms of various species and sizes. Large lit-up amoebas appear on the bottom while humans appear at the top, smallest.<ref name=":1" /> A miniature version of the Tower of the Sun is located in the Taro Okamoto Museum of Art. The tower has also been listed as one of the Best 100 Media Arts in Japan by the [[Agency for Cultural Affairs]].<ref name="info" /> == Interpretation == {{Quote box | quote = "Progress functions backwards. We are losing our real lives, the integrity of our lives, our bodies and physicality. I myself have deep doubts about progress. You say [[Apollo 11|Apollo]] is progress. Progress to what?" | author = Tarō Okamoto | width = 500px }} Art historian {{Ill|春原史寛|lt=Fumihiro Sunahara|ja}} has said that the Tower was Okamoto's way of rebelling against or reinterpreting the theme of Expo '70, "Harmony and Progress for Mankind". Sunahara claims that Okamoto instead believed that mankind had not yet achieved either progress or harmony – or, had achieved these only on a superficial level – and thought that unchecked technological advancement and progress was naïve.<ref name=":2" /> Akiomi Hirano, director of the Taro Okamoto Memorial Museum, believes that Okamoto and the Tower of the Sun completely opposed ideas such as "optimistic futurism" and "the cult of technology", and disagreed with the Expo's messaging that [[Industrialisation|industrialization]] and technical progress were the best ways for humans to be happy.<ref name=":2" /> According to art critic {{Ill|椹木野衣|lt=Noi Sawaragi|ja}}, the Tower of the Sun is related to [[Mushroom cloud|mushroom clouds]], with the theme of atomic bombs also present in other of Okamoto's artworks such as the mural "Myth of Tomorrow", which was created concurrently with the Tower of the Sun.<ref name=":2" /> ==In popular culture== * The 1970 Japanese ''[[kaiju]]'' film, ''[[Gamera vs. Jiger]]'', features Expo '70 prominently, including location shots, voice-over descriptions, and scale models. See also ''[[Warning from Space]]''. * The Tower of the Sun and Expo '70 play a central role in [[Naoki Urasawa]]'s 1996–2006 manga ''[[20th Century Boys]]''. In the series, the tower becomes one of the main symbols of the "cult of the friend", an evil association that wants to conquer the world. * In 1997, [[Naoko Yamano]], guitarist and founding member of the Osaka-based [[Pop punk|pop/punk]] band [[Shonen Knife]], wrote a song called "Tower of the Sun" which appears on the band's 1997 album ''[[Brand New Knife]]''.<ref>[http://www.kafejo.com/muziko/sk/tots.htm Shonen Life, The Tower of the Sun]</ref> * The Tower of the Sun and other sculptures at Expo '70 feature prominently and served to inspire the 2001 animated film ''[[Crayon Shin-chan: The Storm Called: The Adult Empire Strikes Back]]''. * [[Tomihiko Morimi]], author of ''[[The Tatami Galaxy]]'', entitled his 2003 debut novel "Tower of the Sun". The edifice features prominently throughout the book. * In 2007, the tower was briefly shown in the anime ''[[Moonlight Mile (manga)|Moonlight Miles]]'' season 1 and 2. * The Tower of the Sun (along with Okamoto's other works) was used as homage in the character of [[Deidara]] from the ''[[Naruto]]'' series, with an explosion caused by the character's suicidal attack "C0" taking the shape of the tower. * According to ''[[Pokémon Black and White]]'' art director [[Ken Sugimori]], the [[Pokémon]] [[Larvesta]] is partially inspired by the Tower of the Sun; specifically, the red growths surrounding Larvesta's head.<ref>''Nintendo Dream'' Vol. 204, April 2011</ref> **In ''[[Pokémon the Series: Diamond and Pearl]]'', Sunyshore Tower resembles the Tower of the Sun. * The Tower of the Sun shows up as a pilotable giant mecha in the 2010 Shingo Honda's manga ''[[Creature!]]'', and is depicted on the cover of volume 18. * The 2011 television drama series ''[[Taro no To|Taro's Tower]]'' is a memoir of Okamoto's life, and was titled after the tower.<ref>{{cite web |title= 土曜ドラマ TAROの塔 |url= https://www2.nhk.or.jp/archives/movies/?id=D0009010594_00000 |website= {{ill|NHK Archives|ja|NHKアーカイブス}}, [[NHK General TV]] |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref> * The Tower appears in [[Hirokazu Kore-eda]]'s 2011 film ''[[I Wish (film)|I Wish]]''. * In 2014, [[Bandai]] created {{nihongo4|Tower of the Sun Robot|太陽の塔のロボ}}, a 288&nbsp;mm [[chogokin]] toy replica of the Tower of the Sun that transforms into a giant robot. As part of ad campaign for the model, the tower is shown in a short animated sequence in which transforms and briefly fight a monster, in the style of ''[[tokusatsu]]'' programs.<ref>{{cite web |title=超合金 太陽の塔のロボ |url=https://tamashii.jp/special/tots_robo/ |accessdate=2019-11-08 |publisher=[[Bandai]]}}</ref><ref>{{cite web |date=2014-09-02 |title=Bandai Japan creates a transformer model of the Osaka's "Tower of the Sun" with short animated video. |url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2014-09-02/bandai-tower-of-the-sun-transforming-robot-gets-an-even-more-epic-video/.78319 |accessdate=2019-11-08 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * In 2022, {{ill|Taroman (tokusatsu series)|ja|TAROMAN 岡本太郎式特撮活劇|lt=''Tarōman: Tarō Okamoto Style Special Effects Action Drama''}}, a tokusatsu television drama featuring the titular superhero designed after ''Tower of the Sun'' and ''{{Ill|Tower of the Young Sun|ja|若い太陽の塔}}'' and was broadcast on [[NHK Educational TV]]. Its film adaptation {{nihongo4|''Taroman Expo Explosion''|大長編 タローマン 万博大爆発}} was theatrically released during the [[Expo 2025]].<ref>{{cite web |date= 10 September 2025 |title= 展覧会「でたらめ！タローマン大万博」　渋谷パルコ・ほぼ日で開催 |url= https://biz.shibuyabunka.com/event/749/ |website= Shibuya Culture Project |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref><ref>{{cite web |title= 大長編 タローマン 万博大爆発 |url= https://db.nipponconnection.com/ja/film/2626/n-a |website= [[Nippon Connection]] |access-date= 2026-10-19 }}</ref> == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|Tower of the Sun}} * [http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/us.htm The Tower of the Sun] * [https://3dwarehouse.sketchup.com/model.html?id=e56d52802fc5d3101af52e98b52ad86d Google 3D Warehouse] {{Portal bar|Japan|Arts}} {{Authority control}} rolimthkxjol7mxe62f4jdga258vgnr 10953456 10953452 2026-10-21T12:52:57Z Մարի Պոդոսյան 173166 /* */ 10953456 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:The Rotunda of Mosta in the Maltese Sun.jpg|մինի|Արևի աշտարակի արտաքին տեսքը]] The {{Nihongo|'''Tower of the Sun'''|太陽の塔|Taiyō no Tō}} is an [[avant-garde]] sculpture and building created by Japanese artist [[Tarō Okamoto]]. It was known as the symbol of [[Expo '70]] and is currently preserved and located in [[Expo Commemoration Park|Expo '70 Commemorative Park]] in [[Suita]], Osaka Prefecture, Japan. The tower has multiple faces on its front and back. It was designated a [[Tangible Cultural Property (Japan)|Tangible Cultural Property]] of Japan in 2020.<ref>{{Cite web |title=Expo 1970 Osaka |url=https://www.bie-paris.org/site/en/1970-osaka |access-date=2025-04-20 |website=www.bie-paris.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hakotani |first=Shinji |date=2024-12-09 |title=Half a century on, nothing overshadows the Tower of the Sun |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/15509678 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> == Design and history == [[File:Osaka Expo'70 Korean Pavilion.jpg|thumb|right|Աշտարակի կողային տեսքը՝ «Էքսպո-70»-ի կորեական տաղավարից դիտված, 1970 թ. ապրիլ։]] The tower was designed by Tarō Okamoto and built for [[Expo '70]]. It was located within the central Festival Plaza building known as "Big Roof", itself designed by Japanese architect [[Kenzo Tange]]. The tip of the tower projected out of a circular hole cut in Big Roof's ceiling due to its height. After the completion of the tower, Expo '70 organizer and [[science fiction]] writer [[Sakyo Komatsu]] said to Okamoto that it reminded him of a scene in the 1955 novel ''[[Season of the Sun]]'' where a character sticks his penis through a [[Shoji|sliding paper door]], and suggested the name "Tower of the Sun".<ref name="Data">{{Cite web |title=太陽の塔 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/taiyo.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> During the Expo, the tower was open to the public and visitors were able to enter inside. The interior featured escalators and elevators surrounding a 41-meter-tall artwork titled the "Tree of Life" (生命の樹 ''Seimei no Ki''), representing the evolution of all creatures.<ref name="AJWArticle" /> [[Tsuburaya Productions]] produced figurines that featured in the artwork. One elevator led up to the ceiling of Big Roof, accessible through an open wall; this was closed after the Expo ended. Two other artworks by Tarō Okamoto, "The Tower of Mother" and "The Tower of Youth", were originally placed in the east and west areas of the Expo park, and were later removed. Big Roof was dismantled in 1979, causing the tower to be further exposed to the elements. Due to deterioration of the outside and abandonment of the inside, a proposal was made for demolition, resulting in efforts to instead preserve the sculpture; repair work began in November 1994 and lasted until March 1995.<ref name="info">[http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/whatnew.htm The Tower of the Sun, info]</ref> On October 11 and 12, 2003, the inside of the Tower of the Sun was opened to a selected 1,970 people (due to the year the World Expo was hosted). The lottery process drew over 24,000 applicants, resulting in the Commemorative Organization for the Japan World Exposition '70 opening the tower again in November and December of the same year.<ref name="info" /> These events and subsequent, similar openings of the tower, held at irregular intervals until October 2006, were attended by over 40,000 people.<ref name="inside">[http://park.expo70.or.jp/nairankai.html Commemorative Organization for the Japan World Exposition '70, about opening the inside of the tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527162012/http://park.expo70.or.jp/nairankai.html |date=2008-05-27 }}</ref> Due to significant repairs and renovation in preparation for the 40th anniversary event for Expo '70, held in 2010, access to the tower's interior was once again closed.<ref name="inside" /> The inside was scheduled to be re-opened to the public starting in 2014.<ref name="AJWArticle">{{Cite web |last=Unezawa |first=Yoshitaka |date=2013-05-31 |title=Interior of Expo '70's 'Tower of the Sun' to open on permanent basis |url=http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425232839/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |archive-date=2015-04-25 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> After four years of delays, the tower was permanently reopened in March 2018, featuring earthquake reinforcement, a restored Tree of Life, and a reconstructed "Sun of the Underworld".<ref>{{Cite web |title=Tower of the Sun Restoration |url=https://taro-okamoto.or.jp/en/saisei-taiyonoto/ |access-date=2025-04-20 |website=Taro Okamoto Memorial Museum}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Tower of the sun |url=https://www.expo70-park.jp/languages/english/tower-of-the-sun/ |access-date=2025-04-20 |website=Expo '70 Commemorative Park |language=}}</ref> == Overview == [[File:梅丹本舗 (2813134756).jpg|thumb|right|Օսակայի մոնոռելսն անցնում է «Արևի աշտարակի» և «Էքսպո-70» հիշատակի այգու դիմացով։]] The tower is approximately 70&nbsp;meters tall, 20&nbsp;meters wide at its base, and has two 25-meter-long arms.<ref name=Data/> The tower currently has three faces:<ref name=":1">{{Cite web |title=About the Tower of the Sun Museum |url=https://taiyounotou-expo70.jp/en/about/ |access-date=2025-04-20 |website=The Official Site of the Tower of the Sun Museum}}</ref> * The "Golden Mask", located at the top, representing the future. It is 11&nbsp;meters wide; the antenna protruding from its mouth works as a [[lightning rod]].<ref name="Data" /> * The "Face of the Sun", located on its front between the two arms, representing the present. * The "Black Sun", on its back, representing the past. This face also symbolizes a sun that has been "scientifically analyzed by humans", and nuclear energy.<ref name=":2">{{Cite AV media |url=https://www.kosai.info/works/feature-films/tower-of-the-sun/ |title=Tower of the Sun |date=2018 |last=Kosai |first=Sekine |type=Video |language=ja}}</ref> A fourth face, titled the "Underground Sun" or "Sun of the Underworld", was present during Expo '70 in a subterranean space titled "PRAYER". Rather than representing a temporal aspect, this face was said to express "the inner spiritual world of humans." When the Expo closed, the face "disappeared" and was moved to an unknown location. A reconstruction was created and has been exhibited since 2018, but the original sculpture has never been found.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> The tower's outside was constructed using [[shotcrete]] and is bumpy, a style that was chosen in order to come across as a "natural texture" rather than an industrial surface.<ref name=":2" /> Lights are installed in the eyes of the Golden Mask and are lit up at night. [[Xenon arc lamp|Xenon arc]] floodlights were originally used during Expo '70, but were later turned off due to electrical problems and concerns that they may disrupt aircraft operations at the nearby [[Itami Airport|Osaka Itami Airport]]. On September 25, 2004, an external battery was connected and the lights were lit to advertise a countdown to [[Expo 2005]].<ref>{{Cite web |title=太陽の塔 34年ぶりに両目点灯 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/img040925/index.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> In 2010, the floodlights were replaced with 148 lower brightness LEDs.<ref>{{Cite web |date=2010-02-23 |title=万博・太陽の塔の目玉、４０年ぶり点灯…３月２７日から |url=http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100226220713/http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |archive-date=2010-02-26 |access-date=2025-04-20 |website=[[Yomiuri Shimbun]] |language=ja}}</ref> The original Golden Mask was constructed from 337 steel plates. Due to deterioration from wind and rain, it was replaced with a second-generation stainless steel replica in 1992. Around half of the original plates that were mostly undamaged remain in storage within Expo '70 Commemorative Park.<ref>{{Cite web |date=2019-02-13 |title=世界に再びコンニチハ 太陽の塔「初代の顔」を展示へ |url=https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214050410/https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |archive-date=2019-02-14 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> The jagged red paintings on the front of the tower represent [[thunder]].{{Citation needed|date=April 2025}} Inside of the tower, a gigantic artwork called the "Tree of Life" is exhibited. Attached to the trunk and branches of the Tree are 292 different models of living organisms of various species and sizes. Large lit-up amoebas appear on the bottom while humans appear at the top, smallest.<ref name=":1" /> A miniature version of the Tower of the Sun is located in the Taro Okamoto Museum of Art. The tower has also been listed as one of the Best 100 Media Arts in Japan by the [[Agency for Cultural Affairs]].<ref name="info" /> == Interpretation == {{Quote box | quote = "Progress functions backwards. We are losing our real lives, the integrity of our lives, our bodies and physicality. I myself have deep doubts about progress. You say [[Apollo 11|Apollo]] is progress. Progress to what?" | author = Tarō Okamoto | width = 500px }} Art historian {{Ill|春原史寛|lt=Fumihiro Sunahara|ja}} has said that the Tower was Okamoto's way of rebelling against or reinterpreting the theme of Expo '70, "Harmony and Progress for Mankind". Sunahara claims that Okamoto instead believed that mankind had not yet achieved either progress or harmony – or, had achieved these only on a superficial level – and thought that unchecked technological advancement and progress was naïve.<ref name=":2" /> Akiomi Hirano, director of the Taro Okamoto Memorial Museum, believes that Okamoto and the Tower of the Sun completely opposed ideas such as "optimistic futurism" and "the cult of technology", and disagreed with the Expo's messaging that [[Industrialisation|industrialization]] and technical progress were the best ways for humans to be happy.<ref name=":2" /> According to art critic {{Ill|椹木野衣|lt=Noi Sawaragi|ja}}, the Tower of the Sun is related to [[Mushroom cloud|mushroom clouds]], with the theme of atomic bombs also present in other of Okamoto's artworks such as the mural "Myth of Tomorrow", which was created concurrently with the Tower of the Sun.<ref name=":2" /> ==In popular culture== * The 1970 Japanese ''[[kaiju]]'' film, ''[[Gamera vs. Jiger]]'', features Expo '70 prominently, including location shots, voice-over descriptions, and scale models. See also ''[[Warning from Space]]''. * The Tower of the Sun and Expo '70 play a central role in [[Naoki Urasawa]]'s 1996–2006 manga ''[[20th Century Boys]]''. In the series, the tower becomes one of the main symbols of the "cult of the friend", an evil association that wants to conquer the world. * In 1997, [[Naoko Yamano]], guitarist and founding member of the Osaka-based [[Pop punk|pop/punk]] band [[Shonen Knife]], wrote a song called "Tower of the Sun" which appears on the band's 1997 album ''[[Brand New Knife]]''.<ref>[http://www.kafejo.com/muziko/sk/tots.htm Shonen Life, The Tower of the Sun]</ref> * The Tower of the Sun and other sculptures at Expo '70 feature prominently and served to inspire the 2001 animated film ''[[Crayon Shin-chan: The Storm Called: The Adult Empire Strikes Back]]''. * [[Tomihiko Morimi]], author of ''[[The Tatami Galaxy]]'', entitled his 2003 debut novel "Tower of the Sun". The edifice features prominently throughout the book. * In 2007, the tower was briefly shown in the anime ''[[Moonlight Mile (manga)|Moonlight Miles]]'' season 1 and 2. * The Tower of the Sun (along with Okamoto's other works) was used as homage in the character of [[Deidara]] from the ''[[Naruto]]'' series, with an explosion caused by the character's suicidal attack "C0" taking the shape of the tower. * According to ''[[Pokémon Black and White]]'' art director [[Ken Sugimori]], the [[Pokémon]] [[Larvesta]] is partially inspired by the Tower of the Sun; specifically, the red growths surrounding Larvesta's head.<ref>''Nintendo Dream'' Vol. 204, April 2011</ref> **In ''[[Pokémon the Series: Diamond and Pearl]]'', Sunyshore Tower resembles the Tower of the Sun. * The Tower of the Sun shows up as a pilotable giant mecha in the 2010 Shingo Honda's manga ''[[Creature!]]'', and is depicted on the cover of volume 18. * The 2011 television drama series ''[[Taro no To|Taro's Tower]]'' is a memoir of Okamoto's life, and was titled after the tower.<ref>{{cite web |title= 土曜ドラマ TAROの塔 |url= https://www2.nhk.or.jp/archives/movies/?id=D0009010594_00000 |website= {{ill|NHK Archives|ja|NHKアーカイブス}}, [[NHK General TV]] |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref> * The Tower appears in [[Hirokazu Kore-eda]]'s 2011 film ''[[I Wish (film)|I Wish]]''. * In 2014, [[Bandai]] created {{nihongo4|Tower of the Sun Robot|太陽の塔のロボ}}, a 288&nbsp;mm [[chogokin]] toy replica of the Tower of the Sun that transforms into a giant robot. As part of ad campaign for the model, the tower is shown in a short animated sequence in which transforms and briefly fight a monster, in the style of ''[[tokusatsu]]'' programs.<ref>{{cite web |title=超合金 太陽の塔のロボ |url=https://tamashii.jp/special/tots_robo/ |accessdate=2019-11-08 |publisher=[[Bandai]]}}</ref><ref>{{cite web |date=2014-09-02 |title=Bandai Japan creates a transformer model of the Osaka's "Tower of the Sun" with short animated video. |url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2014-09-02/bandai-tower-of-the-sun-transforming-robot-gets-an-even-more-epic-video/.78319 |accessdate=2019-11-08 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> * In 2022, {{ill|Taroman (tokusatsu series)|ja|TAROMAN 岡本太郎式特撮活劇|lt=''Tarōman: Tarō Okamoto Style Special Effects Action Drama''}}, a tokusatsu television drama featuring the titular superhero designed after ''Tower of the Sun'' and ''{{Ill|Tower of the Young Sun|ja|若い太陽の塔}}'' and was broadcast on [[NHK Educational TV]]. Its film adaptation {{nihongo4|''Taroman Expo Explosion''|大長編 タローマン 万博大爆発}} was theatrically released during the [[Expo 2025]].<ref>{{cite web |date= 10 September 2025 |title= 展覧会「でたらめ！タローマン大万博」　渋谷パルコ・ほぼ日で開催 |url= https://biz.shibuyabunka.com/event/749/ |website= Shibuya Culture Project |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref><ref>{{cite web |title= 大長編 タローマン 万博大爆発 |url= https://db.nipponconnection.com/ja/film/2626/n-a |website= [[Nippon Connection]] |access-date= 2026-10-19 }}</ref> == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|Tower of the Sun}} * [http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/us.htm The Tower of the Sun] * [https://3dwarehouse.sketchup.com/model.html?id=e56d52802fc5d3101af52e98b52ad86d Google 3D Warehouse] {{Portal bar|Japan|Arts}} {{Authority control}} eujmgv4isnhwqsf5jb4eg7ts265m28n 10953470 10953456 2026-10-21T13:05:10Z Մարի Պոդոսյան 173166 10953470 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:The Rotunda of Mosta in the Maltese Sun.jpg|մինի|Արևի աշտարակի արտաքին տեսքը]] {{Nihongo|'''Արևի աշտարակ'''|太陽の塔|Taiyō no Tō}}, ավանգարդային քանդակ և շինություն, որը ստեղծել է ճապոնացի նկարիչ [[Տարո Օկամոտո]]ն։ Այն հայտնի էր որպես [[Expo '70]]-ի խորհրդանիշ և ներկայումս պահպանվում ու գտնվում է [[Սույտա]] քաղաքում (Օսակայի պրեֆեկտուրա, Ճապոնիա)՝ [[Expo Commemoration Park|Էքսպո-70-ի հիշատակի այգում]]։ Աշտարակն առջևի և հետևի մասերում ունի բազմաթիվ դեմքեր։ 2020 թվականին այն ճանաչվել է Ճապոնիայի [[Tangible Cultural Property (Japan)|նյութական մշակութային արժեք]]:<ref>{{Cite web |title=Expo 1970 Osaka |url=https://www.bie-paris.org/site/en/1970-osaka |access-date=2025-04-20 |website=www.bie-paris.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hakotani |first=Shinji |date=2024-12-09 |title=Half a century on, nothing overshadows the Tower of the Sun |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/15509678 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> == Ձևավորում և պատմություն == [[File:Osaka Expo'70 Korean Pavilion.jpg|thumb|right|Աշտարակի կողային տեսքը՝ «Էքսպո-70»-ի կորեական տաղավարից դիտված, 1970 թ. ապրիլ։]] Աշտարակը նախագծել է Տարո Օկամոտոն [[Expo '70]]-ի համար։ Այն գտնվում էր «Մեծ տանիք» (անգլ.՝ Big Roof) հայտնի կենտրոնական «Փառատոնային հրապարակ» շինության ներսում, որը նույնպես նախագծել էր ճապոնացի ճարտարապետ [[Կենձո Տանգե]]ն։ Իր բարձրության շնորհիվ աշտարակի ծայրը դուրս էր գալիս «Մեծ տանիքի» առաստաղին արված շրջանաձև անցքից։ Աշտարակի ավարտից հետո «Էքսպո-70»-ի կազմակերպիչ և [[գիտաֆանտաստիկա|գիտաֆանտաստիկայի]] գրող [[Սակյո Կոմացու]]ն Օկամոտոյին ասել է, որ այն հիշեցնում է 1955 թվականի «[[Արևի սեզոնը]]» վեպի մի տեսարան, որտեղ հերոսը [[Shoji|թղթե սահող դռնով]] հրում է իր առնանդամը, և առաջարկել է «Արևի աշտարակ» անվանումը։<ref name="Data">{{Cite web |title=太陽の塔 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/taiyo.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> Ցուցահանդեսի ընթացքում աշտարակը բաց է եղել հանրության համար, և այցելուները կարող էին մտնել ներս։ Ներսում տեղադրված էին շարժասանդուղքներ և վերելակներ, որոնք շրջապատում էին 41 մետր բարձրությամբ «Կյանքի ծառ» (生命の樹 ''Seimei no Ki'') վերնագրով արվեստի գործը, որը մարմնավորում է բոլոր արարածների էվոլյուցիան։<ref name="AJWArticle" /> [[Tsuburaya Productions]] ընկերությունը ստեղծել է արձանիկներ, որոնք տեղ են գտել այդ արվեստի գործում։ Վերելակներից մեկը բարձրանում էր մինչև «Մեծ տանիքի» առաստաղը՝ հասանելի լինելով բաց պատի միջով. այն փակվել է ցուցահանդեսի ավարտից հետո։ Տարո Օկամոտոյի ևս երկու արվեստի գործեր՝ «Մոր աշտարակը» և «Երիտասարդության աշտարակը», սկզբում տեղադրված էին Էքսպոյի այգու արևելյան և արևմտյան հատվածներում, սակայն հետագայում հեռացվել են։ «Մեծ տանիքը» ապամոնտաժվել է 1979 թվականին, ինչի հետևանքով աշտարակն ավելի շատ է ենթարկվել բնական տարրերի ազդեցությանը։ Արտաքին տեսքի վատթարացման և ներսի հատվածի անտեսման պատճառով առաջարկվել է քանդել այն, ինչի արդյունքում ջանքեր են գործադրվել քանդակը պահպանելու ուղղությամբ. վերանորոգման աշխատանքները սկսվել են 1994 թվականի նոյեմբերին և տևել մինչև 1995 թվականի մարտը։<ref name="info">[http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/whatnew.htm The Tower of the Sun, info]</ref> 2003 թվականի հոկտեմբերի 11-ին և 12-ին «Արևի աշտարակի» ներսը բացվել է ընտրված 1,970 մարդու համար (պայմանավորված Համաշխարհային ցուցահանդեսի անցկացման տարով): Վիճակահանության գործընթացին մասնակցել է ավելի քան 24,000 դիմորդ, ինչի արդյունքում «Ճապոնական համաշխարհային ցուցահանդես '70»-ի հիշատակի կազմակերպությունը աշտարակը նորից բացել է նույն տարվա նոյեմբեր և դեկտեմբեր ամիսներին։<ref name="info" /> Այս միջոցառումները և աշտարակի հետագա նմանատիպ բացումները, որոնք անցկացվել են անկանոն պարբերականությամբ մինչև 2006 թվականի հոկտեմբերը, այցելել է ավելի քան 40,000 մարդ։<ref name="inside">[http://park.expo70.or.jp/nairankai.html Commemorative Organization for the Japan World Exposition '70, about opening the inside of the tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527162012/http://park.expo70.or.jp/nairankai.html |date=2008-05-27 }}</ref> «Էքսպո-70»-ի 40-ամյա հոբելյանական միջոցառման (որն անցկացվել է 2010 թվականին) նախապատրաստական մեծածավալ նորոգման և վերանորոգման աշխատանքների պատճառով աշտարակի ներս մուտքը կրկին փակվել է։<ref name="inside" /> Նախատեսվում էր ներսը վերաբացել հանրության համար սկսած 2014 թվականից։<ref name="AJWArticle">{{Cite web |last=Unezawa |first=Yoshitaka |date=2013-05-31 |title=Interior of Expo '70's 'Tower of the Sun' to open on permanent basis |url=http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425232839/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |archive-date=2015-04-25 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> Չորս տարվա ձգձգումներից հետո աշտարակը մշտապես վերաբացվել է 2018 թվականի մարտին՝ ներառելով սեյսմիկ ամրացումներ, վերականգնված «Կյանքի ծառը» և վերստեղծված «Ստորգետնյա աշխարհի արևը»։<ref>{{Cite web |title=Tower of the Sun Restoration |url=https://taro-okamoto.or.jp/en/saisei-taiyonoto/ |access-date=2025-04-20 |website=Taro Okamoto Memorial Museum}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Tower of the sun |url=https://www.expo70-park.jp/languages/english/tower-of-the-sun/ |access-date=2025-04-20 |website=Expo '70 Commemorative Park |language=}}</ref> == Ակնարկ == [[File:梅丹本舗 (2813134756).jpg|thumb|right|Օսակայի մոնոռելսն անցնում է «Արևի աշտարակի» և «Էքսպո-70» հիշատակի այգու դիմացով։]] Աշտարակն մոտավորապես 70&nbsp;մետր բարձրություն ունի, հիմքում 20&nbsp;մետր լայնություն և երկու 25-մետրանոց թևեր։<ref name=Data/> Աշտարակն ներկայումս ունի երեք դեմք՝<ref name=":1">{{Cite web |title=About the Tower of the Sun Museum |url=https://taiyounotou-expo70.jp/en/about/ |access-date=2025-04-20 |website=The Official Site of the Tower of the Sun Museum}}</ref> - Վերևում գտնվող «Ոսկե դիմակը», որը խորհրդանշում է ապագան։ Այն 11&nbsp;մետր լայնություն ունի. բերանից ցցված ալեհավաքը ծառայում է որպես [[շանթարգել (շինություն)|շանթարգել]]:<ref name="Data" /> - «Արևի դեմքը», որը գտնվում է առջևի մասում՝ երկու թևերի արանքում, և խորհրդանշում է ներկան։ - «Սև արևը» հետևի մասում, որը խորհրդանշում է անցյալը։ Այս դեմքը նաև խորհրդանշում է արև, որը «գիտականորեն վերլուծվել է մարդկանց կողմից», և միջուկային էներգիան։<ref name=":2">{{Cite AV media |url=https://www.kosai.info/works/feature-films/tower-of-the-sun/ |title=Tower of the Sun |date=2018 |last=Kosai |first=Sekine |type=Video |language=ja}}</ref> Չորրորդ դեմքը, որը կոչվում է «Ստորգետնյա արև» կամ «Ստորգետնյա աշխարհի արև», առկա է եղել «Էքսպո-70»-ի ժամանակ «ԱՂՈԹՔ» (անգլ.՝ PRAYER) վերնագրով ստորգետնյա տարածքում։ Այս դեմքը ժամանակային կողմ արտահայտելու փոխարեն, ինչպես նշվում է, արտահայտում էր «մարդկանց ներքին հոգևոր աշխարհը»։ Երբ Ցուցահանդեսը փակվել է, դեմքը «անհետացել է» և տեղափոխվել անհայտ վայր։ Ստեղծվել է վերակառուցված տարբերակը, որը ցուցադրվում է 2018 թվականից, սակայն բնօրինակ քանդակը երբեք չի գտնվել։<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Աշտարակի արտաքին հատվածը կառուցվել է [[տորკրետբետոն|տորკրետբետոնի]] միջոցով և ալիքաձև է. այս ոճն ընտրվել է արդյունաբերական մակերեսի փոխարեն «բնական հյուսվածք» հիշեցնելու համար։<ref name=":2" /> Ոսկե դիմակի աչքերում լույսեր են տեղադրված, որոնք վառվում են գիշերը։ «Էքսպո-70»-ի ժամանակ սկզբում օգտագործվել են [[քսենոնային լամպ|քսենոնային արկղային]] հեղեղ լույսեր, սակայն հետագայում դրանք անջատվել են էլեկտրական խնդիրների և այն մտահոգությունների պատճառով, որ դրանք կարող են խանգարել մոտակա [[Իտամի օդանավակայան|Օսակա Իտամի օդանավակայանի]] ինքնաթիռների աշխատանքին։ 2004 թվականի սեպտեմբերի 25-ին միացվել է արտաքին մարտկոց, և լույսերը վառվել են՝ գովազդելու [[Expo 2005]]-ի հետհաշվարկը։<ref>{{Cite web |title=太陽の塔 34年ぶりに両目点灯 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/img040925/index.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> 2010 թվականին հեղեղ լույսերը փոխարինվել են 148 ավելի ցածր պայծառության LED լույսերով։<ref>{{Cite web |date=2010-02-23 |title=万博・太陽の塔の目玉、４０年ぶり点灯…３月２７日から |url=http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100226220713/http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |archive-date=2010-02-26 |access-date=2025-04-20 |website=[[Yomiuri Shimbun]] |language=ja}}</ref> Բնօրինակ Ոսկե դիմակը պատրաստված է եղել 337 պողպատե թիթեղներից։ Քամու և անձրևի հետևանքով առաջացած մաշվածության պատճառով այն 1992 թվականին փոխարինվել է երկրորդ սերնդի չժանգոտվող պողպատից պատրաստված կրկնօրինակով։ Հիմնականում անվնաս մնացած բնօրինակ թիթեղների մոտավորապես կեսը պահվում է «Էքսպո-70» հիշատակի այգու պահոցներում։<ref>{{Cite web |date=2019-02-13 |title=世界に再びコンニチハ 太陽の塔「初代の顔」を展示へ |url=https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214050410/https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |archive-date=2019-02-14 |access-date=2025-04-20 |website=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref> Աշտարակի առջևի մասի կտրուկ կարմիր նկարները խորհրդանշում են [[կայծակ]]:{{Citation needed|date=April 2025}} Աշտարակի ներսում ցուցադրվում է «Կյանքի ծառ» կոչվող հսկայական արվեստի գործը։ Ծառի բնին և ճյուղերին ամրացված են տարբեր տեսակների և չափերի կենդանի օրգանիզմների 292 տարբեր մոդելներ։ Ներքևի մասում հայտնվում են մեծ, լուսավորված ամեոբաներ, իսկ վերևում՝ ամենափոքր մարդիկ։<ref name=":1" /> Արևի աշտարակի մանրակերտը գտնվում է Տարո Օկամոտոյի արվեստի թանգարանում։ Աշտարակը նաև ներառվել է [[Մշակույթի գործերի գործակալություն|Ճապոնիայի մշակույթի գործերի գործակալության]] կողմից կազմված Ճապոնիայի լավագույն 100 մեդիաարվեստների ցանկում։<ref name="info" /> == Մեկնաբանություն == {{Quote box | quote = "Progress functions backwards. We are losing our real lives, the integrity of our lives, our bodies and physicality. I myself have deep doubts about progress. You say [[Apollo 11|Apollo]] is progress. Progress to what?" | author = Տարո Օկամոտո | width = 500px }} Արվեստաբան {{Ill|春原史寛|lt=Ֆումիհիրո Սունահարա|ja}}-ն նշել է, որ Աշտարակն Օկամոտոյի կողմից «Էքսպո-70»-ի «Ներդաշնակություն և առաջընթաց մարդկության համար» թեմային հակադրվելու կամ այն վերաիմաստավորելու միջոց էր։ Սունահարան պնդում է, որ Օկամոտոն փոխարենը հավատում էր, որ մարդկությունը դեռևս չի հասել ոչ առաջընթացի, ոչ էլ ներդաշնակության (կամ հասել է դրանց միայն մակերեսային մակարդակով), և կարծում էր, որ չվերահսկվող տեխնոլոգիական առաջընթացն ու զարգացումը միամտություն են։<ref name=":2" /> Տարո Օկամոտոյի հիշատակի թանգարանի տնօրեն Աκιոմի Հիրանոն կարծում է, որ Օկամոտոն և Արևի աշտարակը լիովին հակադրվում էին այնպիսի գաղափարների, ինչպիսիք են «լավատեսական ֆուտուրիզմը» և «տեխնոլոգիայի պաշտամունքը», և համաձայն չէին Ցուցահանդեսի այն ուղերձին, թե [[արդյունաբերացում|արդյունաբերացումն]] ու տեխնիկական առաջընթացը մարդկանց երջանիկ լինելու լավագույն միջոցներն են։<ref name=":2" /> Արվեստաբան {{Ill|椹木野衣|lt=Նոյ Սավարագի|ja}}-ի համաձայն՝ Արևի աշտարակը կապված է [[Սնկասունկ|սնկաձև ամպերի]] հետ, ընդ որում ատոմային ռումբերի թեման առկա է նաև Օկամոտոյի այնպիսի այլ արվեստի գործերում, ինչպիսին է «Վաղվա առասպելը» որմնանկարը, որը ստեղծվել է Արևի աշտարակին զուգահեռ։<ref name=":2" /> == Մեկնաբանություն == {{Quote box | quote = "Progress functions backwards. We are losing our real lives, the integrity of our lives, our bodies and physicality. I myself have deep doubts about progress. You say [[Apollo 11|Apollo]] is progress. Progress to what?" | author = Տարո Օկամոտո | width = 500px }} Արվեստաբան {{Ill|春原史寛|lt=Ֆումիհիրո Սունահարա|ja}}-ն նշել է, որ Աշտարակն Օկամոտոյի կողմից «Էքսպո-70»-ի «Ներդաշնակություն և առաջընթաց մարդկության համար» թեմային հակադրվելու կամ այն վերաիմաստավորելու միջոց էր։ Սունահարան պնդում է, որ Օկամոտոն փոխարենը հավատում էր, որ մարդկությունը դեռևս չի հասել ոչ առաջընթացի, ոչ էլ ներդաշնակության (կամ հասել է դրանց միայն մակերեսային մակարդակով), և կարծում էր, որ չվերահսկվող տեխնոլոգիական առաջընթացն ու զարգացումը միամտություն են։<ref name=":2" /> Տարո Օկամոտոյի հիշատակի թանգարանի տնօրեն Ակոմի Հիրանոն կարծում է, որ Օկամոտոն և Արևի աշտարակը լիովին հակադրվում էին այնպիսի գաղափարների, ինչպիսիք են «լավատեսական ֆուտուրիզմը» և «տեխնոլոգիայի պաշտամունքը», և համաձայն չէին Ցուցահանդեսի այն ուղերձին, թե [[արդյունաբերացում|արդյունաբերացումն]] ու տեխնիկական առաջընթացը մարդկանց երջանիկ լինելու լավագույն միջոցներն են։<ref name=":2" /> Արվեստաբան {{Ill|椹木野衣|lt=Նոյ Սավարագի|ja}}-ի համաձայն՝ Արևի աշտարակը կապված է [[Սնկասունկ|սնկաձև ամպերի]] հետ, ընդ որում ատոմային ռումբերի թեման առկա է նաև Օկամոտոյի այնպիսի այլ արվեստի գործերում, ինչպիսին է «Վաղվա առասպելը» որմնանկարը, որը ստեղծվել է Արևի աշտարակին զուգահեռ։<ref name=":2" /> == Հանրային մշակույթում == - 1970 թվականի ճապոնական ''[[կայձյու]]'' ֆիլմում՝ «[[Gamera vs. Jiger]]», ակնառու կերպով ցուցադրվում է «Էքսպո-70»-ը՝ ներառյալ տեղանքի նկարահանումները, ձայնային նկարագրությունները և մանրակերտները։ Տե՛ս նաև «[[Warning from Space]]» ֆիլմը։ - Արևի աշտարակը և «Էքսպո-70»-ը առանցքային դեր են խաղում [[Նաոկի Ուրասավա]]յի 1996–2006 թվականների «[[20th Century Boys]]» մանգայում։ Սերիայում աշտարակը դառնում է «ընկերոջ պաշտամունքի» գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը, որը չար միավորում է և ցանկանում է նվաճել աշխարհը։ - 1997 թվականին Օսակայում հիմնադրված [[Pop punk|փոփ/փանկ]] [[Shonen Knife]] խմբի կիթառահար և հիմնադիր անդամ [[Նաոկո Յամանո]]ն գրել է «Արևի աշտարակ» երգը, որը տեղ է գտել խմբի 1997 թվականի «[[Brand New Knife]]» ալբոմում։<ref>[http://www.kafejo.com/muziko/sk/tots.htm Shonen Life, The Tower of the Sun]</ref> - Արևի աշտարակը և «Էքսպո-70»-ի այլ քանդակներ ակնառու դեր ունեն և ոգեշնչման աղբյուր են ծառայել 2001 թվականի «[[Crayon Shin-chan: The Storm Called: The Adult Empire Strikes Back]]» անիմացիոն ֆիլմի համար։ - «[[The Tatami Galaxy]]»-ի հեղինակ [[Տոմիհիկո Մորիմի]]ն իր 2003 թվականի դեբյուտային վեպը վերնագրել է «Արևի աշտարակ»։ Կառույցն ակնառու կերպով առկա է ամբողջ գրքում։ - 2007 թվականին աշտարակը կարճ ժամանակով ցուցադրվել է «[[Moonlight Mile (manga)|Moonlight Mile]]» անիմեի 1-ին և 2-րդ եթերաշրջաններում։ - Արևի աշտարակը (Օկամոտոյի այլ գործերի հետ միասին) օգտագործվել է որպես հարգանքի տուրք «[[Naruto]]» սերիայի [[Դեիդարա]] կերպարի մոտ, որտեղ կերպարի «C0» ինքնասպանական գրոհի հետևանքով առաջացած պայթյունն ստանում է աշտարակի տեսքը։ - Համաձայն «[[Pokémon Black and White]]»-ի արվեստի տնօրեն [[Կեն Սուգիմորիի]], [[Pokémon]] [[Larvesta]]-ն մասամբ ոգեշնչված է Արևի աշտարակով, մասնավորապես՝ Larvesta-ի գլուխը շրջապատող կարմիր ելուստներով։<ref>''Nintendo Dream'' Vol. 204, April 2011</ref> ** «[[Pokémon the Series: Diamond and Pearl]]»-ում Սանիսհոր աշտարակը (Sunyshore Tower) նման է Արևի աշտարակին։ - Արևի աշտարակը հանդես է գալիս որպես վարվող հսկա մեխա Սինգո Հոնդայի 2010 թվականի «[[Creature!]]» մանգայում և պատկերված է 18-րդ հատորի շապիկին։ - 2011 թվականի «[[Taro no To|Taro's Tower]]» հեռուստասերիալը Օկամոտոյի կյանքի հուշագրությունն է և անվանվել է աշտարակի պատվին։<ref>{{cite web |title= 土曜ドラマ TAROの塔 |url= https://www2.nhk.or.jp/archives/movies/?id=D0009010594_00000 |website= {{ill|NHK Archives|ja|NHKアーカイブс}}, [[NHK General TV]] |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref> - Աշտարակը հայտնվում է [[Հիրոկազու Կորե-էդա]]յի 2011 թվականի «[[I Wish (film)|I Wish]]» ֆիլմում։ - 2014 թվականին [[Bandai]] ընկերությունը ստեղծել է {{nihongo4|Արևի աշտարակի ռոբոտ|太陽の塔のロボ}}, որը Արևի աշտարակի 288&nbsp;մմ չափսի [[chogokin]] խաղալիք-կրկնօրինակն է և վերածվում է հսկա ռոբոտի։ Մոդելի գովազդային արշավի շրջանակներում աշտարակը ցուցադրվում է կարճ անիմացիոն հաջորդականությամբ, որում այն վերափոխվում և հակիրճ կռվում է հրեշի դեմ՝ ''[[tokusatsu]]'' ծրագրերի ոճով։<ref>{{cite web |title=超合金 太陽の塔のロボ |url=https://tamashii.jp/special/tots_robo/ |accessdate=2019-11-08 |publisher=[[Bandai]]}}</ref><ref>{{cite web |date=2014-09-02 |title=Bandai Japan creates a transformer model of the Osaka's "Tower of the Sun" with short animated video. |url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2014-09-02/bandai-tower-of-the-sun-transforming-robot-gets-an-even-more-epic-video/.78319 |accessdate=2019-11-08 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> - 2022 թվականին {{ill|Taroman (tokusatsu series)|ja|TAROMAN 岡本太郎式特撮活劇|lt=''Տարոման. Տարո Օկամոտոյի ոճի հատուկ էֆեկտներով մարտաֆիլմ''}}, տոկուսացու հեռուստասերիալ, որտեղ ներկայացված է վերնագրային սուպերհերոսը, որը նախագծվել է Արևի աշտարակի և ''{{Ill|Tower of the Young Sun|ja|若い太陽の塔}}''-ի հիման վրա, հեռարձակվել է [[NHK Educational TV]]-ով։ Դրա ֆիլմային ադապտացիան՝ {{nihongo4|''Տարոմանի մեծ արկածը. Էքսպոյի մեծ պայթյունը''|大長編 タローマン 万博大爆発}}, թատերականորեն թողարկվել է [[Expo 2025]]-ի ժամանակ։<ref>{{cite web |date= 10 September 2025 |title= 展覧会「でたらめ！タローマン大万博」 渋谷パルコ・ほぼ日で開催 |url= https://biz.shibuyabunka.com/event/749/ |website= Shibuya Culture Project |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref><ref>{{cite web |title= 大長編 タローマン 万博大爆発 |url= https://db.nipponconnection.com/ja/film/2626/n-a |website= [[Nippon Connection]] |access-date= 2026-10-19 }}</ref> == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|Tower of the Sun}} * [http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/us.htm The Tower of the Sun] * [https://3dwarehouse.sketchup.com/model.html?id=e56d52802fc5d3101af52e98b52ad86d Google 3D Warehouse] {{Portal bar|Japan|Arts}} {{Authority control}} o6h0memll7hny2w27qy4m85j29psjyc 10953496 10953470 2026-10-21T13:22:15Z Մարի Պոդոսյան 173166 10953496 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:The Rotunda of Mosta in the Maltese Sun.jpg|մինի|Արևի աշտարակի արտաքին տեսքը]] {{Nihongo|'''Արևի աշտարակ'''|太陽の塔|Taiyō no Tō}}, ավանգարդային քանդակ և շինություն, որը ստեղծել է ճապոնացի նկարիչ Տարո Օկամոտոն։ Այն հայտնի էր որպես Expo '70-ի խորհրդանիշ և ներկայումս պահպանվում ու գտնվում է [[Սույտա]] քաղաքում (Օսակայի պրեֆեկտուրա, Ճապոնիա)՝ Էքսպո-70-ի հիշատակի այգում։ Աշտարակն առջևի և հետևի մասերում ունի բազմաթիվ դեմքեր։ 2020 թվականին այն ճանաչվել է Ճապոնիայի նյութական մշակութային արժեք:<ref>{{Cite web |title=Expo 1970 Osaka |url=https://www.bie-paris.org/site/en/1970-osaka |access-date=2025-04-20 |website=www.bie-paris.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hakotani |first=Shinji |date=2024-12-09 |title=Half a century on, nothing overshadows the Tower of the Sun |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/15509678 |access-date=2025-04-20 |website=The Asahi Shimbun}}</ref> == Ձևավորում և պատմություն == [[File:Osaka Expo'70 Korean Pavilion.jpg|thumb|right|Աշտարակի կողային տեսքը՝ «Էքսպո-70»-ի կորեական տաղավարից դիտված, 1970 թ. ապրիլ։]] Աշտարակը նախագծել է Տարո Օկամոտոն Expo '70-ի համար։ Այն գտնվում էր «Մեծ տանիք» (անգլ.՝ Big Roof) հայտնի կենտրոնական «Փառատոնային հրապարակ» շինության ներսում, որը նույնպես նախագծել էր ճապոնացի ճարտարապետ [[Կենձո Տանգե]]ն։ Իր բարձրության շնորհիվ աշտարակի ծայրը դուրս էր գալիս «Մեծ տանիքի» առաստաղին արված շրջանաձև անցքից։ Աշտարակի ավարտից հետո «Էքսպո-70»-ի կազմակերպիչ և գիտաֆանտաստիկայի գրող Սակյո Կոմացուն Օկամոտոյին ասել է, որ այն հիշեցնում է 1955 թվականի «Արևի սեզոնը» վեպի մի տեսարան, որտեղ հերոսը թղթե սահող դռնով հրում է իր առնանդամը, և առաջարկել է «Արևի աշտարակ» անվանումը։<ref name="Data">{{Cite web |title=太陽の塔 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/taiyo.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> Ցուցահանդեսի ընթացքում աշտարակը բաց է եղել հանրության համար, և այցելուները կարող էին մտնել ներս։ Ներսում տեղադրված էին շարժասանդուղքներ և վերելակներ, որոնք շրջապատում էին 41 մետր բարձրությամբ «Կյանքի ծառ» վերնագրով արվեստի գործը, որը մարմնավորում է բոլոր արարածների էվոլյուցիան։<ref name="AJWArticle" /> Tsuburaya Productions ընկերությունը ստեղծել է արձանիկներ, որոնք տեղ են գտել այդ արվեստի գործում։ Վերելակներից մեկը բարձրանում էր մինչև «Մեծ տանիքի» առաստաղը՝ հասանելի լինելով բաց պատի միջով. այն փակվել է ցուցահանդեսի ավարտից հետո։ Տարո Օկամոտոյի ևս երկու արվեստի գործեր՝ «Մոր աշտարակը» և «Երիտասարդության աշտարակը», սկզբում տեղադրված էին Էքսպոյի այգու արևելյան և արևմտյան հատվածներում, սակայն հետագայում հեռացվել են։ «Մեծ տանիքը» ապամոնտաժվել է 1979 թվականին, ինչի հետևանքով աշտարակն ավելի շատ է ենթարկվել բնական տարրերի ազդեցությանը։ Արտաքին տեսքի վատթարացման և ներսի հատվածի անտեսման պատճառով առաջարկվել է քանդել այն, ինչի արդյունքում ջանքեր են գործադրվել քանդակը պահպանելու ուղղությամբ. վերանորոգման աշխատանքները սկսվել են 1994 թվականի նոյեմբերին և տևել մինչև 1995 թվականի մարտը։<ref name="info">[http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/whatnew.htm The Tower of the Sun, info]</ref> 2003 թվականի հոկտեմբերի 11-ին և 12-ին «Արևի աշտարակի» ներսը բացվել է ընտրված 1,970 մարդու համար (պայմանավորված Համաշխարհային ցուցահանդեսի անցկացման տարով): Վիճակահանության գործընթացին մասնակցել է ավելի քան 24,000 դիմորդ, ինչի արդյունքում «Ճապոնական համաշխարհային ցուցահանդես '70»-ի հիշատակի կազմակերպությունը աշտարակը նորից բացել է նույն տարվա նոյեմբեր և դեկտեմբեր ամիսներին։<ref name="info" /> Այս միջոցառումները և աշտարակի հետագա նմանատիպ բացումները, որոնք անցկացվել են անկանոն պարբերականությամբ մինչև 2006 թվականի հոկտեմբերը, այցելել է ավելի քան 40,000 մարդ։<ref name="inside">[http://park.expo70.or.jp/nairankai.html Commemorative Organization for the Japan World Exposition '70, about opening the inside of the tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527162012/http://park.expo70.or.jp/nairankai.html |date=2008-05-27 }}</ref> «Էքսպո-70»-ի 40-ամյա հոբելյանական միջոցառման (որն անցկացվել է 2010 թվականին) նախապատրաստական մեծածավալ նորոգման և վերանորոգման աշխատանքների պատճառով աշտարակի ներս մուտքը կրկին փակվել է։<ref name="inside" /> Նախատեսվում էր ներսը վերաբացել հանրության համար սկսած 2014 թվականից։<ref name="AJWArticle">{{Cite web |last=Unezawa |first=Yoshitaka |date=2013-05-31 |title=Interior of Expo '70's 'Tower of the Sun' to open on permanent basis |url=http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425232839/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201305310009 |archive-date=2015-04-25 |access-date=2025-04-20 |website=The Asahi Shimbun}}</ref> Չորս տարվա ձգձգումներից հետո աշտարակը մշտապես վերաբացվել է 2018 թվականի մարտին՝ ներառելով սեյսմիկ ամրացումներ, վերականգնված «Կյանքի ծառը» և վերստեղծված «Ստորգետնյա աշխարհի արևը»։<ref>{{Cite web |title=Tower of the Sun Restoration |url=https://taro-okamoto.or.jp/en/saisei-taiyonoto/ |access-date=2025-04-20 |website=Taro Okamoto Memorial Museum}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Tower of the sun |url=https://www.expo70-park.jp/languages/english/tower-of-the-sun/ |access-date=2025-04-20 |website=Expo '70 Commemorative Park |language=}}</ref> == Ակնարկ == [[File:梅丹本舗 (2813134756).jpg|thumb|right|Օսակայի մոնոռելսն անցնում է «Արևի աշտարակի» և «Էքսպո-70» հիշատակի այգու դիմացով։]] Աշտարակն մոտավորապես 70&nbsp;մետր բարձրություն ունի, հիմքում 20&nbsp;մետր լայնություն և երկու 25-մետրանոց թևեր։<ref name=Data/> Աշտարակն ներկայումս ունի երեք դեմք՝<ref name=":1">{{Cite web |title=About the Tower of the Sun Museum |url=https://taiyounotou-expo70.jp/en/about/ |access-date=2025-04-20 |website=The Official Site of the Tower of the Sun Museum}}</ref> - Վերևում գտնվող «Ոսկե դիմակը», որը խորհրդանշում է ապագան։ Այն 11&nbsp;մետր լայնություն ունի. բերանից ցցված ալեհավաքը ծառայում է որպես շանթարգել:<ref name="Data" /> «Արևի դեմքը», որը գտնվում է առջևի մասում՝ երկու թևերի արանքում, և խորհրդանշում է ներկան։ - «Սև արևը» հետևի մասում, որը խորհրդանշում է անցյալը։ Այս դեմքը նաև խորհրդանշում է արև, որը «գիտականորեն վերլուծվել է մարդկանց կողմից», և միջուկային էներգիան։<ref name=":2">{{Cite AV media |url=https://www.kosai.info/works/feature-films/tower-of-the-sun/ |title=Tower of the Sun |date=2018 |last=Kosai |first=Sekine |type=Video |language=ja}}</ref> Չորրորդ դեմքը, որը կոչվում է «Ստորգետնյա արև» կամ «Ստորգետնյա աշխարհի արև», առկա է եղել «Էքսպո-70»-ի ժամանակ «ԱՂՈԹՔ» (անգլ.՝ PRAYER) վերնագրով ստորգետնյա տարածքում։ Այս դեմքը ժամանակային կողմ արտահայտելու փոխարեն, ինչպես նշվում է, արտահայտում էր «մարդկանց ներքին հոգևոր աշխարհը»։ Երբ Ցուցահանդեսը փակվել է, դեմքը «անհետացել է» և տեղափոխվել անհայտ վայր։ Ստեղծվել է վերակառուցված տարբերակը, որը ցուցադրվում է 2018 թվականից, սակայն բնօրինակ քանդակը երբեք չի գտնվել։<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Աշտարակի արտաքին հատվածը կառուցվել է տորკրետբետոնի միջոցով և ալիքաձև է. այս ոճն ընտրվել է արդյունաբերական մակերեսի փոխարեն «բնական հյուսվածք» հիշեցնելու համար։<ref name=":2" /> Ոսկե դիմակի աչքերում լույսեր են տեղադրված, որոնք վառվում են գիշերը։ «Էքսպո-70»-ի ժամանակ սկզբում օգտագործվել են քսենոնային արկղային հեղեղ լույսեր, սակայն հետագայում դրանք անջատվել են էլեկտրական խնդիրների և այն մտահոգությունների պատճառով, որ դրանք կարող են խանգարել մոտակա Օսակա Իտամի օդանավակայանի ինքնաթիռների աշխատանքին։ 2004 թվականի սեպտեմբերի 25-ին միացվել է արտաքին մարտկոց, և լույսերը վառվել են՝ գովազդելու Expo 2005-ի հետհաշվարկը։<ref>{{Cite web |title=太陽の塔 34年ぶりに両目点灯 |url=http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/img040925/index.htm |access-date=2025-04-20 |website=www1.u-netsurf.ne.jp}}</ref> 2010 թվականին հեղեղ լույսերը փոխարինվել են 148 ավելի ցածր պայծառության LED լույսերով։<ref>{{Cite web |date=2010-02-23 |title=万博・太陽の塔の目玉、４０年ぶり点灯…３月２７日から |url=http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100226220713/http://osaka.yomiuri.co.jp/news/20100223-OYO1T00270.htm |archive-date=2010-02-26 |access-date=2025-04-20 |website=Yomiuri Shimbun |language=ja}}</ref> Բնօրինակ Ոսկե դիմակը պատրաստված է եղել 337 պողպատե թիթեղներից։ Քամու և անձրևի հետևանքով առաջացած մաշվածության պատճառով այն 1992 թվականին փոխարինվել է երկրորդ սերնդի չժանգոտվող պողպատից պատրաստված կրկնօրինակով։ Հիմնականում անվնաս մնացած բնօրինակ թիթեղների մոտավորապես կեսը պահվում է «Էքսպո-70» հիշատակի այգու պահոցներում։<ref>{{Cite web |date=2019-02-13 |title=世界に再びコンニチハ 太陽の塔「初代の顔」を展示へ |url=https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214050410/https://www.asahi.com/articles/ASM2852RNM28PTIL00S.html |archive-date=2019-02-14 |access-date=2025-04-20 |website=The Asahi Shimbun}}</ref> Աշտարակի առջևի մասի կտրուկ կարմիր նկարները խորհրդանշում են [[կայծակ]]:{{Citation needed|date=April 2025}} Աշտարակի ներսում ցուցադրվում է «Կյանքի ծառ» կոչվող հսկայական արվեստի գործը։ Ծառի բնին և ճյուղերին ամրացված են տարբեր տեսակների և չափերի կենդանի օրգանիզմների 292 տարբեր մոդելներ։ Ներքևի մասում հայտնվում են մեծ, լուսավորված ամեոբաներ, իսկ վերևում՝ ամենափոքր մարդիկ։<ref name=":1" /> Արևի աշտարակի մանրակերտը գտնվում է Տարո Օկամոտոյի արվեստի թանգարանում։ Աշտարակը նաև ներառվել է Ճապոնիայի մշակույթի գործերի գործակալության կողմից կազմված Ճապոնիայի լավագույն 100 մեդիաարվեստների ցանկում։<ref name="info" /> == Մեկնաբանություն == {{Quote box | quote = «Առաջընթացը գործում է հակառակ ուղղությամբ։ Մենք կորցնում ենք մեր իրական կյանքը, մեր կյանքի ամբողջականությունը, մեր մարմիններն ու ֆիզիկականությունը։ Ես ինքս խորը կասկածներ ունեմ առաջընթացի նկատմամբ։ Դուք ասում եք, որ Ապոլոնը առաջընթաց է։ Առաջընթաց դեպի՞ ուր»։ | author = Տարո Օկամոտո | width = 500px }} Արվեստաբան Ֆումիհիրո Սունահարան նշել է, որ Աշտարակն Օկամոտոյի կողմից «Էքսպո-70»-ի «Ներդաշնակություն և առաջընթաց մարդկության համար» թեմային հակադրվելու կամ այն վերաիմաստավորելու միջոց էր։ Սունահարան պնդում է, որ Օկամոտոն փոխարենը հավատում էր, որ մարդկությունը դեռևս չի հասել ոչ առաջընթացի, ոչ էլ ներդաշնակության (կամ հասել է դրանց միայն մակերեսային մակարդակով), և կարծում էր, որ չվերահսկվող տեխնոլոգիական առաջընթացն ու զարգացումը միամտություն են։<ref name=":2" /> Տարո Օկամոտոյի հիշատակի թանգարանի տնօրեն Ակոմի Հիրանոն կարծում է, որ Օկամոտոն և Արևի աշտարակը լիովին հակադրվում էին այնպիսի գաղափարների, ինչպիսիք են «լավատեսական ֆուտուրիզմը» և «տեխնոլոգիայի պաշտամունքը», և համաձայն չէին Ցուցահանդեսի այն ուղերձին, թե [[արդյունաբերացում|արդյունաբերացումն]] ու տեխնիկական առաջընթացը մարդկանց երջանիկ լինելու լավագույն միջոցներն են։<ref name=":2" /> Արվեստաբան Նոյ Սավարագի համաձայն՝ Արևի աշտարակը կապված է սնկաձև ամպերի հետ, ընդ որում ատոմային ռումբերի թեման առկա է նաև Օկամոտոյի այնպիսի այլ արվեստի գործերում, ինչպիսին է «Վաղվա առասպելը» որմնանկարը, որը ստեղծվել է Արևի աշտարակին զուգահեռ։<ref name=":2" /> == Հանրային մշակույթում == - 1970 թվականի ճապոնական ''կայձյու'' ֆիլմում՝ «Gamera vs. Jiger», ակնառու կերպով ցուցադրվում է «Էքսպո-70»-ը՝ ներառյալ տեղանքի նկարահանումները, ձայնային նկարագրությունները և մանրակերտները։ Տե՛ս նաև «Warning from Space» ֆիլմը։ - Արևի աշտարակը և «Էքսպո-70»-ը առանցքային դեր են խաղում Նաոկի Ուրասավայի 1996–2006 թվականների «20th Century Boys» մանգայում։ Սերիայում աշտարակը դառնում է «ընկերոջ պաշտամունքի» գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը, որը չար միավորում է և ցանկանում է նվաճել աշխարհը։ - 1997 թվականին Օսակայում հիմնադրված փոփ/փանկ Shonen Knife խմբի կիթառահար և հիմնադիր անդամ Նաոկո Յամանոն գրել է «Արևի աշտարակ» երգը, որը տեղ է գտել խմբի 1997 թվականի «Brand New Knife» ալբոմում։<ref>[http://www.kafejo.com/muziko/sk/tots.htm Shonen Life, The Tower of the Sun]</ref> - Արևի աշտարակը և «Էքսպո-70»-ի այլ քանդակներ ակնառու դեր ունեն և ոգեշնչման աղբյուր են ծառայել 2001 թվականի «Crayon Shin-chan: The Storm Called: The Adult Empire Strikes Back» անիմացիոն ֆիլմի համար։ - «The Tatami Galaxy»-ի հեղինակ Տոմիհիկո Մորիմին իր 2003 թվականի դեբյուտային վեպը վերնագրել է «Արևի աշտարակ»։ Կառույցն ակնառու կերպով առկա է ամբողջ գրքում։ - 2007 թվականին աշտարակը կարճ ժամանակով ցուցադրվել է «Moonlight Mile» անիմեի 1-ին և 2-րդ եթերաշրջաններում։ - Արևի աշտարակը (Օկամոտոյի այլ գործերի հետ միասին) օգտագործվել է որպես հարգանքի տուրք «[[Naruto]]» սերիայի Դեիդարա կերպարի մոտ, որտեղ կերպարի «C0» ինքնասպանական գրոհի հետևանքով առաջացած պայթյունն ստանում է աշտարակի տեսքը։ - Համաձայն «Pokémon Black and White»-ի արվեստի տնօրեն Կեն Սուգիմորիի, Pokémon Larvesta-ն մասամբ ոգեշնչված է Արևի աշտարակով, մասնավորապես՝ Larvesta-ի գլուխը շրջապատող կարմիր ելուստներով։<ref>''Nintendo Dream'' Vol. 204, April 2011</ref> ** «Pokémon the Series: Diamond and Pearl»-ում Սանիսհոր աշտարակը նման է Արևի աշտարակին։ - Արևի աշտարակը հանդես է գալիս որպես վարվող հսկա մեխա Սինգո Հոնդայի 2010 թվականի «Creature!» մանգայում և պատկերված է 18-րդ հատորի շապիկին։ - 2011 թվականի «Taro's Tower» հեռուստասերիալը Օկամոտոյի կյանքի հուշագրությունն է և անվանվել է աշտարակի պատվին։<ref>{{cite web |title= 土曜ドラマ TAROの塔 |url= https://www2.nhk.or.jp/archives/movies/?id=D0009010594_00000 |website= {{ill|NHK Archives|ja|NHKアーカイブс}}, NHK General TV |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref> - Աշտարակը հայտնվում է Հիրոկազու Կորե-էդայի 2011 թվականի «I Wish» ֆիլմում։ - 2014 թվականին Bandai ընկերությունը ստեղծել է {{nihongo4|Արևի աշտարակի ռոբոտ|太陽の塔のロボ}}, որը Արևի աշտարակի 288&nbsp;մմ չափսի [[chogokin]] խաղալիք-կրկնօրինակն է և վերածվում է հսկա ռոբոտի։ Մոդելի գովազդային արշավի շրջանակներում աշտարակը ցուցադրվում է կարճ անիմացիոն հաջորդականությամբ, որում այն վերափոխվում և հակիրճ կռվում է հրեշի դեմ՝ ''tokusatsu'' ծրագրերի ոճով։<ref>{{cite web |title=超合金 太陽の塔のロボ |url=https://tamashii.jp/special/tots_robo/ |accessdate=2019-11-08 |publisher=Bandai}}</ref><ref>{{cite web |date=2014-09-02 |title=Bandai Japan creates a transformer model of the Osaka's "Tower of the Sun" with short animated video. |url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2014-09-02/bandai-tower-of-the-sun-transforming-robot-gets-an-even-more-epic-video/.78319 |accessdate=2019-11-08 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> - 2022 թվականին Տարոման. Տարո Օկամոտոյի ոճի հատուկ էֆեկտներով մարտաֆիլմ տոկուսացու հեռուստասերիալ, որտեղ ներկայացված է վերնագրային սուպերհերոսը, որը նախագծվել է Արևի աշտարակի և ''{{Ill|Tower of the Young Sun|ja|若い太陽の塔}}''-ի հիման վրա, հեռարձակվել է [[NHK Educational TV]]-ով։ Դրա ֆիլմային ադապտացիան՝ {{nihongo4|''Տարոմանի մեծ արկածը. Էքսպոյի մեծ պայթյունը''|大長編 タローマン 万博大爆発}}, թատերականորեն թողարկվել է Expo 2025-ի ժամանակ։<ref>{{cite web |date= 10 September 2025 |title= 展覧会「でたらめ！タローマン大万博」 渋谷パルコ・ほぼ日で開催 |url= https://biz.shibuyabunka.com/event/749/ |website= Shibuya Culture Project |access-date= 2026-10-19 |language= ja }}</ref><ref>{{cite web |title= 大長編 タローマン 万博大爆発 |url= https://db.nipponconnection.com/ja/film/2626/n-a |website= Nippon Connection |access-date= 2026-10-19 }}</ref> == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|Tower of the Sun}} * [http://www1.u-netsurf.ne.jp/~kitada/doc/taiyo/us.htm The Tower of the Sun] * [https://3dwarehouse.sketchup.com/model.html?id=e56d52802fc5d3101af52e98b52ad86d Google 3D Warehouse] {{Portal bar|Japan|Arts}} {{Authority control}} rkklfx8pdwkqila0aktykph51ziitsx 2 1341430 10953451 10948391 2026-10-21T12:41:37Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953451 wikitext text/x-wiki '''Ջոկ շան արձան''', (''{{Lang-en|Dżok}}'') սև խառնածին շուն էր, որը ողջ տարվա ընթացքում (1990–1991 թթ.) ապարդյուն սպասում էր [[Լեհաստան|Լեհաստանի]] [[Կրակով]] քաղաքի Գրունվալդյան շրջանաձև խաչմերուկում՝ հուսալով, որ իր տերը, ով մահացել էր հենց այդ վայրում, կվերադառնա նրա հետևից<ref>{{cite web|url=http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,1278316,20001124RP-DGW,Pomnik_psiej_wiernosci,.html|title=Pomnik psiej wierności|publisher=}}</ref>։ Ջոկի հուշարձանը գտնվում էր Կրակովում՝ Վիսլա գետի ափին գտնվող Չերվիենսկի բուլվարի վրա՝ Վավել ամրոցի և Գրունվալդյան կամրջի մոտակայքում<ref>{{cite web|url=http://www.krakowpost.com/7234/2013/11/polands-most-famous-dog-gets-the-boot|title=Poland's Most Famous Dog Gets the Boot - The Krakow Post|website=www.krakowpost.com|date=10 November 2013}}</ref>։ {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} == Պատմություն == 1990 թվականին Ջոկի տերը սրտի կաթվածից մահացավ Գրունվալդսկի հրապարակի (''{{Lang-pl|Rondo Grunwaldzkie}}'') մոտակայքում։ Շունը մնաց այնտեղ՝ սպասելով իր տիրոջը։ Կրակովի բնակիչների կողմից կերակրվելով՝ նա զարմանք և կարեկցանք էր առաջացնում։ Մեկ տարի սպասելուց հետո նա ընդունեց նոր տիրոջ՝ Մարիա Մյուլլերին։ Կինը մահացավ 1998 թվականին, իսկ կենդանին փախավ նրա տնից և, թափառելով երկաթուղու տարածքում, զոհվեց՝ ընկնելով շարժվող գնացքի անիվների տակ<ref>{{cite web|url=http://www.krakowtraveltours.com/en/travelguide/monumet-of-dzok-dog|title=Monumet of Dzok Dog in Krakow|website=www.krakowtraveltours.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408000733/https://krakowtraveltours.com/en/travelguide/monumet-of-dzok-dog|archive-date=April 8, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.krakow.travel/en/22446-krakow-dzok-the-dog-monument|title=Dżok The Dog Monument|website=www.krakow.travel}}</ref>։ Ոմանք Ջոկի պատմությունը համարում են Կրակովի լեգենդներից մեկը։ == Հուշարձանի ստեղծումը == [[File:Dżok Dog monument, 2001 design. Bronisław Chromy, Czerwieński boulevard, Stradom, Kraków, Poland.jpg|thumb|Ջոկ շան հուշարձանը Կրակովում՝ լուսանկարված 2024 թվականին]] Չնայած քաղաքային իշխանությունների սկզբնական անբարյացակամ վերաբերմունքին՝ հուշարձանի ստեղծմանը մասնակցություն են ունեցել բազմաթիվ կազմակերպություններ (այդ թվում՝ Կրակովի կենդանիների պաշտպանության ընկերությունը և Կրակովում տեղակայված համազգային լրատվամիջոցներ), հայտնի անձինք (Զբիգնև Վոդեցկի, Եժի Պոլոմսկի, Կշիշտոֆ Պյասեցկի, Կշիշտոֆ Ցուգովսկի), ինչպես նաև Կրակովի բազմաթիվ բնակիչներ։ .Քանդակի հեղինակը Բրոնիսլավ Խրոմին էր։ 2001 թվականի մայիսի 26-ին տեղի ունեցած բացման արարողության ժամանակ ծածկոցը հեռացրեց մի շուն՝ Կետի անունով գերմանական հովվաշունը՝ քաշելով այն իր ատամներով<ref>{{cite web|url=http://www.absolutetours.com/blog/legend-dzok/|title=The Legend of Dżok -Absolute Tours Prague Walking Tours|date=5 April 2016|publisher=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Webber |first=May |date=2015-12-15 |title=As the World Turns Catholicism and Embryonic Stem Cell Research |url=https://doi.org/10.22461/jhea.1.7165 |journal=The Journal of Healthcare Ethics &amp; Administration |volume=1 |issue=2 |doi=10.22461/jhea.1.7165 |issn=2474-2309}}</ref>։ Փոքրիկ հուշարձանը պատկերում էր մարդկային՝ պաշտպանող ու բացված ափերի մեջ տեղավորված շան, որը դիտողի կողմն էր մեկնում իր ձախ թաթը։ Այն խորհրդանշում էր շների հավատարմությունը և, ավելի լայն իմաստով՝ կենդանիների ու մարդկանց միջև եղած կապը։ Հուշարձանի վրա առկա էր արձանագրություն (լեհերեն և անգլերեն լեզուներով), որտեղ ասվում էր. «Երբևէ եղած ամենահավատարիմ շուն ընկերը, ով մարմնավորում էր շան անսահման նվիրվածությունն իր տիրոջը։ Ամբողջ տարվա ընթացքում (1990–1991 թթ.) Ջոկին կարելի էր տեսնել Գրունվալդյան շրջանաձև խաչմերուկում՝ ապարդյուն սպասելիս, որ տերը կգա և կտանի նրան»։ Քանդակը նախատեսում էին տեղափոխել մի քանի տասնյակ մետրով, քանի որ այդպիսին էր «Ազգային բանակի» (Armia Krajowa) հուշարձանի հայեցակարգը, որը նախատեսվում էր տեղադրել հենց այդ վայրում<ref>{{cite web|url=http://krakow.naszemiasto.pl/artykul/krakow-przesuna-psa-dzoka-by-zrobic-miejsce-dla-pomnika-ak,2013910,art,t,id,tm.html|title=Kraków: przesuną psa Dżoka, by zrobić miejsce dla pomnika AK|first=Magda|last=Hejda|date=29 September 2013|publisher=}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist}} == Մատենագիտություն == *Bujas Agnieszka, Pasek Hanna: Monument for loyalty. "Super Express", 19 V 1998, pp.&nbsp;1, 6 and 7. *Dżok did not want to live without you. "A moment for You", 9 July 1998, No. 28, pp.&nbsp;1, 4 and 5. *Terakowska Dorota: Epitaph for the death of a dog. "Przekrój", 3 V 1998, No. 18, pp.&nbsp;1, 12 and 13. *Korczyńska Jadwiga ( Adelaide ), letter to the editor. "Przekrój", 28 June 1998, No. 26, p.&nbsp;38. *Terakowska Dorota: Monument to the faithful dog. "Przekrój", 11 IV 1999, No. 15, p.&nbsp;33. *Kursa Magdalena: Monument to dog fidelity. Gazeta Wyborcza, 24 November 2000, p.&nbsp;9. *Wacław Krupiński: Writing with Dżok in the background. "Dziennik Polski", 18 June 2007 rujvqnw2hkgsx513zaqrokfsg3uuji5 10953453 10953451 2026-10-21T12:45:11Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953453 wikitext text/x-wiki '''Ջոկ շան արձան''', (''{{Lang-en|Dżok}}'') սև խառնածին շուն էր, որը ողջ տարվա ընթացքում (1990–1991 թթ.) ապարդյուն սպասում էր [[Լեհաստան|Լեհաստանի]] [[Կրակով]] քաղաքի Գրունվալդյան շրջանաձև խաչմերուկում՝ հուսալով, որ իր տերը, ով մահացել էր հենց այդ վայրում, կվերադառնա նրա հետևից<ref>{{cite web|url=http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,1278316,20001124RP-DGW,Pomnik_psiej_wiernosci,.html|title=Pomnik psiej wierności|publisher=}}</ref>։ Ջոկի հուշարձանը գտնվում էր Կրակովում՝ Վիսլա գետի ափին գտնվող Չերվիենսկի բուլվարի վրա՝ Վավել ամրոցի և Գրունվալդյան կամրջի մոտակայքում<ref>{{cite web|url=http://www.krakowpost.com/7234/2013/11/polands-most-famous-dog-gets-the-boot|title=Poland's Most Famous Dog Gets the Boot - The Krakow Post|website=www.krakowpost.com|date=10 November 2013}}</ref>։ {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} == Պատմություն == 1990 թվականին Ջոկի տերը սրտի կաթվածից մահացավ Գրունվալդսկի հրապարակի (''{{Lang-pl|Rondo Grunwaldzkie}}'') մոտակայքում։ Շունը մնաց այնտեղ՝ սպասելով իր տիրոջը։ Կրակովի բնակիչների կողմից կերակրվելով՝ նա զարմանք և կարեկցանք էր առաջացնում։ Մեկ տարի սպասելուց հետո նա ընդունեց նոր տիրոջ՝ Մարիա Մյուլլերին։ Կինը մահացավ 1998 թվականին, իսկ կենդանին փախավ նրա տնից և, թափառելով երկաթուղու տարածքում, զոհվեց՝ ընկնելով շարժվող գնացքի անիվների տակ<ref>{{cite web|url=http://www.krakowtraveltours.com/en/travelguide/monumet-of-dzok-dog|title=Monumet of Dzok Dog in Krakow|website=www.krakowtraveltours.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408000733/https://krakowtraveltours.com/en/travelguide/monumet-of-dzok-dog|archive-date=April 8, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.krakow.travel/en/22446-krakow-dzok-the-dog-monument|title=Dżok The Dog Monument|website=www.krakow.travel}}</ref>։ Ոմանք Ջոկի պատմությունը համարում են Կրակովի լեգենդներից մեկը։ == Հուշարձանի ստեղծումը == [[File:Dżok Dog monument, 2001 design. Bronisław Chromy, Czerwieński boulevard, Stradom, Kraków, Poland.jpg|thumb|Ջոկ շան հուշարձանը Կրակովում՝ լուսանկարված 2024 թվականին]] Չնայած քաղաքային իշխանությունների սկզբնական անբարյացակամ վերաբերմունքին՝ հուշարձանի ստեղծմանը մասնակցություն են ունեցել բազմաթիվ կազմակերպություններ (այդ թվում՝ Կրակովի կենդանիների պաշտպանության ընկերությունը և Կրակովում տեղակայված համազգային լրատվամիջոցներ), հայտնի անձինք (Զբիգնև Վոդեցկի, Եժի Պոլոմսկի, Կշիշտոֆ Պյասեցկի, Կշիշտոֆ Ցուգովսկի), ինչպես նաև Կրակովի բազմաթիվ բնակիչներ։ Քանդակի հեղինակը Բրոնիսլավ Խրոմին էր։ 2001 թվականի մայիսի 26-ին տեղի ունեցած բացման արարողության ժամանակ ծածկոցը հեռացրեց մի շուն՝ Կետի անունով գերմանական հովվաշունը՝ քաշելով այն իր ատամներով<ref>{{cite web|url=http://www.absolutetours.com/blog/legend-dzok/|title=The Legend of Dżok -Absolute Tours Prague Walking Tours|date=5 April 2016|publisher=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Webber |first=May |date=2015-12-15 |title=As the World Turns Catholicism and Embryonic Stem Cell Research |url=https://doi.org/10.22461/jhea.1.7165 |journal=The Journal of Healthcare Ethics &amp; Administration |volume=1 |issue=2 |doi=10.22461/jhea.1.7165 |issn=2474-2309}}</ref>։ Փոքրիկ հուշարձանը պատկերում էր մարդկային՝ պաշտպանող ու բացված ափերի մեջ տեղավորված շան, որը դիտողի կողմն էր մեկնում իր ձախ թաթը։ Այն խորհրդանշում էր շների հավատարմությունը և, ավելի լայն իմաստով՝ կենդանիների ու մարդկանց միջև եղած կապը։ Հուշարձանի վրա առկա էր արձանագրություն (լեհերեն և անգլերեն լեզուներով), որտեղ ասվում էր. «Երբևէ եղած ամենահավատարիմ շուն ընկերը, ով մարմնավորում էր շան անսահման նվիրվածությունն իր տիրոջը։ Ամբողջ տարվա ընթացքում (1990–1991 թթ.) Ջոկին կարելի էր տեսնել Գրունվալդյան շրջանաձև խաչմերուկում՝ ապարդյուն սպասելիս, որ տերը կգա և կտանի նրան»։ Քանդակը նախատեսում էին տեղափոխել մի քանի տասնյակ մետրով, քանի որ այդպիսին էր «Ազգային բանակի» հուշարձանի հայեցակարգը, որը նախատեսվում էր տեղադրել հենց այդ վայրում<ref>{{cite web|url=http://krakow.naszemiasto.pl/artykul/krakow-przesuna-psa-dzoka-by-zrobic-miejsce-dla-pomnika-ak,2013910,art,t,id,tm.html|title=Kraków: przesuną psa Dżoka, by zrobić miejsce dla pomnika AK|first=Magda|last=Hejda|date=29 September 2013|publisher=}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist}} == Մատենագիտություն == *Bujas Agnieszka, Pasek Hanna: Monument for loyalty. "Super Express", 19 V 1998, pp.&nbsp;1, 6 and 7. *Dżok did not want to live without you. "A moment for You", 9 July 1998, No. 28, pp.&nbsp;1, 4 and 5. *Terakowska Dorota: Epitaph for the death of a dog. "Przekrój", 3 V 1998, No. 18, pp.&nbsp;1, 12 and 13. *Korczyńska Jadwiga ( Adelaide ), letter to the editor. "Przekrój", 28 June 1998, No. 26, p.&nbsp;38. *Terakowska Dorota: Monument to the faithful dog. "Przekrój", 11 IV 1999, No. 15, p.&nbsp;33. *Kursa Magdalena: Monument to dog fidelity. Gazeta Wyborcza, 24 November 2000, p.&nbsp;9. *Wacław Krupiński: Writing with Dżok in the background. "Dziennik Polski", 18 June 2007 i3cuo1n4fhoyymy84hpq3gbsjxixnu3 10953458 10953453 2026-10-21T12:53:51Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953458 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10953530 10953458 2026-10-21T16:15:09Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953530 wikitext text/x-wiki {{Short description|Wooden effigy in Massachusetts, United States}} {{Distinguish|Sacred cow (disambiguation){{!}}Sacred Cow}} {{Good article}} {{use mdy dates|date=July 2024}} {{Infobox artwork |italic_title=no <!--"Sacred Cod" isn't a formal title, and italic looks odd given that we're certainly not going to italicize it throughout the rest of the article--> |image= Sacred Cod - For Wikipedia.jpg |image_size= 300px<!--unfortunately //upright// doesn't seem to work in this infobox--> |caption= The Sacred Cod in its "natural habitat".<br />"Humble the subject and homely the design; yet this painted image bears on its finny front a majesty greater than the dignity that art can lend to graven gold or chiselled marble", said an 1895 [[paean]] by {{nowrap|Massachusetts legislators.{{ran|C|p=12}}}} |title=The Sacred Cod |alt= A view from below of a carved, painted fish. |medium= [[Wood carving|Woodcarving]] |weight= {{convert|80|lb|abbr=on}}{{r|globe02}} |artist = |year= {{start date|1784}} |dimensions = {{convert|4|ft|11|in|cm|abbr=on}} long<!--need height too (one of the sources gives it)--> |city= Boston |museum= [[Massachusetts State House]] }} The '''Sacred Cod''' is a {{convert|4|ft|11|in|cm|spell=in|adj=on}} carved-wood [[effigy]] of an [[Atlantic cod]]fish, painted to the life, hanging in the [[Massachusetts House of Representatives|House of Representatives]] chamber of Boston's [[Massachusetts State House]]{{mdashb}}"a memorial of the importance of the [[cod fisheries|Cod-Fishery]] to the welfare of this Commonwealth" (i.e. [[Massachusetts]], of which cod is officially the "historic and continuing symbol").{{refn| {{cite web |author= General Court of the Commonwealth of Massachusetts|work= Massachusetts General Law |url= https://malegislature.gov/Laws/GeneralLaws/PartI/TitleI/Chapter2/Section13 |title= Ch. 2 §13 |publisher= General Court of the Commonwealth of Massachusetts |access-date= January 15, 2013}}{{better source needed|reason=bare statute is primary source|date=March 2013}} }} The Sacred Cod has gone through as many as three incarnations over three centuries: the first (if it really existed{{mdashb}}the authoritative source calling it a "prehistoric creature of tradition") was lost in a 1747 fire; the second disappeared during the [[American Revolution]]; and the third, installed in 1784, is the one seen in the House chamber today. "Sacred Cod" is not a formal name but a nickname which appeared in 1895, soon after the carving was termed "the sacred emblem" by a House committee appointed "to investigate the significance of the emblem [which] has kept its place under all administrations, and has looked upon outgoing and incoming legislative assemblies, for more than one hundred years".{{ran|C|p=3–4, 12}} Soon ''sacred cod'' was being used in reference to actual codfish as well, in recognition of the creature's role in building Massachusetts's prosperity and influence since early colonial times. In 1933 the Sacred Cod was briefly "Cod-napped" by editors of the ''[[Harvard Lampoon]]'', prompting police to [[wikt:drag#English-search water|drag]] the [[Charles River]] and search an airplane landing in [[New Jersey]]. In 1968 it was again taken briefly, this time by students at the [[University of Massachusetts Boston]]. {{Anchor|Holy Mackerel}}A fish figure is displayed in the State House [[Massachusetts Senate|Senate]] chamber as well{{mdashb}}a [[brass]] casting (sometimes called the '''Holy Mackerel''') above its central chandelier.{{refn |name="CIS"|{{cite web |url= http://www.sec.state.ma.us/cis/cismaf/mf3.htm |title= The Massachusetts State House Today |author= Citizen Information Service |publisher= Massachusetts Secretary of the Commonwealth |access-date= April 8, 2009}} }} __TOC__ {{clear}} == Significance == [[File:Atlantic-cod-1.jpg|thumb|left|upright=1.1|{{center|A [[Atlantic cod|"sacred cod"]] in its {{nowrap|natural habitat}}}}]] [[File:ColonyofNewHampshireSeal.png|thumb|right|upright=1|alt= a round seal with an upright fish on the left, a bundle of five arrows in the center, and a tree on the right|{{center|[[Seal of New Hampshire]], 1776}}]] {{Quote box|align=center|salign=right |{{nobr|Years before the statesmen of the}}<!--nobr forces text below image when window is narrow--> period had decided to make public {{shy|acknowl|edge|ment of the indebted|ness of the colony to the codfish, and had voted to adorn the assem|bly chamber with a wooden repre|sen|ta|tion thereof, indi|vid|uals and private cor|po|ra|tions were eager to pay tribute to the codfish, and vied with one another in their anxiety to make the recognition as conspicuous as possible.}}<!--p.34--> |source = ''A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives.'' {{nowrap|''Compiled by a Committee of the House.'' (1895)}} }} {{clear left}} Codfishing was the first industry practiced by Europeans in Massachusetts, and it is said that the colony's first export was a cargo of fish.{{ran|C|p=23}} Thus the codfish has been an important [[New England]] symbol for centuries, its image appearing on many early coins, stamps, corporate and government seals, and insignia such as the early crest of the ''[[Salem Gazette]]''. In 1743 a prominent [[Salem, Massachusetts|Salem]] businessman built a mansion in which "the end of every stair in his spacious hall [displayed] a carved and gilded codfish",{{hsp}}{{ran|C|p=34–36}} and in the 19th century the nouveau riche merchant families of New England were sometimes referred to, disparagingly, as the "codfish aristocracy".{{refn|{{cite book |publisher = Wayne State University Press|title = American Political Terms |first = Hans |last=Sperber |date = 1962 |ol= 5851122M |entry=Codfish Aristocracy |page=86}}}}{{refn|{{cite book|title=Facts on File Encyclopedia of Word and Phrase Origins|edition=4th|last=Hendrickson|first=Robert|year=2008}} }} In the late 1920s an "amusing" (as author [[H. P. Lovecraft]] termed it){{refn | {{citation |last=Lovecraft|first=H. P.|editor=Robert M. Price|chapter=The Whisperer in Darkness |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Sxhiog7Y8EAC&pg=PA177|date=June 1, 2006 |publisher=Chaosium Inc.|isbn=978-1-56882-192-4|pages=177–178|title=The Hastur Cycle }} }} codfish emblem appeared briefly, "totem-like",{{refn|{{cite book |author=Susanne K. Langer |title=Philosophy in a New Key: A Study in the Symbolism of Reason, Rite, and Art |url=https://books.google.com/books?id=TL4xbZojMh0C&pg=PA183 |date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03994-0|page=183 }} }} on [[Vehicle registration plates of Massachusetts|Massachusetts license plates]].{{refn|{{cite web |url=http://www.w-a.com/maplate.htm |title=Chris Woodcock's Massachusetts License Plates }}{{better source needed|date=December 2014}} }} {{clear}} == History == [[File:1751 CourtHouse Boston byNathanielHurd.png|thumb|right|Boston's [[Old State House (Boston)|Old State House]], home of the second and (for a time) the third Sacred Cod]] {{Quote box|align=center|salign=right |{{avoid wrap|Poised high aloft the old hall of the}}<!