Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/180

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/180</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24902</id>
    <revision>
      <id>393318</id>
      <parentid>252764</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393318</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13618" sha1="161p297xrf2g9rh3a14mux2sodhdlbp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մինչև 20 մ բարձրությամբ և 1 մ բնի տրամագծով տերևաթափ ծառ է: Տերևները փայլուն են, ամբողջաեզր, ձվաձև կամ երկարավուն նշտարաձև, պարուրաձև դասավորված: Յուրաքանչյուր տերևածոցում կա 1-2 բարակ փուշ: Ծաղիկները կանաչ են, երկտուն, ծաղկաբույլերով: Պտղաբույլը գնդաձև է, 10-15 սմ տրամագծով, կանաչ կամ դեղնաոսկեգույն, կնճռոտ մակերեսով, նման նարնջին, բայց ոչ ուտելի: Հեշտությամբ բազմանում է սերմերով: Չորադիմացկուն է, հողի նկատմամբ ոչ պահանջկոտ: Հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկան է: ՍՍՀՄ–ում որպես դեկորատիվ ծառատեսակ լայնորեն մշակվում է Ուկրաինայում, Կովկասում, Միջին Ասիայում, ՀՍՍՀ–ում հանդիպում է Երևանի կանաչ տնկարկներում, Արարատյան դաշտում, հս–արլ. շրջանների ցածրադիր մասերում: Բնափայտն ամուր է, արժեքավոր: Բնափայտից և արմատներից ստանում են դեղին ներկ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿԿԱԼՈԿ''' (McCulloch) Ուորեն (1898-1969), ամերիկյան նյարդաֆիզիոլոգ, կիբեռնետիկայի և բիոնիկայի հիմնադիրներից: Բժշկության դոկտոր 1927-ից: Հիմնական աշխատությունները նվիրված են կենտրոնական նյարդային համակարգի ուսումնասիրմանը և ուղեղի աշխատանքը վերարտադրող սխեմաների ու ցանցերի տեսությանը: Առավել մեծ ճանաչում են գտել մաթ. տրամաբանության մեթոդներով նյարդային ցանցերում ինֆորմացիոն երևույթների վերլուծությանը վերաբերող աշխատանքները: Ամերիկացի մաթեմատիկոս Ու. Փիթսի հետ մուծել է կարևոր տեսական և իմացաբանական նշանակություն ունեցող ֆորմալ նեյրոնի գաղափարը: 1964-ին ընտրվել է Կիբեռնետիկայի ամերիկյան ընկերության առաջին պրեզիդենտ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿԿԱՐԵՆ–ՎՈՒԴԻ ՕՐԵՆՔ''', {{լայն|ներքին անվտանգության օրենք}} ԱՄՆ–ում: Ընդունվել է սենատոր Մակկարենի (McCaren) և ներկայացուցիչների պալատի անդամ Վուդի (Wood) առաջարկով, 1950-ին: Սմիթի օրենքի (1950) և Բրաունել–Բաթլերի օրենքի (1954) հետ կազմել է կոմկուսի, դեմոկրատական և ձախ արմատական կազմակերպությունների դեմ պայքարի իրավական հիմքը: Սկզբում Մ–Վ. о-ի հիման վրա, որպես «քայքայիչ» տարրեր կամ «արտասահմանյան պետության գործակալներ», պարտավոր էին ԱՄՆ–ի արդարադատության մինիստրությունում գրանցվել կոմկուսի բոլոր կազմակերպություններն ու, այսպես կոչված, կոմունիստական ճակատի բոլոր խմբերը, ներկայացնել տվյալներ այդ կազմակերպությունների թվաքանակի, պաշտոնատար անձանց ու ֆինանսական գործունեության մասին: ԱՄՆ–ի կոմկուսի համառ պայքարի շնորհիվ 1965-ին, ի վերջո, ԱՄՆ–ի գերագույն դատարանի որոշմամբ, Մ–Վ. օ. համարվեց ոչ սահմանադրական, և քրեական հետապնդումները կոմկուսի նկատմամբ դադարեցվեցին (1967): Հետագայում ոչ սահմանադրական համարվեցին նաև Մ–Վ. о-ի մի շարք այլ հակակոմունիստական դրույթներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿ–ՄԱՀՈՆ''' ( Mac-Mahon) Մարի Էդմ Պատրիս Մորիս (1808-1893), ֆրանսիական պետական և ռազմական գործիչ, Ֆրանսիայի մարշալ (1859): Մասնակցել է 1853-56-ի Ղրիմի պատերազմին: 1855-ին Մ–Մ–ի դիվիզիան գրավել է Մալախով կուրգանը (Սևաստոպոլի մոտ): 1864-70-ին եղել է Ալժիրի գեներալ-նահանգապետ: 1870-71-ի ֆրանս–պրուսական պատերազմի ժամանակ նրա բանակը պարտվել է Սեդանի մոտ (1870), ապա Մ–Մ. գլխավորել է վերսալցիների հակահեղափոխական բանակը, որը գործում էր Փարիզյան կոմունայի (1871) դեմ: 1873-79-ին Մ–Մ. եղել է Ֆրանս. հանրապետության պրեզիդենտը, հենվել է միապետական ուժերի վրա, որոնք նրա հովանավորությամբ դավեր են նյութել միապետությունը վերականգնելու համար: 1876-ին նրա մասնակցությամբ նախապատրաստվող միապետական հեղաշրջման ձախողումից և միապետականների սենատում մեծամասնությունը կորցնելուց հետո, 1879-ին, Մ–Մ. պաշտոնաթող է եղել:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿ–ՄԱՆՈՒՍ''' (Mac-Manus) Արթուր (1889-1927), Մեծ Բրիտանիայի բանվորական շարժման գործիչ: Եղել է ֆաբրիկային ավագներ արհմիութենական շարժման նախաձեռնողներից, 1917-ին՝ ֆաբրիկային ավագներ առաջին խորհրդի, 1917-ի մայիսից՝ միացյալ կոմիտեի, 1919-ի սեպտեմբերից՝ Ազգային վարչական խորհրդի նախագահ: Մեծ Բրիտանիայի կոմունիստական կուսակցության հիմնադիրներից է: Մասնակցել է Կոմինտերնի III կոնգրեսին (1921), ընտրվել նրա ԳԿ անդամ: Աճյունը ամփոփված է Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում՝ Կրեմլի պատի մեջ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՄԻԼԱՆ''' (Macmillan) Հարոլդ (ծն. 1894), անգլիական պետական և քաղաքական գործիչ: 1940-45-ին պաշտոններ է զբաղեցրել Ու. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/14 ''Չերչիլի''] կառավարությունում: Պահպանողականների իշխանության գլուխ անցնելուց (1951) հետո եղել է բնակարանային շինարարության և տեղական ինքնավարության (1951-54), պաշտպանության (1954-55), արտաքին գործերի (1955), ֆինանսների (1955-57) մինիստր, 1957-63-ին՝ պրեմիեր մինիստր: Մ. հանդես է եկել հօգուտ Արևմտյան Եվրոպայի քաղ. և տնտ. ինտեգրացիայի, միաժամանակ կողմնակից էր միջազգային վիճելի հարցերը ՍՍՀՄ–ի հետ բանակցությունների միջոցով լուծելուն: Ունի հուշագրություններ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՆԻ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Մոկսի գավառում, Վանա լճից հարավ: 1908-ին ուներ 8 տուն հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ի հայերը 1915-ի հուլիսին, ռուս. զորքերի նահանջի ժամանակ, գաղթել և բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՆԻՇ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ''', իրի կամ դրա փաթեթի վրա ապրանքարտադրողի պարտադիր (ՍՍՀՄ–ում՝ 1936-ից) նշում: Բովանդակում է արտադրող ձեռնարկության լրիվ կամ հակիրճ անվանումը, գտնվելու վայրը, վերադաս կազմակերպության անվանումը, ապրանքի կարգը, պետ ստանդարտի համարանիշը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈԼԵՅ''' (Macaulay) Թոմաս Բաբինգթոն (1800-1859), անգլիական պատմաբան, հրապարակախոս, քաղաքական գործիչ. 1833-38-ին եղել է Հնդկաստանի փոխարքային կից Գերագույն խորհրդի անդամ, 1839-41-ին՝ ռազմ. մինիստր: Չարտիստական շարժման անհաշտ հակառակորդ էր: «Անգլիայի պատմություն» (հ. 1-5, 1849-61) բազմահատորյակում (ընդգրկում է 1685-1702-ի իրադարձությունները) Անգլիայի պատմությունը ներկայացրել է որպես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/423 ''վիգերի''] ղեկավարությամբ անընդհատ շարժում առաջադիմության ուղիով: 1688-89-ի պետական հեղաշրջումը (ի հակակշիռ XVII դ. Անգլ. բուրժ. հեղափոխության) համարել է համաշխարհային պատմության մեծագույն իրադարձություններից:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՄ''', ուզբեկական և տաջիկական երաժշտության մեջ որոշակի լադային հիմքով մեղեդիական դարձվածք (համարժեք է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/169 ''մակամին''], մուկամին, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/77 ''մուղամին'']): Յուրաքանչյուր Մ–ի անվանումը կապվում է ուդ երաժշտական գործիքի հնչյունաշարի որևէ աստիճանի անվան հետ: Բանավոր ավանդույթի ժողովրդա-պրոֆեսիոնալ դասական արվեստում կենցաղավարում է վեց Մ–ից բաղկացած ցիկլի՝ Շաշմակոմի տեսքով: Մ–ները հետևյալն են՝ բուզրուկ, ռոստ, նավո, դուգոհ, սեգոհ և իրոք, որոնցից ամեն մեկը ներառում է գործիքային և վոկալ բաժիններ: Զանազանում են Շաշմակոմի երկու տարբերակ՝ Բուխարայի և Խորեզմի:{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Երնջակյան}}
'''ՄԱԿՈՆԴԵՆԵՐ''', ժողովուրդ: Բնակվում են հիմնականում Տանզանիայի հվ–ում և մասամբ՝ Մոզամբիկի հս–արլ-ում: Ընդհանուր թիվը՝ մոտ 700 հզ. (1979): Լեզուն պատկանում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/182 ''բանտու''] լեզվաընտանիքի արլ. խմբին: Մեծամասնության կրոնը մահմեդականությունն է: Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ: &lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՎԵԼՍԿԻ''' Ալեքսանդր Օսիպովիչ (1884-1969), սովետական փիլիսոփա: ՍՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ (1946), Ադրբ. ՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1949): Ավարտել է Կազանի համալսարանը (1907), եղել է նույն համալսարանի պրոֆեսոր (1918): 1920-60-ին՝ Ադրբ. համալսարանի պրոֆեսոր, 1945-50-ին՝ Ադրբ. ՍՍՀ ԳԱ փիլիսոփայության և իրավունքի ինստ-ի դիրեկտոր, 1950-ից՝ ավագ գիտաշխատող: Մ–ու աշխատությունները վերաբերում են անտիկ փիլիսոփայությանը, Մերձավոր Արևելքի ժողովուրդների (այդ թվում՝ ադրբ. ժողովրդի) փիլիսոփայության պատմությանը, մասամբ՝ դիալեկտիկական մատերիալիզմին, տրամաբանությանը, հոգեբանությանը: Մ–ու թարգմանությամբ և մեկնաբանությամբ հրատարակվել են հին հուն. փիլիսոփաների աշխատություններ:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Введение в философию, ч. (1)-2, Казань, 1912-16; Мораль Эпиктета, Казань, 1912; Понятие о душе в Древней Греции. Варшава, 1913; Досократики, ч. 1-3, Казань, 1914-19; Софисты, в. 1-2, Баку, 1940-41; Древнегреческие атомисты, Баку, 1946; Авеста, Баку, 1960; Категория причинности и законы природы и общества, М., 1961.&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՎԵՅ''' Օսիպ Ստեպանովիչ (1867-1925), ուկրաինացի գրող: Ավարտել է Լվովի համալսարանի փիլ. ֆակուլտետը&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>161p297xrf2g9rh3a14mux2sodhdlbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/181</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24903</id>
    <revision>
      <id>393322</id>
      <parentid>252765</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393322</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13123" sha1="i50fmaws15qwnnm3xtbc4j8i6t8e3ou" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;(1893): Հրատարակել է «Պոեզիա» (1895), «Ուղևորություն դեպի Կիև» (1897) բանաստեղծությունների ժողովածուները, «Թախիծ և ծաղր» (1896), «Լեռնային խոհեր» (1899) քնարական շարքերը, «Զալեսիե» (1897), «Յարոշենկո» (1903, հրտ. 1905) վիպակները, «Լալկանը» (1911) պոեմը: Գրել է արևմտաուկրաինական գյուղացիության կյանքի մասին: Պայքարել է ռեալիզմի, գրականության դեմոկրատական գաղափարայնության, ժողովրդայնության համար:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՎՍԿԻ''' Վլադիմիր Եգորովիչ (1864-1920), ռուս նկարիչ: Ակադեմիկոս (1873), Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ (1893): 1861-66-ին սովորել է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանում, 1882-94-ին՝ դասավանդել նույն ուսումնարանում, 1894-1918-ին՝ Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում(1895-ից՝ ռեկտոր): 1872-ից՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/271 ''Պերեդվիժնիկների''] ընկերության անդամ: Իր աշխատանքներում արտացոլել է քաղաքային կենցաղը («Այցելություն աղքատներին», 1874, «Բանկի սնանկացումը», 1881, «Զբոսայգում», 1886-87), ստեղծել նաև սոցիալ–քննադատական բովանդակությամբ առանձնացող գործեր («Սպասում», 1875, բոլորը՝ Տրետյակովյան պատկերասրահում, Մոսկվա, «Դատապարտվածը», 1879, Ռուսական թանգարան, Լենինգրադ), դիմանկարներ: Մ–ի դեմոկրատական հայացքները առավել արտահայտվել են «Վոլգայի վրա» նկարաշարում (1896): XIX դ. վերջին – XX դ. սկզբին արձագանքել է քաղ. կարևոր իրադարձություններին («Կին հեղափոխականի հարցաքննությունը», 1904, ՍՍՀՄ հեղափոխության թանգարան, Մոսկվա ևն): Հայտնի է նաև որպես գրաֆիկ: Նկարչի «Գյուղացի երեխաներ» (1880), «Քաղաքագետներ» (1884) և այլ աշխատանքներ գտնվում են Հայաստանի պետ. պատկերասրահում (Երևան):&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՍԱԿՈՎԱ''' Մարիա Պետրովնա (1902, Աստրախան — 1974, Մոսկվա), ռուս սովետական երգչուհի (մեցցո–սոպրանո): ՍՍՀՄ ժող. արտիստուհի (1971): 1919-ից՝ Աստրախանի օպերային թատրոնի, 1923-1953-ին՝ Մեծ թատրոնի մեներգչուհի: Միաժամանակ հանդես է եկել համերգներով (1935-ից՝ նաև արտասահմանում): Դերերգերից են՝ Կարմեն (Բիզեի «Կարմեն»), Մարինա Մնիշեկ, Մարֆա (Մուսորգսկու «Բորիս Գոդունով», «Խովանշչինա»): Մ. Ալմաստի (Սպենդիարյանի «Ալմաստ») դերերգի առաջին կատարողն է (1930, Մոսկվա, Մեծ թատրոնի մասնաճյուղ): Արժանացել է ՍՍՀՄ պետ. մրցանակների (1946, 1949, 1951):&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՐՈ…''' (&lt; հուն, μακρός – մեծ, երկար), բարդ բառերի սկզբնամաս, որ ցույց է տալիս որևէ բանի խոշոր չափերը (ի հակադրություն [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/543 ''միկրո…''] նախածանցի): Օրինակ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/181 ''մակրոկառուցվածք''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/181 ''մակրոմոլեկուլ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/182 ''մակրոֆագեր'']: &lt;br&gt;
'''ՄԱԿՐՈԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ''' {{լայն|մետաղի}} (&lt; [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/181 ''մակրո…''] և կառուցվածք), մետաղի կառուցվածք, որը տեսանելի է անզեն աչքով կամ խոշորացույցի օգնությամբ (մինչև 25 անգամ մեծացնելիս): Մ. ուսումնասիրում են շինվածքից կամ նախապատրաստուկից կտրված հարթ նմուշների, ինչպես նաև շինվածքի կոտրվածքների վրա: Մ–ի հետազոտման ժամանակ կարելի է հայտնաբերել մետաղի հոծության խախտումները, խառնուկների բաշխումը, բյուրեղների ձևն ու դասավորությունը շինվածքի տարբեր մասերում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՐՈ–, ՄԻԿՐՈ–, ՄԵԳԱԱՇԽԱՐՀ''', հասկացություններ, որոնցով պայմանականորեն նշանակվում են օբյեկտիվ իրականության առանձին տիրույթներ՝ մատերիայի կազմակերպման որոշակի կառուցվածքային մակարդակներով: {{լայն|Մակրոաշխարհը}} (սովորական՝ մակրոսկոպիկ մեծությունների աշխարհը) ընդգրկում է մեծ մոլեկուլների (մակրոմոլեկուլների), բյուրեղների, մակրոսկոպիկ մարմինների, երկրաբանական գոյացումների, մոլորակների ևն կառուցվածքային մակարդակները: Մակրոաշխարհում է ապրում և գործում մարդը, այդ պատճառով այն իրականության առավել հետազոտված մասն է: Այդ «աշխարհի» մատերիական օբյեկտների՝ մակրոօբյեկտների շարժումները նկարագրվում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/398 ''մեխանիկայի''] օրենքներով:&lt;br&gt;
{{լայն|Միկրոաշխարհը}} (չափազանց փոքր մեծությունների, միկրոօբյեկտների աշխարհը) ընդգրկում է մոլեկուլների, ատոմների, միջուկների, տարրական մասնիկների ևն կառուցվածքային մակարդակները: Միկրոաշխարհում կատարվող երևույթները նկարագրվում են քվանտային ֆիզիկայի ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/485 ''քվանտային մեխանիկա''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/289 ''դաշտի քվանտային տեսություն''] ևն) օրենքներով: {{լայն|Մեգաաշխարհը}} (վիթխարի մեծությունների՝ մեգաօբյեկտների աշխարհը) ընդգրկում է Արեգակնային համակարգի, աստղերի, Գալակտիկայի, գալակտիկաների համակարգի, Մետագալակտիկայի ևն կառուցվածքային մակարդակները: Այդտեղ ընթացող ուրույն պրոցեսների և մատերիայի վիճակների հետազոտությամբ զբաղվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/584 ''աստղաֆիզիկան'']:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Պողոսյան}}
'''ՄԱԿՐՈՄՈԼԵԿՈՒԼ''', բառացի՝ մեծ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/683 ''մոլեկուլ''], պոլիմերի մոլեկուլ: Մ. բաղկացած է միատեսակ (հոմոպոլիմերներում) կամ տարբեր (համապոլիմերներում) կրկնվող կառուցվածքային միավորներից՝ մոնոմերային օղակներից (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/356 ''Պոլիմերներ'']): Մ–ներից բաղկացած նյութերին անվանում են նաև բարձրամոլեկուլային միացություններ: Գծային Մ–ում մոնոմերային խմբերը միացած են կովալենտ կապերով և առաջացնում են տարբեր երկարության շղթաներ: Մ–ների շղթաների երկարությունը բնորոշվում է {{լայն|պոլիմերման աստիճանով}} (կրկնվող մոնոմերային խմբերի թվով) կամ մոլեկուլային զանգվածով, իսկ պոլիմերի մոլեկուլային զանգվածը՝ նաև {{լայն|մոլեկուլային զանգվածի բաշխման ֆունկցիայի}} տեսքով: Համապոլիմերների Մ–ները տարբերվում են նաև բաղադրությամբ ({{լայն|կոմպոզիցիոն}} տարասեռությամբ) և տարբեր մոնոմերային խմբերի հաջորդականությամբ ({{լայն|կոնֆիգուրացիոն}} տարասեռություն): Մ–ներն ունեն մակրոմարմիններին հատուկ որոշ հատկություններ (օրինակ, կարող են փոխել իրենց երկրաչափական ձևը և տարածական չափերը) և ենթարկվում են փոքր համակարգերի թերմոդինամիկայի օրինաչափություններին: Մ–ի կարևոր հատկություններից է առաձգականությունը. պոլիմերային շղթան ենթարկվելով ջերմային կամ մեխանիկական ազդեցությունների՝ փոխում է իր կոնֆորմացիան առանց քիմ. փոփոխությունների ենթարկվելու: Մ–ի առաձգականությունը պայմանավորված է ատոմական խմբերի և շըղթաների պարզ քիմիական կապի շուրջը պտտվելու ունակությամբ: Մ–ի առանձնահատկությունները պայմանավորում են պոլիմերներին բնորոշ ֆիզիկաքիմիական հատկությունները՝ մեծ առաձգականությունը, անիզոտրոպ թելանման գոյացումները, բարձրամածուցիկ լուծույթներ և թաղանթներ առաջացնելը ևն: Այլ Մ–ի հետ փոխազդեցության բացակայության դեպքում (օրինակ, նոսր լուծույթներում) պոլիմերային շղթաները ձեռք են բերում վիճակագրական կծիկի կոնֆորմացիա: Պոլիմերման աստիճանի մեծացմանը զուգընթաց հնարավոր կոնֆորմացիաների թիվն աճում է: Մ–ի դեֆորմացվելու ունակությունը բնորոշում են կոնֆորմացիաների հավաքածուով, որը կոչվում է վիճակագրական կշիռ կամ {{լայն|կոնֆորմացիայի էնտրոպիա}}: Քիմիական էներգիան մեխանիկականի փոխարկելու Մ–ի ունակությունը կապված է կոնֆորմացիայի էնտրոպիայի հետ: Շղթայի երկարությամբ տարբեր մոնոմերային օղակների բաշխվելու հնարավոր տարատեսակների թիվը պայմանավորում է Մ–ի {{լայն|կոնֆիգուրացիայի էնտրոպիան}} (կենսապոլիմերների համար օգտագործում են նաև {{լայն|կոնֆիգուրացիոն ինֆորմացիա}} տերմինը): Այդ մեծության բացասական արժեքը այն ինֆորմացիայի չափն է, որը կարող է պարունակվել Մ–ում: Ինֆորմացիա պահելու ունակությունը Մ-ի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i50fmaws15qwnnm3xtbc4j8i6t8e3ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/182</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24904</id>
    <revision>
      <id>393323</id>
      <parentid>252898</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T08:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393323</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15252" sha1="3jtvg49u0k9v322tjtqo6k9leke2iza" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կարևորագույն հատկանիշն է, որը, մասնավորապես, պայմանավորում է ժառանգական ինֆորմացիայի ծածկագրումը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/402 ''նուկլեինաթթուներում''] ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/503 ''կոդ գենետիկական'']): Կոնֆիգուրացիայի էնտրոպիայի հետ է կապված Մ–ի կայուն {{լայն|երկրորդային մոլեկուլային կառուցվածքներ}} առաջացնելու ունակությունը: Կարևորագույն կենսապոլիմերների՝ սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների Մ–ում այդ կառուցվածքները կատարյալ են և պայմանավորում են դրանց յուրահատկությունները (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/637 ''Ֆերմենտներ'']]): Սինթետիկ համապոլիմերներում {{լայն|երկրորդային մոլեկուլային կառուցվածքները}} Մ–ի կողմից ինֆորմացիան հիշելու ունակության պարզագույն օրինակ է:{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Գյուլբուդաղյան}}
'''ՄԱԿՐՈՌԵԼԻԵՖ''' (&lt; [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/181 ''մակրո…''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/627 ''ռելիեֆ'']), ցամաքի, օվկիանոսների ու ծովերի հատակի ռելիեֆի խոշոր ձևեր, բարձրությունների մի քանի հարյուր մ–ից մինչև մի քանի հզ. մ տատանումներով (լեռնաշղթաներ, միջլեռնային իջվածքներ, դաշտավայրեր ևն): &lt;br&gt;
