Ժամանակակից հողագործություն/Վնասատուների կառավարման համակարգեր

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիգրքեր</sitename>
    <dbname>hywikibooks</dbname>
    <base>https://hy.wikibooks.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիգրքեր</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիգրքերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Եփութուխ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Եփութուխի քննարկում</namespace>
      <namespace key="110" case="first-letter">Վիքիփոքրիկ</namespace>
      <namespace key="111" case="first-letter">Վիքիփոքրիկի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ժամանակակից հողագործություն/Վնասատուների կառավարման համակարգեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2790</id>
    <revision>
      <id>10888</id>
      <parentid>6276</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T20:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SSastry (WMF)</username>
        <id>5675</id>
      </contributor>
      <comment>Move the caption above the styled heading to ensure it styles correctly with Parsoid's rendering</comment>
      <origin>10888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21150" sha1="1cqy4ozzou9p4ocuu58gdcl0vnolw6s" xml:space="preserve">'''Բուսական հիվանդությունները''' առաջանում են երեք կետերի նույնաժամ համընկնման պատճառով՝
# Տվյալ բույսի '''տեսակը խոցելի է''' տվյալ վնասատուի, հարուցիչի կամ բակտերիայի դիմաց։
# Տվյալ '''վնասատուն, հարուցիչը կամ բակտերիան առկա է''' այս պահին։
# Տվյալ պահին '''բույսը գտնվում է ստրեսի ներքո''', որի պատճառով չի կարողանում գործադրել իր բնական պաշտպանական մեթոդները։

Որպեսզի այս կետերից գոնե մեկը տվյալ պահին առկա չլինի և բույսը դրանից չտուժի, կարևոր է ուշադրություն դարձնել որ բույսը որտեղ է ցանվում և նրա պահպանման ընթացքի բարելավմանը։ 
* Եթե որևէ տարածքում տարածված է որևէ վնասատու, հնարավորության դեպքում այդ տարածքում խուսափել այդ վնասատուի դեմ խոցելի բույսեր չցանել։
* Որևէ այլ շրջանից/երկրից բույսեր կամ սերմեր ներմուծելիս, դրանք քննարկման ենթարկել որպեսզի տվյալ շրջանին անծանոթ վնասատուներ չպարունակեն, քանի որ պարունակելու դեպքում, շրջանում դրանց վրա սնվող օգտակար միջատների պակասի պատճառով, կարող է վնասատուները լայն տարածում գտնեն և ուժեղ վարակ առաջացնեն։
* Հնարավորինս բույսերի համար ստրես առաջացնող գործոնների դեմն առնել։ Օր․՝ եթե բույսն լույս է սիրում, այն ստվերում չցանել կամ հակառակը։ Ծառերի փայտե բները չթացացնել և դրանք չոր պահել։ Հիշել, որ ծառերը ևս շնչում են արմատով, և ծառի առաջին արմատի վերին մասը պետք է հողից մի քիչ դուրս լինի, որ կարողանա շնչի և չփտի։ Շատ կավե կամ շատ ավազե հողերին նիտրատավորված փայտե տաշոցներ կամ այլ օրգանական հավելցուկներ ավելացնել և մեջը բրել, որպեսզի հողի ծակոտկենությունը բարձրանա, որի արդյունքում կբարելավվի թե՛ հողի շնչառությունը, թե՛ հողի ցամաքեցումը, և թե՛ արմատների աճը։ Ուշադրություն դարձնել հողի և բույսերի կարիքներին և դրա համեմատ պարատանյութեր ավելացնել։