--<<avoid wrap forces text below img when window is narrow--> Massachusetts House of Representatives, riding serenely the sound waves of debate, unperturbed by the ebb and flow of enactment and repeal or the desultory storms that vexed the nether depths of oratory, there has hung through immemorial years an ancient codfish, quaintly wrought in wood and painted to the life. {{paragraph break}} Humble the subject and homely the design; yet this painted image bears on its finny front a majesty greater than the dignity that art can lend to graven gold or chiselled marble. The sphere it fills is vaster than that through which its prototype careered with all the myriad tribes of the great deep. The lessons that may be learned of it are nobler than any to be drawn from what is beautiful; for this sedate and solitary fish is instinct with memories and prophecy, like an oracle. It swims symbolic in that wider sea whose confines are the limits set to the activities of human thought. It typifies to the citizens of the Commonwealth and of the world the founding of a State. It commemorates Democracy. It celebrates the rise of free institutions. It emphasizes progress. It epitomizes Massachusetts. <!--[[[par break]]]To the sober student of the world's past this historic codfish is fraught with ripe significance. A few details as to the origin and vicissitudes of this material emblem may shed some light on its serious purpose and high mission. [[[par break]]]This old codfish has kept its place under all administrations, and has looked upon outgoing and incoming legislative assemblies, for more than one hundred years. --> |source = ''A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives.'' {{nowrap|''Compiled by a Committee of the House.'' (1895)}} }} [[File:MAstatehouse62.jpg|thumb|The modern [[Massachusetts State House]] (seen here c.{{thinsp}}1862), where the third Sacred Cod hangs in the {{shy|Rep|re|sen|ta|tives}} chamber.]] [[File:MA HouseRepresentatives Ballous.JPG|thumb|right|alt= An etching of an ornate two story room filled with people seated in chairs on both the floor and balcony. At upper right is a dark fish shape.|Etching (''[[Ballou's Pictorial]]'', 1856) of the old Representatives (now Senate) chamber, with the Sacred Cod near upper right]] What is now called the Sacred Cod has hung for three centuries{{mdashb}}though with interruptions, and in at least two (and possibly three) successive incarnations{{mdashb}}in the chamber of the [[Massachusetts House of Representatives]] (or its predecessor, the House of Assembly of the [[Province of Massachusetts Bay]]). ===First Cod=== Of the Cod's first incarnation, the Committee on History of the Emblem of the Codfish (appointed by the House in 1895) wrote: {{blockquote|There is a dim tradition that in the primitive House of Assembly of the Province there hung a codfish which was the gift of [[Samuel Sewall|Judge Samuel Sewall]] [who] died in 1729.<!--one source says Sewell died Jan 1 1730 -- a calendar reform issue here?--> [But Sewell's] published [[wikt:remains#English-writings|remains]] make no mention of this traditional fish, and it is difficult to imagine that a man of his loquacious verbosity would have omitted to chronicle his munificence.{{ran|C|p=17}} }} Assuming it existed and whatever its origin (the Committee continued), when Boston's [[Old State House (Boston)|Old State House]] burned in 1747 "this prehistoric creature of tradition{{nbsp}}... doubtless went up in a whirl of smoke which still clouds its history to the peering vision of the antiquarian".{{hsp}}{{ran|C|p=17}} ===Second Cod=== A second Cod appeared sometime between 1748 (when the State House was rebuilt) and 1773 (when [[Thomas Crafts Jr.]] billed the Province of Massachusetts Bay, "To painting Codfish, 15 shillings"). But within a few years, the Committee wrote, the second Cod {{blockquote|<!--At some indeterminate time subsequent to the painting of the codfish by Thomas Crafts Jr., it-->disappeared from the State House and was doubtless destroyed, for the closest historical research fails to shed any light upon the time, manner or cause of its disappearance, or to disclose any reference to it whatever. Mayhap some burly British trooper, quartered in the improvised barracks of the old State House [during the [[siege of Boston]]], took umbrage at the spick and span elegance of the newly painted emblem of colonial independence and thrift. Such a one may have torn down the cherished symbol from the wall whence it had offered aid and comfort to the rebel patriots, with its assurance of the material wealth accessible to the embryonic State, and, in spirit of vandalism so prevalent at that age, used it to replenish his evening camp fire.<!-- Whatever may have been its fate in that epoch of political upheaval, no record was left to tell the tale.-->{{ran|C|p=17–18}} }} The Committee found "good reason to believe that this missing fish{{nbsp}}...<!--, or [less likely] its successor, which has come down to us, --> was carved by one John Welch, a Boston patriot".{{NoteTag| {{ran|C|p=18–19}} The Committee discussed at some length whether the Cod sculpted by Welch was the second in the series, or the third: "There seems good reason to believe that this missing fish, or its successor, which has come down to us, was carved by one John Welch, a Boston patriot. Welch was born Aug.{{nbsp}}11, 1711. He was a well-known citizen, and lived on Green Lane in West Boston. In 1756 he was a captain in the [[Ancient and Honorable Artillery Company]]. He, [like John Rowe], was one of the signers of the famous petition or memorial, charging the officers of the Crown with appropriating to their own use money belonging to the Province. The descendants of John Welch have always insisted that he carved the State House codfish of today. His great-great-grandson, Capt. Francis Welch, is now living in Brookline, at the age of eight-six, and he has recently stated that the truth of this assertion has always been recognized among the family traditions. It has been handed down from father to son uncontradicted for at least three generations. Captain Welch's father repeatedly told him that he heard the story from the lips of his grandfather, and never expressed the least doubt in regard to it. {{paragraph break}} "Conceding the authenticity of this tradition, a question remains as to which of the two codfishes was the handiwork of John Welch. Welch died Feb.{{nbsp}}9, 1789; so that, if he carved the fish now in the State House, he must have been in his seventy-fourth year. This seems unlikely, whereas he might easily have wrought the codfish Thomas Crafts [Jr.] painted; and it is quite probable that, in the growing vagueness of domestic tradition, the identity of the two may have been confounded. In that chaotic revolutionary period which left us no record of the loss or destruction of the object of Thomas Crafts' artistic attention, the Welch family may easily have lost trace of it, and have taken it for granted that the older emblem is the actual symbol of today." }} ===Third Cod=== The third Cod was installed in 1784 (the Committee continued) after Representative [[John Rowe (merchant)|John Rowe]]{{mdashb}}namesake of [[Rowes Wharf]] and "a leading spirit in the stirring scenes that led up to the famous '[[Boston Tea Party]]{{'"}}{{hsp}}{{ran|C|p=16}}{{mdashb}}asked leave "to hang up the representation of a Cod Fish in the room where the House sit, as a memorial of the importance of the Cod-Fishery to the welfare of this Commonwealth, as had been usual formerly{{nbsp}}.... And so the emblem was suspended" in the old State House once again, and this Cod (which Rowe may have underwritten personally) is the one extant today.{{ran|C|p=20}} In 1798 the Cod was moved to the Representatives chamber in the [[Massachusetts State House|new State House]],{{ran|C|p=12–13}} where it originally hung over the Speaker's desk. In the 1850s it was moved to the rear of the chamber.{{NoteTag| {{ran|C|p=20}} The Committee elaborated: "In 1867, for a brief space, the fish was missing from its accustomed haunt; but it soon returned, brighter than before, in a new coat of submarine motley. Again, in 1874, while the chamber was being renovated, the codfish was taken down to be repainted; and at the time [the House's 'venerable doorkeeper'] Captain Tucker measured it, finding its length to be four feet and eleven inches. He also noted that it was carved from a solid piece of wood. Since that time, a period of twenty-one years, the sacred emblem has not been profaned by mortal touch." Additionally, the Cod was painted in December 1879 (cost: 12 shillings) by [[Samuel Gore]],{{refn|name=burrell|{{cite book|title=The State House, Boston, Massachusetts |first=Ellen Mudge|last= Burrell |edition=9th|year=1927|pages=140–143}} }} older brother of future Massachusetts governor [[Christopher Gore]] and brother-in-law of Thomas Crafts Jr.;{{refn|{{cite book|title=The Road to Concord: How Four Stolen Cannon Ignited the Revolutionary War|last=Bell|first=J. L. |year=2016|page=<!--page number needed-->}}}} and yet again in 1965.{{r|backwards}} {{pb}}Another source gives the Cod's length as four feet eleven ''and one-half'' inches, and its maximum diameter as ten inches.{{r|burrell}} |name=profane}} ===Committee on History of the Emblem of the Codfish=== [[File:Sacred Cod 02.JPG|thumb|alt= A view of the rear of the Massachusetts House of Representatives chamber, showing the Sacred Cod suspended above the railings of the visitors' gallery|The Sacred Cod "aerially swimming"{{refn|{{cite book|title=The Massachusetts State House; a sketch of its history and a guide to its points of interest|first=Alfred S. |last=Roe|year=1899|page=25}} }} above the House of Representatives visitors' gallery (formerly the Ladies' Gallery),{{r|loiterer}} 2013]] On January{{nbsp}}2, 1895{{mdashb}}the House's last day of business before relocating to a new chamber in the same building{{mdash}} {{blockquote|the question of taking with it the "representation of a codfish," which for more than a hundred years had never missed a "roll call," was brought up for consideration. It was, however, deemed wise to investigate the significance of the emblem before its removal{{nbsp}}...}} Accordingly, after "nearly two months of painstaking research and investigation" the three-member Committee on History of the Emblem of the Codfish submitted its report, and after debating "at length" the House ordered "immediate removal of the ancient 'representation of a codfish' from its present position in the chamber recently vacated by the House, and to cause it to be suspended{{nbsp}}...<!-- in a suitable place over the Speaker's chair [[[[omitted because a subsequent order modified the Cod's destination]]]]--> in this chamber{{nbsp}}...."{{hsp}}{{ran|C|p=4}} A committee of fifteen was escorted by the Sergeant-at-Arms to the old House chamber, where the Sacred Cod was lowered by the assistant doorkeeper and wrapped in an American flag, then placed on a bier and borne by House messengers to the new House chamber, where the assembled Representatives rose in applause.{{ran|C|p=7}} After repainting by [[Walter M. Brackett]], it was hung where it remains today: "<!--opposite the Speaker's chair -->between the two sets of central columns, and under the names '[[John Lothrop Motley|Motley]],' and '[[Francis Parkman|Parkman]]',"{{hsp}}{{ran|C|p=20}} above the chamber's clock.{{r|NYT5}}{{NoteTag|The identities of "Motley" and "Parkman" are given by Burrell.{{r|burrell}} }} Since that move the Cod has faced north (that is, leftward as seen from the Speaker's rostrum), though after being repainted in 1965 it was, at least temporarily, rehung the other way.{{refn|name=backwards|{{cite news|title=Sacred Cod Back{{snd}}And Backwards|work= Boston Globe|date= November 25, 1965|page= 58}} }} =="Sacred Cod" nickname== [[File:Taft Talks To Publishers Over Wire Pittsburgh Gazette Times April 26 1912.png|thumb|link=https://news.google.com/newspapers?id=fsIwAAAAIBAJ&sjid=QGYDAAAAIBAJ&pg=2781,3459626&dq=sacred+cod&hl=en|{{center|Pittsburgh ''Gazette Times'',}} {{center|April{{nbsp}}26, 1912{{r|taft}}}}]] The Committee's report refers at one point to "the sacred emblem",{{ran|C|p=20}} and while it was working a poem appeared in the ''Boston Globe'' referring to the carving as "the Sacred Cod".{{NoteTag|The poem asked, rhetorically, whether "breathe there men so base, ignoble, treason-tainted{{nbsp}}/ that from thy aerial throne would wrest thee, sacred sign?"{{hsp}}{{refn|{{cite news |title= The Sacred Cod Again |work= Daily Boston Globe |date= January 20, 1895 |page= 31}} }} }} Within a few years authors, journalists, and advertisers{{mdashb}}even those far from New England{{mdashb}}were using the term routinely.{{refn|1={{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=aApYAAAAIBAJ&pg=3294,1949731 |title=The Cod Must Move. New Massachusetts State House is Ready for the Fish |date=February 22, 1895 |work=The Daily Free Press |location=Easton, Pennsylvania |page=4 }} *{{citation |magazine=Life |title=Pension Row Makes Sacred Cod Squirm |date=September 22, 1952 |page=34 |url=https://books.google.com/books?id=AFYEAAAAMBAJ&pg=PA34 |publisher=Time }} *{{citation |author=Jones Brothers Garage|title=Land of the Sacred Cod [travel brochure]|date=November 1, 1923|url=https://books.google.com/books?id=XyxvaqpYjz0C&pg=PA1723 }} *{{cite news |title=Irreverence Toward the Sacred Cod |work=New York Times|date=September 21, 1930|page=BR3 }} }} The phrase quickly came to refer not only to the wooden Cod in the State House but to actual cod from the sea as well, especially as an item of commerce. At the 1908 convention of the Retail Grocers of the United States, held in Boston, one delegate recalled {{blockquote|<!--Scientists tell us that human society moves in cycles, and generally returns to the place from which it started. It is therefore fitting that we should hold our convention in Boston, for it was in Boston that -->the first organized effort{{nbsp}}... <!--took place -->for the bettering of conditions in the grocery business. I refer to the Boston tea party. How could we get along without the [[Boston baked beans]] or the almost sacred cod?{{refn| {{cite journal | date=May 15, 1908 | journal = The American Food Journal | title=National Retail Grocers Convention | volume = 3 | number = 5 | pages = 20 |url = https://books.google.com/books?id=XH1NAAAAMAAJ&q=%22sacred+cod%22&pg=RA4-PA20 }} }} }} Two years later the New Hampshire Board of Agriculture, bemoaning the counterfeiting of foodstuffs "famous for their distinctive properties or superior quality", warned that "[[haddock]], [[hake]], [[pollock]], [[cusk (fish)|cusk]], etc., are substituted indiscriminately in place of the sacred cod."{{hsp}}{{refn| {{cite book|title=State of New Hampshire. Reports, 1909–1910. Volume IV.—Biennial. Report of the Board of Agriculture from September 1, 1908 to September 1, 1910 |chapter=Annual Winter Meeting at Exeter, 1910 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uU4bAQAAIAAJ&q=sacred%20cod |page=186|year=1911 |author=State of New Hampshire General Court }} }} In 1912 President [[William Howard Taft]], in Boston, addressed a journalists' banquet in New York City "by long distance telephone from the home of the sacred cod".{{refn|name=taft |{{cite news |url= https://news.google.com/newspapers?id=fsIwAAAAIBAJ&pg=2781,3459626&dq=sacred+cod&hl=en |title= Taft Talks to Publishers Over Wire |work= [[The Gazette Times]] |location= Pittsburgh |date= April 26, 1912 |page= 9 }}}} And in 1922 historian [[Samuel Eliot Morison]], emphasizing fishing's vital role in the colonial economy, wrote that "Puritan Massachusetts derived her ideals from a sacred book; her wealth and power from the sacred cod."{{hsp}}{{refn| {{cite book |first= Samuel Eliot |last= Morison |url= https://play.google.com/store/books/details?id=hp0TAAAAYAAJ |title= The Maritime History of Massachusetts, 1783{{ndash}}1869 |location= Boston |publisher= Houghton Mifflin |year= 1922 |page= 14 }} }} The famous doggerel poking fun at Boston's [[Boston Brahmin|Brahmins]]{{mdash}} {{blockquote|<poem> And this is good old Boston, / The home of the bean and the cod, Where the [[Lowell family|Lowells]] talk only to [[Cabot family|Cabots]] / And the Cabots talk only to God. </poem>}} {{mdash}}paraphrases an earlier poem now little remembered: {{blockquote|<poem> Here's to old Massachusetts / The home of the sacred cod, Where the [[Adams political family|Adamses]] vote for [[William Lewis Douglas|Douglas]],<!--refers to 1904 gov. election (Harv. Grad. Mag. 24:253)--> / And the Cabots walk with God.{{refn|{{cite book|last=McPhee|first=John|title=Giving Good Weight|url=https://books.google.com/books?id=0_P0m01GclYC&pg=PA163|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-70857-3|page=163}} }} </poem>}} {{anchor|codnapping}}<!--referenced at [[Charles R. Apted]]--> ==<span id="incidents"></span> "Cod-napping" and other incidents == ===''Harvard Lampoon''=== [[File:Holy Mackerel State House.jpg|thumb|alt= A room with high ornate blue-and-white walls and a white-domed ceiling, from which a large chandelier hangs by a rod. Along the rod, between the chandalier and the ceiling, is the figure of a fish.| The Holy Mackerel above the chandelier in the Massachusetts Senate chamber, 2008]] In an incident now referred to as "The Cod-napping" by State House officials,{{refn|name=tour|{{cite web |url=http://www.sec.state.ma.us/trs/trsbok/hourep.htm |title=House of Representatives|work=State House Tours |publisher=Massachusetts Secretary of the Commonwealth |access-date=April 8, 2009 }} }} on the evening of April{{nbsp}}26, 1933, members of the ''[[Harvard Lampoon]]'' (the Harvard College humor magazine) entered the House of Representatives gallery, cut down the Cod, and carried it away in an unusually large florist's box equipped with protruding decoy lilies.{{NoteTag| {{refn|name=clews|{{cite news |title='Clews' to Spare, but No Codfish|work=Boston Globe|date=April 28, 1933 }} }} According to the ''[[The Harvard Crimson|Harvard Crimson]]'' (the campus daily, and the ''Lampoon's'' longtime rival){{refn|name=Canny Crimson|{{cite news |url= https://www.thecrimson.com/article/1933/4/27/canny-crimson-captive-claimed-from-crass/?print=1 |title= Canny Crimson Captive Claimed From Crass Commercialized Comic Cut-ups |work= [[The Harvard Crimson]] |date= April 27, 1933 }} }} editors of the ''Lampoon'', to distract their ''Crimson'' competitors from interfering with the planned "Cod-napping", first "<!--The first gun of the day was fired when ''Lampoon'' editors -->laid siege to the ''Crimson'' building at 5:15 o'clock in the morning and commenced a futile search for the morning's papers which they intended to stamp 'Compliments of the Lampoon.' Disappointed and infuriated by their failure to find the sheets which had previously been hidden<!-- , their numbers now increased to ten,-->{{nbsp}}... the invaders took their revenge by binding and gagging J.{{thinsp}}M. Boyd{{nbsp}}'35, ''Crimson'' editor, who was at the time working in the building. In spite of the gallant attempt at rescue made by R.{{thinsp}}P. Buch{{nbsp}}'34, and the effective defense afforded by the shovel of Adolph, veteran janitor, who was subsequently imprisoned in the boiler room, the visitors succeeded in driving Buch out of the building and into the inner sanctuary of the Catholic church [i.e. the nearby [[The Church of St. Paul (Harvard Square)|Church of St. Paul]]]. They immediately removed Boyd from the premises, and drove away to [[Wellesley, Massachusetts|Wellesley Hills]]."{{hsp}}<!--{{paragraph break}}Eager to take advantage of the publicity which this unexpected coup offered, the ''Lampoon'' treasurer conferred at once with ''Crimson'' editors to determine what policy they should follow in dealing with the captive, in order to afford the best stories for metropolitan papers. Meantime, efficient telephoning from the ''Lampoon'' office had brought two press photographers to the steps of Randolph Hall, where in the drizzling rain they patiently waited for the "encounter" which ''Lampoon'' editors had promised, and to which ''Crimson'' men had courteously been invited. After some delay, caused by the jesters' belief that there were not sufficient reporters in the neighborhood to warrant an assault, the fracas was finally commenced and carried out to everyone's satisfaction.{{paragraph break}}-->{{r|"Canny Crimson"}} {{paragraph break}} In [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], meanwhile, an arranged fracas between ''Lampoon'' and ''Crimson'' men was staged for the benefit of invited journalists.{{r|"Canny Crimson"}} After sundry other hijinx, <!--"Shortly after 4 o'clock, -->"Boyd was taken from Wellesley to Boston, where he and his captors{{nbsp}}...<!--, together with Creighton Churchill{{nbsp}}'36, and W. K.{{nbsp}}Wyant, Jr.{{nbsp}}'35,--> were entertained at tea by friends of the kidnaped editor."{{hsp}}{{r|"Canny Crimson"}}<!--{{paragraph break}}Meanwhile the treasurer of the Lampoon, anxious to supply the papers with stories for their morning editions, arranged with radio station WBZ in Boston to have Boyd speak over the air in the evening. Upon his refusal to do this in spite of threats, R. J. Walsh{{nbsp}}'34, Ibis of the Lampoon, undertook to impersonate Boyd, and succeeded in hoaxing the managers of the radio station into allowing him to broadcast. {{paragraph break}}At 9.30 o'clock, Boyd reached the ''Crimson'' by telephone to reveal his whereabouts and to say that his erstwhile captors would not interfere with his return. Half an hour later he was met by representatives of the ''Crimson'', and returned to Cambridge.--> {{paragraph break}} Late on April 27, having deduced that the ''Lampoon'' was behind the Cod theft, ''Crimson'' editors issued an ultimatum: either the ''Lampoon'' hand the Cod over by midnight (allowing the ''Crimson'' to take credit for its return), or its deeds would be exposed. On the morning of April 28, ''[[The New York Times]]'' reported that the ''Crimson'' had accused the ''Lampoon'' of taking the Cod.{{refn|name=NYT2|{{cite news |title=Sacred Cod Theft Laid to ''Lampoon''—Prank Angers Officials—They Warn That Miscreant Will Be Persecuted—Return Promised in Call Twitting Curley|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB071FFB3F5C16738DDDA10A94DC405B838FF1D3&scp=1&sq=Sacred%20Cod%20theft%20laid%20to%20%27Lampoon%27&st=cse |date=April 28, 1933 |newspaper=The New York Times|page=19 }} }} |name=preemptive}} {{external media |float=left|width=23em<!--<<expressing width in ems allows controlled linewrap--><!-- unfortunately it appears (after discussing with Boston Pub Lib) that these photos remains in copyright.--> |image1 = [https://www.flickr.com/photos/boston_public_library/6148176952 News photo (Leslie Jones, ''Boston Herald-Traveler'', 1933)] showing the scene of the crime |image2 = [https://www.flickr.com/photos/boston_public_library/6148172546/ Leslie Jones photo] showing the Sacred Cod with Harvard official [[Charles R. Apted|Charles Apted]], who had recovered it from "Codnappers" }} {{nowrap|According to ''The New York Times''{{mdashb}}}}<!--<<nowrap forces text below floated boxes, if they're too close together on a narrow screen-->which reckoned the Cod's value to be "something less than nothing. As an object of art it is worthless"{{mdashb}}Massachusetts officials were "shocked into a condition bordering on speechlessness" by the theft,{{refn|name=NYT5|{{cite news |title=Massachusetts Sacred Cod Vanishes From State House |work=New York Times |date=April 27, 1933|page=1 }} }} "some legislators holding that it would be sacrilege to transact business without the emblem of the Commonwealth looking down upon them." (Nonetheless, at the appointed time "[House] Speaker [[Leverett Saltonstall|[Leverett] Saltonstall]] looked mournfully at the vacant place and then banged the gavel.<!-- The first act of the House fitted the occasion. It passed to be [[wikt:engross#English-finalize|engrossed]] a bill allowing the cold storage of swordfish.-->"{{hsp}}{{r|NYT2}} [[Barnstable County]] offered the loan of its own codfish emblem for the duration of the crisis.){{r|clews}} Meanwhile, Boston mayor [[James Michael Curley]] received a telephone message: "Tell the Mayor that when the Sacred Cod is returned it will be wrapped in the municipal flag, now flying in front of City Hall. Try and catch us when we cop the flag. [[Lafayette Mulligan]], we are here."{{hsp}}{{refn|name=Lewiston |{{cite news |title=Sacred Cod Gone|url=https://news.google.com/newspapers?id=2aBfAAAAIBAJ&pg=1414,5889092&dq=try-and-catch-us-when-we-cop-the-flag&hl=en|work=Lewiston Morning Tribune |date=April 28, 1933 }} }} "Indignant" police dragged the [[Charles River]]{{r|NYT2}} and, acting on a tip that a ''Lampoon'' editor had flown to New Jersey with the Cod, had the plane searched on landing; the tip turned out to be a red herring. Detectives followed "scores" of clues, one of which took them to a [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] box factory and from there to "collegiate circles"{{refn|name=NYT3 |{{cite news |title='Sacred Cod' back in Honored Place|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20A10F93F5C16738DDDA00A94DC405B838FF1D3&scp=2&sq=%27Sacred%20Cod%27%20back%20in%20Honored%20Place&st=cse|work=The New York Times |date=April 29, 1933 }} }}{{mdashb}}a "6-foot youth" (tall enough to reach the wires suspending the Cod) had reportedly bought lilies from a Harvard-area florist before being seen in the State House on the day of the theft{{mdashb}}and several Harvard College students were questioned by the school's dean.{{NoteTag| {{r|clews}} After police declared their continued determination to apprehend the thieves (''The New York Times'' reported) "the failure of the authorities to join in the spirit of the affair" precipitated the sudden reappearance of miscellaneous other stolen property in and around Harvard: "Two Harvard students [turned in to police] a large brass jug, a brass plate, a cocktail shaker, a large poster of the [[Harvard Advocate]] of 1906, and a large plaster plaque with quaint lettering{{nbsp}}... A large iron horse, property of the Boston Police Department, and a box office sign stolen from [[Boston Garden]], were abandoned during the night on [[Mt. Auburn Street|Mt. Auburn St., Cambridge]], as the marauders disposed of pilfered articles and signs."{{hsp}}{{r|get_purloiners}} }} "So much general interest was provoked that ''[[The Boston Transcript]]'' indulged in two columns of news, hearsay, and speculation upon the missing emblem," the ''Times'' further reported,{{r|NYT2}} later referring to the Cod as Boston's [[Palladium (protective image)|Palladium]].{{refn|{{cite news |work=The New York Times|date=April 30, 1933|page=4|title=Sacrilege in Boston }} }} Eventually a mysterious telephone call directed Harvard official [[Charles R. Apted]] to [[West Roxbury, Massachusetts|West Roxbury]], where he was met by an automobile which he followed into some woods; there two young men, with collars up and hatbrims down, handed him the Cod (not wrapped in any flag) before speeding away.{{r|NYT3}} In the early hours of April{{nbsp}}29, after repairs to three damaged fins, the Sacred Cod was re-hung in the House chamber, "six inches [15{{nbsp}}cm] higher [than] the reach of any individual. A stepladder will be needed to remove it in the future."{{hsp}}{{NoteTag| {{refn|name=get_purloiners |{{cite news |title=State Police {{Sic|hide=yes|Says}} They'll Get Purloiners of Cod|date=April 29, 1933 |work=Daily Boston Globe|page=A22}} }} {{anchor|purloined}} A month later the ''Los Angeles Times'' published a poem by [[James J. Montague]], "The Pilfered Cod": <!-- <poem> somehow messes up when used in footnotes (a/o 3/2013), thus the following wretched markup. But it does look good, I think --><i> <br />{{pad|1em}}From [[Winthrop Beach]] to [[Battle of Bunker Hill|Bunker Hill]],{{nbsp}}/{{nbsp}}From [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] to [[Revere, Massachusetts|Revere]], <br />{{pad|1em}}The voice of happiness was still,{{nbsp}}/{{nbsp}}One heard no note of cheer. <br />{{pad|1em}}A pallor whitened every face.{{nbsp}}/{{nbsp}}All eyes were red and swollen; <br />{{pad|1em}}A dreadful crime had taken place{{nbsp}}{{ndash}}{{nbsp}}/{{nbsp}}The Codfish had been stolen. {{paragraph break}} {{pad|1em}}The Fish that symbolized a trade{{nbsp}}/{{nbsp}}Which, in the days of old, <br />{{pad|1em}}The shores of old New England made{{nbsp}}/{{nbsp}}A strand of shining gold, <br />{{pad|1em}}The Fish that millions came to view{{nbsp}}/{{nbsp}}With ardent admiration, <br />{{pad|1em}}The Fish whose fame has echoed to{{nbsp}}/{{nbsp}}The corners of the nation. {{paragraph break}} {{pad|1em}}When first I set my roving feet{{nbsp}}/{{nbsp}}Upon Bostonian sod, <br />{{pad|1em}}I hastened blithely up the street{{nbsp}}/{{nbsp}}To view the Sacred Cod, <br />{{pad|1em}}And in its dull and glassy eyes,{{nbsp}}/{{nbsp}}The instant of our meeting, <br />{{pad|1em}}I fancied that I saw arise{{nbsp}}/{{nbsp}}A glance of cordial greeting. {{paragraph break}} {{pad|1em}}Today there is an end of grief;{{nbsp}}/{{nbsp}}No more the skies loom black; <br />{{pad|1em}}A chastened and repentant thief{{nbsp}}/{{nbsp}}Has brought the Codfish back. <br />{{pad|1em}}No Stygian gloom now broods around,{{nbsp}}/{{nbsp}}No heart with woe is freighted; <br />{{pad|1em}}Bostonian pulses leap and bound{{nbsp}}{{ndash}}{{nbsp}}/{{nbsp}}The Cod is reinstated.</i>{{refn|{{cite news |work=Los Angeles Times|date=May 16, 1933|page=A4|title=The Pilfered Cod|first=James J.|last= Montague }} }} }} ===University of Massachusetts=== Using a stepladder, on November{{nbsp}}14, 1968, students at the new [[University of Massachusetts Boston|Boston campus of the University of Massachusetts]] took the Sacred Cod in protest of perceived legislative indifference to their school. ("Sacred Cod gone from House [[perch]]", the ''Boston Globe'' alerted its readers.)<ref name="globe01"> {{cite news |last= Fripp |first= William |url= https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=gmail&attid=0.1&thid=13a932c5c5a0100f&mt=application/pdf&url=https://mail.google.com/mail/?ui%3D2%26ik%3Daf4bd1823f%26view%3Datt%26th%3D13a932c5c5a0100f%26attid%3D0.1%26disp%3Dsafe%26zw&sig=AHIEtbTckLpiovCk4VmdWNevhzeo_Qb4BA |title= Sacred Cod Gone from House Perch |work= Boston Globe |date= November 16, 1968 }} </ref> It was found days later in a little-used State House hallway.{{refn|{{cite news |url= https://newspaperarchive.com/mass-media/1968-11-19/page-2 |title= Our Opinion: Sacred Cod and not so Sacred Students |work= Mass Media |location= Boston |date= November 19, 1968 |page= 2 }}}}{{refn|name=globe02|{{cite news |last= Harting |first= William |url= https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=gmail&attid=0.2&thid=13a932c5c5a0100f&mt=application/pdf&url=https://mail.google.com/mail/?ui%3D2%26ik%3Daf4bd1823f%26view%3Datt%26th%3D13a932c5c5a0100f%26attid%3D0.2%26disp%3Dsafe%26zw&sig=AHIEtbSbo1jP3H8zrCtheA0mOqOJTvFPAw |title= Sacred Cod Fish Found—in State House |work= [[Boston Globe]] |date= November 18, 1968 }} }} ===Greyhound replacement proposal=== In 1937 Representative [[John B. Wenzler]] offered a facetious proposal "that the sacred cod be immediately removed [from the House chamber], and a greyhound substituted in its place, as the 1937 Legislature has shown itself to be completely under the power of the [[greyhound racing|dog track]] operators."{{hsp}}{{refn|name=greyhound |{{cite news|work= Daily Boston Globe| page=13|date = June 5, 1937|title=Proposes Racing Dog Replace Sacred Cod}} }} Apted (whom the ''Boston Globe'' referred to as "Harvard Cop No.{{nbsp}}1") wrote to Wenzler: "As one who is, and was, very much interested in preserving [the Cod's] dignity, and furthermore having held it in my arms{{nbsp}}... I most respectfully ask a favor, that is: If the greyhound be substituted, that I be presented with the cod in order that it may be preserved for the future of young Americans."{{hsp}}{{refn|name=apted_bid|{{cite news |title= Apted Puts in Bid For Sacred Cod If Greyhound Really Replaces It |work= Daily Boston Globe |date= June 5, 1937 |page= 4}} }} ===World War II=== After the House of Representatives moved to its new chamber in 1895, the [[Massachusetts Senate]], which took over the old House chamber, incorporated a fish figure (often dubbed the ''Holy Mackerel''){{r|CIS}} into the chandelier there, as a reminder of the Sacred Cod the Representatives had taken with them.{{refn|name=loiterer |{{cite book | url=https://archive.org/details/loitererinneweng1919hend | title = A Loiterer in New England | page=[https://archive.org/details/loitererinneweng1919hend/page/360 360] | last = Henderson | first= Helen W. | year = 1919 }} See also photograph following page{{nbsp}}354. }} When officials of the World War II aluminum-for-defense drive{{mdashb}}misinformed that the Sacred Cod was aluminum{{mdashb}}asked that it be donated to the war effort, House Speaker [[Christian Herter]] explained that the Cod had been created decades before aluminum's discovery, and suggested that the Holy Mackerel be considered for sacrifice instead.<ref>{{Cite news |date=16 July 1941 |title=Sacred Cod Escapes Defense Melting Pot |pages=9 |work=[[The Evening Independent]] |url=https://books.google.com/books?id=Kb9RAAAAIBAJ&dq=sacred+cod+escapes+defense+melting+pot&pg=PA9 |access-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607031833/https://books.google.com/books?id=Kb9RAAAAIBAJ&lpg=PA9&dq=sacred%20cod%20escapes%20defense%20melting%20pot&pg=PA9#v=onepage&q=sacred%20cod%20escapes%20defense%20melting%20pot&f=false |archive-date=7 June 2023}}</ref> {{clear}} ==Notes== {{NoteFoot|35em}} == Sources and further reading== ;Further reading {{refbegin}} *{{rma|tag=C|reference={{cite book |author= Massachusetts. General Court. House of Representatives. Committee on History of the Emblem of the Codfish. |title=A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives. Compiled by a Committee of the House. |year=1895 |publisher=Wright and Potter |location= Boston |url=https://archive.org/details/historyofemblemo00mass }} }} {{refend}} ;Other sources cited {{reflist}} {{Cod topics}} {{coord|42|21|29.4|N|71|3|49.3|W|type:landmark_region:US|display=title}} 3slwxf4caio3j8enp14omxdeg4di7cg 10953533 10953530 2026-10-21T16:27:56Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953533 wikitext text/x-wiki https://en.wikipedia.org/wiki/Sacred_Cod The '''Sacred Cod''' is a {{convert|4|ft|11|in|cm|spell=in|adj=on}} carved-wood [[effigy]] of an [[Atlantic cod]]fish, painted to the life, hanging in the [[Massachusetts House of Representatives|House of Representatives]] chamber of Boston's [[Massachusetts State House]]"a memorial of the importance of the [[cod fisheries|Cod-Fishery]] to the welfare of this Commonwealth" (i.e. [[Massachusetts]], of which cod is officially the "historic and continuing symbol").{{refn| {{cite web |author= General Court of the Commonwealth of Massachusetts|work= Massachusetts General Law |url= https://malegislature.gov/Laws/GeneralLaws/PartI/TitleI/Chapter2/Section13 |title= Ch. 2 §13 |publisher= General Court of the Commonwealth of Massachusetts |access-date= January 15, 2013}}{{better source needed|reason=bare statute is primary source|date=March 2013}} }} The Sacred Cod has gone through as many as three incarnations over three centuries: the first (if it really existed{{mdashb}}the authoritative source calling it a "prehistoric creature of tradition") was lost in a 1747 fire; the second disappeared during the [[American Revolution]]; and the third, installed in 1784, is the one seen in the House chamber today. "Sacred Cod" is not a formal name but a nickname which appeared in 1895, soon after the carving was termed "the sacred emblem" by a House committee appointed "to investigate the significance of the emblem [which] has kept its place under all administrations, and has looked upon outgoing and incoming legislative assemblies, for more than one hundred years". Soon ''sacred cod'' was being used in reference to actual codfish as well, in recognition of the creature's role in building Massachusetts's prosperity and influence since early colonial times. In 1933 the Sacred Cod was briefly "Cod-napped" by editors of the ''[[Harvard Lampoon]]'', prompting police to [[wikt:drag#English-search water|drag]] the [[Charles River]] and search an airplane landing in [[New Jersey]]. In 1968 it was again taken briefly, this time by students at the [[University of Massachusetts Boston]]. A fish figure is displayed in the State House [[Massachusetts Senate|Senate]] chamber as well{{mdashb}}a [[brass]] casting (sometimes called the '''Holy Mackerel''') above its central chandelier.{{refn |name="CIS"|{{cite web |url= http://www.sec.state.ma.us/cis/cismaf/mf3.htm |title= The Massachusetts State House Today |author= Citizen Information Service |publisher= Massachusetts Secretary of the Commonwealth |access-date= April 8, 2009}} }} __TOC__ == Significance == [[File:Atlantic-cod-1.jpg|thumb|left|upright=1.1|{{center|Ատլանտյան ձողաձուկ՝ «սրբազան ձողաձուկ»՝ իր բնական միջավայրում}}]] [[File:ColonyofNewHampshireSeal.png|thumb|right|upright=1|alt= a round seal with an upright fish on the left, a bundle of five arrows in the center, and a tree on the right|{{center|Նյու Հեմփշիրի կնիքը, 1776 թ.}}]] {{Quote box|align=center|salign=right |{{nobr|Years before the statesmen of the}}<!--nobr forces text below image when window is narrow--> period had decided to make public {{shy|acknowl|edge|ment of the indebted|ness of the colony to the codfish, and had voted to adorn the assem|bly chamber with a wooden repre|sen|ta|tion thereof, indi|vid|uals and private cor|po|ra|tions were eager to pay tribute to the codfish, and vied with one another in their anxiety to make the recognition as conspicuous as possible.}}<!--p.34--> |source = ''A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives.'' {{nowrap|''Compiled by a Committee of the House.'' (1895)}} }} Codfishing was the first industry practiced by Europeans in Massachusetts, and it is said that the colony's first export was a cargo of fish. Thus the codfish has been an important [[New England]] symbol for centuries, its image appearing on many early coins, stamps, corporate and government seals, and insignia such as the early crest of the ''[[Salem Gazette]]''. In 1743 a prominent [[Salem, Massachusetts|Salem]] businessman built a mansion in which "the end of every stair in his spacious hall [displayed] a carved and gilded codfish", and in the 19th century the nouveau riche merchant families of New England were sometimes referred to, disparagingly, as the "codfish aristocracy".{{refn|{{cite book |publisher = Wayne State University Press|title = American Political Terms |first = Hans |last=Sperber |date = 1962 |ol= 5851122M |entry=Codfish Aristocracy |page=86}}}}{{refn|{{cite book|title=Facts on File Encyclopedia of Word and Phrase Origins|edition=4th|last=Hendrickson|first=Robert|year=2008}} }} In the late 1920s an "amusing" (as author [[H. P. Lovecraft]] termed it){{refn | {{citation |last=Lovecraft|first=H. P.|editor=Robert M. Price|chapter=The Whisperer in Darkness |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Sxhiog7Y8EAC&pg=PA177|date=June 1, 2006 |publisher=Chaosium Inc.|isbn=978-1-56882-192-4|pages=177–178|title=The Hastur Cycle }} }} codfish emblem appeared briefly, "totem-like",{{refn|{{cite book |author=Susanne K. Langer |title=Philosophy in a New Key: A Study in the Symbolism of Reason, Rite, and Art |url=https://books.google.com/books?id=TL4xbZojMh0C&pg=PA183 |date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03994-0|page=183 }} }} on [[Vehicle registration plates of Massachusetts|Massachusetts license plates]].{{refn|{{cite web |url=http://www.w-a.com/maplate.htm |title=Chris Woodcock's Massachusetts License Plates }}{{better source needed|date=December 2014}} }} == History == [[File:1751 CourtHouse Boston byNathanielHurd.png|thumb|right|Boston's [[Old State House (Boston)|Old State House]], home of the second and (for a time) the third Sacred Cod]] {{Quote box|align=center|salign=right |{{avoid wrap|Poised high aloft the old hall of the}}<!--<<avoid wrap forces text below img when window is narrow--> Massachusetts House of Representatives, riding serenely the sound waves of debate, unperturbed by the ebb and flow of enactment and repeal or the desultory storms that vexed the nether depths of oratory, there has hung through immemorial years an ancient codfish, quaintly wrought in wood and painted to the life. {{paragraph break}} Humble the subject and homely the design; yet this painted image bears on its finny front a majesty greater than the dignity that art can lend to graven gold or chiselled marble. The sphere it fills is vaster than that through which its prototype careered with all the myriad tribes of the great deep. The lessons that may be learned of it are nobler than any to be drawn from what is beautiful; for this sedate and solitary fish is instinct with memories and prophecy, like an oracle. It swims symbolic in that wider sea whose confines are the limits set to the activities of human thought. It typifies to the citizens of the Commonwealth and of the world the founding of a State. It commemorates Democracy. It celebrates the rise of free institutions. It emphasizes progress. It epitomizes Massachusetts. <!--[[[par break]]]To the sober student of the world's past this historic codfish is fraught with ripe significance. A few details as to the origin and vicissitudes of this material emblem may shed some light on its serious purpose and high mission. [[[par break]]]This old codfish has kept its place under all administrations, and has looked upon outgoing and incoming legislative assemblies, for more than one hundred years. --> |source = ''A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives.'' {{nowrap|''Compiled by a Committee of the House.'' (1895)}} }} [[File:MAstatehouse62.jpg|thumb|The modern [[Massachusetts State House]] (seen here c.1862), where the third Sacred Cod hangs in the {{shy|Rep|re|sen|ta|tives}} chamber.]] [[File:MA HouseRepresentatives Ballous.JPG|thumb|right|alt= An etching of an ornate two story room filled with people seated in chairs on both the floor and balcony. At upper right is a dark fish shape.|Etching (''[[Ballou's Pictorial]]'', 1856) of the old Representatives (now Senate) chamber, with the Sacred Cod near upper right]] What is now called the Sacred Cod has hung for three with interruptions, and in at least two (and possibly three) successive the chamber of the [[Massachusetts House of Representatives]] (or its predecessor, the House of Assembly of the [[Province of Massachusetts Bay]]). ===First Cod=== Of the Cod's first incarnation, the Committee on History of the Emblem of the Codfish (appointed by the House in 1895) wrote: {{blockquote|There is a dim tradition that in the primitive House of Assembly of the Province there hung a codfish which was the gift of [[Samuel Sewall|Judge Samuel Sewall]] [who] died in 1729.<!--one source says Sewell died Jan 1 1730 -- a calendar reform issue here?--> [But Sewell's] published [[wikt:remains#English-writings|remains]] make no mention of this traditional fish, and it is difficult to imagine that a man of his loquacious verbosity would have omitted to chronicle his munificence.{{ran|C|p=17}} }} Assuming it existed and whatever its origin (the Committee continued), when Boston's [[Old State House (Boston)|Old State House]] burned in 1747 "this prehistoric creature of tradition{{nbsp}}... doubtless went up in a whirl of smoke which still clouds its history to the peering vision of the antiquarian". ===Second Cod=== A second Cod appeared sometime between 1748 (when the State House was rebuilt) and 1773 (when [[Thomas Crafts Jr.]] billed the Province of Massachusetts Bay, "To painting Codfish, 15 shillings"). But within a few years, the Committee wrote, the second Cod {{blockquote|<!--At some indeterminate time subsequent to the painting of the codfish by Thomas Crafts Jr., it-->disappeared from the State House and was doubtless destroyed, for the closest historical research fails to shed any light upon the time, manner or cause of its disappearance, or to disclose any reference to it whatever. Mayhap some burly British trooper, quartered in the improvised barracks of the old State House [during the [[siege of Boston]]], took umbrage at the spick and span elegance of the newly painted emblem of colonial independence and thrift. Such a one may have torn down the cherished symbol from the wall whence it had offered aid and comfort to the rebel patriots, with its assurance of the material wealth accessible to the embryonic State, and, in spirit of vandalism so prevalent at that age, used it to replenish his evening camp fire.<!-- Whatever may have been its fate in that epoch of political upheaval, no record was left to tell the tale.-->{{ran|C|p=17–18}} }} The Committee found "good reason to believe that this missing fish{{nbsp}}... was carved by one John Welch, a Boston patriot".{{NoteTag| {{ran|C|p=18–19}} The Committee discussed at some length whether the Cod sculpted by Welch was the second in the series, or the third: "There seems good reason to believe that this missing fish, or its successor, which has come down to us, was carved by one John Welch, a Boston patriot. Welch was born Aug.{{nbsp}}11, 1711. He was a well-known citizen, and lived on Green Lane in West Boston. In 1756 he was a captain in the [[Ancient and Honorable Artillery Company]]. He, [like John Rowe], was one of the signers of the famous petition or memorial, charging the officers of the Crown with appropriating to their own use money belonging to the Province. The descendants of John Welch have always insisted that he carved the State House codfish of today. His great-great-grandson, Capt. Francis Welch, is now living in Brookline, at the age of eight-six, and he has recently stated that the truth of this assertion has always been recognized among the family traditions. It has been handed down from father to son uncontradicted for at least three generations. Captain Welch's father repeatedly told him that he heard the story from the lips of his grandfather, and never expressed the least doubt in regard to it. {{paragraph break}} "Conceding the authenticity of this tradition, a question remains as to which of the two codfishes was the handiwork of John Welch. Welch died Feb.{{nbsp}}9, 1789; so that, if he carved the fish now in the State House, he must have been in his seventy-fourth year. This seems unlikely, whereas he might easily have wrought the codfish Thomas Crafts [Jr.] painted; and it is quite probable that, in the growing vagueness of domestic tradition, the identity of the two may have been confounded. In that chaotic revolutionary period which left us no record of the loss or destruction of the object of Thomas Crafts' artistic attention, the Welch family may easily have lost trace of it, and have taken it for granted that the older emblem is the actual symbol of today." }} ===Third Cod=== The third Cod was installed in 1784 (the Committee continued) after Representative [[John Rowe (merchant)|John Rowe]]{{mdashb}}namesake of [[Rowes Wharf]] and "a leading spirit in the stirring scenes that led up to the famous '[[Boston Tea Party]] leave "to hang up the representation of a Cod Fish in the room where the House sit, as a memorial of the importance of the Cod-Fishery to the welfare of this Commonwealth, as had been usual formerly{{nbsp}}.... And so the emblem was suspended" in the old State House once again, and this Cod (which Rowe may have underwritten personally) is the one extant today. In 1798 the Cod was moved to the Representatives chamber in the [[Massachusetts State House|new State House]], where it originally hung over the Speaker's desk. In the 1850s it was moved to the rear of the chamber.{{NoteTag| {{ran|C|p=20}} The Committee elaborated: "In 1867, for a brief space, the fish was missing from its accustomed haunt; but it soon returned, brighter than before, in a new coat of submarine motley. Again, in 1874, while the chamber was being renovated, the codfish was taken down to be repainted; and at the time [the House's 'venerable doorkeeper'] Captain Tucker measured it, finding its length to be four feet and eleven inches. He also noted that it was carved from a solid piece of wood. Since that time, a period of twenty-one years, the sacred emblem has not been profaned by mortal touch." Additionally, the Cod was painted in December 1879 (cost: 12 shillings) by [[Samuel Gore]],{{refn|name=burrell|{{cite book|title=The State House, Boston, Massachusetts |first=Ellen Mudge|last= Burrell |edition=9th|year=1927|pages=140–143}} }} older brother of future Massachusetts governor [[Christopher Gore]] and brother-in-law of Thomas Crafts Jr.;{{refn|{{cite book|title=The Road to Concord: How Four Stolen Cannon Ignited the Revolutionary War|last=Bell|first=J. L. |year=2016|page=<!--page number needed-->}}}} and yet again in 1965.{{r|backwards}} {{pb}}Another source gives the Cod's length as four feet eleven ''and one-half'' inches, and its maximum diameter as ten inches.{{r|burrell}} |name=profane}} ===Committee on History of the Emblem of the Codfish=== [[File:Sacred Cod 02.JPG|thumb|alt= A view of the rear of the Massachusetts House of Representatives chamber, showing the Sacred Cod suspended above the railings of the visitors' gallery|The Sacred Cod "aerially swimming"{{refn|{{cite book|title=The Massachusetts State House; a sketch of its history and a guide to its points of interest|first=Alfred S. |last=Roe|year=1899|page=25}} }} above the House of Representatives visitors' gallery (formerly the Ladies' Gallery),{{r|loiterer}} 2013]] On January{{nbsp}}2, 1895 House's last day of business before relocating to a new chamber in the same {{blockquote|the question of taking with it the "representation of a codfish," which for more than a hundred years had never missed a "roll call," was brought up for consideration. It was, however, deemed wise to investigate the significance of the emblem before its removal{{nbsp}}...}} Accordingly, after "nearly two months of painstaking research and investigation" the three-member Committee on History of the Emblem of the Codfish submitted its report, and after debating "at length" the House ordered "immediate removal of the ancient 'representation of a codfish' from its present position in the chamber recently vacated by the House, and to cause it to be suspended{{nbsp}}... in this chamber{{nbsp}}...." A committee of fifteen was escorted by the Sergeant-at-Arms to the old House chamber, where the Sacred Cod was lowered by the assistant doorkeeper and wrapped in an American flag, then placed on a bier and borne by House messengers to the new House chamber, where the assembled Representatives rose in applause. After repainting by [[Walter M. Brackett]], it was hung where it remains today: "between the two sets of central columns, and under the names '[[John Lothrop Motley|Motley]],' and '[[Francis Parkman|Parkman]]'," above the chamber's clock.{{r|NYT5}}{{NoteTag|The identities of "Motley" and "Parkman" are given by Burrell.{{r|burrell}} }} Since that move the Cod has faced north (that is, leftward as seen from the Speaker's rostrum), though after being repainted in 1965 it was, at least temporarily, rehung the other way.{{refn|name=backwards|{{cite news|title=Sacred Cod Back{{snd}}And Backwards|work= Boston Globe|date= November 25, 1965|page= 58}} }} =="Sacred Cod" nickname== [[File:Taft Talks To Publishers Over Wire Pittsburgh Gazette Times April 26 1912.png|thumb|link=https://news.google.com/newspapers?id=fsIwAAAAIBAJ&sjid=QGYDAAAAIBAJ&pg=2781,3459626&dq=sacred+cod&hl=en|{{center|Pittsburgh ''Gazette Times'',}} {{center|April{{nbsp}}26, 1912{{r|taft}}}}]] The Committee's report refers at one point to "the sacred emblem",{{ran|C|p=20}} and while it was working a poem appeared in the ''Boston Globe'' referring to the carving as "the Sacred Cod".{{NoteTag|The poem asked, rhetorically, whether "breathe there men so base, ignoble, treason-tainted{{nbsp}}/ that from thy aerial throne would wrest thee, sacred sign?"{{hsp}}{{refn|{{cite news |title= The Sacred Cod Again |work= Daily Boston Globe |date= January 20, 1895 |page= 31}} }} }} Within a few years authors, journalists, and advertisers{{mdashb}}even those far from New England{{mdashb}}were using the term routinely.{{refn|1={{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=aApYAAAAIBAJ&pg=3294,1949731 |title=The Cod Must Move. New Massachusetts State House is Ready for the Fish |date=February 22, 1895 |work=The Daily Free Press |location=Easton, Pennsylvania |page=4 }} *{{citation |magazine=Life |title=Pension Row Makes Sacred Cod Squirm |date=September 22, 1952 |page=34 |url=https://books.google.com/books?id=AFYEAAAAMBAJ&pg=PA34 |publisher=Time }} *{{citation |author=Jones Brothers Garage|title=Land of the Sacred Cod [travel brochure]|date=November 1, 1923|url=https://books.google.com/books?id=XyxvaqpYjz0C&pg=PA1723 }} *{{cite news |title=Irreverence Toward the Sacred Cod |work=New York Times|date=September 21, 1930|page=BR3 }} }} The phrase quickly came to refer not only to the wooden Cod in the State House but to actual cod from the sea as well, especially as an item of commerce. At the 1908 convention of the Retail Grocers of the United States, held in Boston, one delegate recalled {{blockquote|<!--Scientists tell us that human society moves in cycles, and generally returns to the place from which it started. It is therefore fitting that we should hold our convention in Boston, for it was in Boston that -->the first organized effort{{nbsp}}... <!--took place -->for the bettering of conditions in the grocery business. I refer to the Boston tea party. How could we get along without the [[Boston baked beans]] or the almost sacred cod?{{refn| {{cite journal | date=May 15, 1908 | journal = The American Food Journal | title=National Retail Grocers Convention | volume = 3 | number = 5 | pages = 20 |url = https://books.google.com/books?id=XH1NAAAAMAAJ&q=%22sacred+cod%22&pg=RA4-PA20 }} }} }} Two years later the New Hampshire Board of Agriculture, bemoaning the counterfeiting of foodstuffs "famous for their distinctive properties or superior quality", warned that "[[haddock]], [[hake]], [[pollock]], [[cusk (fish)|cusk]], etc., are substituted indiscriminately in place of the sacred cod."{{refn| {{cite book|title=State of New Hampshire. Reports, 1909–1910. Volume IV.—Biennial. Report of the Board of Agriculture from September 1, 1908 to September 1, 1910 |chapter=Annual Winter Meeting at Exeter, 1910 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uU4bAQAAIAAJ&q=sacred%20cod |page=186|year=1911 |author=State of New Hampshire General Court }} }} In 1912 President [[William Howard Taft]], in Boston, addressed a journalists' banquet in New York City "by long distance telephone from the home of the sacred cod".{{refn|name=taft |{{cite news |url= https://news.google.com/newspapers?id=fsIwAAAAIBAJ&pg=2781,3459626&dq=sacred+cod&hl=en |title= Taft Talks to Publishers Over Wire |work= [[The Gazette Times]] |location= Pittsburgh |date= April 26, 1912 |page= 9 }}}} And in 1922 historian [[Samuel Eliot Morison]], emphasizing fishing's vital role in the colonial economy, wrote that "Puritan Massachusetts derived her ideals from a sacred book; her wealth and power from the sacred cod."{{refn| {{cite book |first= Samuel Eliot |last= Morison |url= https://play.google.com/store/books/details?id=hp0TAAAAYAAJ |title= The Maritime History of Massachusetts, 1783{{ndash}}1869 |location= Boston |publisher= Houghton Mifflin |year= 1922 |page= 14 }} }} The famous doggerel poking fun at Boston's [[Boston Brahmin|Brahmins]] {{blockquote|<poem> And this is good old Boston, / The home of the bean and the cod, Where the [[Lowell family|Lowells]] talk only to [[Cabot family|Cabots]] / And the Cabots talk only to God. </poem>}} an earlier poem now little remembered: {{blockquote|<poem> Here's to old Massachusetts / The home of the sacred cod, Where the [[Adams political family|Adamses]] vote for [[William Lewis Douglas|Douglas]],<!--refers to 1904 gov. election (Harv. Grad. Mag. 24:253)--> / And the Cabots walk with God.{{refn|{{cite book|last=McPhee|first=John|title=Giving Good Weight|url=https://books.google.com/books?id=0_P0m01GclYC&pg=PA163|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-70857-3|page=163}} }} </poem>}} ==<span id="incidents"></span> "Cod-napping" and other incidents == ===''Harvard Lampoon''=== [[File:Holy Mackerel State House.jpg|thumb|alt= A room with high ornate blue-and-white walls and a white-domed ceiling, from which a large chandelier hangs by a rod. Along the rod, between the chandalier and the ceiling, is the figure of a fish.| The Holy Mackerel above the chandelier in the Massachusetts Senate chamber, 2008]] In an incident now referred to as "The Cod-napping" by State House officials,{{refn|name=tour|{{cite web |url=http://www.sec.state.ma.us/trs/trsbok/hourep.htm |title=House of Representatives|work=State House Tours |publisher=Massachusetts Secretary of the Commonwealth |access-date=April 8, 2009 }} }} on the evening of April{{nbsp}}26, 1933, members of the ''[[Harvard Lampoon]]'' (the Harvard College humor magazine) entered the House of Representatives gallery, cut down the Cod, and carried it away in an unusually large florist's box equipped with protruding decoy lilies.{{NoteTag| {{refn|name=clews|{{cite news |title='Clews' to Spare, but No Codfish|work=Boston Globe|date=April 28, 1933 }} }} According to the ''[[The Harvard Crimson|Harvard Crimson]]'' (the campus daily, and the ''Lampoon's'' longtime rival){{refn|name=Canny Crimson|{{cite news |url= https://www.thecrimson.com/article/1933/4/27/canny-crimson-captive-claimed-from-crass/?print=1 |title= Canny Crimson Captive Claimed From Crass Commercialized Comic Cut-ups |work= [[The Harvard Crimson]] |date= April 27, 1933 }} }} editors of the ''Lampoon'', to distract their ''Crimson'' competitors from interfering with the planned "Cod-napping", first "<!--The first gun of the day was fired when ''Lampoon'' editors -->laid siege to the ''Crimson'' building at 5:15 o'clock in the morning and commenced a futile search for the morning's papers which they intended to stamp 'Compliments of the Lampoon.' Disappointed and infuriated by their failure to find the sheets which had previously been hidden<!-- , their numbers now increased to ten,-->{{nbsp}}... the invaders took their revenge by binding and gagging J.{{thinsp}}M. Boyd{{nbsp}}'35, ''Crimson'' editor, who was at the time working in the building. In spite of the gallant attempt at rescue made by R.{{thinsp}}P. Buch{{nbsp}}'34, and the effective defense afforded by the shovel of Adolph, veteran janitor, who was subsequently imprisoned in the boiler room, the visitors succeeded in driving Buch out of the building and into the inner sanctuary of the Catholic church [i.e. the nearby [[The Church of St. Paul (Harvard Square)|Church of St. Paul]]]. They immediately removed Boyd from the premises, and drove away to [[Wellesley, Massachusetts|Wellesley Hills]]."{{hsp}}<!--{{paragraph break}}Eager to take advantage of the publicity which this unexpected coup offered, the ''Lampoon'' treasurer conferred at once with ''Crimson'' editors to determine what policy they should follow in dealing with the captive, in order to afford the best stories for metropolitan papers. Meantime, efficient telephoning from the ''Lampoon'' office had brought two press photographers to the steps of Randolph Hall, where in the drizzling rain they patiently waited for the "encounter" which ''Lampoon'' editors had promised, and to which ''Crimson'' men had courteously been invited. After some delay, caused by the jesters' belief that there were not sufficient reporters in the neighborhood to warrant an assault, the fracas was finally commenced and carried out to everyone's satisfaction.{{paragraph break}}-->{{r|"Canny Crimson"}} {{paragraph break}} In [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], meanwhile, an arranged fracas between ''Lampoon'' and ''Crimson'' men was staged for the benefit of invited journalists.{{r|"Canny Crimson"}} After sundry other hijinx, <!--"Shortly after 4 o'clock, -->"Boyd was taken from Wellesley to Boston, where he and his captors{{nbsp}}...<!--, together with Creighton Churchill{{nbsp}}'36, and W. K.{{nbsp}}Wyant, Jr.{{nbsp}}'35,--> were entertained at tea by friends of the kidnaped editor."{{hsp}}{{r|"Canny Crimson"}}<!--{{paragraph break}}Meanwhile the treasurer of the Lampoon, anxious to supply the papers with stories for their morning editions, arranged with radio station WBZ in Boston to have Boyd speak over the air in the evening. Upon his refusal to do this in spite of threats, R. J. Walsh{{nbsp}}'34, Ibis of the Lampoon, undertook to impersonate Boyd, and succeeded in hoaxing the managers of the radio station into allowing him to broadcast. {{paragraph break}}At 9.30 o'clock, Boyd reached the ''Crimson'' by telephone to reveal his whereabouts and to say that his erstwhile captors would not interfere with his return. Half an hour later he was met by representatives of the ''Crimson'', and returned to Cambridge.--> {{paragraph break}} Late on April 27, having deduced that the ''Lampoon'' was behind the Cod theft, ''Crimson'' editors issued an ultimatum: either the ''Lampoon'' hand the Cod over by midnight (allowing the ''Crimson'' to take credit for its return), or its deeds would be exposed. On the morning of April 28, ''[[The New York Times]]'' reported that the ''Crimson'' had accused the ''Lampoon'' of taking the Cod.{{refn|name=NYT2|{{cite news |title=Sacred Cod Theft Laid to ''Lampoon''—Prank Angers Officials—They Warn That Miscreant Will Be Persecuted—Return Promised in Call Twitting Curley|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB071FFB3F5C16738DDDA10A94DC405B838FF1D3&scp=1&sq=Sacred%20Cod%20theft%20laid%20to%20%27Lampoon%27&st=cse |date=April 28, 1933 |newspaper=The New York Times|page=19 }} }} |name=preemptive}} {{external media |float=left|width=23em<!--<<expressing width in ems allows controlled linewrap--><!-- unfortunately it appears (after discussing with Boston Pub Lib) that these photos remains in copyright.--> |image1 = [https://www.flickr.com/photos/boston_public_library/6148176952 News photo (Leslie Jones, ''Boston Herald-Traveler'', 1933)] showing the scene of the crime |image2 = [https://www.flickr.com/photos/boston_public_library/6148172546/ Leslie Jones photo] showing the Sacred Cod with Harvard official [[Charles R. Apted|Charles Apted]], who had recovered it from "Codnappers" }} {{nowrap|According to ''The New York Times''}}which reckoned the Cod's value to be "something less than nothing. As an object of art it is worthless"{{mdashb}}Massachusetts officials were "shocked into a condition bordering on speechlessness" by the theft,{{refn|name=NYT5|{{cite news |title=Massachusetts Sacred Cod Vanishes From State House |work=New York Times |date=April 27, 1933|page=1 }} }} "some legislators holding that it would be sacrilege to transact business without the emblem of the Commonwealth looking down upon them." (Nonetheless, at the appointed time "[House] Speaker [[Leverett Saltonstall|[Leverett] Saltonstall]] looked mournfully at the vacant place and then banged the gavel."{{r|NYT2}} [[Barnstable County]] offered the loan of its own codfish emblem for the duration of the crisis.){{r|clews}} Meanwhile, Boston mayor [[James Michael Curley]] received a telephone message: "Tell the Mayor that when the Sacred Cod is returned it will be wrapped in the municipal flag, now flying in front of City Hall. Try and catch us when we cop the flag. [[Lafayette Mulligan]], we are here."{{refn|name=Lewiston |{{cite news |title=Sacred Cod Gone|url=https://news.google.com/newspapers?id=2aBfAAAAIBAJ&pg=1414,5889092&dq=try-and-catch-us-when-we-cop-the-flag&hl=en|work=Lewiston Morning Tribune |date=April 28, 1933 }} }} "Indignant" police dragged the [[Charles River]]{{r|NYT2}} and, acting on a tip that a ''Lampoon'' editor had flown to New Jersey with the Cod, had the plane searched on landing; the tip turned out to be a red herring. Detectives followed "scores" of clues, one of which took them to a [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] box factory and from there to "collegiate circles"{{refn|name=NYT3 |{{cite news |title='Sacred Cod' back in Honored Place|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20A10F93F5C16738DDDA00A94DC405B838FF1D3&scp=2&sq=%27Sacred%20Cod%27%20back%20in%20Honored%20Place&st=cse|work=The New York Times |date=April 29, 1933 }} }} "6-foot youth" (tall enough to reach the wires suspending the Cod) had reportedly bought lilies from a Harvard-area florist before being seen in the State House on the day of the several Harvard College students were questioned by the school's dean.{{NoteTag| {{r|clews}} After police declared their continued determination to apprehend the thieves (''The New York Times'' reported) "the failure of the authorities to join in the spirit of the affair" precipitated the sudden reappearance of miscellaneous other stolen property in and around Harvard: "Two Harvard students [turned in to police] a large brass jug, a brass plate, a cocktail shaker, a large poster of the [[Harvard Advocate]] of 1906, and a large plaster plaque with quaint lettering{{nbsp}}... A large iron horse, property of the Boston Police Department, and a box office sign stolen from [[Boston Garden]], were abandoned during the night on [[Mt. Auburn Street|Mt. Auburn St., Cambridge]], as the marauders disposed of pilfered articles and signs."{{hsp}}{{r|get_purloiners}} }} "So much general interest was provoked that ''[[The Boston Transcript]]'' indulged in two columns of news, hearsay, and speculation upon the missing emblem," the ''Times'' further reported,{{r|NYT2}} later referring to the Cod as Boston's [[Palladium (protective image)|Palladium]].{{refn|{{cite news |work=The New York Times|date=April 30, 1933|page=4|title=Sacrilege in Boston }} }} Eventually a mysterious telephone call directed Harvard official [[Charles R. Apted]] to [[West Roxbury, Massachusetts|West Roxbury]], where he was met by an automobile which he followed into some woods; there two young men, with collars up and hatbrims down, handed him the Cod (not wrapped in any flag) before speeding away.{{r|NYT3}} In the early hours of April{{nbsp}}29, after repairs to three damaged fins, the Sacred Cod was re-hung in the House chamber, "six inches [15{{nbsp}}cm] higher [than] the reach of any individual. A stepladder will be needed to remove it in the future."{{NoteTag| {{refn|name=get_purloiners |{{cite news |title=State Police {{Sic|hide=yes|Says}} They'll Get Purloiners of Cod|date=April 29, 1933 |work=Daily Boston Globe|page=A22}} }} {{anchor|purloined}} A month later the ''Los Angeles Times'' published a poem by [[James J. Montague]], "The Pilfered Cod": <!-- <poem> somehow messes up when used in footnotes (a/o 3/2013), thus the following wretched markup. But it does look good, I think --><i> <br />{{pad|1em}}From [[Winthrop Beach]] to [[Battle of Bunker Hill|Bunker Hill]],{{nbsp}}/{{nbsp}}From [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] to [[Revere, Massachusetts|Revere]], <br />{{pad|1em}}The voice of happiness was still,{{nbsp}}/{{nbsp}}One heard no note of cheer. <br />{{pad|1em}}A pallor whitened every face.{{nbsp}}/{{nbsp}}All eyes were red and swollen; <br />{{pad|1em}}A dreadful crime had taken place{{nbsp}}{{ndash}}{{nbsp}}/{{nbsp}}The Codfish had been stolen. {{paragraph break}} {{pad|1em}}The Fish that symbolized a trade{{nbsp}}/{{nbsp}}Which, in the days of old, <br />{{pad|1em}}The shores of old New England made{{nbsp}}/{{nbsp}}A strand of shining gold, <br />{{pad|1em}}The Fish that millions came to view{{nbsp}}/{{nbsp}}With ardent admiration, <br />{{pad|1em}}The Fish whose fame has echoed to{{nbsp}}/{{nbsp}}The corners of the nation. {{paragraph break}} {{pad|1em}}When first I set my roving feet{{nbsp}}/{{nbsp}}Upon Bostonian sod, <br />{{pad|1em}}I hastened blithely up the street{{nbsp}}/{{nbsp}}To view the Sacred Cod, <br />{{pad|1em}}And in its dull and glassy eyes,{{nbsp}}/{{nbsp}}The instant of our meeting, <br />{{pad|1em}}I fancied that I saw arise{{nbsp}}/{{nbsp}}A glance of cordial greeting. {{paragraph break}} {{pad|1em}}Today there is an end of grief;{{nbsp}}/{{nbsp}}No more the skies loom black; <br />{{pad|1em}}A chastened and repentant thief{{nbsp}}/{{nbsp}}Has brought the Codfish back. <br />{{pad|1em}}No Stygian gloom now broods around,{{nbsp}}/{{nbsp}}No heart with woe is freighted; <br />{{pad|1em}}Bostonian pulses leap and bound{{nbsp}}{{ndash}}{{nbsp}}/{{nbsp}}The Cod is reinstated.</i>{{refn|{{cite news |work=Los Angeles Times|date=May 16, 1933|page=A4|title=The Pilfered Cod|first=James J.|last= Montague }} }} }} ===University of Massachusetts=== Using a stepladder, on November{{nbsp}}14, 1968, students at the new [[University of Massachusetts Boston|Boston campus of the University of Massachusetts]] took the Sacred Cod in protest of perceived legislative indifference to their school. ("Sacred Cod gone from House [[perch]]", the ''Boston Globe'' alerted its readers.)<ref name="globe01"> {{cite news |last= Fripp |first= William |url= https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=gmail&attid=0.1&thid=13a932c5c5a0100f&mt=application/pdf&url=https://mail.google.com/mail/?ui%3D2%26ik%3Daf4bd1823f%26view%3Datt%26th%3D13a932c5c5a0100f%26attid%3D0.1%26disp%3Dsafe%26zw&sig=AHIEtbTckLpiovCk4VmdWNevhzeo_Qb4BA |title= Sacred Cod Gone from House Perch |work= Boston Globe |date= November 16, 1968 }} </ref> It was found days later in a little-used State House hallway.