'''ՄԱԿՐՈՔԻՄԻԱԿԱՆ ԱՆԱԼԻԶ''', {{լայն|մակրոքիմիական վերլուծություն}}, քիմիական անալիզի եղանակ, որը պահանջում է հետազոտվող նյութի (0,1 գ–ից ավելի) և օգտագործվող լուծույթների (1 մլ–ից ավելի) մեծ քանակներ: Անվանումն առաջացել է ի հակադրություն անալիզի ավելի ժամանակակից եղանակի՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/182 ''միկրոքիմիական անալիզի''], որը պահանջում է &lt;math&gt;10^{-4}-10^{-3}&lt;/math&gt; գ հետազոտվող նյութ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՐՈՖԱԳԵՐ''' (&lt; [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/181 ''մակրո…''] և հուն. φάγος — խժռող, լափող), կենդանական օրգանիզմում գտնվող մեզենքիմային բնույթի բջիջներ, որոնք ընդունակ են ակտիվորեն բռնել ու մարսել (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/611 ''Ֆագոցիտոզ'']) բակտերիաները, մահացած բջիջների մնացորդները և օրգանիզմի համար թունավոր ու օտար այլ մասնիկներ: «Մ.» տերմինն առաջարկել է Ի. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/466 ''Մեչնիկովը''] (1892): Մ. են արյան մոնոցիտները, շարակցական հյուսվածքի հիստիոցիտները, արյունաստեղծ օրգանների մազանոթների էնդոթելային բջիջները, լյարդի, թոքերի որոշ բջիջներ ևն: Կաթնասուն կենդանիների Մ–ի նախորդները գոյանում են ոսկրածուծում: Ակտիվ ֆագոցիտային հատկությամբ են օժտված նաև արյունաստեղծ օրգանների ցանցանման հյուսվածքի բջիջները, որոնք Մ–ի հետ համախմբվում են ռետիկուլո–ցանցանման համակարգում և օրգանիզմում կատարում պաշտպանական ֆունկցիա:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՐՈՖԱՈՒՆԱ''', երկրաբանության մեջ կենդանական աշխարհի այն բրածո մնացորդների ամբողջությունը, որոնց համակարգային պատկանելությունը որոշելու համար չի պահանջվում օգտագործել օպտիկական միջոցներ (մանրադիտակ, բինոկուլյար ևն): Տերմինը չի համապատասխանում օրգանիզմների որևէ բնական խմբի, չունի համակարգային նշանակություն: Նրա ծավալն անորոշ է և փոխվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/459 ''հնէաբանության''] մեջ կիրառվող մեթոդների զարգացման հետ: Տերմինի օգտագործումը ենթադրում է մակրո- և միկրո- ֆաունայի գոյությունը, որը ճիշտ չէ, քանի որ ֆաունան միասնական է: «Մ.» տերմինը խորհուրդ չի տրվում գործածել:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՒ''' (Զենգիմար, վերին հոսանքում՝ Կըզլչայ), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արաքսի աջ վտակը: Երկարությունը մոտ 125 կմ է: Սկիզբ է առնում Կոտուր լեռնաշղթայի արևելյան լանջերից, մոտ 3000 մ բարձրությունից, թափվում Արաքսի մեջ: Վերին հոսանքում հոսում է V-նման ձորերով, ստորին հոսանքում՝ հարթավայրով, առաջացնելով գետագալարներ: Սնումը խառն է: Հորդանում է մարտի վերջին, վարարում՝ աշնանը: Մ–ի ափին է Մակու բերդը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՒ''', բերդաքաղաք Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Արտազ գավառում, Փոքր Մասիսից հարավ: Ենթադրվում է, որ հնագույն շրջանում կոչվել է Շավարշան կամ Շավարշական: Ըստ երևույթին, եղել է Ամատունի նախարարության իշխանանիստը: Ավանդության համաձայն, Մ–ի մոտ է նահատակվել Հայաստանում քրիստոնեության քարոզիչներից Թադեոս առաքյալը, որի պատվին հետագայում Մ–ից 20 կմ հվ–արլ. հիմնվել է Ս. Թադեոսի վանքը: XIII-XV դդ. Մ. ամրոցը, իր անառիկ միջնաբերդով, եղել է Արտազի հայկական իշխանության (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/182 ''Մակուի հայկական իշխանություն'']) նստավայրը: ΧVΙΙ-XIX դդ. այնտեղ նստել են Բայաթ ցեղի առաջնորդները: XVIII դ. I-ին կեսից՝ խանության կենտրոն: XX դ. սկզբին Մ. ուներ 240 տուն (1400 շունչ) հայ բնակիչ: Զբաղվում էին խաղողամշակությամբ, գինեգործությամբ, մասամբ՝ արհեստներով: 1918-ին, երբ թուրք. զորքը ներխուժեց Ատրպատական, Մ–ի հայերը բնաջնջվեցին, փոքրաթիվ հայերի հաջողվեց հեռանալ այլ շրջաններ:&lt;br&gt;
Այժմ՝ նույն անունով քաղաք Իրանում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մամյան Ն}}., Ատրպատականի հայոց թեմը, Րաֆֆի տարեգիրք, Ա տարի, Թեհրան. 1969:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՒԻ ԴԱՇՏ''', գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհում, Միջին–Արաքսյան գոգավորությունում, Արաքս գետի աջ ափին: Կազմում է Նախիջևանի հարթավայրի արմ. շարունակությունը: Բարձրությունը 800-1100 մ է: Բաժանվում է լավային դաշտի, ալյուվիալ և նախալեռնային փոքրաթեք հարթությունների: Լավային դաշտը կազմված է Փոքր Մասիսից սկիզբ առնող բազալտային, անդեզիտա–բազալտային լավային հոսքից և զբաղեցնում է Մ. դ–ի հս. մասը, ալյուվիալ հարթությունը՝ կենտրոնական մասը, որը դեպի արլ. լայնանում է և ձուլվում Նախիջևանի դաշտին: Նախալեռնային թեք հարթությունը կազմված է նեոգենի գիպսաբեր ու աղաբեր շերտախմբերից և ենթարկվել է էրոզիոն խիստ մասնատման: Այն դեպի հվ. աստիճանաբար բարձրանում է և ձուլվում Շավարշավանի լեռնաշղթային: Կլիման չոր ցամաքային է՝ շոգ ամառով և չափավոր ցուրտ ձմեռով: Մակերևութային հոսքը սակավ է, միակ խոշոր գետը Մակուն է: Կան հանքային աղբյուրներ: Տարածված են գորշ հողերը: Պատահում են նաև ալկալի և աղուտային հողեր: Բուսականությունը կիսաանապատային է: Զարգացած է այգեգործությունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԿՈՒԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|Արտազի հայկական իշխանություն}}, ստեղծվել է XIII դ. կեսին, Վասպուրականի Արտազ գավառում: Իշխանանիստն էր Մակու քաղաքը: Օգտվելով Կիլիկյան Հայաստանի և մոնղ. պետության միջև կնքված դաշնագրով (1254) քրիստոնյաներին ընձեռած հնարավորություններից, Արտազի Ս. Թադեոսի վանքում նստող եպիսկոպոսների տոհմն իր ձեռքում կենտրոնացրել է նաև գավառի աշխարհիկ իշխանությունը: Արտազի կիսանկախ իշխանության տերերը (պարոնտեր, եպիսկոպոս Զաքարիան, նրա եղբայր Պետրոսը) XIII դ. 2-րդ կեսին ամրացրել են Մակուի բերդը, կառուցել կամուրջներ, կարգի բերել ճանապարհները, հիմնել վանքեր (այդ թվում՝ Ծործորի Ս. Աստվածածին վանքը՝ Մակուից 20 կմ հվ.): Արտազի հայ ավատատերերը, քաղաքային բնակչության որոշ խավեր, հավատալով Եվրոպայից օգնություն ստանալու սին խոստումներին, ընդունել են կաթոլիկություն: Մ. հ. ի–յան մշակութային կենտրոն Ծործորի վանքում Հովհաննես Ծործորեցի րաբունապետի ու նրա հետևորդների ջանքերով հիմք է դրվել հայ ունիթոռական գրականությանը, թարգմանվել են կաթոլիկ հեղինակների գործեր ևն: Օտար նվաճողների դեմ անհավասար կռիվներում Մ. հ. ի. թուլացել է: XIV դ. վերջին այն հաջող դիմադրություն է ցույց տվել Լենկթեմուրին, սակայն Մ. հ. ի–յան տեր Նուր ադ Դին իշխանը ստիպված ընդունել է նրա գերիշխանությունը: Մ. հ. ի–յանը վերջ է տվել կարակոյունլու Իսքանդարը՝ 1426-ին:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Խաչիկյան Լ}}., Արտազի հայկական իշխանությունը և Ծործորի դպրոցը, «ԲՄ», № 11, 1973:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Վարդանյան}}
'''ՄԱՀ''', օրգանիզմի կենսագործունեության ընդհատում, բջիջներում և հյուսվածքներում կենսաբանական պրոցեսների անվերադարձ կանգ, անհատի՝ որպես աոանձին կենդանի համակարգի վախճան, որն ուղեկցվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/487 ''կյանքի''] կառուցվածքային հիմքը հանդիսացող սպիտակուցների և այլ կենսապոլիմերների քայքայմամբ: Միաբջիջ օրգանիզմների բնական Մ. դրսևորվում է կիսման ձևով, քանի որ այն կապված է տվյալ անհատի գոյության դադարի և նրա փոխարեն երկու նոր անհատների առաջացման հետ: Երբեմն առանձնացվում է մասնակի Մ. հասկացությունը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/467 ''Մեռուկացում'']): Բարձրակարգ կենդանիների և մարդու մոտ, կախված Մ. առաջացնող պատճառներից, տարբերում են {{լայն|բնական}} կամ {{լայն|ֆիզիոլոգիական}} Մ., որը տեղի է ունենում օրգանիզմի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/122 ''ծերացման''], հիմնական կենսական ֆունկցիաների երկարատև, աստիճանաբար զարգացող մարման հետևանքով, և վաղաժամ կամ {{լայն|ախտաբանական}} Մ., որը վրա է հասնում հիվանդությունների կամ կենսական կարևոր օրգանների (ուղեղ, սիրտ, թոքեր, լյարդ ևն) վնասման պատճառով: Արագ զարգացող (մի քանի վայրկյանի կամ րոպեի ընթացքում) ախտաբանական պրոցեսի հետևանքով առաջացած Մ. կոչվում է {{լայն|արագահաս}} (հանկարծամահություն): Եթե Մ. դժբախտ պատահարի, սպանության կամ ինքնասպանության&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3jtvg49u0k9v322tjtqo6k9leke2iza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/183</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24905</id>
    <revision>
      <id>393325</id>
      <parentid>252926</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T08:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393325</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14103" sha1="0qto7msii97735gizti5r045jobroo0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հետևանք է, կոչվում է բռնի Մ.: Տարբերում են տաքարյուն կենդանիների և մարդու Մ–վան երկու փուլ՝ {{լայն|կլինիկական և կենսաբանական}}: Կլինիկական Մ–վան ժամանակ շնչառությունը և սրտի գործունեությունը ընդհատվում են, սակայն հյուսվածքները դեռ չեն քայքայվում, և հնարավոր է օրգանիզմի կենսական ֆունկցիաների լիարժեք վերականգնումը: Կլինիկական Մ–վան շրջանին, որի տևողությունը սովորաբար 5-7 ր է, հետևում է կենսբ. Մ.՝ բջիջներում և հյուսվածքներում ֆիզիոլոգիական պրոցեսների անդարձելի դադարը: Մ–վան պրոցեսների ուսումնասիրությամբ զբաղվում է {{լայն|թանատոլոգիան}} (մահաբանությունը):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ильин Н. А}}., Современная наука жизни и смерти, Кишинев, 1955.&lt;br&gt;
'''«ՄԱՀԱԲՀԱՐԱԹԱ»''' (սանսկրիտ. «Ասք մեծ Բհարաթաների մասին»), Հնդկաստանի ժողովուրդների էպոսը: Հիմքը Հս–Արմ. և Հս. Հնդկաստանի ժողովուրդների ու ցեղերի բանավոր ասքերն ու առասպելներն են: Սկզբնավորվել է մ. թ. ա. II հազարամյակի 2-րդ կեսին: Այժմյան տեսքն ստացել է մ. թ. I հազարամյակի կեսերին: Կարծիք կա, որ «Մ.»-ի նախնական պատումը ստեղծվել է պրակրիտով, այնուհետև՝ միայն [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/182 ''սանսկրիտով'']: Էպոսը պատմում է Հաստինապուրայի (այժմ՝ Դելի) տիրապետության համար երկու տոհմերի ու նրանց դաշնակիցների ճակատամարտի մասին: «Մ.» բաղկացած է 18 գրքից, մի քանի միջանկյալ էպիկական ասքից և բանահյուսական բնույթի շատ ասքերից ու առասպելներից («Շակունտալայի պատմությունը», «Ասք Ռամայի մասին», «Մատսյայի պատմությունը», «Շիվա արքայի պատմությունը», «Բհագավադգիթա» փիլ. պոեմը ևն): «Մ.» սյուժեների ու կերպարների հարուստ աղբյուր է եղել Հնդկաստանի, Ինդոնեզիայի, Բիրմայի, Կամբոջայի, Թաիլանդի, Շրի Լանկայի ժողովուրդների ազգային գրականության համար, արտացոլվել է նաև Տիբեթի ու Մոնղոլիայի գրականության մեջ: Եվրոպայում «Մ.» հայտնի է դարձել XVIII դ. վերջերից (անգլ., գերմ., ռուս.): Մինչև 1948-ը էպոսի լիակատար թարգմանությունը եղել է միայն անգլ.: 1950-67-ին ռուսերենով հրատարակվել է «Մ.»-ի երեք գիրքը: Էպոսի ուսումնասիրության գործում զգալի ավանդ ունեն եվրոպացի գիտնականներ Ֆ. Բոպպը, Լ. Շրյոդերը, Խ. Լասսենը, Ս. Սորենսենը, Դ. Բյուլերը, հնդիկ Վ. Ս. Սուքթանկարը և ուրիշներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀԱԼ''' (արաբ. մա՛հա՛լ – վայր, տեղ բառի հոգնակին է, համապատասխանում է գավառ բառին), XIV–XVIII դարերում վարչական միավոր Իրանում և նրան ենթակա երկրներում, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանում: Վարչ. խոշոր միավորները՝ վիլայեթները, խանություններն ու բեգլերբեգությունները, բաժանված էին Մ–ների կամ նահիեների: Մ. կառավարել է բեկի տիտղոսով միրբոլուքը, որը համարվել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/350 ''բեգլերբեգիի''] փոխանորդը (նաիբ): Այն Մ–ներում, որտեղ ժառանգաբար իշխել են տեղական ֆեոդ. տների ներկայացուցիչները, առանձին վարչակարգ էր հաստատված, որով միրբոլուքի կամ նաիբի ֆունկցիաները վերապահված էին տեղական ֆեոդալին կամ մելիքին (օրինակ՝ Արցախի Խաչեն, Գյուլիստան, Վարանդա, Ջրաբերդ, Դիզակ Մ–ների միրբոլուքները հայ մելիքներն էին): XVIII դ. 30-ական թթ. Նադիր շահի հրամանով Արցախի այդ Մ–ները միավորվեցին, ստեղծվեց «մահալ–ե խամսե» («հինգ Մ–ներ», [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/8 ''Խամսայի մելիքություններ'']) կոչվող հայկ. ինքնավար երկրամասը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Шопен И}}., Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху её присоединения к Российской империи, СПБ, 1852.{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Փափազյան}} 
'''ՄԱՀԱՄՈՐՄ''' (Atropa), {{լայն|շիկատակ}}, մորմազգիների ընտանիքի բազմամյա թունավոր խոտաբույսերի ցեղ: Ցողունը կանգուն է, 0,6-2 մ բարձրությամբ, ծաղիկները մեկական են, կախված, սովորաբար՝ դարչնամանուշակագույն կամ կարմրագորշ: Տերևները մուգ կանաչ են, խոշոր, ձվաձև, ամբողջաեզր, հերթադիր, պտուղը սև, փայլուն հատապտուղ է: Հայտնի է Մ–ի 4, ՍՍՀՄ–ում՝ 2 տեսակ: ՀՍՍՀ անտառային շրջաններում (Իջևան, Շամշադին, Կիրովական, Ղափան ևն) ծովի մակերևույթից 700-1800 մ բարձրության վրա հանդիպում է կովկասյան Մ.: Մ. արժեքավոր դեղաբույս է, բոլոր մասերը պարունակում են ալկալոիդներ (4-6%), ատրոպին, հիոսցիամին, բազմաթիվ այլ արժեքավոր նյութեր՝ ասպորգին մեթիլ վիսկոզին, սաթաթթու ևն: Տերևների և արմատների մզվածքը և թուրմը օգտագործվում է ստամոքսի խոցի, բրոնխիալ ասթմայի, պարկինսոնյան հիվանդության ևն բուժման համար: Մ–ի սխալ օգտագործումը կարող է թունավորումների, նույնիսկ մահվան պատճառ դառնալ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀԱՊԱՏԻԺ''', պատժի ամենախիստ տեսակը: ՍՍՀՄ օրենսդրությամբ կիրառվում է գնդակահարության, կապիտալիստական երկրներում նաև՝ կախաղանի, խեղդամահ անելու, էլեկտրական աթոռի, գազախցիկի միջոցով: ՍՍՀՄ–ում Մ. կիրառվում է որպես ժամանակավոր հարկադիր միջոցառում՝ պետական որոշ հանցագործությունների ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/212 ''հայրենիքի դավաճանություն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/674 ''լրտեսություն'']), առանձնապես վտանգավոր մի քանի ընդհանուր հանցագործությունների (ծանրացնող հանգամանքներում կատարված դիտավորյալ սպանություն, առանձնապես խոշոր չափերով սոցիալիստական սեփականության հափշտակություն ևն) դեպքերում, պատերազմի ժամանակ զինծառայությունից խուսափողների, պետի հրամանը կատարելուց հրաժարվողների, դասալիքների նկատմամբ ևն: Մ. չի կարող կիրառվել 18 տարին չբոլորած անձանց, հանցագործության կատարման, դատավճիռ արձակելու կամ ի կատար ածելու պահին հղի կանանց նկատմամբ: Մ. նախատեսող հանցագործությունների վերաբերյալ գործերը ընդդատյա են միութենական, ինքնավար հանրապետությունների գերագույն դատարաններին, երկրամասային, մարզային, մի շարք քաղաքների (Մոսկվա, Լենինգրադ, Տաշքենդ ևն) քաղաքային դատարաններին, ինքնավար մարզերի և ինքնավար օկրուգների դատարաններին, զինվորական տրիբունալներին, ՍՍՀՄ Գերագույն դատարանի զինվորական կոլեգիային: Մ. լայնորեն կիրառվել է ստրկատիրական և ֆեոդալական հասարակարգերում, երբեմն՝ ամենադաժան ձևերով (հրկիզում, քարկոծություն, խաչհանում, քառահատում, անվահարում, ջրահեղձում ևն): Հայոց կանոնագրքում, Մխիթար Գոշի և Սմբատ Սպարապետի դատաստանագրքերում Մ–ի որոշ տեսակներ նախատեսված էր կիրառել պետ., կրոնական, անձի և սեփականության դեմ ուղղված ծանրագույն հանցագործությունների դեպքերում: Արևմտյան Եվրոպայի և Լատինական Ամերիկայի Մի շարք երկրներում Մ. վերացված է:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Թովմասյան}} 
'''ՄԱՀԱՌԱՋԱ''' (սանսկրիտ., բառացի՝ մեծ կառավարիչ, մեծ իշխան), {{լայն|մահարանա, մահարաո}}, Հնդկաստանում, միջին դարերում, անկախ իշխանությունների կառավարիչների տիտղոս, որը պահպանվել է նոր և նորագույն շրջանում: 1956-ին Մ. և այլ տիտղոս կրող իշխանները զրկվել են քաղ. իշխանությունից:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀԱՐԱՇՏՐԱ''', նահանգ Հնդկաստանում, Հնդստան թերակղզու հյուսիս–արևմուտքում: Տարածությունը 308 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 55,2 մլն (1975), վարչական կենտրոնը՝ Բոմբեյ: Ընդգրկում է Դեկանի սարահարթի հս–արմ. մասը, Արևմտյան Գաթերի լեռնային գոտին և Արաբական ծովափնյա նեղ դաշտավայրը: Կլիման մուսսոնային է: Դեկանի սարահարթի տրապների վրա զարգացած են բերրի սևահողեր (ռեգուրներ): Բնակչության ավելի քան 60%-ը զբաղված է գյուղատնտեսությամբ: Բամբակի բերքահավաքով Մ. առաջինն է: Մշակում են գետնընկույզ և այլ յուղատուներ, շաքարեղեգ, հացահատիկային կուլտուրաներ (ջովար, ցորեն, բրինձ ևն): Մ. Հնդկաստանի առավել զարգացած արդ. նահանգ է: Նրան բաժին է ընկնում վերամշակող արդյունաբերության արտադրանքի 25%-ը: Առաջատար ճյուղը բամբակեղենի արդյունաբերությունն է: Զարգացած են նաև տեքստիլ արտադրության այլ ճյուղերը և սննդի արդյունաբերությունը, նահանգի արլ–ում՝ լեռնահանքային արդյունաբերությունը: Կա մեքենաշինություն, քիմ. և նավթաքիմ. արդյունաբերություն: Արդյունահանվում է մանգանի հանքանյութ, քարածուխ: Տարապուրում գործում է Հնդկաստանի առաջին ԱԷԿ-ը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀԱՐԻ''' Գուրգեն (իսկականը՝ Աճեմյան Գուրգեն Գրիգորի, 1(14).8.1903, Վան – 16.7.1969, Պալանգա (Լիտվական ՍՍՀ), թաղված է Երևանում), հայ սովետականն գրող, ՀՍՍՀ կուլտուրայի վաստ. գործիչ (1965): Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում, 1915-ից ապաստանել է Դիլիջանի ու Երևանի որբանոցներում: Սովորել է Երևանի համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետում: 1918-ից բանաստեղծություններ է տպագրել «Աշխատանք», «Վան–Տոսպ» և այլ թերթերում: Մ–ու որոնումների շրջանին են վերաբերում «Տիտանիկ» (1924), «Երկու պոեմ» (1926), «Բարդիներ» (1927) և այլ գրքույկներ: Մ–ուն գրական ճանաչում բերեց «Մրգահաս» (1933) ժողովածուն, որտեղ, բանաստեղծություններից բացի, զետեղված էին նաև բալլադներ ու պոեմներ՝ հայրենիքի,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0qto7msii97735gizti5r045jobroo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/184</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24906</id>
    <revision>
      <id>393330</id>
      <parentid>252930</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T08:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393330</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6383" sha1="2uo2g2tgn01gim3mhamjceegtm631wg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;սիրո, ազգային արժեքների, բնության ու ժողովրդի մասին։ Հեղափոխական անցյալին, նրա անվանի և անանուն հերոսներին են նվիրված «Կարմիր ձիավորի մահը&gt; (1927, փոխադրություն), «Բալլադ մի ռուս զինվորի մասին», «Բալլադ Բաքվի և քսանվեցի մասին», «Արնախեղդ վարդեր» (1929), «Վերջին մայիսը» (1929–1930) բալլադները։&lt;br&gt;
Մ․ արձակ սկսել է գրել 1920-ական թթ․ վերջերից։ 1929-ին լույս է տեսել նրա «Սիրո, խանդի ու Նիցցայի պարտիզանների մասին» պատմվածքների ժողովածուն, որտեղ իշխող մոտիվը հին ու նոր հոգեբանությունների բախումն է՝ բեկված սիրո, ընտանիքի, մարդկային փոխհարաբերությունների մեջ։ «Զիգզագներում» (1931) ժողովածուն շարունակում է նախորդ գրքում սկսած զրույցը նոր մարդու կերպարի և նոր հարաբերությունների շուրջը։ 1930-ին Մ․ հրատարակեց իր կենսագրական եռերգության առաջին երկու գրքերը, իսկ 1956-ին՝ երրորդ գիրքը։ Գրողը կենդանի պատկերներով ու կերպարներով ներկայացնում է Հայաստանը իր պատմության ճակատագրական ժամանակաշրջանում՝ առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին («Մանկություն»), պատերազմի, հայկ․ կոտորածների ու բռնագաղթի տարիներին («Պատանեկություն») և, վերջապես, հեղափոխության օրերին («Երիտասարդության սեմին»)։ Պատմական այս ֆոնի վրա արված է հայ մանուկի, դեռահասի, ապա՝ պատանու կյանքը, որը միահյուսվում է հայրենիքի ու ժողովրդի ճակատագրի հետ։&lt;br&gt;
1950-ական թթ․ Մ–ու ստեղծագործությունն ստացավ նոր թափ։ Լույս տեսան «Հնձաններ» (1959) բանաստեղծությունների, «Լռության ձայնը» (1962) պատմվածքների ժողովածուները և «Այրվող այգեստաններ» (1966) վեպը։ Վավերագրական հարուստ նյութի հիման վրա վեպում պատկերված է հայ ժողովրդի արևմտյան հատվածներից մեկի՝ Վանի հայության իրավիճակը առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող տարիներին և տեղահանության ու գաղթի ժամանակաշրջանում։ Մ․ գրել է նաև «Չարենց Նամե» (1968) և «Այս հմուտ, հանճարեղ լոռեցին» (1971) դիմանկարային–հուշագրական գրքերը։&lt;br&gt;