Որոշ վնասատուներ բույսի վրա կամ շուրջը թողնում են իրենց կեղտը, որը կպչուն նյութ է և կոչվում է '''մեղրացող'''։ Դա այն կպչուն նյութն է, որ երբեմն թափվում է հիվանդ ծառերից կամ բույսերից, կամ բույսի վրա կարելի է զգալ։ Մեղրացողը առաջացնում է '''մրրկասնկերի''' աճ, որոնք շատ մանր սև սնկեր են, և դրանց արդյունքում բույսի կպչուն մասերի վրա գոյանում են սև մասեր։

&lt;center&gt;
{| border=&quot;1&quot; style=&quot;background: lightyellow; color: black&quot;
|+ &lt;big&gt;'''Վնասատուներ'''&lt;/big&gt;
|- style=&quot;background: orange; color: black&quot;
! Պատկեր
! Հայերեն անվանում
! Անգլերեն անվանում
! Նկարագրություն
! Պատճառած բուսական վնասվածք
! Կառավարում
|-
| [[Պատկեր:Lesser earwig.jpg|250px]] || '''Ականջմտնուկ''' || ''Earwig'' ||  || Այս միջատները ամբողջապես վատը չեն՝ նրանք նաև սնվում են լվիճներով և այլ միջատներով։ Նաև սիրում են սնվել նորածիլ բույսերով, հատկապես ծաղիկներով և բանջարեղեններով։ || Պարտեզը մաքուր պահեք՝ հեռացնելով խոտածածկույթը և չոր տերևներով ծածկույթը, թաքնվելու տեղ չթողնելով։ Նրանց համար թյունոսի ամանով թակարդ կարող եք ստեղծել՝ մեջը թողնելու 1 սմ թյունուսի յուղ կամ բանջարեղենային ձեթ։ Օգտագործեք փիրենթրիններ կամ քարբարիլ խայծ։
|-
| [[Պատկեր:Mealybug - Pseudococcus calceolariae.jpg|250px]] || '''Ալրատի՞զ''' || ''Mealybug'' || Ձվաձև մարմին ունեն՝ սպիտակ, բամբակե ծածկվածքով։ Կամաց են շարժվում։ || Ծծում են բույսի հյութերը, և գաճաճություն առաջացնում։ Մեղրացողից մրրասնկեր կարող են առաջանալ։ Ջերմ եղանակներում տարբեր բույսերի կարող են հարձակվել, սակայն բաղրջուկները, ազալեաները և կիտրոնային ծառերն իրենց ամենասիրածներից են։ || Մրջյունների առաջն առեք, որոնք աճեցնում են ալրատիզերին։ Օգտակար միջատներից օգտվեք։ Ականջափորիկը ալկոհոլի մեջ թաթախելով քսել միջատների վրա։ Ծաղկաբուծական ձեթերը, միջատասպան օճառները, փիրենթրինները, նիմը, և ճիշտ անվամբ արհեստական թունաքիմիկատները ևս արդյունավետ են։
|-
| [[Պատկեր:Boll weevil.jpg|250px]] || '''Երկարակնճիթ''' || ''Weevil'' || Երկար կնճիթով, պինդ պատյանով միջատի տեսակներ, ինչպիսին է որթի սև երկարակնճիթը։ || Հասուն որթը սև երկարակնճիթները սնվում են մրտավարդի, խաղողի և այլ բույսերի տերևներով, ծաղիկներով, և կեղևով․ թրթուրները արմատով են սնվում։ ||
|-
| [[Պատկեր:Lagarta2.jpg|250px]] || '''Թրթրուկ''' || ''Caterpillar'' || Փափուկ մարմնով սողացող միջատներ, հաճախ գծերով կամ կետերով։ || Ծամում են տերևները կամ կոկոններում ու ծաղիկներում թունելներ առաջացնում։ || Ձեռքով հեռացնել, հատկապես վաղ առավոտյան կամ իրիկնադեմին։ Ցողել փիրենթրիններով, սպինոսադով, կամ ''բասիլուս թուրինգիենսիս'' բակտերիայով։ Արհեստական թունաքիմիկատներն ինչպես քարբարիլը կամ համակարգային նեոնիկոտինոիդ քլոթիանիդինը ևս արդյունավետ են։
|-