{{refn|{{cite news |url= https://newspaperarchive.com/mass-media/1968-11-19/page-2 |title= Our Opinion: Sacred Cod and not so Sacred Students |work= Mass Media |location= Boston |date= November 19, 1968 |page= 2 }}}}{{refn|name=globe02|{{cite news |last= Harting |first= William |url= https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=gmail&attid=0.2&thid=13a932c5c5a0100f&mt=application/pdf&url=https://mail.google.com/mail/?ui%3D2%26ik%3Daf4bd1823f%26view%3Datt%26th%3D13a932c5c5a0100f%26attid%3D0.2%26disp%3Dsafe%26zw&sig=AHIEtbSbo1jP3H8zrCtheA0mOqOJTvFPAw |title= Sacred Cod Fish Found—in State House |work= [[Boston Globe]] |date= November 18, 1968 }} }} ===Greyhound replacement proposal=== In 1937 Representative [[John B. Wenzler]] offered a facetious proposal "that the sacred cod be immediately removed [from the House chamber], and a greyhound substituted in its place, as the 1937 Legislature has shown itself to be completely under the power of the [[greyhound racing|dog track]] operators."{{refn|name=greyhound |{{cite news|work= Daily Boston Globe| page=13|date = June 5, 1937|title=Proposes Racing Dog Replace Sacred Cod}} }} Apted (whom the ''Boston Globe'' referred to as "Harvard Cop No.{{nbsp}}1") wrote to Wenzler: "As one who is, and was, very much interested in preserving [the Cod's] dignity, and furthermore having held it in my arms{{nbsp}}... I most respectfully ask a favor, that is: If the greyhound be substituted, that I be presented with the cod in order that it may be preserved for the future of young Americans."{{refn|name=apted_bid|{{cite news |title= Apted Puts in Bid For Sacred Cod If Greyhound Really Replaces It |work= Daily Boston Globe |date= June 5, 1937 |page= 4}} }} ===World War II=== After the House of Representatives moved to its new chamber in 1895, the [[Massachusetts Senate]], which took over the old House chamber, incorporated a fish figure (often dubbed the ''Holy Mackerel''){{r|CIS}} into the chandelier there, as a reminder of the Sacred Cod the Representatives had taken with them.{{refn|name=loiterer |{{cite book | url=https://archive.org/details/loitererinneweng1919hend | title = A Loiterer in New England | page=[https://archive.org/details/loitererinneweng1919hend/page/360 360] | last = Henderson | first= Helen W. | year = 1919 }} See also photograph following page{{nbsp}}354. }} When officials of the World War II aluminum-for-defense that the Sacred Cod was aluminum{{mdashb}}asked that it be donated to the war effort, House Speaker [[Christian Herter]] explained that the Cod had been created decades before aluminum's discovery, and suggested that the Holy Mackerel be considered for sacrifice instead.<ref>{{Cite news |date=16 July 1941 |title=Sacred Cod Escapes Defense Melting Pot |pages=9 |work=The Evening Independent |url=https://books.google.com/books?id=Kb9RAAAAIBAJ&dq=sacred+cod+escapes+defense+melting+pot&pg=PA9 |access-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607031833/https://books.google.com/books?id=Kb9RAAAAIBAJ&lpg=PA9&dq=sacred%20cod%20escapes%20defense%20melting%20pot&pg=PA9#v=onepage&q=sacred%20cod%20escapes%20defense%20melting%20pot&f=false |archive-date=7 June 2023}}</ref> == Sources and further reading== ;Other sources cited {{reflist}} 7xrrqjys0fxgpsqq1edw6v371cpmmrd 102 1341683 10953448 10952889 2026-10-21T12:38:14Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 /* «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշարձաններ */ 10953448 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} <br> <big>Ցանկերում միաժամանակ կարող եք ստորագրել ամենաշատը երկու հոդվածի դիմաց։ Երբ այդ հոդվածները ստեղծեք, կարող եք ընտրել երկու այլ հոդված։ Մեկ շաբաթից ավելի մնացած ստորագրությունները, եթե համապատասխան հոդվածները չեն ստեղծվել, առանց զգուշացնելու կհեռացվեն։ Ցանկերում ստորագրեք այնպես, որ ամսաթիվը երևա, այլապես այդպիսի ստորագրությունները կհեռացվեն։</big> == Հայ հեղինակների աշխատանքներ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:ru:Жилой дом на улице Агатангелоса («Миллиметровка»)]] |[[Միլիմետրովկա (շենք)]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 13:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Петру I (Антверпен)]] |[[Պետրոս I-ի հուշարձան (Անտվերպեն)]] |[[Մասնակից:Իրինա Պետրոսյան|Իրինա Պետրոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Իրինա Պետրոսյան|քննարկում]]) 12:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Исааку Бабелю]] |[[Իսահակ Բաբելի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник Курчатову (Челябинск)]] |[[Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:16, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Учителю (Торопец)]] |[[Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)]] |{{Արված է}} |- |[[:ru:Памятник Юнгам Северного флота]] |[[Հյուսիսային նավատորմի կրտսեր նավաստիների հուշարձան]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 12:10, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Սննդամթերքի արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Butter sculpture]] |[[Կարագային քանդակագործություն]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 08:33, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник блокадной колюшке]] |[[Շրջափակման փշաձկնիկի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Sam.Grig|Sam.Grig]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sam.Grig|քննարկում]]) 16:58, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Курской антоновке]] |[[Կուրսկի անտոնովկայի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник херсонскому арбузу]] |[[Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Ռուբեն5|Ռուբեն5]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ռուբեն5|քննարկում]]) 15:18, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник плавленому сырку «Дружба»]] |[[«Դրուժբա» հալած պանրիկի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник тюленю]] |[[Փոկի արձան]] |[[Մասնակից:Անժելա9|Անժելա9]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անժելա9|քննարկում]]) 07:21, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Butter sculptures at the Iowa State Fair]] |[[Կարագից քանդակներ Այովայի նահանգային տոնավաճառում]] |[[Մասնակից:Սվարլիվիր|Սվարլիվիր]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվարլիվիր|քննարկում]]) 09:38, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:ICAR Canned Beef Monument]] |[[ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:59, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Pig Monument]] |[[Խոզի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 21:15, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Walton Well Drinking Fountain]] |[[Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:25, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Նստարաններով արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Beatles Monument]] |[[The Beatles-ի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 14:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Bench of Fidel Castro and Che Guevara]] |[[Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 12:32, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jan Czekanowski]] |[[Յան Չեկանովսկու հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 13:19, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Mikhail Dolivo-Dobrovolsky Bench]] |[[Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 08:45, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Eleanor Rigby (statue)]] |[[Eleanor Rigby (արձան)]] | |- |[[:en:Statue of Juan Manuel Fangio]] |[[Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 12:42, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:George Mason Memorial]] |[[Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 18:15, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Józef Haller Bench]] |[[Յուզեֆ Հալլերի նստարան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 17:34, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jimi Hendrix (Dąbrowa Górnicza)]] |[[Ջիմի Հենդրիքսի հուշարձան]] | |- |[[:en:Homeless Jesus]] |[[Անօթևան Հիսուս]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 14:28, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jerzy Janicki Bench]] |[[Եժի Յանիցկու նստարան]] | |- |[[:en:John of Głogów Bench]] |[[Յան Գլոգովչիկի նստարան]] | |- |[[:en:Statue of Harry Kane]] |[[Հարի Քեյնի արձան]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 08:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jan Karski Bench (Warsaw)]] |[[Յան Կարսկու նստարան (Վարշավա)]] | |- |[[:en:Statue of Jan Karski (New York City)]] |[[Յան Կարսկու հուշարձան (Նյու Յորք)]] | |- |[[:en:Statue of Jan Karski (Washington, D.C.)]] |[[Յան Կարսկու հուշարձան (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Florian Krygier Bench]] |[[Ֆլորիան Կրիգերի նստարան]] | |- |[[:en:William Heerlein Lindley Bench]] |[[Ուիլյամ Հիռլեյն Լինդլեյի նստարան]] | |- |[[:en:Mrs Macquarie's Chair]] |[[Տիկին Մաքքուորիի աթոռ]] | |- |[[:en:Jan Nowak-Jeziorański Bench]] |[[Յան Նովակ-Եզյորանսկու նստարան]] | |- |[[:en:Statue of Fernando Pessoa]] |[[Ֆեռնանդո Պեսոայի հուշարձան]] | |- |[[:en:Statue of Reksio (Radomsko)]] |[[Ռեքսի արձան (Ռադոմսկո)]] | |- |[[:en:Scenes in the Square]] |[[Տեսարաններ հրապարակում]] | |- |[[:en:Statue of Roger Ebert]] |[[Ռոջեր Էբերթի հուշարձան]] | |- |[[:en:Statues of Wallace and Gromit]] |[[Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:45, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Three Polish Emissaries]] |[[Լեհ երեք բանագնաց]] | |- |[[:en:Statue of father Jan Twardowski]] |[[Յան Տվարդովսկու հուշարձան]] | |- |[[:en:Willy Brandt Memorial (Nuremberg)]] |[[Վիլի Բրանդտի հուշահամալիր (Նյուրնբերգ)]] | |- |[[:en:Statue of Virginia Woolf]] |[[Վիրջինիա Վուլֆի հուշարձան]] | |} == Կենդանիների արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Beetle Monuments]] |[[Բզեզների հուշարձաններ]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Big Chicken]] |[[Մեծ հավ]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 09:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Dżok Monument]] |[[Ջոկ շան արձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Emily (cow)]] |[[Էմիլի (կով)]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:46, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Лев Паролы]] |[[Պարոլայի առյուծ]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 06:03, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Reverence (sculpture)]] |[[Ակնածանք (քանդակ)]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Sacred Cod]] |[[Սրբազան ձողաձուկ]] | |- |[[:en:Seagull Monument]] |[[Ծովորորի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 13:47, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Dog on the Tuckerbox]] |[[Շունը՝ սննդի արկղի վրա]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:45, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Happy Dog Monument]] |[[Երջանիկ շան հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:45, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Monumento al perro callejero]] |[[Թափառող շան հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:24, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Невадо]] |[[Նևադո]] |[[Մասնակից:Գարիկ15|Գարիկ15]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գարիկ15|քննարկում]]) 06:23, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Balto]] |[[Բալթոյի քանդակ]] |[[Մասնակից:Jor.Grig|Jor.Grig]] ([[Մասնակցի քննարկում:Jor.Grig|քննարկում]]) 10:30, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Memorials and monuments to victims of the Titanic]] |[[«Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ]] | |- |[[:en:Butt Memorial Bridge]] |[[Բաթի հիշատակի կամուրջ]] | |- |[[:en:Butt–Millet Memorial Fountain]] |[[Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 17:56, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Straus Park]] |[[Շտրաուս պարկ]] |[[Մասնակից:Վիոլ|Վիոլ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Վիոլ|քննարկում]]) 12:43, 20 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Sturt Street Gardens]] |[[Սթարթ փողոցի պուրակներ]] | |- |[[:en:Titanic Engineers' Memorial]] |[[«Տիտանիկի» ինժեներների հուշարձան]] | |- |[[:en:Titanic Kit]] |[[«Տիտանիկ» հավաքածու]] | |- |[[:en:Titanic Memorial (New York City)]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Նյու Յորք)]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 12:38, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Titanic Memorial (Washington, D.C.)]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Titanic Memorial, Belfast]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Բելֆաստ)]] | |- |[[:en:Titanic Musicians' Memorial]] |[[«Տիտանիկի» երաժիշտների հուշարձան]] |[[Մասնակից:Անահիտ Սուլթանյան|Անահիտ Սուլթանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Սուլթանյան|քննարկում]]) 12:40, 20 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Հրշեջների և իրավապահների հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:California Firefighters Memorial]] |[[Կալիֆոռնիայի հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Collyer Monument]] |[[Կոլիերի հուշարձան]] | |- |[[:en:David Campbell Memorial]] |[[Դեյվիդ Քեմփբելի հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Firemen's Memorial (Manhattan)]] |[[Հրշեջների հուշահամալիր (Մանհեթեն)]] | |- |[[:en:Firemen's Monument (Hoboken, New Jersey)]] |[[Հրշեջների հուշահամալիր (Հոբոքեն, Նյու Ջերսի)]] | |- |[[:en:Halifax Explosion Memorial Sculpture]] |[[Հալիֆաքսի պայթյունի հուշաքանդակ]] | |- |[[:en:Indiana Law Enforcement and Firefighters Memorial]] |[[Ինդիանայի իրավապահ մարմինների աշխատակիցների և հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Los Angeles Fire Department Museum and Memorial]] |[[Լոս Անջելեսի հրշեջ ծառայության թանգարան և հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Vigilant Fire Company Firemen's Monument]] |[[«Վիջիլանտ» հրշեջ ընկերության հրշեջների հուշարձան]] | |- |[[:en:Wildland Firefighters National Monument]] |[[Անտառային հրդեհների դեմ պայքարող հրշեջների ազգային հուշարձան]] | |- |[[:en:Wisconsin State Firefighters Memorial]] |[[Վիսկոնսին նահանգի հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Canadian Police and Peace Officers' Memorial]] |[[Կանադայի ոստիկանության և իրավապահ մարմինների աշխատակիցների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Delaware Law Enforcement Memorial]] |[[Դելավերի իրավապահ մարմինների հուշարձան]] | |- |[[:en:Houston Police Officer's Memorial]] |[[Հյուստոնի ոստիկանների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:National Police Memorial (India)]] |[[Ազգային ոստիկանության հուշահամալիր (Հնդկաստան)]] | |- |[[:en:National Police Memorial (United Kingdom)]] |[[Ազգային ոստիկանության հուշահամալիր (Միացյալ Թագավորություն)]] | |- |[[:en:Ontario Police Memorial]] |[[Օնտարիոյի ոստիկանության հուշարձան]] | |- |[[:en:Richmond Police Memorial]] |[[Ռիչմոնդի ոստիկանության հուշարձան]] | |- |[[:en:South African Police Memorial]] |[[Հարավաֆրիկյան ոստիկանության հուշահամալիր]] | |} == Աշխատավորների հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Building Worker]] |[[Անհայտ շինարարի հուշարձան]] | |- |[[:en:Liberty Column]] |[[Ազատության սյուն]] | |- |[[:en:Monument to the sailors and fishermen perished in the sea]] |[[Ծովում զոհված նավաստիների և ձկնորսների հուշարձան]] | |- |[[:en:Oklahoma City National Memorial]] |[[Օկլահոմա Սիթիի ազգային հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Port Adelaide Workers Memorial]] |[[Պորտ Ադելաիդայի աշխատավորների հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:42, 18 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Solidarity Park]] |[[Համերաշխության պուրակ]] | |- |[[:en:Triumph of Labour]] |[[Աշխատանքի հաղթանակը]] | |} == Հակահուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Anti-monuments in Mexico]] |[[Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում]] |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 15:49, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumento +43]] |[[Հակահուշարձան +43]] | |- |[[:en:Antimonumento +65]] |[[Հակահուշարձան +65]] | |- |[[:en:Antimonumento +72]] |[[Հակահուշարձան +72]] | |- |[[:en:Antimonumento 49 ABC]] |[[Հակահուշարձան 49 ABC]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 19:42, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumento 5J]] |[[Հակահուշարձան 5J]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Guadalajara)]] |[[Հակահուշարձան (Գվադալախարա)]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Mexico City)]] |[[Հակահուշարձան (Մեխիկո)]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 10:16, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumenta (Mérida)]] |[[Հակահուշարձան (Մերիդա)]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Morelia)]] |[[Հակահուշարձան (Մորելիա)]] | |- |[[:en:Cruz de Clavos]] |[[Մեխերով խաչ]] | |- |[[:en:Rescatemos a David y Miguel]] |[[Փրկենք Դավիդին և Միգելին]] | |} == Խաղաղության հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Arts of War and The Arts of Peace]] |[[Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ]] |[[Մասնակից:Մկո Ֆռանգյան|Մկո Ֆռանգյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկո Ֆռանգյան|քննարկում]]) 09:02, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Peace Candle]] |[[Խաղաղության մոմ]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 14:04, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Chain Reaction (sculpture)]] |[[Շղթայական ռեակցիա (քանդակ)]] | |- |[[:ru:Краеугольный камень мира]] |[[Խաղաղության անկյունաքար]] | |- |[[:en:Eternal Light Peace Memorial]] |[[«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 17:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Fountain of Eternal Life]] |[[Հավերժական կյանքի շատրվան]] | |- |[[:en:Hiroshima Peace Memorial Park]] |[[Հիրոսիմայի խաղաղության հուշահամալիր-այգի]] | |- |[[:en:Japanese Garden of Peace]] |[[Խաղաղության ճապոնական այգի]] | |- |[[:en:John Lennon Peace Monument]] |[[Ջոն Լենոնի խաղաղության հուշարձան]] | |- |[[:en:Korean Bell of Friendship]] |[[Կորեական բարեկամության զանգ]] | |- |[[:en:Landmark for Peace Memorial]] |[[Խաղաղության ուղենիշ (հուշահամալիր)]] | |- |[[:en:Massachusetts Peace Statue]] |[[Մասաչուսեթսի խաղաղության արձան]] | |- |[[:en:A Monument to Peace: Our Hope for the Children]] |[[Խաղաղության հուշարձան. մեր հույսը՝ հանուն երեխաների]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:26, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Monument to the Reconciliation]] |[[Հաշտեցման հուշարձան]] | |- |[[:en:Mother of All Asia – Tower of Peace]] |[[Ամենայն Ասիայի Մայր․ Խաղաղության աշտարակ]] | |- |[[:ru:Мемориальный зал памяти жертв атомной бомбардировки Нагасаки]] |[[Նագասակիի ատոմային ռմբակոծության զոհերի հուշասրահ]] | |- |[[:en:Open Hand Monument]] |[[Բաց ափ (հուշարձան)]] | |- |[[:en:Peace Arch]] |[[Խաղաղության կամար]] | |- |[[:en:Peace Candle of the World]] |[[Աշխարհի խաղաղության մոմ]] | |- |[[:en:Peace Circle]] |[[Խաղաղության շրջան]] | |- |[[:en:Peace Cradle]] |[[Խաղաղության թելախաղ]] | |- |[[:en:Peace Monument]] |[[Խաղաղության հուշարձան (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Peace Monument (Atlanta)]] |[[Խաղաղության հուշարձան (Ատլանտա)]] | |- |[[:en:Peace Pagoda]] |[[Խաղաղության պագոդա]] | |- |[[:en:Peace pole]] |[[Խաղաղության սյուն]] | |- |[[:en:Statue of Peace in Berlin]] |[[Խաղաղության արձան (Բեռլին)]] | |- |[[:en:Peacekeeping Monument]] |[[Խաղաղապահության հուշարձան]] | |- |[[:en:Perry's Victory and International Peace Memorial]] |[[Փերիի հաղթանակի և միջազգային խաղաղության հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 06:03, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Կանանց հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Military Women's Memorial]] |[[Զինվորական կանանց հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 06:06, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Queen Alexandra Memorial]] |[[Ալեքսանդրա թագուհու հուշարձան]] | |- |[[:en:Ribbons (sculpture)]] |[[Ժապավեններ (քանդակ)]] | |- |[[:en:Statue of Emilia Pardo Bazán (Madrid)]] |[[Էմիլյա Պարդո Բասանի արձան (Մադրիդ)]] | |- |[[:en:Statue of Gertrude Stein]] |[[Գերտրուդ Սթայնի արձան]] | |- |[[:en:Statue of Isabella I]] |[[Իզաբելլա I-ի արձան]] | |- |[[:en:Statue of Katherine Mansfield]] |[[Քեթրին Մենսֆիլդի արձան]] | |- |[[:en:Tomb of Antony and Cleopatra]] |[[Անտոնիոսի և Կլեոպատրայի դամբարան]] | |- |[[:en:Statue of Maria Wittek]] |[[Մարիա Վիտեկի արձան]] | |} j7fwpd3b83ymm4wdhydikl5puem1am1 10953477 10953448 2026-10-21T13:07:51Z Միհրդատ7987 172650 /* Նստարաններով արձաններ */ 10953477 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} <br> <big>Ցանկերում միաժամանակ կարող եք ստորագրել ամենաշատը երկու հոդվածի դիմաց։ Երբ այդ հոդվածները ստեղծեք, կարող եք ընտրել երկու այլ հոդված։ Մեկ շաբաթից ավելի մնացած ստորագրությունները, եթե համապատասխան հոդվածները չեն ստեղծվել, առանց զգուշացնելու կհեռացվեն։ Ցանկերում ստորագրեք այնպես, որ ամսաթիվը երևա, այլապես այդպիսի ստորագրությունները կհեռացվեն։</big> == Հայ հեղինակների աշխատանքներ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:ru:Жилой дом на улице Агатангелоса («Миллиметровка»)]] |[[Միլիմետրովկա (շենք)]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 13:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Петру I (Антверпен)]] |[[Պետրոս I-ի հուշարձան (Անտվերպեն)]] |[[Մասնակից:Իրինա Պետրոսյան|Իրինա Պետրոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Իրինա Պետրոսյան|քննարկում]]) 12:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Исааку Бабелю]] |[[Իսահակ Բաբելի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник Курчатову (Челябинск)]] |[[Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:16, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Учителю (Торопец)]] |[[Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)]] |{{Արված է}} |- |[[:ru:Памятник Юнгам Северного флота]] |[[Հյուսիսային նավատորմի կրտսեր նավաստիների հուշարձան]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 12:10, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Սննդամթերքի արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Butter sculpture]] |[[Կարագային քանդակագործություն]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 08:33, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник блокадной колюшке]] |[[Շրջափակման փշաձկնիկի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Sam.Grig|Sam.Grig]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sam.Grig|քննարկում]]) 16:58, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Курской антоновке]] |[[Կուրսկի անտոնովկայի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник херсонскому арбузу]] |[[Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Ռուբեն5|Ռուբեն5]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ռուբեն5|քննարկում]]) 15:18, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник плавленому сырку «Дружба»]] |[[«Դրուժբա» հալած պանրիկի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник тюленю]] |[[Փոկի արձան]] |[[Մասնակից:Անժելա9|Անժելա9]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անժելա9|քննարկում]]) 07:21, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Butter sculptures at the Iowa State Fair]] |[[Կարագից քանդակներ Այովայի նահանգային տոնավաճառում]] |[[Մասնակից:Սվարլիվիր|Սվարլիվիր]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվարլիվիր|քննարկում]]) 09:38, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:ICAR Canned Beef Monument]] |[[ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:59, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Pig Monument]] |[[Խոզի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 21:15, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Walton Well Drinking Fountain]] |[[Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:25, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Նստարաններով արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Beatles Monument]] |[[The Beatles-ի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 14:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Bench of Fidel Castro and Che Guevara]] |[[Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 12:32, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jan Czekanowski]] |[[Յան Չեկանովսկու հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 13:19, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Mikhail Dolivo-Dobrovolsky Bench]] |[[Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 08:45, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Eleanor Rigby (statue)]] |[[Eleanor Rigby (արձան)]] | |- |[[:en:Statue of Juan Manuel Fangio]] |[[Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 12:42, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:George Mason Memorial]] |[[Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 18:15, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Józef Haller Bench]] |[[Յուզեֆ Հալլերի նստարան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 17:34, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jimi Hendrix (Dąbrowa Górnicza)]] |[[Ջիմի Հենդրիքսի հուշարձան]] | |- |[[:en:Homeless Jesus]] |[[Անօթևան Հիսուս]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 14:28, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jerzy Janicki Bench]] |[[Եժի Յանիցկու նստարան]] | |- |[[:en:John of Głogów Bench]] |[[Յան Գլոգովչիկի նստարան]] | |- |[[:en:Statue of Harry Kane]] |[[Հարի Քեյնի արձան]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 08:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jan Karski Bench (Warsaw)]] |[[Յան Կարսկու նստարան (Վարշավա)]] | |- |[[:en:Statue of Jan Karski (New York City)]] |[[Յան Կարսկու հուշարձան (Նյու Յորք)]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 13:07, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jan Karski (Washington, D.C.)]] |[[Յան Կարսկու հուշարձան (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Florian Krygier Bench]] |[[Ֆլորիան Կրիգերի նստարան]] | |- |[[:en:William Heerlein Lindley Bench]] |[[Ուիլյամ Հիռլեյն Լինդլեյի նստարան]] | |- |[[:en:Mrs Macquarie's Chair]] |[[Տիկին Մաքքուորիի աթոռ]] | |- |[[:en:Jan Nowak-Jeziorański Bench]] |[[Յան Նովակ-Եզյորանսկու նստարան]] | |- |[[:en:Statue of Fernando Pessoa]] |[[Ֆեռնանդո Պեսոայի հուշարձան]] | |- |[[:en:Statue of Reksio (Radomsko)]] |[[Ռեքսի արձան (Ռադոմսկո)]] | |- |[[:en:Scenes in the Square]] |[[Տեսարաններ հրապարակում]] | |- |[[:en:Statue of Roger Ebert]] |[[Ռոջեր Էբերթի հուշարձան]] | |- |[[:en:Statues of Wallace and Gromit]] |[[Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:45, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Three Polish Emissaries]] |[[Լեհ երեք բանագնաց]] | |- |[[:en:Statue of father Jan Twardowski]] |[[Յան Տվարդովսկու հուշարձան]] | |- |[[:en:Willy Brandt Memorial (Nuremberg)]] |[[Վիլի Բրանդտի հուշահամալիր (Նյուրնբերգ)]] | |- |[[:en:Statue of Virginia Woolf]] |[[Վիրջինիա Վուլֆի հուշարձան]] | |} == Կենդանիների արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Beetle Monuments]] |[[Բզեզների հուշարձաններ]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Big Chicken]] |[[Մեծ հավ]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 09:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Dżok Monument]] |[[Ջոկ շան արձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Emily (cow)]] |[[Էմիլի (կով)]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:46, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Лев Паролы]] |[[Պարոլայի առյուծ]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 06:03, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Reverence (sculpture)]] |[[Ակնածանք (քանդակ)]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Sacred Cod]] |[[Սրբազան ձողաձուկ]] | |- |[[:en:Seagull Monument]] |[[Ծովորորի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 13:47, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Dog on the Tuckerbox]] |[[Շունը՝ սննդի արկղի վրա]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:45, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Happy Dog Monument]] |[[Երջանիկ շան հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:45, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Monumento al perro callejero]] |[[Թափառող շան հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:24, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Невадо]] |[[Նևադո]] |[[Մասնակից:Գարիկ15|Գարիկ15]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գարիկ15|քննարկում]]) 06:23, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Balto]] |[[Բալթոյի քանդակ]] |[[Մասնակից:Jor.Grig|Jor.Grig]] ([[Մասնակցի քննարկում:Jor.Grig|քննարկում]]) 10:30, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Memorials and monuments to victims of the Titanic]] |[[«Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ]] | |- |[[:en:Butt Memorial Bridge]] |[[Բաթի հիշատակի կամուրջ]] | |- |[[:en:Butt–Millet Memorial Fountain]] |[[Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 17:56, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Straus Park]] |[[Շտրաուս պարկ]] |[[Մասնակից:Վիոլ|Վիոլ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Վիոլ|քննարկում]]) 12:43, 20 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Sturt Street Gardens]] |[[Սթարթ փողոցի պուրակներ]] | |- |[[:en:Titanic Engineers' Memorial]] |[[«Տիտանիկի» ինժեներների հուշարձան]] | |- |[[:en:Titanic Kit]] |[[«Տիտանիկ» հավաքածու]] | |- |[[:en:Titanic Memorial (New York City)]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Նյու Յորք)]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 12:38, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Titanic Memorial (Washington, D.C.)]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Titanic Memorial, Belfast]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Բելֆաստ)]] | |- |[[:en:Titanic Musicians' Memorial]] |[[«Տիտանիկի» երաժիշտների հուշարձան]] |[[Մասնակից:Անահիտ Սուլթանյան|Անահիտ Սուլթանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Սուլթանյան|քննարկում]]) 12:40, 20 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Հրշեջների և իրավապահների հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:California Firefighters Memorial]] |[[Կալիֆոռնիայի հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Collyer Monument]] |[[Կոլիերի հուշարձան]] | |- |[[:en:David Campbell Memorial]] |[[Դեյվիդ Քեմփբելի հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Firemen's Memorial (Manhattan)]] |[[Հրշեջների հուշահամալիր (Մանհեթեն)]] | |- |[[:en:Firemen's Monument (Hoboken, New Jersey)]] |[[Հրշեջների հուշահամալիր (Հոբոքեն, Նյու Ջերսի)]] | |- |[[:en:Halifax Explosion Memorial Sculpture]] |[[Հալիֆաքսի պայթյունի հուշաքանդակ]] | |- |[[:en:Indiana Law Enforcement and Firefighters Memorial]] |[[Ինդիանայի իրավապահ մարմինների աշխատակիցների և հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Los Angeles Fire Department Museum and Memorial]] |[[Լոս Անջելեսի հրշեջ ծառայության թանգարան և հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Vigilant Fire Company Firemen's Monument]] |[[«Վիջիլանտ» հրշեջ ընկերության հրշեջների հուշարձան]] | |- |[[:en:Wildland Firefighters National Monument]] |[[Անտառային հրդեհների դեմ պայքարող հրշեջների ազգային հուշարձան]] | |- |[[:en:Wisconsin State Firefighters Memorial]] |[[Վիսկոնսին նահանգի հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Canadian Police and Peace Officers' Memorial]] |[[Կանադայի ոստիկանության և իրավապահ մարմինների աշխատակիցների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Delaware Law Enforcement Memorial]] |[[Դելավերի իրավապահ մարմինների հուշարձան]] | |- |[[:en:Houston Police Officer's Memorial]] |[[Հյուստոնի ոստիկանների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:National Police Memorial (India)]] |[[Ազգային ոստիկանության հուշահամալիր (Հնդկաստան)]] | |- |[[:en:National Police Memorial (United Kingdom)]] |[[Ազգային ոստիկանության հուշահամալիր (Միացյալ Թագավորություն)]] | |- |[[:en:Ontario Police Memorial]] |[[Օնտարիոյի ոստիկանության հուշարձան]] | |- |[[:en:Richmond Police Memorial]] |[[Ռիչմոնդի ոստիկանության հուշարձան]] | |- |[[:en:South African Police Memorial]] |[[Հարավաֆրիկյան ոստիկանության հուշահամալիր]] | |} == Աշխատավորների հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Building Worker]] |[[Անհայտ շինարարի հուշարձան]] | |- |[[:en:Liberty Column]] |[[Ազատության սյուն]] | |- |[[:en:Monument to the sailors and fishermen perished in the sea]] |[[Ծովում զոհված նավաստիների և ձկնորսների հուշարձան]] | |- |[[:en:Oklahoma City National Memorial]] |[[Օկլահոմա Սիթիի ազգային հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Port Adelaide Workers Memorial]] |[[Պորտ Ադելաիդայի աշխատավորների հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:42, 18 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Solidarity Park]] |[[Համերաշխության պուրակ]] | |- |[[:en:Triumph of Labour]] |[[Աշխատանքի հաղթանակը]] | |} == Հակահուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Anti-monuments in Mexico]] |[[Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում]] |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 15:49, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumento +43]] |[[Հակահուշարձան +43]] | |- |[[:en:Antimonumento +65]] |[[Հակահուշարձան +65]] | |- |[[:en:Antimonumento +72]] |[[Հակահուշարձան +72]] | |- |[[:en:Antimonumento 49 ABC]] |[[Հակահուշարձան 49 ABC]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 19:42, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumento 5J]] |[[Հակահուշարձան 5J]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Guadalajara)]] |[[Հակահուշարձան (Գվադալախարա)]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Mexico City)]] |[[Հակահուշարձան (Մեխիկո)]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 10:16, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumenta (Mérida)]] |[[Հակահուշարձան (Մերիդա)]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Morelia)]] |[[Հակահուշարձան (Մորելիա)]] | |- |[[:en:Cruz de Clavos]] |[[Մեխերով խաչ]] | |- |[[:en:Rescatemos a David y Miguel]] |[[Փրկենք Դավիդին և Միգելին]] | |} == Խաղաղության հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Arts of War and The Arts of Peace]] |[[Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ]] |[[Մասնակից:Մկո Ֆռանգյան|Մկո Ֆռանգյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկո Ֆռանգյան|քննարկում]]) 09:02, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Peace Candle]] |[[Խաղաղության մոմ]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 14:04, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Chain Reaction (sculpture)]] |[[Շղթայական ռեակցիա (քանդակ)]] | |- |[[:ru:Краеугольный камень мира]] |[[Խաղաղության անկյունաքար]] | |- |[[:en:Eternal Light Peace Memorial]] |[[«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 17:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Fountain of Eternal Life]] |[[Հավերժական կյանքի շատրվան]] | |- |[[:en:Hiroshima Peace Memorial Park]] |[[Հիրոսիմայի խաղաղության հուշահամալիր-այգի]] | |- |[[:en:Japanese Garden of Peace]] |[[Խաղաղության ճապոնական այգի]] | |- |[[:en:John Lennon Peace Monument]] |[[Ջոն Լենոնի խաղաղության հուշարձան]] | |- |[[:en:Korean Bell of Friendship]] |[[Կորեական բարեկամության զանգ]] | |- |[[:en:Landmark for Peace Memorial]] |[[Խաղաղության ուղենիշ (հուշահամալիր)]] | |- |[[:en:Massachusetts Peace Statue]] |[[Մասաչուսեթսի խաղաղության արձան]] | |- |[[:en:A Monument to Peace: Our Hope for the Children]] |[[Խաղաղության հուշարձան. մեր հույսը՝ հանուն երեխաների]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:26, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Monument to the Reconciliation]] |[[Հաշտեցման հուշարձան]] | |- |[[:en:Mother of All Asia – Tower of Peace]] |[[Ամենայն Ասիայի Մայր․ Խաղաղության աշտարակ]] | |- |[[:ru:Мемориальный зал памяти жертв атомной бомбардировки Нагасаки]] |[[Նագասակիի ատոմային ռմբակոծության զոհերի հուշասրահ]] | |- |[[:en:Open Hand Monument]] |[[Բաց ափ (հուշարձան)]] | |- |[[:en:Peace Arch]] |[[Խաղաղության կամար]] | |- |[[:en:Peace Candle of the World]] |[[Աշխարհի խաղաղության մոմ]] | |- |[[:en:Peace Circle]] |[[Խաղաղության շրջան]] | |- |[[:en:Peace Cradle]] |[[Խաղաղության թելախաղ]] | |- |[[:en:Peace Monument]] |[[Խաղաղության հուշարձան (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Peace Monument (Atlanta)]] |[[Խաղաղության հուշարձան (Ատլանտա)]] | |- |[[:en:Peace Pagoda]] |[[Խաղաղության պագոդա]] | |- |[[:en:Peace pole]] |[[Խաղաղության սյուն]] | |- |[[:en:Statue of Peace in Berlin]] |[[Խաղաղության արձան (Բեռլին)]] | |- |[[:en:Peacekeeping Monument]] |[[Խաղաղապահության հուշարձան]] | |- |[[:en:Perry's Victory and International Peace Memorial]] |[[Փերիի հաղթանակի և միջազգային խաղաղության հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 06:03, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Կանանց հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Military Women's Memorial]] |[[Զինվորական կանանց հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 06:06, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Queen Alexandra Memorial]] |[[Ալեքսանդրա թագուհու հուշարձան]] | |- |[[:en:Ribbons (sculpture)]] |[[Ժապավեններ (քանդակ)]] | |- |[[:en:Statue of Emilia Pardo Bazán (Madrid)]] |[[Էմիլյա Պարդո Բասանի արձան (Մադրիդ)]] | |- |[[:en:Statue of Gertrude Stein]] |[[Գերտրուդ Սթայնի արձան]] | |- |[[:en:Statue of Isabella I]] |[[Իզաբելլա I-ի արձան]] | |- |[[:en:Statue of Katherine Mansfield]] |[[Քեթրին Մենսֆիլդի արձան]] | |- |[[:en:Tomb of Antony and Cleopatra]] |[[Անտոնիոսի և Կլեոպատրայի դամբարան]] | |- |[[:en:Statue of Maria Wittek]] |[[Մարիա Վիտեկի արձան]] | |} exb2xj5nher48avqb9g04hqu4sdrqox 10953529 10953477 2026-10-21T16:14:16Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 /* Կենդանիների արձաններ */ 10953529 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} <br> <big>Ցանկերում միաժամանակ կարող եք ստորագրել ամենաշատը երկու հոդվածի դիմաց։ Երբ այդ հոդվածները ստեղծեք, կարող եք ընտրել երկու այլ հոդված։ Մեկ շաբաթից ավելի մնացած ստորագրությունները, եթե համապատասխան հոդվածները չեն ստեղծվել, առանց զգուշացնելու կհեռացվեն։ Ցանկերում ստորագրեք այնպես, որ ամսաթիվը երևա, այլապես այդպիսի ստորագրությունները կհեռացվեն։</big> == Հայ հեղինակների աշխատանքներ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:ru:Жилой дом на улице Агатангелоса («Миллиметровка»)]] |[[Միլիմետրովկա (շենք)]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 13:47, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Петру I (Антверпен)]] |[[Պետրոս I-ի հուշարձան (Անտվերպեն)]] |[[Մասնակից:Իրինա Պետրոսյան|Իրինա Պետրոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Իրինա Պետրոսյան|քննարկում]]) 12:31, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Исааку Бабелю]] |[[Իսահակ Բաբելի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник Курчатову (Челябинск)]] |[[Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:16, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Учителю (Торопец)]] |[[Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)]] |{{Արված է}} |- |[[:ru:Памятник Юнгам Северного флота]] |[[Հյուսիսային նավատորմի կրտսեր նավաստիների հուշարձան]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 12:10, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Սննդամթերքի արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Butter sculpture]] |[[Կարագային քանդակագործություն]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 08:33, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник блокадной колюшке]] |[[Շրջափակման փշաձկնիկի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Sam.Grig|Sam.Grig]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sam.Grig|քննարկում]]) 16:58, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Курской антоновке]] |[[Կուրսկի անտոնովկայի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник херсонскому арбузу]] |[[Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Ռուբեն5|Ռուբեն5]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ռուբեն5|քննարկում]]) 15:18, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник плавленому сырку «Дружба»]] |[[«Դրուժբա» հալած պանրիկի հուշարձան]] | |- |[[:ru:Памятник тюленю]] |[[Փոկի արձան]] |[[Մասնակից:Անժելա9|Անժելա9]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անժելա9|քննարկում]]) 07:21, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Butter sculptures at the Iowa State Fair]] |[[Կարագից քանդակներ Այովայի նահանգային տոնավաճառում]] |[[Մասնակից:Սվարլիվիր|Սվարլիվիր]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվարլիվիր|քննարկում]]) 09:38, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:ICAR Canned Beef Monument]] |[[ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:59, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Pig Monument]] |[[Խոզի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 21:15, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Walton Well Drinking Fountain]] |[[Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:25, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Նստարաններով արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Beatles Monument]] |[[The Beatles-ի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 14:58, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Bench of Fidel Castro and Che Guevara]] |[[Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 12:32, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jan Czekanowski]] |[[Յան Չեկանովսկու հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 13:19, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Mikhail Dolivo-Dobrovolsky Bench]] |[[Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 08:45, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Eleanor Rigby (statue)]] |[[Eleanor Rigby (արձան)]] | |- |[[:en:Statue of Juan Manuel Fangio]] |[[Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 12:42, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:George Mason Memorial]] |[[Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 18:15, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Józef Haller Bench]] |[[Յուզեֆ Հալլերի նստարան]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 17:34, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jimi Hendrix (Dąbrowa Górnicza)]] |[[Ջիմի Հենդրիքսի հուշարձան]] | |- |[[:en:Homeless Jesus]] |[[Անօթևան Հիսուս]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 14:28, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jerzy Janicki Bench]] |[[Եժի Յանիցկու նստարան]] | |- |[[:en:John of Głogów Bench]] |[[Յան Գլոգովչիկի նստարան]] | |- |[[:en:Statue of Harry Kane]] |[[Հարի Քեյնի արձան]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 08:34, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jan Karski Bench (Warsaw)]] |[[Յան Կարսկու նստարան (Վարշավա)]] | |- |[[:en:Statue of Jan Karski (New York City)]] |[[Յան Կարսկու հուշարձան (Նյու Յորք)]] |[[Մասնակից:Միհրդատ7987|Միհրդատ7987]] ([[Մասնակցի քննարկում:Միհրդատ7987|քննարկում]]) 13:07, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Jan Karski (Washington, D.C.)]] |[[Յան Կարսկու հուշարձան (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Florian Krygier Bench]] |[[Ֆլորիան Կրիգերի նստարան]] | |- |[[:en:William Heerlein Lindley Bench]] |[[Ուիլյամ Հիռլեյն Լինդլեյի նստարան]] | |- |[[:en:Mrs Macquarie's Chair]] |[[Տիկին Մաքքուորիի աթոռ]] | |- |[[:en:Jan Nowak-Jeziorański Bench]] |[[Յան Նովակ-Եզյորանսկու նստարան]] | |- |[[:en:Statue of Fernando Pessoa]] |[[Ֆեռնանդո Պեսոայի հուշարձան]] | |- |[[:en:Statue of Reksio (Radomsko)]] |[[Ռեքսի արձան (Ռադոմսկո)]] | |- |[[:en:Scenes in the Square]] |[[Տեսարաններ հրապարակում]] | |- |[[:en:Statue of Roger Ebert]] |[[Ռոջեր Էբերթի հուշարձան]] | |- |[[:en:Statues of Wallace and Gromit]] |[[Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:45, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Three Polish Emissaries]] |[[Լեհ երեք բանագնաց]] | |- |[[:en:Statue of father Jan Twardowski]] |[[Յան Տվարդովսկու հուշարձան]] | |- |[[:en:Willy Brandt Memorial (Nuremberg)]] |[[Վիլի Բրանդտի հուշահամալիր (Նյուրնբերգ)]] | |- |[[:en:Statue of Virginia Woolf]] |[[Վիրջինիա Վուլֆի հուշարձան]] | |} == Կենդանիների արձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Beetle Monuments]] |[[Բզեզների հուշարձաններ]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Big Chicken]] |[[Մեծ հավ]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 09:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Dżok Monument]] |[[Ջոկ շան արձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Emily (cow)]] |[[Էմիլի (կով)]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:46, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Лев Паролы]] |[[Պարոլայի առյուծ]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 06:03, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Reverence (sculpture)]] |[[Ակնածանք (քանդակ)]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:23, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Sacred Cod]] |[[Սրբազան ձողաձուկ]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 16:14, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Seagull Monument]] |[[Ծովորորի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 13:47, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Dog on the Tuckerbox]] |[[Շունը՝ սննդի արկղի վրա]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:45, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Happy Dog Monument]] |[[Երջանիկ շան հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:45, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Monumento al perro callejero]] |[[Թափառող շան հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մհեր Պետրոսյան299792458|Մհեր Պետրոսյան299792458]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մհեր Պետրոսյան299792458|քննարկում]]) 15:24, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Невадо]] |[[Նևադո]] |[[Մասնակից:Գարիկ15|Գարիկ15]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գարիկ15|քննարկում]]) 06:23, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Balto]] |[[Բալթոյի քանդակ]] |[[Մասնակից:Jor.Grig|Jor.Grig]] ([[Մասնակցի քննարկում:Jor.Grig|քննարկում]]) 10:30, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Memorials and monuments to victims of the Titanic]] |[[«Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ]] | |- |[[:en:Butt Memorial Bridge]] |[[Բաթի հիշատակի կամուրջ]] | |- |[[:en:Butt–Millet Memorial Fountain]] |[[Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 17:56, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Straus Park]] |[[Շտրաուս պարկ]] |[[Մասնակից:Վիոլ|Վիոլ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Վիոլ|քննարկում]]) 12:43, 20 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Sturt Street Gardens]] |[[Սթարթ փողոցի պուրակներ]] | |- |[[:en:Titanic Engineers' Memorial]] |[[«Տիտանիկի» ինժեներների հուշարձան]] | |- |[[:en:Titanic Kit]] |[[«Տիտանիկ» հավաքածու]] | |- |[[:en:Titanic Memorial (New York City)]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Նյու Յորք)]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 12:38, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Titanic Memorial (Washington, D.C.)]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Titanic Memorial, Belfast]] |[[«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Բելֆաստ)]] | |- |[[:en:Titanic Musicians' Memorial]] |[[«Տիտանիկի» երաժիշտների հուշարձան]] |[[Մասնակից:Անահիտ Սուլթանյան|Անահիտ Սուլթանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Սուլթանյան|քննարկում]]) 12:40, 20 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Հրշեջների և իրավապահների հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:California Firefighters Memorial]] |[[Կալիֆոռնիայի հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Collyer Monument]] |[[Կոլիերի հուշարձան]] | |- |[[:en:David Campbell Memorial]] |[[Դեյվիդ Քեմփբելի հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Firemen's Memorial (Manhattan)]] |[[Հրշեջների հուշահամալիր (Մանհեթեն)]] | |- |[[:en:Firemen's Monument (Hoboken, New Jersey)]] |[[Հրշեջների հուշահամալիր (Հոբոքեն, Նյու Ջերսի)]] | |- |[[:en:Halifax Explosion Memorial Sculpture]] |[[Հալիֆաքսի պայթյունի հուշաքանդակ]] | |- |[[:en:Indiana Law Enforcement and Firefighters Memorial]] |[[Ինդիանայի իրավապահ մարմինների աշխատակիցների և հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Los Angeles Fire Department Museum and Memorial]] |[[Լոս Անջելեսի հրշեջ ծառայության թանգարան և հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Vigilant Fire Company Firemen's Monument]] |[[«Վիջիլանտ» հրշեջ ընկերության հրշեջների հուշարձան]] | |- |[[:en:Wildland Firefighters National Monument]] |[[Անտառային հրդեհների դեմ պայքարող հրշեջների ազգային հուշարձան]] | |- |[[:en:Wisconsin State Firefighters Memorial]] |[[Վիսկոնսին նահանգի հրշեջների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Canadian Police and Peace Officers' Memorial]] |[[Կանադայի ոստիկանության և իրավապահ մարմինների աշխատակիցների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Delaware Law Enforcement Memorial]] |[[Դելավերի իրավապահ մարմինների հուշարձան]] | |- |[[:en:Houston Police Officer's Memorial]] |[[Հյուստոնի ոստիկանների հուշահամալիր]] | |- |[[:en:National Police Memorial (India)]] |[[Ազգային ոստիկանության հուշահամալիր (Հնդկաստան)]] | |- |[[:en:National Police Memorial (United Kingdom)]] |[[Ազգային ոստիկանության հուշահամալիր (Միացյալ Թագավորություն)]] | |- |[[:en:Ontario Police Memorial]] |[[Օնտարիոյի ոստիկանության հուշարձան]] | |- |[[:en:Richmond Police Memorial]] |[[Ռիչմոնդի ոստիկանության հուշարձան]] | |- |[[:en:South African Police Memorial]] |[[Հարավաֆրիկյան ոստիկանության հուշահամալիր]] | |} == Աշխատավորների հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Building Worker]] |[[Անհայտ շինարարի հուշարձան]] | |- |[[:en:Liberty Column]] |[[Ազատության սյուն]] | |- |[[:en:Monument to the sailors and fishermen perished in the sea]] |[[Ծովում զոհված նավաստիների և ձկնորսների հուշարձան]] | |- |[[:en:Oklahoma City National Memorial]] |[[Օկլահոմա Սիթիի ազգային հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Port Adelaide Workers Memorial]] |[[Պորտ Ադելաիդայի աշխատավորների հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:42, 18 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Solidarity Park]] |[[Համերաշխության պուրակ]] | |- |[[:en:Triumph of Labour]] |[[Աշխատանքի հաղթանակը]] | |} == Հակահուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Anti-monuments in Mexico]] |[[Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում]] |[[Մասնակից:Khachatrrryan|Khachatrrryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Khachatrrryan|քննարկում]]) 15:49, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumento +43]] |[[Հակահուշարձան +43]] | |- |[[:en:Antimonumento +65]] |[[Հակահուշարձան +65]] | |- |[[:en:Antimonumento +72]] |[[Հակահուշարձան +72]] | |- |[[:en:Antimonumento 49 ABC]] |[[Հակահուշարձան 49 ABC]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 19:42, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumento 5J]] |[[Հակահուշարձան 5J]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Guadalajara)]] |[[Հակահուշարձան (Գվադալախարա)]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Mexico City)]] |[[Հակահուշարձան (Մեխիկո)]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 10:16, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Antimonumenta (Mérida)]] |[[Հակահուշարձան (Մերիդա)]] | |- |[[:en:Antimonumenta (Morelia)]] |[[Հակահուշարձան (Մորելիա)]] | |- |[[:en:Cruz de Clavos]] |[[Մեխերով խաչ]] | |- |[[:en:Rescatemos a David y Miguel]] |[[Փրկենք Դավիդին և Միգելին]] | |} == Խաղաղության հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:The Arts of War and The Arts of Peace]] |[[Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ]] |[[Մասնակից:Մկո Ֆռանգյան|Մկո Ֆռանգյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկո Ֆռանգյան|քննարկում]]) 09:02, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Peace Candle]] |[[Խաղաղության մոմ]] |[[Մասնակից:Աստղիկ Աջամօղլյան|Աստղիկ Աջամօղլյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Աստղիկ Աջամօղլյան|քննարկում]]) 14:04, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Chain Reaction (sculpture)]] |[[Շղթայական ռեակցիա (քանդակ)]] | |- |[[:ru:Краеугольный камень мира]] |[[Խաղաղության անկյունաքար]] | |- |[[:en:Eternal Light Peace Memorial]] |[[«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 17:40, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Fountain of Eternal Life]] |[[Հավերժական կյանքի շատրվան]] | |- |[[:en:Hiroshima Peace Memorial Park]] |[[Հիրոսիմայի խաղաղության հուշահամալիր-այգի]] | |- |[[:en:Japanese Garden of Peace]] |[[Խաղաղության ճապոնական այգի]] | |- |[[:en:John Lennon Peace Monument]] |[[Ջոն Լենոնի խաղաղության հուշարձան]] | |- |[[:en:Korean Bell of Friendship]] |[[Կորեական բարեկամության զանգ]] | |- |[[:en:Landmark for Peace Memorial]] |[[Խաղաղության ուղենիշ (հուշահամալիր)]] | |- |[[:en:Massachusetts Peace Statue]] |[[Մասաչուսեթսի խաղաղության արձան]] | |- |[[:en:A Monument to Peace: Our Hope for the Children]] |[[Խաղաղության հուշարձան. մեր հույսը՝ հանուն երեխաների]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:26, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Monument to the Reconciliation]] |[[Հաշտեցման հուշարձան]] | |- |[[:en:Mother of All Asia – Tower of Peace]] |[[Ամենայն Ասիայի Մայր․ Խաղաղության աշտարակ]] | |- |[[:ru:Мемориальный зал памяти жертв атомной бомбардировки Нагасаки]] |[[Նագասակիի ատոմային ռմբակոծության զոհերի հուշասրահ]] | |- |[[:en:Open Hand Monument]] |[[Բաց ափ (հուշարձան)]] | |- |[[:en:Peace Arch]] |[[Խաղաղության կամար]] | |- |[[:en:Peace Candle of the World]] |[[Աշխարհի խաղաղության մոմ]] | |- |[[:en:Peace Circle]] |[[Խաղաղության շրջան]] | |- |[[:en:Peace Cradle]] |[[Խաղաղության թելախաղ]] | |- |[[:en:Peace Monument]] |[[Խաղաղության հուշարձան (Վաշինգտոն)]] | |- |[[:en:Peace Monument (Atlanta)]] |[[Խաղաղության հուշարձան (Ատլանտա)]] | |- |[[:en:Peace Pagoda]] |[[Խաղաղության պագոդա]] | |- |[[:en:Peace pole]] |[[Խաղաղության սյուն]] | |- |[[:en:Statue of Peace in Berlin]] |[[Խաղաղության արձան (Բեռլին)]] | |- |[[:en:Peacekeeping Monument]] |[[Խաղաղապահության հուշարձան]] | |- |[[:en:Perry's Victory and International Peace Memorial]] |[[Փերիի հաղթանակի և միջազգային խաղաղության հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 06:03, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} == Կանանց հուշարձաններ == {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Military Women's Memorial]] |[[Զինվորական կանանց հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Varduhy Arakelyan|Varduhy Arakelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Varduhy Arakelyan|քննարկում]]) 06:06, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Queen Alexandra Memorial]] |[[Ալեքսանդրա թագուհու հուշարձան]] | |- |[[:en:Ribbons (sculpture)]] |[[Ժապավեններ (քանդակ)]] | |- |[[:en:Statue of Emilia Pardo Bazán (Madrid)]] |[[Էմիլյա Պարդո Բասանի արձան (Մադրիդ)]] | |- |[[:en:Statue of Gertrude Stein]] |[[Գերտրուդ Սթայնի արձան]] | |- |[[:en:Statue of Isabella I]] |[[Իզաբելլա I-ի արձան]] | |- |[[:en:Statue of Katherine Mansfield]] |[[Քեթրին Մենսֆիլդի արձան]] | |- |[[:en:Tomb of Antony and Cleopatra]] |[[Անտոնիոսի և Կլեոպատրայի դամբարան]] | |- |[[:en:Statue of Maria Wittek]] |[[Մարիա Վիտեկի արձան]] | |} n1fkp3znntre2sti222gw9fmv4lh29v 102 1341783 10953643 10953292 2026-10-22T09:08:09Z L.m.k.08 177423 10953643 wikitext text/x-wiki <!-- ՍՏՈՐԱԳՐԵԼ ՑԱՆԿԻ ՆԵՐՔԵՎՈՒՄ --> == Arsen070 == # {{Pagesize|Էբբե Նիլսենի մրցանակ}} # {{Pagesize|Ավանդական սորտի լոլիկ}} # {{Pagesize|Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն}} == Localhost8800 == # {{Pagesize|Էվերգլեյդսի սննդանյութերի հեռացման նախագիծ}} # {{Pagesize|Ֆոնային ընտրություն}} # {{Pagesize|Կլիմայական ճգնաժամի խորհրդատվական խումբ}} == Լարիսա Գյոնջյան == # {{Pagesize|Rebalance Earth}} # {{Pagesize|հոդված}} == TikSar == # {{Pagesize|Աքս լճի ճահճային պետական բնության արգելոց}} # {{Pagesize|հոդված}} == Ֆլորա Վարդանյան == # {{Pagesize|Ռիվերսայդի Կալիֆոռնիայի համալսարանի հերբարիում}} # {{Pagesize|Բնական կապիտալի բանկ}} # {{Pagesize|Խոռոչավոր ծառերի մեխանիկա}} # {{Pagesize|Բուսական բազմազանություն}} == L.m.k.08 == # {{Pagesize|Ալֆա բազմազանություն}} # {{Pagesize|Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն}} == Նազելի Ադամյան == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության միջազգային տարի}} # {{Pagesize|հոդված}} == [[Մասնակից:Լուսինե Ղումաշյան|Լուսինե Ղումաշյան]] == # {{Pagesize|Տեսակ-տարածք փոխհարաբերություններ}} # {{Pagesize|This is My Earth}} == Նարեկ Ծատուրյան == # {{Pagesize|2010 թվականի կենսաբազմազանության թիրախ}} # {{Pagesize|հոդված}} == [[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 12:53, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) == # {{Pagesize|Մարդը և կենսոլորտը (ծրագիր)}} # {{Pagesize|Բիոնոմիա}} # {{Pagesize|Ծառերի ազատություն}} # {{Pagesize|Գյուղատնտեսության կենսաբազմազանություն}} # == AramegAsparyan == # {{Pagesize|Ստվերային բազմազանություն}} == Magii66 == # {{Pagesize|Քրեզոնիմ}} # {{Pagesize|Ֆենոտիպային դիսպարիտետ}} # {{Pagesize|EMonocot}} == Maeiaave.06 == # {{Pagesize|Բնության պահպանության եվրոպական կենտրոն}} # {{Pagesize|Անխաթար անտառային լանդշաֆտ}} # {{Pagesize|Կենսամշակութային բազմազանություն }} 72nuuqxtplw9xmlndbsxonyef1eskaw 10953649 10953643 2026-10-22T09:42:45Z 23artashes 2675 /* L.m.k.08 */ 10953649 wikitext text/x-wiki <!-- ՍՏՈՐԱԳՐԵԼ ՑԱՆԿԻ ՆԵՐՔԵՎՈՒՄ --> == Arsen070 == # {{Pagesize|Էբբե Նիլսենի մրցանակ}} # {{Pagesize|Ավանդական սորտի լոլիկ}} # {{Pagesize|Ավստրալիայի կենսաբազմազանության և ժառանգության ARC գերազանցության կենտրոն}} == Localhost8800 == # {{Pagesize|Էվերգլեյդսի սննդանյութերի հեռացման նախագիծ}} # {{Pagesize|Ֆոնային ընտրություն}} # {{Pagesize|Կլիմայական ճգնաժամի խորհրդատվական խումբ}} == Լարիսա Գյոնջյան == # {{Pagesize|Rebalance Earth}} # {{Pagesize|հոդված}} == TikSar == # {{Pagesize|Աքս լճի ճահճային պետական բնության արգելոց}} # {{Pagesize|հոդված}} == Ֆլորա Վարդանյան == # {{Pagesize|Ռիվերսայդի Կալիֆոռնիայի համալսարանի հերբարիում}} # {{Pagesize|Բնական կապիտալի բանկ}} # {{Pagesize|Խոռոչավոր ծառերի մեխանիկա}} # {{Pagesize|Բուսական բազմազանություն}} == L.m.k.08 == # [https://w.wiki/eRY5 Ալֆա բազմազանություն] # {{Pagesize|Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն}} == Նազելի Ադամյան == # {{Pagesize|Կենսաբազմազանության միջազգային տարի}} # {{Pagesize|հոդված}} == [[Մասնակից:Լուսինե Ղումաշյան|Լուսինե Ղումաշյան]] == # {{Pagesize|Տեսակ-տարածք փոխհարաբերություններ}} # {{Pagesize|This is My Earth}} == Նարեկ Ծատուրյան == # {{Pagesize|2010 թվականի կենսաբազմազանության թիրախ}} # {{Pagesize|հոդված}} == [[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 12:53, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) == # {{Pagesize|Մարդը և կենսոլորտը (ծրագիր)}} # {{Pagesize|Բիոնոմիա}} # {{Pagesize|Ծառերի ազատություն}} # {{Pagesize|Գյուղատնտեսության կենսաբազմազանություն}} # == AramegAsparyan == # {{Pagesize|Ստվերային բազմազանություն}} == Magii66 == # {{Pagesize|Քրեզոնիմ}} # {{Pagesize|Ֆենոտիպային դիսպարիտետ}} # {{Pagesize|EMonocot}} == Maeiaave.06 == # {{Pagesize|Բնության պահպանության եվրոպական կենտրոն}} # {{Pagesize|Անխաթար անտառային լանդշաֆտ}} # {{Pagesize|Կենսամշակութային բազմազանություն }} lwbwc1o7l5h4ty2aqigsppizspj1i77 102 1341931 10953595 10951210 2026-10-22T05:07:38Z L.m.k.08 177423 10953595 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ! !Հոդված անգլերեն Վիքիպեդիայում !Ծավալ (բայթ) !Ստորագրություն |- |1 |[[:en:Bank of Natural Capital]] |1338 |[[Մասնակից:Ֆլորա Վարդանյան|Ֆլորա Վարդանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ֆլորա Վարդանյան|քննարկում]]) 13:25, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |2 |[[:en:NaGISA]] |2316 |[[Մասնակից:Lusine Barxudaryan|Lusine Barxudaryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusine Barxudaryan|քննարկում]]) 12:48, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |3 |[[:en:UC Riverside Herbarium]] |2464 |[[Մասնակից:Ֆլորա Վարդանյան|Ֆլորա Վարդանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ֆլորա Վարդանյան|քննարկում]]) 12:22, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |4 |[[:en:Cook Islands Natural Heritage Trust]] |2881 |[[Մասնակից:Նարեկ Ծատուրյան|Նարեկ Ծատուրյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նարեկ Ծատուրյան|քննարկում]]) 19:43, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |6 |[[:en:Everglades Nutrient Removal Project]] |3251 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 18:36, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |7 |[[:en:Axe Lake Swamp State Nature Preserve]] |3348 |[[Մասնակից:TikSar|TikSar]] ([[Մասնակցի քննարկում:TikSar|քննարկում]]) 18:57, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |8 |[[:en:BIOPAT – Patrons for Biodiversity]] |3565 |[[Մասնակից:TikSar|TikSar]] ([[Մասնակցի քննարկում:TikSar|քննարկում]]) 14:18, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |9 |[[:en:Eichler's rule]] |3587 |[[Մասնակից:Nazeli Adamyan|Nazeli Adamyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Nazeli Adamyan|քննարկում]]) 18:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |10 |[[:en:Carta di Siracusa on Biodiversity]] |3595 | |- |11 |[[:en:Checkerboard score]] |3701 | |- |12 |[[:en:Cross-sector biodiversity initiative]] |3963 | |- |13 |[[:en:International Cooperative Biodiversity Groups]] |3966 |Մանան Գևորգյան հոկտեմբերի 3 |- |14 |[[:en:2012 Hyderabad Biodiversity Conference]] |4026 |[[Մասնակից:Նարեկ Ծատուրյան|Նարեկ Ծատուրյան]] |- |15 |[[:en:Importance Value Index]] |4121 | |- |16 |[[:en:Biodiversity Literature Repository]] |4143 | |- |17 |[[:en:EMonocot]] |4169 |[[Մասնակից:Magii66|Magii66]] ([[Մասնակցի քննարկում:Magii66|քննարկում]]) 14:11, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |18 |[[:en:International Year of Biodiversity]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |4186 |[[Մասնակից:Nazeli Adamyan|Nazeli Adamyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Nazeli Adamyan|քննարկում]]) 20:03, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |19 |[[:en:Local Biodiversity Action Plan]] |4200 | |- |20 |[[:en:Biological recording]] |4571 |[[Մասնակից:Մարիաննա Գևորգյանն|Մարիաննա Գևորգյանն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարիաննա Գևորգյանն|քննարկում]]) 08:10, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |21 |[[:en:Floristic diversity]] |4574 |[[Մասնակից:Ֆլորա Վարդանյան|Ֆլորա Վարդանյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ֆլորա Վարդանյան|քննարկում]]) 13:31, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |22 |[[:en:Natural Justice: Lawyers for Communities and the Environment]] |5039 | |- |23 |[[:en:Ecological goods and services]] |5298 |[[Մասնակից:Ամալյաա|Ամալյաա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ամալյաա|քննարկում]]) 09:53, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |24 |[[:en:2010 Biodiversity Target]] |5600 |[[Մասնակից:Նարեկ Ծատուրյան|Նարեկ Ծատուրյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նարեկ Ծատուրյան|քննարկում]]) |- |25 |[[:en:LinBi]] |5783 | |- |26 |[[:en:Bioresilience]] |5886 | |- |27 |[[:en:Rebalance Earth]] |5890 |[[Մասնակից:Լարիսա Գյոնջյան|Լարիսա Գյոնջյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լարիսա Գյոնջյան|քննարկում]]) 16:39, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |28 |[[:en:National Biodiversity Authority]] |5983 |[[Մասնակից:Sus6109|Sus6109]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sus6109|քննարկում]]) 12:57, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |29 |[[:en:Background selection]] |6181 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 15:03, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |30 |[[:en:Green Gicumbi]] |6194 |[[Մասնակից:Lusine Barxudaryan|Lusine Barxudaryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusine Barxudaryan|քննարկում]]) 12:45, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |31 |[[:en:United Nations Decade on Biodiversity]] |6321 | |- |32 |[[:en:Chresonym]] |6351 |[[Մասնակից:Magii66|Magii66]] ([[Մասնակցի քննարկում:Magii66|քննարկում]]) 12:10, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |33 |[[:en:Global Biodiversity Information Facility]] |6470 | |- |34 |[[:en:Ebbe Nielsen Prize]] |6595 |[[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 17:03, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |35 |[[:en:Floristic Quality Assessment]] |6806 | |- |36 |[[:en:ARC Centre of Excellence for Australian Biodiversity and Heritage]] |7165 |[[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 08:55, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |37 |[[:en:Biological Diversity Act, 2002]] |7306 | |- |38 |[[:en:Abundance (ecology)]] |7325 |[[Մասնակից:Nazeli Adamyan|Nazeli Adamyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Nazeli Adamyan|քննարկում]]) 19:20, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |39 |[[:en:Comisión Nacional para el Conocimiento y Uso de la Biodiversidad]] |7661 | |- |40 |[[:en:Natural heritage]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |7818 | |- |41 |[[:en:Langtang National Park]] |8016 |[[Մասնակից:Տաթևիկ 82|Տաթևիկ 82]] ([[Մասնակցի քննարկում:Տաթևիկ 82|քննարկում]]) 09:48, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |42 |[[:en:Heirloom tomato]] |8131 |[[Մասնակից:Arsen070|Arsen070]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arsen070|քննարկում]]) 18:04, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |43 |[[:en:Climate Crisis Advisory Group]] |8723 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 18:50, 2 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |44 |[[:en:River barrier hypothesis]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |9087 | |- |45 |[[:en:Eco-Sensitive Zone]] |9179 | |- |46 |[[:en:Species–area relationship]] |9192 |[[Մասնակից:Լուսինե Ղումաշյան|Լուսինե Ղումաշյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լուսինե Ղումաշյան|քննարկում]]) 12:17, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |47 |[[:en:Alpha diversity]] |9758 |[[Մասնակից:L.m.k.08|L.m.k.08]] ([[Մասնակցի քննարկում:L.m.k.08|քննարկում]]) 21:05, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |48 |[[:en:Rarefaction (ecology)]] |9823 |[[Մասնակից:Localhost8800|Localhost8800]] ([[Մասնակցի քննարկում:Localhost8800|քննարկում]]) 14:04, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |49 |[[:en:Bioversity International]] |9999 | |- |50 |[[:en:Future 50 Foods report]] |10074 |[[Մասնակից:Agh1107|Agh1107]] ([[Մասնակցի քննարկում:Agh1107|քննարկում]]) 12:35, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |51 |[[:en:The Heinz Sielmann Foundation]] |10440 | |- |52 |[[:en:Man and the Biosphere Programme]] |10484 |MAYAJ7[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 11:55, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |53 |[[:en:Range condition scoring]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |10531 | |- |54 |[[:en:ASEAN Heritage Parks]] |10541 | |- |55 |[[:en:Gesellschaft zur Erhaltung alter und gefährdeter Haustierrassen]] |10780 | |- |56 |[[:en:Key Biodiversity Area]] |10821 | |- |57 |[[:en:National Biological Information Infrastructure]] |11046 | |- |58 |[[:en:City Nature Challenge]] |11196 |[[Մասնակից:Lusine Barxudaryan|Lusine Barxudaryan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Lusine Barxudaryan|քննարկում]]) 12:47, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |59 |[[:en:Regional Red List]] |11503 | |- |60 |[[:en:European Centre for Nature Conservation]] |11720 |[[Մասնակից:Maeiaave.06|Maeiaave.06]] ([[Մասնակցի քննարկում:Maeiaave.06|քննարկում]]) 12:24, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |61 |[[:en:Kerala's rainforest gardeners]] |11894 | |- |62 |[[:en:Measurement of biodiversity]] |11918 | |- |63 |[[:en:Union for Ethical Biotrade]] |12028 | |- |64 |[[:en:Ecosystem diversity]] |12137 | |- |65 |[[:en:Biodiversity of Guatemala]] |12586 |[[Մասնակից:Լարիսա Գյոնջյան|Լարիսա Գյոնջյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լարիսա Գյոնջյան|քննարկում]]) 19:05, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |66 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |12907 | |- |67 |[[:en:Plant genetic resourcesV]] |13021 | |- |68 |[[:en:Phylogenetic niche conservatism]] |13055 |[[Մասնակից:L.m.k.08|L.m.k.08]] ([[Մասնակցի քննարկում:L.m.k.08|քննարկում]]) 05:07, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |69 |[[:en:Dark diversity]] |13061 |[[Մասնակից:AramegAsparyan|AramegAsparyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:AramegAsparyan|քննարկում]]) 17:29, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |70 |[[:en:Millennium Seed Bank Partnership]] |13125 | |- |71 |[[:en:Biocultural diversity]] |13485 |[[Մասնակից:Maeiaave.06|Maeiaave.06]] ([[Մասնակցի քննարկում:Maeiaave.06|քննարկում]]) 17:47, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |72 |[[:en:South African National Biodiversity Institute]] |13506 | |- |73 |[[:en:Phenotypic disparity]] |13588 |[[Մասնակից:Magii66|Magii66]] ([[Մասնակցի քննարկում:Magii66|քննարկում]]) 13:21, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |74 |[[:en:Phylogenetic signal]] |13615 | |- |75 |[[:en:Île Plate]] |13842 | |- |76 |[[:en:Bionomia]] |14601 |[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 11:55, 4 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |77 |[[:en:Sky island]] |14981 | |- |78 |[[:en:Essential Biodiversity Variables]] |15049 | |- |79 |[[:en:Globalization and New Geographies of Conservation]] |15242 | |- |80 |[[:en:The Economics of Ecosystems and Biodiversity]] |15501 | |- |81 |[[:en:Diversitas]] |16071 | |- |82 |[[:en:Elevational diversity gradient]] |16884 | |- |83 |[[:en:This Is My Earth]] |17343 |[[Մասնակից:Լուսինե Ղումաշյան|Լուսինե Ղումաշյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լուսինե Ղումաշյան|քննարկում]]) 12:39, 5 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |84 |[[:en:NatureServe]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |17450 | |- |85 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary]] |17511 | |- |86 |[[:en:Treedom]] |17759 |[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 10:01, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |87 |[[:en:Ocean Biodiversity Information System]] |17827 | |- |88 |[[:en:Center for Biological Diversity]] |17835 | |- |89 |[[:en:Biodiversity in agriculture]] |17844 |[[Մասնակից:MAYAJ7|MAYAJ7]] ([[Մասնակցի քննարկում:MAYAJ7|քննարկում]]) 11:12, 6 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |90 |[[:en:Biodiversity hotspot]] |17936 | |- |91 |[[:en:Niche apportionment models]] |18217 | |- |92 |[[:en:Crop Trust]] |18489 | |- |93 |[[:en:Land use, land-use change, and forestry]] |18625 | |- |94 |[[:en:Body size and species richness]] |18764 | |- |95 |[[:en:Intact forest landscape]] |19224 |Maeiaave.06 (քննարկում) 20:28, 13 հոկտեմբեր 2026 (UTC) |- |96 |[[:en:Biodiversity Indicators Partnership]] (թարգմանել միայն աղբյուրով բաժինները) |19518 | |} jteqotf3g8pfjdyjxhmor116lnd6i8w 102 1341933 10953450 10953436 2026-10-21T12:40:32Z Մարի Պոդոսյան 173166 /* Ճապոնիա */ 10953450 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} <br> <big>Ցանկերում միաժամանակ կարող եք ստորագրել ամենաշատը երկու հոդվածի դիմաց։ Երբ այդ հոդվածները ստեղծեք, կարող եք ընտրել երկու այլ հոդված։ Մեկ շաբաթից ավելի մնացած ստորագրությունները, եթե համապատասխան հոդվածները չեն ստեղծվել, առանց զգուշացնելու կհեռացվեն։ Ցանկերում ստորագրեք այնպես, որ ամսաթիվը երևա, այլապես այդպիսի ստորագրությունները կհեռացվեն։</big> == Հուշարձաններ ըստ երկրի == === Գերմանիա === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Adenauer Monument]] |[[Ադենաուերի հուշարձան]] | |- |[[:en:Beethoven Monument]] |[[Բեթհովենի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Նանե Չոփիկյան|Նանե Չոփիկյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Չոփիկյան|քննարկում]]) 08:43, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Statue of Adolf Dassler]] |[[Ադոլֆ Դասլերի արձան]] |[[Մասնակից:Kar shirakyan|Kar shirakyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kar shirakyan|քննարկում]]) 06:26, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Mozart Monument (Frankfurt am Main)]] |[[Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)]] |[[Մասնակից:Հայկ2012|Հայկ2012]] ([[Մասնակցի քննարկում:Հայկ2012|քննարկում]]) 08:49, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Richard Wagner Memorial]] |[[Ռիխարդ Վագների հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Kar shirakyan|Kar shirakyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kar shirakyan|քննարկում]]) 06:29, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Monument to the Battle of the Nations]] |[[Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 21:11, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:German Army Memorial]] |[[Գերմանական բանակի հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 17:15, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Angel of Peace (Mannheim)]] |[[Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)]] |[[Մասնակից:Անահիտ Կիրանց|Անահիտ Կիրանց]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Կիրանց|քննարկում]]) 21:11, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Siegestor]] |[[Հաղթական կամար (Մյունխեն)]] |[[Մասնակից:Julia Frangyan|Julia Frangyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Julia Frangyan|քննարկում]]) 12:41, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Old Bach Monument]] |[[Բախի հին հուշարձան]] | |} === Ֆրանսիա === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:ru:Душа Франции]] |[[Ֆրանսիայի հոգին]] |[[Մասնակից:Լիլիթ85|Լիլիթ85]] ([[Մասնակցի քննարկում:Լիլիթ85|քննարկում]]) 18:45, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Equestrian statue of George Washington (Paris)]] |[[Ջորջ Վաշինգտոնի ձիարձան (Փարիզ)]] | |- |[[:en:The Five Crosses]] |[[Հինգ խաչ]] |[[Մասնակից:Julia Frangyan|Julia Frangyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Julia Frangyan|քննարկում]]) 10:20, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Fontaine Bartholdi]] |[[Բարտոլդիի շատրվան]] | |- |[[:en:Memorial to the Abolition of Slavery]] |[[Ստրկության վերացման հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Statue of Frédéric Chopin (Paris)]] |[[Ֆրեդերիկ Շոպենի հուշարձան (Փարիզ)]] | |- |[[:en:Statue of Winston Churchill, Paris]] |[[Ուինսթոն Չերչիլի հուշարձան (Փարիզ)]] | |- |[[:en:Elephant of the Bastille]] |[[Բաստիլի փիղ]] | |- |[[:en:Rhinocéros (Jacquemart)]] |[[Ռնգեղջյուր (Ժակմար)]] | |- |[[:en:Monument à la République]] |[[Հանրապետության հուշարձան]] | |} === Ռուսաստան === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:ru:Кот учёный (скульптура, Калуга)]] |[[Գիտուն կատու (քանդակ, Կալուգա)]] |[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 12:13, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Кот учёный (скульптура, Обнинск)]] |[[Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)]] |[[Մասնակից:Milush Mikayelyan|Milush Mikayelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milush Mikayelyan|քննարկում]]) 08:53, 10 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Якорь (памятник, Воткинск)]] |[[Խարիսխ (հուշարձան, Վոտկինսկ)]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 11:20, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Александру III (Иркутск)]] |[[Ալեքսանդր III-ի հուշարձան (Իրկուտսկ)]] | |- |[[:ru:Памятник Петру I (Архангельск)]] |[[Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)]] |[[Մասնակից:Jor.Grig|Jor.Grig]] ([[Մասնակցի քննարկում:Jor.Grig|քննարկում]]) 13:37, 16 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Петру I (Воронеж)]] |[[Պետրոս I-ի հուշարձան (Վորոնեժ)]] | |- |[[:ru:Памятник Петру I (Петрозаводск)]] |[[Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:10, 12 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Петру I (Таганрог)]] |[[Պետրոս I-ի հուշարձան (Տագանրոգ)]] | |- |[[:ru:Памятник Державину (Казань)]] |[[Դերժավինի հուշարձան (Կազան)]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 13:16, 13 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Скульптура оленя (Смоленск)]] |[[Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)]] |[[Մասնակից:Անժելա9|Անժելա9]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անժելա9|քննարկում]]) 07:09, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} === Ճապոնիա === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Statue of Hachikō]] |[[Հաչիկոյի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Artavazd Santrosyan|Artavazd Santrosyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Artavazd Santrosyan|քննարկում]]) 07:04, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Mimizuka]] |[[Միմիձուկա]] |[[Մասնակից:Mari Araqelyan|Mari Araqelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Mari Araqelyan|քննարկում]]) 18:49, 3 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Tsunami stone]] |[[Ցունամիի քար]] | |- |[[:en:Tower of the Sun]] |[[Արևի աշտարակ]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 12:40, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Sannō Shrine]] |[[Սաննո տաճար]] | |- |[[:en:Sōfuku-ji (Nagasaki)]] |[[Սոֆուկուձի]] | |- |[[:en:Kyoikuto]] |[[Կյոյկուտո]] | |- |[[:en:Yasukuni Shrine]] |[[Յասուկունի]] | |- |[[:en:Chiran Peace Museum for Kamikaze Pilots]] |[[Կամիկաձե օդաչուներին նվիրված խաղաղության թանգարան]] | |- |[[:en:Monument to Commemorate Chinese Victims of the Atomic Bombing]] |[[Ատոմային ռմբակոծության չինացի զոհերի հուշարձան]] | |} === Շվեյցարիա === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Brusio spiral viaduct]] |[[Բրուսիոյի պարուրաձև ուղանցույց]] | |- |[[:en:Fork of Vevey]] |[[Վևեի պատառաքաղ]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 17:18, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Hedwig Fountain]] |[[Հեդվիգի շատրվան]] | |- |[[:en:Kapellbrücke]] |[[Կապելբրյուկե]] | |- |[[:en:Katastrophenbucht]] |[[Կատաստրոֆենբուխտ]] | |- |[[:en:Königsfelden Monastery]] |[[Քյոնիգսֆելդենի վանք]] | |- |[[:en:Tell Monument]] |[[Վիլհելմ Տելի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 20:19, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Universal Postal Monument]] |[[Համաշխարհային փոստային հուշարձան]] | |- |[[:en:Zähringerbrunnen]] |[[Ցերինգեր (շատրվան)]] | |- |[[:en:Grand Chalet]] |[[Գրանդ Շալե]] |[[Մասնակից:Մարի Պոդոսյան|Մարի Պոդոսյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մարի Պոդոսյան|քննարկում]]) 12:37, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} === Կանադա === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Saskatchewan War Memorial]] |[[Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 16:29, 20 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:John A. Macdonald Memorial (Grandmaison)]] |[[Ջոն Մակդոնալդի հուշահամալիր]] | |- |[[:en:Toronto Homeless Memorial]] |[[Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան]] |[[Մասնակից:Նանե Չոփիկյան|Նանե Չոփիկյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Չոփիկյան|քննարկում]]) 12:49, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Soldiers' Tower]] |[[Զինվորների աշտարակ]] | |- |[[:en:Princes' Gates]] |[[Արքայազնների դարպաս]] | |- |[[:en:Canadian Volunteer Monument]] |[[Կանադացի կամավորների հուշարձան]] | |- |[[:en:The North Wall]] |[[Հյուսիսային պատ]] |[[Մասնակից:Սվարլիվիր|Սվարլիվիր]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սվարլիվիր|քննարկում]]) 13:28, 14 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Bell Memorial]] |[[Բելլի հուշահամալիր]] |[[Մասնակից:Roman Voskanyan|Roman Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Roman Voskanyan|քննարկում]]) 06:22, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Terry Fox Memorial and Lookout]] |[[Թերի Ֆոքսի հուշահամալիր և դիտահարթակ]] | |- |[[:en:Big Nickel]] |[[Մեծ նիկել]] | |} === Արգենտինա === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Cutral Có Messi Statue]] |[[Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:14, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Floralis Genérica]] |[[Floralis Genérica]] |[[Մասնակից:Մկրտչյան Անահիտ|Մկրտչյան Անահիտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Մկրտչյան Անահիտ|քննարկում]]) 19:14, 19 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Foundational Pyramid, Neuquén]] |[[Նեուկենի հիմնադրման բուրգ]] | |- |[[:en:National Flag Memorial (Argentina)]] |[[Ազգային դրոշի հուշահամալիր (Արգենտինա)]] | |- |[[:en:San Martín Monument, Neuquén]] |[[Սան Մարտինի հուշարձան (Նեուկեն)]] | |- |[[:en:Monument to Bartolomé Mitre]] |[[Բարտոլոմե Միտրեի հուշարձան]] | |- |[[:en:Obelisco de Buenos Aires]] |[[Բուենոս Այրեսի կոթող]] | |- |[[:ru:Майская пирамида]] |[[Մայիսյան բուրգ]] |[[Մասնակից:Milush Mikayelyan|Milush Mikayelyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Milush Mikayelyan|քննարկում]]) 09:04, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:ru:Памятник Иоанну Павлу II (Посадас)]] |[[Հովհաննես Պողոս II-ի հուշարձան (Պոսադաս)]] | |- |[[:ru:Памятник Франсиско Наркисо Лаприде]] |[[Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան]] |[[Մասնակից:Անժելա9|Անժելա9]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անժելա9|քննարկում]]) 07:18, 7 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |} === Նիդերլանդներ === {| class="wikitable" !