Մ–ու լեզուն հարուստ է, պատկերավոր, ոճը՝ ինքնատիպ, որին ներհատուկ են ողբերգականի ու երգիծականի միահյուսումը, ջերմ քնարականությունն ու մեղմ հումորը։ Մ–ու գործերը թարգմանվել են ռուս. և այլ լեզուներով։&lt;br&gt;
''Երկ․'' Երկ․ ժող․, հ․ 1–4, Ե․, 1966–79.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Աղաբարյան Ս}}․, Գուրգեն Մահարի, Ե․, 1959։ {{լայն|Արզումանյան Ս․}}, Սովետահայ վեպը, Ե․, 1967, էջ 324–347։ {{լայն|Աղաբեկյան Կ}}․, Գուրգեն Մահարի, Ե․, 1975։ {{լայն|Աղալյան Ն}}․, Քննադատության ժամանակը, Ե․, 1977, էջ 97–119։ {{լայն|Բոդոսյան Ս}}․, Գուրգեն Մահարի, Ե․, 1980։{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Բոդոսյան}}
'''ՄԱՀԱՐՁ''' (այժմ՝ Մարջանսու), գետ Իրաքում, Մեծ Զավ գետի ձախ վտակը։ Երկարությունը մոտ 100 կմ է։ Սկիզբ է առնում Զագրոսի շղթայի Բոզդաղ լեռնազանգվածի հվ–արմ․ լանջից, մոտ, 2800 մ բարձրությունից։ Սնումը ձնաանձրևային է, հորդացումը՝ գարնանը։&lt;br&gt;
'''ՄԱՀԱՐՁԱՆ''', քանդակագործական ստեղծագործություն կամ ճարտարապետական փոքր հորինվածք, որը դրվում է մահացածի գերեզմանին՝ նրա հիշատակը հավերժացնելու նպատակով։ Նոր քարի դարի մշակույթում Մ–ները փայտե սյուներ էին, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/462 ''մենհիրներ''], Հին Հունաստանում՝ արձաններ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/112 ''ստելաներ'']։ Վաղ միջնադարյան Եվրոպայում, ժողովուրդների մեծ գաղթի շրջանում քրիստոնեության տարածումով հարթաքանդակներով ստելաները փոխարինվել են խաչերով։ XI դարից Արևմտյան Եվրոպայում Մ–ի հիմնական տիպ է դարձել պատվանդանը (ննջեցյալի քանդակազարդ պատկերը կրող սալիկով ծածկված քարե կամ բրոնզե դատարկ արկղ՝ սովորաբար եկեղեցու ներսում)։ Միջնադարյան Կովկասում տարածում են գտել քանդակազարդ շիրմաքարերը։ Չին․ Մ–ները (փորագրված անուններով ուղղաձիգ սալեր) աստիճանաբար փոխարկվել են հուշապատերի։ Վերածննդի շրջանում հիմնականում կառուցվել են դամբարաններ։ XVII–XVIII դդ․ Մ–ներում դիմաքանդակները հաճախ համադրվել են այլաբանական&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2uo2g2tgn01gim3mhamjceegtm631wg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/185</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24907</id>
    <revision>
      <id>393333</id>
      <parentid>252934</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T08:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393333</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13688" sha1="pwticmeo6962yn6pb3ygxn55wgeldtq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ֆիգուրների հետ. կարևոր նշանակություն են ձեռք բերել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/575 ''տապանագրերը'']: XVIII դ. վերջին և XIX դ. սկզբին Մ–ները տեղադրվել են ոչ թե եկեղեցիներում, այլ գերեզմանոցում, որոնք վեր են ածվել Մ–ի յուրօրինակ թանգարանների: XIX դ. 2-րդ կեսին և XX դ. գերեզմանի միակ հարդարանքը դարձել է դիմաքանդակը և լակոնիկ հուշախորհրդապատկերը:&lt;br&gt;
Հին և միջնադարյան Հայաստանում Մ–ներ են եղել մենհիրները, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/507 ''կոթողները''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/272 ''դամբարանները''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/29 ''խաչքարերը''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/575 ''տապանաքարերը'']: Խաչքարերը XVIII դ. վերջից իրենց տեղը զիջել են հուշարձանին: XIX դ. և XX դ. սկզբին Մ. առավելապես հանդես է եկել քանդակային ձևերի գերակշռությամբ (ինչպես կլոր, այնպես ռելիեֆային): Սովետական շրջանում Մ–ի տարածված տեսակներ են դիմաքանդակները, արձանները, տապանաքարերի նոր ձևերը, ինչպես և դրանց հիմքի վրա ստեղծված խորհրդանշական քանդակաձևերը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Բարխուդարյան Ս. Գ}}., Հայաստանի կոթողային հուշարձանները, «Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԳԱ, հաս. գիտ.», 1960, № 7-8:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀԴԻԱԿԱՆ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆ''' {{լայն|Սուդանում}}, զինված ապստամբություն թուրք–եգիպտական իշխանությունների և անգլիական գաղութարարների դեմ 1881-1898-ին: Շարժման գաղափարախոսն ու ղեկավարը հոգևոր քարոզիչ Մոհամմեդ Ահմեդն էր (1848-85), որը հավասարության, եղբայրության, իսլամը այլասերող թուրքերի և եգիպտացիների դեմ պայքարի քարոզով հիմնադրեց Անսարիների եղբայրությունը (1870): Իրեն «մահդի» (մեսիա, փրկարար) հռչակելով (1881)՝ Մ. Ահմեդը ղեկավարեց ազգային–ազատագրական ժող. ապստամբությունը, որի շարժիչ ուժերն էին գյուղացիությունը, արհեստավորները, քոչվորները, ստրուկները: Հաղթելով անգլ. և թուրք–եգիպտական պատժիչ զորքերին՝ մահդիականները Սուդանում ստեղծեցին Մահդիական պետություն (1885): Մահդիի մահից հետո (խալիֆա էր Աբդալլա իբն աս Սաիդ Մոհամմեդը) մահդիական վերնախավի (որ վերաճել էր սեփական ժողովրդին շահագործող դասի) դեմ սկսված ժողովրդական հուզումների և ներքին երկպառակությունների պայմաններում, 1896-ին Սուդանի դեմ վերսկսվեց անգլո–եգիպտական զինված ինտերվենցիան: 1898-ին Օմդուրմանի ճակատամարտում մահդիականները պարտվեցին, որի հետևանքով Սուդանը դարձավ (1899) անգլ. գաղութ:{{ՀՍՀ հեղ|Ե. Նաջարյան}}
'''ՄԱՀԵ''' (Mahe) Ժան–Պիեռ Հանրի Մարի (ծն. 21.3.1944, Փարիզ), ֆրանսիացի արևելագետ–հայագետ: 1967-ին ավարտել է Սորբոնի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը: 1970-75-ին զուգահեռաբար աշակերտել է արևելագետ–հայագետներ Ժ. Մենարին, Շ. Մերսիեին, Ֆ. Ֆեյդիին: 1975-77-ին ֆրանս. է դասավանդել Երևանի համալսարանում, Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարանում զբաղվել գիտական–բանասիրական աշխատանքով: 1977-ից Սորբոնի համալսարանի արևելյան լեզուների և քաղաքակրթությունների ինստ-ի հայագիտության ամբիոնի վարիչն է, հին արլ. լեզուների դպրոցի հայոց լեզվի դասախոսը և «Ռևյոլ դեզ էտյուդ արմենիեն»-ի («Revue des dtudes armeniennes») գլխավոր խմբագիրը: Զբաղվում է հայերեն հին ձեռագրերի՝ գրաբարից ֆրանս. թարգմանությամբ («Հերմեայ Եռամեծի առ Ասկղեպիոս սահմանք», հուն., ղպտիերեն, լատ. աղբյուրների համեմատությամբ և ծանոթագրություններով, 1976), միջնադարյան Հայաստանի պատմության, հայ գրականության ու հայերենի քերականության հարցերով:{{ՀՍՀ հեղ|Խ. Կարադելյան}}
'''ՄԱՀԵՎԱՆՅԱՆՆԵՐ''', իշխանական տոհմ Սյունիքում: Նրա ներկայացուցիչներից Մահևանը XI դ. վերջին Սյունյաց Սենեքերիմ թագավորի ազատներից էր: 1166-ին սելջուկների հարձակումների պատճառով Մ. տեղափոխվեցին Անի: Սյունիք վերադարձան Զաքարյանների օրոք: Մ. Իվանե աթաբեկից, իբրև հայրենիք, ստացան Նրբույն բերդը և ագարակներ՝ Վայոց ձորի արմ. կողմում: Մ–ի վերջին ներկայացուցիչներից էին Ջուրջեանց թոռ Մահևանը և Ամիրան:{{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Մաթևոսյան}} 
'''ՄԱՀԹՈՒՄԿՈՒԼԻ''' (կեղծանունը՝ Ֆրագի, ծն. է և մահ. թթ. անհտ.), XVIII դ. թուրքմեն բանաստեղծ: Մ–ից մեզ է հասել 10 հզ. չափածո տող: Նրա քաղաքացիական պոեզիան դատապարտում է միջցեղային երկպառակությունները, ընչազուրկներին կոչ է անում մտածել գոյության պայքարի մասին, մերկացնում է հոգևորականությանը: Մ. մեծ ազդեցություն է գործել թուրքմ. պոեզիայի զարգացման վրա:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Избранное, Μ., 1960.&lt;br&gt;
'''ՄԱՀԼԵՐ''' (Mahler), Գուստավ (1860-1911), ավստրիացի կոմպոզիտոր և դիրիժոր: 1875-78-ին սովորել է Վիեննայի կոնսերվատորիայում: Դիրիժորական աշխատանքն սկսել է 1880-ից: Եղել է Բուդապեշտի (1888-91), Համբուրգի (1891-1897), Վիեննայի (1897-1907) օպերային թատրոնների գլխավոր դիրիժոր և անօրեն, Նյու Յորքի «Մետրոպոլիտեն–օպերայի» (1908-09) և ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի (1909-11) դիրիժոր: Մ. դիրիժորի գործունեությունը դարագլուխ է եղել երաժշտական թատրոնի պատմության մեջ: Գրել է 9 սիմֆոնիա (1888-1909, տասներորդը անավարտ է), «Երգ երկրի մասին», սիմֆոնիա–կանտատը մեներգիչների և նվագախմբի համար (1908), երգաշարեր նվագախմբի ընկերակցությամբ՝ «Թափառական ենթավարպետի երգերը» (խոսք՝ Մ–ի, 1884), «Տղայի կախարդական եղջերափողը» (1895), «Երգեր մահացած երեխաների մասին» (1904) ևն: Գիտակցելով ժամանակի սոցիալական հակասությունները՝ Մ. ձգտել է երաժշտության միջոցով դիմել լայն զանգվածներին, մերկացնել կյանքի արատավոր կողմերը, պայքարել անարդարության դեմ: Սիմֆոնիաներում օգտագործել է նվագախմբի մեծ կազմ, երբեմն նաև մեներգիչներ, երգչախումբ: Փիլ. և քնարական կերպարների կողքին սիմֆոնիաներում տեղ են գտել ողբերգական պաթոսը, դառը հեգնանքը, կծու պարոդիան: Դեմոկրատական լինելով հանդերձ՝ Մ–ի երաժշտական լեզուն բարդ է, հնչողությունը գերհագեցած, նրա արվեստը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/100 ''էքսպրեսիոնիզմի''] վառ դրսևորումներից է:&lt;br&gt;
Երկ. {{լայն|Соллертинский И}}., Г. Малер, Л., 1932; {{լայն|Барсова И}}., Симфонии Густава Малера, М., 1975.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Բուդաղյան}}
'''ՄԱՀԿԱՆԱԲԵՐԴ''', բերդ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Ձորոփոր (Կայան) գավառում, Աղստև գետի միջին հոսանքի ավազանում, Ոսկեպարի վտակ Խնձորկուտի աջ ափին, Դեղձնուտ վանքի մոտակայքում (այժմյան՝ Իջևանի շրջանում): Հիմնվել է XII դ. բարձրադիր ժայռի գագաթին, խիտ անտառի մեջ: XII-XIII դդ. պատկանել է Մահկանաբերդի Արծրունիներին, որի համար բերդին հարող շրջանը կոչվել է «գավառ Մահկանաբերդոյ»: Մ–ի պարիսպները համեմատաբար լավ են պահպանված, բայց հուշարձանը ճարտ. առումով չի ուսումնասիրված: Այժմ կոչվում է Բերդքար:{{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Մաթևոսյան}}
'''ՄԱՀԿԱՆԱԲԵՐԴԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', XII-XIII դարերում ֆեոդալական կազմավորում Հյուսիսային Հայաստանում՝ Արծրունի տոհմից սերած իշխանների գլխավորությամբ: Ընդգրկում էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/220 ''Կայան''] գավառը՝ Աղստև գետի միջին հոսանքում: Կենտրոններն էին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/220 ''Կայան''] ամրոցը և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/185 ''Մահկանաբերդը'']: Մ. ի–յան հիմնադիրը Վահրամ Արծրունին էր, Ամիր Քուրդ Արծրունու հայրը: XII-XIII դդ. Մահկանաբերդի Արծրունիների ֆեոդալական տան ներկայացուցիչները բարձր դիրք էին գրավում վրաց արքունիքում, ազգակցական կապեր ունեին Զաքարյանների հետ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/75 ''Արծրունիներ'']): 1191-ին Ամիր Քրդի շնորհազրկումից հետո Կայան գավառը անցավ Զաքարյաններին: Մ. ի–յան տիրույթները Աղստևի հովտում սահմանափակվեցին Մահկանաբերդի շրջակայքով: 1236-ին իշխանության տարածքը տուժեց մոնղոլների արշավանքից: XIII դ. Մահկանաբերդի ֆեոդալական տան խոշոր ներկայացուցիչներն էին Սադուն Արծրունին և Խութլու Բուղան: Մ. ի. քայքայվեց XIV դ., մոնղ. տիրապետության ժամանակ:{{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Մաթևոսյան}}
'''ՄԱՀՄԱԴ''', գյուղ Տրապիզոնի վիլայեթում, նույն քաղաքից մոտ 16 կմ հարավ–արևմուտք: 1915-ին ուներ 10 տուն հայ բնակիչ: Զբաղվում էին այգեգործությամբ: Բնակիչները զոհվել են 1915-ին: &lt;br&gt;
'''ՄԱՀՄԱԴ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Նիկսար գավառում: 1915-ին ուներ 120 տուն հայ բնակիչ: Կար եկեղեցի և ութամյա վարժարան: Բնակիչները զոհվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՄԵԴ''', {{լայն|Մուհամմադ, Մուհամեդ, Մահմուդ, Ահմադ, Համիդ}} (արաբ. «փառավոր», «գովասանքի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pwticmeo6962yn6pb3ygxn55wgeldtq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/186</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24908</id>
    <revision>
      <id>393337</id>
      <parentid>253011</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393337</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15572" sha1="fj7kdhel0kesp6f8kp9kyz0xgit5uuj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;արժան») (մոտ 570, Մեքքա – 8.6.632, Մեդինա), արաբ կրոնական քարոզիչ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/186 ''մահմեդականության''] հիմնադիրը, պետական գործիչ: Մահմեդականները Մ–ին անվանում են «մեծ մարգարե», «ալլահի դեսպան»: Ըստ ավանդության Մ. ծնվել է արաբ. կուրեյշ կոչվող ցեղի Բանու–հաշըմ սնանկացած տոհմում: Վաղ հասակում որբացել է, տառապել ընկնավորությամբ: Զբաղվել է հովվությամբ, ապա ծառայել մեքքացի մեծահարուստ այրի Հադիջային (ուղեկցել է նրա ուղտերի կարավանը), որի հետ ամուսնացել է: Զբաղվել է կրոնա–բարոյագիտական հարցերով: Ուսումնասիրելով հին, հատկապես հուդայական (մովսեսական) և քրիստոնեական միաստվածական կրոնական ուսմունքները, դրանց ազդեցությամբ Մ. ստեղծել է կրոնական վարդապետություն, որը հետագայում կոչվել է «իսլամ» («հնազանդություն», «ալլահի կամք»): Մեքքայում հալածվելով, Մ. իր հետնորդների հետ 622-ի սեպտ. 22-ին փախել է Յասրիբ կամ Յատրիբ (հետագայում՝ Մեդինա): Այդ իրադարձությունը կոչվել է «հիջրա»: Մ–ի հետևորդներն այն հռչակել են դարակազմիկ, և այնուհետև իրենց տարեգլուխը սկսել 622-ի սեպտեմբեր 22-ից: Մեդինայում Մ. հիմնել է մեջիդ, որը դարձել է մահմեդականների երկրորդ սրբարանը (առաջինը՝ Մեքքայում, երրորդը՝ Երուսաղեմում): Մ. դարձել է Մեդինայի կառավարիչը, մահմեդական համայնքի զորահրամանատարը և գերագույն դատավորը: Մահմեդականությունը համաարաբական կրոն դարձնելու համար, տևական կռիվներից հետո, 630-ին Մ. գրավել է Մեքքան, կործանել հեթանոսական կռատները և հիմնել նոր սրբարաններ: Մինչև 632-ը իր իշխանությունը հաստատելով Արաբիայում՝ մահմեդականությունը հռչակել է միակ պաշտոնական գաղափարախոսությունը, որը կարևոր նշանակություն է ունեցել արաբ. տարանջատ ցեղերի միավորման, միասնական պետության ստեղծման և հզորացման գործում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/186 ''Մահմեդականություն''] հոդվածի գրականությունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/467 ''Շարիաթ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|իսլամ}} (&lt; արաբ. islam — հնազանդություն), համաշխարհային կրոններից: Մ. առաջացել է VII դ.՝ Հիջազում (Արևմտյան Արաբիա): Հիմնադիրը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/185 ''Մահմեդն''] է (այստեղից էլ «Մ.», թեև կրոնի ընդունված անվանումը իսլամ է): Մ., որպես միաստվածային կրոն, փոխարինեց արաբ. ցեղերի մեջ տարածված բազմաստվածությանն ու ցեղային այլ կրոններին և գաղափարապես հիմնավորեց միասնական պետություն ստեղծելու արաբների ձգտումը, որը VI դ. վերջում – VII դ. սկզբում դարձել էր պատմական անհրաժեշտություն: Այս խնդիրն իրականացրեց Մ–յան դրոշի ներքո ծավալված կրոնա–քաղաքական շարժումը: Ստեղծված [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/699 ''կրոնապետությունն''] արտահայտում ու սրբագործում էր նոր, մահմեդական և նրան հակվող հին վերնախավի շահերը: Մահմեդական համայնքը (ումմա), որը միաժամանակ և՛ քաղ. կազմակերպություն էր, և՛ կրոնական միավորում, միավորվեց միասնական հավատով: Լինելով կրոնի, քաղ. և իրավական նորմերի համադրություն, որում կրոնը հանդես է եկել որպես միասնականացնող և որոշիչ գործոն, Մ. ձեռք բերեց նշանակալի կայունություն, ինչպես հենց Արաբիայում, ուր նրա հիմքի վրա կազմավորվեց կենտրոնացված պետություն, այնպես էլ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/673 ''արաբական նվաճումներից''] հետո ստեղծված [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/706 ''խալֆայությունում'']: Մ–յան ունիվերսալացմանը նպաստեց համընդհանուր ճանաչում գտած կրոնահավասարողական իդեալը, նրան անցնելու ծայրահեղ պարզ կարգը և հոգևորական նվիրապետության բացակայությունը: Մ. նպաստեց խալիֆայությունում ձևավորվող [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/669 ''արաբական մշակույթի''] զարգացմանը: IX-X դդ. Մ. վերածվեց բարդ համակարգի՝ փիլ.–աստվածաբանական (քալամ) և իրավական ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/467 ''շարիաթ'']) հիմքով: Մ–յան դավանաբանության միակ աղբյուրը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/54 ''Ղուրանն''] է, թեև պրակտիկայում նրան համարժեք է նաև սուրբ ավանդույթը (սուննան):&lt;br&gt;
Իր դոգմատիկայի, բարոյախոսության, ծիսակատարության, առասպելաբանության բազմաթիվ գծերով Մ. առավել մոտ է քրիստոնեությանը և հուդայականությանը: Նրանցից (նաև զրադաշտականությունից և կրոնափիլիսոփայական ու քաղ. այլ հոսանքներից) Մ. փոխառել է բազմաթիվ գաղափարներ և սկզբունքներ, սակայն դրանք ձևափոխվել են և ձեռք բերել այլ նշանակություն:&lt;br&gt;
Մ–յան բուն կրոնական կառուցվածքը բաղկացած է իմանից՝ հավատ Մ–յան ճշմարտացիության նկատմամբ, և դինից (կրոնական պրակտիկա՝ կրոնական ծեսերի, բարոյականության, ավանդույթների ևնի հանրագումար): Իմանի էությունը արտահայտում է միաստվածության, Մահմեդի մարգարեական առաքելության և նրան նախորդած մարգարեների (մարգարե–առաքյալներից պաշտվում են Ադամը, Նոյը, Աբրահամը, Մովսեսը, Հիսուս Քրիստոսը. Մահմեդը համարվում է մարգարեներից վերջինը, բարձրագույնը), հրեշտակների, հայտնության, դժոխքի և դրախտի մասին հավատը: Մահմեդականները հավատին իրենց պատկանելությունն արտահայտում են հետևյալ բանաձևով. «Չկա աստվածություն, բացի միակ աստծուց (ալլահ) և Մահմեդը նրա առաքյալն է»: Ըստ Մ–յան, իսկական մահմեդականը կարող է հուսալ դրախտային թագավորություն, իսկ ոչ մահմեդականը դատապարտված է հավերժ դժոխային տանջանքների:&lt;br&gt;
Դինի առանցքը «հավատի սյուներն» (արքան) են՝ 1. հավատի դավանում, 2. ամենօրյա հնգակի աղոթք (պարսկ. նամազ), որին նախորդում և հաջորդում է ծիսային լվացումը և ուղեկցվում խոնարհման ու երկրպագման շարժումներով, 3. ծոմ՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/423 ''հիջրայի''] թվականության ռամադան (իններորդ) ամսին (թույլատրվում է նաև կամավոր ծոմ՝ տարվա ցանկացած ժամանակ), 4. պարտադիր բարեգործություն (զաքյաթ կոչվող հարկի վճարում), թույլատրվում է նաև կամավոր ողորմություն, 5. ուխտագնացություն սրբազան քաղաք Մեքքա (սակայն ոչ պարտադիր որոշ կատեգորիաների հավատացյալների համար): &lt;br&gt;
Մ–յանը բնորոշ է ընդարձակ ծիսային համակարգը, որը հաստատում է ոչ միայն հավատը «ամենազոր աստծու», այլև «մահմեդական համերաշխության» նկատմամբ: Բացառիկ նշանակություն է տրվում սովորույթներին և ավանդույթներին, դրանք սոցիալական հսկողության և համախոհության ապահովման գլխակոր միջոցն են: Մ. ունի բազմաթիվ տոներ (ֆիտր, կուրբան, մաուլիդ ևն): Էական նշանակություն է տրվում նաև այնպիսի կրոնական պարտականությանը, ինչպիսին է ջիհադը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/19 ''ղազավաթ''])՝ «պատերազմ հանուն հավատի», «սրբազան պատերազմ», որի համար բնորոշը ոչ միայն այլ երկրների զավթումն է, այլև այլադավանների («անհավատների») բռնի մահմեդականացումը:&lt;br&gt;
Քաղ. պայքարը VII դ. ուղղափառ Մ–ից՝ սուննիզմից (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/195 ''Սուննիներ'']) բացի, որպես հակադիր հոսանք կյանքի կոչեց նաև շիիզմը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/493 ''Շիաներ'']), որից VIII-IX դդ. առաջացան այլ աղանդներ: XVI-XVIII դդ. Մերձավոր Արևելքում գերիշխանության ձգտող Օսմանյան կայսրության և Իրանի միջև պատերազմները արտաքուստ մղվում էին այդ երկու ուղղությունների պայքարի քողի ներքո: XVIII դ. Մ–ում առաջացան միստիկական հոսանքներ, որոնցից ամենից հզորը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/212 ''սուֆիզմն''] էր:&lt;br&gt;