| [[Պատկեր:Red spider mite (Tetranychus urticae).jpg|250px]] || '''Կարմիր տիզ''' || ''Mite'' || Սարդի մանր բարեկամներ, որոնք տերևների տակում են գտնվում։ Իրենք բնակավայրում հաճախ ցանցեր են հայտնվում։ || Ծծում են բույսի հյութը․ վնասված տերևի մակերեսը գունատ և պուտ-պուտ է լինում։ Տերևները հաճախ սրճագույն են դառնում, չորանում, և թափվում։ Ծարավի ստրեսով բույսերը առաջնային թիրախ են։ || Բույսը այս վարակի համար ստուգելու համար, սպիտակ թուղտը մոտեցրեք վարակված տերևներին և արագ թափ թվեք թղթի վրա։ Կենդանիները պղպեղի պես շաղ կտրվեն թղթի վրա։ Մի թողեք բույսերը չորանան։ Տերևների տակը հաճախ ջրով ցողեք։ Ցողեք միջատասպան օճառով, ծաղկաբուծական ձեթով, նիմով կամ ծծմբով։
|-
| [[Պատկեր:Aphidoidea puceron Luc Viatour.jpg|250px]] || '''Լվիճ''' || ''Aphid'' || Փափուկ մարմնով, կլորավում միջատներ, որոնք ասեղի ծայրից մինչ լուցկու ծայրի չափ են։ Կարող են լինել սև, սպիտակ, վարդագույն, կամ բաց կանաչ։ || Խմբերով հավաքվելով նոր բուսական աճի շուրջ՝ ծծում են բույսի հյութերը, պատճառելով թոշնած, դժգույն, և/կամ գաճաճային տերևներ։ Որոշ տեսակները հարուցիչներ են կրում։ Մեղրացողից կարող են մրրկասնկեր առաջանալ։ || Ավելորդ մի ջրեք և ավելորդ պարարտանյութեր մի օգտագործեք, քանի որ ոջիլները գերադասում են հյութեղ աճը։ Փոքր բույսերի շուրջ օգտագործեք ցանքածածկ՝ վարակի առաջն առնելու համար։ Խթանեք օգտակար միջատների աճը։ Ոջիլներին կարելի է ջրի ուժգին հոսքով հեռացնել։ Կարելի է ցողել ծաղաբուծական ձեթով, միջատասպան օճառով (ձմռան եղած ձվերը), և փիրենթրիններով։ Շատ արհեստական թույներ արդյունավետ են, բայց դրանց կարիքը չկա։
|-
| [[Պատկեր:Улиточка.jpg|250px]] || '''Խխունջ''' || ''Snail'' || || ||
|-
| [[Պատկեր:Grasshopper 2.JPG|250px]] || '''Մորեխ''' || ''Grasshopper'' || || ||
|-
| [[Պատկեր:Bemisia tabaci from USDA 2.jpg|250px]] || '''Սպիտակաթև''' || ''Whitefly'' || Հասունները մանր սպիտակ միջատներ են, որ խանգարման դեպքում ամպաձև դեպի վեր են թռչում։ || Տհաս և հասուն միջատները տերևի տակից ծծում են իր հյութերը։ Տերևների վրա կարող է դեղին կետիկներ առաջանան, տերևները գալարվեն և սրճագույն դառնան։ Որոշ տեսակները հարուցիչային հիվանդություններ են կրում։ || Արտացոլող ցանցածածք օգտագործեք նախքան վարակվելը։ Ջեռոցային վարակների համար, մակաբույծ պիծակ՝ ''encarsia formoa''-ն օգտագոծեք, և կամ կախեք [http://www.ehow.com/how_9839_make-own-yellow.html դեղին գունաթակարդներ]։  Տերևները ջրի ուժգին հոսքով ցողեք, կամ օգտագործեք միջատասպան օճառ, ձեթեր, կամ նիմ։ Իմիդաքլոպրիդը կարող է նաև օգտակար լինել։
|-
| [[Պատկեր:Ants harvesting.jpg|250px]] || '''Վահանակիր''' || ''Scale'' || Վահանակիրները կարող են լինել պինդ կամ փափուկ։ Վաղ գարնան կամ ամռան երիտասարդ վահանակիրներն («սողացողներըն») են հայտնվում։ Հասուն վահանակիրները մոմանման, թեփուկային ծածկվածք ունեն։ || Բույսերի հյութը ծծելով, վահանակիրները դեղին պուտեր են պատճառում տերևների վրա, և այդ տերևները հնարավոր է թափվեն։ Եթե վարակի առաջը չառնվի, բույսը ամբողջովին հիվանդագին է դառնալու և գաճաճություն է առաջանալու։ || Կառավարումը դժվար է։ Խթանեք զատիկնների և մակաբուծային պիծակների աճը, որոնք սպանում են վահանակիրներին։ Մրջյունների առաջն առեք, որովհետև պաշտպանում են փափուկ վահանկիրներին։ Ծաղկաբուծական ձեթը և միջատասպան օճառը սողացոների դեմն առնելու մեջ օգտակար են, ինչպես նաև ճիշտ անվանմամբ արհեստական միջոցները։ Եթե նախքան խնդրի բարդանալը կիրառվի, իմիդաքլոպրոդը նաև օգտակար կարող է լինել որոշ տեսակների դեմ, թեև պինդ վահանակիրների առաջը չի կարող առնել։