Օտար լեզվով հոդված !Հայերեն հոդված !Ստորագրություն |- |[[:en:Against the Tide (sculpture)]] |[[Հոսանքին հակառակ (քանդակ)]] | |- |[[:en:De Boom Die Alles Zag]] |[[Ծառ, որն ամեն ինչ տեսել է]] |[[Մասնակից:Անահիտ Հարությունյան4|Անահիտ Հարությունյան4]] ([[Մասնակցի քննարկում:Անահիտ Հարությունյան4|քննարկում]]) 08:37, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jozef Israëls Monument]] |[[Յոզեֆ Իսրայելի հուշարձան]] | |- |[[:en:Slavernijmonument]] |[[Ստրկության հուշարձան (Թիլբուրխ)]] | |- |[[:en:Slavery monument (Almere)]] |[[Ստրկության հուշարձան (Ալմերե)]] | |- |[[:en:Slavery Monument (Rotterdam)]] |[[Ստրկության հուշարձան (Ռոտերդամ)]] | |- |[[:en:Tree of Life, Monument of Awareness]] |[[Կենաց ծառ, գիտակցելու հուշարձան]] | |- |[[:en:Lancaster Memorial (Netherlands)]] |[[Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)]] |[[Մասնակից:Նանե Չոփիկյան|Նանե Չոփիկյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Նանե Չոփիկյան|քննարկում]]) 09:02, 17 հոկտեմբերի 2026 (UTC) |- |[[:en:Jonkerbos War Cemetery]] |[[Յոնկերբոս զինվորական գերեզմանոց]] | |- |[[:en:Crooswijk General Cemetery]] |[[Կրոսվեյկի գերեզմանատուն]] | |} ft7qguxs6roywtyjver6vv5c9luevlw 0 1341945 10953698 10925745 2026-10-22T11:41:24Z VulcanSphere 79579 10953698 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրական ստեղծագործություն | պատկեր = Berserk anime logo.svg }} '''«Բերսերկ»''' ({{Lang-ja|ベルセルク}}), ֆենտեզի-[[մանգա]], որի հեղինակն է [[Կենտարո Միուրա|Կենտարո Միուրան]]: Առաջին հատորը հրատարակվել է [[1989]] թվականին: [[Ճապոնիայի մշակույթ|Ճապոնիայի մշակույթի]] նախարարության կողմից [[2007]] թվականին անցկացված հարցման համաձայն՝ այն զբաղեցնում է 25-րդ տեղը բոլոր ժամանակների լավագույն [[Մանգա|մանգաների]] շարքում<ref>[http://www.japanprobe.com/2007/06/08/the-top-50-manga-series/ The Top 50 Manga Series | Japan Probe]</ref>: Բացի այդ, մանգայի հիման վրա ստեղծվել են մի քանի [[Համակարգչային խաղ|համակարգչային խաղեր]], [[ռանոբե]], երեք լիամետրաժ անիմացիոն ֆիլմեր և 3 [[անիմե-սերիալներ]] ([[1997]], [[2016]] և [[2017]] թվականների թողարկման): Ներկայումս [[Ճապոնիա|Ճապոնիայում]] հրատարակվել է [[Մանգա|մանգայի]] 402 գլուխ (առաջին 16-ը՝ [[Animal House]] ամսագրում, մնացած 386-ը՝ [[Young Animal]]-ում): Առանձին հրատարակությունը կազմում է 43 [[տանկոբոն]]<ref>{{Cite web |title=ベルセルク 43 |url=https://www.hakusensha.co.jp/comicslist/75529 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250831062056/https://www.hakusensha.co.jp/comicslist/75529/ |archive-date=2025-08-31 |access-date=2025-09-18 |website=[[Hakusensha]] |lang=ja}}</ref>: [[2009]] թվականի նոյեմբերին «Կոմիքս-Արտ» ընկերությունը հայտարարեց «Բերսերկ»-ի<ref>{{Cite web |date=2009-11-19 |title=Новая суперманга на русском! |url=http://www.comix-art.ru/node/91 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123153252/http://www.comix-art.ru/node/91 |archive-date=2009-11-23 |access-date=2009-11-19 |publisher=[[Комикс-Арт]]}}</ref> [[Ռուսերեն|ռուսական]] հրատարակության [[Արտոնագիր|լիցենզիայի]] ձեռքբերման մասին, և [[2010]] թվականի հունիսի 24-ին լույս տեսավ առաջին հատորը<ref>{{Cite web |date=2010-06-24 |title=Вышли 1-й том манги "Берсерк" и 5-й том "Легенда о вампире"! |url=http://www.comix-art.ru/node/124 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717141706/http://www.comix-art.ru/node/124 |archive-date=2010-07-17 |access-date=2010-06-24 |publisher=Комикс-Арт}}</ref>: 7-րդ հատորից հետո թողարկումը կասեցվեց: 2020-2026 թվականներին [[XL Media]]-ն ներկայացրեց 15 [[հատոր]]<ref>{{Cite web |title=Берсерк. Том 15 |url=https://xlm.ru/manga/berserk-tom-15 |url-status=live |access-date=2026-09-06 |website=[[XL Media]] |lang=ru}}</ref>: 2021 թվականին [[TV Asahi]]-ի [[Քվեարկություն|քվեարկության]] արդյունքներով, որին մասնակցել է 150 հազար [[Ճապոնացիներ|ճապոնացի]], «Բերսերկ»-ը զբաղեցրել է 91-րդ տեղը բոլոր ժամանակների լավագույն 100 [[Մանգա|մանգաների]] թոփում<ref>{{Cite web |date=2020-01-03 |title=テレビ朝日『国民15万人がガチで投票!漫画総選挙』ランキング結果まとめ！　栄えある1位に輝く漫画は!? |url=https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1609599746&p=5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110052511/https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1609599746&p=5 |archive-date=2021-01-10 |access-date=2021-01-09 |publisher=Animate Times |lang=ja}}</ref>: Մանգան զգալի հաջողություն է ունեցել ինչպես ընթերցողների, այնպես էլ քննադատների շրջանում<ref name=":1">{{Cite web |title='Berserk' manga artist Kentaro Miura dies at 54 |url=https://mainichi.jp/english/articles/20210520/p2a/00m/0et/020000c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521163646/https://mainichi.jp/english/articles/20210520/p2a/00m/0et/020000c |archive-date=2021-05-21 |access-date=2021-05-21}}</ref>: Ավելի քան 50 միլիոն օրինակ<ref name=":1" /> տպաքանակով հրատարակված «Բերսերկ»-ը պատմում է [[Գատս]] անունով [[Վարձկաններ|վարձկանի]] կյանքի պատմությունը: Գործողությունները ծավալվում են մի աշխարհում, որը հիշեցնում է [[Միջնադար|միջնադարյան]] [[Եվրոպա|Եվրոպան]]: [[Սյուժե|Սյուժեի]] հիմքը կազմում են [[Միստիկա|միստիկական]] իրադարձությունները, որոնք տեղի են ունենում Գատսի շուրջը, և նրա հարաբերությունները [[Գրիֆիթ|Գրիֆիթի]]՝ վարձկանների առաջնորդի հետ, ովքեր հայտնի են որպես «Բազեների գունդ»({{Lang-ja|鷹の団}},Տակա նո Դան): Թե՛ մանգան, թե՛ [[Անիմե|անիմեն]] աչքի են ընկնում ծայրահեղ [[Դաժանություն|դաժանությամբ]], ինչը [[Հեռուստասերիալ|սերիալը]] դարձնում է «մութ ֆենտեզի» ({{Lang-en|dark fantasy}}) [[Ժանր|ժանրի]] դասական ներկայացուցիչ<ref>{{Cite web |author=Ross, Carlos. |title=Berserk |url=http://www.themanime.org/viewreview.php?id=57 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025010509/http://www.themanime.org/viewreview.php?id=57 |archive-date=2007-10-25 |access-date=2014-04-13 |publisher=THEM Anime |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-06-21 |title=Лучшие аниме-сериалы: фэнтези и мистика |url=https://www.mirf.ru/serial/luchshie-anime-serialy-fentezi-mistika |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206150332/https://www.mirf.ru/serial/luchshie-anime-serialy-fentezi-mistika |archive-date=2020-02-06 |access-date=2020-02-09 |publisher=«[[Мир фантастики]]» |lang=ru}}</ref>: [[2021]] թվականի մայիսի 6-ին [[Կենտարո Միուրա|Կենտարո Միուրան]] մահացել է 54 տարեկան հասակում՝ [[Աորտա|աորտայի]] պատռվածքից<ref>[https://web.archive.org/web/20210520035421/https://www.hakusensha.co.jp/information/60696/ 訃報　三浦建太郎先生が逝去されました]</ref>: [[Մանգա|Մանգան]] մնացել է անավարտ<ref>{{Cite web |title=Berserk Manga Creator Kentarou Miura Passes Away at 54 |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-05-19/berserk-manga-creator-kentarou-miura-passes-away-at-54/.172988 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520090220/https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-05-19/berserk-manga-creator-kentarou-miura-passes-away-at-54/.172988 |archive-date=2021-05-20 |access-date=2021-05-20 |lang=en}}</ref>: [[2022]] թվականի հունիսի 7-ին [[Hakusensha]]-ն հայտարարեց, որ մանգայի թողարկումը կվերսկսվի [[Կոձի Մորի|Կոձի Մորիի]] ՝ Միուրայի [[Ընկերը|ընկերոջ]] ղեկավարությամբ և [[Studio Gaga]]-ի աշխատակիցների պատկերազարդումներով, իսկ [[Սյուժե|սյուժեն]] կշարունակվի [[Հեղինակ|հեղինակի]] [[Գաղափար|գաղափարների]] ու մեկնաբանությունների հիման վրա<ref>{{Cite web |date=2022-06-07 |title=『ベルセルク』再開のお知らせ |url=https://www.hakusensha.co.jp/information/63802/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607042052/https://www.hakusensha.co.jp/information/63802/ |archive-date=2022-06-07 |access-date=2022-07-08 |website=[[Hakusensha]] |lang=ja}}</ref>: == Մանգա == ===== Աշխարհ ===== «Բերսերկ» [[Մանգա|մանգայի]] հորինված աշխարհը հիշեցնում է մոտավորապես [[14-րդ դար|14]]-[[16-րդ դար|16]]-րդ դարերի [[Եվրոպա|Եվրոպան]]՝ ուշ միջնադարը (առկա են նաև [[16-րդ դար|16-րդ դարի]] սկզբի բազմաթիվ [[Զրահ|զրահներ]], ինչն արդեն վաղ նոր ժամանակներն է): Գործողությունների հիմնական վայրը [[Միդլանդ թագավորություն|Միդլանդ թագավորությունն]] է, որը սահմանակցում էր [[Թյուդորների կայսրության|Թյուդորների կայսրությանը]]: Նրանց միջև ընթանում էր [[պատերազմ]], որը չէր դադարում հարյուր տարի: [[Արևելք|Արևելքում]] տեղակայված էր ընդարձակ [[Կուշանական կայսրություն|Կուշանական կայսրությունը]], որի [[Մշակույթ|մշակույթը]] հիշեցնում էր [[Հնդիրանական մշակույթ|հնդիրանականը]]: Բացի այդ, գոյություն ունեին ևս մի քանի տարածքով ավելի փոքր թագավորություններ, կոմսություններ, [[Հանրապետություն|հանրապետություններ]] և [[Քաղաք-պետություն|քաղաք-պետություններ]]: [[Օվկիանոս|Օվկիանոսում]]՝ [[Սկելիգ կղզի|Սկելիգ կղզու]] վրա, գտնվում էր [[Էլֆհեյմ]] խորհրդավոր երկիրը: Կուշանների նկատմամբ տարած [[Հաղթանակ|հաղթանակից]] հետո Միդլանդում հիմնադրվեց [[Ֆալկոնիա]] քաղաքը: Թեև «Բերսերկ»-ի գործողությունները տեղի են ունենում [[ֆենտեզի]] աշխարհում, [[Մոգություն|մոգությունն]] այնտեղ այնքան էլ տարածված չէ: Այն լայն տարածում ուներ միայն [[Արևելք|արևելքում]], որտեղ [[Մոգ|մոգերը]] ենթարկվում էին [[Գանիշկա կայսր|Գանիշկա կայսրին]]: [[Արևմուտք|Արևմուտքում]] մոգությանը տիրապետում էին միայն սակավաթիվ [[Վհուկ|վհուկներ]], որոնց հետապնդում էր [[Ինկվիզիցիա|ինկվիզիցիան]], քանի որ [[Կախարդանք|կախարդանքը]] ակտիվորեն պարսավվում էր [[Սուրբ աթոռ|Սուրբ Աթոռի]] կրոնի կողմից: [[Եկեղեցի|Եկեղեցական]] կառույցը նման է [[Կաթոլիկ եկեղեցի|կաթոլիկ եկեղեցուն.]] ղեկավարը նույնպես կրում է [[Հռոմի պապ|հռոմի պապի]] տիտղոսը, իսկ նստավայրը կոչվում է Վատիկան: === Գլխավոր կերպարներ === [[Գատս]] ({{Lang-ja|ガッツ}} Գատցու)— [[Մանգա|մանգայի]] գլխավոր հերոսը: Բարձրահասակ, մկանուտ, սևահեր (սպիտակ փնջով) տղամարդ, ով կռվում է [[Երևակայություն|երևակայությունը]] ցնցող «Վիշապներ սպանող» մեծ [[Թուր|սրով]]: «Ոսկե դար» արկայի ժամանակաշրջանում Գատսը [[Վարձկաններ|վարձկան]] է, Բազեների գնդի հրամանատար, ինչպես նաև գլխավորում էր մարտական [[Գրոհ (զորաշարժ)|գրոհները]]: Հայտնի է նաև որպես «Սև թրակիր»՝ [[Դև|դևերի]] դեմ ելած մենակյաց [[Որսորդները|որսորդ]], ով ճանապարհ է ընկել, որպեսզի [[Վրեժ|վրեժխնդիր]] լինի Գրիֆիթից սոսկալի [[Դավաճանություն|դավաճանության]] համար: Նա զրկված է աջ աչքից և ձախ նախաբազկից, որի տեղում կրում է երկաթե պրոթեզ՝ վրան ամրացված արբալետով, որը թաքցնում է փոքր ձեռքի թնդանոթը: «Հազարամյա կայսրության բազեն» արկայում հագել է Բերսերկի մոգական զրահը, որն օժտված է սարսափելի ուժով և ընդունակ է սպանել թե՛ [[Թշնամի|թշնամիներին]], թե՛ տիրոջը: [[Կասկա|Կասկային]] օգնելու համար նոր [[Արբանյակի արբանյակ|արբանյակների]] հետ մեկնել է Սկելիգ կղզի՝ ժամանակավորապես հրաժարվելով վրեժխնդրությունից: Սակայն, չնայած իր [[Հզորություն|հզորությանը]], չկարողացավ փրկել Կասկային Գրիֆիթի կողմից առևանգվելուց: [[Սեյու]] — [[Նոբուտոսի Կաննա]], [[Հիրոակի Իվանագա]] [[Գրիֆիթ]] ({{Lang-ja|グリフィス}} Գուրիֆիսու)—«Ոսկե դար» արկայի ժամանակաշրջանում Բազեների գնդի առաջնորդը: Ծայրաստիճան հավակնոտ (ամբիցիոզ) մարդ է. նրա կյանքի գլխավոր նպատակն է նվաճել [[Սեփականություն|սեփական]] թագավորությունը, և հանուն այդ նպատակի իրագործման նա պատրաստ է [[Զոհաբերություն|զոհաբերել]] ամեն ինչ և ամենքին: Արտասովոր գեղեցիկ է, խելացի և նենգ: Վարպետորեն տիրապետում է սրին: Հարգում է այն մարդկանց, ովքեր ձգտում են դեպի իրենց [[Երազանք|երազանքը]]: Փորձում էր զավթել [[Իշխանություն|իշխանությունը]] Միդլանդում, սակայն միշտ ձգտում էր դա անել առավելագույնս լեգիտիմ ճանապարհով և մնալով [[Ժողովուրդ|ժողովրդի]] սիրելին: Միդլանդի առջև ունեցած արժանիքների համար նրան շնորհվել էր լորդ-պրոտեկտորի տիտղոս: Գատսի հեռանալու պատճառով սիրային կապի մեջ մտավ արքայադուստր Շարլոտայի հետ, ինչի համար նետվեց [[բանտ]] և կորցրեց մարդկային տեսքը: Ազատվելուց հետո, [[Բեհելիտի]] օգնությամբ կանչեց Խավարումը և վերածնվեց որպես Աստծո Ձեռքի հինգերորդ առաքյալ՝ Ֆեմտո: Դավաճանեց Գատսին՝ [[Բռնաբարություն|բռնաբարելով]] Կասկային նրա աչքի առաջ և իր բոլոր հպատակներին տալով [[Հրեշ|հրեշներին]]՝ որպես կերակուր: Դատապարտման Աշտարակում տեղի ունեցած կեղծ Խավարման ժամանակ ձեռք բերեց մարդկային էություն: Հավատարիմ առաքյալներից հավաքեց Բազեների նոր գունդ: Արքայադուստր Շարլոտան նրան նշանակեց Միդլանդի [[Բանակ|բանակի]] հրամանատար: Ժողովրդի համար Գրիֆիթը հայտարարվեց մեսիա՝ «Լույսի Բազե»: Ջախջախելով կուշաններին ու Գանիշկային՝ հիմնադրեց իր [[մայրաքաղաք]] Ֆալկոնիան: Ընդունակ է վերածվել Լուսնային տղայի, ով նախկինում թույլ էր տվել նրան վերադառնալ ողջերի աշխարհ: Դրա շնորհիվ Գրիֆիթը թափանցեց Սկելիգ կղզի և տարավ Կասկային: [[Սեյու]] — [[Տոսիյուկի Մորիկավա]], [[Տակահիրո Սակուրաի]] Կասկա({{Lang-ja|キャスカ}} Կյասուկա)— միակ աղջիկը Բազեների գնդում, Գրիֆիթի օգնականն ու առաջին տեղակալը: Հրաշալի տիրապետում է սրին՝ այդ գործում զիջելով միայն Գատսին և Գրիֆիթին: Ի սկզբանե [[Սեր|սիրահարված]] էր Գրիֆիթին և պատրաստ էր նրա համար ամեն ինչի, այն բանից հետո, երբ նա փրկեց իրեն և ընդունեց գունդ: Այն բանից հետո, երբ Գատսը դարձավ «բազեներից» մեկը, նրա և Կասկայի միջև անդադար բախումներ էին բռնկվում, սակայն ժամանակի ընթացքում նրանց փոխհարաբերությունների բնույթը սկսեց փոխվել դեպի ավելի ընկերականը, իսկ հետո ընդհանրապես վերաճեց [[Սեր|սիրո]]: Ըստ մանգայի՝ այն երեքից մեկն է, ով ողջ մնաց գնդի կործանման ժամանակ, բայց չդիմանալով Խավարմանը՝ կորցրեց [[Բանականություն|բանականությունը]]: Նրան [[Բժշկություն|բժշկելու]] համար Գատսը ստիպված եղավ երկար [[ճանապարհորդություն]] կատարել, մինչև Սկելիգ կղզում նրանց օգնեց էլֆերի [[Թագուհի|թագուհին]]՝ վերադարձնելով Կասկայի [[Հիշողություն|հիշողությունը]]: Առևանգվել է Գրիֆիթի կողմից: [[Սեյու]] — [[Յուկո Միյամուրա]], [[Տոա Յուկինարի]] === Ազդեցություն === [[Ճապոնացիներ|Ճապոնացի]] հեղինակների ոչ մի այլ աշխատանք չի կարողացել ավելի լավ կյանքի կոչել [[Մայքլ Մուրկոկ|Մայքլ Մուրկոկի]] գաղափարները Հավերժական Մարտիկի մասին, ում վիճակված է պայքարել [[Տիեզերք|տիեզերքի]] անխուսափելի անդրդվելիության դեմ: Քանի որ Միուրան կարիերան սկսել է [[Յոսիյուկի Օկամուրայ|Յոսիյուկի Օկամուրայի]] [[Հովանավորություն|հովանավորության]] ներքո, ապա ակնհայտ է «Բևեռային աստղի բռունցքը» և Ourou մանգաների ազդեցությունը<ref name=":2">{{Cite news |author=Joseph Luster |date=2016-08-12 |title=FEATURE: „Berserk“ Discussion Explores Kentarō Miura's Roots |url=https://www.crunchyroll.com/ru/anime-feature/2016/08/12/feature-berserk-discussion-explores-kentar-miuras-roots |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507102733/https://www.crunchyroll.com/ru/anime-feature/2016/08/12/feature-berserk-discussion-explores-kentar-miuras-roots |archive-date=2021-05-07 |access-date=2020-08-28 |work=[[Crunchyroll]] |lang=en}}</ref>: [[Մանկություն|Մանկության]] տարիներին Կենտարոն շատ էր սիրում կարդալ [[Կաորու Կուրիմոտոյի]] «Սագա Գուինի մասին» [[Գիրք|գիրքը]], որտեղից էլ վերցրել է էպիկական ֆանտաստիկ աշխարհն ու [[Միջնադար|միջնադարյան]] միջավայրը: Նկարչության ոճն ու էսթետիկան կրել են [[Գո Նագաի|Գո Նագայիի]] («[[Devil May Cry 4|Devilman]]», «[[Violence Jack]]») ուժեղ ազդեցությունը: «Բերսերկ»-ը հավատարիմ է [[Ֆենտեզի|ֆենտեզիի]] [[Արևմուտք|արևմտյան]] ավանդույթին՝ «Քոնան», «Լեռնականը», «Սագա Էլրիկի մասին»<ref name=":3">{{Cite web |date=2019-11-12 |title=Interview croisée de Yuji Kaku (Hell's Paradise) et Kentaro Miura (Berserk) |url=https://www.glenat.com/actualites/interview-croisee-de-yuji-kaku-hells-paradise-et-kentaro-miura-berserk-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910162935/https://www.glenat.com/actualites/interview-croisee-de-yuji-kaku-hells-paradise-et-kentaro-miura-berserk-0 |archive-date=2022-09-10 |access-date=2022-09-10 |website=[[Glénat]] |lang=fr}}</ref>, «Էքսկալիբուր»<ref name=":4">{{Cite news |author=Ben C |date=2012-09-21 |title=REEL ANIME: Kentaro Miura and how a manga epic went Berserk |url=https://www.madman.com.au/news/reelanime-miura-berserk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026182749/https://www.madman.com.au/news/reelanime-miura-berserk/ |archive-date=2020-10-26 |access-date=2020-08-28 |work=[[Madman Entertainment]] |lang=en}}</ref>, «Չարագուշակ մեռյալները»<ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20030423143910/http://www.thespectrum.net/berserk_info_creator.shtml Kentarou Miura Info]</ref>, «Միս և արյուն»: Գատսի կերպարը ձևավորվել է [[Ռուտգեր Հաուեր|Ռուտգեր Հաուերի]] խաղացած [[Դերային խաղեր|դերերից]], իսկ ավելի ուշ Միուրան իմացավ Գյոց ֆոն Բերլիխինգենի գոյության մասին<ref name=":6">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Артём Хачатурянц. |заглавие=Огнём и мечом |год=2007 |место=М. |издание=АнимеГид |тип=журнал |номер=20 |страницы=9—11}}</ref>: Գլխավոր հերոսի հագուստը նման է «Կատաղի Մաքսին»<ref name=":7">{{Cite web |title=【『ベルセルク』三浦建太郎×『ペルソナ』橋野桂＆副島成記】ダークファンタジーの誕生で目指した“セックス＆バイオレンス”の向こう側 |url=https://news.denfaminicogamer.jp/interview/190709a |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709035622/https://news.denfaminicogamer.jp/interview/190709a |archive-date=2019-07-09 |access-date=2021-06-26}}</ref>: Սերպիկոյի [[Արքետիպ|նախատիպը]] վերցված է «The Rose of Versailles» մանգայի Անդրե Գրանդիեից<ref name=":8">{{Cite web |author=Kentaro Miura |date=2018-10-03 |title=Berserk Official Guidebook |url=https://books.google.ru/books?id=S6ZgDwAAQBAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=kentaro+miura+rose+of+versailles&source=bl&ots=y2RaRwi9Ai&sig=ACfU3U0oMXx21ut_bQF8E6M25oGlfUDcJA&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Rose%20of%20Versailles%20&f=false |access-date=2020-08-28 |publisher=[[Dark Horse Comics]] |lang=en}}</ref>: [[Դև|Դևերի]] աշխարհը հիշեցնում է «[[Դժոխքից հարություն առածներ|Դժոխքից հարություն առածները]]» [[Կինոնկար|ֆիլմը]]<ref name=":9">{{Cite web |author=[[Томпсон, Джейсон (писатель)|Jason Thompson]] |title=Berserk review vols. 1—7 of 8+ |url=http://www.j-pop.com/manga/archive/reviews/17/01_berserk.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010115121200/http://www.j-pop.com/manga/archive/reviews/17/01_berserk.html |archive-date=2001-01-15 |access-date=2021-09-14 |website=[[Viz Media|Viz Communications]] |lang=en}}</ref>: Եթե Աստծո Ձեռքն ու առաքյալները հանդես են գալիս որպես [[Հրեշտակ|հրեշտակների]] աղավաղված մարմնավորումներ, ապա Գրիֆիթը [[Ֆենտեզի|ֆենտեզիի]] և [[Ասպետական վեպ|ասպետական վեպերի]] ավանդական հերոսի ծայրաստիճան այլասերված տարբերակն է<ref name=":10">{{Cite web |author=Артем Степанченко |date=2019-02-20 |title=Вспоминаем мангу и аниме «Берсерк» — и размышляем о возможной американской экранизации |url=https://kanobu.ru/articles/vspominaem-mangu-ianime-berserk-irazmyishlyaem-ovozmozhnoj-amerikanskoj-ekranizatsii-373333/ |access-date=2020-09-08 |publisher=[[Канобу]] |lang=ru}}</ref>: Ներշնչանքի աղբյուր են ծառայել նաև [[Հիերոնիմոս Բոսխ|Հիերոնիմուս Բոսխի]] [[Կտավ|կտավները]], որոնցից մեջբերումներ հանդիպում են մանգայի էջերում<ref name=":11">{{Cite web |author=Никита Казимиров |date=2021-05-20 |title=«Берсерк»: шедевр Кэнтаро Миуры |url=https://www.mirf.ru/comics/berserk-short/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520160634/https://www.mirf.ru/comics/berserk-short/ |archive-date=2021-05-20 |access-date=2021-05-21 |publisher=«[[Мир фантастики]]» |lang=ru}}</ref>: Պատկերները հիշեցնում են նաև փորագրության դասականներին, ինչպիսիք են [[Գյուստավ Դորե|Գյուստավ Դորեն]]<ref name=":12">{{Cite web |date=2022-07-06 |title=Le manga Berserk se poursuit après la mort de son créateur Kentaro Miura |url=https://www.lefigaro.fr/bd/le-manga-berserk-se-poursuit-apres-la-mort-de-son-createur-kentaro-miura-20220706 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706212730/https://www.lefigaro.fr/bd/le-manga-berserk-se-poursuit-apres-la-mort-de-son-createur-kentaro-miura-20220706 |archive-date=2022-07-06 |access-date=2022-07-07 |website=[[Le Figaro]] |lang=fr}}</ref>: Ասոցիացիաներ են առաջանում նաև [[1950]]-ական թվականների «[[EC Comics]]»-ի [[Սարսափ|սարսափների]] հետ, որոնք կարող էր կարդացած լինել Միուրան<ref name=":13">[https://web.archive.org/web/20010802110353/http://www.scifi.com/anime/anime.cgi?25581 Anime Colony: Berserk]</ref>: «Բերսերկ»-ն ինքը ազդել է այլ ստեղծագործությունների վրա: «Souls» խաղերի շարքը հանդիսանում է վառ օրինակներից մեկը. դա ոչ միայն մռայլ մթնոլորտն է, կոպիտ ու դաժան աշխարհը, այլև հերոսները, [[հրեշներ]]ը, [[Զենքեր, մանրէներ և պողպատ|զենքերը]], [[Զրահ|զրահները]] և նույնիսկ ամբողջական լոկացիաները<ref>{{Cite news |author=James Troughton |date=2020-02-02 |title=10 Things Dark Souls & Demon's Souls Took From Berserk |url=https://www.thegamer.com/things-dark-souls-demons-souls-took-from-berserk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615201250/https://www.thegamer.com/things-dark-souls-demons-souls-took-from-berserk/ |archive-date=2020-06-15 |access-date=2020-08-31 |work=TheGamer |lang=en}}</ref>: [[Հիդետակա Միյաձակի|Հիդետակա Միյաձակին]] մանգայի [[երկրպագու]] է և այն նշել է իր [[Ներշնչում (հոգեբանություն)|ներշնչանքի]] աղբյուրների թվում<ref>{{Cite news |author=Денис Майоров |date=2015-03-30 |title=Создатель Bloodborne, Хидэтака Миядзаки: японский колорит и европейские традиции |url=https://www.igromania.ru/article/26403/Sozdatel_Bloodborne_Hidyetaka_Miyadzaki_yaponskiy_kolorit_i_evropeyskie_tradicii.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309025215/http://www.igromania.ru/article/26403/Sozdatel_Bloodborne_Hidyetaka_Miyadzaki_yaponskiy_kolorit_i_evropeyskie_tradicii.html |archive-date=2017-03-09 |access-date=2020-08-31 |work=«[[Игромания (журнал)|Игромания]]» |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite news |author=Giada Zavarise |date=2019-01-03 |title=A guide to loving Berserk, the manga inspiration for the Souls games |url=https://www.rockpapershotgun.com/2019/01/03/a-guide-to-loving-berserk-the-manga-inspiration-for-the-souls-games/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822230808/https://www.rockpapershotgun.com/2019/01/03/a-guide-to-loving-berserk-the-manga-inspiration-for-the-souls-games/ |archive-date=2020-08-22 |access-date=2020-08-31 |work=[[Rock, Paper, Shotgun]] |lang=en}}</ref> : Նաև փոխառություններ առկա են «[[Կլեյմոր]]»-ում, որն անվանում են «կանացի „Բերսերկ“»<ref>{{Cite web |author=Иван Иванов |date=2018-02- |title=Женщины-мечи: рассказ о манге «Клеймор». Сцена 2 |url=https://darkermagazine.ru/page/zhenshhiny-mechi-rasskaz-o-mange-klejmor-scena-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827205821/https://darkermagazine.ru/page/zhenshhiny-mechi-rasskaz-o-mange-klejmor-scena-2 |archive-date=2023-08-27 |access-date=2023-08-27 |publisher=[[Darker (журнал)|Darker]]}}</ref>, «[[Սագա Վինլանդի մասին]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20090131220336/http://mangacast.net/?p=259 Valhalla, I am coming…]</ref>, «[[Գանգրեյվ]]»-ում<ref>{{Cite news |author=Dannie Pierce |date=2020-07-06 |title=10 Anime To Watch If You Liked Berserk |url=https://www.cbr.com/anime-like-berserk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104193614/https://www.cbr.com/anime-like-berserk/ |archive-date=2020-11-04 |access-date=2020-09-01 |work=CBR.com |lang=en}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Ника Орехова. |заглавие=Гангрейв: убийца с того света (серии 1—5) |год=2006 |место=М. |издание=АнимеГид |тип=журнал |номер=16 |страницы=44}}</ref>, «[[Übel Blatt]]»-ում<ref>{{Cite web |title=Ubel Blatt GN 1 Review |url=https://www.animenewsnetwork.com/review/ubel-blatt/gn-1/.81215 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029174313/https://www.animenewsnetwork.com/review/ubel-blatt/gn-1/.81215 |archive-date=2020-10-29 |access-date=2020-09-01 |lang=en}}</ref>, «[[Տիտանների հարձակում|Տիտանների հարձակումը]]»<ref>{{Cite web |date=2013-01-28 |title=映画「ベルセルク 黄金時代篇III 降臨」-諫山創インタビュー、窪岡俊之監督インタビュー |url=https://natalie.mu/comic/pp/berserk_kourin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127133116/https://natalie.mu/comic/pp/berserk_kourin |archive-date=2020-11-27 |access-date=2021-06-26 |work=[[Natalie]] |lang=ja}}</ref> և «[[Blue Exorcist]]»<ref>{{Cite web |date=2012-06-18 |title=映画「ベルセルク 黄金時代篇II ドルドレイ攻略」-ストーリーガイド、加藤和恵インタビュー |url=https://natalie.mu/comic/pp/berserk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119074649/https://natalie.mu/comic/pp/berserk |archive-date=2020-01-19 |access-date=2021-06-26 |work=[[Natalie]] |lang=ja}}</ref> [[Մանգա|մանգաներում]]: «Բերսերկ»-ը սկիզբ դրեց մի միտման, որը մարմնավորվեց այնպիսի հերոսների մեջ, ինչպիսիք են [[Քլաուդ Սթրայֆ|Քլաուդ Սթրայֆը]] «[[Final Fantasy VIII|Final Fantasy VII]]»-ից, Դանտեն «[[Devil May Cry]]»-ից<ref>{{Cite web |author=Gene Park |date=2021-05-20 |title=Remembering Kentaro Miura, legendary creator of ‘Berserk,’ which inspired countless fantasy stories |url=https://www.washingtonpost.com/video-games/2021/05/20/kentaro-miura-death-berserk/ |url-status=live |access-date=2021-05-21 |work=[[The Washington Post]] |lang=en}}</ref> և Կաիմը «[[Drakengard]]»-ից<ref>{{Cite web |date=2022-02-20 |title=Интервью с Ёко Таро — про Россию, Хидэо Кодзиму, «Берсерк» и всё остальное |url=https://dtf.ru/games/1089751-intervyu-s-eko-taro-pro-rossiyu-hideo-kodzimu-berserk-i-vse-ostalnoe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220124734/https://dtf.ru/games/1089751-intervyu-s-eko-taro-pro-rossiyu-hideo-kodzimu-berserk-i-vse-ostalnoe |archive-date=2022-02-20 |access-date=2022-02-20 |work=[[DTF]] |lang=ru}}</ref>: === Թողարկում === [[1988]] թվականին լույս տեսավ «[[Նախագազաններ|Prototype]]» [[Սեպագիր|սևագիրը]]։ Պաշտոնական հրատարակությունը սկսվեց [[1989]] թվականին։ [[Ճապոնիա|Ճապոնիայում]] բերսերկների մասին տեղեկատվությունը գրեթե բացակայում էր։ Միուրան ընտրեց այս բառը դրա խորհրդավորության պատճառով։ Բազեների գնդի կործանումը դարձավ շրջադարձային պահ, որպեսզի հնարավոր լիներ խուսափել «իրականում նրանք չեն մեռել» ոճի ոչ լրջությունից, ինչպես «[[Sakigake!! Otokojuku]]» մանգայում է։ Զրահը, որը խենթացնում է տիրոջը, Միուրան ներմուծեց հզոր զենքերով ուժեղ հակառակորդների հայտնվելուն զուգընթաց։ Նա նաև զարգացրեց [[Մոգություն|մոգության]] գիծը, ինչի արդյունքում հաջողվեց լուծել Գատսի խնդիրը, ում համար ցավը կպչուն մտասևեռում է (օբսեսիա)<ref>{{Cite web |author=Arthur Bayon |title=Kentarô Miura: «Je suis jaloux de Yukito Kishiro et de son Alita!». Entretien exclusif avec l’auteur du manga Berserk |url=http://grand-angle.lefigaro.fr/berserk-kentaro-miura-je-suis-jaloux-de-yukito-kishiro-et-de-son-alita |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417121529/http://grand-angle.lefigaro.fr/berserk-kentaro-miura-je-suis-jaloux-de-yukito-kishiro-et-de-son-alita |archive-date=2019-04-17 |access-date=2020-10-09 |publisher=[[Le Figaro]]}}</ref>։ Հեղինակը բազմիցս ընդմիջումներ է վերցրել [[2006]] թվականից ի վեր<ref name=":14">{{Cite web |author=Сабина Найко |date=2020-11-02 |title=Дело, заменившее жизнь: о творческом пути Кэнтаро Миуры и его культовой манге Berserk |url=https://2x2tv.ru/blog/kentaro-miura/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520075726/https://2x2tv.ru/blog/kentaro-miura/ |archive-date=2021-05-20 |access-date=2021-05-20 |work=[[2x2]] |lang=ru}}</ref>, քանի որ հիմնականում ինքն է նկարում կերպարներն ու հետնապլաները (ֆոները)՝ չնայած «[[Studio Gaga]]»-ի օգնականների [[Աջակցություն|աջակցությանը]]։ 2013-2014 թվականներին Միուրան աշխատում էր «Գիգանտոմախիա» [[Մանգա|մանգայի]] վրա՝ քիչ ժամանակ թողնելով «Բերսերկ»-ի համար։ Դանդաղկոտությունն ու [[Պերֆեկցիոնիզմ|պերֆեկցիոնիզմը]] կասկածներ էին առաջացնում առողջական վիճակի վատթարացման մասին<ref name=":15">{{Cite web |author=Alexis Orsini |date=2016-08-02 |title=Manga: «Berserk», monument immortel d’heroic-fantasy |url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2016/08/02/berserk-monument-immortel-d-heroic-fantasy_4977366_4408996.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031231127/https://www.lemonde.fr/pixels/article/2016/08/02/berserk-monument-immortel-d-heroic-fantasy_4977366_4408996.html |archive-date=2020-10-31 |access-date=2020-10-10 |publisher=[[Le Monde]]}}</ref>։ Այն պահից, երբ Գատսն ու իր ընկերախումբը ժամանեցին Էլֆհեյմ, մանգական սկսեց օգտագործել [[գրաֆիկական պլանշետ]]։ Հաճախակի դադարների և արձակուրդ մեկնելու պատճառների մասին հանրահայտ վարկածը կապված է «[[The Idolmaster]]» խաղի հետ<ref name=":16">{{Cite news |author=Maxwell Freedman |date=2020-04-27 |title=Berserk Is Kept on Hiatus Because of... an Idol Game?! |url=https://www.cbr.com/berserk-is-kept-on-hiatus-because-of-an-idol-game/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925071147/https://www.cbr.com/berserk-is-kept-on-hiatus-because-of-an-idol-game/ |archive-date=2020-09-25 |access-date=2020-08-28 |work=CBR.com |lang=en}}</ref>։ [[2012]] թվականին հրատարակվեց «Berserk: The Flame Dragon Knight» [[Ռանոբե|ռանոբեն]], որը պատմում է Գրյունբելդի պատմությունը։ [[Սյուժե|Սյուժեն]] գրել է [[Մակոտո Ֆուկամի|Մակոտո Ֆուկամին]], իսկ [[Պատկերազարդում|պատկերազարդումները]] կատարել է [[Կենտարո Միուրա|Կենտարո Միուրան]]<ref name=":17">{{Cite web |date=2017-04-28 |title=「ベルセルク」初のノベライズ刊行決定！グルンベルドの物語を深見真が執筆 |url=https://natalie.mu/comic/news/230701 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629132431/https://natalie.mu/comic/news/230701 |archive-date=2021-06-29 |access-date=2020-09-19 |publisher=[[Natalie]]}}</ref><ref name=":18">{{Cite web |title=Berserk The Flame Dragon Knight |url=https://www.darkhorse.com/Books/3002-700/Berserk-The-Flame-Dragon-Knight-TPB |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523035245/https://www.darkhorse.com/Books/3002-700/Berserk-The-Flame-Dragon-Knight-TPB |archive-date=2021-05-23 |access-date=2020-09-19}}</ref>։ [[2019]] թվականին սկսեց լույս տեսնել «[[Duranki]]» մանգան, որը խլում է ստեղծագործական կոլեկտիվի ուժերի և ժամանակի մի մասը։ Այնտեղ անցան որոշ գաղափարներ, որոնք չէին իրականացվել «Բերսերկ»-ում։ Բոլոր աշխատակիցները տաղանդավոր են, բայց Միուրան ուշացնում է նոր գլուխների և հատորների հայտնվելը, թեև հույս ունի արագացնել և հայտարարում է, որ չի հոգնում հիմնական աշխատանքից։ Կասկայի վերածննդով էլֆական կղզու մասը գրեթե ավարտված է, և դրանից հետո խոստացվել է «իրադարձությունների զարմանալի զարգացում»՝ «Duranki»-ի հետ միասին<ref name=":19">{{Cite web |title=ヤングアニマルZERO特集 「ドゥルアンキ」「ベルセルク」三浦建太郎インタビュー＆スタジオ我画潜入レポート |url=https://natalie.mu/comic/pp/younganimalzero |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027181559/https://natalie.mu/comic/pp/younganimalzero |archive-date=2020-10-27 |access-date=2020-09-05 |publisher=[[Natalie]]}}</ref>։ Պատմությունը մոտենում է ավարտին և կկենտրոնանա Գատսի ու Գրիֆիթի վրա։ Հայտարարվել էր «Նոր սկիզբ» նախագիծը՝ 30-ամյակին նվիրված ցուցահանդես [[Տոկիո|Տոկիոյի]] «[[Sunshine City]]» համալիրում [[2021]] թվականին (հետաձգվել էր [[COVID-19]] համավարակի պատճառով)<ref name=":20">[https://web.archive.org/web/20200929163241/https://www.younganimal.com/berserk/special/ Berserk special The new beginning]</ref><ref name=":21">{{Cite web |title=Berserk Exhibition in Tokyo Delayed |url=https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2021-01-23/berserk-exhibition-in-tokyo-delayed/.168716 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123100519/https://www.animenewsnetwork.com/daily-briefs/2021-01-23/berserk-exhibition-in-tokyo-delayed/.168716 |archive-date=2021-01-23 |access-date=2021-01-23 |lang=en}}</ref>։ «[[Animate Times]]»-ին տված [[Հարցազրույց|հարցազրույցում]], որը հրապարակվել է [[2021]] թվականի ապրիլի 14-ին՝ [[Մահ|մահից]] կարճ ժամանակ առաջ, Միուրան նշել էր, որ մտածում է մանգան ավարտելու մասին՝ առանց սյուժեն ընդլայնելու, քանի որ խոսքը վերաբերում է առողջությանը<ref>{{Cite web |date=2021-04-14 |title=『セスタス』技来静也先生×『ベルセルク』三浦建太郎先生 同級生対談｜ロングラン作品を描く二人、両作品の気になるラストのイメージとは |url=https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1618282886&p=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520183817/https://www.animatetimes.com/news/details.php?id=1618282886&p=2 |archive-date=2021-05-20 |access-date=2021-05-22 |publisher=Animate Times}}</ref>։ [[2021]] թվականի հուլիսի 7-ին «[[Young Animal]]»-ը պատասխանեց երկրպագուների հարցին՝ «Բերսերկ»-ի ապագան դեռ որոշված չէ<ref>{{Cite web |author=Brian Ashcraft |date=2021-07-28 |title=The Berserk Manga's Future Is Still Undecided |url=https://kotaku.com/the-berserk-mangas-future-is-still-undecided-1847377174 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728144304/https://kotaku.com/the-berserk-mangas-future-is-still-undecided-1847377174 |archive-date=2021-07-28 |access-date=2021-07-28 |publisher=[[Kotaku]] |lang=en}}</ref>։ «„Բերսերկ“-ի մեծ [[Ցուցահանդես|ցուցահանդեսը]] — Կենտարո Միուրայի [[Գեղանկարչություն|գեղանկարչության]] 32 տարիները» անցկացվում է «[[Sunshine City]]»-ում [[2021]] թվականի սեպտեմբերի 10-ից 23-ը, ներկայացված է ավելի քան 300 օրիգինալ պատկեր<ref>{{Cite web |title=32年の画業の軌跡を振り返る、三浦建太郎「大ベルセルク展」会期発表 |url=https://natalie.mu/comic/news/434024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629125455/https://natalie.mu/comic/news/434024 |archive-date=2021-06-29 |access-date=2021-06-29}}</ref>։ Միջոցառմանը այցելել են [[Սուսումու Հիրասավա|Սուսումու Հիրասավան]], [[Տոա Յուկինարի|Տոա Յուկինարին]] և [[Յուկո Միյամուրա|Յուկո Միյամուրան]]<ref>{{Cite web |title=@hirasawa 10 сентября 2021 года |url=https://twitter.com/hirasawa/status/1436298408101220360/photo/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911204824/https://twitter.com/hirasawa/status/1436298408101220360/photo/1 |archive-date=2021-09-11 |access-date=2021-09-11}}</ref><ref>{{Cite web |title=@toa_ailurofilia |url=https://twitter.com/toa_ailurofilia/status/1435882104450011145/photo/3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210912071610/https://twitter.com/toa_ailurofilia/status/1435882104450011145/photo/3 |archive-date=2021-09-12 |access-date=2021-09-12}}</ref><ref>{{Cite web |title=@386miyamura 11 сентября 2021 года |url=https://twitter.com/386miyamura/status/1436622217404551186/photo/1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210911204825/https://twitter.com/386miyamura/status/1436622217404551186/photo/1 |archive-date=2021-09-11 |access-date=2021-09-11}}</ref>։ Սեպտեմբերի 10-ին հրապարակվեց 364-րդ՝ «վերջին» գլուխը։ «[[Young Animal]]»-ի այս թողարկումը դարձավ հուշ-համար՝ ներառելով «Ուղերձներ Կենտարո Միուրային» բուկլետը և մանգայի հայտնի տեսարաններով [[Պաստառ|պաստառը]]<ref>{{Cite web |title=Kentarou Miura's Berserk Manga Gets New Chapter |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-08-11/kentarou-miura-berserk-manga-gets-new-chapter/.176104 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811150110/https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-08-11/kentarou-miura-berserk-manga-gets-new-chapter/.176104 |archive-date=2021-08-11 |access-date=2021-08-11 |lang=en}}</ref>։ 2021 թվականի դեկտեմբերի 24-ին [[Ճապոնիա|Ճապոնիայում]] լույս տեսավ 41-րդ հատորը, հատուկ հրատարակությունը բաղկացած է B5 ձևաչափի կտավի վրա արված պատկերազարդումից և ձայնասկավառակից ([[Drama CD]] և Հիրասավայի «Forces» ու «[[Forces II]]» երգերը)<ref>{{Cite web |title=待望の最新刊！　『ベルセルク』41巻（三浦建太郎）通常版・キャンバスアート＆ドラマＣＤ付き特装版、12月24日（金）発売決定!! |url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000615.000046848.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906005948/https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000615.000046848.html |archive-date=2021-09-06 |access-date=2021-09-06}}</ref><ref>{{Cite web |title=ベルセルク：3年ぶり新刊　第41巻が12月24日発売　特装版ドラマCDに平沢進も |url=https://mantan-web.jp/article/20210905dog00m200020000c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905173548/https://mantan-web.jp/article/20210905dog00m200020000c.html |archive-date=2021-09-05 |access-date=2021-09-06}}</ref>։ «Բերսերկ»-ի [[Ցուցահանդես|ցուցահանդեսի]] նյութերից հայտնի դարձավ, որ Միուրան մինչև իր [[մահը]] հասցրել էր պատրաստել [[Մանգա|մանգայի]] 60-80 %-ը: Շարունակության մեջ Գատսը պետք է մի քանի անգամ մարտնչեր Գրիֆիթի դեմ: «Էլֆական կղզի» մասն ավարտվում էր, և հերոսները լքում էին այդ երկիրը: Հեղինակը ցանկանում էր նաև սյուժեում բացահայտել Գանգ-ասպետին ({{Lang-ru|Рыцарь-череп}})<ref name=":22">{{Cite web |title=Berserk Creator Shares Major Story Details in Posthumous Interview |url=https://comicbook.com/anime/news/berserk-kentaro-miura-posthumous-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914110046/https://comicbook.com/anime/news/berserk-kentaro-miura-posthumous-interview/ |archive-date=2021-09-14 |access-date=2021-09-14}}</ref>: Այդ ժամանակ [[Հրատարակչություն|հրատարակիչը]] պատրաստ չէր որոշել ստեղծագործության հետագա [[Ճակատագիր|ճակատագիրը]]<ref name=":22" />: Մանգայի վերսկսումից հետո նոր գլուխները լույս են տեսնում [[2022]] թվականի հունիսի 24-ից. դրանցից վեցը կավարտեն «Ֆանտազիա» արկան, իսկ մնացածը կշարունակեն պատմությունը<ref>{{Cite web |title=Berserk Manga Continues Under Kentarou Miura's Assistants, Kouji Mori's Supervision |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-06-07/berserk-manga-continues-under-kentarou-miura-assistants-kouji-mori-supervision/.186405 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607053508/https://www.animenewsnetwork.com/news/2022-06-07/berserk-manga-continues-under-kentarou-miura-assistants-kouji-mori-supervision/.186405 |archive-date=2022-06-07 |access-date=2022-06-08 |lang=en}}</ref>: Դեպքեր, երբ հեղինակը մահացել է, բայց թողարկումը չի դադարեցվել, արդեն եղել են «[[Crayon Shin-chan]]»-ի և «[[Golgo 13]]»-ի հետ<ref>{{Cite web |title=News Navigator: How is popular manga series 'Berserk' being continued after author's death? |url=https://mainichi.jp/english/articles/20220728/p2a/00m/0op/026000c |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730093831/https://mainichi.jp/english/articles/20220728/p2a/00m/0op/026000c |archive-date=2022-07-30 |access-date=2022-07-30}}</ref>: [[2023]] թվականի սեպտեմբերի 22-ից սկսվեց նոր արկայի հրապարակումը, որն ստեղծվել է «[[Studio Gaga]]»-ի կողմից՝ [[Կոձի Մորի|Կոձի Մորիի]] ղեկավարությամբ<ref>{{Cite web |title=Berserk Manga Starts New Arc, Gets New Chapter on September 22 |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-09-07/berserk-manga-starts-new-arc-gets-new-chapter-on-september-22/.202073 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907174109/https://www.animenewsnetwork.com/news/2023-09-07/berserk-manga-starts-new-arc-gets-new-chapter-on-september-22/.202073 |archive-date=2023-09-07 |access-date=2023-09-08 |lang=en}}</ref>: Նրա խոսքերով՝ ինքը միակն էր, ով Միուրայի հետ շփվելիս լսել էր ամեն ինչ «Բերսերկ»-ի ավարտի մասին: Նրան մոտավորապես հայտնի է, թե քանի տարի և հատոր կպահանջվի նախագծի ավարտի համար: Սակայն դժվար է լրացնել հեղինակի թողած [[Դատարկություն|դատարկությունը]]: Չնայած համացանցի օգտատերերի դժգոհություններին, թե Մորին մանգան կանի այնպես, ինչպես կցանկանա, նա պատասխանել է. «Իմ ունակություններով ես երբեք չէի կարողանա ստեղծել կամ նկարել Բերսերկը»: Շարունակության մեջ դեռ պետք է լուծվեն շատ դժվար հարցեր, և կան [[Դրվագ (թատրոն)|դրվագներ]], որոնցում հենց ինքը՝ Միուրան, դեռ վերջնականապես չէր կողմնորոշվել<ref>{{Cite web |title=【連載】中山淳雄の「推しもオタクもグローバル」第80回 『ベルセルク』継承-高校時代以来の無二の親友三浦建太郎、その意思を継ぐ漫画家森恒二 |url=https://gamebiz.jp/news/377926 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207023431/https://gamebiz.jp/news/377926 |archive-date=2024-02-07 |access-date=2024-02-07}}</ref>: == Անիմե == [[Մանգա|Մանգայի]] 25-սերիանոց [[Անիմե-էկրանավորում|անիմե-էկրանավորումը]], որը վերնագրված է «Բերսերկ»({{Lang-ja|剣風伝奇ベルセルク}} Կենֆու: Դենկի Բերուսերուկու), նկարահանվել է [[1997]] թվականին [[Oriental Light and Magic]] ստուդիայում<ref>[https://web.archive.org/web/20100328003429/http://www.olm.co.jp/olm/database/tv/ Oriental Light and Magic Database TV]</ref>: Չնայած այն բանին, որ սերիալը հիմնականում հետևում է մանգային, դրանում կատարվել են որոշ փոփոխություններ: Քանի որ [[Անիմե|անիմեի]] ստեղծման ժամանակ որոշում էր կայացվել սահմանափակվել առաջին 13 հատորներով, որոնք պարունակում են «Սև թրակիր» և «Ոսկե դար» երկու արկաները, սցենարից դուրս են թողնվել բազմաթիվ տեսարաններ, որոնք վերաբերում են ավելի ուշ բացահայտված իրադարձություններին և [[Սյուժե|սյուժետային]] գծերին: Դրա օրինակ կարող է ծառայել 2-3-րդ հատորների [[Կոմս|կոմսի]] հետ մարտը և գրեթե ամբողջությամբ դուրս գցված 11-րդ հատորը: Կերպարներից անհետացել են [[Պակը]], [[Դոնովանը]], [[Գանգ-ասպետ|Գանգ-ասպետը]], [[Սիլատը]] և [[Վիալդը]]: Ստեղծմամբ զբաղվել է [[Նաոհիտո Տակահասի|Նաոհիտո Տակահասին]], ով օգտագործել է [[Օսամու Դեձակի|Օսամու Դեձակիի]] նկարչական տեխնիկան (բաժանված էկրան, կտրուկ լուսավորություն, հոլանդական անկյունով ստատիկ կադրեր, պաստելային երանգներ, որոնք հիշեցնում են բացիկներ)<ref name=":23">{{Cite web |author=Mike Toole |date=2003-10-17 |title=Berserk |url=https://www.animejump.com/index.php?module=prodreviews&func=showcontent&id=293 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20040101020457/https://www.animejump.com/index.php?module=prodreviews&func=showcontent&id=293 |archive-date=2004-01-01 |access-date=2021-03-31 |website=Anime Jump |lang=en}}</ref>: Բացի այդ, սերիալի [[Սցենարիստ|սցենարիստները]], ովքեր աշխատում էին [[Մանգակա|մանգակայի]] հետ համագործակցությամբ, զգալի փոփոխություններ մտցրին պատմության ընդհանուր թեմատիկայի մեջ: Մանգայի համար առանցքային հանդիսացող [[գերբնական]] մթնոլորտը, ճակատագրի և պատճառահետևանքային կապի ([[Դետերմինիզմ|դետերմինիզմի]]) թեմաները փոխարինվեցին կարճ [[Հեռուստասերիալ|հեռուստասերիալի]] համար ավելի համապատասխան հավակնությունների (ամբիցիաների) և դրանցից [[Տառապանք|տառապող]] ընկերության թեմայով<ref name="strana-igr">{{Cite web |author=Игорь Сонин |date=2007-04 |title=Берсерк |url=http://berserkworld.org/misc/article-gameland233.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125113006/http://berserkworld.org/misc/article-gameland233.pdf |archive-date=2020-01-25 |access-date=2020-09-08 |publisher=[[Страна игр]]. №8(233) |lang=ru}}</ref>: Բացի այդ, չնայած այն բանին, որ սերիալը ցուցադրվում էր ուշ գիշերը (երեքշաբթի, 00:00-00:30), որոշ տեսարաններ չափազանց [[Դաժանություն|դաժան]] գտնվեցին նույնիսկ այդ ժամանակահատվածի համար և նույնպես կտրվեցին կամ զգալիորեն փոփոխվեցին: Էկրաններին սերիալը հայտնվեց աշնանային սեզոնում և ցուցադրվեց [[1997]] թվականի հոկտեմբերի 7-ից մինչև [[1998]] թվականի ապրիլի 1-ը: [[1999]] թվականին «Բերսերկ»-ը հայտնվեց [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ամերիկյան]] եթերում և հայտնի դարձավ արտերկրում: [[2010]] թվականի սեպտեմբերի 27-ին պաշտոնապես անոնսացվեց մանգայի երկրորդ էկրանավորումը ([[ռեմեյքը]])<ref name="new-berserk-anons">{{Cite web |date=2010-09-27 |title=New Berserk Anime Project Launching (Updated) |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-09-27/new-berserk-anime-project-launching |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100930002918/http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-09-27/new-berserk-anime-project-launching |archive-date=2010-09-30 |access-date=2010-10-01 |lang=en}}</ref>, որով զբաղվում էր [[Studio 4°C]]-ն<ref>{{Cite web |title=ベルセルク 黄金時代篇 |url=http://www.studio4c.co.jp/works/pages/33.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125052722/http://studio4c.co.jp/works/pages/33.html |archive-date=2020-01-25 |access-date=2020-01-25}}</ref><ref>{{Cite web |title=Berserk official portal site |url=https://www.berserk-project.jp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325073050/https://www.berserk-project.jp/ |archive-date=2022-03-25 |access-date=2022-06-09}}</ref>: Եռապատումի առաջին անիմացիոն ֆիլմի [[Առաջնախաղ|պրեմիերան]] տեղի ունեցավ [[2012]] թվականի փետրվարի 4-ին<ref>{{Cite web |title=Berserk Ōgon Jidai-Hen I: Haō no Tamago (movie) |url=http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=12397 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111202031938/http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=12397 |archive-date=2011-12-02 |access-date=2011-11-21 |publisher=[[Anime News Network]] |lang=en}}</ref>: [[2013]] թվականին «Բերսերկ. Ոսկե դար. Ֆիլմ III: Անկում» ֆիլմի թողարկումից հետո Studio 4°C-ին առաջարկեցին [[Հեռուստասերիալ|սերիալ]] նկարահանել, սակայն նրանք մերժեցին, քանի որ հազվադեպ են զբաղվում նման ձևաչափով<ref>{{Cite web |title=Аниме с максимальной плотностью: интервью с основателем и продюсером Studio 4°C Эйко Танакой |url=https://dtf.ru/anime/87724-anime-s-maksimalnoy-plotnostyu-intervyu-s-osnovatelem-i-prodyuserom-studio-40c-eyko-tanakoy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115211050/https://dtf.ru/anime/87724-anime-s-maksimalnoy-plotnostyu-intervyu-s-osnovatelem-i-prodyuserom-studio-40c-eyko-tanakoy |archive-date=2020-01-15 |access-date=2020-01-15}}</ref>: [[2016]] թվականի հուլիսի 1-ին սկսվեց [[Մանգա|մանգայի]] նոր [[Հարմարվողականություն|ադապտացիայի]] հեռարձակումը, որի [[Պատմություն|պատմությունը]] սկսվում է «Սև թրակիր» կրճատված արկայից, այնուհետև անցնում է «Դատապարտում» (առանց «Կորուսյալ երեխաներ» մասի) և «Հազարամյա կայսրության բազեն» արկաներին: Ստեղծողները նոր ադապտացիան ուղղակիորեն չեն կապում եռապատումի և [[1997]] թվականի սերիալի հետ: Հանդիսատեսին անցյալի իրադարձություններին ծանոթացնելու համար օգտագործվում են ֆլեշբեքեր (հետահայաց տեսարաններ): 3-րդ սերիայի օրիգինալ սցենարը գրել է ինքը՝ Միուրան: [[Ռեժիսոր]] Իտագակին աշխատում էր ավանդական անիմացիայի հետ [[Millepensee]]-ում, մինչդեռ [[GEMBA]] ստուդիան աշխատում էր [[Ստերեոկինո|3D]]-ի հետ, իսկ արտադրական համագործակցությունն իրականացնում էր [[Liden Films]]-ը: Ցուցադրությունն ավարտվեց [[2017]] թվականի հունիսի 23-ին: Թողարկվեցին երկու տարբերակներ՝ [[Գրաքննադատություն|գրաքննված]]՝ հեռուստատեսության համար, և տեսակրիչների վրա՝ առանց սահմանափակումների<ref>{{Cite news |author=Peter Fobian |date=2016-07-15 |title=FEATURE: Interview with Berserk Producer Reo Kurosu |url=https://www.crunchyroll.com/ru/anime-feature/2016/07/15/feature-interview-with-berserk-producer-reo-kurosu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311091756/https://www.crunchyroll.com/ru/anime-feature/2016/07/15/feature-interview-with-berserk-producer-reo-kurosu |archive-date=2023-03-11 |access-date=2020-09-02 |work=[[Crunchyroll]] |lang=en}}</ref>: Ինչ վերաբերում է հետագա էկրանավորմանը, ապա «Կաստլվանիա» սերիալի ստեղծման վրա աշխատած Սեմյուել Դիտսը ցանկություն հայտնեց մասնակցել նախագծին<ref>{{Cite web |title=Castlevania Director Comments About Berserk Adaptation |url=https://comicbook.com/anime/2020/01/15/castlevania-director-comments-berserk-anime-adaptation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115202222/https://comicbook.com/anime/2020/01/15/castlevania-director-comments-berserk-anime-adaptation/ |archive-date=2020-01-15 |access-date=2020-01-15}}</ref>: Հետաքրքրություն ցուցաբերեց նաև պրոդյուսեր [[Ադի Շանկար|Ադի Շանկարը]]<ref>{{Cite news |author=Ollie Barder |date=2018-11-14 |title=Adi Shankar On The Success Of 'Castlevania' And His Crusade To Have Animation Taken Seriously |url=https://www.forbes.com/sites/olliebarder/2018/11/14/adi-shankar-on-the-success-of-castlevania-and-his-crusade-to-have-animation-taken-seriously/#3cb882362c5d |access-date=2020-08-27 |work=[[Forbes]] |lang=en}}</ref>: [[Screen Rant]]-ի կարծիքով՝ լավագույն ընտրությունը որակի բարձր մակարդակ ունեցող երկու [[Ստուդիական ալբոմ|ստուդիաների]] համատեղ արտադրությունն է, ինչպիսիք են [[Powerhouse Animation Studios]]-ը և [[MAPPA]]-ն, կամ [[ufotable]]-ը և [[Wit Studio]]-ն<ref>{{Cite news |author=Guillermo Kurten |date=2021-05-05 |title=10 Reasons Berserk Deserves The Netflix Castlevania Treatment |url=https://screenrant.com/berserk-anime-netflix-adaptation-like-castlevania/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505131945/https://screenrant.com/berserk-anime-netflix-adaptation-like-castlevania/ |archive-date=2021-05-05 |access-date=2021-05-05 |work=[[Screen Rant]] |lang=en}}</ref>: [[Hakusensha]]-ն և [[Studio Gaga]]-ն հայտարարեցին, որ չեն թույլատրում «Բերսերկ»-ի ֆանատական ([[Երկրպագուներ|երկրպագուների]]) անիմացիայի արտադրությունը<ref>{{Cite web |title=Hakusensha Disavows Berserk Fan Animation Project |url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-09-12/hakusensha-disavows-berserk-fan-animation-project/.215344 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917150850/https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-09-12/hakusensha-disavows-berserk-fan-animation-project/.215344 |archive-date=2024-09-17 |access-date=2024-09-17 |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Viral Berserk Fan-Anime Canceled After Cease-and-Desist Threat |url=https://comicbook.com/anime/news/berserk-fan-anime-cancelled-animation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917183706/https://comicbook.com/anime/news/berserk-fan-anime-cancelled-animation/ |archive-date=2024-09-17 |access-date=2024-09-17}}</ref>: [[2019]] թվականի հոկտեմբերի 30-ին լույս տեսավ Berserk 2016-2017 Blu-ray [[Հավաքածու|հավաքածուն]]՝ բարելավված [[Մուլտիպլիկացիա|անիմացիայով]], բուկլետով և [[NBCUniversal Entertainment Japan]]-ի կողմից [[3C Մոդել|3 CD]]-ով թողարկված [[Սաունդթրեք|սաունդթրեքով]]<ref>{{Cite web |title=ベルセルク 1st &2nd Season Blu-ray BOX |url=http://db2.nbcuni.co.jp/contents/hp0003/list.php?CNo=3&AgentProCon=39743 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018190538/http://db2.nbcuni.co.jp/contents/hp0003/list.php?CNo=3&AgentProCon=39743 |archive-date=2019-10-18 |access-date=2020-02-13}}</ref>: [[2022]] թվականին «Բերսերկ. Ոսկե դար» [[Կինոնկար|ֆիլմերի]] եռապատումը՝ [[Memorial Edition]] տարբերակով<ref>{{Cite web |title=『ベルセルク 黄金時代篇 MEMORIAL EDITION』公式サイト |url=https://berserk-me.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119060543/https://berserk-me.com/ |archive-date=2022-11-19 |access-date=2022-11-30}}</ref>, առաջին անգամ ցուցադրվում է ճապոնական հեռուստատեսությամբ<ref>{{Cite web |date=2022-06-21 |title=アニメ『ベルセルク』“黄金時代篇”3部作がメモリアル・エディションとして放送決定。6月24日発売のヤングアニマル13号からは原作も再開 |url=https://www.famitsu.com/news/202206/21265749.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220621040052/https://www.famitsu.com/news/202206/21265749.html |archive-date=2022-06-21 |access-date=2022-06-21 |website=[[Famitsu]] |lang=ja}}</ref>: Առանց գրաքննության բոլոր 13 սերիաները հրատարակվում են [[Aniplex]]-ի կողմից Blu-ray տարբերակով [[2023]] թվականի մարտի 29-ին<ref>{{Cite web |title=『ベルセルク 黄金時代篇　MEMORIAL EDITION』Blu-ray BOX |url=https://berserk-me.com/bdbox/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307200402/https://berserk-me.com/bdbox/ |archive-date=2023-03-07 |access-date=2023-03-07}}</ref>: Բոնուսային կադրերը ներառում են [[հարցազրույց]] Կենտարո Միուրայի հետ<ref>{{Cite web |title=ベルセルク 黄金時代篇 MEMORIAL EDITION：BDボックスに無修正オリジナル ver.収録　映像特典に三浦建太郎さんインタビュー映像 |url=https://mantan-web.jp/article/20221210dog00m200000000c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210155708/https://mantan-web.jp/article/20221210dog00m200000000c.html |archive-date=2022-12-10 |access-date=2022-12-10}}</ref>: 2024 թվականին [[Ամերիկա|ամերիկյան]] [[Discotek Media]] ընկերությունը հայտարարեց [[1997]] թվականի անիմե-սերիալի թողարկումը Blu-ray-ով, որը պարունակում է [[Hdl (identifier)|HD]] որակով ռեմաստերացված ([[Վերամշակում|վերամշակված]]) տարբերակը<ref>{{Cite web |title=Berserk's 1997 Anime Is Coming to Blu-ray |url=https://comicbook.com/anime/news/berserk-1997-anime-blu-ray/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116222251/https://comicbook.com/anime/news/berserk-1997-anime-blu-ray/ |archive-date=2024-01-16 |access-date=2024-01-16}}</ref>: === Երաժշտություն === [[1997]] թվականի [[Հեռուստասերիալ|սերիալի]] [[Սաունդթրեք|սաունդթրեքը]] գրել և կատարել է [[Սուսումու Հիրասավա|Սուսումու Հիրասավան]]՝ Կենտարո Միուրայի հրավերով, ով ստեղծում էր «Բերսերկ»-ը նրա երաժշտության ներքո<ref>[https://www.discogs.com/ru/平沢-進-Berserk-Original-Soundtrack-剣風伝奇ベルセルク-オリジナルサウンドトラ/release/388849 平沢 進* — Berserk (Original Soundtrack) = 剣風伝奇ベルセルク (オリジナル・サウンドトラック)]</ref><ref>{{Cite web |title=Interview with Susumu Hirasawa |url=http://www.rocketbaby.net/interviews_hirasawa_1.html |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20010303074111/http://www.rocketbaby.net/interviews_hirasawa_1.html |archive-date=2001-03-03 |access-date=2020-09-07 |publisher=Rocketbaby |lang=en}}</ref>: Սկզբնական «Tell me why» ստեղծագործությունը երգել է [[Penpals]] խումբը, իսկ եզրափակիչ «[[Waiting so long]]»-ը՝ [[Silver Fins]]-ը: Ամենահայտնին դարձավ Հիրասավայի «[[Forces]]» երգը: Աչքի են ընկնում նաև «[[Behelit]]», «[[Guts]]», «[[Fear]]», «[[Earth]]» երաժշտական թեմաները, որոնք հիանալի կերպով փոխանցում են [[Մթնոլորտ|մթնոլորտը]]: [[2019]] թվականին ալբոմը [[Գրամոֆոն|գրամոֆոնային]] սկավառակի վրա թողարկվեց [[Tiger Lab Viny|Tiger Lab Vinyl]] [[Ձայնագրման լեյբլ|լեյբլի]] կողմից, տարբերությունը վերամշակված ձայնի ([[ռեմաստերինգի]]) և երգերի բացակայության մեջ է<ref>[https://web.archive.org/web/20191218172800/https://tigerlabvinyl.bigcartel.com/product/berserk-limited-edition-lp Berserk limited edition LP]</ref>: 2022 թվականին լույս տեսավ աուդիոֆիլային տարբերակը երկու LP-ով (գրամասկավառակով), որի ձայնային ռեժիսորն էր Ջոշ Բոնատին<ref>{{Cite web |title="Berserk": Deluxe 2XLP Audiophile Edition |url=https://tigerlabvinyl.com/collections/albums/products/berserk-deluxe-audiophile-2xlp-edition |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218103808/https://tigerlabvinyl.com/collections/albums/products/berserk-deluxe-audiophile-2xlp-edition |archive-date=2022-02-18 |access-date=2022-02-18}}</ref>: Գոյություն ուներ նաև բացառիկ (էքսկլյուզիվ) տարբերակ, որը տարածվում էր միայն Anime Limited-ի կողմից<ref name=":24">{{Cite web |title=Berserk Ogon Jidai-Hen I: Hao no Tamago Original Soundtrack |url=https://vgmdb.net/album/30661 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029104813/https://vgmdb.net/album/30661 |archive-date=2020-10-29 |access-date=2020-09-06}}</ref>: «Բերսերկ. Ոսկե դար» եռապատումի [[Երաժշտություն|երաժշտությունը]] ստեղծել էր արդեն [[Սիրո Սագիսուն]], ով ձայնագրվել էր [[Լոնդոն|Լոնդոնի]] ստուդիական նվագախմբի հետ՝ միջնադարյան ոճո<ref name=":24" />: Հիրասավան ներկայացրեց միայն մեկ՝ նախաբանային «[[Aria]]» ստեղծագործությունը'''<ref>{{Cite web |title=「Aria」 |url=https://susumuhirasawa.com/information/archives/223 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520202104/https://susumuhirasawa.com/information/archives/223 |archive-date=2020-05-20 |access-date=2020-09-06}}</ref><ref>{{Cite web |title=ベルセルク 黄金時代篇I 覇王の卵 主題曲 「Aria」 |url=https://www.oricon.co.jp/prof/248305/products/953484/1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604220858/https://www.oricon.co.jp/prof/248305/products/953484/1/ |archive-date=2021-06-04 |access-date=2020-09-20 |publisher=[[Oricon]] |lang=ja}}</ref>''', քանի որ վստահ չէր իր մասնակցության հարցում և համաձայնեց Միուրայի առաջարկից հետո: Այնուամենայնիվ, հենց նա դուրս եկավ [[Ռեժիսոր|ռեժիսորի]] և սեյուների հետ երրորդ [[Կինոնկար|ֆիլմի]] [[Պրեմիերա (ֆիլմ)|պրեմիերային]], չնայած իրեն անտեղի էր զգում և ասաց, որ քանի որ [[Սագիսու|Սագիսուի]] [[Սաունդթրեք|սաունդթրեքը]] հիանալի է, Հիրասավան պետք է գրի դրան համարժեք [[երգ]], ուստի արեց այն ամենը, ինչ կարող էր<ref>{{Cite news |date=2013-02-02 |title=ベルセルクIII舞台挨拶でキャスト「感無量」、平沢進も登壇 |url=https://natalie.mu/comic/news/84206 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102050951/https://natalie.mu/comic/news/84206 |archive-date=2020-11-02 |access-date=2020-09-06 |publisher=[[Natalie]]}}</ref>: 2016-2017 թվականների [[Հեռուստասերիալ|սերիալի]] երաժշտական ձևավորման համար նույնպես պատասխանատու էր Սագիսուն<ref>{{Cite web |title=TV ANIMATION BERSERK ORIGINAL SOUNDTRACK |url=https://vgmdb.net/album/61751 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810093653/https://vgmdb.net/album/61751 |archive-date=2020-08-10 |access-date=2020-09-06}}</ref>, ով շեշտը դրել էր [[Ինդուստրիալ մետալ|ինդաստրիալի և մեթալի]], ինչպես նաև [[Նվագախումբ|նվագախմբի]] ու [[Երգչախումբ|երգչախմբի]] վրա, իսկ Հիրասավան ավելացրեց երկու նոր երգ, որոնք մտան նրա «[[Ash Crow]]» հավաքածուի մեջ, որը զբաղեցրեց 16-րդ տեղը [[Oricon]] չարթում<ref>{{Cite web |title=Ash Crow-平沢進 ベルセルク サウンドトラック集 |url=https://www.oricon.co.jp/prof/248305/products/1196320/1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116001750/https://www.oricon.co.jp/prof/248305/products/1196320/1/ |archive-date=2021-01-16 |access-date=2020-09-06 |publisher=[[Oricon]] |lang=ja}}</ref>: Դրանում ներառվեցին «[[Forces]]»-ի և «[[Indra]]»-ի վերաձայնագրված տարբերակները, արդեն հրատարակված «[[Aria]]»-ն, «[[Sign]]»-ը և այլ ստեղծագործություններ [[Երգահան|կոմպոզիտորի]] 20 տարվա աշխատանքից<ref>{{Cite web |title=Ash Crow 平沢進　ベルセルク　サウンドトラック集 |url=https://susumuhirasawa.com/special-contents/release/ash-crow/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122190344/https://susumuhirasawa.com/special-contents/release/ash-crow/ |archive-date=2021-01-22 |access-date=2020-09-06}}</ref>: «[[Inferno]]» և «[[Sacrifice]]» օփենինգները կատարել է [[9mm Parabellum Bullet]] խումբը<ref>{{Cite web |title=9mm Parabellum Bullet discography |url=https://9mm.jp/discography.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820073854/https://9mm.jp/discography.php |archive-date=2020-08-20 |access-date=2020-09-06}}</ref><ref>{{Cite web |title=インフェルノ |url=https://www.oricon.co.jp/prof/379723/products/1183202/1/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118031415/https://www.oricon.co.jp/prof/379723/products/1183202/1/ |archive-date=2019-11-18 |access-date=2020-09-20 |publisher=[[Oricon]] |lang=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=サクリファイス |url=https://www.oricon.co.jp/prof/379723/products/1226056/1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119034615/https://www.oricon.co.jp/prof/379723/products/1226056/1/ |archive-date=2021-01-19 |access-date=2020-09-20 |publisher=[[Oricon]] |lang=ja}}</ref>, իսկ «[[Meimoku no Kanata]]»<ref>{{Cite web |title=瞑目の彼方 |url=https://www.oricon.co.jp/prof/502335/products/1186611/1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115231030/https://www.oricon.co.jp/prof/502335/products/1186611/1/ |archive-date=2021-01-15 |access-date=2020-09-20 |publisher=[[Oricon]] |lang=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nagi Yanagi discography |url=http://yanaginagi.net/disco/?paged=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205192739/http://yanaginagi.net/disco/?paged=3 |archive-date=2020-02-05 |access-date=2020-09-20}}</ref> և «[[Issai wa Monogatari]]» էնդինգները՝ [[Նագի Յանագի]]ն և [[Յոսինո Նանձյոն]] ([[Oricon]]-ի 7-րդ հորիզոնական)<ref>{{Cite web |title=一切は物語(初回限定盤) |url=https://www.oricon.co.jp/prof/383482/products/1222664/1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119032904/https://www.oricon.co.jp/prof/383482/products/1222664/1/ |archive-date=2021-01-19 |access-date=2020-09-06 |publisher=[[Oricon]] |lang=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=Issai wa Monogatari / Yoshino Nanjo feat. yanaginagi Limited Edition |url=https://vgmdb.net/album/65738 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119012709/https://vgmdb.net/album/65738 |archive-date=2020-11-19 |access-date=2020-09-06}}</ref><ref>{{Cite web |title=7th Single 南條愛乃feat.やなぎなぎ「一切は物語」 |url=http://nbcuni-music.com/yoshino_nanjo/discography/index00160000.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707140120/http://nbcuni-music.com/yoshino_nanjo/discography/index00160000.html |archive-date=2020-07-07 |access-date=2020-09-20}}</ref>: 2022 թվականին Հիրասավան և Սագիսուն նոր երաժշտություն ավելացրեցին «Բերսերկ. Ոսկե դար»-ի խմբագրված տարբերակում: [[Միկա Նակասիմա|Միկա Նակասիման]] կատարեց «[[Wish]]» եզրափակիչ երգը<ref>{{Cite web |title=アニメ「ベルセルク 黄金時代篇」10月に放送、「夢のかがり火」のシーンなど新規カットも |url=https://natalie.mu/comic/news/488836 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820223346/https://natalie.mu/comic/news/488836 |archive-date=2022-08-20 |access-date=2022-09-10}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wish(期間生産限定盤/アニメ盤) |url=https://www.oricon.co.jp/prof/285194/products/1457842/1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307202325/https://www.oricon.co.jp/prof/285194/products/1457842/1/ |archive-date=2023-03-07 |access-date=2023-03-07 |publisher=[[Oricon]] |lang=ja}}</ref>: == Համակարգչային խաղեր == [[Մանգա|Մանգայի]] հանրահայտությունը հանգեցրեց նրան, որ դրա մոտիվներով թողարկվեցին երկու համակարգչային խաղեր [[Sega Dreamcast]] և [[Sony PlayStation 2]] հարթակների համար՝ հիմնված «Հազարամյա կայսրության բազեն» արկայի վրա: Առաջինը՝ «Մոռացության ծաղկի մասին գլուխը» ( {{Lang-ja|喪失花の章}}''Սո:սիցու հանա նո սյո''), իրենից ներկայացնում է կողմնակի պատմություն, որն ուղղակիորեն կապված չէ մանգայի իրադարձությունների հետ, մինչդեռ երկրորդը՝ «Սուրբ դևի հետ պատերազմի պատմության մասին գլուխը» ({{Lang-ja|聖魔戦記の章}} ''Սեյմասենկի նո Սյո'')<ref>[https://web.archive.org/web/20071201172339/http://berserk.sega.jp/ Berserk Sega]</ref>, որը մշակվել է [[Yuke’s]]-ի կողմից, բավականին մոտիկից կրկնում է 22-27 հատորների [[Սյուժե|սյուժեն]] և կարող է դիտարկվել որպես յուրօրինակ [[էկրանավորում]]: Սև թրակրի՝ Բազեների գնդի ու Գրիֆիթի դեմ մարտի մասին լրացուցիչ [[Սցենար|սցենարը]] հորինել է Կենտարո Միուրան<ref>{{Cite web |date=2004-09-27 |title=『ベルセルク 千年帝国の鷹（ミレニアム・ファルコン）篇 聖魔戦記の章』ガッツ対グリフィスの壮絶なバトルシーン!! |url=https://www.famitsu.com/game/coming/2004/09/20/104,1095665397,30941,0,0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209194742/https://www.famitsu.com/game/coming/2004/09/20/104,1095665397,30941,0,0.html |archive-date=2021-12-09 |access-date=2020-09-05 |publisher=[[Famitsu]]}}</ref>: [[Երաժշտություն|Երաժշտությունը]] գրել է [[Անիմե-սերիալ|անիմե-սերիալի]] [[Երգահան|կոմպոզիտոր]] [[Սուսումու Հիրասավա|Սուսումու Հիրասավան]]՝ [[Հիրոմի Ինոուե|Հիրոմի Ինոուեի]] համահեղինակությամբ (Berserk Millennium Falcon Arc: Chapter of the Oblivion Flower)<ref>{{Cite web |title=Berserk Millennium Falcon Arc: Chapter of the Oblivion Flower Original Game Soundtrack |url=https://vgmdb.net/album/2721 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026190425/https://vgmdb.net/album/2721 |archive-date=2020-10-26 |access-date=2020-09-04}}</ref><ref>[https://www.discogs.com/ru/平沢進-ベルセルク-千年帝国の鷹篇-喪失花の章-ミレニアムフアルコン-Origi/release/8871004 平沢進* — ベルセルク 千年帝国の鷹篇 喪失花の章 = ミレニアム・フアルコン (Original Game Soundtrack = オリジナルゲームサウンドトラック)]</ref><ref>{{Cite web |title=平沢進　サウンドトラック ベルセルク 千年帝国の鷹篇 喪失花の章 オリジナルゲームサウンドトラック |url=https://susumuhirasawa.com/discography/hirasawa/soundtracks/08_millennium-falcon-dc.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215091538/http://susumuhirasawa.com/discography/hirasawa/soundtracks/08_millennium-falcon-dc.html |archive-date=2020-12-15 |access-date=2020-09-04}}</ref>, ինչպես նաև Սինյա Տիկամորին, Հիրոսի Վատանաբեն, Յասուսի Հասեգավան և Տոմոյո Նիսիմոտոն (Berserk ~Millennium Falcon Arc: Record of the Holy Demon War~)<ref>{{Cite web |title=Berserk ~Millennium Falcon Arc: Record of the Holy Demon War~ Original Soundtrack |url=https://vgmdb.net/album/2719 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201024211642/https://vgmdb.net/album/2719 |archive-date=2020-10-24 |access-date=2020-09-04}}</ref><ref>{{Cite web |title=平沢進　サウンドトラック ベルセルク 千年帝国の鷹（ミレニアム・ファルコン）篇 聖魔戦記の章　オリジナルサウンドトラック |url=https://susumuhirasawa.com/discography/hirasawa/soundtracks/11_millennium-falcon.