Մ–յան պահպանողական և հետադիմական բնույթը նպաստել է մահմեդական Արևելքի տնտ., մշակութային հետամնացությանը: Միաժամանակ Մ., որպես այն դավանող ժողովուրդների ունիվերսալ գաղափարախոսություն, նպաստել է նրանց ազգային–ագատագրական շարժումների ակտիվությանը: Այս բանը պահպանել է Մ–յան ազդեցությունը սոցիալական կյանքում: Այսուհանդերձ, ամբողջովին վերցրած, տեղի է ունենում Մ–յան ավանդական ուժի ու հեղինակության, նրա սոցիալական նշանակության անկում: Կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացումը, հատկապես XIX դ., էական փոխհարաբերություններ առաջացրեց Մ–յան ֆեոդալական գաղափարախոսության մեջ, որոնք հիմք դարձան XIX դ. վերջին – XX դ. սկզբին Մ–յան արդիականացմանը: Բարենորոգիչների (Աբդո, Ռաշիդ Ռիդա, Իկբալ) նպատակն էր Մ–յան քաղ. և ինտելեկտուալ ուժի վերականգնում ժամանակի գիտական, տեխ. և հասարակական հարաբերությունների պահանջներին համապատասխան: Սակայն այդ գաղափարախոսները չէին շոշափում Մ–յան հիմնական դոգմաները և սկզբունքները, այլ պարզապես ներառում էին նոր տարրեր: Այս պատճառով դեմոկրատական, լուսավորական, հակաֆեոդալական պահանջները հաճախ մղվում էին ետին պլան, և ընդգծվում Մ–յան անառարկելի առավելությունը մյուս հավատքների, սոցիալ–քաղաքական ուսմունքների և մշակույթների նկատմամբ: Մ–յան կրոնա–քաղաքական գաղափարախոսության արդիականացման արտահայտություն էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/121 ''պանիսլամիզմը''], որի հետևորդները, Վ. Ի. Լենինի գնահատմամբ, փորձում են եվրոպական և ամերիկյան իմպերիալիզմի դեմ ուղղված ազատագրական շարժումը միացնել խաների, կալվածատերերի, մոլլաների դիրքի ամրացման հետ (Երկ., հ. 31, էջ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fj7kdhel0kesp6f8kp9kyz0xgit5uuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/187</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24909</id>
    <revision>
      <id>393347</id>
      <parentid>253013</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:09:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393347</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14505" sha1="d1b7f9aqlveajaj8gx733p5mgjkp0yw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;171): Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, գաղութային լուծը թոթափած մի շարք երկրներ հռչակվեցին իսլամական հանրապետություններ:&lt;br&gt;
Մ–յան հետնորդները (մոտ 500 մլն) բնակվում են Մերձավոր և Միջին Արևելքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի, Հարավ–Արևելյան Ասիայի երկրներում: Մահմեդականներ կան նաև Հնդկաստանում, ՉԺՀ–ում, Բալկանյան երկրներում և այլ վայրերում, ՍՍՀՄ–ում՝ Միջին Ասիայում, Ղազախստանում, Ադրբեջանում, Աջարիայի, Աբխազիայի, Բաշկիրիայի, Հյուսիս–Օսեթական, Թաթարական և Չեչենո–Ինգուշական ԻՍՍՀ–ներում, ՌՍՖՍՀ մի շարք մարզերում և երկրամասերում:&lt;br&gt;
ՍՍՀՄ–ում ու սոցիալիստական մյուս երկրներում Մ–յան, ինչպես և մյուս կրոնների սոցիալական արմատները վերացել են:&lt;br&gt;
Քրիստոնեական երկրներում մահմեդական տիրապետության հաստատումից հետո քրիստոնյաները ազատ էին դավանելու իրենց կրոնը, միայն պետք է վճարեին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/96 ''գլխահարկ''] (ջիզիա): Հայաստանում իշխած, մեծ մասամբ կրոնապետական–մահմեդական տիրակալությունները, հայ քրիստոնյա բնակչության տարբեր խավերի նկատմամբ կիրառում էին անհանդուրժողական քաղաքականություն, որը առավել շեշտված կերպով սկսեց երևան գալ Առաջավոր Ասիայում սելջուկյան թուրքերի գերիշխանության հաստատումից հետո: XIV–XVI դդ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/387 ''բեյթ–ուլ–մալի''] միջոցով տեղի էր ունենում հայ ավատատերերի հողային տիրույթների յուրացում, ունեզրկում և քաղ. մեկուսացում: XVI-XVIII դդ. Արևմտյան Հայաստանում օսմանյան իշխանությունների, իսկ Արևելյան Հայաստանում կզլբաշների տիրապետության օրոք, հաճախակի տեղի էին ունենում բռնի հավատափոխության դեպքեր, որոնք երբեմն ավարտվում էին նահատակությամբ, կատարվում էին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/232 ''մանկահավաքներ''] (դեվշիրմե), չէին ընդունվում ոչ–մահմեդականների վկայությունները դատարաններում ևն: Ավելի ուշ, Արևելյան Հայաստանում սկսեց կիրառվել իմամ Ջաֆարի օրենքը, ըստ որի Մ. ընդունող հայը դառնում է հայրական ողջ ունեցվածքի միակ ժառանգորդը: Հետզհետե սաստկացող ճնշումների և կրոնական խտրականության ու անհանդուրժողականության պայմաններում հայության մի մասը ձուլվում էր կամ արտագաղթում, որի հետևանքով և փոփոխվում է հոծ հայաբնակ շրջանների էթնիկական պատկերը: XIX դ. Ռուսաստանի հետ միավորումով կանխվեց Արևելյան Հայաստանի ամայացումը, իսկ Արևմտյան Հայաստանում հալածանքները շարունակվեցին մինչև 1915-ը և ավարտվեցին հայության զանգվածային տեղահանությամբ և ցեղասպանությամբ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մարքս Կ., Էնգելս Ֆ., Լենին Վ. Ի}}., Կրոնի մասին, Ե., 1977: {{լայն|Ատրպետ}}, Խալիֆաթ, Նոր Նախիջևան, 1898: {{լայն|Նույնի}}, Իմամաթ, Ալեքսանդրապոլ, 1906: {{լայն|Տեր–Մինասյան Ե}}., Կրոնների պատմություն, էջմիածին, 1909: {{լայն|Լեո}}, Հայոց պատմություն, հ. 3, գիրք 1, գլ. 5, Ե., 1969: {{լայն|Փափագյան Հ. Դ}}., Սեֆյան Իրանի ասիմիլյատորական քաղաքականության հարցի շուրջը, «ԲՄ», 1956, №3: {{լայն|Бартольд В. В}}., Ислам, Соч., т. 6, М., 1966; {{լայն|Беляев Е. А}},, Арабы, ислам и арабский халифат в раннее средневековье, М., 1966; {{լայն|Бертельс К. Э}}., Суфизм и суфийская литература, Избр. труды, т. 3, М., 1965; {{լայն|Петрушевский И. П}}., Ислам в Иране в VII-XV вв., (Л.), 1966; {{լայն|Григорян С. Н}}., Из истории философии Средней Азии и Ирана VII-XII вв., М., 1960; Религия и общественная мысль народов Восгока, М., 1971; {{լայն|Степанянц М. Т}}., Философия и социология в Пакистане, М., 1967; {{լայն|Аширов Н}}., Эволюция ислама в СССР, М., 1972; {{լայն|Массэ А}}., Ислам, пер. с франц., М., 1961.&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՄՏԵՆՔ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառում: 1909-ին ուներ 30 ընտանիք հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ: Նրանց մեծ մասը զոհվել է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՄՈՒԴ II''' (Mahmut) (1785-1839), Թուրքիայի սուլթան 1808-ից: Կենտրոնացված ֆեոդալական միապետություն ստեղծելու նպատակով անցկացրել է զինվորական, վարչական, ֆինանսական և մշակութային բարեփոխումներ: 1826-ին ոչնչացրել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/517 ''ենիչերիներին''] և ստեղծել եվրոպականացված կանոնավոր զորք՝ Սեկբան–ի ջեդիդ: 1834-ին, նահանգային իշխանությունների կենտրոնախույս քաղաքականությանը վերջ տալու նպատակով, կատարել է վարչական փոփոխություններ: Եվրոպական կարգով ստեղծել է մինիստրների խորհուրդ՝ Մեջլիս–ի վուկելա: Մ. II, թեև առաջ է քաշել քրիստոնյա ազգային փոքրամասնությունների իրավահավասարության հարցը, դաժանորեն ճնշել է կայսրությունում ծավալված ազգային–ագատագրական շարժումները: Մ. II-ի օրոք Ռուսաստանի հետ կնքվել է 1812-ի Բուխարեստի հաշտության պայմանագիրը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/605 ''Բուխարեստի հաշտության պայմանագրեր 1812, 1913, 1918'']), 1829-ին՝ Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագիրը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/92 ''Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագիր 1829'']), Հունաստանը ազատագրվել է թուրք. լծից, կնքվել դաշնակցային պայմանագիր Թուրքիայի և Ռուսաստանի միջև (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/252 ''Ունքյար–Իսքելեսիի պայմանագիր 1833'']):{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Փափազյան}}
'''ՄԱՀՄՈՒԴ ՂԱԶՆԵՎԻ''' (969 կամ 971-1030), Ղազնևիների պետության (X-XII դդ. Միջին Արևելքում) տիրակալ 998-ից: Եղել է եռանդուն անձնավորություն, տաղանդավոր զորավար և հմուտ քաղաքագետ: 1000-1027-ին ավերիչ արշավանքներ է ձեռնարկել Հյուսիսային Հնդկաստան, Խորեզմ, պատերազմել Կարախանյանների պետության (պետություն Միջին Ասիայում X-XII դդ.) դեմ, պարտության մաանել Բուխարայում հաստատված սելջուկներին: Նրա օրոք Ղազնևիների պետությունը հասել է ծաղկման գագաթնակետին և իր մեջ ընդգրկել Իրանի, Միջին Ասիայի մի շարք մարզեր, Հնդկաստանի հս. և հս–արմ. նահանգները: Հովանավորել է գիտության և մշակույթի զարգացումը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՄՈՒԴՑԻՔ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Երզնկայի գավառում: 1909-ին ուներ 67 ընտանիք հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ: Նրանց մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՎԱՆ ՀՈՎԻՏ''' (Death Valley), երկրագնդի առավել խոր և անջուր իջվածքներից մեկը ԱՄՆ–ում, Մեծ Ավազանի հարավում: Երկարությունը մոտ 250 կմ է: Ծովի մակարդակից ցածր է 85 մ: Հյուսիսային Ամերիկայի ամենացածր վայրն է: Օդի առավելագույն ջերմաստիճանը 56,7°C է: Անվանումը կապված է 1849-ին ոսկի փնտրողների մահվան հետ (ջրի պակասի հետևանքով):&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՏԵՍԻ ՄՈՒՐԱՏ''' (Շահմուրատ) '''ԲԱՂԻՇԵՑԻ''' (ծն. թ. անհտ., Բաղեշ – 1684), հայ խոջա, ագգային–ազատագրական շարժման գործիչ: Արտահայտել է հայ առևտրական կապիտալի ներկայացուցիչների ձգտումը: Կրետեի պատերազմի (1645-1669) վերջնափուլում (1666-ից), որպես դեսպան առաքվել է Փարիզ՝ Լյուդովիկոս XIV-ի արքունիք: Առաջադրել է Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա բոլոր ժողովուրդների համատեղ ապստամբության, հարևան պետությունների ընդհանուր դաշնակցության, Օսմանյան կայսրության փլատակների վրա Հայաստանի և Արևելյան հռոմեական կայսրության վերականգնման ծրագիր, որի կենսագործման համար Ֆրանսիային է վերապահել գլխավոր դերը: 1666-83-ին գործել է Փարիզում, ունկնդրություններ ստացել Լյուդովիկոս XIV-ից: Արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչները, նրանց թվում նաև Մ. Մ. Բ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/121 ''հայ ազատագրական լեգենդի''] և խաչակրաց արշավանքների ազդեցության տակ, հանդես բերելով արևմտյան կողմնորոշում, միաժամանակ դրել են այդ արշավանքներին Ռուսաստանին անպայման մասնակից դարձնելու խնդիրը: Նրանց ծրագրի հիմքում ընկած է հայ ժողովրդի զինված ապստամբության գաղափարը: Պահպանվել է Մ. Մ. Բ–ու 1683-ի փետրվարի հիշատակարանը, որում տրված է Վերսալի նկարագրությունը և 1672-ի իր ուղերձը Լյուդովիկոս XIV-ին, որտեղ ամփոփ շարադրված են հայ ազգային–ագատագրական շարժման ակնկալությունները:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Դիլոյան}}
'''ՄԱՀՏԵՍՅԱՆ''' Մանուկ ({{լայն|Էմանուել}}) Ակոբջանի (24.4(6.5).1857, Օրբազար (Արմյանսկ) — 5(18).5.1908, Սիմֆերոպոլ), հայ նկարիչ: Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում: 1878-ին ընդունվել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիա, 1892-ին ստացել «ոչ դասական նկարչի» կոչում: 1892-ին վերադարձել է Թեոդոսիա և աշխատել Հ. Այվազովսկու արվեստանոցում, կրել նրա գեղանկարչության բարերար ազդեցությունը, բնակություն հաստատել Սիմֆերոպոլում: 1886-ից ցուցադրվել է Պերեդվիժնիկների, ինչպես և այլ ցուցահանդեսներում (Պետերբուրգ, Մոսկվա, Օդեսա, Խարկով ևն), 1895-ին բացել իր առաջին պատկերահանդեսը: 1909-ին Սիմֆերոպոլում (ետմահու) կազմակերպվել է նկարչի անհատական ցուցահանդեսը: Մ–ի պատկերման նյութը ծովն է, մեծ մասամբ առանց մարդու&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d1b7f9aqlveajaj8gx733p5mgjkp0yw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/188</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24910</id>
    <revision>
      <id>393348</id>
      <parentid>253015</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393348</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11776" sha1="kbtbr5w4u02n067ky1ui7vwjmx7yrmn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ներկայության: Ձգտել է բնության վավերական հավաստիության, ծովային ազատ տարածությունների երևակման, գունապատկերի ընդհանրականության («Փրկության սպասողները», «Գիշեր Սև ծովի վրա», «Փոթորիկը», «Առավոտը», «Պուշկինի ժայռը», «Միջօրե», «Առագաստանավն անհանգիստ ծովում»): Մ. հայ գեղանկարչության մեջ Հ. Այվազովսկու ստեղծագործական մեթոդի առավել հետևողական ներկայացուցիչն է: Նրա աշխատանքները գտնվում են Հայաստանի պետական պատկերասրահում («Ծովի տեսարան առագաստանավով», 1898, «Փոթորիկ ծովի վրա», 1898), Սիմֆերոպոլի կերպարվեստի թանգարանում և մասնավոր հավաքածուներում:&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 177-րդ էջից առաջ՝ ներդիրում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Շիշմանյան Ռ}}., Բնանկարն ու հայ նկարիչները, Ե., 1958: {{լայն|Մարտիկյան Ե}}., Հայկական կերպարվեստի պատմություն, 19-րդ դարի երկրորդ կես, գիրք 2, Ե., 1975:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՏԵՍՅԱՆ''' Ցոլակ Ծաղոյի (ծն. 18.12. 1928, գ. Վերին Զեյվա (այժմ՝ Տարոնիկ, ՀՍՍՀ Էջմիածնի շրջանում)), հայ սովետական տնտեսագետ: Տնտեսագիտության դ-ր (1976), պրոֆեսոր (1977): ՍՄԿԿ անդամ 1952-ից: 1950-ին ավարտել է Երևանի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը: 1957-63-ին եղել է ՀՍՍՀ ԿՎՎ Երևանի վիճվարչության պետ: 1963-1975-ին դասախոսել է Երևանի համալսարանում: 1975-ից Երևանի ժող. տնտեսության ինստ-ի վիճակագրության ամբիոնի վարիչն է: Գիտական հետազոտությունները նվիրված են ՀՍՍՀ–ում հասարակական ամբողջական արդյունքի և ազգային եկամտի արտադրության և օգտագործման պրոբլեմներին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՈՒԲԻ''' Գևորգ (իսկականը՝ Մանուկյան Գևորգ Մանուկի, 1857, գ. Ղարաբուլաղ (այժմ՝ գ. Երնջատափ, ՀՍՍՀ Ապարանի շրջանում) - 1935, գ. Երնջատափ), հայ աշուղ, աշուղական նոր դպրոցի վերջին ներկայացուցիչը: Աշակերտել է աշուղ Մահջուբին, որից ստացել է Մահուբի (արաբ.՝ ուշիմ) աշուղական անունը: Շրջել է հիմնականում հայրենի գավառում, նաև՝ Արևմտյան Հայաստանում: Երգերը կատարել է ինքնաշեն ջութակի նվագակցությամբ: Ստեղծագործել է աշուղական գրեթե բոլոր ժանրերով: Երգերի մի մասը չի պահպանվել: Մ–ի գործերն առաջին անգամ լույս են տեսել 1912-ին, Թիֆլիսում, «Մահուբի Գևորգի գլխի անցքերը և խրատական երգերը» (կազմ.՝ Ե. Խաչատրյան) խորագրով: Աշուղի ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ, 1957-ին հրատարակվել է առավել համահավաք և ճշգրտված «Ջութակ» (կազմ. Ա. Սահակյան) ժողովածուն: Մ–ի երգերի հիմնական թեման մարդն է, ընկերասիրությունը, ժողովուրդների բարեկամությունը, հայրենիքը: Նա փառաբանում է արդար վաստակով ապրող աշխատավորին, դատապարտում «գոռոզ տգետներին», պորտաբույծներին, ուրացողներին: Ճանաչված են Մ–ի «Անցավոր աշխարհ», «Գործ չունիս», «Հայրենիք», «Աշխարհս երազ է», «Բախտ» և այլ երգեր:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Սահակյան, Մ. Մանուկյան}}
'''ՄԱՀՈՒԴ''', ապարատային մանման բրդե կամ կիսաբրդե մանվածքից գործվածք, որի արտաքին մակերևույթը լմման հետևանքով պատված է թելերի միահյուսումների նախշանկարը քողարկող թաղիքանման ծածկոցով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՈՒԴԻ ՖԱԲՐԻԿԱ''' {{լայն|Երևանի}}, ՀՍՍՀ թեթև արդյունաբերության մինիստրության ձեռնարկություն: Հիմնադրվել է 1947-ին: Թողարկում է 70 գունակցության 10 տեսակի մահուդ: Սերիական արտադրությունը սկսել է 1948-ից: Հիմնական արտադրամասերն են՝ ապարատ–մանարանը, գործվածքայինը, հարթմանը: Հումքը ստանում են Ղազախական, Վրացական և Ադրբեջանական ՍՍՀ–ներից (բուրդ), Ուկր. ՍՍՀ–ից և ՌՍՖՍՀ–ից (շտապել), Երևանի նուրբ բրդյա գործվածքների ֆաբրիկայից (ազբ): Մանվածքը մատակարարում է Սովետաշենի և Օրգեևի (Մոլդավ. ՍՍՀ) տրիկոտաժի ու Երևանի ձեռնոցների ֆաբրիկաներին: 1980-ին, 1948-ի համեմատ, արտադրանքի ծավալն աճել է 5,3 անգամ, կազմել 25 մլն ռ.: Ֆաբրիկայի արտադրանմուշները Բուենոս Այրեսի, Բելգրադի, Սան Ֆրանցիսկոյի ցուցահանդեսներում արժանացել են բարձր գնահատականի: Գիտատեխ. հարցերով կապված է ՀՍՍՀ թեթև արդյունաբերության մինիստրության կոնստրուկտորական բյուրոյի, Մոսկվայի բրդի կենտրոնական գիտահետազոտական ինստիտուտի և այլ կազմակերպությունների հետ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՁԻՆԻ''' (Mazzini) Ջուզեպե (1805-1872), իտալական հեղափոխական, Իտալիայի ագգային–ագատագրական շարժման առաջնորդներից, նրա ձախ հանրապետական–դեմոկրատական ուղղության գաղափարախոսը: Կրթությամբ իրավաբան: 1827-ին դարձել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/313 ''կարբոնարների''] ընկերության անդամ: 1830-ին ձերբակալվել է և կարճատև բանտարկությունից հետո՝ տարագրվել: 1831-ին Մարսելում հիմնել է «Երիտասարդ Իտալիա» գաղտնի հայրենասիրական կազմակերպությունը, որի քաղ. ծրագիրն էր ազատագրել Իտալիան ավստ. լծից, վերացնել միապետական վարչակարգը և պապի աշխարհիկ իշխանությունը, ստեղծել անկախ միասնական իտալ. պետություն՝ ձևով բուրժուա–դեմոկրատական հանրապետություն, հիմնված համընդհանուր ընտրական իրավհւնքի և քաղ. ազատության վրա: Նպատակին հասնելու պայման Մ. համարել է համաիտալ. հեղափոխությունը և ժողովրդի պարտիզանական կռիվը՝ բուրժ. հեղափոխականների ղեկավարությամբ: Ժողովրդին համարելով ազգային–ազատագրական պայքարի գլխավոր ուժ, Մ., սակայն, անտեսել է գյուղացիությանը հող տալու հարցը, վախենալով ագգային–ազատագրական շարժումից հեռացնել լիբերալ ազնվականներին և հողատեր բուրժուազիային: Առաջ է քաշել իդեալիստական–կրոնական տեսություն, համաձայն որի Իտալիայի ազատագրումը յուրաքանչյուր իտալացու սրբազան պարտքն էր (այստեղից էլ Մ–ի «Աստված և ժողովուրդ» լոզունգը): 1830-40-ական թթ. Մ–ի և նրա կողմնակիցների նախապատրաստած ապստամբություններն անհաջող են ավարտվել, հիմնականում ժող. զանգվածներից կտրված լինելու պատճառով: 1848-1849-ի հեղափոխության ժամանակ Մ. կռվել է բուրժ. հեղափոխականների շարքերում: 1849-ի մարտ–հուլիսին գլխավորել է Հռոմ. հանրապետության կառավարությունը, որի անկումից հետո տարագրվել է, բայց չի դադարեցրել պայքարը: 1853-ին, երկրի դեմոկրատական ուժերը համախմբելու նպատակով, հիմնել է «Գործողության կուսակցությունը», աջակցել Ջ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/701 ''Գարիբալդիի''] 1860-ի սիցիլիական արշավանքին, որն ավարտվեց Բուրբոնների լծից ամբողջ Հարավային Իտալիայի ազատագրումով: 1860-ական թթ. Մ. և իր կուսակիցները, պայքարելով Իտալիայի ամբողջական վերամիավորման համար, ջանում էին այդ պայքարի մեջ ներգրավել բանվորներին, առաջադրում էին հասարակության սոցիալական վերակոփման ուտոպիական ծրագիր՝ խաղաղ ճանապարհով վերացնելով սոցիալական անհավասարությունը: Մ. վճռականորեն մերժել է բուրժուազիայի դեմ պրոլետարիատի դասակարգային պայքարի օրինաչափությունը: Այստեղից էլ նրա բացասական վերաբերմունքը Փարիզյան կոմունային և I Ինտերնացիոնալին: Որպես Իտալիայի անկախության և միասնության անխոնջ մարտիկ Մ. պատվավոր տեղ է գրավում Իտալիայի պատմության մեջ:&lt;br&gt;
Հայ իրականության մեջ Մ–ի գաղափարների հետևորդ էր հեղափոխական–դեմոկրատ Մ. Նալբանդյանը, որը կապեր է ունեցել նրա հետ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Кирова К. Э}}., Джузеппе Мадзини и утопический социализм (1830-1840), в сб.: История социалистических учений, М., 1964.&lt;br&gt;
'''ՄԱՂ''', հյուսած ցանցով հարմարանք՝ սորուն զանգվածներ (հացահատիկ, ալյուր, շաքարավազ, հող, ավազ ևն) մաղելու համար: Ըստ կիրառական նշանակության ունենում է տարբեր չափի ու խտության ցանցեր, որոնք հյուսվում են կաշեփոկերից, ձիու մազից, մետաղալարից, այժմ՝ նաև սինթետիկ թելերից: Տափակ, հարթ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kbtbr5w4u02n067ky1ui7vwjmx7yrmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/189</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24911</id>
    <revision>
      <id>393349</id>
      <parentid>253058</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393349</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11548" sha1="h70ozr2o8rjfgmisnz1evnerwrqpw54" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;(վիբրացիոն, ճոճվող), թմբուկային (պատվող) և այլ Մ–եր կիրառվում են հիմնականում հանքանյութերի հարստացման համար, շինարարության մեջ (հող, գաջ, ցեմենտ, ավազ ևն մաղելու), ալրաղաց և համակցված կերերի գործարաններում:&lt;br&gt;
Հայաստանում գործածվել են կաշեփոկերից հյուսված {{լայն|կալեմաղը}} կամ {{լայն|շատրարը}} (նոր կալսված հացահատիկը մաղելու համար), {{լայն|քարմաղը}} (քարերն ու պատճոտ հատիկները զատելու համար), {{լայն|փոկեմաղը}} կամ {{լայն|խախալը}} (հողն ու ծղոտի մասերը հեռացնելու համար): Հացի ալյուր մաղելու համար գործածվել է ձիու մազից հյուսված {{լայն|ալրմաղը}}, իսկ նշխարքի ու խմորեղենի ալյուրի համար՝ նուրբ կտորից, պղնձալարից կամ ձիու բաշի բարակ մազերից հյուսված {{լայն|շարմաղը (շերտիկ}}):{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Պետրոսյան}}