|-
| [[Պատկեր:Spotted Cucumber Beetle.jpg|250px]] || '''Վարունգի բզեզ''' || ''Cucumber beetle'' || Ձվաձև, կանաչավուն դեղին բզեզներ՝ սև կետերով կամ գծերով։ || Ուտում են վարունգի, սեխի, և դդմիկի բոլոր մասերը։ Պուտ-պուտ բզեզները նաև սնվում են վարդերով։ Բզեզները նաև բակտերիային թոշնում են փոխանցում, որը վարակում է վարունգներին, ինչպես նաև այլ հիվանդություններ։ Գետնատակի թրթուրները կարող են վնասել արմատներին։ || Ձեռքով վերցնել և ոչնչացնել։ Փոշեկուլով բզեզներին հավաքել բույսից և տոպրակը ոչնչացնել։ Խթանեք թռչունների և զինվոր բզեզների աճը։ Մակաբուծային նեմատոդներ տեղադրեք խոնավ հողում, բույսերը ցողեք փիրենթրիններով կամ ճիշտ անվանմամբ արհեստական նյութերով։
|-
| [[Պատկեր:Lonicera leaf miner kz.jpg|250px]] || '''Տերևային ականող''' || ''Leaf miner'' || Ընդհանուր եզր է որոշ ցեցերի, բզեզների և ճանճերի թրթուրների համար։ || Այս թրթուրները մոտավորապես թափանցիկ թունելներ են փորում տերևների մեջ։ Վնասումը հիմնականում գեղեցկական տեսանկյունից է, թեև որոշ բույսերի բերքատվությունը կարող է պակասել։ || Հեռացնել շինարարական աղբը, որտեղ թիթեռները կարող են ձմեռն անցկացնել, և հողը բրեք։ Դեղին գունաթակարդ օգտագործեք հասուններին բռնելու համար։ Նիմով կամ սիպնոսադով ցողեք՝ հասուններին ձվադրությունից հետ պահելու համար․ երբ թրթուրներն արդեն տերևներում լինեն, ցողունների մեծ մասն անօգուտ են։ Համակարգայինները հնարավոր է օգտակար լինեն։
|-
| [[Պատկեր:Frankliniella occidentalis 5364132-LGPT.jpg|250px]] || ՞ || ''Thrip'' || Մանր, երկարավուն միջատներ են, որոնք ծծում են բույսի հյուսվածքը։ || Ուժեղ վարակի ժամանակ, թե տերևները և թե ծաղիկները դժվարանում են նորմալ բացել։ Տերևները հնարավոր է արծաթավուն կամ դարչնագույն երանգ ստանան։ Ջերմոցայինները խմբակով են սնվում և տերևների վրա մանր սև արտաթորանք թողնում։ || Նախքան բույսը վարակվի, արտացոլող ցանցածածկով հողը ծածկել։ Վարակված բույսի մասերը կտրել և ոչնչացնել։ Օգտակար միջատների աճը խթանել։ Ցողել միջատասպան օճառով, Ծաղկաբուծական ձեթով, փիրենթրիններով, սպինոսադներով, նիմով, կամ այլ արհեստական ճիշտ թունաքիմիկատներով, կամ սրսկել համակարգայիններով։
|-
| [[Պատկեր:Woodlouse poster.jpg|250px]] || '''՞''' || ''Pill bug'' || Հողում ապրող միջատ է։ Խանգարման պահին՝ կլորվում է և սիսեռի չափ գնդիկ սարքում։ Այլ տեսակը չի կլորվում։ || Այս միջատներն ուտում են նեխած բուսականություն, ինչպես նաև նոր ծիլերը, Սեխերի և վարունգների կեղևները, և հատապտուղներ։ || Քչացրեք խոնավությունը և փտող նյութերը։ Առավոտը շուտ ջրեք որպեսզի մինչ իրիկնամուտ հողը չորանա։ Կաթիլային կամ ակոսային ոռոգման ձևեր օգտագործեք ցողման փոխարեն։ Բարձրացրած հողաշերտի վրա ցանեք բույսերը։ Փիրենթրոյդներ օգտագործեք։