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122183613/https://susumuhirasawa.com/discography/hirasawa/soundtracks/11_millennium-falcon.html |archive-date=2021-01-22 |access-date=2020-09-04}}</ref>: [[Ճապոնիա|Ճապոնիայի]] սահմաններից դուրս թողարկման հետ կապված էին բազմաթիվ խնդիրներ. մասնավորապես, առաջինը [[Արևմուտք|արևմտյան]] շուկաներում թողարկվեց [[2000]] թվականին, երբ դեռ գոյություն չուներ ոչ [[Մանգա|մանգայի]], ոչ էլ դրան համապատասխան [[Անիմե|անիմեի]] օրինական [[Թարգմանություն|թարգմանությունը]], ուստի «Sword of the Berserk: Guts' Rage» ({{Lang-ja|ベルセルク 千 帝国の鷹(ミレニアム ファルコン)篇 ~喪失花(わすれはな)の章~}}) խաղն ընդունվեց բավականին սառը<ref>{{Cite web |author=Colin „Kendo Rage“ Williamson |date=1999-12-21 |title=Berserk (Import) |url=https://www.ign.com/articles/1999/12/21/berserk-import |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125143954/https://www.ign.com/articles/1999/12/21/berserk-import |archive-date=2021-01-25 |access-date=2020-09-05 |publisher=[[IGN]] |lang=en}}</ref>: Երկրորդը, որը [[Ճապոնիա|Ճապոնիայում]] հրատարակվեց [[2004]] թվականի հոկտեմբերի 7-ին<ref>{{Cite web |title=Berserk: Millennium Falcon Hen Seima Senki no Shou |url=https://www.giantbomb.com/berserk-millennium-falcon-hen-seima-senki-no-shou/3030-7700/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129103931/https://www.giantbomb.com/berserk-millennium-falcon-hen-seima-senki-no-shou/3030-7700/ |archive-date=2022-01-29 |access-date=2020-09-05 |website=[[Giant Bomb]] |publisher=[[CBS Interactive]]}}</ref>՝ այն պահին, երբ [[Անգլերեն|անգլերենով]] տպագրվում էր մանգայի միայն հինգերորդ հատորը, [[Մարքեթինգ|մարքեթինգային]] նկատառումներով ընդհանրապես չհայտնվեց [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում: Քանի որ մյուս հրատարակությունները տեխնիկական պատճառներով ստիպված են հենվել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ամերիկյանի]] վրա, այս խաղը, որն [[Արևմուտք|Արևմուտքում]] հայտնի է պարզապես որպես «Berserk», [[Ճապոնիա|Ճապոնիայից]] բացի լույս տեսավ միայն [[Կորեա|Կորեայում]], որտեղ մանգան թողարկվում էր զգալիորեն ավելի երկար, և խաղացողների տեղյակ չլինելը ոչ մի դեր չէր խաղում: CERO-ն խաղին շնորհեց Z վարկանիշ՝ 18 տարեկանից բարձր<ref>{{Cite web |date=2019-06-06 |title=【18歳未満プレイ禁止！！】「CERO：Z区分」の大人向けおすすめタイトル【PS/PS2編】 |url=https://www.excite.co.jp/news/article/Magazinekuchico_21243/?p=2 |url-status=dead |access-date=2020-09-05 |publisher=Excite Japan Co., Ltd}}</ref>: [[2012]] թվականին «Բերսերկ. Ոսկե դար» [[Կինոնկար|ֆիլմից]] [[Զենք|զենքերն]] ու [[Զրահ|զրահները]] ավելացվեցին «Dragon’s Dogma» [[Խաղ|խաղի]] մեջ<ref>[https://web.archive.org/web/20110925124823/http://www.berserkfilm.com/news/?p=97 最強＆最高のファンタジーが強力タッグ！「ドラゴンズ ドグマ」とのコラボが決定！]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110924023016/http://www.capcom.co.jp/DD/collabo.html Dragon’s Dogma collaboration]</ref>: [[2017]] թվականին թողարկվեց [[action/RPG]] և [[hack and slash]] ժանրի «Berserk and the Band of the Hawk» ({{Lang-ja|ベルセルク無双}} ''Բերուսերուկու Մուսո:'') խաղը, որն ընդգրկում էր «Ոսկե դար», «Սև թրակիր», «Դատապարտում» և «Հազարամյա կայսրության բազեն» արկաների [[Իրադարձությունների շղթայի դիագրամներ|իրադարձությունները]]: [[Հրատարակչություն|Հրատարակությունը]] հայտնվեց տարբեր հարթակների համար՝ [[PCGamesN|PC]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation 4]] և [[Playstation Vita|PlayStation Vita]]<ref>{{Cite web |title=Объявлены системные требования Berserk and the Band of the Hawk |url=https://3dnews.ru/947934 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101135450/https://3dnews.ru/947934 |archive-date=2018-01-01 |access-date=2017-12-31 |lang=ru}}</ref>: Metacritic-ում խաղն ստացավ խառը գնահատականներ՝ 54 և 66 հնարավոր 100-ից<ref name="MC PC">{{Cite web |title=Berserk and the Band of the Hawk for PC Reviews |url=http://www.metacritic.com/game/pc/berserk-and-the-band-of-the-hawk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220134229/http://www.metacritic.com/game/pc/berserk-and-the-band-of-the-hawk |archive-date=2017-12-20 |access-date=2018-01-01 |work=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |lang=en}}</ref><ref name="MC PS4">{{Cite web |title=Berserk and the Band of the Hawk for PlayStation 4 Reviews |url=http://www.metacritic.com/game/playstation-4/berserk-and-the-band-of-the-hawk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228053145/http://www.metacritic.com/game/playstation-4/berserk-and-the-band-of-the-hawk |archive-date=2017-12-28 |access-date=2018-01-01 |work=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |lang=en}}</ref>: [[IGN]] կայքը տվեց ընդամենը 63 միավոր<ref name="IGN">{{Cite web |last=DeFreitas |first=Casey |date=2017-05-02 |title=Berserk and the Band of the Hawk Review |url=https://www.ign.com/articles/2017/02/21/berserk-and-the-band-of-the-hawk-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129193145/https://www.ign.com/articles/2017/02/21/berserk-and-the-band-of-the-hawk-review |archive-date=2020-01-29 |access-date=2020-01-29 |publisher=[[IGN]] |lang=en}}</ref>, իսկ [[GameSpot]]-ը՝ 50<ref>{{Cite web |last=Concepcion |first=Miguel |date=2017-02-22 |title=Berserk And The Band Of The Hawk Review. Blood and Guts |url=https://www.gamespot.com/reviews/berserk-and-the-band-of-the-hawk-review/1900-6416622/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129203148/https://www.gamespot.com/reviews/berserk-and-the-band-of-the-hawk-review/1900-6416622/ |archive-date=2020-01-29 |access-date=2020-01-29 |website=[[GameSpot]] |publisher=[[CBS Interactive]] |lang=en}}</ref>: [[2019]] թվականին [[Հարավային Կորեա|հարավկորեական]] [[Kakao Game]]s և [[Pearl Abyss]] [[Ընկերություն|ընկերությունները]] թողարկեցին համագործակցություն ([[Կոլլաբորացիոնիզմ|կոլաբորացիա]]) «Black Desert» [[Առցանց խաղ|առցանց խաղի]] հետ, որի շրջանակներում որոշ ժամանակով այնտեղ ավելացվեցին կերպարների նոր մոդելներ (Զոդդ և Գանգ-ասպետ), խաղային առաջադրանքներ, իրեր և այլն<ref>{{Cite web |author=MalloDelic |date=2019-11-20 |title=Black Desert Online lance une collaboration avec Berserk |url=http://www.jeuxvideo.com/news/1147256/black-desert-online-lance-une-collaboration-avec-berserk.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125014724/http://www.jeuxvideo.com/news/1147256/black-desert-online-lance-une-collaboration-avec-berserk.htm |archive-date=2020-01-25 |access-date=2020-02-09 |website=Jeuxvideo |lang=fr}}</ref><ref>{{Cite web |author=Ethan Anderson |date=2019-11-23 |title=Remember Berserk? Black Desert Online Does |url=https://www.thegamer.com/black-desert-online-berkserk-crossover/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609052444/https://www.thegamer.com/black-desert-online-berkserk-crossover/ |archive-date=2020-06-09 |access-date=2020-02-09 |website=TheGamer |lang=en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20201001035934/https://www.blackdesertonline.com/news/view/3316 Berserk Collaboration]</ref>: [[2020]] թվականին հայտնվեց քրոսովեր-միջոցառում «[[Shin Megami Tensei Liberation Dx2]]» խաղի հետ<ref>{{Cite web |title=Bayonetta and Berserk coming to Shin Megami Tensei mobile game |url=https://metro.co.uk/2020/02/21/bayonetta-berserk-coming-shin-megami-tensei-mobile-game-12280033/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129090313/https://metro.co.uk/2020/02/21/bayonetta-berserk-coming-shin-megami-tensei-mobile-game-12280033/ |archive-date=2020-11-29 |access-date=2020-09-01}}</ref><ref>{{Cite web |title=Shin Megami Tensei Mobile Game To Cross Over With Berserk |url=https://www.thegamer.com/shin-megami-tensei-berserk-mobile-game/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302040920/https://www.thegamer.com/shin-megami-tensei-berserk-mobile-game/ |archive-date=2020-03-02 |access-date=2020-09-01}}</ref><ref>{{Cite web |title=スマホゲーム『Ｄ×２ 真・女神転生 リベレーション』とのコラボ開催中！ |url=https://www.berserk-anime.com/news/index01390000.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119031256/https://www.berserk-anime.com/news/index01390000.html |archive-date=2020-11-19 |access-date=2020-09-01}}</ref>: Ներկա էին Գատսը, Շիրկեն, Գանգ-ասպետը և Մոզգուսը<ref>{{Cite web |title=ベルセルクコラボ召喚札やスタミナをGET「イベント応援ログインボーナス」開催！ |url=https://d2-megaten-l.sega.jp/news/detail/079040.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125161851/https://d2-megaten-l.sega.jp/news/detail/079040.html |archive-date=2021-01-25 |access-date=2020-09-01}}</ref>: Որպես երաժշտական ուղեկցություն հնչեցին [[Սուսումու Հիրասավա|Սուսումու Հիրասավայի]] «[[Ashes]]» և «[[Ash Crow]]» ստեղծագործությունները<ref>{{Cite web |title=『D×2 真・女神転生 リベレーション』に平沢楽曲登場！ |url=https://susumuhirasawa.com/information/archives/1280 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708132753/https://susumuhirasawa.com/information/archives/1280 |archive-date=2020-07-08 |access-date=2020-09-01}}</ref>: 2022 թվականին լույս տեսավ համագործակցություն «[[Lineage W]]»-ի հետ, որտեղ հասանելի դարձան Գատսը, Գրիֆիթը, Կասկան, Սերպիկոն, Շիրկեն, Իվալերան և Պակը<ref>{{Cite web |date=2022-07-12 |title=『リネージュW』×『ベルセルク』コラボ開催中！イベントに挑戦してガッツやグリフィスの変身スキンを手に入れよう！ |url=https://app.famitsu.com/20220712_1974422/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713115553/https://app.famitsu.com/20220712_1974422/ |archive-date=2022-07-13 |access-date=2022-07-13 |website=[[Famitsu|Famitsu App]] |lang=ja}}</ref><ref>[https://lineagew.plaync.com/sg/board/cm_story/view?articleId=62cd54307cbba915d1ef094c&boardAlias=cm_story_sg Update News for 2nd Week of July]</ref>: == Արձագանքներ և քննադատություն == «[[Otaku USA]]»-ն «Բերսերկ»-ն անվանել է մեծագույն մութ ֆենտեզիներից մեկը<ref name=":25">{{Cite web |author=Brittany Vincent |date=2016-02-06 |title=Kentaro Miura’s Berserk Remains One of the Greatest Dark Fantasies Around |url=https://otakuusamagazine.com/kentaro-miuras-berserk-remains-one-of-the-greatest-dark-fantasies-around/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301040618/https://otakuusamagazine.com/kentaro-miuras-berserk-remains-one-of-the-greatest-dark-fantasies-around/ |archive-date=2018-03-01 |access-date=2021-06-12 |publisher=Otaku USA |lang=en}}</ref>: «[[Syfy]]»-ը՝ [[Անիմե|անիմեի]] և [[Մանգա|մանգայի]] «Գահերի խաղը»<ref name=":26">{{Cite web |author=Eric Frederiksen |date=2018-09-18 |title=Berserk: A beginner's guide to the Game of Thrones of anime and manga |url=https://www.syfy.com/syfywire/berserk-a-beginners-guide-to-the-game-of-thrones-of-anime-and-manga |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904163542/https://www.syfy.com/syfywire/berserk-a-beginners-guide-to-the-game-of-thrones-of-anime-and-manga |archive-date=2021-09-04 |access-date=2021-08-26 |publisher=[[Syfy Universal|Syfy]] |lang=en}}</ref>: «[[ԱնիմեԳիդ]]» ամսագրի համաձայն՝ հեղինակը համաշխարհային փառքն ու ընթերցողների ճանաչումը վաստակել է իր գլխավոր աշխատանքի վրա կատարած քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ: «Բերսերկ»-ը գրեթե ակնթարթորեն ձեռք բերեց պաշտամունքային (կուլտային) կարգավիճակ: Լավագույն էկրանավորումը [[1997]] թվականի [[Հեռուստասերիալ|սերիալն]] է։ Ավարտը բավականին յուրահատուկ է, և հանդիսատեսը պետք է ուշադրություն դարձնի բնօրինակ աղբյուրին: Ժամանակակից [[Ֆենտեզի|ֆենտեզիի]] հեղինակների ճնշող մեծամասնությունը գեղեցկացնում է [[Իրականություն|իրականությունը]]: Ալտերնատիվ [[Միջնադար|Միջնադարում]] սրով և ուղղագրություններով [[Արկած|արկածներն]] ընթանում են առանց բրուտալ [[Դաժանություն|դաժանության]] և [[Բռնություն|բռնության]], մռայլության ու [[Նատուրալիզմ|նատուրալիզմի]], այլապես [[Սարսափ|սարսափների]] նման նկարագրությունը կարող է վնասել [[Վաճառք|վաճառքին]]: Այդ պատճառով էլ ավելի վառ դրսևորվեց «Oriental Light and Magic»-ի, [[Կենտարո Միուրա|Կենտարո Միուրայի]] և [[Սուսումու Հիրասավա|Սուսումու Հիրասավայի]] տանդեմը, որն ապահովեց անվիճելի [[հաջողություն]]: Անիմատորներին և դիզայներներին հաջողվեց օրիգինալ ոճը տեղափոխել էկրան՝ առանց կորուստների: Ինչպես ցույց տվեց ժամանակը, շեշտը գերբնականից դեպի [[Ընկերություն|ընկերության]], [[Հավատարմություն|հավատարմության]] և ճակատագրին դիմակայելու թեմային տեղափոխելու որոշումը հաջողված էր: Տեղի ունեցածը կարելի է բնութագրել [[Բերտրան դը Բորն|Բերտրան դե Բորնի]] բանաստեղծություններով<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Андрей Тупкало. |заглавие=Берсерк. Том 1 (серии 1—5) |год=2007 |место=М. |издание=АнимеГид |тип=журнал |номер=20 |страницы=36—37}}</ref>: Մինչև [[1997]] թվականի [[Անիմե|անիմեի]] թողարկումը, [[Խանդավառություն|էնտուզիաստները]] կարող էին հիշել «[[Record of Lodoss War]]»-ը կամ [[Համակարգչային խաղ|համակարգչային խաղերի]] միջակ էկրանավորումները: Զրահներով աղջիկների մասին կատակերգական [[Մանգա|մանգաների]] բազմազանության և հայրերին փնտրող [[հերոս]] տղաների [[Ճանապարհորդություն|ճանապարհորդությունների]] մասին [[Էպոս|էպոսների]] մեջ «Բերսերկ»-ը դարձավ միանգամայն ոչ բնորոշ, կոշտ և [[Դաժանություն|դաժան]] մութ ֆենտեզիի պատվար: [[Հեռուստասերիալ|Սերիալը]] սկսվում է վերջից. հեղինակներն օգտագործել են հայտնի հնարքը, ինչպես «Նարուտո: Փոթորկոտ ժամանակագրություն»-ում ([[Նարուտո մանգա|Naruto Shippuden]])՝ առաջին սերիան եզրափակում է [[Սյուժե|սյուժեն]]: [[Բռնություն|Բռնությունը]], մնալով պարտադիր ատրիբուտ, առաջին պլան չի մղվում հանուն [[Արյուն|արյան]], այլ ստեղծում է գոյատևման սոսկալի ֆոն, ինչպես «Ճանճերի տիրակալը» և «Թագավորական մարտ» ստեղծագործություններում է: «Բերսերկ»-ն արժեքավոր է նրանով, որ այն, ամենից առաջ, մարդկանց մասին է. ոչ ոք հավերժ չէ, շատերը կամ զոհվում են, կամ խենթանում, Գատսը կատարում է [[Սխրանք|սխրանքներ]] ու սխալներ, որոնք հանգեցնում են անմարդկային հանգուցալուծման: Զարմանալի է այն սառնությունը, որով [[Կենտարո Միուրա|Կենտարո Միուրան]] լույս աշխարհ է հանում կերպարների իսկական զգացմունքները<ref name="strana-igr" />: 12-րդ հատորը անդարձության կետն է. Բազեների գունդը կորցնում է [[Ընտրություն|ընտրության]] իրավունքը, «փրկիչ» Գրիֆիթը կխլի նրանց [[Կյանք|կյանքը]], որպեսզի բարձրանա [[Գահ|գահին]], որի մասին միշտ երազել է, բայց ոչ թե Միդլանդի դղյակում, այլ խավարում: [[Սիմվոլիզմ|Սիմվոլիզմն]] ու պաթոսը զգալի են, ինչպես [[Հունական ողբերգություն|հունական ողբերգության]] մեջ<ref>{{Cite web |author=Eduardo M. Chavez |date=2006-11 |title=Berserk Vol. 12 Review |url=https://www.darkhorse.com/Reviews/396/Berserk-Vol-12 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331031548/https://www.darkhorse.com/Reviews/396/Berserk-Vol-12 |archive-date=2022-03-31 |access-date=2022-07-01 |website=[[Dark Horse Comics]] |lang=en}}</ref>: Հեղինակը բարձրացնում է այնպիսի [[Փիլիսոփա|փիլիսոփայական]] հարցեր, ինչպիսիք են՝ «ի՞նչ է երազանքը», «ինչի՞ են պատրաստ մարդիկ հանուն դրա իրականացման», «որտե՞ղ է մարդկության սահմանը», «ո՞վ է ընկերը», «ի՞նչ է սերը», «ինչի՞ց կարելի է հրաժարվել վրեժխնդրությունն իրականացնելու համար», «ի՞նչ է նշանակում պատասխանատվությունը ուրիշների ճակատագրի համար», «ի՞նչ է ֆատումը ([[Ճակատագիր|ճակատագիրը]])», «ընդունա՞կ է արդյոք մարդը փոխել իր ճակատագիրը»<ref>{{Cite web |author=Илья Теплов |date=2013-03- |title=Сага Берсерка |url=https://darkermagazine.ru/page/saga-berserka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230827205820/https://darkermagazine.ru/page/saga-berserka |archive-date=2023-08-27 |access-date=2023-08-27 |publisher=[[Darker (журнал)|Darker]]}}</ref>: [[Կինոնկար|Ֆիլմերի]] եռապատումը մեծ մասամբ համապատասխանում էր գրախոսների սպասելիքներին: Բայց առաջացան նաև խնդիրներ. «[[Studio 4 °C]]»-ն [[Համակարգչային գրաֆիկա|համակարգչային գրաֆիկան]] միավորեց ավանդական անիմացիայի հետ, ինչը շատ դեպքերում անճաշակ տեսք ունի: Ցածրորակ [[CGI (գրաֆիկա)|CGI]]-ն օգտագործվում է զանգվածային [[Ռազմավարություն|ռազմական]] տեսարաններում, կերպարները ավելի շատ նման են [[Մարիոնետ|մարիոնետների]], քան [[Ռազմիկ|ռազմիկների]]: Մյուս կողմից, ձեռքով նկարված հետնապլաներն ու [[Մենամարտ|մենամարտերը]] դաժան աշխարհին հաղորդում են անհրաժեշտ թարմությունը: [[Սյուժե|Սյուժեն]] զգալիորեն կրճատված է, տեմպը՝ արագ, երկրորդական հերոսները բացահայտված չեն: Իրավիճակը փրկում էին բեմադրությունը, երաժշտությունը, չնչին [[Գրաքննություն|գրաքննությունը]] և երրորդ ֆիլմի մի շարք դրվագներ: «Բերսերկ»-ի վերագործարկումը կարող էր ավելի լավը լինել և առաջարկվում է երկրպագուների համար, բայց ոչ այն հանդիսատեսին, ով ծանոթ չէ մանգային<ref>{{Cite web |author=Dallas Marshall |title=Berserk: The Golden Arc — The Egg of the King |url=https://www.themanime.org/viewreview.php?id=1455 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119113101/http://themanime.org/viewreview.php?id=1455 |archive-date=2021-01-19 |access-date=2020-09-09 |website=T.H.E.M. Anime |lang=en}}</ref>: [[Բորիս Նևսկի|Բորիս Նևսկին]] «[[Միր ֆանտաստիկի]]» ամսագրում նկատել է, որ «Բերսերկ»-ը լույս է տեսել երկար ժամանակ, և նույնիսկ ինքը՝ Միուրան, չգիտեր, թե երբ է դնելու վերջնակետը: Այդ պատճառով սահմանափակ [[անիմե-ադապտացիա]] ստեղծելիս [[Ռեժիսոր|ռեժիսորները]] ստիպված են բացառել կողմնակի գծերը: Երկրպագուների վրդովմունքը «բնօրինակի նկատմամբ ձեռնածության» վերաբերյալ հատկապես տեղին չէ՝ հաշվի առնելով, որ «Բերսերկ»-ի հեղինակն ինքը հանդիսանում է ստեղծողների թվում: Եվս մեկ կշտամբանք կապված է գրաֆիկական առանձնահատկությունների հետ, ինչպիսիք են չիբի (chibi) կերպարների առատությունը, հատկապես Իսիդրոյի և Պակի մոտ: Որոշ երկրպագուներ դադարեցին կարդալ [[Մանգա|մանգան]], քանի որ այն վերածվել էր մանկական հանդեսի: Բայց դրանք նույնպես ներմուծել է Միուրան, որպեսզի [[Հումոր|հումորով]] թուլացնի բրուտալ անհուսությունը, թեև «չիբիկները» խանգարում են արյունոտ մթնոլորտին, արարողն իր իրավունքի մեջ է, և բոլոր հավակնությունները գնում են դեպի նրան: Շատերին դուր չեկավ շտրիխապատման (գծանշման) էֆեկտը, որը նմանակում է մատիտով ստվերագծումը: Բայց այդպիսի երկակի հնարքը հաղորդում է օրիգինալություն: [[21-րդ դար|21]]-րդ դարում [[Ստերեոկինո|3D]]-ն անիմեում դարձել է համատարած, գործընթացն անկանգնելի է: 2016-2017 թվականների էկրանավորումը դիտվում է որպես [[վեբ-անիմացիա]]՝ արված [[Չինացիներ|չինացի]] ուսանողների կողմից՝ ուտելիքի դիմաց: Ժամանակակից օտակուների շրջանում հարգի են թեթևամիտ «[[Granblue Fantasy The Animation]]»-ը կամ անվերջանալի «[[The Idolmaster]]»-ը, իսկ լուրջ [[Անիմե|անիմեների]] պահանջարկը սահմանափակ է: «Բերսերկ»-ը հայտնվել է փակ շրջանի մեջ. ցածր վարկանիշներ-քիչ փող -վատ անիմացիա -էլ ավելի ցածր վարկանիշներ: Անիմե-ինդուստրիան [[ճգնաժամ]] է ապրում<ref>{{Cite web |last=Невский |first=Борис |date=2017-08-15 |title=Так ли плох новый «Берсерк»? |url=https://www.mirf.ru/serial/novyj-berserk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204224807/https://www.mirf.ru/serial/novyj-berserk |archive-date=2019-12-04 |access-date=2020-01-18 |publisher=«[[Мир фантастики]]» |lang=ru}}</ref>: [[Ռեժիսոր]] [[Շին Իտագակի|Շին Իտագակին]] շատ [[քննադատություն]] է ստացել հանդիսատեսի կողմից և պատասխանել է, որ խնդիրը կայանում է ոչ միայն ստեղծվող [[Անիմե|անիմեների]] հսկայական քանակի, այլև խիստ [[Ֆունկցիայի գրաֆիկ|գրաֆիկների]] մեջ, որոնք ստիպում են [[Նկարիչ-մուլտիպլիկատոր|անիմատորներին]] աշխատել մինչև սպառվելը: Դա հանգեցրել է նրան, որ փոքր և նույնիսկ միջին ստուդիաները կորցնում են աշխատակիցներին, ովքեր տեղափոխվում են խոշոր [[Ընկերություն|ընկերություններ]], որոնք ընդունակ են ավելի շատ միջոցներ հատկացնել և առաջարկել առողջ մթնոլորտ: Սխալներն ու թերությունները ստիպված են ուղղել [[Ռեժիսոր|ռեժիսորները]]՝ վերամշակելով ծավալի 80-ից մինչև 90%-ը<ref>{{Cite web |author=Jack Cardner |date=2019-01-29 |title=Berserk 2016 Anime Director Says The Industry Lacks Animation Directors |url=https://screenrant.com/berserk-2016-anime-industry-lacks-directors/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204032830/https://screenrant.com/berserk-2016-anime-industry-lacks-directors/ |archive-date=2019-02-04 |access-date=2020-08-21 |website=[[Screen Rant]] |lang=en}}</ref>: [[2016]] թվականի վատթարագույն [[Դիզայն|դիզայնի]] և [[Համակարգչային անիմացիա|համակարգչային անիմացիայի]] պատճառով, որը հիշեցնում է «[[Microsoft Paint]]»-ը, վճիռը միանշանակ էր՝ «Բերսերկ»-ն արժանի է ավելի լավին<ref>{{Cite web |author=Chris Beveridge |date=2018-02-26 |title=Berserk Season 1 Blu-ray Anime Review |url=https://www.fandompost.com/2018/02/26/berserk-season-1-blu-ray-anime-review/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128012222/https://www.fandompost.com/2018/02/26/berserk-season-1-blu-ray-anime-review/ |archive-date=2021-01-28 |access-date=2022-07-01 |website=The Fandom Post |lang=en}}</ref>: [[Ալեքսանդր Սադովսկի|Ալեքսանդր Սադովսկին]] «[[IGN Russia]]» կայքում ընդգծել է. Կենտարո Միուրան մանգան արել է ավելի քան 30 տարի: Սա մութ [[ֆենտեզի]] է, ինչպես և նրա [[Հերոս|հերոսը]]: Եթե մի կողմ դնենք առաջին հատորները, որտեղ հեղինակն ակնհայտորեն դեռ չէր հասունացել, և ամենաուշ շրջանի հատորները, որտեղ [[Պատմություն|պատմությունը]], ինչպես և վայել է ցանկացած երկարաձգված նախագծի, զգալիորեն սպառվում է, պետք է նշել, որ «Բերսերկ»-ը [[Ժանր|ժանրի]] լավագույն ներկայացուցիչներից մեկն է: Այն դաժան է և նատուրալիստական, բայց ոչ ի վնաս իմաստի, և տասնյակ կերպարներով սյուժեն առաջ տանել հեղինակին հաջողվում է ոչ պակաս լավ, քան կադր առ կադր մենամարտերը նկարելը: Տեղ է գտնվել թե՛ մասշտաբային ճակատամարտերի, թե՛ գրոտեսկային հրեշների համար, իսկ երբ մանրակրկիտ հղկված է գրեթե յուրաքանչյուր կադր, ուզում ես ներել Միուրային առողջ տրամաբանությունից ցանկացած շեղում<ref>{{Cite web |last=Садовский |first=Александр |date=2017-05-22 |title=Berserk and The Band of the Hawk — Рецензия |url=https://ru.ign.com/berserk-2016-ps4/87795/review/retsenziia-na-berserk-and-the-band-of-the-hawk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204134647/https://ru.ign.com/berserk-2016-ps4/87795/review/retsenziia-na-berserk-and-the-band-of-the-hawk |archive-date=2020-02-04 |access-date=2020-01-19 |publisher=[[IGN|IGN Россия]] |lang=ru}}</ref>: «[[Նավիգատոր իգրովոգո միրա]]» հանդեսը փաստել է, որ «Բերսերկ»-ը, առանց [[Չափազանցություն|չափազանցության]], [[Պաշտամունք|պաշտամունքային]] մանգա է: Այլ հարց է, որ այն հանդիսանում է «լավ սկսեց, բայց վատ ավարտեց» առածի օրինակը: Եթե առաջին արկաները՝ «Սև թրակիր»-ը և «Ոսկե դար»-ը, իսկական դասական են, որոնք առաջարկվում են ծանոթացման բոլորին, ապա «Հազարամյա կայսրության բազեն» արդեն պարզապես լավն է, իսկ «Ֆանտազիա»-ից սկսվում է բացահայտ կրկեսը և դատարկից դատարկը լցնելը: Պատճառը մեկն է. Միուրայի սեփական [[Խոստովանություն|խոստովանությամբ]], ինչի մասին նա [[Հեգնանք|հեգնանքով]] ծիծաղում է հենց մանգայում, այս ստեղծագործությունը կերակրում է իրեն այնքան տարի, որ պատմությունն ավարտել ինքը չի ցանկանում. արդյունքում մաեստրոն բացահայտորեն ձգձգում է բերսերկի թիկնոցը: Նվիրված երկրպագուները շարունակում էին կարդալ, բայց նրանց հուզում էր նույն բանը, ինչ «Սանտա Բարբարա»-ի հանդիսատեսին՝ կապրե՞ն արդյոք նրանք մինչև [[Էպոպեա|էպոպեայի]] ֆինալը<ref>{{Cite web |author=Сергей Косин |date=2017-03-29 |title=Рецензия: Berserk and the Band of the Hawk |url=http://www.nim.ru/navi/recenziya-berserk-and-the-band-of-the-hawk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905150742/http://www.nim.ru/navi/recenziya-berserk-and-the-band-of-the-hawk/ |archive-date=2019-09-05 |access-date=2020-08-10 |website=[[Навигатор игрового мира]]}}</ref>: [[Comicbook.com]]-ի կարծիքով՝ «Բերսերկ» ֆրանշիզն ընթանում էր [[1980]]-ական թվականների վերջից, և շատ երկրպագուներ հարց էին տալիս, թե ինչպես [[Գատսի]], [[Գրիֆիթի]], [[Կասկայի]] և այն մութ աշխարհի [[Ճակատագիր|ճակատագիրը]], որտեղ նրանք ապրում են, կհասնի իր ավարտին: [[Կենտարո Միուրա|Կենտարո Միուրան]] ստեղծեց զարմանալի [[Գեղարվեստ|գեղարվեստական]] կերպար Սև թրակրի և նրա ընկերների համար, ովքեր ցանկանում են ոչնչացնել Աստծո Ձեռքի դևերի հորդաները: Այս արվեստի գործը ժամանակ է պահանջում՝ դիմանալով բազմաթիվ դադարների, երբ խոսքը վերաբերում է հաջորդ գլխի թողարկմանը, ինչին անհամբերությամբ սպասում են [[Երկրպագուներ|երկրպագուները]]: Սև թրակիրն իրականում կարող է [[Վրեժ|վրեժխնդիր]] լինել Գրիֆիթից, բայց նա դրոշմված է և խոստացված որպես զոհ, նրա [[Հոգի|հոգին]] պատկանում է [[Դև|դևերի]] աշխարհին: Բերսերկը մի պատմություն է՝ թաթախված խավարի և [[Արյուն|արյան]] մեջ, որտեղ մարտերը սովորաբար հանգեցնում են հարյուրավոր [[Մահ|մահերի]]: Այստեղից ամենահավաստի ավարտը՝ բոլորը պարտվում են: Համընդհանուր ոչնչացումը [[Երաշխավորություն|երաշխավորված]] է և հզոր ազդակ կտա այն մասին, որ վրեժն ու [[Իշխանություն|իշխանությունը]] հավերժ չեն լինում<ref>{{Cite web |author=Evan Valentine |date=2020-04-02 |title=How Should Berserk Come To An End? |url=https://comicbook.com/anime/2020/04/02/berserk-how-should-it-end-finale/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405092020/https://comicbook.com/anime/2020/04/02/berserk-how-should-it-end-finale/ |archive-date=2020-04-05 |access-date=2020-04-08 |website=ComicBook.com |lang=en}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Գրականություն == * {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://www.darkhorse.com/Books/3001-610/Berserk-Official-Guidebook-TPB |автор=Miura, K. |заглавие=Berserk Official Guidebook |год=2018 |язык=en |издательство=[[Dark Horse Comics]] |страниц=200 |isbn=978-1-50670-706-8}} * {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.randomhousebooks.com/books/178200/ |автор=Thompson, J. |заглавие=Manga: The Complete Guide |год=2007 |язык=en |место=New York |издательство=[[Del Rey Books]] |страниц=556 |isbn=978-0-345-48590-8}} == Հղումներ == * [https://magazine.younganimal.com/berserk/ Официальная страница '''Berserk''']{{ref|ja}} на сайте журнала Young Animal * [https://www.berserk-anime.com/ Официальный сайт аниме]{{ref|ja}} {{внешние ссылки}} [[Կատեգորիա:PlayStation 2 տեսախաղեր]] [[Կատեգորիա:Ճապոներեն ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Մանգա]] 828a1v24dk6yxi4anjkrzt0ioiocp2q 102 1342024 10953457 10953174 2026-10-21T12:53:36Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 /* Մհեր Պետրոսյան299792458 */ 10953457 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} dryo87fn49ku21e9sjkd3gf0hf4c7ny 10953464 10953457 2026-10-21T13:01:49Z Միհրդատ7987 172650 /* Միհրդատ7987 */ 10953464 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} # {{Pagesize|Յուզեֆ Հալլերի նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} 2kquggant21ch5r60jjmalyz9laxnob 10953478 10953464 2026-10-21T13:08:01Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 /* Մկրտչյան Անահիտ */ 10953478 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Խարիսխ (հուշարձան, Վոտկինսկ)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} # {{Pagesize|Յուզեֆ Հալլերի նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} iw3gf02daxshqr14jcy8kbqkm1ffu5a 10953485 10953478 2026-10-21T13:10:50Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 /* Մհեր Պետրոսյան299792458 */ 10953485 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Խարիսխ (հուշարձան, Վոտկինսկ)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|Բզեզների հուշարձաններ}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} # {{Pagesize|Յուզեֆ Հալլերի նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} 8e3il5d4omqnvcdh89jop0zfum8swkk 10953497 10953485 2026-10-21T13:22:17Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 /* Աստղիկ Աջամօղլյան */ 10953497 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} # {{Pagesize|«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Նյու Յորք)}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Խարիսխ (հուշարձան, Վոտկինսկ)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|Բզեզների հուշարձաններ}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} # {{Pagesize|Յուզեֆ Հալլերի նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} iec0nr2lkgii84vlqw1n6bfm9pz52ep 10953502 10953497 2026-10-21T13:31:30Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 /* Մհեր Պետրոսյան299792458 */ 10953502 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} # {{Pagesize|«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Նյու Յորք)}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Խարիսխ (հուշարձան, Վոտկինսկ)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|Բզեզների հուշարձաններ}} # {{Pagesize|Ակնածանք (քանդակ)}} # {{Pagesize|}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} # {{Pagesize|Յուզեֆ Հալլերի նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} 73xpr9bsqn66qwabk9w2vb79qoqjrcw 10953510 10953502 2026-10-21T13:44:37Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 /* Մհեր Պետրոսյան299792458 */ 10953510 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} # {{Pagesize|«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Նյու Յորք)}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Խարիսխ (հուշարձան, Վոտկինսկ)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|Բզեզների հուշարձաններ}} # {{Pagesize|Ակնածանք (քանդակ)}} # {{Pagesize|Թափառող շան հուշարձան}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} # {{Pagesize|Յուզեֆ Հալլերի նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} ex2ab3wlfbud5z01jm7ggwifk491e7n 10953528 10953510 2026-10-21T16:13:34Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 /* Մհեր Պետրոսյան299792458 */ 10953528 wikitext text/x-wiki {{Աշխարհի հուշարձաններ/գլխագիր}} == Օրինակ == <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} </pre></div> == Ակումբների անդամներ == === Աստղիկ Աջամօղլյան === # {{Pagesize|Անօթևան Հիսուս}} # {{Pagesize|Խաղաղության մոմ}} # {{Pagesize|«Տիտանիկի» հուշահամալիր (Նյու Յորք)}} ===Մկրտչյան Անահիտ === # {{Pagesize|Ազգերի ճակատամարտի հուշարձան}} # {{Pagesize|Խաղաղության հրեշտակ (Մանհայմ)}} # {{Pagesize|Բաթի-Միլեթի հիշատակի շատրվան}} # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Պետրոզավոդսկ)}} # {{Pagesize|Դերժավինի հուշարձան (Կազան)}} # {{Pagesize|Վևեի պատառաքաղ}} # {{Pagesize|Գերմանական բանակի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Ուոլթոն Ուել ցայտաղբյուր}} # {{Pagesize|Մեսիի արձան (Կուտրալ Կո)}} # {{Pagesize|Ուոլեսի ու Գրոմիթի քանդակներ}} # {{Pagesize|Վիլհելմ Տելի հուշարձան}} # {{Pagesize|Սասկաչևանի պատերազմի հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Խարիսխ (հուշարձան, Վոտկինսկ)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Mari Araqelyan === # {{Pagesize|Ֆիդել Կաստրոյի և Չե Գևարայի նստարան }} # {{Pagesize|Ջորջ Մեյսոնի հուշահամալիր }} # {{Pagesize|Միմիձուկա}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան (Մեխիկո)}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Ռուբեն5 === # {{Pagesize|Խերսոնի ձմերուկի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ուսուցչի հուշարձան (Տորոպեց)}} === Գարիկ15 === # {{Pagesize|Նևադո}} # {{Pagesize|}} === Varduhy Arakelyan === # {{Pagesize|«Հավերժական լույս» խաղաղության հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Զինվորական կանանց հուշահամալիր}} # {{Pagesize|Հակահուշարձան 49 ABC}} # {{Pagesize|}} === Մարի Պոդոսյան === # {{Pagesize|Հարի Քեյնի արձան}} # {{Pagesize|Մեծ հավ}} # {{Pagesize|Գրանդ Շալե}} # {{Pagesize|Կարագային քանդակագործություն}} === Մհեր Պետրոսյան299792458 === # {{Pagesize|The Beatles-ի հուշարձան}} # {{Pagesize|Յան Չեկանովսկու հուշարձան}} # {{Pagesize|Երջանիկ շան հուշարձան}} # {{Pagesize|Շունը՝ սննդի արկղի վրա}} # {{Pagesize|Էմիլի (կով)}} # {{Pagesize|Ծովորորի հուշարձան}} # {{Pagesize|Ջոկ շան արձան}} # {{Pagesize|Բզեզների հուշարձաններ}} # {{Pagesize|Ակնածանք (քանդակ)}} # {{Pagesize|Թափառող շան հուշարձան}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Sam.Grig === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Jor.Grig === # {{Pagesize|Պետրոս I-ի հուշարձան (Արխանգելսկ)}} # {{Pagesize|}} === Յան === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Անժելա9 === # {{Pagesize|Եղջերուի քանդակ (Սմոլենսկ)}} # {{Pagesize|Ֆրանսիսկո Նարկիսո Լապրիդայի հուշարձան}} === Նանե Չոփիկյան === # {{Pagesize|Տորոնտոյի անօթևանների հուշարձան}} # {{Pagesize|Բեթհովենի հուշարձան}} # {{Pagesize|Լանկաստեր (հուշահամալիր, Նիդերլանդներ)}} === Milush Mikayelyan === # {{Pagesize|Գիտուն կատու (քանդակ, Օբնինսկ)}} # {{Pagesize|}} === Մանե15 === # {{Pagesize|Փոկի արձան}} # {{Pagesize|}} === Սվարլիվիր === # {{Pagesize|Հյուսիսային պատ}} # {{Pagesize|}} === Միհրդատ7987 === # {{Pagesize|Խուան Մանուել Ֆանխիոյի հուշարձան}} # {{Pagesize|Միխայիլ Դոլիվո-Դոբրովոլսկու նստարան}} # {{Pagesize|Յուզեֆ Հալլերի նստարան}} === Artavazd Santrosyan === # {{Pagesize|Հաչիկոյի հուշարձան }} # {{Pagesize|}} === Julia Frangyan === # {{Pagesize|Հաղթական կամար (Մյունխեն)}} # {{Pagesize|Հինգ խաչ}} === Հայկ2012 === # {{Pagesize|Մոցարտի հուշարձան (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} == Այլ խմբագիրներ == === Արշո === # {{Pagesize|Միլիմետրովկա (շենք)}} # {{Pagesize|Կուրչատովի հուշարձան (Չելյաբինսկ)}} # {{Pagesize|ICAR պահածոյացված տավարի մսի հուշարձան}} # {{Pagesize|Պարոլայի առյուծ}} === 23artashes === # {{Pagesize|Ստեղնաշարի հուշարձան}} # {{Pagesize|Բզեզ (քանդակ)}} === Մկո Ֆռանգյան === # {{Pagesize|Պատերազմի արվեստ և խաղաղության արվեստ }} # {{Pagesize|}} === Khachatrrryan === # {{Pagesize|Խոզի հուշարձան}} # {{Pagesize|Հակահուշարձաններ Մեքսիկայում }} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} === Մասնակցային անուն === # {{Pagesize|}} # {{Pagesize|}} dszzobbwpjnrkqiz9iam3x0rzu4kb6q 3 1342035 10953629 10927744 2026-10-22T07:26:37Z L.m.k.08 177423 /* Ողջույն */ 10953629 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Վիքին սիրում է անտառներ նախագծի պատկերանիշ.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքին սիրում է անտառներ]] [[Պատկեր:Armenian Wikipedia Education Program logo (cropped).png|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Գիտելիքի ամիս]] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքին սիրում է անտառներ| '''Վիքին սիրում է անտառներ''']] * [[Վիքինախագիծ:Քուլ Վիքի|'''Քուլ Վիքի''']] * [[Վիքինախագիծ:Գիտելիքի ամիս|'''Գիտելիքի ամիս''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 11:32, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} iybfsfwxsdmuu72ogi93c0diw93im08 10953630 10953629 2026-10-22T07:50:39Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/L.m.k.08|L.m.k.08]] ([[User talk:L.m.k.08|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:23artashes|23artashes]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10927744 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Վիքին սիրում է անտառներ նախագծի պատկերանիշ.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքին սիրում է անտառներ]] [[Պատկեր:Armenian Wikipedia Education Program logo (cropped).png|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Գիտելիքի ամիս]] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքին սիրում է անտառներ| '''Վիքին սիրում է անտառներ''']] * [[Վիքինախագիծ:Քուլ Վիքի|'''Քուլ Վիքի''']] * [[Վիքինախագիծ:Գիտելիքի ամիս|'''Գիտելիքի ամիս''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 11:32, 30 սեպտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} km6hk451sveoxkw5dsihcmbxztxafia 2 1342215 10953596 10940527 2026-10-22T05:18:26Z L.m.k.08 177423 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953596 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10953597 10953596 2026-10-22T05:18:59Z L.m.k.08 177423 10953597 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tendency of lineage to retain ancestral traits}} {{Use shortened footnotes|date=February 2021}} The term '''phylogenetic niche conservatism''' has seen increasing use in recent years{{when|date=October 2020}} in the [[scientific literature]], though the exact definition has been a matter of some contention.{{sfn|Losos|2008}} Fundamentally, phylogenetic niche conservatism refers to the tendency of [[species]] to retain their ancestral traits. When defined as such, phylogenetic niche conservatism is therefore nearly synonymous with [[phylogenetic signal]]. The point of contention is whether or not "conservatism" refers simply to the tendency of species to resemble their ancestors, or implies that "closely related species are more similar than expected based on phylogenetic relationships".{{sfn|Losos|2008}} If the latter interpretation is employed, then phylogenetic niche conservatism can be seen as an extreme case of phylogenetic signal, and implies that the processes which prevent divergence are in operation in the lineage under consideration. Despite efforts by [[Jonathan Losos]] to end this habit, however, the former interpretation appears to frequently motivate scientific research. In this case, phylogenetic niche conservatism might best be considered a form of phylogenetic signal reserved for traits with broad-scale ecological ramifications (i.e. related to the [[Hutchinsonian niche]]).{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} Thus, phylogenetic niche conservatism is usually invoked with regard to closely related species occurring in similar environments.{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}} ==History and debate== According to a recent review,{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} the term niche conservatism traces its roots to a book on comparative methods in [[evolutionary biology]].{{sfn|Harvey|Pagel|1991}} However, and as these authors also note, the idea is much older. For instance, Darwin observed in the Origin of Species{{sfn|Darwin|1859}} that species in the same genus tend to resemble one another. This was not a matter of chance, as the entire [[Linnean taxonomy]] system is based on classifying species into hierarchically nested groups, e.g. a [[genus]] is (and was particularly at the time of Darwin's writing) by definition a collection of similar species. In modern times this pattern has come to be referred to as [[phylogenetic signal]], "the tendency of related species to resemble each other more than species drawn at random from the same tree {{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}". Methods such as Abouheif's C,{{sfn|Abouheif|1999}} Pagel's lambda,{{sfn|Pagel|1999}} Blomberg's K,{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} and Moran's I{{sfn|Moran|1950}} have been employed to test the statistical significance of the pattern. With regard to the term phylogenetic niche conservatism, many authors{{citation needed|date=February 2021}} have taken a significant result here—i.e. that phylogenetic information can help "predict" species traits—to be evidence of phylogenetic niche conservatism. Other authors, however, advocate that such a pattern should be expected (i.e. follow from "Descent with modification"{{sfn|Darwin|1859}}) and, accordingly, only in instances where species resemble each other more than expected based on their phylogenetic relationships should one invoke the term phylogenetic niche conservatism.{{citation needed|date=February 2021}} To take a single statistical test as an example, an unconstrained [[Brownian motion]] evolution process will result in a Blomberg's K value of 1; the strict school of thought would only accept a K > 1 as evidence of phylogenetic niche conservatism. ==Research foci== In an influential paper, Wiens and Donoghue{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}} laid out how phylogenetic niche conservatism might help explain the [[latitudinal diversity gradient]]. While support for the hypothesis that niche conservatism drives latitudinally structured variation in [[species richness]] has been found in some clades,{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}} overall, phylogenetic niche conservatism has not received strong support as the underlying cause responsible for variation in '''how many''' species occur in a given habitat.{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}} It has, however, found considerable support as a factor driving '''which''' species occur in a given habitat.{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}} That is, the study of phylogenetic niche conservatism by itself has not put an end to long-standing debate over what drives the latitudinal diversity gradient across clades, but within specific clades and across specific environmental gradients (as opposed to latitude sensu stricto), it has found support as a factor influencing which lineages are able to persist.{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}} ==See also== * [[Cladistics]] * [[Ecological niche]] * [[Niche differentiation]] * [[Phylogenetic signal]] ==Notes== {{reflist}} ==References== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal| volume = 277| issue = 1691| pages = 2131–2138| last1 = Buckley| first1 = Lauren B.| last2 = Davies| first2 = T. Jonathan| last3 = Ackerly| first3 = David D.| last4 = Kraft| first4 = Nathan JB| last5 = Harrison| first5 = Susan P.|authorlink5=Susan Harrison (ecologist) | last6 = Anacker| first6 = Brian L.| last7 = Cornell| first7 = Howard V.| last8 = Damschen| first8 = Ellen I.| last9 = Grytnes| first9 = John-Avid| last10 = Hawkins| first10 = Bradford A.| last11 = others| title = Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals| journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences| date = 2010| doi=10.1098/rspb.2010.0179| pmid = 20335205| pmc = 2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} [[Category:Biodiversity]] hpxpfcrqzx11v8korw5adbv4xpiqqru 10953598 10953597 2026-10-22T05:44:20Z L.m.k.08 177423 10953598 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}} :Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «<nowiki/>[[պահպանողականություն]]<nowiki/>» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} ։Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն՝ {{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «<nowiki/>[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]<nowiki/>» համեմատական մեթոդների մասին գրքից {{sfn|Harvey|Pagel|1991}}:Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}},որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները, {{sfn|Abouheif|1999}} Փեյջելի լամբդա ,{{sfn|Pagel|1999}} Բլոմբերգի Կ. ,{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը {{sfn|Moran|1950}} Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ» {{sfn|Darwin|1859}}and, accordingly, only in instances where species resemble each other more than expected based on their phylogenetic relationships should one invoke the term phylogenetic niche conservatism.{{citation needed|date=February 2021}} To take a single statistical test as an example, an unconstrained [[Brownian motion]] evolution process will result in a Blomberg's K value of 1; the strict school of thought would only accept a K > 1 as evidence of phylogenetic niche conservatism. ==Հետազոտական կենտրոններ == In an influential paper, Wiens and Donoghue{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}} laid out how phylogenetic niche conservatism might help explain the [[latitudinal diversity gradient]]. While support for the hypothesis that niche conservatism drives latitudinally structured variation in [[species richness]] has been found in some clades,{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}} overall, phylogenetic niche conservatism has not received strong support as the underlying cause responsible for variation in '''how many''' species occur in a given habitat.{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}} It has, however, found considerable support as a factor driving '''which''' species occur in a given habitat.{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}} That is, the study of phylogenetic niche conservatism by itself has not put an end to long-standing debate over what drives the latitudinal diversity gradient across clades, but within specific clades and across specific environmental gradients (as opposed to latitude sensu stricto), it has found support as a factor influencing which lineages are able to persist.{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}} ==Տես նաև== * [[Cladistics|Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] * [[Նիշային տարբերակում]] * [[Ֆիլոգենետիկ ազդանշան]] ==Նշումներ== {{reflist}} ==Հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal| volume = 277| issue = 1691| pages = 2131–2138| last1 = Buckley| first1 = Lauren B.| last2 = Davies| first2 = T. Jonathan| last3 = Ackerly| first3 = David D.| last4 = Kraft| first4 = Nathan JB| last5 = Harrison| first5 = Susan P.|authorlink5=Susan Harrison (ecologist) | last6 = Anacker| first6 = Brian L.| last7 = Cornell| first7 = Howard V.| last8 = Damschen| first8 = Ellen I.| last9 = Grytnes| first9 = John-Avid| last10 = Hawkins| first10 = Bradford A.| last11 = others| title = Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals| journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences| date = 2010| doi=10.1098/rspb.2010.0179| pmid = 20335205| pmc = 2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} [[Category:Biodiversity]] crujcdcnl2ln1b8sh5fwtob3s1xrf5f 10953599 10953598 2026-10-22T05:47:01Z L.m.k.08 177423 10953599 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}} :Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «<nowiki/>[[պահպանողականություն]]<nowiki/>» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} ։Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն՝ {{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «<nowiki/>[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]<nowiki/>» համեմատական մեթոդների մասին գրքից {{sfn|Harvey|Pagel|1991}}:Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}},որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները, {{sfn|Abouheif|1999}} Փեյջելի լամբդա ,{{sfn|Pagel|1999}} Բլոմբերգի Կ. ,{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը {{sfn|Moran|1950}} Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ» {{sfn|Darwin|1859}}և, Հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերից։accordingly.{{citation needed|date=February 2021}} Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ . ==Հետազոտական կենտրոններ == In an influential paper, Wiens and Donoghue{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}} laid out how phylogenetic niche conservatism might help explain the [[latitudinal diversity gradient]]. While support for the hypothesis that niche conservatism drives latitudinally structured variation in [[species richness]] has been found in some clades,{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}} overall, phylogenetic niche conservatism has not received strong support as the underlying cause responsible for variation in '''how many''' species occur in a given habitat.{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}} It has, however, found considerable support as a factor driving '''which''' species occur in a given habitat.{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}} That is, the study of phylogenetic niche conservatism by itself has not put an end to long-standing debate over what drives the latitudinal diversity gradient across clades, but within specific clades and across specific environmental gradients (as opposed to latitude sensu stricto), it has found support as a factor influencing which lineages are able to persist.{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}} ==Տես նաև== * [[Cladistics|Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] * [[Նիշային տարբերակում]] * [[Ֆիլոգենետիկ ազդանշան]] ==Նշումներ== {{reflist}} ==Հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal| volume = 277| issue = 1691| pages = 2131–2138| last1 = Buckley| first1 = Lauren B.| last2 = Davies| first2 = T. Jonathan| last3 = Ackerly| first3 = David D.| last4 = Kraft| first4 = Nathan JB| last5 = Harrison| first5 = Susan P.|authorlink5=Susan Harrison (ecologist) | last6 = Anacker| first6 = Brian L.| last7 = Cornell| first7 = Howard V.| last8 = Damschen| first8 = Ellen I.| last9 = Grytnes| first9 = John-Avid| last10 = Hawkins| first10 = Bradford A.| last11 = others| title = Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals| journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences| date = 2010| doi=10.1098/rspb.2010.0179| pmid = 20335205| pmc = 2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} [[Category:Biodiversity]] qgykf8kmr9ye9b6kfwlv24kcu7ovpo4 10953614 10953599 2026-10-22T06:37:04Z L.m.k.08 177423 /* Պատմություն և բանավեճ */ 10953614 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}} :Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «<nowiki/>[[պահպանողականություն]]<nowiki/>» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} ։Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն՝ {{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «<nowiki/>[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]<nowiki/>» համեմատական մեթոդների մասին գրքից {{sfn|Harvey|Pagel|1991}}:Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}},որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները {{sfn|Abouheif|1999}} ,Փեյջելի լամբդա {{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}},և Մորանի I-ը {{sfn|Moran|1950}} ։Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ» {{sfn|Darwin|1859}}և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ . ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում {{sfn|Wiens|Donoghue|2004}} բացատրեց, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ {{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}} :Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}} :Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել {{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Cladistics|Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] * [[Նիշային տարբերակում]] * [[Ֆիլոգենետիկ ազդանշան]] ==Նշումներ== {{reflist}} ==Հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal| volume = 277| issue = 1691| pages = 2131–2138| last1 = Buckley| first1 = Lauren B.| last2 = Davies| first2 = T. Jonathan| last3 = Ackerly| first3 = David D.| last4 = Kraft| first4 = Nathan JB| last5 = Harrison| first5 = Susan P.|authorlink5=Susan Harrison (ecologist) | last6 = Anacker| first6 = Brian L.| last7 = Cornell| first7 = Howard V.| last8 = Damschen| first8 = Ellen I.| last9 = Grytnes| first9 = John-Avid| last10 = Hawkins| first10 = Bradford A.| last11 = others| title = Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals| journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences| date = 2010| doi=10.1098/rspb.2010.0179| pmid = 20335205| pmc = 2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} [[Category:Biodiversity]] 1kdh6enizjagvxwu0gw8ypgx0ryeq0j 10953618 10953614 2026-10-22T06:55:39Z 23artashes 2675 10953618 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} ։Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն՝ {{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}} «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից {{sfn|Harvey|Pagel|1991}}:Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}},որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները {{sfn|Abouheif|1999}} ,Փեյջելի լամբդա {{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}},և Մորանի I-ը {{sfn|Moran|1950}} ։Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ» {{sfn|Darwin|1859}}և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ . ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում {{sfn|Wiens|Donoghue|2004}} բացատրեց, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ {{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}} :Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}} :Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել {{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal| volume = 277| issue = 1691| pages = 2131–2138| last1 = Buckley| first1 = Lauren B.| last2 = Davies| first2 = T. Jonathan| last3 = Ackerly| first3 = David D.| last4 = Kraft| first4 = Nathan JB| last5 = Harrison| first5 = Susan P.|authorlink5=Susan Harrison (ecologist) | last6 = Anacker| first6 = Brian L.| last7 = Cornell| first7 = Howard V.| last8 = Damschen| first8 = Ellen I.| last9 = Grytnes| first9 = John-Avid| last10 = Hawkins| first10 = Bradford A.| last11 = others| title = Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals| journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences| date = 2010| doi=10.1098/rspb.2010.0179| pmid = 20335205| pmc = 2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} d192u3l63iejnfqa3k2uo2tygb0gnc8 10953620 10953618 2026-10-22T06:57:26Z 23artashes 2675 /* Պատմություն և բանավեճ */ 10953620 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ» {{sfn|Darwin|1859}}և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ . ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}} :Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal| volume = 277| issue = 1691| pages = 2131–2138| last1 = Buckley| first1 = Lauren B.| last2 = Davies| first2 = T. Jonathan| last3 = Ackerly| first3 = David D.| last4 = Kraft| first4 = Nathan JB| last5 = Harrison| first5 = Susan P.|authorlink5=Susan Harrison (ecologist) | last6 = Anacker| first6 = Brian L.| last7 = Cornell| first7 = Howard V.| last8 = Damschen| first8 = Ellen I.| last9 = Grytnes| first9 = John-Avid| last10 = Hawkins| first10 = Bradford A.| last11 = others| title = Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals| journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences| date = 2010| doi=10.1098/rspb.2010.0179| pmid = 20335205| pmc = 2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} afv6wvf8revkdn39fnum5pf4o9ljabh 10953621 10953620 2026-10-22T06:58:06Z 23artashes 2675 /* Հետազոտական կենտրոններ */ 10953621 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal| volume = 277| issue = 1691| pages = 2131–2138| last1 = Buckley| first1 = Lauren B.| last2 = Davies| first2 = T. Jonathan| last3 = Ackerly| first3 = David D.| last4 = Kraft| first4 = Nathan JB| last5 = Harrison| first5 = Susan P.|authorlink5=Susan Harrison (ecologist) | last6 = Anacker| first6 = Brian L.| last7 = Cornell| first7 = Howard V.| last8 = Damschen| first8 = Ellen I.| last9 = Grytnes| first9 = John-Avid| last10 = Hawkins| first10 = Bradford A.| last11 = others| title = Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals| journal = Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences| date = 2010| doi=10.1098/rspb.2010.0179| pmid = 20335205| pmc = 2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} d3avtz4u8t4jg9ieep5t53luyb80diq 10953622 10953621 2026-10-22T06:58:41Z 23artashes 2675 /* Հղումներ */ 10953622 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal |volume=277 |issue=1691 |pages=2131–2138 |last1=Buckley |first1=Lauren B. |last2=Davies |first2=T. Jonathan |last3=Ackerly |first3=David D. |last4=Kraft |first4=Nathan JB |last5=Harrison |first5=Susan P. |last6=Anacker |first6=Brian L. |last7=Cornell |first7=Howard V. |last8=Damschen |first8=Ellen I. |last9=Grytnes |first9=John-Avid |last10=Hawkins |first10=Bradford A. |last11=others |title=Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |date=2010 |doi=10.1098/rspb.2010.0179 |pmid=20335205 |pmc=2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} b5z4ahvuc3l9ovuh0ydvdyx06xqagi4 2 1342698 10953479 10948433 2026-10-21T13:08:13Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 /* External links */ 10953479 wikitext text/x-wiki https://en.wikipedia.org/wiki/Statue_of_the_Beetle {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''Բզեզի հուշարձաններ''', (''{{Lang-pl|Pomnik chrząszcza}}'') [[Բրոնզ|բրոնզե]] քանդակ է, որը գտնվում է Լեհաստանի Լյուբլինի Վոևոդության Շչեբժեշին քաղաքում։ Այն տեղադրված է Շչեբժեշինի քաղաքապետարանի դիմաց՝ Կոստյուշկոյի հրապարակ 1 հասցեում։ Արձանը պատկերում է [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] միջատի՝ հագած ֆրակ և գլխին՝ [[Ցիլինդր (գլխի ծածկոց)|գլանաձև գլխարկ]], որը [[Ֆիդլ|ջութակ]] է նվագում։ Թեև համարվում է, որ այն [[Բզեզներ|բզեզ]] է պատկերում, արտաքին տեսքով այն ավելի շատ նման է [[Ուղղաթևեր|ուղղաթևների]] կարգին պատկանող միջատի (որոնց շարքին են դասվում մորեխներն ու ճպուռները)։ Քանդակի հեղինակն է Զիգմունտ Յարմուլը, իսկ բացումը տեղի է ունեցել 2011 թվականի հուլիսի 23-ին։ Արձանը նվիրված է [[Լեհերեն|լեհ]] գրող [[Յան Բժեխվա|Յան Բժեխվայի]] Բզեզը (''{{Lang-pl|Chrząszcz}}'') վերնագրով բանաստեղծությանը, որը հայտնի է որպես լեհերեն լեզվական ոլորախոսք ([[շուտասելուկ]]) և որի հետ սերտորեն կապված է քաղաքը։ Բանաստեղծության առաջին տողն է՝ Շչեբժեշինում բզեզը բզզում է եղեգների մեջ։ == Պատմություն == [[File:Szczebrzeszyn Beetle Wooden Monument 2018 P01.jpg|thumb|150px|left|Բզեզի՝ 2002 թվականին Շչեբժեշինում բացված սկզբնական փայտե արձանը։]] 2002 թվականի սեպտեմբերին Շչեբժեշին (''{{Lang-pl|Szczebrzeszyn}}'') քաղաքում բացվեց մի արձան, որը պատկերում է [[Ֆիդլ|ջութակ]] նվագող [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] [[Բզեզներ|բզեզի]]։ Այն քանդակել են [[Զամոշչ|Զամոշչի]] (''{{Lang-pl|Zamość}}'') արվեստի ավագ դպրոցի աշակերտները՝ պրոֆեսոր Զիգմունտ Յարմուլի ղեկավարությամբ։ Քանդակը պատրաստված է [[Լորենի|լորենու]] փայտից, ունի 3 մետր բարձրություն և 1 մետր լայնություն, և տեղադրված է քարե պատվանդանի վրա։ Այն տեղադրվել է Կլուկովսկու փողոցում՝ Ամրոցային բլրի ({{Lang-en|Castle Hill}}) ստորոտին, մոտակա Վեպշ գետը հոսող [[Աղբյուր|աղբյուրի]] հարևանությամբ։ Քանդակը ստեղծվել է ի պատիվ [[Լեհերեն|լեհ]] գրող [[Յան Բժեխվա|Յան Բժեխվայի]] Բզեզը վերնագրով հայտնի [[Շուտասելուկ|շուտասելուկի]], որի հետ քաղաքը սերտորեն ասոցացվում է։ Դրա առաջին տողն է՝ Շչեբժեշինում բզեզը բզզում է եղեգների մեջ<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20070314130756/http://www.szczebrzeszyn.info/pomnik_chrzaszcza.html|website=szczebrzeszyn.info|title=Pomnik chrząszcza|language=pl}}</ref><ref name="si">{{cite web|url=http://www.szczebrzeszyn.info/aktualnosci/?p=1077|website=szczebrzeszyn.info|title=Chrząszcz z brązu już stoi (zdjęcia i wideo)|date=20 July 2011|language=pl}}</ref>։ 2018 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, քանի որ նախկին քանդակը վնասվել էր, այն փոխարինվեց Զիգմունտ Յարմուլի ստեղծած նոր կրկնօրինակով<ref>{{cite web|url=https://mdk.szczebrzeszyn.pl/asp/nowy-drewniany-chrzaszcz-nad-zrodelkiem,2,artykul,1,941|website=mdk.szczebrzeszyn.pl|language=pl|title=Nowy drewniany chrząszcz nad źródełkiem|date=29 October 2018}}</ref>։ Քաղաքի պատվերով ստեղծված և Զիգմունտ Յարմուլի հեղինակած՝ [[Բզեզներ|բզեզ]] պատկերող մեկ այլ հուշարձան բացվել է 2011 թվականի հուլիսի 23-ին՝ Շչեբժեշինի քաղաքապետարանի դիմաց (Կոստյուշկոյի հրապարակ,1)։ [[Բրոնզ|Բրոնզից]] ձուլված այս արձանը ներկայացնում է մարդակերպ բզեզի՝ ֆրակով և [[Ցիլինդր (գլխի ծածկոց)|գլխարկ-գլանով]], որը [[Ֆիդլ|ջութակ]] է նվագում։ Հուշարձանի ստեղծման ծախսերի 70%-ը ֆինանսավորվել է [[Եվրոպական միություն|Եվրոպական միության]] ծրագրի շրջանակներում<ref name="si" /><ref name="gw">{{cite web|url=https://gazetawroclawska.pl/fascynujace-ciekawostki-o-polskich-miastach-atak-z-kosmosu-rekordowy-mural-kosci-smoka-i-inne-cuda-warszawy-krakowa-i-innych/ga/c7-18484271/zd/75556975|website=gazetawroclawska.pl|title=Chrząszcz brzmi w trzcinie w Szczebrzeszynie|language=pl}}</ref>։ Թեև նշվում է, որ այն պատկերում է [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] [[Բզեզներ|բզեզի]], արտաքին տեսքով այն ավելի շատ հիշեցնում է [[Ուղղաթևեր|ուղղաթևների]] կարգին պատկանող միջատի (որոնց շարքին են դասվում, օրինակ, մորեխներն ու ճպուռները)<ref name="pasikonik1" /><ref name="pasikonik2" />։ == Բնութագրեր == [[Բրոնզ|Բրոնզե]] արձանը տեղադրված է Շչեբժեշինի քաղաքապետարանի դիմաց՝ Կոստյուշկոյի հրապարակ, 1 հասցեում<ref name="si" />։ Թեև նշվում է, որ այն պատկերում է [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] [[Բզեզներ|բզեզի]], արտաքին տեսքով այն ավելի շատ հիշեցնում է [[Ուղղաթևեր|ուղղաթևների]] կարգին պատկանող միջատի (որոնց շարքին են դասվում մորեխներն ու ճպուռները/ծղրիդները)<ref name="pasikonik1">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20240304051309/https://lajf.info/kiedy-pasikonik-chce-byc-chrzaszczem/|website=lajf.info|title=Kiedy pasikonik chce być chrząszczem|date=30 December 2015|language=pl}}</ref><ref name="pasikonik2">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20251008010121/http://www.szczebrzeszyn.info/aktualnosci/?p=23339|website=szczebrzeszyn.info|language=pl|title=Trudne pytanie o chrząszcza ze Szczebrzeszyna w Milionerach|date=23 March 2023}}</ref>։ Արձանը պատկերված է ֆրակով և [[Ցիլինդր (գլխի ծածկոց)|գլանաձև գլխարկով]], նվագում է [[Ֆիդլ|ջութակ]], իսկ բարձրությունը մոտ 2 մետր է։ Քանդակը ստեղծվել է ի պատիվ [[Լեհերեն|լեհ]] գրող [[Յան Բժեխվա|Յան Բժեխվայի]] Բզեզը վերնագրով հայտնի [[Շուտասելուկ|շուտասելուկի]], որի հետ էլ սերտորեն կապվում է քաղաքը։ Դրա առաջին տողն է՝Շչեբժեշինում բզեզը խշխշում է եղեգների մեջ<ref name="si" /><ref name="gw" />։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category-inline|Beetle monument in Szczebrzeszyn|Statue of the Beetle}} arvok449gsejm5v7ft09u30vi66y7s8 10953486 10953479 2026-10-21T13:11:14Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953486 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10953534 10953486 2026-10-21T16:28:53Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953534 wikitext text/x-wiki {{Short description|Wooden effigy in Massachusetts, United States}} {{Distinguish|Sacred cow (disambiguation){{!}}Sacred Cow}} {{Good article}} {{use mdy dates|date=July 2024}} {{Infobox artwork |italic_title=no <!--"Sacred Cod" isn't a formal title, and italic looks odd given that we're certainly not going to italicize it throughout the rest of the article--> |image= Sacred Cod - For Wikipedia.jpg |image_size= 300px<!--unfortunately //upright// doesn't seem to work in this infobox--> |caption= The Sacred Cod in its "natural habitat".<br />"Humble the subject and homely the design; yet this painted image bears on its finny front a majesty greater than the dignity that art can lend to graven gold or chiselled marble", said an 1895 [[paean]] by {{nowrap|Massachusetts legislators.{{ran|C|p=12}}}} |title=The Sacred Cod |alt= A view from below of a carved, painted fish. |medium= [[Wood carving|Woodcarving]] |weight= {{convert|80|lb|abbr=on}}{{r|globe02}} |artist = |year= {{start date|1784}} |dimensions = {{convert|4|ft|11|in|cm|abbr=on}} long<!--need height too (one of the sources gives it)--> |city= Boston |museum= [[Massachusetts State House]] }} The '''Sacred Cod''' is a {{convert|4|ft|11|in|cm|spell=in|adj=on}} carved-wood [[effigy]] of an [[Atlantic cod]]fish, painted to the life, hanging in the [[Massachusetts House of Representatives|House of Representatives]] chamber of Boston's [[Massachusetts State House]]{{mdashb}}"a memorial of the importance of the [[cod fisheries|Cod-Fishery]] to the welfare of this Commonwealth" (i.e. [[Massachusetts]], of which cod is officially the "historic and continuing symbol").{{refn| {{cite web |author= General Court of the Commonwealth of Massachusetts|work= Massachusetts General Law |url= https://malegislature.gov/Laws/GeneralLaws/PartI/TitleI/Chapter2/Section13 |title= Ch. 2 §13 |publisher= General Court of the Commonwealth of Massachusetts |access-date= January 15, 2013}}{{better source needed|reason=bare statute is primary source|date=March 2013}} }} The Sacred Cod has gone through as many as three incarnations over three centuries: the first (if it really existed{{mdashb}}the authoritative source calling it a "prehistoric creature of tradition") was lost in a 1747 fire; the second disappeared during the [[American Revolution]]; and the third, installed in 1784, is the one seen in the House chamber today. "Sacred Cod" is not a formal name but a nickname which appeared in 1895, soon after the carving was termed "the sacred emblem" by a House committee appointed "to investigate the significance of the emblem [which] has kept its place under all administrations, and has looked upon outgoing and incoming legislative assemblies, for more than one hundred years".{{ran|C|p=3–4, 12}} Soon ''sacred cod'' was being used in reference to actual codfish as well, in recognition of the creature's role in building Massachusetts's prosperity and influence since early colonial times. In 1933 the Sacred Cod was briefly "Cod-napped" by editors of the ''[[Harvard Lampoon]]'', prompting police to [[wikt:drag#English-search water|drag]] the [[Charles River]] and search an airplane landing in [[New Jersey]]. In 1968 it was again taken briefly, this time by students at the [[University of Massachusetts Boston]]. {{Anchor|Holy Mackerel}}A fish figure is displayed in the State House [[Massachusetts Senate|Senate]] chamber as well{{mdashb}}a [[brass]] casting (sometimes called the '''Holy Mackerel''') above its central chandelier.{{refn |name="CIS"|{{cite web |url= http://www.sec.state.ma.us/cis/cismaf/mf3.htm |title= The Massachusetts State House Today |author= Citizen Information Service |publisher= Massachusetts Secretary of the Commonwealth |access-date= April 8, 2009}} }} __TOC__ {{clear}} == Significance == [[File:Atlantic-cod-1.jpg|thumb|left|upright=1.1|{{center|A [[Atlantic cod|"sacred cod"]] in its {{nowrap|natural habitat}}}}]] [[File:ColonyofNewHampshireSeal.png|thumb|right|upright=1|alt= a round seal with an upright fish on the left, a bundle of five arrows in the center, and a tree on the right|{{center|[[Seal of New Hampshire]], 1776}}]] {{Quote box|align=center|salign=right |{{nobr|Years before the statesmen of the}}<!--nobr forces text below image when window is narrow--> period had decided to make public {{shy|acknowl|edge|ment of the indebted|ness of the colony to the codfish, and had voted to adorn the assem|bly chamber with a wooden repre|sen|ta|tion thereof, indi|vid|uals and private cor|po|ra|tions were eager to pay tribute to the codfish, and vied with one another in their anxiety to make the recognition as conspicuous as possible.}}<!--p.34--> |source = ''A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives.'' {{nowrap|''Compiled by a Committee of the House.'' (1895)}} }} {{clear left}} Codfishing was the first industry practiced by Europeans in Massachusetts, and it is said that the colony's first export was a cargo of fish.{{ran|C|p=23}} Thus the codfish has been an important [[New England]] symbol for centuries, its image appearing on many early coins, stamps, corporate and government seals, and insignia such as the early crest of the ''[[Salem Gazette]]''. In 1743 a prominent [[Salem, Massachusetts|Salem]] businessman built a mansion in which "the end of every stair in his spacious hall [displayed] a carved and gilded codfish",{{hsp}}{{ran|C|p=34–36}} and in the 19th century the nouveau riche merchant families of New England were sometimes referred to, disparagingly, as the "codfish aristocracy".{{refn|{{cite book |publisher = Wayne State University Press|title = American Political Terms |first = Hans |last=Sperber |date = 1962 |ol= 5851122M |entry=Codfish Aristocracy |page=86}}}}{{refn|{{cite book|title=Facts on File Encyclopedia of Word and Phrase Origins|edition=4th|last=Hendrickson|first=Robert|year=2008}} }} In the late 1920s an "amusing" (as author [[H. P. Lovecraft]] termed it){{refn | {{citation |last=Lovecraft|first=H. P.|editor=Robert M. Price|chapter=The Whisperer in Darkness |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Sxhiog7Y8EAC&pg=PA177|date=June 1, 2006 |publisher=Chaosium Inc.|isbn=978-1-56882-192-4|pages=177–178|title=The Hastur Cycle }} }} codfish emblem appeared briefly, "totem-like",{{refn|{{cite book |author=Susanne K. Langer |title=Philosophy in a New Key: A Study in the Symbolism of Reason, Rite, and Art |url=https://books.google.com/books?id=TL4xbZojMh0C&pg=PA183 |date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03994-0|page=183 }} }} on [[Vehicle registration plates of Massachusetts|Massachusetts license plates]].{{refn|{{cite web |url=http://www.w-a.com/maplate.htm |title=Chris Woodcock's Massachusetts License Plates }}{{better source needed|date=December 2014}} }} {{clear}} == History == [[File:1751 CourtHouse Boston byNathanielHurd.png|thumb|right|Boston's [[Old State House (Boston)|Old State House]], home of the second and (for a time) the third Sacred Cod]] {{Quote box|align=center|salign=right |{{avoid wrap|Poised high aloft the old hall of the}}<!--<<avoid wrap forces text below img when window is narrow--> Massachusetts House of Representatives, riding serenely the sound waves of debate, unperturbed by the ebb and flow of enactment and repeal or the desultory storms that vexed the nether depths of oratory, there has hung through immemorial years an ancient codfish, quaintly wrought in wood and painted to the life. {{paragraph break}} Humble the subject and homely the design; yet this painted image bears on its finny front a majesty greater than the dignity that art can lend to graven gold or chiselled marble. The sphere it fills is vaster than that through which its prototype careered with all the myriad tribes of the great deep. The lessons that may be learned of it are nobler than any to be drawn from what is beautiful; for this sedate and solitary fish is instinct with memories and prophecy, like an oracle. It swims symbolic in that wider sea whose confines are the limits set to the activities of human thought. It typifies to the citizens of the Commonwealth and of the world the founding of a State. It commemorates Democracy. It celebrates the rise of free institutions. It emphasizes progress. It epitomizes Massachusetts. <!--[[[par break]]]To the sober student of the world's past this historic codfish is fraught with ripe significance. A few details as to the origin and vicissitudes of this material emblem may shed some light on its serious purpose and high mission. [[[par break]]]This old codfish has kept its place under all administrations, and has looked upon outgoing and incoming legislative assemblies, for more than one hundred years. --> |source = ''A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives.'' {{nowrap|''Compiled by a Committee of the House.'' (1895)}} }} [[File:MAstatehouse62.jpg|thumb|The modern [[Massachusetts State House]] (seen here c.{{thinsp}}1862), where the third Sacred Cod hangs in the {{shy|Rep|re|sen|ta|tives}} chamber.]] [[File:MA HouseRepresentatives Ballous.JPG|thumb|right|alt= An etching of an ornate two story room filled with people seated in chairs on both the floor and balcony. At upper right is a dark fish shape.|Etching (''[[Ballou's Pictorial]]'', 1856) of the old Representatives (now Senate) chamber, with the Sacred Cod near upper right]] What is now called the Sacred Cod has hung for three centuries{{mdashb}}though with interruptions, and in at least two (and possibly three) successive incarnations{{mdashb}}in the chamber of the [[Massachusetts House of Representatives]] (or its predecessor, the House of Assembly of the [[Province of Massachusetts Bay]]). ===First Cod=== Of the Cod's first incarnation, the Committee on History of the Emblem of the Codfish (appointed by the House in 1895) wrote: {{blockquote|There is a dim tradition that in the primitive House of Assembly of the Province there hung a codfish which was the gift of [[Samuel Sewall|Judge Samuel Sewall]] [who] died in 1729.<!--one source says Sewell died Jan 1 1730 -- a calendar reform issue here?--> [But Sewell's] published [[wikt:remains#English-writings|remains]] make no mention of this traditional fish, and it is difficult to imagine that a man of his loquacious verbosity would have omitted to chronicle his munificence.{{ran|C|p=17}} }} Assuming it existed and whatever its origin (the Committee continued), when Boston's [[Old State House (Boston)|Old State House]] burned in 1747 "this prehistoric creature of tradition{{nbsp}}... doubtless went up in a whirl of smoke which still clouds its history to the peering vision of the antiquarian".