'''ՄԱՂԱԴԱՆՈՍ''' (Petroselinum), {{լայն|կարոս}}, հովանոցավորների ընտանիքի միամյա կամ երկամյա խոտաբույսերի ցեղ: Հայտնի է 3 տեսակ, մշակության մեջ մեկը՝ {{լայն|բանջարանոցային}} Մ. կամ {{լայն|ցանովի}} Մ. (P. sativum կամ P. erisum): Երկամյա, խաչաձև փոշոտվող բույս է: Առաջին տարում առաջացնում է տերևների վարդակ և արմատապտուղ, երկրորդում՝ ծաղկակիր ցողուն (75-150 սմ բարձրությամբ) և սերմ: Վարդակի տերևները խիստ կտրտված են, եռակի փետրաձև, փայլուն մակերեսով, մուգ կանաչ գույնի: Ծաղիկները մանր են և դեղնականաչավուն: Պտուղը երկսերմ է, սերմերը մանր են, ունեն բնորոշ հոտ և մոխրականաչ գույն: Հայտնի է Մ–ի երկու տարատեսակ՝ Մ. արմատապտղային և Մ. տերևային: Արմատապտղայինը մշակվում է բաց դաշտում: Սպիտակ արմատիկները օգտագործվում են բանջարեղենի, ձկան և մսի պահածոների արտադրության մեջ:&lt;br&gt;
Տերևային Մ. ցանում են վաղ գարնանը՝ մարտ–ապրիլ, և աշնանը՝ սեպտեմբեր ամիսներին: Մ. տարածված կանաչեղեն է, օգտագործվում է որպես համեմունք (թարմ և չորացրած) կերակուրների, թթուների, պահածոների մեջ: Հարուստ է վիտամիններով, հանքային աղերով և եթերայուղերով: Տերևների թուրմը և սերմերը (փոշու ձևով) միզամուղ միջոցներ են: ՍՍՀՄ–ում մշակվում է առավելապես արմատապտղային Մ., ՀՍՍՀ–ում՝ տերևայինը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՅԻՆ ԱՆԱԼԻԶ''', մանրացված նյութերի խոշորությունը որոշելու եղանակ՝ տարբեր չափերի անցքերով ստանդարտ մաղերի հավաքածուով մաղելու միջոցով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՍԱԲԵՐԴ''', {{լայն|Մաղազբերդ, Մաղազիբերդ}}, ամրոց Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Շիրակ Գավառում, Ախուրյան գետի արևմտյան ափին, ձորեզրին բարձրացող քարաժայռի վրա, Անի քաղաքից 4 կմ հարավ: Հիմնվել է հնագույն ժամանակներում: Ըստ Շապուհ Բագրատունու, VI դ. վերջին այն վերակառուցել է Բյուզանդիայի Մորիկ կայսեր հայ կուսակալ Մաղաս իշխանը և կոչել իր անունով: Մ. հաջորդաբար եղել է Կամսարականների, Բագրատունիների, Զաքարյանների ռազմ. կարևոր հենակետերից մեկը և այլ ամրոցների հետ (Տիգնիս, Աղջկա բերդ ևն) ռազմագիտական տեսակետից Անին պաշտպանելու նպատակով կազմակերպված «միակենտրոն համակարգի» մասը կազմել: XVII դ. Մ. տակավին կանգուն էր: Զաքարիա Սարկավագն այն հիշատակում է որպես պարսկ. զորակայան:&lt;br&gt;
Մ. երեք կողմից շրջափակված է Ախուրյանի ջրերով ու հզոր պարիսպներով, իսկ մի կողմից պաշտպանված խոր անդունդով: Հս–արմ.՝ ցամաքային կողմից կրկնապարիսպ էր, մուտքով: Ներքին և ավելի բարձր պարիսպները ամրացված էին կիսաբոլոր աշտարակներով: Ներքին պարսպի դարպասի մոտից ստորգետնյա գաղտնուղին քարաշեն սանդուղքով կապված էր Ախուրյանին: Բերդի ներսում պահպանվել են քարաշեն տների, մատուռների, պալատի, բաղնիքի, քառակուսի հատակագծով մեծ ջրամբարի և այլ շինությունների ավերակներ: Պարիսպները այժմ մեծ մասամբ կանգուն են:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Սարգիսյան Ն}}., Տեղագրութինք ի Փոքր և Մեծ Հայս, Վնտ., 1864: {{լայն|Ալիշան Ղ}}., Շիրակ, Վնտ., 1881:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Զարյան}}
'''ՄԱՂԱՎՈՒԶ''', գյուղ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտակերտի շրջանում, շրջկենտրոնից 17 կմ հյուսիս–արևմուտք: Խաղողագործական սովետական տնտեսությունն զբաղվում է նաև անասնապահությամբ, հացահատիկային կուլտուրաների մշակությամբ, շերամապահությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, փոստ, կինո, մանկապարտեզ, բուժկայան: Մ–ում և շրջակայքում պահպանվել են եկեղեցի (XIX դ.), Թուխկասարի (VIII դ.), Անապատ (XII դ.), Երեքմանկանց (XVII դ.) վանքերը, Ջրաբերդ (VII դ.), Կաղանկատույք գյուղատեղիները (VII դ.):&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՐԱ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սեբաստիայի վիլայեթի Գանկալի գավառակում, 1914-ին ուներ մոտ 300 տուն (2400 անձ) հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, արհեստներով, մասամբ՝ առևտրով: Կար եկեղեցի և վարժարան: Բնակիչները ողջակիզվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ: Մի քանի հոգու հաջողվել է փրկվել և անցնել Արևելյան Հայաստան:&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՐԱՋՈՒՂ''', գյուղ Հայկական ՍՍՀ Ամասիայի շրջանում, շրջկենտրոնից 11 կմ հարավ–արևմուտք: Կոլտնտեսությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, հացահատիկի, կերային կուլտուրաների և շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, կապի բաժանմունք, բուժկայան:&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՔԻԱ ԱԲԵՂԱ''', հայ պատմագիր և գրիչ: Տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/212 ''Գրիգոր Ակներցի'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՔԻԱ ՂՐԻՄԵՑԻ''' (XIV դ. սկիզբ, Ղրիմ – 1384, գ. Ապրակունիս (այժմ՝ Նախիջևանի ԻՍՍՀ Ջուլֆայի շրջանում)), մշակութային գործիչ: Սովորել է Հովհաննես Որոտնեցու բարձրագույն դպրոցում, ստացել վարդապետական աստիճան: Հոր մահից հետո վաճառել է նրա ողջ ունեցվածքը և այդ միջոցներով հովանավորել Սյունիքում բացված երկու դպրոց, որոնցից մեկը տնօրինել է Հովհաննես Որոտնեցին (Որոտնավանքում), մյուսը՝ Սարգիս Ապրակունեցի րաբունապետը (Ապրակունիս գյուղին մերձակա Ս. Գևորգ վանքում): Այդ ուսումնական հաստատությունների նպատակն էր պայքարել կաթոլիկ եկեղեցու գործակալների՝ ունիթոռների (միարարների) դեմ, որոնք կաթոլիկություն տարածելու նպատակով հաստատվել էին Ապրակունիսի դիմաց, Երնջակ գետի ձախ ափին՝ Քռնա գյուղում: Նրանց գլխավորում էր Հովհաննես Քռնեցին: Պայքարի բուռն շրջանում 1380-ական թթ. Հովհաննես Որոտնեցու դպրոցը տեղափոխվում է Ապրակունիս, իսկ Սարգիս Ապրակունեցու դպրոցը՝ Աստապատ գյուղ: Մ. Ղ. ոչ միայն հովանավորել է այդ դպրոցները, այլև դասավանդել այնտեղ: Տասնհինգամյա պայքարից հետո հակաունիթոռական շարժման ակտիվի մասնակից Մ. Ղ–ին 1384-ին Ապրակոլնիսում թունավորում է ունիթոռներից կաշառված իր սաներից մեկի մայրը:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Մաթևոսյան}} 
'''ՄԱՂԱՔԻԱ ՃԵՎԱՀԻՐՃՅԱՆ''', {{լայն|Մաղաքիա տիրացու Ճեվահիրճի, Մաղաքիա Դպիր}} (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), XVII դարի վերջի և XVIII դարի սկզբի հայ ժամանակագիր: Ծնվել է Խարբերդի գավառի Չնքուշ ավանում, որտեղից ընտանիքով տեղափոխվել է Կ. Պոլիս: Հայտնի է «Գաւազանագիրք կաթողիկոսացն Հայոց» և «Ժամանակագրութիւն» անտիպ գործերով: Վերջինս հայոց պատմության 551-1707-ի դեպքերի համառոտ տարեգրությունն է: Այս երկը Մ. Չամչյանի հիմնական աղբյուրն է եղել 1691-1707-ի պատմությունը շարադրելիս:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Չամչյան Մ}}., Պատմութիւն Հայոց, հ. 3, Վնտ., 1786: {{լայն|Ալիշան Ղ}}., Հայապատում, Վնտ., 1901:{{ՀՍՀ հեղ|Պ. Խաչատրյան}}
'''ՄԱՂԱՔՅԱՆ''' Հարություն Կարապետի (8.4. 1902, ք. Ախալքալաք – 18.2.1954, Երևան), հայ սովետական երկրաբուսաբան: Կենսաբանական գիտ. դ-ր (1938), պրոֆեսոր (1938), ՀՍՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1945): ՍՄԿԿ անդամ 1948-ից: 1925-ին ավարտել&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h70ozr2o8rjfgmisnz1evnerwrqpw54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/190</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24912</id>
    <revision>
      <id>393350</id>
      <parentid>253112</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393350</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12353" sha1="g6hyu99u5vaxd2ap7biphwb1mdhseod" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստ-ի ագրոնոմիական ֆակուլտետը: Եղել է ՀՍՍՀ կերահայթայթման ինստիտուտի աոաջին դիրեկտորը: 1926-ից Մ. ղեկավարել է կերային հանդակների հետազոտությունները, իսկ 1947-ից՝ ՀՍՍՀ կերային հանդակների պասպորտավորման աշխատանքները: Կազմել է ՀՍՍՀ արոտավայրերի և խոտհարքների առաջին քարտեզը: Բացահայտել է ՀՍՍՀ ֆլորային բնորոշ բույսերի 30 նոր տեսակ: Հայտնաբերել է նոր ցեղ և տեսակ, որն անվանվում է նրա անունով՝ Stellera magakianisosn: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Этапы развития высокогорных лугов Закавказья, Е., 1947.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Ռուխիկյան}}
'''ՄԱՂԱՔՅԱՆ''' Հովհաննես (Իվան) Գևորգի (ծն. 24.3(6.4).1914, Թբիլիսի), հայ սովետական երկրաբան: ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1948), պրոֆեսոր (1949), գիտ. վաստ. գործիչ (1961): Ավարտել է Լենինգրադի լեռնային ինստ-ը (1935): 1934-40-ին աշխատել է ՍՍՀՄ ԳԱ Տաջիկ–Պամիրյան արշավախմբում՝ որպես ջոկատի պետ: 1940-ին զորակոչվել է բանակ: Ծանր վիրավորվելուց հետո, 1942-ի աշնանը, զորացրվել է և անցել աշխատանքի ՀՍՍՀ ԳԱ երկրաբանական գիտությունների ինստ-ում՝ որպես ավագ գիտաշխատող, իսկ 1947-ից՝ դիրեկտորի գիտական գծով տեղակալ: 1957-ին Մ. ընտրվել է ՀՍՍՀ ԳԱ նախ՝ տեխ. գիտությունների, իսկ 1963-ից՝ Երկրի մասին գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար: 1963-1966-ին համատեղության կարգով եղել է երկրաբանական գիտությունների ինստ-ի դիրեկտորը: 1940-ից դասախոսել է Լենինգրադի լեռնային ինստ-ում, իսկ 1950-ից մինչև այժմ՝ Երևանի համալսարանում: Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են մետաղածնության, մետաղային հանքավայրերի ու ֆորմացիաների, միներալոգիայի, երկրաքիմիայի ու միներագրաֆիայի հարցերին: Մետաղային հանքավայրերի մասին ուսմունքի, հրաբխային ֆորմացիաների մետաղածնության, տեկտոնա–մագմատիկ համալիրների մետաղածնական մասնագիտացման գծով Մ–ի զարգացրած պրոբլեմները լայն արձագանք են գտել ՍՍՀՄ–ում և արտասահմանում: Մ–ի մի շարք գիտական աշխատություններ թարգմանվել են օտար լեզուներով: Նրա «Մետաղային հանքավայրեր» ձեռնարկը ՍՍՀՄ հիմնական բուհական դասագրքերից է, թարգմանվել է չինարեն (ՉԺՀ, 1957) և անգլերեն (ԱՄՆ, 1968): Մ. ընտրվել է ՀՍՍՀ V գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ: ՍՍՀՄ (1950) և ՀՍՍՀ (1976) պետական մրցանակների դափնեկիր է: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի, «Պատվո նշան» շքանշաններով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Մետաղային հանքավայրեր, Ե., 1958: Մետաղածնություն, Ե., 1978: Основы металлогении материков, Е., 1959; Типы рудных провинций и рудных формаций СССР, М., 1969; Редкие, рассеянные и редкоземельные элементы, Е., 1971; Металлогения, М., 1974.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Малхасян Э. Г., Хачатурян Э. А.}}, Иван Георгиевич Магакьян, Е., 1974.&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՔՅԱՆ''' ({{լայն|Թեոփիլյան, Մաղաք–Թեոփիլյան}}) Մատթեոս (16.9. 1767, Կ. Պոլիս — հունվար 1847, Վենետիկ, Ս. Ղազար կղզի), հայ բանասեր, մտածող: Մխիթարյան միաբանության անդամ: Կազմել է օրացույցներ, որոնցում տրված են նաև պատմական և աստղագիտական տեղեկություններ: Լրացրել է («Մ» տառից սկսած) Մ. Ջախջախյանի «Բառգիրք ի բարբառ հայ և իտալական» (1837) բառարանը: Ֆրանսերենից քաղվածաբար թարգմանել է «Կենսագրութիւն երեւելի արանց…» աշխատությունը (հ. 1-2, 1839), ուր Մ. գրել է նաև պետական–քաղաքական և մշակութային նշանավոր հայ գործիչներին նվիրված հոդվածներ: Այս աշխատությունը հայերեն հանրագիտական (կենսագրական) բնույթի գրականություն ստեղծելու փորձերից է և, չնայած արտահայտում է երևույթների նկատմամբ Մ–ի կղերա–ֆեոդալական վերաբերմունքը, ունի պատմաճանաչողական նշանակություն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՔՅԱՆ''' Պետրոս Ամբրոսիոսի (1826, Կ. Պոլիս — 27.3.1891, Կ. Պոլիս), հայ դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ: Բեմ է բարձրացել 1856-ին, Կ. Պոլսում՝ Ս. Հեքիմյանի նորակազմ թատերախմբում: Կ. Պոլսի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/32 ''«Արևելյան թատրոն»'']-ի ամբողջ գործունեության ընթացքում (1861–76) Մ. այնտեղ եղել է ռեժիսոր և դերասան: Խաղացել է առավելապես սուր բնութագրական դերեր՝ Բանտապետ (Ռոթայի «Երկու հիսնապետեր»), Սկապեն (Մոլիերի «Սկապենի արարքները»): Ունեցել է և՛ կատակերգական, և՛ դրամատիկական ներգործման ուժ: Մելոդրամային սուր իրադրություններում Մ–ի խաղը եղել է թատերայնորեն տպավորիչ և հոգեբանորեն համոզող (Թրիբուլե, Վ. Հյուգոյի «Արքայն զբոսնու»): Մ–ի լավագույն դերակատարումներից է նաև Տակոբերը (Է. Սյուի «Թափառական հրեա»): 1869-ից Մ. գլխավորել է «Արևելյան թատրոն»-ը՝ համախմբելով իր շուրջը Պ. Ադամյանին, Ա. Հրաչյային, Դ. Թրյանցին, Մ. Մնակյանին, Մարի Նվարդին, Սիրանույշին, Աստղիկին և ուրիշներին: Հետևողական պայքարել է Կ. Պոլսում հայ թատրոնը պահպանելու համար:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ստեփանյան Գ}}., Ուրվագիծ արևմտահայ թատրոնի պատմության, հ. 1, Ե., 1962:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Հովհաննիսյան}}
'''ՄԱՂԹԵԼԱ''', գյուղ Տրապիզոնի վիլայեթի Սյուրմենե գավառակում, ծովափից մոտ 12 կմ հեռավորության վրա, լեռնալանջերում: 1914–ին ուներ 17 տուն հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով: Կար եկեղեցի և վարժարան: Բնակիչները բռնի տեղահանվել և զոհվել են 1915–ի Մեծ եղեռնի ժամանակ:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Թոռլաքյան}}
'''ՄԱՂԽԱԶՈՒԹՅՈՒՆ''' (ասոր. malxazu – իշխան, տեր), արքունի գործակալություն Արշակունյաց Հայաստանում: Ունեցել է արքունիքի պահակազորի և թագավորի թիկնազորի պարտականություն: Ժառանգաբար վարել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/89 ''Խորխոռունիների''] նախարարական տոհմը, որի տանուտեր իշխանը եղել է թիկնազորի հրամանատարը և կրել «մաղխազ» տիտղոսը: Այդ պատճառով Խորխոռունիները կոչվել են նաև Մաղխազունիք կամ Մաղխազյանք:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ինճիճյան Ղ}}., Հնախօսութիւե աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի, հ. 2, Վնտ., 1835, էջ 139–140: {{լայն|Մանանդյան Հ}}., Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, Ե., 1934: {{լայն|Адонц Η}}., Армения в эпоху Юстиниана, СПБ, 1908. &lt;br&gt;
'''ՄԱՂՐՒԲ''' (արաբ. արևմուտք), արաբական նվաճումից հետո (VII դ. վերջ) Հյուսիսային Աֆրիկային (այժմյան՝ Թունիս, Մարոկկո, Ալժիր ևն) տված անվանումը: VIII-XIII դդ. Մ–ում կազմավորվեցին արաբաբերբերական պետություններ՝ Իդրիսյանների (788–974), Աղլաբյանների (800–909), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/183 ''Ալմորավյանների''] (XI դ. կես – 1146), նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/182 ''Ալմոհադների''] (1121–1269), որոնք իրենց ենթարկեցին Իսպանիայի մի մասը: Ուշ միջնադարում Մ–ի մի մասը (Թունիս, Ալժիր) գտնվում էր Օսմանյան կայսրության կազմում:&lt;br&gt;
Երբ Մարոկկոն և Թունիսը նվաճեցին անկախություն (1956), առաջ քաշվեց «Մեծ արաբական Մաղրիբ» ստեղծելու գաղափարը: Կազմակերպվեց Մ–ի երկրների մշտական կոմիտե, որի մեջ մտան Մարոկկոյի, Ալժիրի, Թունիսի, Լիբիայի տնտեսության մինիստրները: Ստեղծվեցին ճյուղային հանձնաժողովներ, կնքվեցին տնտ. համագործակցության պայմանագրեր:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Տեր–Ղևոնդյան}}
'''ՄԱՃԱՌ''', ըմպելիք, խաղողի՝ դեռևս գինու չվերածված, մասնակիորեն խմորման ենթարկված քաղցու: Ունի կիսաքաղցր–թթվաշ համ: Ըմպում են խմորումն սկսվելուց հետո: Խմորումը լրիվ ավարտվելուց հետո դառնում է գինի: Հայաստանի խաղողագործական շրջաններում Մ. հայտնի է վաղ շրջանից (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/69 ''Գինեգործություն'']):{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Պետրոսյան}}
'''ՄԱՃԱՎԱՐԻԱՆԻ''' Ալեքսեյ Դավիդովիչ (ծն. 23.9(6.10).1913, Գորի), վրացի սովետական կոմպոզիտոր, դիրիժոր: ՍՍՀՄ ժող. արտիստ (1958): 1936-ին ավարտել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիան (Ս. Բարխուդարյանի և Պ. Ռյազանովի կոմպոզիցիայի դասարաններ): Ստեղծագործական գործունեությունն սկսել է 1935-ին: 1956–&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g6hyu99u5vaxd2ap7biphwb1mdhseod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393351</id>
      <parentid>393350</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393351</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12353" sha1="8td1ge28td7yte0ststwep1xihfddah" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստ-ի ագրոնոմիական ֆակուլտետը: Եղել է ՀՍՍՀ կերահայթայթման ինստիտուտի առաջին դիրեկտորը: 1926-ից Մ. ղեկավարել է կերային հանդակների հետազոտությունները, իսկ 1947-ից՝ ՀՍՍՀ կերային հանդակների պասպորտավորման աշխատանքները: Կազմել է ՀՍՍՀ արոտավայրերի և խոտհարքների առաջին քարտեզը: Բացահայտել է ՀՍՍՀ ֆլորային բնորոշ բույսերի 30 նոր տեսակ: Հայտնաբերել է նոր ցեղ և տեսակ, որն անվանվում է նրա անունով՝ Stellera magakianisosn: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Этапы развития высокогорных лугов Закавказья, Е., 1947.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Ռուխիկյան}}
'''ՄԱՂԱՔՅԱՆ''' Հովհաննես (Իվան) Գևորգի (ծն. 24.3(6.4).1914, Թբիլիսի), հայ սովետական երկրաբան: ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1948), պրոֆեսոր (1949), գիտ. վաստ. գործիչ (1961): Ավարտել է Լենինգրադի լեռնային ինստ-ը (1935): 1934-40-ին աշխատել է ՍՍՀՄ ԳԱ Տաջիկ–Պամիրյան արշավախմբում՝ որպես ջոկատի պետ: 1940-ին զորակոչվել է բանակ: Ծանր վիրավորվելուց հետո, 1942-ի աշնանը, զորացրվել է և անցել աշխատանքի ՀՍՍՀ ԳԱ երկրաբանական գիտությունների ինստ-ում՝ որպես ավագ գիտաշխատող, իսկ 1947-ից՝ դիրեկտորի գիտական գծով տեղակալ: 1957-ին Մ. ընտրվել է ՀՍՍՀ ԳԱ նախ՝ տեխ. գիտությունների, իսկ 1963-ից՝ Երկրի մասին գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար: 1963-1966-ին համատեղության կարգով եղել է երկրաբանական գիտությունների ինստ-ի դիրեկտորը: 1940-ից դասախոսել է Լենինգրադի լեռնային ինստ-ում, իսկ 1950-ից մինչև այժմ՝ Երևանի համալսարանում: Հիմնական աշխատությունները վերաբերում են մետաղածնության, մետաղային հանքավայրերի ու ֆորմացիաների, միներալոգիայի, երկրաքիմիայի ու միներագրաֆիայի հարցերին: Մետաղային հանքավայրերի մասին ուսմունքի, հրաբխային ֆորմացիաների մետաղածնության, տեկտոնա–մագմատիկ համալիրների մետաղածնական մասնագիտացման գծով Մ–ի զարգացրած պրոբլեմները լայն արձագանք են գտել ՍՍՀՄ–ում և արտասահմանում: Մ–ի մի շարք գիտական աշխատություններ թարգմանվել են օտար լեզուներով: Նրա «Մետաղային հանքավայրեր» ձեռնարկը ՍՍՀՄ հիմնական բուհական դասագրքերից է, թարգմանվել է չինարեն (ՉԺՀ, 1957) և անգլերեն (ԱՄՆ, 1968): Մ. ընտրվել է ՀՍՍՀ V գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ: ՍՍՀՄ (1950) և ՀՍՍՀ (1976) պետական մրցանակների դափնեկիր է: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի, «Պատվո նշան» շքանշաններով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Մետաղային հանքավայրեր, Ե., 1958: Մետաղածնություն, Ե., 1978: Основы металлогении материков, Е., 1959; Типы рудных провинций и рудных формаций СССР, М., 1969; Редкие, рассеянные и редкоземельные элементы, Е., 1971; Металлогения, М., 1974.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Малхасян Э. Г., Хачатурян Э. А.}}, Иван Георгиевич Магакьян, Е., 1974.&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՔՅԱՆ''' ({{լայն|Թեոփիլյան, Մաղաք–Թեոփիլյան}}) Մատթեոս (16.9. 1767, Կ. Պոլիս — հունվար 1847, Վենետիկ, Ս. Ղազար կղզի), հայ բանասեր, մտածող: Մխիթարյան միաբանության անդամ: Կազմել է օրացույցներ, որոնցում տրված են նաև պատմական և աստղագիտական տեղեկություններ: Լրացրել է («Մ» տառից սկսած) Մ. Ջախջախյանի «Բառգիրք ի բարբառ հայ և իտալական» (1837) բառարանը: Ֆրանսերենից քաղվածաբար թարգմանել է «Կենսագրութիւն երեւելի արանց…» աշխատությունը (հ. 1-2, 1839), ուր Մ. գրել է նաև պետական–քաղաքական և մշակութային նշանավոր հայ գործիչներին նվիրված հոդվածներ: Այս աշխատությունը հայերեն հանրագիտական (կենսագրական) բնույթի գրականություն ստեղծելու փորձերից է և, չնայած արտահայտում է երևույթների նկատմամբ Մ–ի կղերա–ֆեոդալական վերաբերմունքը, ունի պատմաճանաչողական նշանակություն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՂԱՔՅԱՆ''' Պետրոս Ամբրոսիոսի (1826, Կ. Պոլիս — 27.3.1891, Կ. Պոլիս), հայ դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ: Բեմ է բարձրացել 1856-ին, Կ. Պոլսում՝ Ս. Հեքիմյանի նորակազմ թատերախմբում: Կ. Պոլսի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/32 ''«Արևելյան թատրոն»'']-ի ամբողջ գործունեության ընթացքում (1861–76) Մ. այնտեղ եղել է ռեժիսոր և դերասան: Խաղացել է առավելապես սուր բնութագրական դերեր՝ Բանտապետ (Ռոթայի «Երկու հիսնապետեր»), Սկապեն (Մոլիերի «Սկապենի արարքները»): Ունեցել է և՛ կատակերգական, և՛ դրամատիկական ներգործման ուժ: Մելոդրամային սուր իրադրություններում Մ–ի խաղը եղել է թատերայնորեն տպավորիչ և հոգեբանորեն համոզող (Թրիբուլե, Վ. Հյուգոյի «Արքայն զբոսնու»): Մ–ի լավագույն դերակատարումներից է նաև Տակոբերը (Է. Սյուի «Թափառական հրեա»): 1869-ից Մ. գլխավորել է «Արևելյան թատրոն»-ը՝ համախմբելով իր շուրջը Պ. Ադամյանին, Ա. Հրաչյային, Դ. Թրյանցին, Մ. Մնակյանին, Մարի Նվարդին, Սիրանույշին, Աստղիկին և ուրիշներին: Հետևողական պայքարել է Կ. Պոլսում հայ թատրոնը պահպանելու համար:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ստեփանյան Գ}}., Ուրվագիծ արևմտահայ թատրոնի պատմության, հ. 1, Ե., 1962:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Հովհաննիսյան}}