|-
| [[Պատկեր:Agrotis ipsilon larva.jpg|250px]] || '''՞''' || ''Cutworm'' || Խամրած սրճագույն, մազազերծ թրթրուկներ։ || Ապրում են հողում և նորածիլների ճյուղերը գետնի մակարդակում կտրում։ Որոշ տեսակները բարձրանում են բույսերի վրա և տերևներն ուտում։ || Հողի երեսը մաքրել և բրել այս միջատներից ազատվելու համար։ Պաշտպանիչ օձիքներ օգտագործել բույսերի շուրջ։ Գիշերները, երբ ակտիվանում են, ձեռքով հեռացնել։ Մակաբույծ նեմատոդներ կամ բասիլուս թուրինգիենսիս բերել կամ ճիշտ անվանման արհեստական միջոցներ օգտագործել։
|-
| [[Պատկեր:Podosesia syringae7.jpg|250px]] || '''՞''' || ''Borer'' || Բզեզների կամ ցեցերի թրթուրներ։ || Թունելներ են փորում ճյուղերի, բների, կամ փայտոտ բույսերի արմատների մեջ։ Նրանց գրավում են թուլացած, հիվանդ կամ ստրեսի ներքո գտնվող բույսեր։ Սահմանափակում են ջրի և սննդանյութերի հոսքը՝ սպանելով, տձևացնելով կամ թուլացնելով ճյուղերը։ || Խթանեք բույսի առողջ աճը։ Խոցելի տեսակների վիրավորելուց խուսափեք։ Վարակված ճյուղերը էտեք նախքան հասուն միջատները հայտնվեն։ Պաշտպանիչ ցողունները ինչպես փիրենտրոիդները և քարբարիլը կարող է նպաստեն հասունների ձվադրման դեմն առնելով, բայց բույսի միջի թրթուրներին չեն ազդի։ Իմիդաքլոպրիդը կարող է որոշ տեսակների դեմ օգտակար լինել։
|}
&lt;/center&gt;


'''Օգտակար միջատներն''' ընդհանրապես գիշատիչ միջատներ են, որոնք սնվելով վնասատուներով՝ օգնում են կառավարել վնասատուների բնակչությունը և դրանցից ազատվելու բնական մեթոդ են համարվում։

&lt;center&gt;
{| border=&quot;1&quot; style=&quot;background: lightyellow; color: black&quot;
|- style=&quot;background: orange; color: black&quot;
|+ &lt;big&gt;'''Օգտակար միջատներ'''&lt;/big&gt;
! Պատկեր
! Հայերեն անվանում
! Անգլերեն անվանում
! Նկարագրություն
! Սնունդ
|-
| [[Պատկեր:Harmonia axyridis.jpg|250px]] || '''Զատիկ''' || ''Lady beetle'' ||  || լվիճներ, ալրատիզեր, և միջատների ձվեր։ 
|-
| [[Պատկեր:Assassin bug aug08 02.jpg|250px]] || '''''' || ''Assassin bug'' ||  || Տարբեր վնասատուներ
|-
| [[Պատկեր:Nabidae Hires.jpg|250px]] || '''''' || ''Damsel bug'' ||  || Լվիճներ, փոքր որդեր և այլ միջատներ
|-
| [[Պատկեր:Kaldari Scarites subterraneus 01.jpg|250px]] || '''''' || ''Ground beetle'' ||  || Փոքր տեսակները սնվում են միջատներով, թրթրուկներով, իսկ ավելի խոշոր տեսակներն ուտում են խխունջներ, այլ կակղամորթեր և նրանց ձվերը։
|-
| [[Պատկեր:Green lacewing.jpg|250px]] || '''''' || ''Lacewing'' ||  || Հասուն միջատները սնվում եմ ծաղկեփոշով և մեղրացողով, սակայն թրթուրները, որոնք նման են 1սմ-անոց կոկորդիլոսների, սնվում են լվիճներով և այլ միջատներով։ 
|-
|  || '''''' || ''Trichogramma  wasp'' ||  || Թրթրուկային վնասատուների ձվերի մակաբույծ
|}</text>
      <sha1>1cqy4ozzou9p4ocuu58gdcl0vnolw6s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>