{{hsp}}{{ran|C|p=17}} ===Second Cod=== A second Cod appeared sometime between 1748 (when the State House was rebuilt) and 1773 (when [[Thomas Crafts Jr.]] billed the Province of Massachusetts Bay, "To painting Codfish, 15 shillings"). But within a few years, the Committee wrote, the second Cod {{blockquote|<!--At some indeterminate time subsequent to the painting of the codfish by Thomas Crafts Jr., it-->disappeared from the State House and was doubtless destroyed, for the closest historical research fails to shed any light upon the time, manner or cause of its disappearance, or to disclose any reference to it whatever. Mayhap some burly British trooper, quartered in the improvised barracks of the old State House [during the [[siege of Boston]]], took umbrage at the spick and span elegance of the newly painted emblem of colonial independence and thrift. Such a one may have torn down the cherished symbol from the wall whence it had offered aid and comfort to the rebel patriots, with its assurance of the material wealth accessible to the embryonic State, and, in spirit of vandalism so prevalent at that age, used it to replenish his evening camp fire.<!-- Whatever may have been its fate in that epoch of political upheaval, no record was left to tell the tale.-->{{ran|C|p=17–18}} }} The Committee found "good reason to believe that this missing fish{{nbsp}}...<!--, or [less likely] its successor, which has come down to us, --> was carved by one John Welch, a Boston patriot".{{NoteTag| {{ran|C|p=18–19}} The Committee discussed at some length whether the Cod sculpted by Welch was the second in the series, or the third: "There seems good reason to believe that this missing fish, or its successor, which has come down to us, was carved by one John Welch, a Boston patriot. Welch was born Aug.{{nbsp}}11, 1711. He was a well-known citizen, and lived on Green Lane in West Boston. In 1756 he was a captain in the [[Ancient and Honorable Artillery Company]]. He, [like John Rowe], was one of the signers of the famous petition or memorial, charging the officers of the Crown with appropriating to their own use money belonging to the Province. The descendants of John Welch have always insisted that he carved the State House codfish of today. His great-great-grandson, Capt. Francis Welch, is now living in Brookline, at the age of eight-six, and he has recently stated that the truth of this assertion has always been recognized among the family traditions. It has been handed down from father to son uncontradicted for at least three generations. Captain Welch's father repeatedly told him that he heard the story from the lips of his grandfather, and never expressed the least doubt in regard to it. {{paragraph break}} "Conceding the authenticity of this tradition, a question remains as to which of the two codfishes was the handiwork of John Welch. Welch died Feb.{{nbsp}}9, 1789; so that, if he carved the fish now in the State House, he must have been in his seventy-fourth year. This seems unlikely, whereas he might easily have wrought the codfish Thomas Crafts [Jr.] painted; and it is quite probable that, in the growing vagueness of domestic tradition, the identity of the two may have been confounded. In that chaotic revolutionary period which left us no record of the loss or destruction of the object of Thomas Crafts' artistic attention, the Welch family may easily have lost trace of it, and have taken it for granted that the older emblem is the actual symbol of today." }} ===Third Cod=== The third Cod was installed in 1784 (the Committee continued) after Representative [[John Rowe (merchant)|John Rowe]]{{mdashb}}namesake of [[Rowes Wharf]] and "a leading spirit in the stirring scenes that led up to the famous '[[Boston Tea Party]]{{'"}}{{hsp}}{{ran|C|p=16}}{{mdashb}}asked leave "to hang up the representation of a Cod Fish in the room where the House sit, as a memorial of the importance of the Cod-Fishery to the welfare of this Commonwealth, as had been usual formerly{{nbsp}}.... And so the emblem was suspended" in the old State House once again, and this Cod (which Rowe may have underwritten personally) is the one extant today.{{ran|C|p=20}} In 1798 the Cod was moved to the Representatives chamber in the [[Massachusetts State House|new State House]],{{ran|C|p=12–13}} where it originally hung over the Speaker's desk. In the 1850s it was moved to the rear of the chamber.{{NoteTag| {{ran|C|p=20}} The Committee elaborated: "In 1867, for a brief space, the fish was missing from its accustomed haunt; but it soon returned, brighter than before, in a new coat of submarine motley. Again, in 1874, while the chamber was being renovated, the codfish was taken down to be repainted; and at the time [the House's 'venerable doorkeeper'] Captain Tucker measured it, finding its length to be four feet and eleven inches. He also noted that it was carved from a solid piece of wood. Since that time, a period of twenty-one years, the sacred emblem has not been profaned by mortal touch." Additionally, the Cod was painted in December 1879 (cost: 12 shillings) by [[Samuel Gore]],{{refn|name=burrell|{{cite book|title=The State House, Boston, Massachusetts |first=Ellen Mudge|last= Burrell |edition=9th|year=1927|pages=140–143}} }} older brother of future Massachusetts governor [[Christopher Gore]] and brother-in-law of Thomas Crafts Jr.;{{refn|{{cite book|title=The Road to Concord: How Four Stolen Cannon Ignited the Revolutionary War|last=Bell|first=J. L. |year=2016|page=<!--page number needed-->}}}} and yet again in 1965.{{r|backwards}} {{pb}}Another source gives the Cod's length as four feet eleven ''and one-half'' inches, and its maximum diameter as ten inches.{{r|burrell}} |name=profane}} ===Committee on History of the Emblem of the Codfish=== [[File:Sacred Cod 02.JPG|thumb|alt= A view of the rear of the Massachusetts House of Representatives chamber, showing the Sacred Cod suspended above the railings of the visitors' gallery|The Sacred Cod "aerially swimming"{{refn|{{cite book|title=The Massachusetts State House; a sketch of its history and a guide to its points of interest|first=Alfred S. |last=Roe|year=1899|page=25}} }} above the House of Representatives visitors' gallery (formerly the Ladies' Gallery),{{r|loiterer}} 2013]] On January{{nbsp}}2, 1895{{mdashb}}the House's last day of business before relocating to a new chamber in the same building{{mdash}} {{blockquote|the question of taking with it the "representation of a codfish," which for more than a hundred years had never missed a "roll call," was brought up for consideration. It was, however, deemed wise to investigate the significance of the emblem before its removal{{nbsp}}...}} Accordingly, after "nearly two months of painstaking research and investigation" the three-member Committee on History of the Emblem of the Codfish submitted its report, and after debating "at length" the House ordered "immediate removal of the ancient 'representation of a codfish' from its present position in the chamber recently vacated by the House, and to cause it to be suspended{{nbsp}}...<!-- in a suitable place over the Speaker's chair [[[[omitted because a subsequent order modified the Cod's destination]]]]--> in this chamber{{nbsp}}...."{{hsp}}{{ran|C|p=4}} A committee of fifteen was escorted by the Sergeant-at-Arms to the old House chamber, where the Sacred Cod was lowered by the assistant doorkeeper and wrapped in an American flag, then placed on a bier and borne by House messengers to the new House chamber, where the assembled Representatives rose in applause.{{ran|C|p=7}} After repainting by [[Walter M. Brackett]], it was hung where it remains today: "<!--opposite the Speaker's chair -->between the two sets of central columns, and under the names '[[John Lothrop Motley|Motley]],' and '[[Francis Parkman|Parkman]]',"{{hsp}}{{ran|C|p=20}} above the chamber's clock.{{r|NYT5}}{{NoteTag|The identities of "Motley" and "Parkman" are given by Burrell.{{r|burrell}} }} Since that move the Cod has faced north (that is, leftward as seen from the Speaker's rostrum), though after being repainted in 1965 it was, at least temporarily, rehung the other way.{{refn|name=backwards|{{cite news|title=Sacred Cod Back{{snd}}And Backwards|work= Boston Globe|date= November 25, 1965|page= 58}} }} =="Sacred Cod" nickname== [[File:Taft Talks To Publishers Over Wire Pittsburgh Gazette Times April 26 1912.png|thumb|link=https://news.google.com/newspapers?id=fsIwAAAAIBAJ&sjid=QGYDAAAAIBAJ&pg=2781,3459626&dq=sacred+cod&hl=en|{{center|Pittsburgh ''Gazette Times'',}} {{center|April{{nbsp}}26, 1912{{r|taft}}}}]] The Committee's report refers at one point to "the sacred emblem",{{ran|C|p=20}} and while it was working a poem appeared in the ''Boston Globe'' referring to the carving as "the Sacred Cod".{{NoteTag|The poem asked, rhetorically, whether "breathe there men so base, ignoble, treason-tainted{{nbsp}}/ that from thy aerial throne would wrest thee, sacred sign?"{{hsp}}{{refn|{{cite news |title= The Sacred Cod Again |work= Daily Boston Globe |date= January 20, 1895 |page= 31}} }} }} Within a few years authors, journalists, and advertisers{{mdashb}}even those far from New England{{mdashb}}were using the term routinely.{{refn|1={{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=aApYAAAAIBAJ&pg=3294,1949731 |title=The Cod Must Move. New Massachusetts State House is Ready for the Fish |date=February 22, 1895 |work=The Daily Free Press |location=Easton, Pennsylvania |page=4 }} *{{citation |magazine=Life |title=Pension Row Makes Sacred Cod Squirm |date=September 22, 1952 |page=34 |url=https://books.google.com/books?id=AFYEAAAAMBAJ&pg=PA34 |publisher=Time }} *{{citation |author=Jones Brothers Garage|title=Land of the Sacred Cod [travel brochure]|date=November 1, 1923|url=https://books.google.com/books?id=XyxvaqpYjz0C&pg=PA1723 }} *{{cite news |title=Irreverence Toward the Sacred Cod |work=New York Times|date=September 21, 1930|page=BR3 }} }} The phrase quickly came to refer not only to the wooden Cod in the State House but to actual cod from the sea as well, especially as an item of commerce. At the 1908 convention of the Retail Grocers of the United States, held in Boston, one delegate recalled {{blockquote|<!--Scientists tell us that human society moves in cycles, and generally returns to the place from which it started. It is therefore fitting that we should hold our convention in Boston, for it was in Boston that -->the first organized effort{{nbsp}}... <!--took place -->for the bettering of conditions in the grocery business. I refer to the Boston tea party. How could we get along without the [[Boston baked beans]] or the almost sacred cod?{{refn| {{cite journal | date=May 15, 1908 | journal = The American Food Journal | title=National Retail Grocers Convention | volume = 3 | number = 5 | pages = 20 |url = https://books.google.com/books?id=XH1NAAAAMAAJ&q=%22sacred+cod%22&pg=RA4-PA20 }} }} }} Two years later the New Hampshire Board of Agriculture, bemoaning the counterfeiting of foodstuffs "famous for their distinctive properties or superior quality", warned that "[[haddock]], [[hake]], [[pollock]], [[cusk (fish)|cusk]], etc., are substituted indiscriminately in place of the sacred cod."{{hsp}}{{refn| {{cite book|title=State of New Hampshire. Reports, 1909–1910. Volume IV.—Biennial. Report of the Board of Agriculture from September 1, 1908 to September 1, 1910 |chapter=Annual Winter Meeting at Exeter, 1910 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uU4bAQAAIAAJ&q=sacred%20cod |page=186|year=1911 |author=State of New Hampshire General Court }} }} In 1912 President [[William Howard Taft]], in Boston, addressed a journalists' banquet in New York City "by long distance telephone from the home of the sacred cod".{{refn|name=taft |{{cite news |url= https://news.google.com/newspapers?id=fsIwAAAAIBAJ&pg=2781,3459626&dq=sacred+cod&hl=en |title= Taft Talks to Publishers Over Wire |work= [[The Gazette Times]] |location= Pittsburgh |date= April 26, 1912 |page= 9 }}}} And in 1922 historian [[Samuel Eliot Morison]], emphasizing fishing's vital role in the colonial economy, wrote that "Puritan Massachusetts derived her ideals from a sacred book; her wealth and power from the sacred cod."{{hsp}}{{refn| {{cite book |first= Samuel Eliot |last= Morison |url= https://play.google.com/store/books/details?id=hp0TAAAAYAAJ |title= The Maritime History of Massachusetts, 1783{{ndash}}1869 |location= Boston |publisher= Houghton Mifflin |year= 1922 |page= 14 }} }} The famous doggerel poking fun at Boston's [[Boston Brahmin|Brahmins]]{{mdash}} {{blockquote|<poem> And this is good old Boston, / The home of the bean and the cod, Where the [[Lowell family|Lowells]] talk only to [[Cabot family|Cabots]] / And the Cabots talk only to God. </poem>}} {{mdash}}paraphrases an earlier poem now little remembered: {{blockquote|<poem> Here's to old Massachusetts / The home of the sacred cod, Where the [[Adams political family|Adamses]] vote for [[William Lewis Douglas|Douglas]],<!--refers to 1904 gov. election (Harv. Grad. Mag. 24:253)--> / And the Cabots walk with God.{{refn|{{cite book|last=McPhee|first=John|title=Giving Good Weight|url=https://books.google.com/books?id=0_P0m01GclYC&pg=PA163|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-70857-3|page=163}} }} </poem>}} {{anchor|codnapping}}<!--referenced at [[Charles R. Apted]]--> ==<span id="incidents"></span> "Cod-napping" and other incidents == ===''Harvard Lampoon''=== [[File:Holy Mackerel State House.jpg|thumb|alt= A room with high ornate blue-and-white walls and a white-domed ceiling, from which a large chandelier hangs by a rod. Along the rod, between the chandalier and the ceiling, is the figure of a fish.| The Holy Mackerel above the chandelier in the Massachusetts Senate chamber, 2008]] In an incident now referred to as "The Cod-napping" by State House officials,{{refn|name=tour|{{cite web |url=http://www.sec.state.ma.us/trs/trsbok/hourep.htm |title=House of Representatives|work=State House Tours |publisher=Massachusetts Secretary of the Commonwealth |access-date=April 8, 2009 }} }} on the evening of April{{nbsp}}26, 1933, members of the ''[[Harvard Lampoon]]'' (the Harvard College humor magazine) entered the House of Representatives gallery, cut down the Cod, and carried it away in an unusually large florist's box equipped with protruding decoy lilies.{{NoteTag| {{refn|name=clews|{{cite news |title='Clews' to Spare, but No Codfish|work=Boston Globe|date=April 28, 1933 }} }} According to the ''[[The Harvard Crimson|Harvard Crimson]]'' (the campus daily, and the ''Lampoon's'' longtime rival){{refn|name=Canny Crimson|{{cite news |url= https://www.thecrimson.com/article/1933/4/27/canny-crimson-captive-claimed-from-crass/?print=1 |title= Canny Crimson Captive Claimed From Crass Commercialized Comic Cut-ups |work= [[The Harvard Crimson]] |date= April 27, 1933 }} }} editors of the ''Lampoon'', to distract their ''Crimson'' competitors from interfering with the planned "Cod-napping", first "<!--The first gun of the day was fired when ''Lampoon'' editors -->laid siege to the ''Crimson'' building at 5:15 o'clock in the morning and commenced a futile search for the morning's papers which they intended to stamp 'Compliments of the Lampoon.' Disappointed and infuriated by their failure to find the sheets which had previously been hidden<!-- , their numbers now increased to ten,-->{{nbsp}}... the invaders took their revenge by binding and gagging J.{{thinsp}}M. Boyd{{nbsp}}'35, ''Crimson'' editor, who was at the time working in the building. In spite of the gallant attempt at rescue made by R.{{thinsp}}P. Buch{{nbsp}}'34, and the effective defense afforded by the shovel of Adolph, veteran janitor, who was subsequently imprisoned in the boiler room, the visitors succeeded in driving Buch out of the building and into the inner sanctuary of the Catholic church [i.e. the nearby [[The Church of St. Paul (Harvard Square)|Church of St. Paul]]]. They immediately removed Boyd from the premises, and drove away to [[Wellesley, Massachusetts|Wellesley Hills]]."{{hsp}}<!--{{paragraph break}}Eager to take advantage of the publicity which this unexpected coup offered, the ''Lampoon'' treasurer conferred at once with ''Crimson'' editors to determine what policy they should follow in dealing with the captive, in order to afford the best stories for metropolitan papers. Meantime, efficient telephoning from the ''Lampoon'' office had brought two press photographers to the steps of Randolph Hall, where in the drizzling rain they patiently waited for the "encounter" which ''Lampoon'' editors had promised, and to which ''Crimson'' men had courteously been invited. After some delay, caused by the jesters' belief that there were not sufficient reporters in the neighborhood to warrant an assault, the fracas was finally commenced and carried out to everyone's satisfaction.{{paragraph break}}-->{{r|"Canny Crimson"}} {{paragraph break}} In [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], meanwhile, an arranged fracas between ''Lampoon'' and ''Crimson'' men was staged for the benefit of invited journalists.{{r|"Canny Crimson"}} After sundry other hijinx, <!--"Shortly after 4 o'clock, -->"Boyd was taken from Wellesley to Boston, where he and his captors{{nbsp}}...<!--, together with Creighton Churchill{{nbsp}}'36, and W. K.{{nbsp}}Wyant, Jr.{{nbsp}}'35,--> were entertained at tea by friends of the kidnaped editor."{{hsp}}{{r|"Canny Crimson"}}<!--{{paragraph break}}Meanwhile the treasurer of the Lampoon, anxious to supply the papers with stories for their morning editions, arranged with radio station WBZ in Boston to have Boyd speak over the air in the evening. Upon his refusal to do this in spite of threats, R. J. Walsh{{nbsp}}'34, Ibis of the Lampoon, undertook to impersonate Boyd, and succeeded in hoaxing the managers of the radio station into allowing him to broadcast. {{paragraph break}}At 9.30 o'clock, Boyd reached the ''Crimson'' by telephone to reveal his whereabouts and to say that his erstwhile captors would not interfere with his return. Half an hour later he was met by representatives of the ''Crimson'', and returned to Cambridge.--> {{paragraph break}} Late on April 27, having deduced that the ''Lampoon'' was behind the Cod theft, ''Crimson'' editors issued an ultimatum: either the ''Lampoon'' hand the Cod over by midnight (allowing the ''Crimson'' to take credit for its return), or its deeds would be exposed. On the morning of April 28, ''[[The New York Times]]'' reported that the ''Crimson'' had accused the ''Lampoon'' of taking the Cod.{{refn|name=NYT2|{{cite news |title=Sacred Cod Theft Laid to ''Lampoon''—Prank Angers Officials—They Warn That Miscreant Will Be Persecuted—Return Promised in Call Twitting Curley|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB071FFB3F5C16738DDDA10A94DC405B838FF1D3&scp=1&sq=Sacred%20Cod%20theft%20laid%20to%20%27Lampoon%27&st=cse |date=April 28, 1933 |newspaper=The New York Times|page=19 }} }} |name=preemptive}} {{external media |float=left|width=23em<!--<<expressing width in ems allows controlled linewrap--><!-- unfortunately it appears (after discussing with Boston Pub Lib) that these photos remains in copyright.--> |image1 = [https://www.flickr.com/photos/boston_public_library/6148176952 News photo (Leslie Jones, ''Boston Herald-Traveler'', 1933)] showing the scene of the crime |image2 = [https://www.flickr.com/photos/boston_public_library/6148172546/ Leslie Jones photo] showing the Sacred Cod with Harvard official [[Charles R. Apted|Charles Apted]], who had recovered it from "Codnappers" }} {{nowrap|According to ''The New York Times''{{mdashb}}}}<!--<<nowrap forces text below floated boxes, if they're too close together on a narrow screen-->which reckoned the Cod's value to be "something less than nothing. As an object of art it is worthless"{{mdashb}}Massachusetts officials were "shocked into a condition bordering on speechlessness" by the theft,{{refn|name=NYT5|{{cite news |title=Massachusetts Sacred Cod Vanishes From State House |work=New York Times |date=April 27, 1933|page=1 }} }} "some legislators holding that it would be sacrilege to transact business without the emblem of the Commonwealth looking down upon them." (Nonetheless, at the appointed time "[House] Speaker [[Leverett Saltonstall|[Leverett] Saltonstall]] looked mournfully at the vacant place and then banged the gavel.<!-- The first act of the House fitted the occasion. It passed to be [[wikt:engross#English-finalize|engrossed]] a bill allowing the cold storage of swordfish.-->"{{hsp}}{{r|NYT2}} [[Barnstable County]] offered the loan of its own codfish emblem for the duration of the crisis.){{r|clews}} Meanwhile, Boston mayor [[James Michael Curley]] received a telephone message: "Tell the Mayor that when the Sacred Cod is returned it will be wrapped in the municipal flag, now flying in front of City Hall. Try and catch us when we cop the flag. [[Lafayette Mulligan]], we are here."{{hsp}}{{refn|name=Lewiston |{{cite news |title=Sacred Cod Gone|url=https://news.google.com/newspapers?id=2aBfAAAAIBAJ&pg=1414,5889092&dq=try-and-catch-us-when-we-cop-the-flag&hl=en|work=Lewiston Morning Tribune |date=April 28, 1933 }} }} "Indignant" police dragged the [[Charles River]]{{r|NYT2}} and, acting on a tip that a ''Lampoon'' editor had flown to New Jersey with the Cod, had the plane searched on landing; the tip turned out to be a red herring. Detectives followed "scores" of clues, one of which took them to a [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] box factory and from there to "collegiate circles"{{refn|name=NYT3 |{{cite news |title='Sacred Cod' back in Honored Place|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20A10F93F5C16738DDDA00A94DC405B838FF1D3&scp=2&sq=%27Sacred%20Cod%27%20back%20in%20Honored%20Place&st=cse|work=The New York Times |date=April 29, 1933 }} }}{{mdashb}}a "6-foot youth" (tall enough to reach the wires suspending the Cod) had reportedly bought lilies from a Harvard-area florist before being seen in the State House on the day of the theft{{mdashb}}and several Harvard College students were questioned by the school's dean.{{NoteTag| {{r|clews}} After police declared their continued determination to apprehend the thieves (''The New York Times'' reported) "the failure of the authorities to join in the spirit of the affair" precipitated the sudden reappearance of miscellaneous other stolen property in and around Harvard: "Two Harvard students [turned in to police] a large brass jug, a brass plate, a cocktail shaker, a large poster of the [[Harvard Advocate]] of 1906, and a large plaster plaque with quaint lettering{{nbsp}}... A large iron horse, property of the Boston Police Department, and a box office sign stolen from [[Boston Garden]], were abandoned during the night on [[Mt. Auburn Street|Mt. Auburn St., Cambridge]], as the marauders disposed of pilfered articles and signs."{{hsp}}{{r|get_purloiners}} }} "So much general interest was provoked that ''[[The Boston Transcript]]'' indulged in two columns of news, hearsay, and speculation upon the missing emblem," the ''Times'' further reported,{{r|NYT2}} later referring to the Cod as Boston's [[Palladium (protective image)|Palladium]].{{refn|{{cite news |work=The New York Times|date=April 30, 1933|page=4|title=Sacrilege in Boston }} }} Eventually a mysterious telephone call directed Harvard official [[Charles R. Apted]] to [[West Roxbury, Massachusetts|West Roxbury]], where he was met by an automobile which he followed into some woods; there two young men, with collars up and hatbrims down, handed him the Cod (not wrapped in any flag) before speeding away.{{r|NYT3}} In the early hours of April{{nbsp}}29, after repairs to three damaged fins, the Sacred Cod was re-hung in the House chamber, "six inches [15{{nbsp}}cm] higher [than] the reach of any individual. A stepladder will be needed to remove it in the future."{{hsp}}{{NoteTag| {{refn|name=get_purloiners |{{cite news |title=State Police {{Sic|hide=yes|Says}} They'll Get Purloiners of Cod|date=April 29, 1933 |work=Daily Boston Globe|page=A22}} }} {{anchor|purloined}} A month later the ''Los Angeles Times'' published a poem by [[James J. Montague]], "The Pilfered Cod": <!-- <poem> somehow messes up when used in footnotes (a/o 3/2013), thus the following wretched markup. But it does look good, I think --><i> <br />{{pad|1em}}From [[Winthrop Beach]] to [[Battle of Bunker Hill|Bunker Hill]],{{nbsp}}/{{nbsp}}From [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] to [[Revere, Massachusetts|Revere]], <br />{{pad|1em}}The voice of happiness was still,{{nbsp}}/{{nbsp}}One heard no note of cheer. <br />{{pad|1em}}A pallor whitened every face.{{nbsp}}/{{nbsp}}All eyes were red and swollen; <br />{{pad|1em}}A dreadful crime had taken place{{nbsp}}{{ndash}}{{nbsp}}/{{nbsp}}The Codfish had been stolen. {{paragraph break}} {{pad|1em}}The Fish that symbolized a trade{{nbsp}}/{{nbsp}}Which, in the days of old, <br />{{pad|1em}}The shores of old New England made{{nbsp}}/{{nbsp}}A strand of shining gold, <br />{{pad|1em}}The Fish that millions came to view{{nbsp}}/{{nbsp}}With ardent admiration, <br />{{pad|1em}}The Fish whose fame has echoed to{{nbsp}}/{{nbsp}}The corners of the nation. {{paragraph break}} {{pad|1em}}When first I set my roving feet{{nbsp}}/{{nbsp}}Upon Bostonian sod, <br />{{pad|1em}}I hastened blithely up the street{{nbsp}}/{{nbsp}}To view the Sacred Cod, <br />{{pad|1em}}And in its dull and glassy eyes,{{nbsp}}/{{nbsp}}The instant of our meeting, <br />{{pad|1em}}I fancied that I saw arise{{nbsp}}/{{nbsp}}A glance of cordial greeting. {{paragraph break}} {{pad|1em}}Today there is an end of grief;{{nbsp}}/{{nbsp}}No more the skies loom black; <br />{{pad|1em}}A chastened and repentant thief{{nbsp}}/{{nbsp}}Has brought the Codfish back. <br />{{pad|1em}}No Stygian gloom now broods around,{{nbsp}}/{{nbsp}}No heart with woe is freighted; <br />{{pad|1em}}Bostonian pulses leap and bound{{nbsp}}{{ndash}}{{nbsp}}/{{nbsp}}The Cod is reinstated.</i>{{refn|{{cite news |work=Los Angeles Times|date=May 16, 1933|page=A4|title=The Pilfered Cod|first=James J.|last= Montague }} }} }} ===University of Massachusetts=== Using a stepladder, on November{{nbsp}}14, 1968, students at the new [[University of Massachusetts Boston|Boston campus of the University of Massachusetts]] took the Sacred Cod in protest of perceived legislative indifference to their school. ("Sacred Cod gone from House [[perch]]", the ''Boston Globe'' alerted its readers.)<ref name="globe01"> {{cite news |last= Fripp |first= William |url= https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=gmail&attid=0.1&thid=13a932c5c5a0100f&mt=application/pdf&url=https://mail.google.com/mail/?ui%3D2%26ik%3Daf4bd1823f%26view%3Datt%26th%3D13a932c5c5a0100f%26attid%3D0.1%26disp%3Dsafe%26zw&sig=AHIEtbTckLpiovCk4VmdWNevhzeo_Qb4BA |title= Sacred Cod Gone from House Perch |work= Boston Globe |date= November 16, 1968 }} </ref> It was found days later in a little-used State House hallway.{{refn|{{cite news |url= https://newspaperarchive.com/mass-media/1968-11-19/page-2 |title= Our Opinion: Sacred Cod and not so Sacred Students |work= Mass Media |location= Boston |date= November 19, 1968 |page= 2 }}}}{{refn|name=globe02|{{cite news |last= Harting |first= William |url= https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=gmail&attid=0.2&thid=13a932c5c5a0100f&mt=application/pdf&url=https://mail.google.com/mail/?ui%3D2%26ik%3Daf4bd1823f%26view%3Datt%26th%3D13a932c5c5a0100f%26attid%3D0.2%26disp%3Dsafe%26zw&sig=AHIEtbSbo1jP3H8zrCtheA0mOqOJTvFPAw |title= Sacred Cod Fish Found—in State House |work= [[Boston Globe]] |date= November 18, 1968 }} }} ===Greyhound replacement proposal=== In 1937 Representative [[John B. Wenzler]] offered a facetious proposal "that the sacred cod be immediately removed [from the House chamber], and a greyhound substituted in its place, as the 1937 Legislature has shown itself to be completely under the power of the [[greyhound racing|dog track]] operators."{{hsp}}{{refn|name=greyhound |{{cite news|work= Daily Boston Globe| page=13|date = June 5, 1937|title=Proposes Racing Dog Replace Sacred Cod}} }} Apted (whom the ''Boston Globe'' referred to as "Harvard Cop No.{{nbsp}}1") wrote to Wenzler: "As one who is, and was, very much interested in preserving [the Cod's] dignity, and furthermore having held it in my arms{{nbsp}}... I most respectfully ask a favor, that is: If the greyhound be substituted, that I be presented with the cod in order that it may be preserved for the future of young Americans."{{hsp}}{{refn|name=apted_bid|{{cite news |title= Apted Puts in Bid For Sacred Cod If Greyhound Really Replaces It |work= Daily Boston Globe |date= June 5, 1937 |page= 4}} }} ===World War II=== After the House of Representatives moved to its new chamber in 1895, the [[Massachusetts Senate]], which took over the old House chamber, incorporated a fish figure (often dubbed the ''Holy Mackerel''){{r|CIS}} into the chandelier there, as a reminder of the Sacred Cod the Representatives had taken with them.{{refn|name=loiterer |{{cite book | url=https://archive.org/details/loitererinneweng1919hend | title = A Loiterer in New England | page=[https://archive.org/details/loitererinneweng1919hend/page/360 360] | last = Henderson | first= Helen W. | year = 1919 }} See also photograph following page{{nbsp}}354. }} When officials of the World War II aluminum-for-defense drive{{mdashb}}misinformed that the Sacred Cod was aluminum{{mdashb}}asked that it be donated to the war effort, House Speaker [[Christian Herter]] explained that the Cod had been created decades before aluminum's discovery, and suggested that the Holy Mackerel be considered for sacrifice instead.<ref>{{Cite news |date=16 July 1941 |title=Sacred Cod Escapes Defense Melting Pot |pages=9 |work=[[The Evening Independent]] |url=https://books.google.com/books?id=Kb9RAAAAIBAJ&dq=sacred+cod+escapes+defense+melting+pot&pg=PA9 |access-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607031833/https://books.google.com/books?id=Kb9RAAAAIBAJ&lpg=PA9&dq=sacred%20cod%20escapes%20defense%20melting%20pot&pg=PA9#v=onepage&q=sacred%20cod%20escapes%20defense%20melting%20pot&f=false |archive-date=7 June 2023}}</ref> {{clear}} ==Notes== {{NoteFoot|35em}} == Sources and further reading== ;Further reading {{refbegin}} *{{rma|tag=C|reference={{cite book |author= Massachusetts. General Court. House of Representatives. Committee on History of the Emblem of the Codfish. |title=A History of the Emblem of the Codfish in the Hall of the House of Representatives. Compiled by a Committee of the House. |year=1895 |publisher=Wright and Potter |location= Boston |url=https://archive.org/details/historyofemblemo00mass }} }} {{refend}} ;Other sources cited {{reflist}} {{Cod topics}} {{coord|42|21|29.4|N|71|3|49.3|W|type:landmark_region:US|display=title}} [[Category:1784 sculptures]] [[Category:Animal monuments]] [[Category:Sculptures of fish in the United States]] [[Category:Landmarks in Boston]] [[Category:Culture of Massachusetts]] [[Category:Monuments and memorials in Boston]] [[Category:Wooden sculptures in Massachusetts]] [[Category:Animal sculptures in Massachusetts]] i4ev8iqwgoq4hz7wgihhp58f9knt55a 102 1342801 10953560 10940395 2026-10-21T20:31:56Z Armineaghayan 25187 10953560 wikitext text/x-wiki {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font:32px/1.5 Gill Sans MT, GillSansSA, Calibri, sans-serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:right;padding-right:20px;"> '''Առաջարկվող ցանկ'''</span><br /><span style="float: right; color: #666; font-size: 50%;padding-right:20px;"> <!--T:19--> նոյեմբերի 20, 2026 - դեկտեմբերի 10, 2026</span> |- | style="padding:10px 0; font-family: sans-serif; font-size: 15px; vertical-align:top;" | <span style="font-size:18px;"><!--T:2--> '''<!--T:1--> Նախագծի առաջարկվող հոդվածների ցանկը, որտեղից պետք է գրվեն հոդվածներ: <!-- ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ՑԱՆԿՆ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍ ՏՈՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ --> '''Կանայք Վիքիպեդիայում 2026''' __TOC__ <div style="background-color:none; border-width:1,5px; border-style: solid; border-color:#FF6363;"><table align="center" style="background-color:#FFEEEE;"><tr><td>[[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|64px]]</td><td><strong style="font-size: 97%;">Հարգելի՛ խմբագիրներ,<br> Խնդրում եմ ստորագրել միայն մեկ հոդվածի դիմաց, որն ավարտելուց հետո նորից կարող եք ստորագրել մեկ այլ հոդվածի մոտ --[[Մասնակից:Armineaghayan|Armineaghayan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Armineaghayan|քննարկում]]) 19:19, 11 հոկտեմբերի 2026 (UTC)</td><td></td></tr></table></div> == Կոտ դ'Իվուարցի կանանց կենսագրություններ == {| class="wikitable" |- ! # !! Հայերեն անվանում !! Այլ լեզուներ !! Պատկեր !! Վիքիտվյալներ !! {{comment|Ես խմբագրում եմ<br>այս հոդվածը|Ստորագրե՛ք ստորև մինչ հոդվածի խմբագրմանն անցնելը թյուրիմացություններից խուսափելու համար}} |- | 1 || [[Ադե Լիզ]] || [[:en:Adé Liz]]|| [[Պատկեր:La chanteuse Adé Liz.jpg|200px]]|| [[:d:Q2824166|Q2824166]] || |- | 2 || [[Ադժուա Ֆլոր Կուամե]] || [[:en:Adjoua Flore Kouamé]]<br>[[:fr:Adjoua Flore Kouamé]]|| [[Պատկեր:Kouamé Adjoua Flore.jpg|200px]]|| [[:d:Q4683173|Q4683173]] || |- | 3 || [[Ադրիեն Կուտուան]] || [[:en:Adrienne Koutouan]]|| [[Պատկեր:Adrienne Koutouan.jpg|200px]]|| [[:d:Q2825312|Q2825312]] || |- | 4 || [[Ալլա Թերեզ]] || [[:en:Allah Thérèse]]|| [[Պատկեր:Allah Therese2.jpg|200px]]|| [[:d:Q2837643|Q2837643]] || |- | 5 || [[Անժել Բասոլե-Ուեդրաոգո]] || [[:en:Angèle Bassolé-Ouédraogo]]|| [[Պատկեր:Angèle Bassole.jpg|200px]]|| [[:d:Q2849831|Q2849831]] || |- | 6 || [[Խադի Դիալլո]] || [[:en:Khady Diallo]]|| [[Պատկեր:Khady Diallo.jpg|200px]]|| [[:d:Q18684382|Q18684382]] || |} ferscd20v4qlzxbfha121nkirmfagxk 2 1342901 10953498 10948450 2026-10-21T13:27:15Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953498 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Reverence'' (sculpture)}}'''Ակնածանք ([[Քանդակագործություն|քանդակ]])''' է [[Վերմոնտ|Վերմոնտում]], որը ստեղծվել է Ջիմ Սարդոնիսի կողմից 1989 թվականին, որը պատկերում է [[Կետեր|կետերի]] երկու պոչեր, որոնք «սուզվում են» խոտի ծովի մեջ։ Այն կոչված է խորհրդանշելու մոլորակի փխրունությունը: Պոչերը պատրաստված են 36 տոննա աֆրիկյան սև [[Գրանիտ|գրանիտից]] և ունեն 12-ից 13 ֆուտ (3,7-ից 4,0 մ) բարձրություն: Քանդակը պատվիրել է բրիտանացի մետաղների վաճառող Դեյվիդ Թրելկելդը, ով այն ժամանակ [[Վերմոնտ]] նահանգի Ռենդոլֆ քաղաքի բնակիչ էր: Պոչերը պետք է լինեին կոնֆերանսների կենտրոնի մուտքի մոտ, որը ծրագրում էր Թրելկելդը, սակայն ֆինանսավորումը ձախողվեց, և Թրելկելդը տեղափոխվեց [[Արիզոնա]]: Ռանդոլֆի այս վայրում տասը տարի անց դրանք վաճառվեցին, այնուհետև տեղափոխվեցին Տեխնոլոգիական պարկ Հարավային Բուրլինգթոնում, որտեղ Դաշնային էքսպրեսն ունի բաշխման կենտրոն և հանրային արշավային արահետ՝ ավտոկայանատեղով: '''Կետի պոչերը''', ինչպես քանդակն ավելի հաճախ հայտնի է տեղացիների կողմից, 89-րդ միջպետական ​​մայրուղու հյուսիսային կողմում գտնվող տեսարժան վայր է՝ Ուիլիստոնի 12-րդ և Հարավային Բերլինգտոնի 13-րդ ելքերի միջև, որը մասամբ նշանակալից է այն պատճառով, որ Վերմոնտը ցամաքային նահանգ է: Քանդակը զարդարել է առնվազն երկու գրքերի շապիկներ՝ Ջոզեֆ Ա. Սիտրոյի Տարօրինակ Նոր Անգլիան<ref name="Weird New England">Joseph A. Citro, Joe Citro's weird New England (New York: Sterling Publishing Co., 2005) {{ISBN|978-1-4027-3330-7}}</ref> և Հենրի Սեյրի արվեստի պատմության դասագրքի Արվեստի աշխարհ<ref name="World of Art">Henry M. Sayre, A World of Art, 4th ed. (Upper Saddle River, N.J.: Pearson/Prentice Hall, 2005) {{ISBN|978-0-13-189262-0}}</ref>: Այս քանդակը գրանցված է [[Սմիթսոնյան ինստիտուտ|Սմիթսոնյանի]] Փրկեք բացօթյա քանդակը տվյալների բազայում<ref>{{Cite journal |last=MISSING-VALUE |first=MISSING-VALUE |title=Modern Objects |url=https://doi.org/10.4324/9781315088273-2 |journal=Sculpture and Psychoanalysis |pages=13–14 |doi=10.4324/9781315088273-2}}</ref>: Քանդակը 1992 թվականին ուսումնասիրվել է Փրկեք բացօթյա քանդակը կարգավիճակի համար, երբ այն գտնվում էր 89-րդ միջպետական ​​մայրուղու երկայնքով՝ Վերմոնտի Ռանդոլֆ կենտրոնի 4-րդ ելքից արևմուտք: == Կետեր Վերմոնտում == Շամպլենի հովտում հայտնաբերված ծովային անողնաշարավոր կենդանիների բրածո մնացորդները վկայում են, որ [[Պալեոզոյան դարաշրջան|պալեոզոյան դարաշրջանում]]՝ ավելի քան 300 միլիոն տարի առաջ, երբ կաթնասունները դեռ գոյություն չունեին, [[Վերմոնտ|Վերմոնտը]] գտնվում էր ջրի տակ։ Ավելի ուշ երկրաբանական ժամանակաշրջանում՝ մոտ 12 500 տարի առաջ, վերջին սառցադաշտը հալվեց, և տարածքը ողողվեց ծովի ջրերով։ Այս ներքին ծովում բնակվում էին բազմաթիվ կենդանիներ, որոնք այսօր հանդիպում են [[Ատլանտյան օվկիանոս|Հյուսիսային Ատլանտիկայում]], այդ թվում՝ [[փափկամարմիններ]], [[ծովոզնիներ]], [[կաղամարներ]], ծովատառեխներ, ձողաձկներ, սաղմոններ, [[մաշկոտանիներ]] և սպիտակ կետեր (բելուխաներ)։ 1849 թվականին՝ երկաթուղու կառուցման աշխատանքների ժամանակ, բանվորները Վերմոնտ նահանգի Շառլոտ քաղաքի մոտակայքում գտնվող ճահճուտ տարածքում հայտնաբերեցին սպիտակ կետի ոսկորներ<ref>{{Cite journal |last=Mostert |first=Luisa |date=2017-07 |title=‘Missing link’ baleen whale fossil found? |url=https://doi.org/10.1016/s0262-4079(17)31297-6 |journal=New Scientist |volume=235 |issue=3133 |pages=10 |doi=10.1016/s0262-4079(17)31297-6 |issn=0262-4079}}</ref><ref name="Around the Mountains">William Wallace Higbee, Around the Mountains: Historical Essays about Charlotte, Ferrisburgh, and Monkton. (Charlotte, VT: Charlotte Historical Society, 1991) {{ISBN|978-0-914960-88-1}}</ref>։ Այդ բրածո կետը պահվում է [[Վերմոնտ|Վերմոնտի]] համալսարանի Պերկինսի թանգարանում։ Մոտ 10 000 տարի առաջ Շամպլենի հովիտը բարձրացավ ծովի մակարդակից։ Հովտի ջրերը հոսեցին դեպի հյուսիս՝ [[Սուրբ Լավրենտիոս]] գետը, որը Կանադայի խոշոր ջրային ուղիներից է և միացնում է [[Մեծ լճեր|Մեծ լճերն]] [[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան օվկիանոսի]] հետ։<nowiki/>[[Շամպլեյն լիճ]] շրջակայքում հայտնաբերվել են հնագույն սպիտակ կետերի ավելի քան 20 բրածո մնացորդներ։ == Արվեստագետը == Ջիմ Սարդոնիսը նաև զարդեր է պատրաստում։ Նրա զարդերից մի քանիսը հիմնված են «Ակնածանքի»-ի վրա, այդ թվում՝ երկու պոչ պատկերող մատանիները։ Սարդոնիսն իր աշխատանքի մասին ասել է․{{cquote|Իմ աշխատանքը ոգեշնչված է բնական ձևերով՝ մարդկային, բուսական և կենդանական... Ես հնարավորություններ եմ փնտրում՝ իմ աշխատանքի միջոցով ընդգծելու բոլոր կենդանի էակների ազգակցությունն ու փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև նրանցից յուրաքանչյուրի գոյատևման կարևորությունը։|author=Jim Sardonis|source=in an interview<ref>"[https://cvm.ncsu.edu/swimming-retriever-greets-visitors-to-nc-states-centennial-biomedical-campus/ Swimming Retriever Greets Visitors to NC State's Centennial Biomedical Campus]". February 13, 2012. Raleigh: NC State College of Veterinary Medicine.{{dead link|date=September 2026}}</ref>}} ==Ծանոթագրություններ== {{reflist}} == Արտաքին հղումներ == *[https://www.sardonis.com/reverence/ ''Reverence''] Ջիմ Սարդոնիսի կայքում 2fp7s4djquenrbxew07gkyk9ystl75c 10953505 10953498 2026-10-21T13:32:21Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953505 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1343199 10953641 10953227 2026-10-22T08:44:25Z Ապատ63 36683 10953641 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կառույց}} '''Լիմոժի քաղաքապետարան''' (''{{Lang-fr|Hôtel de ville de Limoges}}'', '''Օտել դը վիլ դը Լիմոժ'''), [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիայի]] [[Վերին Վիեն|Օտ-Վիեն]] [[Ֆրանսիայի գավառներ|դեպարտամենտի]] [[Համայնք (Ֆրանսիա)|համայնքի]] վարչական կենտրոնի՝ [[Լիմոժ|Լիմոժ քաղաքի]] [[քաղաքապետարան]], պատմական և վարչական կարևորագույն խորհրդանիշ։ Կառուցված է [[նեոռենեսանս]] ոճով։ Շենքի ճակատային մասը զարդարված է քաղաքի պատմության հայտնի գործիչների քանդակներով և մեդալիոններով։ Շենքի դիմացի Ժակ Շիրակի պուրակում վեր է խոյանում Լիմոժի հանրահայտ ճենապակուց պատրաստված շատրվանը։ Շինության հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1883 թվականին։ 1975 թվականին Ֆրանսիայի կառավարությունն այն ճանաչել է որպես ''պատմական հուշարձան''<ref>{{Cite web |title=Hôtel de ville et Fontaine - POP |url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00100361 |access-date=2026-10-19 |website=pop.culture.gouv.fr |publisher=Ֆրանսիայի մշակույթի նախարարություն |language=ֆրանսերեն}}</ref>''։'' 2026 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Ֆրանսիայում տեղի ունեցած [[Ուսանողական ցույցեր Ֆրանսիայում 2026|բողոքի ցույցերի]] և անկարգությունների ժամանակ շենքը ենթարկվել է հրկիզման, ինչի հետևանքով մասնակի ավերվել է․ վնասվել են տանիքը և ժամացույցը, 43 մետր բարձրությամբ տպավորիչ աշտարակն իր զանգակատնով փլուզվել է շենքի մեջ<ref>{{Cite news |last=Prestimonaco |first=Lino |date=17 October 2026 |title="C'est une catastrophe": l'hôtel de ville de Limoges détruit par les flammes, après la manifestation contre la vie chère |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/cest-une-catastrophe-lhotel-de-ville-de-limoges-detruit-par-les-flammes-apres-la-manifestation-contre-la-vie-chere-17-10-2026-O3CCYJ32SVBSNFB5Q6XWNHTIGM.php |work=Le Parisien}}</ref><ref name="France 24-2026">{{Cite web |date=17 October 2026 |title=Town hall in Limoges 'largely lost' to blaze set during French protests |url=https://www.france24.com/en/live-news/20261017-fire-rages-at-town-hall-in-france-s-limoges-after-protests-authorities |access-date=17 October 2026 |website=France 24 |language=en}}</ref>։ Ֆրանսիայի իշխանությունները նախապատրաստում են դրա վերականգնման ծրագիրը<ref>{{Cite web |date=2026-10-18 |title=France: À quoi ressemblait au fait la mairie de Limoges avant l’incendie? |url=https://www.bilan.ch/story/limoges-la-mairie-incendiee-lors-dune-manifestation-264673185021 |access-date=2026-10-19 |website=Bilan |language=fr}}</ref>։ == Պատմություն == [[Միջնադար|Միջնադարում]] Լիմոժ քաղաքի կառավարումն իրականացրել են կոնսուլները, որոնց նստավայրը Ֆոնգրուլե փողոցում (այժմ՝ Կոնսուլա փողոց) գտնվող հին քաղաքապետարանի շենքում է գտնվել․ վերջինս թվագրվում է դեռևս 1487 թվականով<ref>{{Cite web |title=Laissez-vous conter l'hôtel de ville de Limoges |url=https://www.limoges.fr/sites/default/files/media/downloads/Brochure%2520HDV%2520Basse%2520Def%252022-12.pdf |access-date=12 November 2024 |publisher=City of Limoges}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=beJJAAAAcAAJ&pg=PA254 |title=Bulletin de la Société Archéologique et Historique du Limousin |publisher=Société Archéologique et Historique du Limousin |year=1861 |volume=11 |page=254}}</ref>։ [[Ֆրանսիական հեղափոխություն|Ֆրանսիական հեղափոխության]] բռնկումից հետո հին շենքն ընդմիշտ լքվել է, և կառուցվել է նոր քաղաքապետարան. խորհուրդն ընտրել է Սեն-Ժերալ հրապարակում գտնվող նախկին [[Կուսանոց|կուսանոցը]], որտեղ ավելի վաղ՝ հին հռոմեական ֆորումն էր։ Սա պարզ երկհարկանի շենք էր՝ կենտրոնական զանգակատան աշտարակով, որի կառուցումն ավարտվել է 1811 թվականին<ref>{{Cite web |title=Hôtel de ville de Limoges |url=https://www.patrimoine-nouvelle-aquitaine.fr/Default/doc/Dossier/816d7d93-ff69-4502-a9c5-bcfd42e52031/hotel-de-ville-de-limoges?_lg=en-US |access-date=12 November 2024 |publisher=Patrimoine et Inventaire de Nouvelle Aquitaine}}</ref>։ 1871 թվականի ապրիլի 4-ին, [[Փարիզի կոմունա (1871)|Փարիզի կոմունայի]] հաստատումից ոգեշնչված, հեղափոխական գվարդիայի զինվորների մի ամբոխ ներխուժել է քաղաքապետարան ու պրեֆեկտուրա և պահանջել նմանատիպ կոմունա ստեղծել Լիմոժում։ Տեղի է ունեցել բախում, որի ժամանակ կրակոցներ են հնչել, և [[Ֆրանսիական բանակ|ֆրանսիական բանակի]] գնդապետ Օգյուստ Բիլեթը մահացու վիրավորվել է, չնայած ֆրանսիական բանակն, ի վերջո, վերականգնել է վերահսկողությունը<ref>{{Cite book |last=Milza |first=Pierre |title=L'année terrible: La Commune (mars–juin 1871) |publisher=Perrin |year=2009 |isbn=978-2-262-03073-5 |location=Paris |pages=160–162 |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |title=4 avril 1871 la brève Commune de Limoges |url=https://www.commune1871.org/la-commune-de-paris/histoire-de-la-commune/dossier-thematique/les-communes-en-province/604-4-avril-1871-la-breve-commune-de-limoges |access-date=12 November 2024 |publisher=Commune 1871}}</ref><ref>{{Cite web |title=La Commune à Limoges |url=https://archives.haute-vienne.fr/venir/vous-etes-enseignant/ressources-pedagogiques/la-commune-a-limoges |access-date=12 November 2024 |publisher=Archives départementales de la Haute-Vienne}}</ref>։ 1875 թվականի հուլիսին տեղի բնակիչ Ալֆրեդ Ֆուրնիեի մահից և իր ամբողջ կալվածքը քաղաքին թողնելուց հետո, խորհուրդը որոշել է քանդել հին քաղաքապետարանը և նույն տեղում կառուցել նոր շենք։ Շենքը նախագծել է Հռոմի Գրան Պրիի դափնեկիր և [[Վերսալի պալատ|Վերսալի շատոյի]] նախկին գլխավոր ճարտարապետ Ալֆրեդ Լեկլերկը։ Շինարարությունը սկսվել է 1879 թվականին, իսկ շենքը պաշտոնապես բացվել է 1883 թվականի հուլիսի 14-ին<ref>{{Cite web |title=l'Hôtel de Ville |url=https://histoiredelimoges.webnode.page/le%20ch%C3%A2teau/lhotel-de-ville/ |access-date=12 November 2024 |publisher=Histoire de Limoges}}</ref>։ 1940 թվականի մայիսին, [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ, Լիմոժի քաղաքապետ [[Լեոն Բետուլ|Լեոն Բետուլը]] քաղաքապետարանում ընդունել է Բելգիայի վարչապետ Հյուբեր Պիերլոյին և Բելգիայի կառավարության աքսորյալ այլ անդամների<ref>{{Cite web |last=Allen |first=Robert W. |date=1 August 1997 |title=Britain and the Belgian Exiles 1940–1945 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10101073/1/10017408.pdf |access-date=12 November 2024 |publisher=University of London |page=24}}</ref>։ 1975 թվականին Ֆրանսիայի կառավարության կողմից Լիմոժի քաղաքապետարանը ճանաչվել է պատմական հուշարձան։ Ֆրանսիայի նախկին նախագահ [[Ժակ Շիրակ|Ժակ Շիրակի]] մահից հետո (2019 թվականի սեպտեմբեր) Լիմոժի քաղաքապետարանի առջև գտնվող հրապարակն ու պուրակը վերանվանվել են նրա անունով, որն ուժի մեջ է մտել 2022 թվականին<ref>{{Cite news |date=1 January 2022 |title=La mairie de Limoges change d'adresse! |url=https://www.lepopulaire.fr/limoges-87100/politique/la-mairie-de-limoges-change-d-adresse_14067634/ |access-date=12 November 2024 |work=Le Populaire}}</ref>։ == 2026 թվականի հրկիզում == 2026 թվականի հոկտեմբերին սկսված ֆրանսիացի ուսանողների բողոքի ցույցերի ժամանակ քաղաքապետարանը հարձակման է ենթարկվել անկարգ ցուցարարների կողմից, որոնք հոկտեմբերի 17-ին ներխուժել են շենք և ներսում նետել [[Մոլոտովի կոկտեյլ|հրկիզվող ռումբեր]]<ref>{{Cite news |date=17 October 2026 |title=Fire rages at town hall in France's Limoges after protests: authorities |url=https://today.rtl.lu/news/world/fire-rages-at-town-hall-in-frances-limoges-after-protests-authorities-610215492 |access-date=17 October 2026 |work=RTL}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 October 2026 |title=Manifestations du 17 octobre: l'hôtel de ville de Limoges incendié "est en grande partie perdu" |url=https://www.bfmtv.com/police-justice/manifestations-du-17-octobre-un-incendie-est-en-cours-a-l-hotel-de-ville-de-limoges-les-pompiers-luttent-contre-les-flammes_AN-202610170329.html |access-date=17 October 2026 |work=BFM TV}}</ref>։ Զանգակատունը և տանիքը այրվել են բռնկված կրակից և փլուզվել շենքի մեջ<ref name="France 24-2026" /><ref>{{Cite news |date=17 October 2026 |title=Mobilisation du 17 octobre à Limoges: la mairie de Limoges toujours en feu, le campanile, emblème de la ville, s'est effondré |url=https://france3-regions.franceinfo.fr/nouvelle-aquitaine/haute-vienne/limoges/mobilisation-du-17-octobre-des-manifestants-mettent-le-feu-a-la-mairie-de-limoges-3435198.html |access-date=17 October 2026 |work=France Info}}</ref>։ Հրշեջները հայտնել են, որ իրենց հաջողվել է փրկել շենքի չորս հինգերորդ մասը, և լուսանկարները ցույց են տալիս, որ զանգակատան փլուզումը չի հանգեցրել հրդեհից վնասված կենտրոնական հատվածի ամբողջական կառուցվածքային փլուզմանը<ref>{{Cite web |date=18 October 2026 |title=EN IMAGES. La mairie de Limoges dévastée par les flammes, le point sur les dégâts et le travail des secours |url=https://france3-regions.franceinfo.fr/nouvelle-aquitaine/haute-vienne/limoges/en-images-la-mairie-de-limoges-devastee-par-les-flammes-le-point-sur-les-degats-et-le-travail-des-secours-3435453.html |access-date=18 October 2026 |website=France 3 Nouvelle-Aquitaine |language=fr-FR}}</ref>։ <gallery mode="packed" heights="180" caption="2026 թվականի հոկտեմբերի 17"> Պատկեր:Incendie Hotel de ville Limoges 20261017-190142.jpg|ժամը 19:01:42 Պատկեր:Incendie Hotel de ville Limoges 20261017-192737 (cropped).jpg|ժամը 19:27:37 Պատկեր:Incendie Hotel de ville Limoges 20261017-2033.jpg| </gallery> <gallery mode="packed" heights="180" caption="2026 թվականի հոկտեմբերի 18"> Պատկեր:Hotel de ville de Limoges 18 octobre 2026 011 (cropped).jpg|առանց զանգակատան Պատկեր:Incendie Hotel de ville Limoges 20261019-122920.jpg|առանց ժամացույցի Պատկեր:Hotel de ville de Limoges 18 octobre 2026 012.jpg|Հրդեհի մարումից հետո Պատկեր:Hotel de ville de Limoges 18 octobre 2026 013.jpg| </gallery> == Ճարտարապետություն == [[Պատկեր:Hôtel_de_ville,_Limoges,_25_septembre_1898_(6263166243).jpg|մինի|Քաղաքապետարանը 1898 թվականի սեպտեմբերի 25-ին]] [[File:Отель де вилль - panoramio.jpg|thumb|Քաղաքապետարանի շենքը՝ Ժակ Շիրակի հրապարակով և 1893 թվականին կառուցված շատրվանով<br>2012 թվականի ապրիլ]] Ոգեշնչվելով Փարիզի քաղաքապետարանի՝ [[Օտել դը Վիլ (Փարիզ)|«Hôtel de Ville»]] շենքից՝ Լեկլերկը նախագծել է այն [[Նեոռենեսանս|Նեոռենեսանսի]] և [[Լյուդովիկոս XIII Արդար|Լյուդովիկոս XIII-ի]] ոճով։ Ժակ Շիրակի հրապարակին նայող գլխավոր [[Ճակտոն|ճակատը]] կառուցված է սիմետրիկ՝ «շատո» (դղյակ) ոճով, և բաժանված է 11 կամարամեջերի ([[Բեյ (ճարտարապետություն)|բեյ]])։ Կենտրոնական հատվածի առաջին հարկում մի քանի բարձր կամարներ կան, որոնք նախատեսված են եղել կառքերի անցման համար, իսկ երկրորդ հարկում՝ բարձր, բացվող փեղկերով շրջանակաձև պատուհաններ են, որոնք համալրված են ճաղաշարերով։ Եզրային հատվածները, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է երեք կամարամեջերից, ձևավորված են նույն ոճով և պսակված են առանձին [[Մանսարդ|մանսարդային]] տանիքներով (վերջիններս խիստ վնասվել են հրդեհից)։ Տանիքի մակարդակում առկա է [[Քիվապատ|պարապետ]]՝ զարդարված չորս մեդալիոններով, ինչպես նաև կենտրոնական ժամացույցի աշտարակ՝ պսակված նախշազարդ զարդաքանդակներով հարուստ զանգակատնով (մինչև 2026 թվականի հրդեհը այս աշտարակի բարձրությունը կազմել է 43 մետր)։ Պարապետի կենտրոնում քաղաքի զինանշանն է, որի երկու կողմերում տեղադրված են երկուական մեդալիոններ, որոնք ստեղծել է Ջանդոմենիկո Ֆաչինան։ Մեդալիոնների վրա պատկերված են քաղաքի հայտնի պատմական գործիչներ՝ նկարիչ [[Լեոնար Լիմոզեն|Լեոնար Լիմոզենը]], նախկին կանցլեր Անրի Ֆրանսուա դ'Ագեսոն, պետական գործիչ Պիեռ Վիկտուրնիեն Վերնյոն և ռազմական առաջնորդ Ժան-Բատիստ Ժուրդանը<ref>{{Cite web |title=Les médaillons des l'hôtel de ville |url=https://histoiredelimoges.webnode.page/le%20ch%C3%A2teau/lhotel-de-ville/les-medaillons-de-lhotel-de-ville/ |access-date=12 November 2024 |publisher=Histoire de Limoges}}</ref>։ Պատմականորեն Լիմոժն աշխարհահռչակ է ոչ միայն իր ճենապակով, այլև միջնադարյան արհեստանոցներով, որտեղ ստեղծվել են ոսկերչական եզակի իրեր և լիմոժյան գեղանկարչական էմալներ։ Քաղաքապետարանի շենքի վրա տեղադրված քանդակախմբով ներկայացված է հենց դարավոր վարպետության այդ ժառանգությունը։ Ժամացույցի երկու կողմերում գտնվող երկու ճակտոնները պսակող արձանները հեղինակել է քանդակագործ Թոնի Նոելը․ դրանք խորհրդանշում են ոսկերչության («Ոսկերչության այլաբանություն») և էմալապատման («Ոսկերչության այլաբանություն») արդյունաբերությունները<ref>{{Cite book |last=Ferrer |first=Jean-Marc |url=https://books.google.com/books?id=iPkQAQAAMAAJ |title=Une histoire de Limoges |last2=Grandcoing |first2=Philippe |publisher=Culture et patrimoine en Limousin |year=2003 |isbn=978-2911167331 |page=104}}</ref>։ 1893 թվականին քաղաքապետարանի դիմաց տեղադրվել է Շառլ Ժենյուի նախագծված և քանդակած քարե շատրվանը<ref>{{Cite web |title=France, Haute Vienne, Limoges, Place Leon Betoulle, porcelain, bronze and granite fountain designed by Charles Genuys and inaugurated in 1893 |url=https://www.alamy.com/france-haute-vienne-limoges-place-leon-betoulle-porcelain-bronze-and-granite-fountain-designed-by-charles-genuys-and-inaugurated-in-1893-image356399687.html |access-date=12 November 2024 |publisher=Alamy}}</ref>։ Լեկլերկը նեոռենեսանս ոճի ազդեցությունն արտացոլել է նաև շենքի ներքին հարդարանքում՝ վարդագույն մարմարյա հատակով ընդունելությունների սրահում, որի գլխավոր զարդն է լայնարձակ երկթևանի շքեղ պարուրաձև սանդուղքը։ Շենքի տարբեր հատվածներում փակցված էին Անրի-Պոլ Մոտեի որմնանկարները, այդ թվում՝ «Անցյալն ու ներկան․ [[Հենրի IV (Ֆրանսիա)|Անրի IV-ի]] կողմից [[Լիմուզան|Լիմուզանի]] միացումը Ֆրանսիային» (''Passé et Present-ը. union du Limousin à la France par [[Հենրի IV (Ֆրանսիա)|Henri IV]]'', որը ցուցադրվել է [[Փարիզյան սալոն|1884 թվականին Փարիզի սալոնում]]) և «Լեոնար Լիմոզենի արվեստանոցը» (''L'Atelier de Léonard Limosin,'' 1885), ինչպես նաև Աբել Տրինոկի, Ժան-Ժոզեֆ Վեերտսի և Ուրբեն Բուժուայի կտավները<ref>{{Cite web |title=Fire at the Hôtel de Ville in Limoges Following the Protest; Severe Damage Reported |url=https://www.finestresullarte.info/en/news-focus/fire-at-the-hotel-de-ville-in-limoges-following-the-protest-severe-damage-reported |access-date=19 October 2026 |website=www.finestresullarte.info |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=peinture : Passé et Présent : union du Limousin à la France par Henri IV - POP |url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/palissy/PM87001110 |access-date=19 October 2026 |website=pop.culture.gouv.fr}}</ref>։ <gallery mode="packed" heights="120"> Պատկեր:Limoges - Hôtel de Ville - 02.jpg|alt=Pediment|Ճակտոնը ժամացույցով Պատկեր:Limoges - Hôtel de Ville - 03.jpg|alt=City coat of arms|Քաղաքի զինանշանը Պատկեր:Limoges - Hôtel de Ville - 05.jpg|alt=Allegory of goldsmithing|«Ոսկերչության այլաբանություն», հեղինակ՝ Թոնի Նոել Պատկեր:Limoges - Hôtel de Ville - 04.jpg|alt=Allegory of enameling|«Էմալապատման այլաբանություն», հեղինակ՝ Թոնի Նոել Պատկեր:Limoges - Hôtel de Ville - 06.jpg|alt=Bell tower|զանգակատուն Պատկեր:Limoges - Hôtel de Ville - 07.jpg|Շատրվանի վրա գտնվող էմալապատ ծաղկամանը </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Գրականություն == * Laurent Bourdelas, ''Histoire de Limoges'', Geste Éditions, 2014 {{ISBN|978-2-36746-213-4}}. * Lisemarie Lefèvre et Stéphane Capot, ''D'art et d'histoire, l'Hôtel de Ville de Limoges, 1875-1893'', Culture et patrimoine en Limousin, 2009. * Paul Ducourtieux, ''Le nouvel hôtel de ville de Limoges'', Ducourtieux, 1884. * Jean-Marc Ferrer et Philippe Grandcoing, ''Une histoire de Limoges'', Culture et patrimoine en Limousin, 2003. == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Hôtel de ville et Fontaine - POP |url=https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00100361 |access-date=2026-10-19 |website=pop.culture.gouv.fr}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1883 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ]] [[Կատեգորիա:1883 հիմնադրումներ Ֆրանսիայում]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի շենքեր և կառույցներ]] [[Կատեգորիա:2026]] [[Կատեգորիա:Պատմական հուշարձաններ ըստ երկրի]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի ճարտարապետություն]] kbm7dm40v4edwqc8lg1mqiz4mypl17x 2 1343207 10953506 10951003 2026-10-21T13:40:21Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953506 wikitext text/x-wiki '''Թափառող շան հուշարձան''' (''{{Lang-es|Monumento al perro callejero}}''), որը հայտնի է նաև '''Պելուսո''' անունով, բացօթյա [[Բրոնզ|բրոնզե]] քանդակ է, որը տեղադրված է [[Մեխիկո|Մեխիկոյի]] հարավային՝ Տլալպան շրջանում՝ Ինսուրխենտես Սուր պողոտայի երկայնքով։ Արձանը բացվել է 2008 թվականի հուլիսին և նվիրված է քաղաքի [[Թափառող շուն|թափառող շներին]]։ {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} Այն քանդակագործել է Գիրասոլ Բոտելլոն{{efn|Some sources credit her as "Botero" and others as "Tello".|name=fn1}}, իսկ նրա մոդելը Պելուսոն էր՝ նախկին թափառող շուն, որին որդեգրել էր Պատրիսիա Էսպանյան՝ Միլագրոս Կանինոս ոչ կառավարական շների ապաստարանի հիմնադիրը։ Ապաստարանը գումար էր հավաքել և վճարել քանդակի համար՝ քաղաքում ազատորեն շրջող շների մեծ թվաքանակի մասին իրազեկվածությունը բարձրացնելու համար։ Հիմնադրումից ի վեր հուշարձանը անտեսվել է, վանդալիզմի ենթարկվել և վնասվել։ == Նկարագրություն == Թափառող շան հուշարձանը պատկերում է Պելուսոյին՝ [[Թափառող շուն|թափառող մի շան]], որն ունի տխուր տեսք, չափազանց թերսնված է (ոսկորները դուրս են ցցված), պոչը պոչուկների արանքում է, իսկ հետին ոտքերից մեկը՝ վնասված։ Արձանը պատրաստված է [[Բրոնզ|բրոնզից]], ունի 1,3 մետր բարձրություն<ref name="expansión">{{cite web|url=https://expansion.mx/economia-insolita/honran-a-perros-callejeros-con-monumento|title=Honran a perros callejeros con monumento|date=21 July 2008|work=Expansión (Mexico){{!}}Expansión|language=es|trans-title=Stray dogs are honored with monument|author=Notimex|access-date=28 July 2021}}</ref> և կշռում է մոտ 85 կիլոգրամ<ref name="chilango">{{cite web|url=https://www.chilango.com/ocio/monumento-al-perro-callejero-peluso/|title=La historia del monumento al perro callejero te romperá el corazón 😢|trans-title=The history of the monument to the stray dog that will break your heart 😢|language=es|work=Chilango (magazine){{!}}Chilango|first=Diana|last=Álvarez|date=13 December 2019|access-date=22 July 2021}}</ref><ref name="tvazteca">{{cite web|url=https://www.tvazteca.com/aztecanoticias/dia-del-perro-sin-raza-monumento-perro-callejero-cdmx|title=Día del perro sin raza: CDMX tiene un Monumento al Perro Callejero|trans-title=Non-breed Dog Day: Mexico City has a Monument to the Stray Dog|date=18 May 2021|access-date=22 July 2021|work=TV Azteca|language=es}}</ref>։ Քանդակի հեղինակն է Պատրիսիա Էսպանյան (օրիորդական ազգանունը՝ Ռուիս)՝ Միլագրոս Կանինոսի՝ շների համար նախատեսված ոչ կառավարական ապաստարանի հիմնադիրը։ Քանդակը կերտել է Խիրասոլ Բոտելյոն{{efn|name=fn1}}, իսկ ձուլումն իրականացրել է Խերման Միչելը<ref>{{cite web|url=http://perrocontento.com/2015/01/monumento-al-perro-callejero-un-homenaje-todos-esos-seres-en-situacion-de-abandono/|title=Monumento al perro callejero: Un homenaje a todos esos seres en situación de abandono|publisher=Milagros Caninos (author)|first=Lolina|last=Rivas|date=12 January 2015|access-date=22 July 2021|work=PerroContento.com}}</ref>։ Այն արժեցել է 130 000 [[մեքսիկական պեսո]]<ref name="expansión" />․ Միլագրոս Կանինոսը վճարել է այդ գումարը՝ օգտագործելով մասնավոր նվիրատվությունները՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել հանրային իրազեկվածությունը քաղաքում թափառող շների մեծ թվաքանակի վերաբերյալ<ref name="local" />։ Հուշարձանի բացման ժամանակ դրա վրա կար հուշատախտակ, որի վրա գրված էր՝<ref name="chilango" /> {| cellpadding="10" |- | style="width:35%;" | Գրություն (իսպաներեն). Իմ միակ հանցանքը փողոցներում ծնվելն ու ապրելն էր, կամ լքված լինելը։ Ես չեմ խնդրել ծնվել, և չնայած ձեր անտարբերությանը և ծեծին, ես միայն խնդրում եմ ձեր սիրուց մնացածը։ Ես այլևս չեմ ուզում տառապել. այս աշխարհում գոյատևելը պարզապես սարսափելի բան է։ Օգնեք ինձ, խնդրում եմ օգնեք ինձ։ Հեղինակ՝ Պելուսո |- | style="width:35%;" | Բառացի թարգմանություն՝ Իմ միակ հանցանքը փողոցներում ծնվելն ու ապրելն էր կամ լքված լինելը, ես չխնդրեցի ծնվել, և չնայած քո անտարբերությանը և հարվածներին, ես միայն խնդրում եմ քո սիրուց մնացածը։ Ես այլևս չեմ ուզում տառապել, աշխարհում գոյատևելը միայն սարսափի հարց է։ Օգնե՛ք ինձ, օգնե՛ք ինձ խնդրում եմ։ Հեղինակ՝ Պելուսո |} Խորխե Կաստրոն Տեղական Մեքսիկան ասել է, որ հուշատախտակը խորհրդանշում է այն, ինչ կասեին թափառող շները, եթե կարողանային խոսել<ref name="local" />։ === Պելուսո՝ շուն === Պելուսո անունն էին տվել մի 15-ամյա թափառող շանը, որին որդեգրել էր Էսպանյան<ref>{{cite web|url=http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812075454/http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|url-status=dead|title=Erigirán un monumento al perro callejero en México|trans-title=A monument to the stray dog to be erected in Mexico|work=El Mañana (Nuevo Laredo){{!}}El Mañana|date=23 July 2008|access-date=28 July 2021|language=es|archive-date=12 August 2008|location=Mexico City|author=Hechos}}</ref>։ Նա ենթարկվել էր դաժան վերաբերմունքի, ինչի հետևանքով ձեռք էր բերել [[Երիկամի քրոնիկ հիվանդություն|երիկամային անբավարարություն]], շների ժանտախտ և [[խլություն]]։ Պելուսոն սատկեց հուշարձանի բացումից հինգ օր առաջ<ref name="chilango" /><ref>{{cite web|url=https://www.imagenradio.com.mx/dia-perro-callejero|title=Hoy se celebra el día del perro callejero|date=20 July 2014|access-date=22 July 2021|language=es|trans-title=Today the day of the stray dog is celebrated|work=Imagen Radio}}</ref>։ == Տեղադրում և կարգավիճակ == Թափառող շան հուշարձանը բացվել է 2008 թվականի հուլիսի 20-ին։ Այն գտնվում է Ինսուրխենտես Սուր (''{{Lang-fr|Insurgentes Sur}}'') պողոտայի և Մոնեդա փողոցի անկյունում՝ Նյարդաբանության և նյարդավիրաբուժության ազգային ինստիտուտի մոտակայքում, Այունտամիենտո և Ֆուենտես Բրոտանտես Մետրոբուսի կայարանների միջև՝ [[Մեխիկո|Մեխիկոյի]] հարավային շրջաններից մեկի՝ Տլալպանի կենտրոնական հատվածում<ref name="local" /><ref name="vice" />։ Բացման օրվանից հուշարձանը անուշադրության է մատնվել. այն գրաֆիտիացվել է, իսկ հուշատախտակը գողացվել է<ref name="vice">{{cite web|url=https://www.vice.com/es/article/vice-peluso-el-perro-doblemente-olvidado-que-te-rompera-el-corazo/|title=Peluso: el abandonado monumento al perro callejero en la CDMX|trans-title=Peluso: the abandoned monument to the stray dog in Mexico City|first=Pável|last=Gaona|access-date=22 July 2021|date=16 January 2018|work=Vice (magazine){{!}}Vice|language=es}}</ref>։ Լավ պահպանված կրկնօրինակը պահվում է Միլագրոս Կանինոս շների ապաստարանում<ref name="vice" />: Կաստրոն քննադատել է հուշարձանի կարգավիճակը՝ հավելելով, որ այն հեգնական է, քանի որ դրա հիմնական նպատակը թափառող շների լքվածությունը դատապարտելն է<ref name="local" />։ == Ընդունարան == Կաստրոն նշել է, որ այս արձանն ամենաանհրաժեշտներից մեկն է, քանի որ, ի տարբերություն մեծ մասի, այն չի փառաբանում որևէ պատմական գործչի, այլ, ընդհակառակը, «նսեմացնում է այն մարդուն, ով ոչինչ չի անում օգնելու համար»<ref name="local">{{cite web|url=https://local.mx/ciudad-de-mexico/monumento-perro-callejero/|title='Peluso', el Monumento al Perro Callejero en una esquina de Tlalpan|trans-title='Peluso', the Monument to the Stray Dog in a corner of Tlalpan|first=Jorge|last=Castro|date=13 September 2018|work=Local.mx|language=es|access-date=22 July 2021}}</ref>։ Չիլանգոյի հեղինակներից մեկը նշել է, որ արձանը մեծարում է մեռնող շանը և միայն հիվանդագին հետաքրքրություն է առաջացնում միլիոնավոր թափառող կենդանիների նկատմամբ՝ հավելելով, թե, ի վերջո, կարող է հայտնվել նաև հուշարձան՝ նվիրված անօթևաններին<ref>{{cite web|url=https://www.chilango.com/general/monumento-al-perro-callejero/|title=Monumento al Perro Callejero|trans-title=Monument to the Stray Dog|access-date=22 July 2021|date=25 May 2009|work=Chilango|language=es}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist}} == Արտաքին հղումներ == *[https://www.milagroscaninos.org/quienes-somos/attachment/peluso-monumento-al-perro-callejero/ Peluso, monumento al perro callejero] (իսպաներենով) Միլագրոս Կանինոսի պաշտոնական կայքում։ qeoux08kmcknen22rq3y0pyg16k4lxe 10953513 10953506 2026-10-21T13:46:31Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953513 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1343289 10953454 2026-10-21T12:50:34Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Նոր էջ «'''Ջոկ շան արձան''', (''{{Lang-en|Dżok}}'') սև խառնածին շուն էր, որը ողջ տարվա ընթացքում (1990–1991 թթ.) ապարդյուն սպասում էր [[Լեհաստան|Լեհաստանի]] [[Կրակով]] քաղաքի Գրունվալդյան շրջանաձև խաչմերուկում՝ հուսալով, որ իր տերը, ով մահացել էր հենց այդ վայրում, կվերադառնա նրա հետևից<ref>{{c...»: 10953454 wikitext text/x-wiki '''Ջոկ շան արձան''', (''{{Lang-en|Dżok}}'') սև խառնածին շուն էր, որը ողջ տարվա ընթացքում (1990–1991 թթ.) ապարդյուն սպասում էր [[Լեհաստան|Լեհաստանի]] [[Կրակով]] քաղաքի Գրունվալդյան շրջանաձև խաչմերուկում՝ հուսալով, որ իր տերը, ով մահացել էր հենց այդ վայրում, կվերադառնա նրա հետևից<ref>{{cite web|url=http://www.archiwum.wyborcza.pl/Archiwum/1,0,1278316,20001124RP-DGW,Pomnik_psiej_wiernosci,.html|title=Pomnik psiej wierności|publisher=}}</ref>։ Ջոկի հուշարձանը գտնվում էր Կրակովում՝ Վիսլա գետի ափին գտնվող Չերվիենսկի բուլվարի վրա՝ Վավել ամրոցի և Գրունվալդյան կամրջի մոտակայքում<ref>{{cite web|url=http://www.krakowpost.com/7234/2013/11/polands-most-famous-dog-gets-the-boot|title=Poland's Most Famous Dog Gets the Boot - The Krakow Post|website=www.krakowpost.com|date=10 November 2013}}</ref>։ {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} == Պատմություն == 1990 թվականին Ջոկի տերը սրտի կաթվածից մահացավ Գրունվալդսկի հրապարակի (''{{Lang-pl|Rondo Grunwaldzkie}}'') մոտակայքում։ Շունը մնաց այնտեղ՝ սպասելով իր տիրոջը։ Կրակովի բնակիչների կողմից կերակրվելով՝ նա զարմանք և կարեկցանք էր առաջացնում։ Մեկ տարի սպասելուց հետո նա ընդունեց նոր տիրոջ՝ Մարիա Մյուլլերին։ Կինը մահացավ 1998 թվականին, իսկ կենդանին փախավ նրա տնից և, թափառելով երկաթուղու տարածքում, զոհվեց՝ ընկնելով շարժվող գնացքի անիվների տակ<ref>{{cite web|url=http://www.krakowtraveltours.com/en/travelguide/monumet-of-dzok-dog|title=Monumet of Dzok Dog in Krakow|website=www.krakowtraveltours.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408000733/https://krakowtraveltours.com/en/travelguide/monumet-of-dzok-dog|archive-date=April 8, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.krakow.travel/en/22446-krakow-dzok-the-dog-monument|title=Dżok The Dog Monument|website=www.krakow.travel}}</ref>։ Ոմանք Ջոկի պատմությունը համարում են Կրակովի լեգենդներից մեկը։ == Հուշարձանի ստեղծումը == [[File:Dżok Dog monument, 2001 design. Bronisław Chromy, Czerwieński boulevard, Stradom, Kraków, Poland.jpg|thumb|Ջոկ շան հուշարձանը Կրակովում՝ լուսանկարված 2024 թվականին]] Չնայած քաղաքային իշխանությունների սկզբնական անբարյացակամ վերաբերմունքին՝ հուշարձանի ստեղծմանը մասնակցություն են ունեցել բազմաթիվ կազմակերպություններ (այդ թվում՝ Կրակովի կենդանիների պաշտպանության ընկերությունը և Կրակովում տեղակայված համազգային լրատվամիջոցներ), հայտնի անձինք (Զբիգնև Վոդեցկի, Եժի Պոլոմսկի, Կշիշտոֆ Պյասեցկի, Կշիշտոֆ Ցուգովսկի), ինչպես նաև Կրակովի բազմաթիվ բնակիչներ։ Քանդակի հեղինակը Բրոնիսլավ Խրոմին էր։ 2001 թվականի մայիսի 26-ին տեղի ունեցած բացման արարողության ժամանակ ծածկոցը հեռացրեց մի շուն՝ Կետի անունով գերմանական հովվաշունը՝ քաշելով այն իր ատամներով<ref>{{cite web|url=http://www.absolutetours.com/blog/legend-dzok/|title=The Legend of Dżok -Absolute Tours Prague Walking Tours|date=5 April 2016|publisher=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Webber |first=May |date=2015-12-15 |title=As the World Turns Catholicism and Embryonic Stem Cell Research |url=https://doi.org/10.22461/jhea.1.7165 |journal=The Journal of Healthcare Ethics &amp; Administration |volume=1 |issue=2 |doi=10.22461/jhea.1.7165 |issn=2474-2309}}</ref>։ Փոքրիկ հուշարձանը պատկերում էր մարդկային՝ պաշտպանող ու բացված ափերի մեջ տեղավորված շան, որը դիտողի կողմն էր մեկնում իր ձախ թաթը։ Այն խորհրդանշում էր շների հավատարմությունը և, ավելի լայն իմաստով՝ կենդանիների ու մարդկանց միջև եղած կապը։ Հուշարձանի վրա առկա էր արձանագրություն (լեհերեն և անգլերեն լեզուներով), որտեղ ասվում էր. «Երբևէ եղած ամենահավատարիմ շուն ընկերը, ով մարմնավորում էր շան անսահման նվիրվածությունն իր տիրոջը։ Ամբողջ տարվա ընթացքում (1990–1991 թթ.) Ջոկին կարելի էր տեսնել Գրունվալդյան շրջանաձև խաչմերուկում՝ ապարդյուն սպասելիս, որ տերը կգա և կտանի նրան»։ Քանդակը նախատեսում էին տեղափոխել մի քանի տասնյակ մետրով, քանի որ այդպիսին էր «Ազգային բանակի» հուշարձանի հայեցակարգը, որը նախատեսվում էր տեղադրել հենց այդ վայրում<ref>{{cite web|url=http://krakow.naszemiasto.pl/artykul/krakow-przesuna-psa-dzoka-by-zrobic-miejsce-dla-pomnika-ak,2013910,art,t,id,tm.html|title=Kraków: przesuną psa Dżoka, by zrobić miejsce dla pomnika AK|first=Magda|last=Hejda|date=29 September 2013|publisher=}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist}} == Մատենագիտություն == *Bujas Agnieszka, Pasek Hanna: Monument for loyalty. "Super Express", 19 V 1998, pp.&nbsp;1, 6 and 7. *Dżok did not want to live without you. "A moment for You", 9 July 1998, No. 28, pp.&nbsp;1, 4 and 5. *Terakowska Dorota: Epitaph for the death of a dog. "Przekrój", 3 V 1998, No. 18, pp.&nbsp;1, 12 and 13. *Korczyńska Jadwiga ( Adelaide ), letter to the editor. "Przekrój", 28 June 1998, No. 26, p.&nbsp;38. *Terakowska Dorota: Monument to the faithful dog. "Przekrój", 11 IV 1999, No. 15, p.&nbsp;33. *Kursa Magdalena: Monument to dog fidelity. Gazeta Wyborcza, 24 November 2000, p.