'''ՄԱՂԹԵԼԱ''', գյուղ Տրապիզոնի վիլայեթի Սյուրմենե գավառակում, ծովափից մոտ 12 կմ հեռավորության վրա, լեռնալանջերում: 1914–ին ուներ 17 տուն հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով: Կար եկեղեցի և վարժարան: Բնակիչները բռնի տեղահանվել և զոհվել են 1915–ի Մեծ եղեռնի ժամանակ:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Թոռլաքյան}}
'''ՄԱՂԽԱԶՈՒԹՅՈՒՆ''' (ասոր. malxazu – իշխան, տեր), արքունի գործակալություն Արշակունյաց Հայաստանում: Ունեցել է արքունիքի պահակազորի և թագավորի թիկնազորի պարտականություն: Ժառանգաբար վարել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/89 ''Խորխոռունիների''] նախարարական տոհմը, որի տանուտեր իշխանը եղել է թիկնազորի հրամանատարը և կրել «մաղխազ» տիտղոսը: Այդ պատճառով Խորխոռունիները կոչվել են նաև Մաղխազունիք կամ Մաղխազյանք:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ինճիճյան Ղ}}., Հնախօսութիւե աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի, հ. 2, Վնտ., 1835, էջ 139–140: {{լայն|Մանանդյան Հ}}., Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, Ե., 1934: {{լայն|Адонц Η}}., Армения в эпоху Юстиниана, СПБ, 1908. &lt;br&gt;
'''ՄԱՂՐԻԲ''' (արաբ. արևմուտք), արաբական նվաճումից հետո (VII դ. վերջ) Հյուսիսային Աֆրիկային (այժմյան՝ Թունիս, Մարոկկո, Ալժիր ևն) տված անվանումը: VIII-XIII դդ. Մ–ում կազմավորվեցին արաբաբերբերական պետություններ՝ Իդրիսյանների (788–974), Աղլաբյանների (800–909), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/183 ''Ալմորավյանների''] (XI դ. կես – 1146), նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/182 ''Ալմոհադների''] (1121–1269), որոնք իրենց ենթարկեցին Իսպանիայի մի մասը: Ուշ միջնադարում Մ–ի մի մասը (Թունիս, Ալժիր) գտնվում էր Օսմանյան կայսրության կազմում:&lt;br&gt;
Երբ Մարոկկոն և Թունիսը նվաճեցին անկախություն (1956), առաջ քաշվեց «Մեծ արաբական Մաղրիբ» ստեղծելու գաղափարը: Կազմակերպվեց Մ–ի երկրների մշտական կոմիտե, որի մեջ մտան Մարոկկոյի, Ալժիրի, Թունիսի, Լիբիայի տնտեսության մինիստրները: Ստեղծվեցին ճյուղային հանձնաժողովներ, կնքվեցին տնտ. համագործակցության պայմանագրեր:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Տեր–Ղևոնդյան}}
'''ՄԱՃԱՌ''', ըմպելիք, խաղողի՝ դեռևս գինու չվերածված, մասնակիորեն խմորման ենթարկված քաղցու: Ունի կիսաքաղցր–թթվաշ համ: Ըմպում են խմորումն սկսվելուց հետո: Խմորումը լրիվ ավարտվելուց հետո դառնում է գինի: Հայաստանի խաղողագործական շրջաններում Մ. հայտնի է վաղ շրջանից (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/69 ''Գինեգործություն'']):{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Պետրոսյան}}
'''ՄԱՃԱՎԱՐԻԱՆԻ''' Ալեքսեյ Դավիդովիչ (ծն. 23.9(6.10).1913, Գորի), վրացի սովետական կոմպոզիտոր, դիրիժոր: ՍՍՀՄ ժող. արտիստ (1958): 1936-ին ավարտել է Թբիլիսիի կոնսերվատորիան (Ս. Բարխուդարյանի և Պ. Ռյազանովի կոմպոզիցիայի դասարաններ): Ստեղծագործական գործունեությունն սկսել է 1935-ին: 1956–&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8td1ge28td7yte0ststwep1xihfddah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/191</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24913</id>
    <revision>
      <id>393352</id>
      <parentid>253125</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393352</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12590" sha1="ihjvr8rfkrugrnwutew3sjlznj7m366" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1958-ին եղել է Վրաստանի սիմֆոնիկ նվագախմբի գեղարվեստական ղեկավար, 1962–68-ին՝ Վրաստանի կոմպոզիտորների միության վարչության նախագահ, 1962–73-ին՝ ՍՍՀՄ կոմպոզիտորների միության քարտուղարներից: 1939-ից դասավանդում է Թբիլիսիի կոնսերվատորիայում (1963-ից՝ պրոֆեսոր): Ստեղծագործություններից են՝ «Օթելլո» բալետը՝ ըստ Շեքսպիրի (1957, էկրանավորվել է 1961-ին՝ «Վենետիկյան մավր» անունով), «Մայր և որդի» օպերան (1945), ջութակի և նվագախմբի կոնցերտը (1950, ՍՍՀՄ պետական մրցանակ, 1951), «Հինգ մենախոսություն» վոկալ–սիմֆոնիկ շարքը (1968, Վրաց. ՍՍՀ պետական մրցանակ, 1971) ևն: ՍՍՀՄ VI-VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՃԿԱԼ''' (պհլ. մաճ՝ արոր և հայերեն կալել՝ բռնել), գութանի, արորի կոթը՝ մաճը, բռնող շինականը: Ուղղություն էր տալիս խոփին և հերկում վարելադաշտը: Նրա ցուցումներով էին գործում եզներին քշող հոտաղները: Մ. մեծ ժողովրդակականություն է վայելել: Նրա մասին հորինվել են երգեր, բանաստեղծություններ:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՃԿԱԼ»''', գյուղացիական թերթ: ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի հրատարակություն: Լույս է տեսել 1922-31-ին, Երևանում, տարբեր պարբերականությամբ (օրաթերթ, երկօրյա, եռօրյա, շաբաթաթերթ): Խմբագիրներ՝ Ե. Չուբար, Մ. Չոլախյան, Հ. Բաննահյան, Գ. Ղազարյան, Է. Չոփուրյան, Ա. Հախումյան, Հ. Հովհաննիսյան: Տպագրել է կառավարական դեկրետներ, ժողկոմատների որոշումներն ու ցուցումները: Լուսաբանել է կուսակցական բջիջների աշխատանքը գյուղում, պատմել հանրապետության արդյունաբերության նվաճումների ու հեռանկարների մասին, զբաղվել անգրագիտության վերացման, նոր կենցաղի արմատավորման, առողջապահական գիտելիքների մասսայականացման, դպրոցական գործի վերակառուցման հարցերով: Տեղեկություններ է հաղորդել նաև սովետական մյուս հանրապետությունների առօրյայի, միջազգային քաղ. իրադարձությունների, կապիտալի երկրներում դասակարգային պայքարի մասին: Ունեցել է թերթիկ–հավելվածներ («Կարմիր զինվոր», «Աշխատավոր կնոջ թերթիկ», «Բատրակ», «Երիտասարդ մաճկալ» ևն):&lt;br&gt;
'''ՄԱՃԿԱԼԱՇԵՆ''', գյուղ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտունու շրջանում, Ամարաս գետի աջ ափին, շրջկենտրոնից 18 կմ հարավ–արևմուտք: Միավորված է Սոսի կոլտնտեսության հետ: Ունի ութամյա դպրոց, ակումբ, կինո, գրադարան, բուժկայան, փոստ: Մ–ի շրջակայքում պահպանվել են Ամարասի վանքը (IV դ.), Ամարաս գյուղաքաղաքի ավերակները (II դ.). Ղազարի խաչքարը (IX դ.):&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԱՅ''' (ծն. թ. անհտ.–1380), թաթար զորապետ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/628 ''Ոսկե հորդայի''] կառավարիչ: Արշավել է Ռուսիա, մեծ վնասներ հասցրել Ռյազանի (1373 և 1378), Նիժնի Նովգորոդի (1378) իշխանություններին: Փորձել է ներխուժել Մոսկվայի իշխանություն, իսկ Կուլիկովյան ճակատամարտում գլխովին ջախջախվել է (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/716 ''Կուլիկովյան ճակատամարտ 1380'']): Հարկադրված իշխանությունը զիջել է Լենկթեմուրի դրածո [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/197 ''Թողթամիշին''] և փախել Կաֆա (Թեոդոսիա), որտեղ և սպանվել է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԱՅԿԱ''', հայաբնակ առողջավայրային ավան ՌՍՖՍՀ Կրասնոդարի երկրամասի Սոչի քաղաքի հյուսիս–արևմուտքում, Փսախե գետի ափին: Ունի միջնակարգ դպրոց, 3 հանգստյան տուն, ակումբ, կինո: Հիմնադրվել է 1852-ին: Հայերը եկել են Սամսունից և Տրապիզոնից, 1896-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԱՋԱՆՅԱՆ''' Աշոտ Պետրոսի (ծն. 26.5 (8.6). 1908, Բաթում), հայ սովետական նկարիչ: ՀՍՍՀ վաստ. նկարիչ (1965): ՍՄԿԿ անդամ 1944-ից: 1930-ին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա–արդյունաբերական տեխնիկումը: Աշխատում է հաստոցային գրաֆիկայի, գրքի ձևավորման և պլակատի բնագավառներում, ստեղծել է մատենանիշեր: 1937–38-ին ձևավորել է Հ. Թումանյանի և Ղ. Աղայանի, 1939-ին՝ «Սասունցի Դավիթ» էպոսի 1000-ամյակին նվիրված (ռուս.) հոբելյանական միհատորյակները: Գործերից են՝ «Հին Երևանը» (1932–40, գունավոր լինոփորագրություն), «Երևան–Էրեբունի» (1968, մենատիպ), «Ձիախաղեր» և «Իմ Հայաստանը» (1970–80, գունավոր օֆորտ, աքվատինտա) նկարաշարերը, «Վարդան Մամիկոնյան» (1943, վիմագրություն): Ունեցել է անհատական ցուցահանդեսներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԲՐԵ ՎԵՐԾԱՆՈՂ''' (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), V դարի երկրորդ կեսի հայ մեկնիչ, թարգմանիչ և ճառախոս: Կենսագրական տվյալները սակավ ու կցկտուր են: Ըստ ավանդական տեղեկությունների՝ Մ. Վ. Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի կրտսեր աշակերտներից էր, Մովսես Խորենացու եղբայրը, բարձրագույն կրթություն է ստացել Ալեքսանդրիայում: Եղել է Բյուզանդիայում, արժանացել պատիվների: Հետագա մատենագիրները նրան անվանել են «մեծ փիլիսոփա»: Մ. Վ–ի մատենագիտական ժառանգությունից պահպանվել է միայն չորս ճառ (որոնց բովանդակությունն առնչվում է Նոր կտակարանին) և «Դատումն քերդածաց» խորագրով մի գրվածք, որը հավանաբար մի հատված է նրա կորած քերականության մեկնությունից: Թովմա Արծրունին (IX–X դդ.) օգտվել է նրա պատմական մի երկից, որը նույնպես չի պահպանվել: Մ. Վ–ի լեզուն հունաբան դպրոցի վաղ շրջանի հայերենն է, մեկնաբանության եղանակը՝ այլաբանական:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Մատենագրութիւնք, Վնտ., 1833, էջ 31-93:{{ՀՍՀ հեղ|Պ. Խաչատրյան}}
'''ՄԱՄԵԴԱՁՈՐ''', {{լայն|Միմիդածոր}}, գյուղ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Հադրութի շրջանում, շրջկենտրոնից 35 կմ հյուսիս–արևելք: Միավորված է Տողի սովետական տնտեսության հետ: Ունի ութամյա դպրոց, ակումբ, գրադարան, կինո, կապի բաժանմունք: Մ–ում կա եկեղեցի (Ս. Մինաս, XVIII դ.), շրջակայքում՝ Կավաք կիսաքանդ վանքային համալիրը (VII–XIII դդ.), հին գերեգմանատներ, խաչքարեր, գյուղատեղիներ (IX–XVII դդ.):&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԵԴԿՈՒԼԻԶԱԴԵ''' Ջալիլ Հուսեյնկուլի օղլի (կեղծանունը՝ Մոլլա Նասրեդդին, 22.2.1866, Նախիջևան – 4.1.1932, Բաքու), ադրբեջանցի գրող, դրամատուրգ, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ: Ուսուցչություն է արել Երևանի նահանգի գյուղերում: 1898-ին տեղափոխվել է Երևան, 1903-ին՝ Թիֆլիս, աշխատել «Շարգի–Ռուս» ադրբ. թերթի խմբագրությունում, աշխատակցել «Կավկազսկի ռաբոչի լիստոկ»–ին («Кавказский рабочий листок»): 1906–1930-ին, ընդմիջումներով, Թիֆլիսում հրատարակել է «Մոլլա Նասրեդդին» երգիծական ամսագիրը: «Դանաբաշ գյուղի իրադարձությունները» (1894, հրտ. 1936) վիպակում և նախահեղափոխական պատմվածքներում ռեալիստորեն պատկերել է ժողովրդի կյանքը: Գրել է «Մեռյալները» (1909), «Իմ մոր գիրքը» (1919), «Խելագարների հավաքույթը» (հրտ. 1936) կատակերգությունները: Մ. հայ և ադրբեջանցի ժողովուրդների բարեկամության ջատագով էր («Քյամանչա», 1920, հրտ. 1935, պիես ևն): Մտերիմ է եղել Ա. Շիրվանզադեի հետ:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Երկ., Ե., 1966: Əsəрлəри, ч. 1-3, Бакы, 1966-67; Избр. произв., т. 1-2, Баку, 1966.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Երևանլի Ա}}., Ջալիլ Մամեդկուլիզադեն և հայ ժողովուրդը, Ե., 1966: {{լայն|Ибрагимов М}}., Джалил Мамедкулизаде, М., 1966; {{լայն|Шариф А}}., Образы армян и творчество Мамедкулизаде, «Литературная Армения», 1966, №10; {{լայն|Байрамов М}}., Дж. Мамедкулизаде и А. Ширванзаде, Е., 1966.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Բաղիրով}}
'''ՄԱՄԵԴՈՎԱ''' Շևքեթ Հասան կըզի (18.4. 1897, Թիֆլիս – 8.6.1981, Բաքու), ադրբեջանցի սովետական երգչուհի (լիրիկակոլորատուրային սոպրանո): ՍՍՀՄ ժող. արտիստուհի (1938): ՍՄԿԿ անդամ 1942–ից: Սովորել է Կիևի կոնսերվատորիայում (1917–21), կատարելագործվել Միլանում և Փարիզում (1927–29): 1922–48-ին Մ. Ֆ. Ախունդովի անվ. ադրբեջանական օպերայի և բալետի թատրոնի մենակատարուհի: Լավագույն դերերգերից են Գյուլչոհրա (Հաջիբեկովի «Արշին մալ ալան»), Շահսանամ (Գլիերի «Շահսանամ»), Նարգիզ (Մագոմաևի «Նարգիգ»), Անտոնիդա (Գլինկայի «Իվան Սուսանին»), Ռոզինա (Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ») ևն: Մ. Անուշի (Ա. Տիգրանյանի «Անուշ») առաջին դերակատարն է ադրբ. երաժշտական թատրոնում: Մ–ի երգացանկում հայերեն կատարմամբ տեղ են գտել «Կռունկ», «Առ սիրուհիս» և այլ հայկ. երգեր: Համերգներով ելույթներ է ունեցել ՍՍՀՄ քաղաքներում, Ֆրանսիայում, Իրանում: Կազմակերպել է ադրբ. առաջին թատերական տեխնիկումը (1923), հանրապետական&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ihjvr8rfkrugrnwutew3sjlznj7m366</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/192</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24914</id>
    <revision>
      <id>393353</id>
      <parentid>253133</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393353</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11920" sha1="3osy1a7r4l0pmrryx3yj3nwu2wxbtbj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նոտային հրատարակչությունը (1924): 1945-ից դասավանդում էր Ադրբեջանական կոնսերվատորիայում (1949-ից՝ պրոֆեսոր): Գրել է «Ադրբեջանի երաժշտական թատրոնի զարգացման ուղիները» (1931): Ադրբ. ՍՍՀ I–IV գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Հովակիմյան}}
'''ՄԱՄԵՍՏԻԱ''', {{լայն|Մսիս, Մասիսա, Մոպսուեստիա, Մամիստրա, Մալմիստրա, Մոպսոս}} (հին հուն. Մոպսոս աստծո անունով), քաղաք Դաշտային Կիլիկիայում, Ադանայից մոտ 25 կմ հյուսիս–արևելք, Պիրամոս (Ջահան) գետի աջ ափին: Հելլենիստական դարաշրջանում եղել է բարգավաճ ու ինքնավար քաղաք: Հռոմի տիրապետության ժամանակ դարձել է կայսերական կարևոր հենակետ Արևելքում: Ժամանակավորապես (մ. թ. ա. 80–70-ական թթ.) Մ., Դաշտային Կիլիկիայով հանդերձ, անցել է Հայաստանին: Քրիստոնեության հաստատումից հետո Մ. եղել է ինքնավար արքեպիսկոպոսի աթոռանիստ: IV դ. վերջին և V դ. սկզբին Մ–ի արքեպիսկոպոսն էր հռչակավոր գիտնական Թեոդորոս Մոպսուեստացին, որի հետ նամակագրական սերտ կապերի մեջ էին Մեսրոպ Մաշտոցը, Սահակ Պարթևը, Եզնիկ Կողբացին և ուրիշ հայ գործիչներ:&lt;br&gt;
Հռոմ. կայսրության բաժանումից (IV դ. վերջ) հետո Մ. մնացել է Բյուզանդիայի տիրապետության ներքո: VII-X դդ. Մ. տիրել են մե՛րթ արաբները, մե՛րթ բյուզանդացիները: X-XI դդ. հայերը կազմել են Մ–ի բնակչության գերակշռող տարրը: XI դ. 1-ին կեսին Բյուզանդիան այն հանձնել էր հայ իշխան [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/26 ''Աբլղարիբ Արծրունուն'']: Նույն դարի վերջին Մ. նվաճեցին խաչակիր ասպետները (այդ ժամանակ Մ–ի քաղաքապետն էր Ասպետ հայ իշխանը): XII դ. 1-ին կեսին հզորացած Ռուբինյանները հաղթեցին խաչակիրներին և ամբողջ Դաշտային Կիլիկիան, Մ–ով հանդերձ, միավորեցին Կիլիկյան Հայաստանին: Մ. դարձավ համանուն նահանգի կենտրոնը: 1152-ին բյուզանդական զորավար Անդրոնիկոսը պաշարեց Մ. և փորձեց զավթել այն: Սակայն Թորոս Բ Մեծ իշխանը ջախջախեց նրան և ազատագրեց Մ. (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/192 ''Մամեստիայի ճակատամարտ 1152'']): 1188-ին Լևոն Բ Մեծը Մ–ի հսկողությունը հանձնարարեց Չորտվանել Սասնեցու որդի Հեթումին՝ նրան կնության տալով իր եղբոր՝ Ռուբենի դստերը՝ Ալիծին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԵՍՏԻԱՅԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ 1152''', տեղի է ունեցել Բյուզանդիայի և Կիլիկյան Հայաստանի զորաբանակների միջև, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/192 ''Մամեստիա''] քաղաքի մոտ: Կիլիկյան Հայաստանը նվաճելու և Արևելքում կայսրության դիրքերը ամրապնդելու ծրագրով Մանվել Կոմնենոս կայսրը 12-հազարանոց զորաբանակով և պատերազմ վարելու արտակարգ լիազորություններով այնտեղ ուղարկեց իր ազգական Անդրոնիկոս Կոմնենոսին՝ նախապես նրան նշանակելով Կիլիկիայի դուկ: Խոստումներով, ահաբեկումներով Անդրոնիկոսին հաջողվեց իր կողմը գրավել նաև Արևմտյան Կիլիկիայի անջատամետ որոշ հայ իշխանների՝ Պապեռոնի տեր Սմբատ Հեթումյանին, Լամբրոնի տեր Օշին Հեթումյանին (Ներսես Լամբրոնացու հայրը), Բարձրբերդի տեր Վասիլ Նաթանայելյանին և Պռականի տեր Վասիլին: Պաշարելով Մամեստիան և մերժելով Մեծ իշխան Թորոս Բ–ի հաշտության առաջարկը՝ Անդրոնիկոսը հայտարարեց, որ խորտակելու է հայկական իշխանությունը և Թորոսին իր հոր՝ Լևոն Ա–ի նման, շղթայակապ տանելու է Կ. Պոլիս: Ըստ բյուզանդական պատմիչ Նիկիտաս Քոնիատի և հայ պատմիչ Գրիգոր Երեցի, հայկ. զորաբանակը, Թորոս Բ-ի, նրա եղբայրներ Ստեփանեի ու Մլեհի հրամանատարությամբ, անձրևային մի գիշեր դուրս գալով պաշարված քաղաքից, պարտության մատնեց թշնամուն: Լքելով իր բանակը՝ Անդրոնիկոսը ապաստանեց Անտիոքի դքսի մոտ: Նիկիտաս Քոնիաթը վկայում է, որ հայ զորականները բյուզանդացիներին գերազանցում էին թե՛ իրենց քաջությամբ, թե՛ հմուտ մարտավարությամբ:	Գերված բյուզանդական հրամանատարներին ու զինվորներին ազատելու համար կայսրությունը վճարեց մեծ փրկագին, որը, ի զարմանս բյուզանդացիների, Թորոս Բ բաժանեց հայ զինվորներին: Բյուզանդացիների կողմն անցած հայ իշխաններից Սմբատ Հեթումյանը զոհվեց մարտում, մնացածներն անձնատուր եղան Թորոս Բ–ին:&lt;br&gt;
Մ. ճ. վճռորոշ նշանակություն ունեցավ Կիլիկյան Հայաստանի անկախությունը պահպանելու գործում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ալիշան Ղ}}., Սիսուան, Վնտ., 1885: {{լայն|Микаелян Г. Г}}., История Киликийского армянского государства, Е., 1952.{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Կատվալյան}}
'''ՄԱՄՋԱՐԱ''', հայաբնակ գյուղ Վրացական ՍՍՀ Բոգդանովկայի շրջանում: Զբաղվում են հողագործությամբ և անասնապահությամբ: Գյուղում գործում է ութամյա դպրոց: Մ–ի հայերը գաղթել են 1830-ին, Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգից:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ''' Արշակ Սարգսի (18(30). 12.1872, Թիֆլիս – 2.22.1937, Թբիլիսի), հայ սովետական դերասան: ՀՍՍՀ վաստակավոր արտիստ (1928): Սովորել է Լազարյան ճեմարանում: 1886-87-ին Մոսկվայում մասնակցել է Պ. Ադամյանի և Ս. Սաֆրազյանի ներկայացումներին: 1890-ին ընդունվել է Թիֆլիսի հայկ. թատրոն: Շուրջ տաս տարի խաղացել է նաև Ի. Ե. Փիթոևի ռուս. թատրոնում: Եղել է Երևանի առաջին պետթատրոնի հիմնադիրներից (1922): 1928-ից աշխատել է Թբիլիսիի հայկ. թատրոնում: Մ. կատակերգակ դերասան էր: Նրա դերակատարումներն աչքի են ընկել վարակիչ հումորով և կերպարի գունագեղությամբ: Դերերից են Կակուլի, Գիժ Մոզի (Սունդուկյանի «Պեպո», «Քանդած օջախ»), Մինթոև (Շիրվանգադեի «Մորգանի խնամին»), Շմագա (Ա. Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ»), Լուկա (Գորկու «Հատակում»), Դոն Բազիլիո (Ռոսսինիի «Սևիլյան սափրիչ»), Սոլոմոն (Ա. Դյումա հոր «Քին»):{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Հովակիմյան}}