&nbsp;9. *Wacław Krupiński: Writing with Dżok in the background. "Dziennik Polski", 18 June 2007 i3cuo1n4fhoyymy84hpq3gbsjxixnu3 1 1343290 10953455 2026-10-21T12:52:17Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 +{{ԹՀ/նոր|en|Dżok Monument|1369925732|10953454|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 10953455 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Dżok Monument|1369925732|10953454|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 7bjn0w8oabhv10vnqd7uicurpnhj6kl 10953459 10953455 2026-10-21T12:54:39Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953459 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Dżok Monument|1369925732|10953454|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} 9m7l90zzxnmpghjfpmscpuc7bains2m 0 1343291 10953461 2026-10-21T12:57:33Z Միհրդատ7987 172650 Նոր էջ « {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''Յուզեֆ Հալլերի նստարանը''' ({{ԱԾ}}) , Լեհաստանի [[Շչեցին]] քաղաքում տեղադրված հուշարձան է։ Այն տեղադրվել է Գլեմբոկիե-Պիլխովո ''({{Lang-pl|Głębokie-Pilchowo}})'' թաղամասում՝ Լեհաստանի զինված ուժերի պողոտայի 250 հասցեում գտնվող 12-րդ մեխանիզացված բրիգադի զո...»: 10953461 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''Յուզեֆ Հալլերի նստարանը''' ({{ԱԾ}}) , Լեհաստանի [[Շչեցին]] քաղաքում տեղադրված հուշարձան է։ Այն տեղադրվել է Գլեմբոկիե-Պիլխովո ''({{Lang-pl|Głębokie-Pilchowo}})'' թաղամասում՝ Լեհաստանի զինված ուժերի պողոտայի 250 հասցեում գտնվող 12-րդ մեխանիզացված բրիգադի զորանոցների դիմաց՝ Յաժինսկու փողոցի անկյունում։ Հուշարձանը նվիրվել է Յուզեֆ Հալլերին՝ 19-րդ և 20-րդ դարերի լեհ ռազմական գործչին, որը [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] տարիներին ղեկավարել է «<nowiki/>[[Երկնագույն բանակ|Կապույտ բանակը]]<nowiki/>»։ Հուշարձանը պատրաստվել է նստարանին նստած Հալլերի արձանի տեսքով։ Այն նախագծվել է քանդակագործ Դորոտա Ձեկևիչ-Պիլիխի կողմից և հանդիսավորությամբ բացվել 2021 թվականի մայիսի 14-ին։ == Պատմություն == # Հուշարձանի կառուցման նախաձեռնությունը եղել է Լեհաստանի զինված ուժերի 12-րդ մեխանիզացված բրիգադինը, որի հովանավորը եղել է Յուզեֆ Հալլերը։ Հուշարձանը ֆինանսավորվել է [[Ազգային հիշողության ինստիտուտ (Լեհաստան)|Ազգային հիշողության ինստիտուտի]] հետ համատեղ։ Այն նախագծել է Դորոտա Ձեկևիչ-Պիլիչը, իսկ բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2021 թվականի մայիսի 14-ին։ Արձանը և նստարանը ստեղծվել են՝ հիմք ընդունելով 1920 թվականին Լեհաստանի [[Զակոպանե]] քաղաքում արված Հալլերի լուսանկարը։<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/143822,Odsloniecie-laweczki-generala-Jozefa-Hallera-na-skwerze-Hallerczykow-Szczecin-14.html|title=Odsłonięcie ławeczki generała Józefa Hallera na skwerze Hallerczyków – Szczecin, 14 maja 2021|website=ipn.gov.pl|language=pl|date=14 May 2021}}</ref><ref name="ks">{{cite web|url=https://24kurier.pl/na-luzie/laweczka-hallera/|website=14kurier.pl|language=pl|title=Ławeczka Hallera|date=21 May 2021}}</ref> == Ընդհանուր տեսք == Հուշարձանը բաղկացած է Յուզեֆ Հալլերի բրոնզե արձանից։ Նա պատկերված է զինվորական համազգեստով և ռոգատիվկա կոչվող գլխարկով՝ նստարանի ձախ կողմում նստած, ոտքերը խաչած և ձեռնափայտը ձեռքին։ Հուշարձանը տեղադրվել է Լեհաստանի զինված ուժերի 12-րդ մեխանիզացված բրիգադի զորանոցների դիմաց՝ Լեհաստանի զինված ուժերի պողոտայի 250 հասցեում՝ Յարժինսկի փողոցի անկյունում։<ref name="ipn" /><ref name="ks" /> == Ծանոթագրություններ == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Haller, Jozef, Bench}} h15qk5qyytywbnvuo22571gnxqjjshu 10953463 10953461 2026-10-21T12:59:34Z Միհրդատ7987 172650 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:2021 հիմնադրումներ Լեհաստանում]], [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի հուշարձաններ]], [[Կատեգորիա:Լեհական բանակ]], [[Կատեգորիա:2021 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ]], [[Կատեգորիա:Նստարաններով արձաններ]] 10953463 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''Յուզեֆ Հալլերի նստարանը''' ({{ԱԾ}}) , Լեհաստանի [[Շչեցին]] քաղաքում տեղադրված հուշարձան է։ Այն տեղադրվել է Գլեմբոկիե-Պիլխովո ''({{Lang-pl|Głębokie-Pilchowo}})'' թաղամասում՝ Լեհաստանի զինված ուժերի պողոտայի 250 հասցեում գտնվող 12-րդ մեխանիզացված բրիգադի զորանոցների դիմաց՝ Յաժինսկու փողոցի անկյունում։ Հուշարձանը նվիրվել է Յուզեֆ Հալլերին՝ 19-րդ և 20-րդ դարերի լեհ ռազմական գործչին, որը [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] տարիներին ղեկավարել է «<nowiki/>[[Երկնագույն բանակ|Կապույտ բանակը]]<nowiki/>»։ Հուշարձանը պատրաստվել է նստարանին նստած Հալլերի արձանի տեսքով։ Այն նախագծվել է քանդակագործ Դորոտա Ձեկևիչ-Պիլիխի կողմից և հանդիսավորությամբ բացվել 2021 թվականի մայիսի 14-ին։ == Պատմություն == # Հուշարձանի կառուցման նախաձեռնությունը եղել է Լեհաստանի զինված ուժերի 12-րդ մեխանիզացված բրիգադինը, որի հովանավորը եղել է Յուզեֆ Հալլերը։ Հուշարձանը ֆինանսավորվել է [[Ազգային հիշողության ինստիտուտ (Լեհաստան)|Ազգային հիշողության ինստիտուտի]] հետ համատեղ։ Այն նախագծել է Դորոտա Ձեկևիչ-Պիլիչը, իսկ բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի է ունեցել 2021 թվականի մայիսի 14-ին։ Արձանը և նստարանը ստեղծվել են՝ հիմք ընդունելով 1920 թվականին Լեհաստանի [[Զակոպանե]] քաղաքում արված Հալլերի լուսանկարը։<ref name="ipn">{{cite web|url=https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/143822,Odsloniecie-laweczki-generala-Jozefa-Hallera-na-skwerze-Hallerczykow-Szczecin-14.html|title=Odsłonięcie ławeczki generała Józefa Hallera na skwerze Hallerczyków – Szczecin, 14 maja 2021|website=ipn.gov.pl|language=pl|date=14 May 2021}}</ref><ref name="ks">{{cite web|url=https://24kurier.pl/na-luzie/laweczka-hallera/|website=14kurier.pl|language=pl|title=Ławeczka Hallera|date=21 May 2021}}</ref> == Ընդհանուր տեսք == Հուշարձանը բաղկացած է Յուզեֆ Հալլերի բրոնզե արձանից։ Նա պատկերված է զինվորական համազգեստով և ռոգատիվկա կոչվող գլխարկով՝ նստարանի ձախ կողմում նստած, ոտքերը խաչած և ձեռնափայտը ձեռքին։ Հուշարձանը տեղադրվել է Լեհաստանի զինված ուժերի 12-րդ մեխանիզացված բրիգադի զորանոցների դիմաց՝ Լեհաստանի զինված ուժերի պողոտայի 250 հասցեում՝ Յարժինսկի փողոցի անկյունում։<ref name="ipn" /><ref name="ks" /> == Ծանոթագրություններ == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Haller, Jozef, Bench}} [[Կատեգորիա:2021 հիմնադրումներ Լեհաստանում]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմի հուշարձաններ]] [[Կատեգորիա:Լեհական բանակ]] [[Կատեգորիա:2021 կառուցումն ավարտված շենքեր և կառույցներ]] [[Կատեգորիա:Նստարաններով արձաններ]] keidfet5p57g8mm7qv4x51edrxklu3i 1 1343292 10953462 2026-10-21T12:58:58Z Միհրդատ7987 172650 +{{ԹՀ/նոր|en|Józef Haller Bench|1362118043|10953461|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 10953462 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Józef Haller Bench|1362118043|10953461|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} li0ys3qs1hqi3svoncvbxna50xydi1v 10953466 10953462 2026-10-21T13:03:22Z Միհրդատ7987 172650 10953466 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Józef Haller Bench|1362118043|10953461|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} 3otvbupzxqe5uh2oe8eu0mlsh7g1qat 0 1343293 10953467 2026-10-21T13:03:53Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 Նոր էջ «{{ՎՏՔ}} '''«Խարիսխ» հուշարձան''' ({{lang-ru|Памятник «Якорь»}}), առաջին պաշտոնական հուշարձանը, որը հայտնվել է ժամանակակից [[Ուդմուրտիա|Ուդմուրտիայի]] տարածքում<ref>{{cite web |title=Достопримечательности Воткинска |url=https://visitudmurtia.ru/articles/169/dostoprimechatelnosti-votkinska |url-status=dead |accessdate=2021-08-08 |pub...»: 10953467 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''«Խարիսխ» հուշարձան''' ({{lang-ru|Памятник «Якорь»}}), առաջին պաշտոնական հուշարձանը, որը հայտնվել է ժամանակակից [[Ուդմուրտիա|Ուդմուրտիայի]] տարածքում<ref>{{cite web |title=Достопримечательности Воткинска |url=https://visitudmurtia.ru/articles/169/dostoprimechatelnosti-votkinska |url-status=dead |accessdate=2021-08-08 |publisher=ИС «Культурно-туристический портал Удмуртской Республики» |lang=ru}}</ref>: Գտնվում է [[Վոտկինսկ]] քաղաքի Չայկովսկու և Ազինի փողոցների հատման հրապարակում: == Պատմություն == === Խարսխագործությունը Վոտկինսկում === 1779 թվականին կայսրուհի [[Եկատերինա II]]-ի անվանական հրամանագրով [[Վոտկինսկ]] քաղաքում բացվել է խարիսխների արտադրություն, որը հասել է բացառիկ բարձրությունների. 19-րդ դարում Ուրալի 24 գործարաններում պատրաստված բոլոր խարիսխների 62%-ը բաժին է ընկել Վոտկինսկի գործարանին<ref name="udmpravda">{{cite web |date=2015-06-16 |title=В Воткинске отмечают 175-летие знаменитого якоря |url=https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181221/https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |archive-date=2021-08-08 |accessdate=2021-08-08 |publisher=Удмуртская правда |lang=ru}}</ref>: === Հուշարձանի ստեղծում և բացում === 1837 թվականին քաղաք է այցելել համառուսաստանյան գահի ժառանգորդ, մեծ իշխան [[Ալեքսանդր II|Ալեքսանդր Նիկոլաևիչը]] և անձամբ մասնակցել է նոր խարսխի կոփմանը, ինչի մասին վկայել է խարսխի ճանկերի միջև փորագրված մակագրությունը. «''Նորին Կայսերական Բարձրություն Համառուսաստանյան Գահի Ժառանգորդ Մեծ Իշխան Ալեքսանդր Նիկոլաևիչն արժանացրել է իր ձեռքերով կոփել 167 փութ քաշով խարիսխ: 1837 թվականի մայիսի 22''»: Այդ պահին ներկաների թվում է եղել նաև լեռնային պետ, ապագա կոմպոզիտոր [[Պյոտր Չայկովսկի|Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկու]] հայրը՝ Իլյա Պետրովիչ Չայկովսկին<ref name="udmpravda" />: Գահաժառանգի մասնակցությամբ ստեղծված խարիսխը որոշվել է թողնել Վոտկինսկի գործարանում որպես հուշարձան (հուշարձանի նախագծի հեղինակ՝ գործարանի կառավարիչ Վասիլի Ռոմանով): Գործարանի տարածքում հուշարձանի հանդիսավոր բացումը և Վյատկայի ու Սլոբոդսկոյի եպիսկոպոս [[Նեոֆիտ (Սոսնին)|Նեոֆիտի]] կողմից դրա օծումը տեղի է ունեցել 1840 թվականի հունիսի 16-ին: 1850 թվականին «Խարիսխը» տեղափոխվել է քաղաքային ամբարտակ<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: === Հուշարձանի ավերում և վերականգնում === [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|1917 թվականի հեղափոխությունից]] հետո հուշարձանի պատվանդանն ավերվել է, իսկ ինքը՝ խարիսխը, վերաձուլվել է. խորհրդային իշխանության ներկայացուցիչներին դուր չի եկել խարսխի կենտրոնում գտնվող հուշատախտակի վրա գահաժառանգի հիշատակումը<ref name="udmpravda" />: 1959 թվականին՝ Վոտկինսկի գործարանի 200-ամյակի առթիվ, հուշարձանը վերականգնվել է նոր՝ փոքր-ինչ ավելի փոքր ձևերով և տեղադրվել է Վոտկինսկի լճակի արևելյան ափին՝ Լենինի անվան մշակույթի նախկին տան դիմաց: Եվս մի քանի տարի անց այն զբաղեցրել է իր սովորական տեղը ափամերձ փողոցում<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: == Պահպանություն == Ուդմուրտական ԻՆՔՀ Մինիստրների խորհրդի 1979 թվականի դեկտեմբերի 5-ի «Ուդմուրտական ԻՆՔՀ պատմության և մշակույթի հուշարձանները պետական պահպանության տակ վերցնելու մասին» № 362 որոշման հիման վրա Վոտկինսկի «Խարիսխ» աշխատանքային փառքի հուշարձանը ճանաչվել է տարածաշրջանային նշանակության պատմության հուշարձան<ref>{{Cite web |title=Постановление Совета Министров Удмуртской АССР «О постановке на государственную охрану памятников истории и культуры Удмуртской АССР» № 362 от 05.12.1979 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181224/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |archive-date=2021-08-08 |access-date=2021-08-08}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == <references /> == Գրականություն == * {{УРЭ-2|статья=Памятник-якорь // Памятники истории и культуры|с=526}} sving6q21vfg7hm5t03p68jwmjjfumz 10953469 10953467 2026-10-21T13:05:09Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով]], [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ]] 10953469 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''«Խարիսխ» հուշարձան''' ({{lang-ru|Памятник «Якорь»}}), առաջին պաշտոնական հուշարձանը, որը հայտնվել է ժամանակակից [[Ուդմուրտիա|Ուդմուրտիայի]] տարածքում<ref>{{cite web |title=Достопримечательности Воткинска |url=https://visitudmurtia.ru/articles/169/dostoprimechatelnosti-votkinska |url-status=dead |accessdate=2021-08-08 |publisher=ИС «Культурно-туристический портал Удмуртской Республики» |lang=ru}}</ref>: Գտնվում է [[Վոտկինսկ]] քաղաքի Չայկովսկու և Ազինի փողոցների հատման հրապարակում: == Պատմություն == === Խարսխագործությունը Վոտկինսկում === 1779 թվականին կայսրուհի [[Եկատերինա II]]-ի անվանական հրամանագրով [[Վոտկինսկ]] քաղաքում բացվել է խարիսխների արտադրություն, որը հասել է բացառիկ բարձրությունների. 19-րդ դարում Ուրալի 24 գործարաններում պատրաստված բոլոր խարիսխների 62%-ը բաժին է ընկել Վոտկինսկի գործարանին<ref name="udmpravda">{{cite web |date=2015-06-16 |title=В Воткинске отмечают 175-летие знаменитого якоря |url=https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181221/https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |archive-date=2021-08-08 |accessdate=2021-08-08 |publisher=Удмуртская правда |lang=ru}}</ref>: === Հուշարձանի ստեղծում և բացում === 1837 թվականին քաղաք է այցելել համառուսաստանյան գահի ժառանգորդ, մեծ իշխան [[Ալեքսանդր II|Ալեքսանդր Նիկոլաևիչը]] և անձամբ մասնակցել է նոր խարսխի կոփմանը, ինչի մասին վկայել է խարսխի ճանկերի միջև փորագրված մակագրությունը. «''Նորին Կայսերական Բարձրություն Համառուսաստանյան Գահի Ժառանգորդ Մեծ Իշխան Ալեքսանդր Նիկոլաևիչն արժանացրել է իր ձեռքերով կոփել 167 փութ քաշով խարիսխ: 1837 թվականի մայիսի 22''»: Այդ պահին ներկաների թվում է եղել նաև լեռնային պետ, ապագա կոմպոզիտոր [[Պյոտր Չայկովսկի|Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկու]] հայրը՝ Իլյա Պետրովիչ Չայկովսկին<ref name="udmpravda" />: Գահաժառանգի մասնակցությամբ ստեղծված խարիսխը որոշվել է թողնել Վոտկինսկի գործարանում որպես հուշարձան (հուշարձանի նախագծի հեղինակ՝ գործարանի կառավարիչ Վասիլի Ռոմանով): Գործարանի տարածքում հուշարձանի հանդիսավոր բացումը և Վյատկայի ու Սլոբոդսկոյի եպիսկոպոս [[Նեոֆիտ (Սոսնին)|Նեոֆիտի]] կողմից դրա օծումը տեղի է ունեցել 1840 թվականի հունիսի 16-ին: 1850 թվականին «Խարիսխը» տեղափոխվել է քաղաքային ամբարտակ<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: === Հուշարձանի ավերում և վերականգնում === [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|1917 թվականի հեղափոխությունից]] հետո հուշարձանի պատվանդանն ավերվել է, իսկ ինքը՝ խարիսխը, վերաձուլվել է. խորհրդային իշխանության ներկայացուցիչներին դուր չի եկել խարսխի կենտրոնում գտնվող հուշատախտակի վրա գահաժառանգի հիշատակումը<ref name="udmpravda" />: 1959 թվականին՝ Վոտկինսկի գործարանի 200-ամյակի առթիվ, հուշարձանը վերականգնվել է նոր՝ փոքր-ինչ ավելի փոքր ձևերով և տեղադրվել է Վոտկինսկի լճակի արևելյան ափին՝ Լենինի անվան մշակույթի նախկին տան դիմաց: Եվս մի քանի տարի անց այն զբաղեցրել է իր սովորական տեղը ափամերձ փողոցում<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: == Պահպանություն == Ուդմուրտական ԻՆՔՀ Մինիստրների խորհրդի 1979 թվականի դեկտեմբերի 5-ի «Ուդմուրտական ԻՆՔՀ պատմության և մշակույթի հուշարձանները պետական պահպանության տակ վերցնելու մասին» № 362 որոշման հիման վրա Վոտկինսկի «Խարիսխ» աշխատանքային փառքի հուշարձանը ճանաչվել է տարածաշրջանային նշանակության պատմության հուշարձան<ref>{{Cite web |title=Постановление Совета Министров Удмуртской АССР «О постановке на государственную охрану памятников истории и культуры Удмуртской АССР» № 362 от 05.12.1979 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181224/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |archive-date=2021-08-08 |access-date=2021-08-08}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == <references /> == Գրականություն == * {{УРЭ-2|статья=Памятник-якорь // Памятники истории и культуры|с=526}} [[Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ]] 6jf8ouaa7z8bolw1j863c4qh3jfrica 10953472 10953469 2026-10-21T13:05:42Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 /* Գրականություն */ 10953472 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''«Խարիսխ» հուշարձան''' ({{lang-ru|Памятник «Якорь»}}), առաջին պաշտոնական հուշարձանը, որը հայտնվել է ժամանակակից [[Ուդմուրտիա|Ուդմուրտիայի]] տարածքում<ref>{{cite web |title=Достопримечательности Воткинска |url=https://visitudmurtia.ru/articles/169/dostoprimechatelnosti-votkinska |url-status=dead |accessdate=2021-08-08 |publisher=ИС «Культурно-туристический портал Удмуртской Республики» |lang=ru}}</ref>: Գտնվում է [[Վոտկինսկ]] քաղաքի Չայկովսկու և Ազինի փողոցների հատման հրապարակում: == Պատմություն == === Խարսխագործությունը Վոտկինսկում === 1779 թվականին կայսրուհի [[Եկատերինա II]]-ի անվանական հրամանագրով [[Վոտկինսկ]] քաղաքում բացվել է խարիսխների արտադրություն, որը հասել է բացառիկ բարձրությունների. 19-րդ դարում Ուրալի 24 գործարաններում պատրաստված բոլոր խարիսխների 62%-ը բաժին է ընկել Վոտկինսկի գործարանին<ref name="udmpravda">{{cite web |date=2015-06-16 |title=В Воткинске отмечают 175-летие знаменитого якоря |url=https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181221/https://old.udmpravda.ru/articles/v-votkinske-otmechayut-175-letie-znamenitogo-yakorya.html |archive-date=2021-08-08 |accessdate=2021-08-08 |publisher=Удмуртская правда |lang=ru}}</ref>: === Հուշարձանի ստեղծում և բացում === 1837 թվականին քաղաք է այցելել համառուսաստանյան գահի ժառանգորդ, մեծ իշխան [[Ալեքսանդր II|Ալեքսանդր Նիկոլաևիչը]] և անձամբ մասնակցել է նոր խարսխի կոփմանը, ինչի մասին վկայել է խարսխի ճանկերի միջև փորագրված մակագրությունը. «''Նորին Կայսերական Բարձրություն Համառուսաստանյան Գահի Ժառանգորդ Մեծ Իշխան Ալեքսանդր Նիկոլաևիչն արժանացրել է իր ձեռքերով կոփել 167 փութ քաշով խարիսխ: 1837 թվականի մայիսի 22''»: Այդ պահին ներկաների թվում է եղել նաև լեռնային պետ, ապագա կոմպոզիտոր [[Պյոտր Չայկովսկի|Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկու]] հայրը՝ Իլյա Պետրովիչ Չայկովսկին<ref name="udmpravda" />: Գահաժառանգի մասնակցությամբ ստեղծված խարիսխը որոշվել է թողնել Վոտկինսկի գործարանում որպես հուշարձան (հուշարձանի նախագծի հեղինակ՝ գործարանի կառավարիչ Վասիլի Ռոմանով): Գործարանի տարածքում հուշարձանի հանդիսավոր բացումը և Վյատկայի ու Սլոբոդսկոյի եպիսկոպոս [[Նեոֆիտ (Սոսնին)|Նեոֆիտի]] կողմից դրա օծումը տեղի է ունեցել 1840 թվականի հունիսի 16-ին: 1850 թվականին «Խարիսխը» տեղափոխվել է քաղաքային ամբարտակ<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: === Հուշարձանի ավերում և վերականգնում === [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|1917 թվականի հեղափոխությունից]] հետո հուշարձանի պատվանդանն ավերվել է, իսկ ինքը՝ խարիսխը, վերաձուլվել է. խորհրդային իշխանության ներկայացուցիչներին դուր չի եկել խարսխի կենտրոնում գտնվող հուշատախտակի վրա գահաժառանգի հիշատակումը<ref name="udmpravda" />: 1959 թվականին՝ Վոտկինսկի գործարանի 200-ամյակի առթիվ, հուշարձանը վերականգնվել է նոր՝ փոքր-ինչ ավելի փոքր ձևերով և տեղադրվել է Վոտկինսկի լճակի արևելյան ափին՝ Լենինի անվան մշակույթի նախկին տան դիմաց: Եվս մի քանի տարի անց այն զբաղեցրել է իր սովորական տեղը ափամերձ փողոցում<ref name="udmpravda" />{{Sfn|Туганаев|2008|с=526}}: == Պահպանություն == Ուդմուրտական ԻՆՔՀ Մինիստրների խորհրդի 1979 թվականի դեկտեմբերի 5-ի «Ուդմուրտական ԻՆՔՀ պատմության և մշակույթի հուշարձանները պետական պահպանության տակ վերցնելու մասին» № 362 որոշման հիման վրա Վոտկինսկի «Խարիսխ» աշխատանքային փառքի հուշարձանը ճանաչվել է տարածաշրջանային նշանակության պատմության հուշարձան<ref>{{Cite web |title=Постановление Совета Министров Удмуртской АССР «О постановке на государственную охрану памятников истории и культуры Удмуртской АССР» № 362 от 05.12.1979 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808181224/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/1961953 |archive-date=2021-08-08 |access-date=2021-08-08}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == <references /> * [[Կատեգորիա:Հուշարձաններ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ]] pc7sr32eus2663fjektlnuj6irljii8 1 1343294 10953468 2026-10-21T13:04:56Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 +{{ԹՀ/նոր|ru|Якорь (памятник, Воткинск)|151660667|10953467|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 10953468 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|Якорь (памятник, Воткинск)|151660667|10953467|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} ds955joibvy2mixs7ily0w4tzd022m1 10953475 10953468 2026-10-21T13:06:45Z Մկրտչյան Անահիտ 93820 10953475 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|Якорь (памятник, Воткинск)|151660667|10953467|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} ckpeg7ci8w4u4wghq8eee7gdw4g8q0q 0 1343295 10953481 2026-10-21T13:09:10Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''Բզեզի հուշարձաններ''', (''{{Lang-pl|Pomnik chrząszcza}}'') [[Բրոնզ|բրոնզե]] քանդակ է, որը գտնվում է Լեհաստանի Լյուբլինի Վոևոդության Շչեբժեշին քաղաքում։ Այն տեղադրված է Շչեբժեշինի քաղաքապետարանի դիմաց՝ Կոստյուշկոյի հրապարակ 1 հասցեում։ Արձանը պատկերու...»: 10953481 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} '''Բզեզի հուշարձաններ''', (''{{Lang-pl|Pomnik chrząszcza}}'') [[Բրոնզ|բրոնզե]] քանդակ է, որը գտնվում է Լեհաստանի Լյուբլինի Վոևոդության Շչեբժեշին քաղաքում։ Այն տեղադրված է Շչեբժեշինի քաղաքապետարանի դիմաց՝ Կոստյուշկոյի հրապարակ 1 հասցեում։ Արձանը պատկերում է [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] միջատի՝ հագած ֆրակ և գլխին՝ [[Ցիլինդր (գլխի ծածկոց)|գլանաձև գլխարկ]], որը [[Ֆիդլ|ջութակ]] է նվագում։ Թեև համարվում է, որ այն [[Բզեզներ|բզեզ]] է պատկերում, արտաքին տեսքով այն ավելի շատ նման է [[Ուղղաթևեր|ուղղաթևների]] կարգին պատկանող միջատի (որոնց շարքին են դասվում մորեխներն ու ճպուռները)։ Քանդակի հեղինակն է Զիգմունտ Յարմուլը, իսկ բացումը տեղի է ունեցել 2011 թվականի հուլիսի 23-ին։ Արձանը նվիրված է [[Լեհերեն|լեհ]] գրող [[Յան Բժեխվա|Յան Բժեխվայի]] Բզեզը (''{{Lang-pl|Chrząszcz}}'') վերնագրով բանաստեղծությանը, որը հայտնի է որպես լեհերեն լեզվական ոլորախոսք ([[շուտասելուկ]]) և որի հետ սերտորեն կապված է քաղաքը։ Բանաստեղծության առաջին տողն է՝ Շչեբժեշինում բզեզը բզզում է եղեգների մեջ։ == Պատմություն == [[File:Szczebrzeszyn Beetle Wooden Monument 2018 P01.jpg|thumb|150px|left|Բզեզի՝ 2002 թվականին Շչեբժեշինում բացված սկզբնական փայտե արձանը։]] 2002 թվականի սեպտեմբերին Շչեբժեշին (''{{Lang-pl|Szczebrzeszyn}}'') քաղաքում բացվեց մի արձան, որը պատկերում է [[Ֆիդլ|ջութակ]] նվագող [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] [[Բզեզներ|բզեզի]]։ Այն քանդակել են [[Զամոշչ|Զամոշչի]] (''{{Lang-pl|Zamość}}'') արվեստի ավագ դպրոցի աշակերտները՝ պրոֆեսոր Զիգմունտ Յարմուլի ղեկավարությամբ։ Քանդակը պատրաստված է [[Լորենի|լորենու]] փայտից, ունի 3 մետր բարձրություն և 1 մետր լայնություն, և տեղադրված է քարե պատվանդանի վրա։ Այն տեղադրվել է Կլուկովսկու փողոցում՝ Ամրոցային բլրի ({{Lang-en|Castle Hill}}) ստորոտին, մոտակա Վեպշ գետը հոսող [[Աղբյուր|աղբյուրի]] հարևանությամբ։ Քանդակը ստեղծվել է ի պատիվ [[Լեհերեն|լեհ]] գրող [[Յան Բժեխվա|Յան Բժեխվայի]] Բզեզը վերնագրով հայտնի [[Շուտասելուկ|շուտասելուկի]], որի հետ քաղաքը սերտորեն ասոցացվում է։ Դրա առաջին տողն է՝ Շչեբժեշինում բզեզը բզզում է եղեգների մեջ<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20070314130756/http://www.szczebrzeszyn.info/pomnik_chrzaszcza.html|website=szczebrzeszyn.info|title=Pomnik chrząszcza|language=pl}}</ref><ref name="si">{{cite web|url=http://www.szczebrzeszyn.info/aktualnosci/?p=1077|website=szczebrzeszyn.info|title=Chrząszcz z brązu już stoi (zdjęcia i wideo)|date=20 July 2011|language=pl}}</ref>։ 2018 թվականի հոկտեմբերի 26-ին, քանի որ նախկին քանդակը վնասվել էր, այն փոխարինվեց Զիգմունտ Յարմուլի ստեղծած նոր կրկնօրինակով<ref>{{cite web|url=https://mdk.szczebrzeszyn.pl/asp/nowy-drewniany-chrzaszcz-nad-zrodelkiem,2,artykul,1,941|website=mdk.szczebrzeszyn.pl|language=pl|title=Nowy drewniany chrząszcz nad źródełkiem|date=29 October 2018}}</ref>։ Քաղաքի պատվերով ստեղծված և Զիգմունտ Յարմուլի հեղինակած՝ [[Բզեզներ|բզեզ]] պատկերող մեկ այլ հուշարձան բացվել է 2011 թվականի հուլիսի 23-ին՝ Շչեբժեշինի քաղաքապետարանի դիմաց (Կոստյուշկոյի հրապարակ,1)։ [[Բրոնզ|Բրոնզից]] ձուլված այս արձանը ներկայացնում է մարդակերպ բզեզի՝ ֆրակով և [[Ցիլինդր (գլխի ծածկոց)|գլխարկ-գլանով]], որը [[Ֆիդլ|ջութակ]] է նվագում։ Հուշարձանի ստեղծման ծախսերի 70%-ը ֆինանսավորվել է [[Եվրոպական միություն|Եվրոպական միության]] ծրագրի շրջանակներում<ref name="si" /><ref name="gw">{{cite web|url=https://gazetawroclawska.pl/fascynujace-ciekawostki-o-polskich-miastach-atak-z-kosmosu-rekordowy-mural-kosci-smoka-i-inne-cuda-warszawy-krakowa-i-innych/ga/c7-18484271/zd/75556975|website=gazetawroclawska.pl|title=Chrząszcz brzmi w trzcinie w Szczebrzeszynie|language=pl}}</ref>։ Թեև նշվում է, որ այն պատկերում է [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] [[Բզեզներ|բզեզի]], արտաքին տեսքով այն ավելի շատ հիշեցնում է [[Ուղղաթևեր|ուղղաթևների]] կարգին պատկանող միջատի (որոնց շարքին են դասվում, օրինակ, մորեխներն ու ճպուռները)<ref name="pasikonik1" /><ref name="pasikonik2" />։ == Բնութագրեր == [[Բրոնզ|Բրոնզե]] արձանը տեղադրված է Շչեբժեշինի քաղաքապետարանի դիմաց՝ Կոստյուշկոյի հրապարակ, 1 հասցեում<ref name="si" />։ Թեև նշվում է, որ այն պատկերում է [[Մարդակերպություն|մարդակերպ]] [[Բզեզներ|բզեզի]], արտաքին տեսքով այն ավելի շատ հիշեցնում է [[Ուղղաթևեր|ուղղաթևների]] կարգին պատկանող միջատի (որոնց շարքին են դասվում մորեխներն ու ճպուռները/ծղրիդները)<ref name="pasikonik1">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20240304051309/https://lajf.info/kiedy-pasikonik-chce-byc-chrzaszczem/|website=lajf.info|title=Kiedy pasikonik chce być chrząszczem|date=30 December 2015|language=pl}}</ref><ref name="pasikonik2">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20251008010121/http://www.szczebrzeszyn.info/aktualnosci/?p=23339|website=szczebrzeszyn.info|language=pl|title=Trudne pytanie o chrząszcza ze Szczebrzeszyna w Milionerach|date=23 March 2023}}</ref>։ Արձանը պատկերված է ֆրակով և [[Ցիլինդր (գլխի ծածկոց)|գլանաձև գլխարկով]], նվագում է [[Ֆիդլ|ջութակ]], իսկ բարձրությունը մոտ 2 մետր է։ Քանդակը ստեղծվել է ի պատիվ [[Լեհերեն|լեհ]] գրող [[Յան Բժեխվա|Յան Բժեխվայի]] Բզեզը վերնագրով հայտնի [[Շուտասելուկ|շուտասելուկի]], որի հետ էլ սերտորեն կապվում է քաղաքը։ Դրա առաջին տողն է՝Շչեբժեշինում բզեզը խշխշում է եղեգների մեջ<ref name="si" /><ref name="gw" />։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category-inline|Beetle monument in Szczebrzeszyn|Statue of the Beetle}} acdwir6sjej8nxp07ixwjt5hj1cb0b1 1 1343296 10953483 2026-10-21T13:10:07Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 +{{ԹՀ/նոր|en|Statue of the Beetle|1380821911|10953481|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 10953483 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Statue of the Beetle|1380821911|10953481|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 770aex02alpy23lccdqukmtak870yex 10953488 10953483 2026-10-21T13:12:00Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953488 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Statue of the Beetle|1380821911|10953481|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} dwwgwlr1s91b2ln228g0c8xf8ygr9fz 0 1343297 10953492 2026-10-21T13:19:27Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}}{{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}}[[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|Տիտանիկի հուշահամալիր-փարոս]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Փարոսի վրա տեղադրված հուշատախտակ]] '''«Տիտանիկի» հուշարձան,''' 60 ֆուտ (18 մ) բարձրությամբ [[փարոս]], որը գտնվում է [[Նյու Յորք]] քաղաքի Ստ...»: 10953492 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}}{{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}}[[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|Տիտանիկի հուշահամալիր-փարոս]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Փարոսի վրա տեղադրված հուշատախտակ]] '''«Տիտանիկի» հուշարձան,''' 60 ֆուտ (18 մ) բարձրությամբ [[փարոս]], որը գտնվում է [[Նյու Յորք]] քաղաքի Ստորին [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Ֆինանսական թաղամասում՝ Ֆուլտոն և Փերլ փողոցների խաչմերուկում։ Այն կառուցվել է՝ մասամբ Մարգարետ Բրաունի նախաձեռնությամբ, ի հիշատակ այն մարդկանց, ովքեր զոհվել են 1912 թվականի ապրիլի 15-ին «<nowiki/>[[Տիտանիկ]]<nowiki/>» նավի վրա<ref name="Brown">{{cite news |last=Boardman |first=Mark |url=https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |title=Unsinkable Margaret Brown |work=True West Magazine |date=March 12, 2012 |access-date=April 28, 2020 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123611/https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |url-status=dead }}</ref>։ Հուշարձանն ունի ժամանակը ցույց տվող գունդ (''{{Lang-en|time ball}}'')։ == Պատմություն == [[File:Seamen's Church Institute of New York building at 25 South Street c 1934.png|alt=A multi story building seen from above with a river visible behind it|thumb|Նյու Յորքի «Ծովայինների եկեղեցական ինստիտուտի» շենքը մոտավորապես 1934 թվականին՝ շենքի գագաթին տեղադրված փարոսով և ժամանակը ազդարարող գնդով]] Փարոսն ի սկզբանե կառուցվել է հանրային հանգանակությունների միջոցով և պաշտոնապես բացվել 1913 թվականի ապրիլի 15-ին՝ նավի խորտակման մեկամյակին. արարողության ժամանակ ելույթ է ունեցել եպիսկոպոսական եկեղեցու եպիսկոպոս Դեյվիդ Հ. Գրիրը<ref name="NYT1913">[https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html "Give Lighthouse For Titanic's Dead; Tower on Seamen's Institute Dedicated Before Those Who Created It."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html |date=2023-12-21 }}, ''[[The New York Times]]'', April 16, 1913. Accessed December 21, 2023. "With services commemorating the heroism and sacrifice of the officers, crew, and passengers who went to their death with the Titanic, just one year ago yesterday, the Titanic Memorial Lighthouse Tower and Time Ball were dedicated yesterday afternoon at the Seamen's Church Institute, 25 South Street, in the presence of more than 200 persons.... Surmounting the tower is a time ball, to be hoisted to the top of a steel rod five minuters before 12 o'clock each noon and dropped when the time is flashed over the wires from Washington."</ref><ref>[https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ "Dedicate Titanic Memorial Lighthouse"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192107/https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ |date=2023-12-21 }}, ''Edmonton Journal'', April 15, 1913. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "Today, the anniversary of the sinking of the Titanic, men prominent in church, business and shipping circles gathered at the Seamen's Church institute, on the lower water front to dedicate the Titanic memorial lighthouse tower erected to the memory of the men and women who went down with the ship."</ref>։ Այն գտնվում է [[Իստ Ռիվեր]] գետի ափին՝ Նյու Յորքի և Նյու Ջերսիի «Նավաստիների եկեղեցական ինստիտուտի» (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') հին շենքի տանիքին՝ Սաութ սթրիթի և Քոենթիս Սլիփի խաչմերուկում<ref name="victims">{{cite news |last=Gray |first=Christopher |url=https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |title=Remembering Victims of a 1912 Disaster |work=[[The New York Times]] |date=September 11, 2005 |access-date=April 28, 2020 |url-access=limited |archive-date=February 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217154314/https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |url-status=live }}</ref>։ 1913-ից մինչև 1967 թվականը փարոսի գագաթին տեղադրված հատուկ գունդը (ժամանակը ազդարարող գունդ) բարձրացվում է ձողի վերին մասը, ապա իջեցվում՝ Նյու Յորքի նավահանգստում գտնվող նավերին կեսօրը (ժամը 12:00-ն) ազդարարելու համար։ Այդ մեխանիզմը գործի է դրվում [[Վաշինգտոն ԿՇ|Վաշինգտոնում]] (Կոլումբիայի շրջան) գտնվող [[Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարան|Ռազմածովային աստղադիտարանից]] ուղարկված հեռագրական ազդանշանի միջոցով<ref name="NYT1913" /><ref>[https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ 1913: Titanic Memorial Lighthouse Commemorates Victims of Ocean Tragedy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ |date=2023-12-21 }}, ''Newsday'', August 24, 2005. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "From 1913 until 1967 a black 'time ball' at the top activated by a telegraphic signal from the National Observatory in Washington DC dropped at noon every day signaling the time to ships in the harbor."</ref>։ 1968 թվականի հուլիսին «Սիմենս Չըրչ Ինսթիտյուտ»-ը (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') տեղափոխվել է Սթեյթ փողոցի 15 հասցե։ Նույն թվականին «Քայզեր-Նելսոն Սթիլ ընդ Սալվեջ» կորպորացիան «Սաութ Սթրիթ Սիփորթ» թանգարանին նվիրաբերել է «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված փարոսը։ Այն տեղադրվել է թանգարանային համալիրի մուտքի մոտ՝ Ֆուլտոն և Փըրլ փողոցների խաչմերուկում, 1976 թվականի մայիսին՝ «<nowiki/>[[ExxonMobil|Էքսոն]]<nowiki/>» (''{{Lang-en|Exxon Corporation}}'') կորպորացիայի տրամադրած միջոցներով<ref name="Commerce">{{cite book |title=Mariners Weather Log |publisher=United States Department of Commerce p. 20 |year=2014 }}</ref>։ 1976 թվականին Նյու Յորք քաղաքում «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված հուշարձանի վերատեղադրման ճարտարապետը Չարլզ Էվանս Հյուզ III-ն է<ref>{{cite web|url=https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|title=Titanic Memorial Lighthouse: New York City, New York: Memorial|quote=Architect: Charles Evans Hughes III; Description: The Memorial Lighthouse was re-erected in 1976. Constructed, 1913|access-date=May 10, 2026|archive-date=May 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519100605/https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|url-status=live}}</ref>։ 2019 թվականին «Տիտանիկի» փարոսի վերականգնման աջակիցների խումբը (''{{Lang-en|Friends of Titanic Lighthouse Restoration}}'') նախաձեռնել է վերականգնման աշխատանքները. խմբի անդամների թվում են «Տիտանիկի» զոհերի և փրկվածների ժառանգները։ 2022 թվականին քննարկվում է 16-րդ նավամատույցում «Տիտանիկին» նվիրված թանգարան հիմնելու հնարավորությունը<ref name="gill">{{Cite news |last=Gill |first=John Freeman |date=2022-07-01 |title=Neglected Titanic Memorial: 'Like Their Graves Have Not Been Tended' |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |access-date=2022-07-01 |issn=0362-4331 |url-access=limited |archive-date=2023-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723014342/https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականի ապրիլին Ծովային նավահանգստի թանգարանը հայտարարեցլ է, որ վերականգնման աշխատանքներն իրականացնելու համար ներգրավել է «Ջան Հըրդ Պոկոռնի Ասոշիեյթս» ճարտարապետական ​​ընկերությանը, իսկ աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել 2024 թվականին<ref name="wild">{{Cite news |last=Wild |first=Stephi |date=April 13, 2023 |title=South Street Seaport Museum Reveals Architect For Restoration of Titanic Memorial Lighthouse |language=en |url=https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |work=Broadway World |access-date=2023-04-14 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413135629/https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |url-status=live }}</ref>։ == Այլ հուշարձաններ == * Ստրաուսի պուրակը, որը գտնվում է 6 մղոն (9,7 կմ) հեռավորության վրա՝ [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Վերին արևմտյան մասում՝ Բրոդվեյի և Արևմտյան 106-րդ փողոցի խաչմերուկում, հուշահամալիր է՝ նվիրված Իդա և Իսիդոր Ստրաուսներին, ովքեր զոհվել են «Տիտանիկ»-ի վրա<ref name="Russell">{{cite book |last=Russell |first=Gareth |title=The Ship of Dreams: The Sinking of the Titanic and the End of the Edwardian Era |publisher=Atria Publishing Group{{!}}Atria Books p. 299 |year=2019 |isbn=978-1-5011-7672-2}}</ref>։ * «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist}} {{Authority control}} 151qm1b1sx95wkiu35m4talqkd0rhzu 10953495 10953492 2026-10-21T13:21:21Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Մանհեթենի մշակույթ]], [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հուշարձաններ]], [[Կատեգորիա:Տիտանիկ]], [[Կատեգորիա:1913 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում]] 10953495 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}}{{DISPLAYTITLE:''Titanic'' Memorial (New York City)}}[[File:South Street Lighthouse.JPG|thumb|Տիտանիկի հուշահամալիր-փարոս]] [[Image:Titanic lighthouse plaque jeh.jpg|thumb|Փարոսի վրա տեղադրված հուշատախտակ]] '''«Տիտանիկի» հուշարձան,''' 60 ֆուտ (18 մ) բարձրությամբ [[փարոս]], որը գտնվում է [[Նյու Յորք]] քաղաքի Ստորին [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Ֆինանսական թաղամասում՝ Ֆուլտոն և Փերլ փողոցների խաչմերուկում։ Այն կառուցվել է՝ մասամբ Մարգարետ Բրաունի նախաձեռնությամբ, ի հիշատակ այն մարդկանց, ովքեր զոհվել են 1912 թվականի ապրիլի 15-ին «<nowiki/>[[Տիտանիկ]]<nowiki/>» նավի վրա<ref name="Brown">{{cite news |last=Boardman |first=Mark |url=https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |title=Unsinkable Margaret Brown |work=True West Magazine |date=March 12, 2012 |access-date=April 28, 2020 |archive-date=June 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627123611/https://truewestmagazine.com/unsinkable-margaret-brown/ |url-status=dead }}</ref>։ Հուշարձանն ունի ժամանակը ցույց տվող գունդ (''{{Lang-en|time ball}}'')։ == Պատմություն == [[File:Seamen's Church Institute of New York building at 25 South Street c 1934.png|alt=A multi story building seen from above with a river visible behind it|thumb|Նյու Յորքի «Ծովայինների եկեղեցական ինստիտուտի» շենքը մոտավորապես 1934 թվականին՝ շենքի գագաթին տեղադրված փարոսով և ժամանակը ազդարարող գնդով]] Փարոսն ի սկզբանե կառուցվել է հանրային հանգանակությունների միջոցով և պաշտոնապես բացվել 1913 թվականի ապրիլի 15-ին՝ նավի խորտակման մեկամյակին. արարողության ժամանակ ելույթ է ունեցել եպիսկոպոսական եկեղեցու եպիսկոպոս Դեյվիդ Հ. Գրիրը<ref name="NYT1913">[https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html "Give Lighthouse For Titanic's Dead; Tower on Seamen's Institute Dedicated Before Those Who Created It."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.nytimes.com/1913/04/16/archives/give-lighthouse-for-titanics-dead-tower-on-seamens-institute.html |date=2023-12-21 }}, ''[[The New York Times]]'', April 16, 1913. Accessed December 21, 2023. "With services commemorating the heroism and sacrifice of the officers, crew, and passengers who went to their death with the Titanic, just one year ago yesterday, the Titanic Memorial Lighthouse Tower and Time Ball were dedicated yesterday afternoon at the Seamen's Church Institute, 25 South Street, in the presence of more than 200 persons.... Surmounting the tower is a time ball, to be hoisted to the top of a steel rod five minuters before 12 o'clock each noon and dropped when the time is flashed over the wires from Washington."</ref><ref>[https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ "Dedicate Titanic Memorial Lighthouse"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192107/https://www.newspapers.com/article/edmonton-journal-dedication-of-titanic-m/137185579/ |date=2023-12-21 }}, ''Edmonton Journal'', April 15, 1913. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "Today, the anniversary of the sinking of the Titanic, men prominent in church, business and shipping circles gathered at the Seamen's Church institute, on the lower water front to dedicate the Titanic memorial lighthouse tower erected to the memory of the men and women who went down with the ship."</ref>։ Այն գտնվում է [[Իստ Ռիվեր]] գետի ափին՝ Նյու Յորքի և Նյու Ջերսիի «Նավաստիների եկեղեցական ինստիտուտի» (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') հին շենքի տանիքին՝ Սաութ սթրիթի և Քոենթիս Սլիփի խաչմերուկում<ref name="victims">{{cite news |last=Gray |first=Christopher |url=https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |title=Remembering Victims of a 1912 Disaster |work=[[The New York Times]] |date=September 11, 2005 |access-date=April 28, 2020 |url-access=limited |archive-date=February 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217154314/https://www.nytimes.com/2005/09/11/realestate/remembering-victims-of-a-1912-disaster.html |url-status=live }}</ref>։ 1913-ից մինչև 1967 թվականը փարոսի գագաթին տեղադրված հատուկ գունդը (ժամանակը ազդարարող գունդ) բարձրացվում է ձողի վերին մասը, ապա իջեցվում՝ Նյու Յորքի նավահանգստում գտնվող նավերին կեսօրը (ժամը 12:00-ն) ազդարարելու համար։ Այդ մեխանիզմը գործի է դրվում [[Վաշինգտոն ԿՇ|Վաշինգտոնում]] (Կոլումբիայի շրջան) գտնվող [[Միացյալ Նահանգների ռազմածովային աստղադիտարան|Ռազմածովային աստղադիտարանից]] ուղարկված հեռագրական ազդանշանի միջոցով<ref name="NYT1913" /><ref>[https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ 1913: Titanic Memorial Lighthouse Commemorates Victims of Ocean Tragedy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231221192106/https://www.newspapers.com/article/newsday-titanic-memorial-in-new-york-cit/137185187/ |date=2023-12-21 }}, ''Newsday'', August 24, 2005. Accessed December 21, 2023, via Newspapers.com. "From 1913 until 1967 a black 'time ball' at the top activated by a telegraphic signal from the National Observatory in Washington DC dropped at noon every day signaling the time to ships in the harbor."</ref>։ 1968 թվականի հուլիսին «Սիմենս Չըրչ Ինսթիտյուտ»-ը (''{{Lang-en|Seamen's Church Institute}}'') տեղափոխվել է Սթեյթ փողոցի 15 հասցե։ Նույն թվականին «Քայզեր-Նելսոն Սթիլ ընդ Սալվեջ» կորպորացիան «Սաութ Սթրիթ Սիփորթ» թանգարանին նվիրաբերել է «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված փարոսը։ Այն տեղադրվել է թանգարանային համալիրի մուտքի մոտ՝ Ֆուլտոն և Փըրլ փողոցների խաչմերուկում, 1976 թվականի մայիսին՝ «<nowiki/>[[ExxonMobil|Էքսոն]]<nowiki/>» (''{{Lang-en|Exxon Corporation}}'') կորպորացիայի տրամադրած միջոցներով<ref name="Commerce">{{cite book |title=Mariners Weather Log |publisher=United States Department of Commerce p. 20 |year=2014 }}</ref>։ 1976 թվականին Նյու Յորք քաղաքում «Տիտանիկ»-ի հիշատակին նվիրված հուշարձանի վերատեղադրման ճարտարապետը Չարլզ Էվանս Հյուզ III-ն է<ref>{{cite web|url=https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|title=Titanic Memorial Lighthouse: New York City, New York: Memorial|quote=Architect: Charles Evans Hughes III; Description: The Memorial Lighthouse was re-erected in 1976. Constructed, 1913|access-date=May 10, 2026|archive-date=May 19, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519100605/https://culturenow.org/site/74f35e55-27e7-46ba-8969-576c00a9679c|url-status=live}}</ref>։ 2019 թվականին «Տիտանիկի» փարոսի վերականգնման աջակիցների խումբը (''{{Lang-en|Friends of Titanic Lighthouse Restoration}}'') նախաձեռնել է վերականգնման աշխատանքները. խմբի անդամների թվում են «Տիտանիկի» զոհերի և փրկվածների ժառանգները։ 2022 թվականին քննարկվում է 16-րդ նավամատույցում «Տիտանիկին» նվիրված թանգարան հիմնելու հնարավորությունը<ref name="gill">{{Cite news |last=Gill |first=John Freeman |date=2022-07-01 |title=Neglected Titanic Memorial: 'Like Their Graves Have Not Been Tended' |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |access-date=2022-07-01 |issn=0362-4331 |url-access=limited |archive-date=2023-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230723014342/https://www.nytimes.com/2022/07/01/realestate/seaport-titanic-memorial-lighthouse.html |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականի ապրիլին Ծովային նավահանգստի թանգարանը հայտարարեցլ է, որ վերականգնման աշխատանքներն իրականացնելու համար ներգրավել է «Ջան Հըրդ Պոկոռնի Ասոշիեյթս» ճարտարապետական ​​ընկերությանը, իսկ աշխատանքները նախատեսվում է ավարտել 2024 թվականին<ref name="wild">{{Cite news |last=Wild |first=Stephi |date=April 13, 2023 |title=South Street Seaport Museum Reveals Architect For Restoration of Titanic Memorial Lighthouse |language=en |url=https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |work=Broadway World |access-date=2023-04-14 |archive-date=2023-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413135629/https://www.broadwayworld.com/article/South-Street-Seaport-Museum-Reveals-Architect-For-Restoration-of-Titanic-Memorial-Lighthouse-20230413 |url-status=live }}</ref>։ == Այլ հուշարձաններ == * Ստրաուսի պուրակը, որը գտնվում է 6 մղոն (9,7 կմ) հեռավորության վրա՝ [[Մանհեթեն|Մանհեթենի]] Վերին արևմտյան մասում՝ Բրոդվեյի և Արևմտյան 106-րդ փողոցի խաչմերուկում, հուշահամալիր է՝ նվիրված Իդա և Իսիդոր Ստրաուսներին, ովքեր զոհվել են «Տիտանիկ»-ի վրա<ref name="Russell">{{cite book |last=Russell |first=Gareth |title=The Ship of Dreams: The Sinking of the Titanic and the End of the Edwardian Era |publisher=Atria Publishing Group{{!}}Atria Books p. 299 |year=2019 |isbn=978-1-5011-7672-2}}</ref>։ * «Տիտանիկի» զոհերին նվիրված հուշահամալիրներ և հուշարձաններ ==Ծանոթագրություններ== {{Reflist}} {{Authority control}} [[Կատեգորիա:Մանհեթենի մշակույթ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հուշարձաններ]] [[Կատեգորիա:Տիտանիկ]] [[Կատեգորիա:1913 հիմնադրումներ ԱՄՆ-ում]] r2m3gi2oqli7alzexrpywrguast778x 1 1343298 10953493 2026-10-21T13:20:18Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 +{{ԹՀ/նոր|en|Titanic Memorial (New York City)|1355491338|10953492|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 10953493 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Titanic Memorial (New York City)|1355491338|10953492|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 4d3rl3r9v2t82a21expvo2a71upt21q 10953494 10953493 2026-10-21T13:20:54Z Աստղիկ Աջամօղլյան 172937 10953494 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Titanic Memorial (New York City)|1355491338|10953492|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} pox4q4b96tpjfh214cdrx1nbq1ykc3x 0 1343299 10953499 2026-10-21T13:27:56Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Նոր էջ «{{DISPLAYTITLE:''Reverence'' (sculpture)}}'''Ակնածանք ([[Քանդակագործություն|քանդակ]])''' է [[Վերմոնտ|Վերմոնտում]], որը ստեղծվել է Ջիմ Սարդոնիսի կողմից 1989 թվականին, որը պատկերում է [[Կետեր|կետերի]] երկու պոչեր, որոնք «սուզվում են» խոտի ծովի մեջ։ Այն կոչված է խորհրդանշելու մոլորակի փխրուն...»: 10953499 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Reverence'' (sculpture)}}'''Ակնածանք ([[Քանդակագործություն|քանդակ]])''' է [[Վերմոնտ|Վերմոնտում]], որը ստեղծվել է Ջիմ Սարդոնիսի կողմից 1989 թվականին, որը պատկերում է [[Կետեր|կետերի]] երկու պոչեր, որոնք «սուզվում են» խոտի ծովի մեջ։ Այն կոչված է խորհրդանշելու մոլորակի փխրունությունը: Պոչերը պատրաստված են 36 տոննա աֆրիկյան սև [[Գրանիտ|գրանիտից]] և ունեն 12-ից 13 ֆուտ (3,7-ից 4,0 մ) բարձրություն: Քանդակը պատվիրել է բրիտանացի մետաղների վաճառող Դեյվիդ Թրելկելդը, ով այն ժամանակ [[Վերմոնտ]] նահանգի Ռենդոլֆ քաղաքի բնակիչ էր: Պոչերը պետք է լինեին կոնֆերանսների կենտրոնի մուտքի մոտ, որը ծրագրում էր Թրելկելդը, սակայն ֆինանսավորումը ձախողվեց, և Թրելկելդը տեղափոխվեց [[Արիզոնա]]: Ռանդոլֆի այս վայրում տասը տարի անց դրանք վաճառվեցին, այնուհետև տեղափոխվեցին Տեխնոլոգիական պարկ Հարավային Բուրլինգթոնում, որտեղ Դաշնային էքսպրեսն ունի բաշխման կենտրոն և հանրային արշավային արահետ՝ ավտոկայանատեղով: '''Կետի պոչերը''', ինչպես քանդակն ավելի հաճախ հայտնի է տեղացիների կողմից, 89-րդ միջպետական ​​մայրուղու հյուսիսային կողմում գտնվող տեսարժան վայր է՝ Ուիլիստոնի 12-րդ և Հարավային Բերլինգտոնի 13-րդ ելքերի միջև, որը մասամբ նշանակալից է այն պատճառով, որ Վերմոնտը ցամաքային նահանգ է: Քանդակը զարդարել է առնվազն երկու գրքերի շապիկներ՝ Ջոզեֆ Ա. Սիտրոյի Տարօրինակ Նոր Անգլիան<ref name="Weird New England">Joseph A. Citro, Joe Citro's weird New England (New York: Sterling Publishing Co., 2005) {{ISBN|978-1-4027-3330-7}}</ref> և Հենրի Սեյրի արվեստի պատմության դասագրքի Արվեստի աշխարհ<ref name="World of Art">Henry M. Sayre, A World of Art, 4th ed. (Upper Saddle River, N.J.: Pearson/Prentice Hall, 2005) {{ISBN|978-0-13-189262-0}}</ref>: Այս քանդակը գրանցված է [[Սմիթսոնյան ինստիտուտ|Սմիթսոնյանի]] Փրկեք բացօթյա քանդակը տվյալների բազայում<ref>{{Cite journal |last=MISSING-VALUE |first=MISSING-VALUE |title=Modern Objects |url=https://doi.org/10.4324/9781315088273-2 |journal=Sculpture and Psychoanalysis |pages=13–14 |doi=10.4324/9781315088273-2}}</ref>: Քանդակը 1992 թվականին ուսումնասիրվել է Փրկեք բացօթյա քանդակը կարգավիճակի համար, երբ այն գտնվում էր 89-րդ միջպետական ​​մայրուղու երկայնքով՝ Վերմոնտի Ռանդոլֆ կենտրոնի 4-րդ ելքից արևմուտք: == Կետեր Վերմոնտում == Շամպլենի հովտում հայտնաբերված ծովային անողնաշարավոր կենդանիների բրածո մնացորդները վկայում են, որ [[Պալեոզոյան դարաշրջան|պալեոզոյան դարաշրջանում]]՝ ավելի քան 300 միլիոն տարի առաջ, երբ կաթնասունները դեռ գոյություն չունեին, [[Վերմոնտ|Վերմոնտը]] գտնվում էր ջրի տակ։ Ավելի ուշ երկրաբանական ժամանակաշրջանում՝ մոտ 12 500 տարի առաջ, վերջին սառցադաշտը հալվեց, և տարածքը ողողվեց ծովի ջրերով։ Այս ներքին ծովում բնակվում էին բազմաթիվ կենդանիներ, որոնք այսօր հանդիպում են [[Ատլանտյան օվկիանոս|Հյուսիսային Ատլանտիկայում]], այդ թվում՝ [[փափկամարմիններ]], [[ծովոզնիներ]], [[կաղամարներ]], ծովատառեխներ, ձողաձկներ, սաղմոններ, [[մաշկոտանիներ]] և սպիտակ կետեր (բելուխաներ)։ 1849 թվականին՝ երկաթուղու կառուցման աշխատանքների ժամանակ, բանվորները Վերմոնտ նահանգի Շառլոտ քաղաքի մոտակայքում գտնվող ճահճուտ տարածքում հայտնաբերեցին սպիտակ կետի ոսկորներ<ref>{{Cite journal |last=Mostert |first=Luisa |date=2017-07 |title=‘Missing link’ baleen whale fossil found? |url=https://doi.org/10.1016/s0262-4079(17)31297-6 |journal=New Scientist |volume=235 |issue=3133 |pages=10 |doi=10.1016/s0262-4079(17)31297-6 |issn=0262-4079}}</ref><ref name="Around the Mountains">William Wallace Higbee, Around the Mountains: Historical Essays about Charlotte, Ferrisburgh, and Monkton. (Charlotte, VT: Charlotte Historical Society, 1991) {{ISBN|978-0-914960-88-1}}</ref>։ Այդ բրածո կետը պահվում է [[Վերմոնտ|Վերմոնտի]] համալսարանի Պերկինսի թանգարանում։ Մոտ 10 000 տարի առաջ Շամպլենի հովիտը բարձրացավ ծովի մակարդակից։ Հովտի ջրերը հոսեցին դեպի հյուսիս՝ [[Սուրբ Լավրենտիոս]] գետը, որը Կանադայի խոշոր ջրային ուղիներից է և միացնում է [[Մեծ լճեր|Մեծ լճերն]] [[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան օվկիանոսի]] հետ։<nowiki/>[[Շամպլեյն լիճ]] շրջակայքում հայտնաբերվել են հնագույն սպիտակ կետերի ավելի քան 20 բրածո մնացորդներ։ == Արվեստագետը == Ջիմ Սարդոնիսը նաև զարդեր է պատրաստում։ Նրա զարդերից մի քանիսը հիմնված են «Ակնածանքի»-ի վրա, այդ թվում՝ երկու պոչ պատկերող մատանիները։ Սարդոնիսն իր աշխատանքի մասին ասել է․{{cquote|Իմ աշխատանքը ոգեշնչված է բնական ձևերով՝ մարդկային, բուսական և կենդանական... Ես հնարավորություններ եմ փնտրում՝ իմ աշխատանքի միջոցով ընդգծելու բոլոր կենդանի էակների ազգակցությունն ու փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև նրանցից յուրաքանչյուրի գոյատևման կարևորությունը։|author=Jim Sardonis|source=in an interview<ref>"[https://cvm.ncsu.edu/swimming-retriever-greets-visitors-to-nc-states-centennial-biomedical-campus/ Swimming Retriever Greets Visitors to NC State's Centennial Biomedical Campus]". February 13, 2012. Raleigh: NC State College of Veterinary Medicine.{{dead link|date=September 2026}}</ref>}} ==Ծանոթագրություններ== {{reflist}} == Արտաքին հղումներ == *[https://www.sardonis.com/reverence/ ''Reverence''] Ջիմ Սարդոնիսի կայքում 2fp7s4djquenrbxew07gkyk9ystl75c 10953501 10953499 2026-10-21T13:30:57Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953501 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Reverence'' (sculpture)}}'''Ակնածանք ([[Քանդակագործություն|քանդակ]])''' է [[Վերմոնտ|Վերմոնտում]], որը ստեղծվել է Ջիմ Սարդոնիսի կողմից 1989 թվականին, որը պատկերում է [[Կետեր|կետերի]] երկու պոչեր, որոնք «սուզվում են» խոտի ծովի մեջ։ Այն կոչված է խորհրդանշելու մոլորակի փխրունությունը: Պոչերը պատրաստված են 36 տոննա աֆրիկյան սև [[Գրանիտ|գրանիտից]] և ունեն 12-ից 13 ֆուտ (3,7-ից 4,0 մ) բարձրություն: Քանդակը պատվիրել է բրիտանացի մետաղների վաճառող Դեյվիդ Թրելկելդը, ով այն ժամանակ [[Վերմոնտ]] նահանգի Ռենդոլֆ քաղաքի բնակիչ էր: Պոչերը պետք է լինեին կոնֆերանսների կենտրոնի մուտքի մոտ, որը ծրագրում էր Թրելկելդը, սակայն ֆինանսավորումը ձախողվեց, և Թրելկելդը տեղափոխվեց [[Արիզոնա]]: Ռանդոլֆի այս վայրում տասը տարի անց դրանք վաճառվեցին, այնուհետև տեղափոխվեցին Տեխնոլոգիական պարկ Հարավային Բուրլինգթոնում, որտեղ Դաշնային էքսպրեսն ունի բաշխման կենտրոն և հանրային արշավային արահետ՝ ավտոկայանատեղով: '''Կետի պոչերը''', ինչպես քանդակն ավելի հաճախ հայտնի է տեղացիների կողմից, 89-րդ միջպետական ​​մայրուղու հյուսիսային կողմում գտնվող տեսարժան վայր է՝ Ուիլիստոնի 12-րդ և Հարավային Բերլինգտոնի 13-րդ ելքերի միջև, որը մասամբ նշանակալից է այն պատճառով, որ Վերմոնտը ցամաքային նահանգ է: Քանդակը զարդարել է առնվազն երկու գրքերի շապիկներ՝ Ջոզեֆ Ա. Սիտրոյի Տարօրինակ Նոր Անգլիան<ref name="Weird New England">Joseph A. Citro, Joe Citro's weird New England (New York: Sterling Publishing Co., 2005) {{ISBN|978-1-4027-3330-7}}</ref> և Հենրի Սեյրի արվեստի պատմության դասագրքի Արվեստի աշխարհ<ref name="World of Art">Henry M. Sayre, A World of Art, 4th ed. (Upper Saddle River, N.J.: Pearson/Prentice Hall, 2005) {{ISBN|978-0-13-189262-0}}</ref>: Այս քանդակը գրանցված է [[Սմիթսոնյան ինստիտուտ|Սմիթսոնյանի]] Փրկեք բացօթյա քանդակը տվյալների բազայում<ref>{{Cite journal |last=MISSING-VALUE |first=MISSING-VALUE |title=Modern Objects |url=https://doi.org/10.4324/9781315088273-2 |journal=Sculpture and Psychoanalysis |pages=13–14 |doi=10.4324/9781315088273-2}}</ref>: Քանդակը 1992 թվականին ուսումնասիրվել է Փրկեք բացօթյա քանդակը կարգավիճակի համար, երբ այն գտնվում էր 89-րդ միջպետական ​​մայրուղու երկայնքով՝ Վերմոնտի Ռանդոլֆ կենտրոնի 4-րդ ելքից արևմուտք: == Կետեր Վերմոնտում == Շամպլենի հովտում հայտնաբերված ծովային անողնաշարավոր կենդանիների բրածո մնացորդները վկայում են, որ [[Պալեոզոյան դարաշրջան|պալեոզոյան դարաշրջանում]]՝ ավելի քան 300 միլիոն տարի առաջ, երբ կաթնասունները դեռ գոյություն չունեին, [[Վերմոնտ|Վերմոնտը]] գտնվում էր ջրի տակ։ Ավելի ուշ երկրաբանական ժամանակաշրջանում՝ մոտ 12 500 տարի առաջ, վերջին սառցադաշտը հալվեց, և տարածքը ողողվեց ծովի ջրերով։ Այս ներքին ծովում բնակվում էին բազմաթիվ կենդանիներ, որոնք այսօր հանդիպում են [[Ատլանտյան օվկիանոս|Հյուսիսային Ատլանտիկայում]], այդ թվում՝ [[փափկամարմիններ]], [[ծովոզնիներ]], [[կաղամարներ]], ծովատառեխներ, ձողաձկներ, սաղմոններ, [[մաշկոտանիներ]] և սպիտակ կետեր (բելուխաներ)։ 1849 թվականին՝ երկաթուղու կառուցման աշխատանքների ժամանակ, բանվորները Վերմոնտ նահանգի Շառլոտ քաղաքի մոտակայքում գտնվող ճահճուտ տարածքում հայտնաբերեցին սպիտակ կետի ոսկորներ<ref>{{Cite journal |last=Mostert |first=Luisa |date=2017-07 |title=‘Missing link’ baleen whale fossil found? |url=https://doi.org/10.1016/s0262-4079(17)31297-6 |journal=New Scientist |volume=235 |issue=3133 |pages=10 |doi=10.1016/s0262-4079(17)31297-6 |issn=0262-4079}}</ref><ref name="Around the Mountains">William Wallace Higbee, Around the Mountains: Historical Essays about Charlotte, Ferrisburgh, and Monkton. (Charlotte, VT: Charlotte Historical Society, 1991) {{ISBN|978-0-914960-88-1}}</ref>։ Այդ բրածո կետը պահվում է [[Վերմոնտ|Վերմոնտի]] համալսարանի Պերկինսի թանգարանում։ Մոտ 10 000 տարի առաջ Շամպլենի հովիտը բարձրացավ ծովի մակարդակից։ Հովտի ջրերը հոսեցին դեպի հյուսիս՝ [[Սուրբ Լավրենտիոս]] գետը, որը Կանադայի խոշոր ջրային ուղիներից է և միացնում է [[Մեծ լճեր|Մեծ լճերն]] [[Ատլանտյան օվկիանոս|Ատլանտյան օվկիանոսի]] հետ։<nowiki/>[[Շամպլեյն լիճ]] շրջակայքում հայտնաբերվել են հնագույն սպիտակ կետերի ավելի քան 20 բրածո մնացորդներ։ == Արվեստագետը == Ջիմ Սարդոնիսը նաև զարդեր է պատրաստում։ Նրա զարդերից մի քանիսը հիմնված են «Ակնածանքի»-ի վրա, այդ թվում՝ երկու պոչ պատկերող մատանիները։ Սարդոնիսն իր աշխատանքի մասին ասել է․{{cquote|Իմ աշխատանքը ոգեշնչված է բնական ձևերով՝ մարդկային, բուսական և կենդանական... Ես հնարավորություններ եմ փնտրում՝ իմ աշխատանքի միջոցով ընդգծելու բոլոր կենդանի էակների ազգակցությունն ու փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև նրանցից յուրաքանչյուրի գոյատևման կարևորությունը։|author=Jim Sardonis|source=in an interview<ref>"[https://cvm.ncsu.edu/swimming-retriever-greets-visitors-to-nc-states-centennial-biomedical-campus/ Swimming Retriever Greets Visitors to NC State's Centennial Biomedical Campus]". February 13, 2012. Raleigh: NC State College of Veterinary Medicine.{{dead link|date=September 2026}}</ref>}} ==Ծանոթագրություններ== {{reflist}} == Արտաքին հղումներ == *[https://www.sardonis.com/reverence/ ''Reverence''] Ջիմ Սարդոնիսի կայքում [[Կատեգորիա:Ձուկ]] [[Կատեգորիա:Կենդանիներ]] [[Կատեգորիա:Հուշարձաններ]] phw2ucbdmpkv24455gutpyqojcaz5h3 1 1343300 10953500 2026-10-21T13:29:46Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 +{{ԹՀ/նոր|en|Reverence (sculpture)|1376293651|10953499|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 10953500 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Reverence (sculpture)|1376293651|10953499|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 4fnni1svvdmd5brngd52sgr8sv05z3b 10953503 10953500 2026-10-21T13:31:56Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953503 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Reverence (sculpture)|1376293651|10953499|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} r4g302uaatr1d1qtv7oflabz2dpy4t9 0 1343301 10953507 2026-10-21T13:41:10Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 Նոր էջ «'''Թափառող շան հուշարձան''' (''{{Lang-es|Monumento al perro callejero}}''), որը հայտնի է նաև '''Պելուսո''' անունով, բացօթյա [[Բրոնզ|բրոնզե]] քանդակ է, որը տեղադրված է [[Մեխիկո|Մեխիկոյի]] հարավային՝ Տլալպան շրջանում՝ Ինսուրխենտես Սուր պողոտայի երկայնքով։ Արձանը բացվել է 2008 թվականի հուլիսին...»: 10953507 wikitext text/x-wiki '''Թափառող շան հուշարձան''' (''{{Lang-es|Monumento al perro callejero}}''), որը հայտնի է նաև '''Պելուսո''' անունով, բացօթյա [[Բրոնզ|բրոնզե]] քանդակ է, որը տեղադրված է [[Մեխիկո|Մեխիկոյի]] հարավային՝ Տլալպան շրջանում՝ Ինսուրխենտես Սուր պողոտայի երկայնքով։ Արձանը բացվել է 2008 թվականի հուլիսին և նվիրված է քաղաքի [[Թափառող շուն|թափառող շներին]]։ {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} Այն քանդակագործել է Գիրասոլ Բոտելլոն{{efn|Some sources credit her as "Botero" and others as "Tello".|name=fn1}}, իսկ նրա մոդելը Պելուսոն էր՝ նախկին թափառող շուն, որին որդեգրել էր Պատրիսիա Էսպանյան՝ Միլագրոս Կանինոս ոչ կառավարական շների ապաստարանի հիմնադիրը։ Ապաստարանը գումար էր հավաքել և վճարել քանդակի համար՝ քաղաքում ազատորեն շրջող շների մեծ թվաքանակի մասին իրազեկվածությունը բարձրացնելու համար։ Հիմնադրումից ի վեր հուշարձանը անտեսվել է, վանդալիզմի ենթարկվել և վնասվել։ == Նկարագրություն == Թափառող շան հուշարձանը պատկերում է Պելուսոյին՝ [[Թափառող շուն|թափառող մի շան]], որն ունի տխուր տեսք, չափազանց թերսնված է (ոսկորները դուրս են ցցված), պոչը պոչուկների արանքում է, իսկ հետին ոտքերից մեկը՝ վնասված։ Արձանը պատրաստված է [[Բրոնզ|բրոնզից]], ունի 1,3 մետր բարձրություն<ref name="expansión">{{cite web|url=https://expansion.mx/economia-insolita/honran-a-perros-callejeros-con-monumento|title=Honran a perros callejeros con monumento|date=21 July 2008|work=Expansión (Mexico){{!}}Expansión|language=es|trans-title=Stray dogs are honored with monument|author=Notimex|access-date=28 July 2021}}</ref> և կշռում է մոտ 85 կիլոգրամ<ref name="chilango">{{cite web|url=https://www.chilango.com/ocio/monumento-al-perro-callejero-peluso/|title=La historia del monumento al perro callejero te romperá el corazón 😢|trans-title=The history of the monument to the stray dog that will break your heart 😢|language=es|work=Chilango (magazine){{!}}Chilango|first=Diana|last=Álvarez|date=13 December 2019|access-date=22 July 2021}}</ref><ref name="tvazteca">{{cite web|url=https://www.tvazteca.com/aztecanoticias/dia-del-perro-sin-raza-monumento-perro-callejero-cdmx|title=Día del perro sin raza: CDMX tiene un Monumento al Perro Callejero|trans-title=Non-breed Dog Day: Mexico City has a Monument to the Stray Dog|date=18 May 2021|access-date=22 July 2021|work=TV Azteca|language=es}}</ref>։ Քանդակի հեղինակն է Պատրիսիա Էսպանյան (օրիորդական ազգանունը՝ Ռուիս)՝ Միլագրոս Կանինոսի՝ շների համար նախատեսված ոչ կառավարական ապաստարանի հիմնադիրը։ Քանդակը կերտել է Խիրասոլ Բոտելյոն{{efn|name=fn1}}, իսկ ձուլումն իրականացրել է Խերման Միչելը<ref>{{cite web|url=http://perrocontento.com/2015/01/monumento-al-perro-callejero-un-homenaje-todos-esos-seres-en-situacion-de-abandono/|title=Monumento al perro callejero: Un homenaje a todos esos seres en situación de abandono|publisher=Milagros Caninos (author)|first=Lolina|last=Rivas|date=12 January 2015|access-date=22 July 2021|work=PerroContento.com}}</ref>։ Այն արժեցել է 130 000 [[մեքսիկական պեսո]]<ref name="expansión" />․ Միլագրոս Կանինոսը վճարել է այդ գումարը՝ օգտագործելով մասնավոր նվիրատվությունները՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել հանրային իրազեկվածությունը քաղաքում թափառող շների մեծ թվաքանակի վերաբերյալ<ref name="local" />։ Հուշարձանի բացման ժամանակ դրա վրա կար հուշատախտակ, որի վրա գրված էր՝<ref name="chilango" /> {| cellpadding="10" |- | style="width:35%;" | Գրություն (իսպաներեն). Իմ միակ հանցանքը փողոցներում ծնվելն ու ապրելն էր, կամ լքված լինելը։ Ես չեմ խնդրել ծնվել, և չնայած ձեր անտարբերությանը և ծեծին, ես միայն խնդրում եմ ձեր սիրուց մնացածը։ Ես այլևս չեմ ուզում տառապել. այս աշխարհում գոյատևելը պարզապես սարսափելի բան է։ Օգնեք ինձ, խնդրում եմ օգնեք ինձ։ Հեղինակ՝ Պելուսո |- | style="width:35%;" | Բառացի թարգմանություն՝ Իմ միակ հանցանքը փողոցներում ծնվելն ու ապրելն էր կամ լքված լինելը, ես չխնդրեցի ծնվել, և չնայած քո անտարբերությանը և հարվածներին, ես միայն խնդրում եմ քո սիրուց մնացածը։ Ես այլևս չեմ ուզում տառապել, աշխարհում գոյատևելը միայն սարսափի հարց է։ Օգնե՛ք ինձ, օգնե՛ք ինձ խնդրում եմ։ Հեղինակ՝ Պելուսո |} Խորխե Կաստրոն Տեղական Մեքսիկան ասել է, որ հուշատախտակը խորհրդանշում է այն, ինչ կասեին թափառող շները, եթե կարողանային խոսել<ref name="local" />։ === Պելուսո՝ շուն === Պելուսո անունն էին տվել մի 15-ամյա թափառող շանը, որին որդեգրել էր Էսպանյան<ref>{{cite web|url=http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812075454/http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|url-status=dead|title=Erigirán un monumento al perro callejero en México|trans-title=A monument to the stray dog to be erected in Mexico|work=El Mañana (Nuevo Laredo){{!}}El Mañana|date=23 July 2008|access-date=28 July 2021|language=es|archive-date=12 August 2008|location=Mexico City|author=Hechos}}</ref>։ Նա ենթարկվել էր դաժան վերաբերմունքի, ինչի հետևանքով ձեռք էր բերել [[Երիկամի քրոնիկ հիվանդություն|երիկամային անբավարարություն]], շների ժանտախտ և [[խլություն]]։ Պելուսոն սատկեց հուշարձանի բացումից հինգ օր առաջ<ref name="chilango" /><ref>{{cite web|url=https://www.imagenradio.com.mx/dia-perro-callejero|title=Hoy se celebra el día del perro callejero|date=20 July 2014|access-date=22 July 2021|language=es|trans-title=Today the day of the stray dog is celebrated|work=Imagen Radio}}</ref>։ == Տեղադրում և կարգավիճակ == Թափառող շան հուշարձանը բացվել է 2008 թվականի հուլիսի 20-ին։ Այն գտնվում է Ինսուրխենտես Սուր (''{{Lang-fr|Insurgentes Sur}}'') պողոտայի և Մոնեդա փողոցի անկյունում՝ Նյարդաբանության և նյարդավիրաբուժության ազգային ինստիտուտի մոտակայքում, Այունտամիենտո և Ֆուենտես Բրոտանտես Մետրոբուսի կայարանների միջև՝ [[Մեխիկո|Մեխիկոյի]] հարավային շրջաններից մեկի՝ Տլալպանի կենտրոնական հատվածում<ref name="local" /><ref name="vice" />։ Բացման օրվանից հուշարձանը անուշադրության է մատնվել. այն գրաֆիտիացվել է, իսկ հուշատախտակը գողացվել է<ref name="vice">{{cite web|url=https://www.vice.com/es/article/vice-peluso-el-perro-doblemente-olvidado-que-te-rompera-el-corazo/|title=Peluso: el abandonado monumento al perro callejero en la CDMX|trans-title=Peluso: the abandoned monument to the stray dog in Mexico City|first=Pável|last=Gaona|access-date=22 July 2021|date=16 January 2018|work=Vice (magazine){{!}}Vice|language=es}}</ref>։ Լավ պահպանված կրկնօրինակը պահվում է Միլագրոս Կանինոս շների ապաստարանում<ref name="vice" />: Կաստրոն քննադատել է հուշարձանի կարգավիճակը՝ հավելելով, որ այն հեգնական է, քանի որ դրա հիմնական նպատակը թափառող շների լքվածությունը դատապարտելն է<ref name="local" />։ == Ընդունարան == Կաստրոն նշել է, որ այս արձանն ամենաանհրաժեշտներից մեկն է, քանի որ, ի տարբերություն մեծ մասի, այն չի փառաբանում որևէ պատմական գործչի, այլ, ընդհակառակը, «նսեմացնում է այն մարդուն, ով ոչինչ չի անում օգնելու համար»<ref name="local">{{cite web|url=https://local.mx/ciudad-de-mexico/monumento-perro-callejero/|title='Peluso', el Monumento al Perro Callejero en una esquina de Tlalpan|trans-title='Peluso', the Monument to the Stray Dog in a corner of Tlalpan|first=Jorge|last=Castro|date=13 September 2018|work=Local.mx|language=es|access-date=22 July 2021}}</ref>։ Չիլանգոյի հեղինակներից մեկը նշել է, որ արձանը մեծարում է մեռնող շանը և միայն հիվանդագին հետաքրքրություն է առաջացնում միլիոնավոր թափառող կենդանիների նկատմամբ՝ հավելելով, թե, ի վերջո, կարող է հայտնվել նաև հուշարձան՝ նվիրված անօթևաններին<ref>{{cite web|url=https://www.chilango.com/general/monumento-al-perro-callejero/|title=Monumento al Perro Callejero|trans-title=Monument to the Stray Dog|access-date=22 July 2021|date=25 May 2009|work=Chilango|language=es}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist}} == Արտաքին հղումներ == *[https://www.milagroscaninos.org/quienes-somos/attachment/peluso-monumento-al-perro-callejero/ Peluso, monumento al perro callejero] (իսպաներենով) Միլագրոս Կանինոսի պաշտոնական կայքում։ qeoux08kmcknen22rq3y0pyg16k4lxe 10953509 10953507 2026-10-21T13:43:26Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953509 wikitext text/x-wiki '''Թափառող շան հուշարձան''' (''{{Lang-es|Monumento al perro callejero}}''), որը հայտնի է նաև '''Պելուսո''' անունով, բացօթյա [[Բրոնզ|բրոնզե]] քանդակ է, որը տեղադրված է [[Մեխիկո|Մեխիկոյի]] հարավային՝ Տլալպան շրջանում՝ Ինսուրխենտես Սուր պողոտայի երկայնքով։ Արձանը բացվել է 2008 թվականի հուլիսին և նվիրված է քաղաքի [[Թափառող շուն|թափառող շներին]]։ {{Տեղեկաքարտ Հուշարձան}} Այն քանդակագործել է Գիրասոլ Բոտելլոն, իսկ նրա մոդելը Պելուսոն էր՝ նախկին թափառող շուն, որին որդեգրել էր Պատրիսիա Էսպանյան՝ Միլագրոս Կանինոս ոչ կառավարական շների ապաստարանի հիմնադիրը։ Ապաստարանը գումար էր հավաքել և վճարել քանդակի համար՝ քաղաքում ազատորեն շրջող շների մեծ թվաքանակի մասին իրազեկվածությունը բարձրացնելու համար։ Հիմնադրումից ի վեր հուշարձանը անտեսվել է, վանդալիզմի ենթարկվել և վնասվել։ == Նկարագրություն == Թափառող շան հուշարձանը պատկերում է Պելուսոյին՝ [[Թափառող շուն|թափառող մի շան]], որն ունի տխուր տեսք, չափազանց թերսնված է (ոսկորները դուրս են ցցված), պոչը պոչուկների արանքում է, իսկ հետին ոտքերից մեկը՝ վնասված։ Արձանը պատրաստված է [[Բրոնզ|բրոնզից]], ունի 1,3 մետր բարձրություն<ref name="expansión">{{cite web|url=https://expansion.mx/economia-insolita/honran-a-perros-callejeros-con-monumento|title=Honran a perros callejeros con monumento|date=21 July 2008|work=Expansión (Mexico){{!}}Expansión|language=es|trans-title=Stray dogs are honored with monument|author=Notimex|access-date=28 July 2021}}</ref> և կշռում է մոտ 85 կիլոգրամ<ref name="chilango">{{cite web|url=https://www.chilango.com/ocio/monumento-al-perro-callejero-peluso/|title=La historia del monumento al perro callejero te romperá el corazón 😢|trans-title=The history of the monument to the stray dog that will break your heart 😢|language=es|work=Chilango (magazine){{!}}Chilango|first=Diana|last=Álvarez|date=13 December 2019|access-date=22 July 2021}}</ref><ref name="tvazteca">{{cite web|url=https://www.tvazteca.com/aztecanoticias/dia-del-perro-sin-raza-monumento-perro-callejero-cdmx|title=Día del perro sin raza: CDMX tiene un Monumento al Perro Callejero|trans-title=Non-breed Dog Day: Mexico City has a Monument to the Stray Dog|date=18 May 2021|access-date=22 July 2021|work=TV Azteca|language=es}}</ref>։ Քանդակի հեղինակն է Պատրիսիա Էսպանյան (օրիորդական ազգանունը՝ Ռուիս)՝ Միլագրոս Կանինոսի՝ շների համար նախատեսված ոչ կառավարական ապաստարանի հիմնադիրը։ Քանդակը կերտել է Խիրասոլ Բոտելյոն, իսկ ձուլումն իրականացրել է Խերման Միչելը<ref>{{cite web|url=http://perrocontento.com/2015/01/monumento-al-perro-callejero-un-homenaje-todos-esos-seres-en-situacion-de-abandono/|title=Monumento al perro callejero: Un homenaje a todos esos seres en situación de abandono|publisher=Milagros Caninos (author)|first=Lolina|last=Rivas|date=12 January 2015|access-date=22 July 2021|work=PerroContento.com}}</ref>։ Այն արժեցել է 130 000 [[մեքսիկական պեսո]]<ref name="expansión" />․ Միլագրոս Կանինոսը վճարել է այդ գումարը՝ օգտագործելով մասնավոր նվիրատվությունները՝ նպատակ ունենալով բարձրացնել հանրային իրազեկվածությունը քաղաքում թափառող շների մեծ թվաքանակի վերաբերյալ<ref name="local" />։ Հուշարձանի բացման ժամանակ դրա վրա կար հուշատախտակ, որի վրա գրված էր<ref name="chilango" />` {| cellpadding="10" |- | style="width:35%;" | Գրություն (իսպաներեն). Իմ միակ հանցանքը փողոցներում ծնվելն ու ապրելն էր, կամ լքված լինելը։ Ես չեմ խնդրել ծնվել, և չնայած ձեր անտարբերությանը և ծեծին, ես միայն խնդրում եմ ձեր սիրուց մնացածը։ Ես այլևս չեմ ուզում տառապել. այս աշխարհում գոյատևելը պարզապես սարսափելի բան է։ Օգնեք ինձ, խնդրում եմ օգնեք ինձ։ Հեղինակ՝ Պելուսո |- | style="width:35%;" | Բառացի թարգմանություն՝ Իմ միակ հանցանքը փողոցներում ծնվելն ու ապրելն էր կամ լքված լինելը, ես չխնդրեցի ծնվել, և չնայած քո անտարբերությանը և հարվածներին, ես միայն խնդրում եմ քո սիրուց մնացածը։ Ես այլևս չեմ ուզում տառապել, աշխարհում գոյատևելը միայն սարսափի հարց է։ Օգնե՛ք ինձ, օգնե՛ք ինձ խնդրում եմ։ Հեղինակ՝ Պելուսո |} Խորխե Կաստրոն Տեղական Մեքսիկան ասել է, որ հուշատախտակը խորհրդանշում է այն, ինչ կասեին թափառող շները, եթե կարողանային խոսել<ref name="local" />։ === Պելուսո՝ շուն === Պելուսո անունն էին տվել մի 15-ամյա թափառող շանը, որին որդեգրել էր Էսպանյան<ref>{{cite web|url=http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812075454/http://www.elmanana.com.mx/notas.asp?id=69174|url-status=dead|title=Erigirán un monumento al perro callejero en México|trans-title=A monument to the stray dog to be erected in Mexico|work=El Mañana (Nuevo Laredo){{!}}El Mañana|date=23 July 2008|access-date=28 July 2021|language=es|archive-date=12 August 2008|location=Mexico City|author=Hechos}}</ref>։ Նա ենթարկվել էր դաժան վերաբերմունքի, ինչի հետևանքով ձեռք էր բերել [[Երիկամի քրոնիկ հիվանդություն|երիկամային անբավարարություն]], շների ժանտախտ և [[խլություն]]։ Պելուսոն սատկեց հուշարձանի բացումից հինգ օր առաջ<ref name="chilango" /><ref>{{cite web|url=https://www.imagenradio.com.mx/dia-perro-callejero|title=Hoy se celebra el día del perro callejero|date=20 July 2014|access-date=22 July 2021|language=es|trans-title=Today the day of the stray dog is celebrated|work=Imagen Radio}}</ref>։ == Տեղադրում և կարգավիճակ == Թափառող շան հուշարձանը բացվել է 2008 թվականի հուլիսի 20-ին։ Այն գտնվում է Ինսուրխենտես Սուր (''{{Lang-fr|Insurgentes Sur}}'') պողոտայի և Մոնեդա փողոցի անկյունում՝ Նյարդաբանության և նյարդավիրաբուժության ազգային ինստիտուտի մոտակայքում, Այունտամիենտո և Ֆուենտես Բրոտանտես Մետրոբուսի կայարանների միջև՝ [[Մեխիկո|Մեխիկոյի]] հարավային շրջաններից մեկի՝ Տլալպանի կենտրոնական հատվածում<ref name="local" /><ref name="vice" />։ Բացման օրվանից հուշարձանը անուշադրության է մատնվել. այն գրաֆիտիացվել է, իսկ հուշատախտակը գողացվել է<ref name="vice">{{cite web|url=https://www.vice.com/es/article/vice-peluso-el-perro-doblemente-olvidado-que-te-rompera-el-corazo/|title=Peluso: el abandonado monumento al perro callejero en la CDMX|trans-title=Peluso: the abandoned monument to the stray dog in Mexico City|first=Pável|last=Gaona|access-date=22 July 2021|date=16 January 2018|work=Vice (magazine){{!}}Vice|language=es}}</ref>։ Լավ պահպանված կրկնօրինակը պահվում է Միլագրոս Կանինոս շների ապաստարանում<ref name="vice" />: Կաստրոն քննադատել է հուշարձանի կարգավիճակը՝ հավելելով, որ այն հեգնական է, քանի որ դրա հիմնական նպատակը թափառող շների լքվածությունը դատապարտելն է<ref name="local" />։ == Ընդունարան == Կաստրոն նշել է, որ այս արձանն ամենաանհրաժեշտներից մեկն է, քանի որ, ի տարբերություն մեծ մասի, այն չի փառաբանում որևէ պատմական գործչի, այլ, ընդհակառակը, «նսեմացնում է այն մարդուն, ով ոչինչ չի անում օգնելու համար»<ref name="local">{{cite web|url=https://local.mx/ciudad-de-mexico/monumento-perro-callejero/|title='Peluso', el Monumento al Perro Callejero en una esquina de Tlalpan|trans-title='Peluso', the Monument to the Stray Dog in a corner of Tlalpan|first=Jorge|last=Castro|date=13 September 2018|work=Local.mx|language=es|access-date=22 July 2021}}</ref>։ Չիլանգոյի հեղինակներից մեկը նշել է, որ արձանը մեծարում է մեռնող շանը և միայն հիվանդագին հետաքրքրություն է առաջացնում միլիոնավոր թափառող կենդանիների նկատմամբ՝ հավելելով, թե, ի վերջո, կարող է հայտնվել նաև հուշարձան՝ նվիրված անօթևաններին<ref>{{cite web|url=https://www.chilango.com/general/monumento-al-perro-callejero/|title=Monumento al Perro Callejero|trans-title=Monument to the Stray Dog|access-date=22 July 2021|date=25 May 2009|work=Chilango|language=es}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist}} == Արտաքին հղումներ == *[https://www.milagroscaninos.org/quienes-somos/attachment/peluso-monumento-al-perro-callejero/ Peluso, monumento al perro callejero] (իսպաներենով) Միլագրոս Կանինոսի պաշտոնական կայքում։ fbz2rwbkj3ox0iha5hi9fa36s36kmyh 1 1343302 10953508 2026-10-21T13:42:06Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 +{{ԹՀ/նոր|en|Monumento al perro callejero|1380779218|10953507|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} 10953508 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Monumento al perro callejero|1380779218|10953507|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} kuk6wzkawe107m0hjgieh79r9mauq46 10953512 10953508 2026-10-21T13:46:17Z Մհեր Պետրոսյան299792458 176793 10953512 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Monumento al perro callejero|1380779218|10953507|2026 թվականի հոկտեմբերի 21}} {{Աշխարհի հուշարձաններ/հոդված}} modu1hjdapocbe5sh8o3qt4e0qqu6ke 0 1343303 10953522 2026-10-21T15:23:57Z Revolution Saga 36034 Նոր էջ «'''Թաթուլ''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Մարաշ|Մարաշի]] հայ իշխան մինչև 1104 թվականը։ [[Ուղղափառություն|Հունադավան]] հայ էր<ref>{{Գիրք|էջ=31|հեղինակ=Լ. Տեր-Պետրոսյան|թվական=2007|հատոր=Բ|isbn=978-99941-2-075-8|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Հայաստանի Հանրապետության Առաջին Նախագահի արխիվ...»: 10953522 wikitext text/x-wiki '''Թաթուլ''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Մարաշ|Մարաշի]] հայ իշխան մինչև 1104 թվականը։ [[Ուղղափառություն|Հունադավան]] հայ էր<ref>{{Գիրք|էջ=31|հեղինակ=Լ. Տեր-Պետրոսյան|թվական=2007|հատոր=Բ|isbn=978-99941-2-075-8|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Հայաստանի Հանրապետության Առաջին Նախագահի արխիվ|էջերի թիվ=672|վերնագիր=Խաչակիրները և հայերը}}</ref>։ Եղել է, հավանաբար, [[Փիլարտոս Վարաժնունի|Փիլարտոս Վարաժնունու]] պաշտոնյաներից մեկը<ref>{{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The First Crusade |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-84739-1 |pages=110}}</ref>։ Մարաշի իշխան է նշանակվել բյուզանդացիների կողմից<ref name=":1">{{Գիրք|թվական=1944|հատոր=2|էջ=259|հեղինակ=Հ. Աճառյան|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Պետական համալսարանի հրատարակչություն|վերնագիր=Հայոց անձնանունների բառարան}}</ref>։ [[Մատթեոս Ուռհայեցի|Մատթեոս Ուռհայեցին]] նրան կոչում է «հոռոմոց սպարապետ իշխանաց իշխան» և «քաջ մարդ»<ref>{{Գիրք|էջ=179|հեղինակ=Մատթեոս Ուռհայեցի|վերնագիր=Ժամանակագրություն|թվական=1973|հրատարակչություն=Հայաստան|վայր=Եր.