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ''' Հովհաննես Լևոնի (20.2. 1907, Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Կիրովական) – 30.10.1970, Երևան), հայ սովետական գրականագետ: ՀՍՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1965), բան. գիտ. դ-ր, պրոֆեսոր (1969): ՍՄԿԿ անդամ 1940-ից: 1932-ին ավարտել է Երևանի համալսարանը, որտեղ և դասախոսել է երկար տարիներ: 1941-48-ին «Սովետական Հայաստան» թերթի խմբագիրն էր, 1948-51-ին՝ ՀԿԿ Կենտկոմի պրոպագանդայի և ագիտացիայի, 1951-1953-ին՝ գրականության և արվեստի բաժնի վարիչը: 1953-54-ին եղել է ՀՍՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվ. գրականության ինստ-ի դիրեկտորը, 1957-62-ին՝ Երևանի համալսարանի ռոմանա–գերմանական լեզուների ու գրականության ֆակուլտետի դեկանը: Գրել է «Արևմտյան Եվրոպայի գրականության պատմություն» (հեղինակակից՝ Ս. Հակոբյան, 1934-36), «Արևմտյան Եվրոպայի վերածնության դարաշրջանի գրականության պատմություն» (պրակ 1-2, 1939-40), «Սովետական գրականության բոլշևիկյան պարտիականության համար» (1949), «Արտասահմանյան գրականության պատմություն» (1957), «Մարդը և նրա կերպարը գրականության մեջ» (1966) և այլ ուսումնասիրություններ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ''' Մուշեղ Մանուկի (ծն. 15.9. 1904, գ. Խաթս (Արևմտյան Հայաստանի Մշո գավառում)), ՀՍՍՀ վաստակավոր մարզիչ (1961), ՀՍՍՀ ֆիզկուլտուրայի և սպորտի վաստակավոր գործիչ (1967): ՍՄԿԿ անդամ 1944-ից: 1948-ին ավարտել է Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի ինստ-ը: 1945-52-ին եղել է նույն ինստիտուտի դահուկային սպորտի, 1952-70-ին՝ սպորտային խաղերի ամբիոնի վարիչ, 1970-ից՝ ֆիզիկական դաստիարակության տեսության և մեթոդիկայի ամբիոնի դոցենտ: Հեղինակ է գիտամեթոդական բազմաթիվ ձեռնարկների, որոնք վերաբերում են հայկ. ժող., դպրոցական, արտադպրոցական, սպորտային և շարժական խաղերին, դպրոցում ֆիզիկական դաստիարակության հարցերին: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ''' Նիկողայոս Հովհաննեսի (15.11.1860, Գանձակ (այժմ՝ Կիրովաբադ) – 19.5.1937, Կիրովաբադ), հայ գրող: 1888-ին ավարտել է Օդեսայի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը և շուրջ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3osy1a7r4l0pmrryx3yj3nwu2wxbtbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/193</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24915</id>
    <revision>
      <id>393354</id>
      <parentid>253282</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393354</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13668" sha1="mq6vij5bummxzvswwyhx81upwn014a5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;30 տարի որպես իրավաբան աշխատել Թիֆլիսում: Գրել է «Հազարից մեկը» (1895), «Չհասություն» (1898) վեպերը, որոնցում պատկերել է աշխատավորի ծանր կյանքը, արծարծել աշխատանքի, կնոջ և սիրո ազատության հարցեր: Նրա «Վիշապ» (1908) պատմվածքը (երկրորդ մասը լույս է տեսել «Լուսաբաց» հանդեսում № 5, 1930) պղնձահանքերում պրոլետարականացող գյուղացու կյանքի մի դրվագ է: &lt;br&gt;
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ''' Ռաֆայել Սամվելի (ծն. 20.3.1927, Թիֆլիս), հայ սովետական թերապևտ: Բժշկ.  գիտ. դ-ր (1967), պրոֆեսոր (1969): [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/628 ''Նեֆրոլոգիայի''] հիմնադիրներից է ՀՍՍՀ–ում: ՍՄԿԿ անդամ 1959-ից: 1950-ին ավարտել է Երևանի բժշկ. ինստ-ը: 1955-ից աշխատում է նույն ինստ-ի ֆակուլտետային թերապիայի ամբիոնում, 1968-ից՝ ամբիոնի վարիչ: 1973-80-ին եղել է բուժական ֆակուլտետի դեկան: 1970-ին Մ–ի նախաձեռնությամբ ֆակուլտետային թերապիայի ամբիոնին կից հիմնվել է նեֆրոլոգիայի լաբորատորիա, ուր մշակվել են երիկամների քրոնիկական անբավարարության, երիկամաավազանաբորբերի և երիկամաքարային հիվանդության պահպանողական բուժման հրատապ հարցերը: Մ–ի գիտական աշխատանքները նվիրված են ներքին հիվանդություններին, հիմնականում՝ երիկամային ախտաբանությանը:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Շաքարախտ և շաքարախտային անգիոպաթիաներ, Ե.. 1971 (հեղինակակից՝ Գևորգյան Գ. Գ.):&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ''' Ստեփան (1859, Ախալցխա – 1921), հրապարակախոս, խմբագիր, մշակութային գործիչ: Սովորել է նախ Լազարյան ճեմարանում, ապա՝ Մոսկվայի համալսարանում: Աշխատել է որպես իրավաբան: Եռանդուն մասնակցություն է ունեցել Մոսկվայի հայ համայնքի մշակութային կյանքին: 1905-ին հրատարակել է կադետական ուղղության «Չաս» («Час») և «Պարուս» («Парус») թերթերը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին եղել է Մոսկվայում կազմակերպված հայկ. կոմիտեի նախագահը: Այդ կոմիտեի առաջարկությամբ և օժանդակությամբ Վ. Բրյուսովը հրատարակել է «Հայաստանի պոեզիան…» («Поэзия Армении», 1916) ժողովածուն:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Ստեփանյան}}
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆՆԵՐ''', նախարարական տոհմ Հայաստանում: Ըստ Մովսես Խորենացու և Սեբեոսի, Մ–ի նախնիները՝ ավանդական Մամիկն ու Կոնակը, III դ. 1-ին կեսին գաղթել են Հայաստան Ճենաց աշխարհից: Վերջինս Միջին Ասիայի և Հնդկաստանի միջև գտնվող Քուշանաց թագավորության այն մասն էր, որը կոչվում էր Թուխարիստան և Կաշմիր: Բանասեր Եղիա Քասունին Մ–ի նախնիների գաղթը Հայաստան իրավամբ դնում է 221-226-ի միջև: Նույն տարիներին Հայաստան են գաղթել Կամսարականների նախնիները և Սասանյաններից հալածվող պարթև Արշակունիների այլ շառավիղներ: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/78 ''Խոսրով Ա''] Մեծը Մ–ին դասել է հայ նախարարների շարքը և նրանց հատկացրել Տայքի մեծագույն մասը (որպես ժառանգական կալվածք), որը մինչ այդ արքունական զորակայան էր: IV դ. սկզբին Տարոնի տերերի՝ Սլկունիների, հակաարքունական խռովությունը ճնշելուց և այդ տոհմի բնաջնջումից հետո սպարապետության գործակալությունն անցավ Մ–ին, և Տարոն գավառը նույնպես դարձավ նրանց տոհմական սեփականությունը: Այնուհետև Տարոնի Ողական ամրոցը դարձավ Հայոց սպարապետի աթոռանիստը, իսկ Հայքի Իշխան գյուղը և Հայոց քար ամրոցը՝ այդ տոհմի իշխանանիստ կենտրոնները: Ըստ Գահնամակի, Մ. ունեին 3000 հեծյալ և արքունի գահակարգում գրավում էին 5-րդ տեղը: Մ–ի Հայոց սպարապետը գլխավորում էր Հայոց այրուձին և հետևակ զորքը: Սպարապետին էին ենթարկվում հայ նախարարների հեծելագնդերը: IV դ. վերջին, երբ կենտրոնական իշխանությունը թուլացել էր, հայ Արշակունիների գահին հավատարիմ Մ. եռանդուն պայքար էին մղում Մեծ Հայքի թագավորության ամբողջականության համար: Երբեմն դառնալով անչափահաս հայ գահակալների խնամակալ՝ ժամանակավորապես նրանց ձեռքում է կենտրոնացվել երկրի կառավարման ղեկը: Մ. սերտ կապերի (խնամիական ևն) մեջ էին Գրիգոր Լուսավորչի տան հետ: V դ. 1-ին կեսին այդ կաթողիկոսական տոհմի լայնածավալ կալվածքները դարձան Մ–ի տոհմական սեփականությունը: Արտաքին և ներքին քաղաքականության հարցերում սպարապետը և կաթողիկոսը միշտ գործակցել են և սովորաբար ունեցել հռոմ., ապա բյուզանդական կողմնորոշում: Նրանց միակողմանի քաղաքականության հետևանքով երբեմն թուլացել է Մեծ Հայքի թագավորության դիմադրական ուժը Սասանյան Պարսկաստանի և Արևելյան Հռոմեական (Բյուզանդական) կայսրության միջև Մեծ Հայքի թագավորության բաժանումից (385) հետո Հայոց սպարապետը մնաց Հայոց թագավորի հետ, որի արքունիքը գտնվում էր Հայաստանի պարսկ. մասում: Արշակունիների թուլացած գահի անկումից (428) հետո Մ. մնացին երկրի ամենահեղինակավոր տոհմը, որոնց շուրջը համախմբվեցին հայրենասեր աժերը և շարունակեցին ազատագրական պայքարը Սասանյան Պարսկաստանի դեմ (450-451, 481-484, 571-572): Հայաստանի բյուզանդական մասում իշխող Մ–ի մի ճյուղը ազդեցիկ դեր է խաղացել կայսերական արքունիքում և հաճախ գլխավորել հայ ժողովրդի ապստամբական ելույթները կայսրության դեմ (548 ևն): V-VIII դդ. Մ. գլխավորել են հայ ժողովրդի ազատագրական կռիվները արաբ. նվաճողների դեմ (747-753, 772-775 ևն): Օտար զավթիչների դեմ կռիվներում սպարապետներից իրենց անունն անմահացրել են Վասակ, Սամվել, Մուշեղ, Մանվել (IV դ.), Վարդան, Վահան, Վարդ (V դ.), Վարդան Կարմիր (VI դ.), Դավիթ, Գրիգոր, Մուշեղ (VII-VIII դդ.) Մամիկոնյանները:&lt;br&gt;
Հայաստանում արաբ. գերիշխանության ժամանակաշրջանում խալիֆայությունը ձգտում էր վերացնել հայրենասեր ուժերին, հատկապես Մ–ին: Այդ պայմաններում Մ–ի մրցակից Բագրատունիները, համագործակցելով արաբ. վարչական մարմինների հետ, հետզհետե առաջնություն են ձեռք բերում Հայաստանի կառավարման գործերում: 772-775-ին Մ–ի գլխավորած հակաարաբական մեծ ապստամբության պարտությունից հետո Հայաստանում ղեկավար դերը վերջնականապես անցավ Բագրատունիներին, որոնք VIII դ. վերջին քառորդին և IX դ. սկզբին տիրացան Մ–ի գրեթե բոլոր կալվածքներին: Ստեղծված պայմաններում ֆիզիկական ոչնչացումից փրկված Մ–ի մնացորդները մասամբ ապավինեցին բյուզանդական կայսրությանը: Մ–ից շատերը բյուզանդական արքունիքում հասել են բարձր պաշտոնների, իսկ ոմանք՝ կայսերական գահին: Մ–ից մի շարք անվանի զորավարներ գլխավորել են բյուզանդական զորքերը և հաղթական պատերազմներ վարել արաբների դեմ: Մ–ի մի մասը հանգրվանեց կայսրությանը սահմանակից Տայքի անտառախիտ լեռներում, որոշ մասը՝ Արևմտյան Վրաստանի Արգվեթի գավառում, որի կենտրոնն էր Կացխի ամրոցը: Վերջիններս ընդունելով քաղկեդոնական դավանանքը, աստիճանաբար ձուլվեցին վրացիներին և ընդունեցին «Բաղուաշի» տոհմանունը: Քաղկեդոնական դարձան նաև Գուգարքի հս. ծայրամասում՝ Օրբեթի ամրոցում ապաստան գտած Մ., որոնք ընդունեցին Օրբելի տոհմանունը: 1211-ից ստանալով Սյունիքի հիմնական մասը, նրանք հիմնեցին Սյունյաց Օրբելյանների տոհմը, որոնք ընդունեցին հայկ. դավանանքը և վերստին հայացան: X դարից Հս. Հայաստանում բնակվող Մ–ից շատերը նույնպես ընդունեցին քաղկեդոնական դավանանքը՝ դառնալով բյուզանդական կամ վրաց. եկեղեցիների հետևորդներ: Տայքի Ասեաց փոր գավառի Չորդվանքի վրացադավան հայերի եպիսկոպոսական աթոռը Մ–ի շառավիղների ժառանգական արտոնությունն էր: Այդ պատճառով Չորդվանքում նստող եպիսկոպոսի «Չորդվանելի» վրաց. տիտղոսն այնուհետև դարձավ Մ–ի Տայքի ճյուղի տոհմանունը (Չորդվանելեանք): Սրանցից էին սերում Մ–ի մեկ այլ՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/200 ''Թոռնիկյանների''] ճյուղը (Սասունում): Վերջիններս XI դ. հետզհետե տիրեցին Տարոնը և հարևան գավառները՝ հանդես գալով որպես Շահ–ի Արմենների վասալներ: Այս ճյուղի ականավոր ներկայացուցիչը եղել է Թոռնիկ Մամիկոնյանը:&lt;br&gt;
Զաքարյանների հզորացման ժամանակաշրջանում (XII-XIV դդ.) հայտնի էին Դսեղի Մ. (Գուգարքում), որոնց շառավիղները XIX դ. կրում էին Թումանյան ազգանունը: Այս տոհմի ներկայացուցիչն է նաև հայ գրականության դասական Հովհաննես Թումանյանը: Մ–ի այլ շառավիղներ երբեմն տոհմանունը փոխած պահպանվել էին նաև Հայաստանի այլ տեղերում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Սեբեոս}}, Պատմութիւն, Ե., 1979: {{լայն|Զենոբ Գլակ}}, Պատմութիւն Տարոնոյ, Վնտ., 1832: {{լայն|Անդրիկյան Ն}}., Բուզանդի Մամիկոնյանները, Վնտ., 1904: {{լայն|Քասունի Ե}}., Ճենաց աշխարհ. Աշխարհագրական պատմական հետազոտություն մը (Մամիկոնյանց ծագման վերաբերմամբ), «Հասկ» հայագիտական տարեգիրք, Անթիլիաս, 1957: {{լայն|Адонц Н}}., Армения в эпоху Юстиниана, СПБ, 1908.{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Երեմյան}}
'''ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆՑ''' Հրազդան Մուշեղի (20.4(3.5).1890, Բաքու – 18.3.1976, Մոսկվա), հայ սովետական ինժեներ–գնդապետ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mq6vij5bummxzvswwyhx81upwn014a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/194</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24916</id>
    <revision>
      <id>393355</id>
      <parentid>253297</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393355</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12329" sha1="csgnv1k1rvk80qftaja0b504xt4e4f9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;այրվող գազանավթային շատրվանների հրշիջման մասնագետ: ՍՄԿԿ անդամ 1947-ից: Ավարտել է Տոմսկի տեխնոլոգիական ինստ-ը (1914): 1920-ական թթ. կազմակերպել է Բաքվի նավթահանքերի հրշեջ պաշտպանությունը: 1922-ին, Ս. Մ. Կիրովի գլխավորած հրշեջ շտաբի կազմում մասնակցել է Սուրախանիի (Բաքու) նավթի գուռերի ու ամբարների՝ իր մասշտաբով աննախադեպ հրդեհի մարման աշխատանքներին: Մ–ի առաջարկած պլանով 1931-ի ապրիլի 7-ին, հայրենական պրակտիկայում առաջին անգամ, պայթյունի օգնությամբ հանգցվել է գազի շատրվանի ութ և կես ամիս տևած հրդեհը Մայկոպի մոտ: 1943-68-ին աշխատել է ՍՍՀՄ ՆԳՄ հրշեջ պաշտպանության գլխավոր վարչությունում: 1968-ից,	կենսաթոշակի անցնելուց հետո, աշխատել է նավթի համամիութենական գիտահետազոտական և նախագծային ինստ-ում (Մոսկվա) որպես գլխավոր մասնագետ: Մշակել է այրվող գազանավթային շատրվանների արագ հրշիջման նոր մեթոդիկա և տեխնիկա: Նրա մասնակցությամբ և ղեկավարությամբ են մարվել նավթահանքերի մի շարք բարդ հրդեհներ Գրոզնիում, Օրենբուրգում, Սարատովում և սոցիալիստական մի շարք երկրներում: Մ. անմիջական օգնություն է ցույց տվել Հայաստանում ռազմականացված հրշեջ պաշտպանության կազմակերպման ու զարգացման գործին: Պարգևատրվել է Լենինի 2 շքանշանով, ինչպես նաև ԳԴՀ, Լեհաստանի, Հունգարիայի, Բուլղարիայի շքանշաններով ու մեդալներով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Тушение пожаров мощных газовых и нефтяных фонтанов, М., 1971.{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Ստեփանյան}}
'''ՄԱՄԻՆ–ՍԻԲԻՐՅԱԿ''' (իսկական ազգանունը՝ Մամին) Դմիտրի Նարկիսովիչ (25.10 (6.11).1852, Վիսիմ Շայտանի գործարան, այժմ՝ Վիսիմ (Սվերդլովսկի մարզում) – 2(15).11.1912, Պետերբուրգ)), ռուս գրող: 1868-72-ին սովորել է Պերմի հոգևոր ճեմարանում, 1872-ին ընդունվել է Պետերբուրգի բժշկա–վիրաբուժական ակադեմիայի անասնաբուժական ֆակուլտետը, չավարտած տեղափոխվել է Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը: 1877-ին ստիպված թողել է համալսարանը, մեկնել Ուրալ, որտեղ մնացել է մինչև 1891-ը: Այնուհետև ապրել է Պետերբուրգում և Ցարսկոյե Սելոյում: Նրան ճանաչում են բերել «Պրիվալովների միլիոնները» (1883, հայերեն հրտ. 1955), «Լեռնային բույն» (1884), «Վայրի երջանկություն» (1884), «Երեք ծայր» (1890), «Ոսկի» (1892), «Հաց» (1895) վեպերը, ինչպես նաև «Ուրալյան պատմվածքներ» (հ. 1-4, 1888-1901), «Սիբիրյան պատմվածքներ» ակնարկների, վիպակների ու պատմվածքների շարքերը: Մ–Ս–ի ստեղծագործությունը բուրժ. գիշատչության երգիծական տարեգրությունն է և ժողովրդի կյանքի վիթխարի էպոպեան: Գրողի աշխարհայացքը ձևավորվել է 1860-80-ական թթ. դեմոկրատական փիլիսոփայության և հեղափոխական շարժման ազդեցությամբ: Ռուս. գրականության պատմության մեջ նա մտել է որպես ականավոր գրող–ռեալիստ: Գրել է նաև դրամական երկեր, զրույցներ, պատմական վիպակներ, ինքնակենսագրական գործեր, պատմվածքներ ու հեքիաթներ մանուկների համար («Ալյոնուշկայի հեքիաթները», 1894-96, հայերեն հրտ. 1954, «Որսորդ Եմելյան», 1884, հայերեն հրտ. 1937, «Մոխրավզիկը», 1893, հայերեն հրտ. 1928):&lt;br&gt;
''Երկ.'' Լուսատտիկներ, Թ., 1907: Հանցանք, Թավրիզ, 1909: Ընտիր պատմվածքներ, Ե., 1935: Պատմվածքներ, Ե., 1958: Собр. соч., т. 1-10, М., 1958.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Груздев А. И}}., Д. Н. Мамин-Сибиряк. Критико-биографический очерк, М., 1958; {{լայն|Дергачев И. А}}., Д. Н. Мамин-Сибиряк, Свердловск, 1977.&lt;br&gt;
'''ՄԱՄՒԶԱՆՅԱՆ''' Արտաշես Մկրտչի (ծն. 2(15). 12.1910, Մեղրի), հայ սովետական ճարտարապետ: ՀՍՍՀ վաստակավոր շինարար (1960): ՍՄԿԿ անդամ 1945-ից: Ավարտել է Երևանի Կ. Մարքսի անվ. պոլիտեխնիկական ինստ-ը (1938), աշխատել նույն ինստ-ի ճարտ. ամբիոնում, 1967-ից՝ քաղաքացիական և արդ. շենքերի ճարտ. ամբիոնի վարիչ, պրոբլեմային լաբորատորիայի գիտական ղեկավար (1960), պրոֆեսոր (1971): Մ–ի գիտական աշխատանքները նվիրված են շինարարական տեխնիկայի և ճարտ. արվեստի փոխհարաբերության, ինդուստրիալ տնաշինության զարգացման հարցերին: Մ–ի նախագծերով Երևանում կառուցվել են Հաղթանակի կամուրջը (1943, ինժեներ՝ Ս. Հովնանյան), պոլիտեխնիկական ինստ-ի գլխավոր (1955), գիտահետազոտական բաժնի (I960) և ռադիո–էլեկտրոնիկայի ֆակուլտետի (1976) մասնաշենքերը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԻՋԱՆՅԱՆ''' Էրիկ Արտաշեսի (ծն. 7.8. 1936, Կիսլովոդսկ), հայ սովետական ֆիզիկոս: Ֆիզմաթ գիտ. դ-ր (1975), պրոֆեսոր (1980): ՍՄԿԿ անդամ 1966-ից: Ավարտել է Երևանի համալսարանը (1958), ուր և աշխատել է մինչև 1970-ը: 1970-ից Երևանի ֆիզիկայի ինստ-ի տիեզերական ճառագայթների բաժնի վարիչն է: Աշխատանքները վերաբերում են գերբարձր էներգիայի տարրական մասնիկների ֆիզիկային: Զբաղվել է &lt;math&gt;10^{11}-10^{13}&lt;/math&gt; էվ էներգետիկ տիրույթի նեյտրոն–միջուկային փոխազդեցության կոմպլեքսային հետազոտությամբ, մասնակցել տիեզերական ճառագայթներում լիցքավորված հադրոնների նույնականացման աշխատանքներին: Մշակել է իոնացման կալորիմետրի և նեյտրոնային սուպերմոնիտորի հնարավորությունների ընդլայնման մեթոդիկան, ուսումնասիրել իոնացման կալորիմետրի և էմուլսիոն ու տրեկային դետեկտորների զուգակցման պրոբլեմը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԻՍՈՆԻ ԼԵՌՆԱՆՑՔ''', գտնվում է Մեծ Կովկասի Ջրբաժան լեռնաշղթայի կենտրոնական մասում, Արդոն և Ռիոն գետերի վերին ավազաններում: Բարձրությունը 2829 մ է: Մ. լ–ով է անցնում Ռազմաօսեթական ճանապարհը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԼԱԾ ՓԱՅՏԱՆՅՈՒԹ''', փայտաթելերին ուղղահայաց, մինչև 30 Մն/մ² ճնշմամբ սեղմված փայտանյութ: Մ. փ–ի խտությունը 1200-1450 կգ/մ³ է: Ըստ մամլման եղանակի տարբերում են միակողմ, երկկողմ և կոնտուրային խտացմամբ ստացվող Մ. փ.: Միակողմ խտացումը կատարվում է փայտանյութի չորսվակները փայտաթելերի լայնքով մեկ ուղղությամբ, իսկ երկկողմը՝ երկու ուղղությամբ մամլելով: Երկրորդ եղանակով ձեռք է բերվում ավելի բարձր խտություն: Կոնտուրային խտացումն իրագործվում է փայտանյութի գլանաձև նախապատրաստուկներն ավելի փոքր տրամագծով մետաղե գլանի մեջ ներմղելով: Ստատիկ ծռման, փայտաթելերի երկայնքով սեղմման դեպքում Մ. փ–ի ամրությունը, ինչպես նաև ճակատային մակերևույթի կարծրությունը, 2-3 անգամ ավելի մեծ է, քան բնական փայտանյութինը: Արդյունաբերությունում Մ. փ. փոխարինում է մետաղներին, տեքստոլիտին: Մ. փ-ից պատրաստում են ջուլհակային հաստոցների քշոցներ, հղկանյութային միջավայրում աշխատող սահքի առանցքակալներ և այլ դետալներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԼԱԿ''', դետալները մշակելու կամ հավաքելու ընթացքում սեղմող և պահող հարմարանք: Բաղկացած է երկու շուրթերով (անշարժ և շարժական) իրանից, որոնց միջև սեղմվում է դետալը: Մ–ի շուրթերի մոտեցումն ու սեղմումը կատարվում է պտուտակի կամ արտակենտրոնակի բռնակը ձեռքով, սեղմված օդով (պնևմատիկ) կամ հեղուկով (հիդրավլիկական) պտտելով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԼԱԿԱՂԱՊԱՐ''', պլաստմասսաներից և փոքր կարծրություն ունեցող այլ նյութերից մամլման եղանակով ծավալային շինվածքներ պատրաստելու հարմարանք: Բաղկացած է խոռոչավոր 2 մետաղական սալերից (խոռոչը համապատասխանում է շինվածքի ուրվագծին):&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԼԱՄԱՅՐ''', ճնշմամբ մետաղամշակման ժամանակ կիրառվող որոշ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/455 ''դրոշմոցների''] կամ այլ աշխատանքային գործիքների հիմնական մասերից մեկը: Ունի խորացում (կամ միջանցիկ անցք), որը ձևով կամ ուրվագծով համապատասխանում է մշակվող դետալին: Ըստ կառուցվածքի Մ–երը լինում են ամբողջական, երկատվող և սեկցիաներով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄԼԱՄԱՏ''', մետաղների սառը և տաք [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/455 ''դրոշմման''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/194 ''մամլման''] դրոշմոցների հիմնական դետալներից: Դրոշմման Ժամանակ Մ. անմիջականորեն ճնշում է գործադրում դրոշմոցի երկրորդ մասի՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/194 ''մամլամայրի''] վրա գտնվող նախապատրաստուկի վրա: Մամլման դեպքում մամլիչ–&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>csgnv1k1rvk80qftaja0b504xt4e4f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Արիս Արսենի</title>
    <ns>100</ns>
    <id>46990</id>
    <revision>
      <id>393319</id>
      <parentid>392875</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7281" sha1="jzt0skysr89m0s7jj5upagtbxxt573c" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[Եվ այսպիսի ճակատագիր|...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]] ==