}}</ref>։ 1104 թվականին [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլին]] լատին իշխանը գրավել է Մարաշը. Թաթուլը Տիրամոր հռչակավոր պատկերը ծախել է Կիլիկիայի իշխան [[Թորոս Ա]]-ին և ապաստանել Կոստանդնուպոլսում<ref name=":1" />։ Է. Հոնիգմանի և մի շարք այլ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ հենց Թաթուլն է եղել [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի]] կոմս (հետագայում՝ [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր) [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I-ի]] [[Արդա (Երուսաղեմի թագուհի)|հայ կնոջ]] հայրը։ Այս վարկածին ապացույց է բերվել այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Բալդուինի կինը Կոստանդնուպոլիս է փախել իր հարազատների մոտ, ուր 1104 թվականին նույնպես ապաստանել էր Թաթուլը։ Սակայն, ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Բալդուինի աները եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ]] sluecsfb6etzeg1lncicikmxfbwquuo 10953527 10953522 2026-10-21T16:13:08Z Revolution Saga 36034 10953527 wikitext text/x-wiki '''Թաթուլ''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Մարաշ|Մարաշի]] հայ իշխան 1100-1104 թվականներին։ [[Ուղղափառություն|Հունադավան]] հայ էր<ref>{{Գիրք|էջ=31|հեղինակ=Լ. Տեր-Պետրոսյան|թվական=2007|հատոր=Բ|isbn=978-99941-2-075-8|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Հայաստանի Հանրապետության Առաջին Նախագահի արխիվ|էջերի թիվ=672|վերնագիր=Խաչակիրները և հայերը}}</ref>։ Եղել է, հավանաբար, [[Փիլարտոս Վարաժնունի|Փիլարտոս Վարաժնունու]] պաշտոնյաներից մեկը<ref>{{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The First Crusade |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-84739-1 |pages=110}}</ref>։ Մարաշի իշխան է նշանակվել բյուզանդացիների կողմից<ref name=":1">{{Գիրք|թվական=1944|հատոր=2|էջ=259|հեղինակ=Հ. Աճառյան|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Պետական համալսարանի հրատարակչություն|վերնագիր=Հայոց անձնանունների բառարան}}</ref>։ [[Մատթեոս Ուռհայեցի|Մատթեոս Ուռհայեցին]] նրան կոչում է «հոռոմոց սպարապետ իշխանաց իշխան» և «քաջ մարդ»<ref>{{Գիրք|էջ=179|հեղինակ=Մատթեոս Ուռհայեցի|վերնագիր=Ժամանակագրություն|թվական=1973|հրատարակչություն=Հայաստան|վայր=Եր.}}</ref>։ 1104 թվականին [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլին]] լատին իշխանը գրավել է Մարաշը. Թաթուլը Տիրամոր հռչակավոր պատկերը ծախել է Կիլիկիայի իշխան [[Թորոս Ա]]-ին և ապաստանել Կոստանդնուպոլսում<ref name=":1" />։ Է. Հոնիգմանի և մի շարք այլ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ հենց Թաթուլն է եղել [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի]] կոմս (հետագայում՝ [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր) [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I-ի]] [[Արդա (Երուսաղեմի թագուհի)|հայ կնոջ]] հայրը։ Այս վարկածին ապացույց է բերվել այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Բալդուինի կինը Կոստանդնուպոլիս է փախել իր հարազատների մոտ, ուր 1104 թվականին նույնպես ապաստանել էր Թաթուլը։ Սակայն, ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Բալդուինի աները եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ]] luw2le6clopl2extxc07i9v5zwddmlr 10953543 10953527 2026-10-21T16:52:30Z Revolution Saga 36034 10953543 wikitext text/x-wiki '''Թաթուլ''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Մարաշ|Մարաշի]] հայ իշխան 1100-1104 թվականներին։ [[Ուղղափառություն|Հունադավան]] հայ էր<ref>{{Գիրք|էջ=31|հեղինակ=Լ. Տեր-Պետրոսյան|թվական=2007|հատոր=Բ|isbn=978-99941-2-075-8|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Հայաստանի Հանրապետության Առաջին Նախագահի արխիվ|էջերի թիվ=672|վերնագիր=Խաչակիրները և հայերը}}</ref>։ Եղել է, հավանաբար, [[Փիլարտոս Վարաժնունի|Փիլարտոս Վարաժնունու]] պաշտոնյաներից մեկը<ref>{{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The First Crusade |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-84739-1 |pages=110}}</ref>։ Մարաշի իշխան է նշանակվել [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդացիների]] կողմից<ref name=":1">{{Գիրք|թվական=1944|հատոր=2|էջ=259|հեղինակ=Հ. Աճառյան|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Պետական համալսարանի հրատարակչություն|վերնագիր=Հայոց անձնանունների բառարան}}</ref>։ [[Մատթեոս Ուռհայեցի|Մատթեոս Ուռհայեցին]] նրան կոչում է «հոռոմոց սպարապետ իշխանաց իշխան» և «քաջ մարդ»<ref>{{Գիրք|էջ=179|հեղինակ=Մատթեոս Ուռհայեցի|վերնագիր=Ժամանակագրություն|թվական=1973|հրատարակչություն=Հայաստան|վայր=Եր.}}</ref>։ Թաթուլը կարող էր լինել [[Պակուրիաններ|Պակուրիան]] (Բակուրիան) իշխանական տողհից, ինչպես վկայում են նրա կնիքները։ Կնիքի հունարեն մակագրության մեջ նա կոչվում է «պրոտոնոբելիսիմոս» ({{Lang-el|προτονωβελλ(ίσσιμος)}}, «ազնվագույն») և «արխոնտների արխոն» ({{Lang-el|ἄρχ(ων) τῶν ἀρχοντων}}), որը համապատասխանում է Ուռհայեցու՝ Թաթուլին վերագրած «իշխանաց իշխան» տիտղոսին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3838/2/adsv-36-12.pdf |автор={{nobr|Степаненко В. П.}}, {{nobr|Шандровская В. С.}} |заглавие=Татул и Пакурианы |год=2005 |издание=Античная древность и средние века |выпуск=36 |страницы=171-193 |issn=0320-4472}}</ref>։ 1104 թվականին [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլին]] լատին իշխանը գրավել է Մարաշը. Թաթուլը Տիրամոր հռչակավոր պատկերը ծախել է Կիլիկիայի իշխան [[Թորոս Ա]]-ին և ապաստանել Կոստանդնուպոլսում<ref name=":1" />։ Է. Հոնիգմանի և մի շարք այլ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ հենց Թաթուլն է եղել [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի]] կոմս (հետագայում՝ [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր) [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I-ի]] [[Արդա (Երուսաղեմի թագուհի)|հայ կնոջ]] հայրը։ Այս վարկածին ապացույց է բերվել այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Բալդուինի կինը Կոստանդնուպոլիս է փախել իր հարազատների մոտ, ուր 1104 թվականին նույնպես ապաստանել էր Թաթուլը։ Սակայն, ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Բալդուինի աները եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ]] 7nahfr0ir79wrhna9hwvk3ib28fkfbq 10953669 10953543 2026-10-22T10:38:06Z Revolution Saga 36034 10953669 wikitext text/x-wiki '''Թաթուլ''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Մարաշ|Մարաշի]] հայ իշխան 1100-1104 թվականներին։ [[Ուղղափառություն|Հունադավան]] հայ էր<ref>{{Գիրք|էջ=31|հեղինակ=Լ. Տեր-Պետրոսյան|թվական=2007|հատոր=Բ|isbn=978-99941-2-075-8|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Հայաստանի Հանրապետության Առաջին Նախագահի արխիվ|էջերի թիվ=672|վերնագիր=Խաչակիրները և հայերը}}</ref>։ Եղել է, հավանաբար, [[Փիլարտոս Վարաժնունի|Փիլարտոս Վարաժնունու]] պաշտոնյաներից մեկը<ref>{{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The First Crusade |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-84739-1 |pages=110}}</ref>։ Մարաշի իշխան է նշանակվել [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդացիների]] կողմից<ref name=":1">{{Գիրք|թվական=1944|հատոր=2|էջ=259|հեղինակ=Հ. Աճառյան|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Պետական համալսարանի հրատարակչություն|վերնագիր=Հայոց անձնանունների բառարան}}</ref>։ [[Մատթեոս Ուռհայեցի|Մատթեոս Ուռհայեցին]] նրան կոչում է «հոռոմոց սպարապետ իշխանաց իշխան» և «քաջ մարդ»<ref>{{Գիրք|էջ=179|հեղինակ=Մատթեոս Ուռհայեցի|վերնագիր=Ժամանակագրություն|թվական=1973|հրատարակչություն=Հայաստան|վայր=Եր.}}</ref>։ Թաթուլը կարող էր լինել [[Պակուրիաններ|Պակուրիան]] (Բակուրիան) իշխանական տողհից, ինչպես վկայում են նրա պատվիրած կնիքները։ Կնիքի հունարեն մակագրության մեջ նա կոչվում է «պրոտոնոբելիսիմոս» ({{Lang-el|προτονωβελλ(ίσσιμος)}}, «ազնվագույն») և «արխոնտների արխոն» ({{Lang-el|ἄρχ(ων) τῶν ἀρχοντων}}), որը համապատասխանում է Ուռհայեցու՝ Թաթուլին վերագրած «իշխանաց իշխան» տիտղոսին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3838/2/adsv-36-12.pdf |автор={{nobr|Степаненко В. П.}}, {{nobr|Шандровская В. С.}} |заглавие=Татул и Пакурианы |год=2005 |издание=Античная древность и средние века |выпуск=36 |страницы=171-193 |issn=0320-4472}}</ref>։ 1104 թվականին [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլին]] լատին իշխանը գրավել է Մարաշը. Թաթուլը Տիրամոր հռչակավոր պատկերը ծախել է Կիլիկիայի իշխան [[Թորոս Ա]]-ին և ապաստանել Կոստանդնուպոլսում<ref name=":1" />։ Է. Հոնիգմանի և մի շարք այլ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ հենց Թաթուլն է եղել [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի]] կոմս (հետագայում՝ [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր) [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I-ի]] [[Արդա (Երուսաղեմի թագուհի)|հայ կնոջ]] հայրը։ Այս վարկածին ապացույց է բերվել այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Բալդուինի կինը Կոստանդնուպոլիս է փախել իր հարազատների մոտ, ուր 1104 թվականին նույնպես ապաստանել էր Թաթուլը։ Սակայն, ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Բալդուինի աները եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ]] q0dpckp7pg19s0z1ktxmn8p4ee14l7h 10953689 10953669 2026-10-22T11:31:52Z Revolution Saga 36034 10953689 wikitext text/x-wiki '''Թաթուլ''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Մարաշ|Մարաշի]] հայ իշխան 1100-1104 թվականներին։ [[Ուղղափառություն|Հունադավան]] հայ էր<ref>{{Գիրք|էջ=31|հեղինակ=Լ. Տեր-Պետրոսյան|թվական=2007|հատոր=Բ|isbn=978-99941-2-075-8|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Հայաստանի Հանրապետության Առաջին Նախագահի արխիվ|էջերի թիվ=672|վերնագիր=Խաչակիրները և հայերը}}</ref>։ Եղել է, հավանաբար, [[Փիլարտոս Վարաժնունի|Փիլարտոս Վարաժնունու]] պաշտոնյաներից մեկը<ref>{{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The First Crusade |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-84739-1 |pages=110}}</ref>։ Մարաշի իշխան է նշանակվել [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդացիների]] կողմից<ref name=":1">{{Գիրք|թվական=1944|հատոր=2|էջ=259|հեղինակ=Հ. Աճառյան|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Պետական համալսարանի հրատարակչություն|վերնագիր=Հայոց անձնանունների բառարան}}</ref>։ [[Մատթեոս Ուռհայեցի|Մատթեոս Ուռհայեցին]] նրան կոչում է «հոռոմոց սպարապետ իշխանաց իշխան» և «քաջ մարդ»<ref>{{Գիրք|էջ=179|հեղինակ=Մատթեոս Ուռհայեցի|վերնագիր=Ժամանակագրություն|թվական=1973|հրատարակչություն=Հայաստան|վայր=Եր.}}</ref>։ Թաթուլը կարող էր լինել [[Պակուրիաններ|Պակուրիան]] (Բակուրիան) իշխանական տողհից, ինչպես վկայում են նրա պատվիրած կնիքները։ Կնիքների հունարեն մակագրությունների մեջ նա կոչվում է «պրոտոնոբելիսիմոս» ({{Lang-el|προτονωβελλ(ίσσιμος)}}, «ազնվագույն») և «արխոնտների արխոն» ({{Lang-el|ἄρχ(ων) τῶν ἀρχοντων}}), որը համապատասխանում է Ուռհայեցու՝ Թաթուլին վերագրած «իշխանաց իշխան» տիտղոսին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3838/2/adsv-36-12.pdf |автор={{nobr|Степаненко В. П.}}, {{nobr|Шандровская В. С.}} |заглавие=Татул и Пакурианы |год=2005 |издание=Античная древность и средние века |выпуск=36 |страницы=171-193 |issn=0320-4472}}</ref>։ 1104 թվականին [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլին]] լատին իշխանը գրավել է Մարաշը. Թաթուլը Տիրամոր հռչակավոր պատկերը ծախել է Կիլիկիայի իշխան [[Թորոս Ա]]-ին և ապաստանել Կոստանդնուպոլսում<ref name=":1" />։ Է. Հոնիգմանի և մի շարք այլ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ հենց Թաթուլն է եղել [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի]] կոմս (հետագայում՝ [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր) [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I-ի]] [[Արդա (Երուսաղեմի թագուհի)|հայ կնոջ]] հայրը։ Այս վարկածին ապացույց է բերվել այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Բալդուինի կինը Կոստանդնուպոլիս է փախել իր հարազատների մոտ, ուր 1104 թվականին նույնպես ապաստանել էր Թաթուլը։ Սակայն, ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Բալդուինի աները եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ]] pw7fdg4n2nc4dgwzxbm4de1mstl8s96 10953693 10953689 2026-10-22T11:33:57Z Revolution Saga 36034 10953693 wikitext text/x-wiki '''Թաթուլ''' (ծննդյան և մահվան թթ. անհայտ), [[Մարաշ|Մարաշի]] հայ իշխան 1097/1099-1104 թվականներին։ [[Ուղղափառություն|Հունադավան]] հայ էր<ref>{{Գիրք|էջ=31|հեղինակ=Լ. Տեր-Պետրոսյան|թվական=2007|հատոր=Բ|isbn=978-99941-2-075-8|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Հայաստանի Հանրապետության Առաջին Նախագահի արխիվ|էջերի թիվ=672|վերնագիր=Խաչակիրները և հայերը}}</ref>։ Եղել է, հավանաբար, [[Փիլարտոս Վարաժնունի|Փիլարտոս Վարաժնունու]] պաշտոնյաներից մեկը<ref>{{Cite book |last=Runciman |first=Steven |title=The First Crusade |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-84739-1 |pages=110}}</ref>։ Մարաշի իշխան է նշանակվել [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդացիների]] կողմից<ref name=":1">{{Գիրք|թվական=1944|հատոր=2|էջ=259|հեղինակ=Հ. Աճառյան|վայր=Եր.|հրատարակչություն=Պետական համալսարանի հրատարակչություն|վերնագիր=Հայոց անձնանունների բառարան}}</ref>։ [[Մատթեոս Ուռհայեցի|Մատթեոս Ուռհայեցին]] նրան կոչում է «հոռոմոց սպարապետ իշխանաց իշխան» և «քաջ մարդ»<ref>{{Գիրք|էջ=179|հեղինակ=Մատթեոս Ուռհայեցի|վերնագիր=Ժամանակագրություն|թվական=1973|հրատարակչություն=Հայաստան|վայր=Եր.}}</ref>։ Թաթուլը կարող էր լինել [[Պակուրիաններ|Պակուրիան]] (Բակուրիան) իշխանական տողհից, ինչպես վկայում են նրա պատվիրած կնիքները։ Կնիքների հունարեն մակագրությունների մեջ նա կոչվում է «պրոտոնոբելիսիմոս» ({{Lang-el|προτονωβελλ(ίσσιμος)}}, «ազնվագույն») և «արխոնտների արխոն» ({{Lang-el|ἄρχ(ων) τῶν ἀρχοντων}}), որը համապատասխանում է Ուռհայեցու՝ Թաթուլին վերագրած «իշխանաց իշխան» տիտղոսին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3838/2/adsv-36-12.pdf |автор={{nobr|Степаненко В. П.}}, {{nobr|Шандровская В. С.}} |заглавие=Татул и Пакурианы |год=2005 |издание=Античная древность и средние века |выпуск=36 |страницы=171-193 |issn=0320-4472}}</ref>։ 1104 թվականին [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլին]] լատին իշխանը գրավել է Մարաշը. Թաթուլը Տիրամոր հռչակավոր պատկերը ծախել է Կիլիկիայի իշխան [[Թորոս Ա]]-ին և ապաստանել Կոստանդնուպոլսում<ref name=":1" />։ Է. Հոնիգմանի և մի շարք այլ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ հենց Թաթուլն է եղել [[Եդեսիայի կոմսություն|Եդեսիայի]] կոմս (հետագայում՝ [[Երուսաղեմի թագավորություն|Երուսաղեմի]] թագավոր) [[Բալդուին I (Երուսաղեմի արքա)|Բալդուին I-ի]] [[Արդա (Երուսաղեմի թագուհի)|հայ կնոջ]] հայրը։ Այս վարկածին ապացույց է բերվել այն փաստը, որ ամուսնուց բաժանվելուց հետո Բալդուինի կինը Կոստանդնուպոլիս է փախել իր հարազատների մոտ, ուր 1104 թվականին նույնպես ապաստանել էր Թաթուլը։ Սակայն, ըստ [[Կլոդ Մութաֆյան|Կլոդ Մութաֆյանի]], արդեն հաստատված է, որ իրականում Բալդուինի աները եղել է [[Սամոսատ|Սամոսատի]] հայ իշխանը՝ [[Կարկառ|Կարկառի]] տիրակալ Կոստանդինի եղբայրը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |автор=Мутафян К. |заглавие="Королевы Иерусалима" - Клод МУТАФЯН |год=2007 |издание=Анив |тип=Сайт |месяц=11 |число=5 |номер=1 (10) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528104428/http://aniv.ru/archive/2/korolevy-ierusalima-klod-mutafjan/ |archivedate=2014-05-28}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:11-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:12-րդ դարի հայեր]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդիայի զորավարներ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան հայ ռազմական գործիչներ]] gmcqc3hh3h7pw2ancewtf7ijnfkavy3 2 1343304 10953526 2026-10-21T16:05:27Z Grigchoir 147893 Նոր էջ « '''Գրիգոր Հարությունյան''' (ծնվ. 24 սեպտեմբերի 1994, Երևան), հայ խմբավար, երաժշտագետ և մանկավարժ։ == Կենսագրություն և կրթություն == Գրիգոր Հարությունյանը երաժշտական կրթություն է ստացել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, ապա ուսումը շարունակ...»: 10953526 wikitext text/x-wiki '''Գրիգոր Հարությունյան''' (ծնվ. 24 սեպտեմբերի 1994, Երևան), հայ խմբավար, երաժշտագետ և մանկավարժ։ == Կենսագրություն և կրթություն == Գրիգոր Հարությունյանը երաժշտական կրթություն է ստացել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, ապա ուսումը շարունակել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ մասնագիտանալով խմբավարության ոլորտում։ Կոնսերվատորիան ավարտել է գերազանցությամբ։ == Մասնագիտական գործունեություն == Հարությունյանը զբաղվում է հայ հոգևոր և աշխարհիկ երգչախմբային երաժշտության կատարմամբ, ուսումնասիրությամբ և տարածմամբ։ Նրա գործունեությունը կապված է Արարատյան Հայրապետական թեմի Առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցու երգչախմբի, «Արարատ» երգչախմբի և Երևանի Ղազարոս Սարյանի անվան արվեստի դպրոցի «Սարյան» երգչախմբի հետ։ Նա աշխատում է Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում՝ որպես դասախոս և երգչախմբի ղեկավար։ == Գիտական և հրատարակչական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են հայ հոգևոր երաժշտությունը, երգչախմբային արվեստը և երաժշտական կրթությունը։ Նրա հրատարակությունների թվում են «Տաղք տաղավարաց», «Ստեղծող մանկանց» և «Խմբերգային պարտիտուրի վերադաշնակում» աշխատությունները։ == Արտաքին հղումներ == * [https://hy.armradio.am/archives/505344 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ Գրիգոր Հարությունյան] * [https://hetq.am/hy/article/158309 Հետք․ Հայ հոգևոր երաժշտությունը հայ ակադեմիական երաժշտության հիմքն է] 6mma8mnvh90djcjog58lcl8qfrma2qr 10953531 10953526 2026-10-21T16:22:31Z Grigchoir 147893 10953531 wikitext text/x-wiki '''Գրիգոր Հարությունյան''' (ծնվ. 24 սեպտեմբերի 1994, Երևան), հայ խմբավար, երաժշտագետ և մանկավարժ։ == Կենսագրություն և կրթություն == Գրիգոր Հարությունյանը ծնվել է Երևանում։ Երաժշտական կրթություն է ստացել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, ապա ուսումը շարունակել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ մասնագիտանալով խմբավարության ոլորտում։ == Մասնագիտական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական գործունեությունը կապված է երգչախմբային արվեստի, հայ հոգևոր երաժշտության կատարման և երաժշտական կրթության հետ։ Նրա գործունեության ուղղություններից են մանկապատանեկան երգչախմբերի ղեկավարումը և հայ կոմպոզիտորների խմբերգային ստեղծագործությունների կատարումը։ Նրա աշխատանքը կապված է Երևանի Ղազարոս Սարյանի անվան արվեստի դպրոցի «Սարյան» երգչախմբի և հայ հոգևոր երաժշտության կատարման հետ։ 2013 թվականից աշխատում է Արարատյան Հայրապետական թեմի Առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցում՝ որպես երգչախմբի ղեկավար, ինչպես նաև թեմի բոլոր երգչախմբերի տեսուչն է: 2016 թվականից աշխատում է նաև Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում՝ որպես դասախոս: 2013-2017 թվականներին հիմնադրել և ղեկավարել է ԱՀԹ «Արարատ» երգչախումբը: == Գիտական և հրատարակչական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են հայ հոգևոր երաժշտությունը, խմբերգային արվեստը և երաժշտական կրթությունը։ Նրա անվան հետ կապված հրատարակությունների թվում նշվում են «Տաղք տաղավարաց» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024), «Ստեղծող մանկանց» (Երևան, «Կոմիտաս» հրատարակչություն, 2022) և «Խմբերգային պարտիտուրի վերադաշնակում» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024) աշխատությունները։ == Արտաքին հղումներ == * [https://hy.armradio.am/archives/437745 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան. խմբերգային արվեստ»] * [https://hy.armradio.am/archives/505344 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, երաժշտագետ»] * [https://hy.armradio.am/archives/623464 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, գիտնական»] * [https://hy.armradio.am/archives/680494 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Սարյան» երգչախումբ] * [https://hetq.am/hy/article/158309 «Հետք»․ «Հայ հոգևոր երաժշտությունը հայ ակադեմիական երաժշտության հիմքն է»] * [https://azg.am/am/երգչախմբային-արվեստի-երեք-նոր-ձեռնարկ/ «Ազգ»․ «Երգչախմբային արվեստի երեք նոր ձեռնարկ՝ Գրիգոր Հարությունյանից»] * [https://azg.am/culture/վերջին-տարիներին-լծվել-ենք-հայ-դասական/ «Ազգ»․ «Սարյան» երգչախմբի համերգի մասին] * [https://azg.am/am/երգչախմբային-համերգ-գաֆեսճյան-կենտրոն/ «Ազգ»․ «Երգչախմբային համերգ Գաֆեսճեան կենտրոնում»] * [https://philharmonia.am/philharmonia-in-school/page/15/ Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիա․ «Սարյան» երգչախումբ] hlecws26sygk2ood2dtiexqrjxefhyb 10953532 10953531 2026-10-21T16:26:00Z Grigchoir 147893 /* Արտաքին հղումներ */ 10953532 wikitext text/x-wiki '''Գրիգոր Հարությունյան''' (ծնվ. 24 սեպտեմբերի 1994, Երևան), հայ խմբավար, երաժշտագետ և մանկավարժ։ == Կենսագրություն և կրթություն == Գրիգոր Հարությունյանը ծնվել է Երևանում։ Երաժշտական կրթություն է ստացել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, ապա ուսումը շարունակել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ մասնագիտանալով խմբավարության ոլորտում։ == Մասնագիտական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական գործունեությունը կապված է երգչախմբային արվեստի, հայ հոգևոր երաժշտության կատարման և երաժշտական կրթության հետ։ Նրա գործունեության ուղղություններից են մանկապատանեկան երգչախմբերի ղեկավարումը և հայ կոմպոզիտորների խմբերգային ստեղծագործությունների կատարումը։ Նրա աշխատանքը կապված է Երևանի Ղազարոս Սարյանի անվան արվեստի դպրոցի «Սարյան» երգչախմբի և հայ հոգևոր երաժշտության կատարման հետ։ 2013 թվականից աշխատում է Արարատյան Հայրապետական թեմի Առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցում՝ որպես երգչախմբի ղեկավար, ինչպես նաև թեմի բոլոր երգչախմբերի տեսուչն է: 2016 թվականից աշխատում է նաև Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում՝ որպես դասախոս: 2013-2017 թվականներին հիմնադրել և ղեկավարել է ԱՀԹ «Արարատ» երգչախումբը: == Գիտական և հրատարակչական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են հայ հոգևոր երաժշտությունը, խմբերգային արվեստը և երաժշտական կրթությունը։ Նրա անվան հետ կապված հրատարակությունների թվում նշվում են «Տաղք տաղավարաց» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024), «Ստեղծող մանկանց» (Երևան, «Կոմիտաս» հրատարակչություն, 2022) և «Խմբերգային պարտիտուրի վերադաշնակում» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024) աշխատությունները։ == Արտաքին հղումներ == * [https://hy.armradio.am/archives/437745 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան. խմբերգային արվեստ»] * [https://hy.armradio.am/archives/505344 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, երաժշտագետ»] * [https://hy.armradio.am/archives/623464 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, գիտնական»] * [https://hy.armradio.am/archives/680494 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Սարյան» երգչախումբ] * [https://hetq.am/hy/article/158309 «Հետք»․ «Հայ հոգևոր երաժշտությունը հայ ակադեմիական երաժշտության հիմքն է»] 3rlrc51nfj3893p5hhrcwjqqmzijsd6 10953535 10953532 2026-10-21T16:30:57Z Grigchoir 147893 10953535 wikitext text/x-wiki '''Գրիգոր Հարությունյան''' (ծնվ. 24 սեպտեմբերի 1994, Երևան), հայ խմբավար, երաժշտագետ և մանկավարժ։ [[Պատկեր:Գրիգոր Հարությունյան.jpg|մինի|աջից|Գրիգոր Հարությունյան]] == Կենսագրություն և կրթություն == Գրիգոր Հարությունյանը ծնվել է Երևանում։ Երաժշտական կրթություն է ստացել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, ապա ուսումը շարունակել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ մասնագիտանալով խմբավարության ոլորտում։ == Մասնագիտական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական գործունեությունը կապված է երգչախմբային արվեստի, հայ հոգևոր երաժշտության կատարման և երաժշտական կրթության հետ։ Նրա գործունեության ուղղություններից են մանկապատանեկան երգչախմբերի ղեկավարումը և հայ կոմպոզիտորների խմբերգային ստեղծագործությունների կատարումը։ Նրա աշխատանքը կապված է Երևանի Ղազարոս Սարյանի անվան արվեստի դպրոցի «Սարյան» երգչախմբի և հայ հոգևոր երաժշտության կատարման հետ։ 2013 թվականից աշխատում է Արարատյան Հայրապետական թեմի Առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցում՝ որպես երգչախմբի ղեկավար, ինչպես նաև թեմի բոլոր երգչախմբերի տեսուչն է: 2016 թվականից աշխատում է նաև Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում՝ որպես դասախոս: 2013-2017 թվականներին հիմնադրել և ղեկավարել է ԱՀԹ «Արարատ» երգչախումբը: == Գիտական և հրատարակչական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են հայ հոգևոր երաժշտությունը, խմբերգային արվեստը և երաժշտական կրթությունը։ Նրա անվան հետ կապված հրատարակությունների թվում նշվում են «Տաղք տաղավարաց» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024), «Ստեղծող մանկանց» (Երևան, «Կոմիտաս» հրատարակչություն, 2022) և «Խմբերգային պարտիտուրի վերադաշնակում» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024) աշխատությունները։ == Արտաքին հղումներ == * [https://hy.armradio.am/archives/437745 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան. խմբերգային արվեստ»] * [https://hy.armradio.am/archives/505344 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, երաժշտագետ»] * [https://hy.armradio.am/archives/623464 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, գիտնական»] * [https://hy.armradio.am/archives/680494 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Սարյան» երգչախումբ] * [https://hetq.am/hy/article/158309 «Հետք»․ «Հայ հոգևոր երաժշտությունը հայ ակադեմիական երաժշտության հիմքն է»] nos1zzy8usndkxbebi0is7l0cklflj9 10953537 10953535 2026-10-21T16:33:40Z Grigchoir 147893 +[[Կատեգորիա:Խմբավարներ]], +[[Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953537 wikitext text/x-wiki '''Գրիգոր Հարությունյան''' (ծնվ. 24 սեպտեմբերի 1994, Երևան), հայ խմբավար, երաժշտագետ և մանկավարժ։ [[Պատկեր:Գրիգոր Հարությունյան.jpg|մինի|աջից|Գրիգոր Հարությունյան]] == Կենսագրություն և կրթություն == Գրիգոր Հարությունյանը ծնվել է Երևանում։ Երաժշտական կրթություն է ստացել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, ապա ուսումը շարունակել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ մասնագիտանալով խմբավարության ոլորտում։ == Մասնագիտական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական գործունեությունը կապված է երգչախմբային արվեստի, հայ հոգևոր երաժշտության կատարման և երաժշտական կրթության հետ։ Նրա գործունեության ուղղություններից են մանկապատանեկան երգչախմբերի ղեկավարումը և հայ կոմպոզիտորների խմբերգային ստեղծագործությունների կատարումը։ Նրա աշխատանքը կապված է Երևանի Ղազարոս Սարյանի անվան արվեստի դպրոցի «Սարյան» երգչախմբի և հայ հոգևոր երաժշտության կատարման հետ։ 2013 թվականից աշխատում է Արարատյան Հայրապետական թեմի Առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցում՝ որպես երգչախմբի ղեկավար, ինչպես նաև թեմի բոլոր երգչախմբերի տեսուչն է: 2016 թվականից աշխատում է նաև Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում՝ որպես դասախոս: 2013-2017 թվականներին հիմնադրել և ղեկավարել է ԱՀԹ «Արարատ» երգչախումբը: == Գիտական և հրատարակչական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են հայ հոգևոր երաժշտությունը, խմբերգային արվեստը և երաժշտական կրթությունը։ Նրա անվան հետ կապված հրատարակությունների թվում նշվում են «Տաղք տաղավարաց» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024), «Ստեղծող մանկանց» (Երևան, «Կոմիտաս» հրատարակչություն, 2022) և «Խմբերգային պարտիտուրի վերադաշնակում» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024) աշխատությունները։ == Արտաքին հղումներ == * [https://hy.armradio.am/archives/437745 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան. խմբերգային արվեստ»] * [https://hy.armradio.am/archives/505344 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, երաժշտագետ»] * [https://hy.armradio.am/archives/623464 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, գիտնական»] * [https://hy.armradio.am/archives/680494 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Սարյան» երգչախումբ] * [https://hetq.am/hy/article/158309 «Հետք»․ «Հայ հոգևոր երաժշտությունը հայ ակադեմիական երաժշտության հիմքն է»] [[Կատեգորիա:Խմբավարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ]] 771nkhd33gi4brd8wngksb9098ldx7r 10953541 10953537 2026-10-21T16:38:48Z Grigchoir 147893 10953541 wikitext text/x-wiki '''Գրիգոր Հարությունյան''' (ծնվ. 24 սեպտեմբերի 1994, Երևան), հայ խմբավար, երաժշտագետ և մանկավարժ։ [[Պատկեր:Գրիգոր Հարությունյան.jpg|մինի|աջից|Գրիգոր Հարությունյան]] == Կենսագրություն և կրթություն == Գրիգոր Հարությունյանը ծնվել է Երևանում։ Երաժշտական կրթություն է ստացել Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում, ապա ուսումը շարունակել Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում՝ մասնագիտանալով խմբավարության ոլորտում։ == Մասնագիտական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական գործունեությունը կապված է երգչախմբային արվեստի, հայ հոգևոր երաժշտության կատարման և երաժշտական կրթության հետ։ Նրա գործունեության ուղղություններից են մանկապատանեկան երգչախմբերի ղեկավարումը և հայ կոմպոզիտորների խմբերգային ստեղծագործությունների կատարումը։ Նրա աշխատանքը կապված է Երևանի Ղազարոս Սարյանի անվան արվեստի դպրոցի «Սարյան» երգչախմբի և հայ հոգևոր երաժշտության կատարման հետ։ 2013 թվականից աշխատում է Արարատյան Հայրապետական թեմի Առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցում՝ որպես երգչախմբի ղեկավար, ինչպես նաև թեմի բոլոր երգչախմբերի տեսուչն է: 2016 թվականից աշխատում է նաև Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան պետական երաժշտական քոլեջում՝ որպես դասախոս: 2013-2017 թվականներին հիմնադրել և ղեկավարել է ԱՀԹ «Արարատ» երգչախումբը: == Գիտական և հրատարակչական գործունեություն == Հարությունյանի մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են հայ հոգևոր երաժշտությունը, խմբերգային արվեստը և երաժշտական կրթությունը։ Նրա անվան հետ կապված հրատարակությունների թվում նշվում են «Տաղք տաղավարաց» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024), «Ստեղծող մանկանց» (Երևան, «Կոմիտաս» հրատարակչություն, 2022) և «Խմբերգային պարտիտուրի վերադաշնակում» (Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2024) աշխատությունները։ == Արտաքին հղումներ == * [https://hy.armradio.am/archives/437745 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան. խմբերգային արվեստ»] * [https://hy.armradio.am/archives/505344 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, երաժշտագետ»] * [https://hy.armradio.am/archives/623464 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Գրիգոր Հարությունյան․ խմբավար, մանկավարժ, գիտնական»] * [https://hy.armradio.am/archives/680494 Հայաստանի Հանրային ռադիո․ «Սարյան» երգչախումբ] * [https://hetq.am/hy/article/158309 «Հետք»․ «Հայ հոգևոր երաժշտությունը հայ ակադեմիական երաժշտության հիմքն է»] * [https://www.aravot.am/2024/08/23/1439338/ Առավոտ — հոդված, 23 օգոստոսի 2024] [[Կատեգորիա:Խմբավարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ խմբավարներ]] nbaer9tcqvcjfx8lsnxnykldys5ommb 3 1343305 10953562 2026-10-21T22:13:10Z 23artashes 2675 +{{subst:ողջույն}} 10953562 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Wiki Loves Monuments Logo notext.svg|50px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026]] [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Աշխարհի հուշարձաններ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ]] * [[Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026| '''Վիքին սիրում է հուշարձաններ''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ|'''Աշխարհի հուշարձաններ խմբագրաթոն''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 22:13, 21 հոկտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} ftcawo7gxci8oozc1tvhazwyrcvliz6 0 1343306 10953565 2026-10-22T00:50:01Z Luckie Luke 53957 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''', (Սամուէլ Խաչիկեան, {{lang-fa|هغینه هاکوبیان}}, {{ԱԾ}}), պարսկահայ Բանաստեղծ և գրող։ Նա ծնվել է Թբիլիսիում 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գ...»: 10953565 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''', (Սամուէլ Խաչիկեան, {{lang-fa|هغینه هاکوبیان}}, {{ԱԾ}}), պարսկահայ Բանաստեղծ և գրող։ Նա ծնվել է Թբիլիսիում 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, Լոս Անջելեսում:<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link=ادیک باغداساریان |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն- հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երեւան-Թեհրան |page=412}}</ref> lrsvzvf1ybcbircj3plw1lwrmbqzamt 10953566 10953565 2026-10-22T00:53:55Z Luckie Luke 53957 10953566 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''', (Սամուէլ Խաչիկեան, {{lang-fa|هغینه هاکوبیان}}, {{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]:<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link=ادیک باغداساریان |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն- հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երեւան-Թեհրան |page=412}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 31ivvmi3wbxqdonzl3n373ylh40bkpu 10953567 10953566 2026-10-22T00:55:22Z Luckie Luke 53957 10953567 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' {{lang-fa|هغینه هاکوبیان}}; {{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]:<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link=ادیک باغداساریان |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն- հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երեւան-Թեհրան |page=412}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} c876xfz4qvxbmsqor9bzlucacuujiez 10953601 10953567 2026-10-22T06:17:20Z 23artashes 2675 10953601 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان}}, {{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link=ادیک باغداساریان |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն- հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երեւան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} qzoatfbe1762gn2gc9045mal3ydcwp2 10953606 10953601 2026-10-22T06:25:48Z 23artashes 2675 10953606 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان}},&nbsp;{{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link= |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն - հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երևան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} s2mbsmztpgaqfngratbnrk3s2kgr3em 10953607 10953606 2026-10-22T06:29:03Z 23artashes 2675 +[[Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ]], +[[Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953607 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان}},&nbsp;{{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link= |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն - հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երևան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ]] 5bznhfdt9fvdicf77k3mcvcghdwb32q 10953608 10953607 2026-10-22T06:29:21Z 23artashes 2675 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10953608 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان}},&nbsp;{{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link= |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն - հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երևան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից]] 9zshq69wy7j9lxf9c7kb9i0mdakm6re 10953609 10953608 2026-10-22T06:29:34Z 23artashes 2675 /* Կենսագրություն */ 10953609 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان}},&nbsp;{{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկան հասակում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link= |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն - հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երևան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից]] 1ppxywjuz0errx8brtpqowgrehhlave 10953610 10953609 2026-10-22T06:30:00Z 23artashes 2675 /* Կենսագրություն */ 10953610 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان}},&nbsp;{{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկանում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link= |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն - հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երևան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից]] 661bh1vc9jr700xvwgunar9vsb0ej54 10953615 10953610 2026-10-22T06:39:57Z 23artashes 2675 /* top */ 10953615 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان }},&nbsp;{{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկանում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link= |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն - հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երևան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից]] szo9df8rxezl0lscbwd2hndxwvzrzpz 10953616 10953615 2026-10-22T06:40:23Z 23artashes 2675 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/10953615|10953615]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/23artashes|23artashes]] ([[User talk:23artashes|քննարկում]]) մասնակիցը 10953616 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Հեղինե Հակոբյան''' ({{lang-fa|هغینه هاکوبیان}},&nbsp;{{ԱԾ}}), պարսկահայ բանաստեղծուհի և գրող։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Թիֆլիս|Թբիլիսիում]] 1910 թվականին և սովորել է Թբիլիսիի Կամոյանի անվան աղջիկների միջնակարգ դպրոցում: Ընտանիքի հետ տեղափոխվել է Իրան: Նա Իրանի հայ գրողների միության անդամ էր: Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 30-ին, 67 տարեկանում, [[Լոս Անջելես|Լոս Անջելեսում]]<ref>{{cite book |last= |first= |author-link= |url= |title=Իրանահայ արդի գրողներ |date=1964 |publisher=Տպարան «Մոդեռն» |isbn= |volume=գրքի առաջին |location=Թեհրան |page=221}}</ref><ref>{{cite book |last=Բաղդասարյան |first=Էդիկ |author-link= |url= |title=Իրանահայ Համայնքի Ամբողջական Պատմություն - 10 հատորով |date=2012 |publisher= |isbn=978-0-9916976-5-6 |volume=Իրանահայ մշակույթի պատմություն - հատոր 7 - գիրք Ա |location=Տորոնտո-Երևան-Թեհրան |page=412}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Իրանահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Իրանահայ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք Թբիլիսիից]] 661bh1vc9jr700xvwgunar9vsb0ej54 3 1343307 10953634 2026-10-22T08:15:26Z 23artashes 2675 +{{subst:ողջույն}} 10953634 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Wiki Loves Monuments Logo notext.svg|50px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026]] [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Աշխարհի հուշարձաններ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ]] * [[Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026| '''Վիքին սիրում է հուշարձաններ''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ|'''Աշխարհի հուշարձաններ խմբագրաթոն''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:15, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} r0o0ufawzqayvf6kv5627sgwqpa6hgz 0 1343308 10953638 2026-10-22T08:41:21Z L.m.k.08 177423 Նոր էջ ««Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությ...»: 10953638 wikitext text/x-wiki «Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal |volume=277 |issue=1691 |pages=2131–2138 |last1=Buckley |first1=Lauren B. |last2=Davies |first2=T. Jonathan |last3=Ackerly |first3=David D. |last4=Kraft |first4=Nathan JB |last5=Harrison |first5=Susan P. |last6=Anacker |first6=Brian L. |last7=Cornell |first7=Howard V. |last8=Damschen |first8=Ellen I. |last9=Grytnes |first9=John-Avid |last10=Hawkins |first10=Bradford A. |last11=others |title=Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |date=2010 |doi=10.1098/rspb.2010.0179 |pmid=20335205 |pmc=2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} qa20zc8fn8vqrc8547odjzciptyctog 10953640 10953638 2026-10-22T08:43:47Z L.m.k.08 177423 10953640 wikitext text/x-wiki «'''Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal |volume=277 |issue=1691 |pages=2131–2138 |last1=Buckley |first1=Lauren B. |last2=Davies |first2=T. Jonathan |last3=Ackerly |first3=David D. |last4=Kraft |first4=Nathan JB |last5=Harrison |first5=Susan P. |last6=Anacker |first6=Brian L. |last7=Cornell |first7=Howard V. |last8=Damschen |first8=Ellen I. |last9=Grytnes |first9=John-Avid |last10=Hawkins |first10=Bradford A. |last11=others |title=Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |date=2010 |doi=10.1098/rspb.2010.0179 |pmid=20335205 |pmc=2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} 62otgnx33ozgnj8e4idzc4x3zy6ieau 10953650 10953640 2026-10-22T10:00:37Z L.m.k.08 177423 10953650 wikitext text/x-wiki «'''Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal |volume=277 |issue=1691 |pages=2131–2138 |last1=Buckley |first1=Lauren B. |last2=Davies |first2=T. Jonathan |last3=Ackerly |first3=David D. |last4=Kraft |first4=Nathan JB |last5=Harrison |first5=Susan P. |last6=Anacker |first6=Brian L. |last7=Cornell |first7=Howard V. |last8=Damschen |first8=Ellen I. |last9=Grytnes |first9=John-Avid |last10=Hawkins |first10=Bradford A. |last11=others |title=Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |date=2010 |doi=10.1098/rspb.2010.0179 |pmid=20335205 |pmc=2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} [[Կատեգորիա:Թարգմանված հոդված]] 727nq2ovkouormbb6q86u6da8nuihv9 10953652 10953650 2026-10-22T10:02:12Z L.m.k.08 177423 10953652 wikitext text/x-wiki «'''Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal |volume=277 |issue=1691 |pages=2131–2138 |last1=Buckley |first1=Lauren B. |last2=Davies |first2=T. Jonathan |last3=Ackerly |first3=David D. |last4=Kraft |first4=Nathan JB |last5=Harrison |first5=Susan P. |last6=Anacker |first6=Brian L. |last7=Cornell |first7=Howard V. |last8=Damschen |first8=Ellen I. |last9=Grytnes |first9=John-Avid |last10=Hawkins |first10=Bradford A. |last11=others |title=Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |date=2010 |doi=10.1098/rspb.2010.0179 |pmid=20335205 |pmc=2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} 62otgnx33ozgnj8e4idzc4x3zy6ieau 10953661 10953652 2026-10-22T10:20:50Z 23artashes 2675 10953661 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal |volume=277 |issue=1691 |pages=2131–2138 |last1=Buckley |first1=Lauren B. |last2=Davies |first2=T. Jonathan |last3=Ackerly |first3=David D. |last4=Kraft |first4=Nathan JB |last5=Harrison |first5=Susan P. |last6=Anacker |first6=Brian L. |last7=Cornell |first7=Howard V. |last8=Damschen |first8=Ellen I. |last9=Grytnes |first9=John-Avid |last10=Hawkins |first10=Bradford A. |last11=others |title=Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |date=2010 |doi=10.1098/rspb.2010.0179 |pmid=20335205 |pmc=2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} b5z4ahvuc3l9ovuh0ydvdyx06xqagi4 10953662 10953661 2026-10-22T10:21:00Z 23artashes 2675 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] 10953662 wikitext text/x-wiki '''«Ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն»''' տերմինը վերջին տարիներին ավելի ու ավելի հաճախ է կիրառվում գիտական գրականության մեջ, թեև դրա հստակ սահմանման շուրջ դեռևս որոշակի տարաձայնություններ կան{{sfn|Losos|2008}}: Հիմնարար առումով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը վերաբերում է տեսակների՝ իրենց նախնիներից ժառանգված հատկանիշները պահպանելու միտմանը։ Այսպես սահմանելու դեպքում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը գրեթե հոմանիշ է ֆիլոգենետիկ ազդանշանին։ Տարաձայնության հիմնական առարկան այն է, թե արդյոք «[[պահպանողականություն]]» հասկացությունը պարզապես նշանակում է տեսակների՝ իրենց նախնիներին նման լինելու միտում, թե՞ ենթադրում է, որ «մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակներն ավելի նման են միմյանց, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց ֆիլոգենետիկ հարաբերություններից{{sfn|Losos|2008}}: Եթե կիրառվում է երկրորդ մեկնաբանությունը, ապա ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը կարելի է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի ծայրահեղ դրսևորում, որը ենթադրում է, որ ուսումնասիրվող էվոլյուցիոն գծում գործում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք սահմանափակում կամ կանխում են տեսակների միջև տարամիտումը։ Այնուամենայնիվ, չնայած Ջոնաթան Լոսոսի՝ այս գործելակերպից հրաժարվելու ուղղությամբ գործադրած ջանքերին, գիտական հետազոտություններում հաճախ շարունակում է գերակշռել առաջին մեկնաբանությունը։ Այս պարագայում ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականությունը նպատակահարմար է դիտարկել որպես ֆիլոգենետիկ ազդանշանի առանձնահատուկ ձև, որը վերաբերում է այն հատկանիշներին, որոնք ունեն լայնածավալ էկոլոգիական նշանակություն, այսինքն՝ կապված են [[Ջոն Հատչինսոն|Հաթչինսոնի]] էկոլոգիական խորշի հայեցակարգի հետ{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}։ Այսպիսով, ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականության հասկացությունը սովորաբար կիրառվում է այն դեպքերում, երբ մերձավոր ազգակցական կապ ունեցող տեսակները հանդիպում են նմանատիպ էկոլոգիական պայմաններում{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}։ ==Պատմություն և բանավեճ == Վերջերս կատարված վերանայման համաձայն{{sfn|Wiens|Ackerly|Allen|Anacker|2010}}՝ «Նիշային պահպանողականություն» տերմինը իր արմատներով սկիզբ է առնում «[[էվոլյուցիոն կենսաբանության]]» համեմատական մեթոդների մասին գրքից{{sfn|Harvey|Pagel|1991}}: Սակայն, ինչպես նշում են նաև այս հեղինակները, գաղափարը շատ ավելի հին է։ Օրինակ՝ [[Չարլզ Դարվին|Չ.Դարվինը]] «Տեսակների ծագումը» աշխատության մեջ նկատել է{{sfn|Darwin|1859}}, որ նույն ցեղին պատկանող տեսակները հակված են նման լինելու միմյանցՍա պատահական օրինաչափություն չէր, քանի որ Լիննեյան կարգաբանության ամբողջ համակարգը հիմնված է տեսակները հիերարխիկորեն ներառված խմբերի դասակարգելու սկզբունքի վրա։ Օրինակ՝ ցեղը, ըստ սահմանման, նմանատիպ տեսակների ամբողջություն է (և հատկապես այդպես էր Դարվինի աշխատությունների գրման ժամանակաշրջանում)։ Ժամանակակից գիտության մեջ այս օրինաչափությունն ընդունված է անվանել ֆիլոգենետիկ ազդանշան՝ «ազգակցական կապ ունեցող տեսակների՝ միմյանց ավելի նման լինելու միտում, քան նույն ֆիլոգենետիկ ծառից պատահականորեն ընտրված տեսակները»{{sfn|Münkemüller|Lavergne|Bzeznik|Dray|2012}}։ Աբուհեյֆի C-ի նման մեթոդները{{sfn|Abouheif|1999}}, Փեյջելի լամբդա{{sfn|Pagel|1999}}, Բլոմբերգի Կ.{{sfn|Blomberg|Garland|Ives|2003}} և Մորանի I-ը{{sfn|Moran|1950}}։ Օգտագործվել են օրինաչափության վիճակագրական նշանակությունը ստուգելու համար։ Ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականություն տերմինի վերաբերյալ շատ հեղինակներ այստեղ նշանակալի արդյունք են համարել՝ այսինքն՝ որ ֆիլոգենետիկ տեղեկատվությունը կարող է օգնել «կանխատեսել» տեսակների հատկանիշները՝ որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ Այլ հեղինակներ, սակայն, պնդում են, որ նման օրինաչափությունը պետք է սպասելի լինի (այսինքն՝ հետևում է «Ծագում փոփոխությամբ»{{sfn|Darwin|1859}} և, հետևաբար, «ֆիլոգենետիկ խորշի պահպանողականություն» եզրույթը պետք է կիրառել միայն այն դեպքերում, երբ տեսակները միմյանց ավելի նման են, քան կարելի էր ակնկալել՝ ելնելով նրանց միջև առկա ֆիլոգենետիկ ազգակցական կապերի։ Որպես օրինակ վերցնենք մեկ վիճակագրական թեստ, անսահմանափակ Բրաունյան շարժման էվոլյուցիոն գործընթացը կհանգեցնի Բլոմբերգի K արժեքի՝ 1-ի։ Մտքի խիստ դպրոցը կընդունի միայն K > 1-ը որպես ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ապացույց։ ==Հետազոտական կենտրոններ == Վինսը և Դոնոհյուն ազդեցիկ հոդվածում բացատրել են{{sfn|Wiens|Donoghue|2004}}, թե ինչպես կարող է ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը օգնել բացատրել «լայնության բազմազանության գրադիենտը»: Մինչդեռ որոշ կլադներում հայտնաբերվել է այն վարկածի աջակցությունը, որ նիշային պահպանողականությունը խթանում է «տեսակների հարստության» լայնության կառուցվածքային տատանումները{{sfn|Hawkins|Diniz-Filho|Jaramillo|Soeller|2006}}: Ընդհանուր առմամբ, ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականությունը ուժեղ աջակցություն չի ստացել որպես տվյալ միջավայրում տեսակների քանակի տատանումների հիմնական պատճառ{{sfn|Buckley|Davies|Ackerly|Kraft|2010}}{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}: Այնուամենայնիվ, այն զգալի աջակցություն է գտել որպես որոշիչ գործոն, թե որ տեսակներն են հանդիպում տվյալ բնակավայրում{{sfn|Algar|Kerr|Currie|2009}}{{sfn|Miller|Zanne|Ricklefs|2013}}: Այսինքն՝ ֆիլոգենետիկ նիշային պահպանողականության ուսումնասիրությունն ինքնին վերջ չի դրել երկարատև բանավեճին այն մասին, թե ինչն է շարժիչ ուժը դարձնում կլադների միջև լայնական բազմազանության գրադիենտը, բայց որոշակի կլադների ներսում և որոշակի շրջակա միջավայրի գրադիենտների միջև (ի տարբերություն լայնության սենսու ստրիկտոի) այն աջակցություն է գտել որպես գործոն, որը ազդում է այն բանի վրա, թե որ տոհմերն են կարող պահպանվել{{sfn|Wiens|Graham|Moen|Smith|2006}}{{sfn|Hortal|Diniz-Filho|Bini|Rodríguez|2011}}: ==Տես նաև== * [[Կլադիստիկա]] * [[Էկոլոգիական խորշ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== *{{Cite journal| volume = 168| issue = 5| pages = 579–596| last1 = Wiens| first1 = J. J| last2 = Graham| first2 = C. H| last3 = Moen| first3 = D. S| last4 = Smith| first4 = S. A| last5 = Reeder| first5 = T. W| title = Evolutionary and ecological causes of the latitudinal diversity gradient in hylid frogs: treefrog trees unearth the roots of high tropical diversity| journal = American Naturalist| date = 2006 | doi=10.1086/507882| pmid = 17080358| bibcode = 2006ANat..168..579W| s2cid = 35377343}} *{{Cite journal| volume = 12| issue = 1| pages = 57–65| last1 = Algar| first1 = A. C.| last2 = Kerr| first2 = J. T.| last3 = Currie| first3 = D. J.| title = Evolutionary constraints on regional faunas: whom, but not how many| journal = Ecology Letters| date = 2009 | doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01260.x| pmid = 19049512| bibcode = 2009EcolL..12...57A}} *{{Cite journal |volume=277 |issue=1691 |pages=2131–2138 |last1=Buckley |first1=Lauren B. |last2=Davies |first2=T. Jonathan |last3=Ackerly |first3=David D. |last4=Kraft |first4=Nathan JB |last5=Harrison |first5=Susan P. |last6=Anacker |first6=Brian L. |last7=Cornell |first7=Howard V. |last8=Damschen |first8=Ellen I. |last9=Grytnes |first9=John-Avid |last10=Hawkins |first10=Bradford A. |last11=others |title=Phylogeny, niche conservatism and the latitudinal diversity gradient in mammals |journal=Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences |date=2010 |doi=10.1098/rspb.2010.0179 |pmid=20335205 |pmc=2880153}} *{{Cite journal| volume = 13| issue = 10| pages = 1310–1324| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Ackerly| first2 = David D.| last3 = Allen| first3 = Andrew P.| last4 = Anacker| first4 = Brian L.| last5 = Buckley| first5 = Lauren B.| last6 = Cornell| first6 = Howard V.| last7 = Damschen| first7 = Ellen I.| last8 = Jonathan Davies| first8 = T.| last9 = Grytnes| first9 = John-Arvid| last10 = Harrison| first10 = Susan P.| last11 = others| title = Niche conservatism as an emerging principle in ecology and conservation biology| journal = Ecology Letters| date = 2010| doi=10.1111/j.1461-0248.2010.01515.x| pmid = 20649638| doi-access = free| bibcode = 2010EcolL..13.1310W}} *{{Cite journal| pages = 519–539| last1 = Wiens| first1 = John J.| last2 = Graham| first2 = Catherine H.| title = Niche conservatism: integrating evolution, ecology, and conservation biology| journal = Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics| date = 2005| jstor = 30033815 | doi=10.1146/annurev.ecolsys.36.102803.095431| volume=36}} *{{Cite journal| volume = 285| issue = 5431| pages = 1265–1267| last1 = Peterson| first1 = A. T.| last2 = Soberón| first2 = J.| last3 = Sánchez-Cordero| first3 = V.| title = Conservatism of ecological niches in evolutionary time| journal = Science| date = 1999| doi=10.1126/science.285.5431.1265| pmid = 10455053}} *{{Cite journal| volume = 14| issue = 8| pages = 741–748| last1 = Hortal| first1 = J.| last2 = Diniz-Filho| first2 = J. A. F.| last3 = Bini| first3 = L. M.| last4 = Rodríguez| first4 = M. Á.| last5 = Baselga| first5 = A.| last6 = Nogués-Bravo| first6 = D.| last7 = Rangel| first7 = T. F.| last8 = Hawkins| first8 = B. A.| last9 = Lobo| first9 = J. M.| title = Ice age climate, evolutionary constraints and diversity patterns of European dung beetles| journal = Ecology Letters| date = 2011| doi=10.1111/j.1461-0248.2011.01634.x| pmid = 21645193| bibcode = 2011EcolL..14..741H}} *{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/2| pages = 17–23| last = Moran| first = Patrick AP| title = Notes on continuous stochastic phenomena| journal = Biometrika| date = 1950| jstor = 2332142 | doi=10.1093/biomet/37.1-2.17| pmid = 15420245}} *{{Cite journal| pages = 717–745| last1 = Blomberg| first1 = S. P.| last2 = Garland| first2 = T. Jr.| last3 = Ives| first3 = A. R.| title = Testing for phylogenetic signal in comparative data: behavioral traits are more labile| journal = Evolution| volume = 57| issue = 4| date = 2003 | doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0717:tfpsic]2.0.co;2| pmid = 12778543}} *{{Cite journal| volume = 1| issue = 8| pages = 895–909| last = Abouheif| first = Ehab| title = A method for testing the assumption of phylogenetic independence in comparative data| journal = Evolutionary Ecology Research| access-date = 2015-12-03| date = 1999| url = http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20150922110018/http://www.evolutionary-ecology.com/abstracts/v01/1152.html | url-status = usurped | archive-date = September 22, 2015 }} *{{Cite journal| doi = 10.1111/ele.12156| pmid = 23848846| issn = 1461-0248| volume = 16| issue = 9| pages = 1186–1194| last1 = Miller| first1 = E. T.| last2 = Zanne| first2 = A. E.| last3 = Ricklefs| first3 = R. E.| title = Niche conservatism constrains Australian honeyeater assemblages in stressful environments| journal = Ecology Letters| date = 2013-09-01 | doi-access = free| bibcode = 2013EcolL..16.1186M}} *{{Cite journal| doi = 10.1038/44766| issn = 0028-0836| volume = 401| issue = 6756| pages = 877–884| last = Pagel| first = Mark| title = Inferring the historical patterns of biological evolution| journal = Nature| date = 1999-10-28 | pmid=10553904| bibcode = 1999Natur.401..877P| hdl = 2027.42/148253| s2cid = 205034365| hdl-access = free}} *{{cite book | last = Darwin | first = Charles | year = 1859 | title = On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life | edition = [http://graphics8.nytimes.com/packages/images/nytint/docs/charles-darwin-on-the-origin-of-species/original.pdf Full image view] 1st | pages = 502 | location = London | publisher=John Murray | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 }} * {{cite journal |last=Losos |first=Jonathan B. |date=2008 |title=Phylogenetic niche conservatism, phylogenetic signal and the relationship between phylogenetic relatedness and ecological similarity among species |journal=Ecology Letters |volume=11 |issue=10 | pages = 995–1007 |doi=10.1111/j.1461-0248.2008.01229.x |pmid=18673385 |bibcode=2008EcolL..11..995L }} * {{cite journal |last1=Wiens |first1=John J. |last2=Donoghue |first2=Michael J. |date=2004 |title=Historical biogeography, ecology and species richness |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=19 |issue=12 | pages = 639–644 |doi=10.1016/j.tree.2004.09.011 |pmid=16701326 }} *{{Cite book| publisher = Oxford University Press| last1 = Harvey| first1 = Paul H.| last2 = Pagel| first2 = Mark D.| title = The comparative method in evolutionary biology| url = https://archive.org/details/comparativemetho0000harv| url-access = registration| location = Oxford| date = 1991 }} *{{Cite journal| volume = 33| issue = 5| pages = 770–780| last1 = Hawkins| first1 = Bradford A.| last2 = Diniz-Filho| first2 = José Alexandre Felizola| last3 = Jaramillo| first3 = Carlos A.| last4 = Soeller| first4 = Stephen A.| title = Post-Eocene climate change, niche conservatism, and the latitudinal diversity gradient of New World birds| journal = Journal of Biogeography| date = 2006| doi=10.1111/j.1365-2699.2006.01452.x| bibcode = 2006JBiog..33..770H| url = http://www.escholarship.org/uc/item/0405m7fw}} * {{Cite journal | volume = 3 | issue = 4 | pages = 743–756 | last1 = Münkemüller | first1 = Tamara | last2 = Lavergne | first2 = Sebastien | last3 = Bzeznik | first3 = Bruno | last4 = Dray | first4 = Stéphane | last5 = Jombart | first5 = Thibaut | last6 = Schiffers | first6 = Katja | last7 = Thuiller | first7 = Wilfried | title = How to measure and test phylogenetic signal | journal = Methods in Ecology and Evolution |date = 2012 | doi=10.1111/j.2041-210x.2012.00196.x | doi-access = free | bibcode = 2012MEcEv...3..743M }} [[Կատեգորիա:Կենսաբազմազանություն]] pjuijvfuvsm3yufz537csdmxroe3zka 1 1343309 10953642 2026-10-22T08:50:50Z L.m.k.08 177423 /* */ Նոր բաժին 10953642 wikitext text/x-wiki == == , <nowiki>{{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}}</nowiki> [[Մասնակից:L.m.k.08|L.m.k.08]] ([[Մասնակցի քննարկում:L.m.k.08|քննարկում]]) 08:50, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) 6ktq7mksad6elbtjqgklmod16j5qjcl 10953644 10953642 2026-10-22T09:10:23Z L.m.k.08 177423 /* mwAw */ Պատասխան 10953644 wikitext text/x-wiki == == , <nowiki>{{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}}</nowiki> [[Մասնակից:L.m.k.08|L.m.k.08]] ([[Մասնակցի քննարկում:L.m.k.08|քննարկում]]) 08:50, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) :<nowiki>{{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}}</nowiki> [[Մասնակից:L.m.k.08|L.m.k.08]] ([[Մասնակցի քննարկում:L.m.k.08|քննարկում]]) 09:10, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) hdff6pyf3diue9hxfmt45lrymu7b1ox 10953645 10953644 2026-10-22T09:10:55Z L.m.k.08 177423 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10953645 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10953646 10953645 2026-10-22T09:11:08Z L.m.k.08 177423 10953646 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} dy25f5a530ggpp6zyp77afakk2u26rv 10953648 10953646 2026-10-22T09:40:36Z 23artashes 2675 +{{ԹՀ/նոր|en|Phylogenetic niche conservatism|1366795363|10953640|2026 թվականի հոկտեմբերի 22}} 10953648 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Phylogenetic niche conservatism|1366795363|10953640|2026 թվականի հոկտեմբերի 22}} {{Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության/հոդված}} n6hkqery8vbqpctqw50wc9q6psoxz4n 0 1343310 10953671 2026-10-22T10:42:50Z Tihana-Kita 35573 Ստեղծվել է «[[:en:Special:Redirect/revision/1357338381|Circumfix]]» էջի թարգմանությամբ 10953671 wikitext text/x-wiki '''Ցիրքումֆիքս''', [[Ածանց|ածանցի]] տեսակ, որը կազմված է երկու մասից՝ առաջինը դրվում է բառի սկզբում, իսկ երկրորդը՝ վերջում։ Ցիրքումֆիքսները տարածված են [[Մալայերեն|մալայերենում]] <ref>{{Citation |last=Tadmor |first=Uri |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=644–647 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Malay-Indonesian and Malayic languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn}}</ref> և [[Վրացերեն|վրացերենում]] <ref>{{Citation |last=Colarusso |first=John |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=380–383 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Georgian and Caucasian languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn |author-link=John Colarusso}}</ref>: == Օրինակներ == Ցիրքումֆիքսները տարբերակելու համար օգտագործվում են հետևյալ փակագծերը՝ ⟩ ⟨ ։ === Գերմանական լեզուներ === Ցիրկումֆիքսի ամենահայտնի օրինակն են [[Գերմաներեն|գերմաներենի]] անցյալ [[Դերբայ|դերբայները]], որոնք կանոնավոր բայերի դեպքում կազմվում են հետևյալ կերպ՝ ''ge-''⟩․․․⟨''-t'' (ge- նախածանց + -t վերջածանց)։ Օրինակ՝ ''spiel-en'' բայի դերբայն է ''ge-spiel-t-ը''։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև [[Հոլանդերեն|հոլանդերենում]] (այս դեպքում ''՝ spel-en'' → ''ge-speel-d'' ), իսկ ''ge-⟩․․․⟨-te'' ցիրքումֆիքսը որոշ դեպքերում օգտագործվում է հավաքական գոյականներ կազմելու համար (''berg'' (լեռ) → ''ge-berg-te'' (լեռնաշղթա)): === Ավստրոնեզյան լեզուներ === Ցիրկումֆիքսները [[Մալայերեն|մալայերենում]]՝ : ''per-⟩․․․⟨-kan'' : ''per-''⟩․․․⟨''-i'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''me-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''member-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''memper-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''menter-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''kemen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pember-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pemer-''⟩․․․⟨''-an'' : ''penter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''per-''⟩․․․⟨''-an'' : ''se-''⟩․․․⟨''-nya'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-i'' Օրինակ՝ ''ke-⟩․․․⟨-an'' ցիրկումֆիքսը կարող է ավելացվել ''adil'' (արդար) արմատին՝ ձևավորելու ''ke-adil-an'' (արդարություն) բառը։<ref>{{Cite book |last=Baryadi |first=I. Praptomo |title=Morfologi dalam Ilmu Bahasa |publisher=Sanata Dharma University Publishers |year=2011 |location=Yogyakarta |pages=42–43 |language=id}}</ref> pzcqjxwvotgi28hemkmvr8q8joa9mw9 10953672 10953671 2026-10-22T10:43:39Z Tihana-Kita 35573 10953672 wikitext text/x-wiki '''Ցիրքումֆիքս''', [[Ածանց|ածանցի]] տեսակ, որը կազմված է երկու մասից՝ առաջինը դրվում է բառի սկզբում, իսկ երկրորդը՝ վերջում։ Ցիրքումֆիքսները տարածված են [[Մալայերեն|մալայերենում]] <ref>{{Citation |last=Tadmor |first=Uri |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=644–647 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Malay-Indonesian and Malayic languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn}}</ref> և [[Վրացերեն|վրացերենում]] <ref>{{Citation |last=Colarusso |first=John |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=380–383 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Georgian and Caucasian languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn |author-link=John Colarusso}}</ref>: == Օրինակներ == Ցիրքումֆիքսները տարբերակելու համար օգտագործվում են հետևյալ փակագծերը՝ ⟩ ⟨ ։ === Գերմանական լեզուներ === Ցիրկումֆիքսի ամենահայտնի օրինակն են [[Գերմաներեն|գերմաներենի]] անցյալ [[Դերբայ|դերբայները]], որոնք կանոնավոր բայերի դեպքում կազմվում են հետևյալ կերպ՝ ''ge-''⟩․․․⟨''-t'' (ge- նախածանց + -t վերջածանց)։ Օրինակ՝ ''spiel-en'' բայի դերբայն է ''ge-spiel-t-ը''։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև [[Հոլանդերեն|հոլանդերենում]] (այս դեպքում ''՝ spel-en'' → ''ge-speel-d'' ), իսկ ''ge-⟩․․․⟨-te'' ցիրքումֆիքսը որոշ դեպքերում օգտագործվում է հավաքական գոյականներ կազմելու համար (''berg'' (լեռ) → ''ge-berg-te'' (լեռնաշղթա)): === Ավստրոնեզյան լեզուներ === Ցիրկումֆիքսները [[Մալայերեն|մալայերենում]]՝ : ''per-⟩․․․⟨-kan'' : ''per-''⟩․․․⟨''-i'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''me-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''member-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''memper-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''menter-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''kemen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pember-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pemer-''⟩․․․⟨''-an'' : ''penter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''per-''⟩․․․⟨''-an'' : ''se-''⟩․․․⟨''-nya'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-i'' Օրինակ՝ ''ke-⟩․․․⟨-an'' ցիրկումֆիքսը կարող է ավելացվել ''adil'' (արդար) արմատին՝ ձևավորելու ''ke-adil-an'' (արդարություն) բառը։<ref>{{Cite book |last=Baryadi |first=I. Praptomo |title=Morfologi dalam Ilmu Bahasa |publisher=Sanata Dharma University Publishers |year=2011 |location=Yogyakarta |pages=42–43 |language=id}}</ref> == Ծանոթագրություններ == 0fmmq74jn3yq1q33842bg1wfzol9kva 10953673 10953672 2026-10-22T10:45:34Z Tihana-Kita 35573 10953673 wikitext text/x-wiki '''Ցիրքումֆիքս''', [[Ածանց|ածանցի]] տեսակ, որը կազմված է երկու մասից՝ առաջինը դրվում է բառի սկզբում, իսկ երկրորդը՝ վերջում։ Ցիրքումֆիքսները տարածված են մի շարք լեզուներում, այդ թվում՝ [[Գերմաներեն|գերմաներենում]], [[Մալայերեն|մալայերենում]] <ref>{{Citation |last=Tadmor |first=Uri |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=644–647 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Malay-Indonesian and Malayic languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn}}</ref>, [[Վրացերեն|վրացերենում]] <ref>{{Citation |last=Colarusso |first=John |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=380–383 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Georgian and Caucasian languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn |author-link=John Colarusso}}</ref>: == Օրինակներ == Ցիրքումֆիքսները տարբերակելու համար օգտագործվում են հետևյալ փակագծերը՝ ⟩ ⟨ ։ === Գերմանական լեզուներ === Ցիրկումֆիքսի ամենահայտնի օրինակն են [[Գերմաներեն|գերմաներենի]] անցյալ [[Դերբայ|դերբայները]], որոնք կանոնավոր բայերի դեպքում կազմվում են հետևյալ կերպ՝ ''ge-''⟩․․․⟨''-t'' (ge- նախածանց + -t վերջածանց)։ Օրինակ՝ ''spiel-en'' բայի դերբայն է ''ge-spiel-t-ը''։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև [[Հոլանդերեն|հոլանդերենում]] (այս դեպքում ''՝ spel-en'' → ''ge-speel-d'' ), իսկ ''ge-⟩․․․⟨-te'' ցիրքումֆիքսը որոշ դեպքերում օգտագործվում է հավաքական գոյականներ կազմելու համար (''berg'' (լեռ) → ''ge-berg-te'' (լեռնաշղթա)): === Ավստրոնեզյան լեզուներ === Ցիրկումֆիքսները [[Մալայերեն|մալայերենում]]՝ : ''per-⟩․․․⟨-kan'' : ''per-''⟩․․․⟨''-i'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''me-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''member-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''memper-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''menter-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''kemen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pember-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pemer-''⟩․․․⟨''-an'' : ''penter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''per-''⟩․․․⟨''-an'' : ''se-''⟩․․․⟨''-nya'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-i'' Օրինակ՝ ''ke-⟩․․․⟨-an'' ցիրկումֆիքսը կարող է ավելացվել ''adil'' (արդար) արմատին՝ ձևավորելու ''ke-adil-an'' (արդարություն) բառը։<ref>{{Cite book |last=Baryadi |first=I. Praptomo |title=Morfologi dalam Ilmu Bahasa |publisher=Sanata Dharma University Publishers |year=2011 |location=Yogyakarta |pages=42–43 |language=id}}</ref> == Ծանոթագրություններ == 5cd04mmj9mpj1shuvxm99krbck2a11r 10953675 10953673 2026-10-22T10:47:57Z Tihana-Kita 35573 10953675 wikitext text/x-wiki '''Ցիրքումֆիքս''', [[Ածանց|ածանցի]] տեսակ, որը կազմված է երկու մասից՝ առաջինը դրվում է բառի սկզբում, իսկ երկրորդը՝ վերջում։ Ցիրքումֆիքսները տարածված են մի շարք լեզուներում, այդ թվում՝ [[Գերմաներեն|գերմաներենում]], [[Մալայերեն|մալայերենում]] <ref>{{Citation |last=Tadmor |first=Uri |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=644–647 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Malay-Indonesian and Malayic languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn}}</ref>, [[Վրացերեն|վրացերենում]] <ref>{{Citation |last=Colarusso |first=John |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=380–383 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Georgian and Caucasian languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn |author-link=John Colarusso}}</ref>: == Օրինակներ == Ցիրքումֆիքսները տարբերակելու համար օգտագործվում են հետևյալ փակագծերը՝ ⟩ ⟨ ։ === Գերմանական լեզուներ === Ցիրկումֆիքսի ամենահայտնի օրինակներից են [[Գերմաներեն|գերմաներենի]] անցյալ [[Դերբայ|դերբայները]], որոնք կանոնավոր բայերի դեպքում կազմվում են հետևյալ կերպ՝ ''ge-''⟩․․․⟨''-t'' (ge- նախածանց + -t վերջածանց)։ Օրինակ՝ ''spiel-en'' բայի դերբայն է ''ge-spiel-t-ը''։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև [[Հոլանդերեն|հոլանդերենում]] (այս դեպքում ''՝ spel-en'' → ''ge-speel-d'' ), որտեղ ''ge-⟩․․․⟨-te'' ցիրքումֆիքսը որոշ դեպքերում օգտագործվում է հավաքական գոյականներ կազմելու համար''՝ berg'' (լեռ) → ''ge-berg-te'' (լեռնաշղթա): === Ավստրոնեզյան լեզուներ === Ցիրկումֆիքսները [[Մալայերեն|մալայերենում]]՝ : ''per-⟩․․․⟨-kan'' : ''per-''⟩․․․⟨''-i'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''me-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''member-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''memper-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''menter-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''kemen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pember-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pemer-''⟩․․․⟨''-an'' : ''penter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''per-''⟩․․․⟨''-an'' : ''se-''⟩․․․⟨''-nya'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-i'' Օրինակ՝ ''ke-⟩․․․⟨-an'' ցիրկումֆիքսը կարող է ավելացվել ''adil'' (արդար) արմատին՝ ձևավորելու ''ke-adil-an'' (արդարություն) բառը։<ref>{{Cite book |last=Baryadi |first=I. Praptomo |title=Morfologi dalam Ilmu Bahasa |publisher=Sanata Dharma University Publishers |year=2011 |location=Yogyakarta |pages=42–43 |language=id}}</ref> == Ծանոթագրություններ == hk7na3tym68r8bm4g4tswvplfeefkz9 10953676 10953675 2026-10-22T10:48:38Z Tihana-Kita 35573 Ավելացրեցի կատեգորիա 10953676 wikitext text/x-wiki '''Ցիրքումֆիքս''', [[Ածանց|ածանցի]] տեսակ, որը կազմված է երկու մասից՝ առաջինը դրվում է բառի սկզբում, իսկ երկրորդը՝ վերջում։ Ցիրքումֆիքսները տարածված են մի շարք լեզուներում, այդ թվում՝ [[Գերմաներեն|գերմաներենում]], [[Մալայերեն|մալայերենում]] <ref>{{Citation |last=Tadmor |first=Uri |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=644–647 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Malay-Indonesian and Malayic languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn}}</ref>, [[Վրացերեն|վրացերենում]] <ref>{{Citation |last=Colarusso |first=John |title=Encyclopedia of Linguistics |date=2005 |pages=380–383 |editor-last=Strazny |editor-first=Philipp |chapter=Georgian and Caucasian languages |place=New York |publisher=Fitzroy Dearborn |author-link=John Colarusso}}</ref>: == Օրինակներ == Ցիրքումֆիքսները տարբերակելու համար օգտագործվում են հետևյալ փակագծերը՝ ⟩ ⟨ ։ === Գերմանական լեզուներ === Ցիրկումֆիքսի ամենահայտնի օրինակներից են [[Գերմաներեն|գերմաներենի]] անցյալ [[Դերբայ|դերբայները]], որոնք կանոնավոր բայերի դեպքում կազմվում են հետևյալ կերպ՝ ''ge-''⟩․․․⟨''-t'' (ge- նախածանց + -t վերջածանց)։ Օրինակ՝ ''spiel-en'' բայի դերբայն է ''ge-spiel-t-ը''։ Նմանատիպ համակարգ է գործում նաև [[Հոլանդերեն|հոլանդերենում]] (այս դեպքում ''՝ spel-en'' → ''ge-speel-d'' ), որտեղ ''ge-⟩․․․⟨-te'' ցիրքումֆիքսը որոշ դեպքերում օգտագործվում է հավաքական գոյականներ կազմելու համար''՝ berg'' (լեռ) → ''ge-berg-te'' (լեռնաշղթա): === Ավստրոնեզյան լեզուներ === Ցիրկումֆիքսները [[Մալայերեն|մալայերենում]]՝ : ''per-⟩․․․⟨-kan'' : ''per-''⟩․․․⟨''-i'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''ber-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''me-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''member-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''memper-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''menter-''⟩․․․⟨''-kan'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keber-''⟩․․․⟨''-an'' : ''keter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''kemen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pen-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pember-''⟩․․․⟨''-an'' : ''pemer-''⟩․․․⟨''-an'' : ''penter-''⟩․․․⟨''-an'' : ''per-''⟩․․․⟨''-an'' : ''se-''⟩․․․⟨''-nya'' : ''ke-''⟩․․․⟨''-i'' Օրինակ՝ ''ke-⟩․․․⟨-an'' ցիրկումֆիքսը կարող է ավելացվել ''adil'' (արդար) արմատին՝ ձևավորելու ''ke-adil-an'' (արդարություն) բառը։<ref>{{Cite book |last=Baryadi |first=I. Praptomo |title=Morfologi dalam Ilmu Bahasa |publisher=Sanata Dharma University Publishers |year=2011 |location=Yogyakarta |pages=42–43 |language=id}}</ref> == Ծանոթագրություններ == <references /> [[Կատեգորիա:Ածանցներ]] h69m2nxm4l8on9988047gxtnwm87q90 2 1343311 10953702 2026-10-22T11:55:25Z Լիդա2016 178533 Նոր էջ «....»: 10953702 wikitext text/x-wiki .... e8rhiz0tks39lthvf9x9y3pdkzx6oa0 3 1343312 10953703 2026-10-22T11:58:25Z Argam Forbes 37716 +{{subst:ողջույն}} 10953703 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:Wiki Loves Monuments Logo notext.svg|50px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026]] [[Պատկեր:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության խմբագրաթոնի պատկերանիշ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության]] [[Պատկեր:Աշխարհի հուշարձաններ.png|50px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ]] * [[Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է հուշարձաններ 2026| '''Վիքին սիրում է հուշարձաններ''']] * [[Վիքինախագիծ:Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության| '''Վիքիպեդիան հանուն կենսաբազմազանության''']] * [[Վիքինախագիծ:Աշխարհի հուշարձաններ|'''Աշխարհի հուշարձաններ խմբագրաթոն''']] * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 11:58, 22 հոկտեմբերի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} i4xnx5i83mp0bm0l8v7urjimwysd2j7