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==

*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>jzt0skysr89m0s7jj5upagtbxxt573c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393320</id>
      <parentid>393319</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԵՐԿԵՐ */</comment>
      <origin>393320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7278" sha1="nmmqyh0q5lpfhyrrz50gifp4wbqvd12" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[Եվ այսպիսի ճակատագիր|...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]] ==

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==

*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>nmmqyh0q5lpfhyrrz50gifp4wbqvd12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393321</id>
      <parentid>393320</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Գրքեր */</comment>
      <origin>393321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7239" sha1="2ytuskh4g3g4dvhtyoakef6j800agn9" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]] ==

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==

*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>2ytuskh4g3g4dvhtyoakef6j800agn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>...Եվ այսպիսի ճակատագիր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150172</id>
    <revision>
      <id>393324</id>
      <timestamp>2026-06-25T08:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''[[Արիս Արսենի]], ...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (Աբգար Դանիելյանի կյանքն ու գործունեությունը):  Ակնարկ, Ստեփանակերտի պետական պոլիգրաֆ ձեռնարկության Հրատարակչական կենտրոն, 1998, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր.։  &lt;center&gt;'''''Նվիր­ում եմ իմ համագյուղացի Աբգար Դանիելյանի &lt;br&gt; ծննդյ...»:</comment>
      <origin>393324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2009" sha1="dpbz83gcnuetriykt9ntdj6yigmeq9o" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (Աբգար Դանիելյանի կյանքն ու գործունեությունը): 
Ակնարկ, Ստեփանակերտի պետական պոլիգրաֆ ձեռնարկության Հրատարակչական կենտրոն, 1998, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր.։

&lt;center&gt;'''''Նվիր­ում եմ իմ համագյուղացի Աբգար Դանիելյանի &lt;br&gt; ծննդյան 80 ամյակին&lt;/center&gt;


:«...Եվ այսպիսի ճակատագիր» գրքում հեղինակը փորձել է ներկայացնել արձակագիր, լրագրող, թատերագիր Աբգար Դանիելյանի անցած 80-ամյա երկար ու փշոտ ճանապպարհը, տալ որոշակի պատկերացում նրա ստեղծագործությունների, կյանքի ու գործունեության մասին։

{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt; 

* [[ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կամ երկու խոսք|Աբգար Դանիելյան. ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն]]
* [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
* [[Ա. Դանիելյանի՝ տպագրված ստեղծագործությունների ոչ լրիվ ցանկը (1950-1988)|ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ (1950-1988)]]
* [[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)|ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ (Ոչ լրիվ ցանկ)]]
* [[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից|ՆՄՈՒՇՆԵՐ Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ]]

* [[Հեղինակի կենսագրությունը]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>dpbz83gcnuetriykt9ntdj6yigmeq9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակի կենսագրությունը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150173</id>
    <revision>
      <id>393326</id>
      <timestamp>2026-06-25T08:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ |section =  |previous = [[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]] |next =[[Արիս Արսենի]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդի...»:</comment>
      <origin>393326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3379" sha1="astzwtehd1lytac40zy2z5nffj58jyx" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
|section = 
|previous = [[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]]
|next =[[Արիս Արսենի]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 55)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ}}
&lt;br&gt;
Բանաստեղծ, լրագրող Արիս Գրիգորյանը ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին, Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում։ 1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանի դերձակի բաժինը, իսկ 1986-ին` Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է խորհրդային բանակում: Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական սովխոզում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել նախ՝ քաղաքային տպարանում (1983), կոնդենսատորների գործարանում (1986-88), Արցախի հեռուստատեսությունում (1988-90 թ.թ., 1996թ.), «Արցախ» գրական հանդեսի խմբագրությունում (1990-93 р.р.):

1993-ի սեպտեմբերի 24-ից ծառայում է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, այժմ ԼՂՀ պաշտպանության նախարարության «Մարտիկ» պաշտոնաթերթի թղթակիցն է: 1993-94-ին վաշտի հրամանատարի տեղակալ, ավագ լեյտենանտ Ա. Գրիգորյանը Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումներից մեկի կազմում մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների: Վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվել է շրջանային, մարզային և հանրապետական մամուլում, գրական հանդեսներում ու ալմանախներում: Բանաստեղծությունների անդրանիկ ժողովածուն («Ճաքած լռություն» խորագրով) տպագրվել է 1993-ին, Ստեփանակերտում,«Արցախ» հրատարակչության կողմից, իսկ 1997-ին լույս են տեսել նրա «Անդրանիկ, այսինքն` առաջա-մարտիկ» և «Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ» գրքույկները:

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>astzwtehd1lytac40zy2z5nffj58jyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393345</id>
      <parentid>393326</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="13w81347t5rxvkx7ny1adnjlashafmy" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ
|section = 
|previous = [[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]]
|next =[[Արիս Արսենի]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր|...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 55)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ}}
&lt;br&gt;
Բանաստեղծ, լրագրող Արիս Գրիգորյանը ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին, Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում։ 1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանի դերձակի բաժինը, իսկ 1986-ին` Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է խորհրդային բանակում: Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական սովխոզում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել նախ՝ քաղաքային տպարանում (1983), կոնդենսատորների գործարանում (1986-88), Արցախի հեռուստատեսությունում (1988-90 թ.թ., 1996թ.), «Արցախ» գրական հանդեսի խմբագրությունում (1990-93 р.р.):

1993-ի սեպտեմբերի 24-ից ծառայում է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, այժմ ԼՂՀ պաշտպանության նախարարության «Մարտիկ» պաշտոնաթերթի թղթակիցն է: 1993-94-ին վաշտի հրամանատարի տեղակալ, ավագ լեյտենանտ Ա. Գրիգորյանը Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումներից մեկի կազմում մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների: Վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվել է շրջանային, մարզային և հանրապետական մամուլում, գրական հանդեսներում ու ալմանախներում: Բանաստեղծությունների անդրանիկ ժողովածուն («Ճաքած լռություն» խորագրով) տպագրվել է 1993-ին, Ստեփանակերտում,«Արցախ» հրատարակչության կողմից, իսկ 1997-ին լույս են տեսել նրա «Անդրանիկ, այսինքն` առաջա-մարտիկ» և «Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ» գրքույկները:

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>13w81347t5rxvkx7ny1adnjlashafmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150174</id>
    <revision>
      <id>393327</id>
      <timestamp>2026-06-25T08:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ) |section =  |previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] |next =[[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4...»:</comment>
      <origin>393327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="723" sha1="a7w7d7n8glp9nh23w8sx7vppmfei18a" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)
|section = 
|previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|next =[[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 33)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)}}
&lt;br&gt;


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>a7w7d7n8glp9nh23w8sx7vppmfei18a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393335</id>
      <parentid>393327</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2862" sha1="aonfng7qswwpjj2dj4clp2ubdpypkc8" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)
|section = 
|previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|next =[[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 33)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)}}
&lt;br&gt;
'''Վիպակ

Գոհար


'''Պատմվածքներ

Տարիներ հետո (չհորինված պատմվածք)

Հայրական դատ

Գործուղում

Որդիները

Վթար

Պարտություն

Վարպետի դասը

Զինվորի սիրտը

Վերջին բեկորը

Ակունք

Լուսանկարը

Սիրտը չի սխալվում

Հայրական իղձ

Երկրորդ հայրը

Արտաշեսի լորենին

Վարդանանց դաշտը

Կոծոծը

Դատ սեփական հարկի տակ

Լեհուհին

Ապոլդայի կապիտանը

Զինվորի լռությունը

Ճերմակ պատիվ

Ինֆարկտ

Միջնորդ Սողոն

Իմ շքանշանը

Սանմաքրում

Ռուս մարդը

Ուղիղ քայլիր, մարդ

Գիշերամարտ


'''Հոդվածեր և ակնարկներ

Հայաստանի կենացը

Թե ուզում ես երգդ լսեն

Նրանք պաշտպանել են մայրաքաղաքը

Նրան ճախրելու թևեր էին տրված

Երեք հանդիպում Հրաչյա Քոչարի հետ

Նևան՝ աչքերի առաջ 

Խիզախ կապավորը 

Փառքի ճանապարհով 

Դասը շարունակվում է 

Մեր անուշ, մեր վիրավոր հող

Ամեն ինչ կիսատ թողած 

Զինվոր էլ մնում է 

Այդպես պատգամել են անմահները

Սիրտ այրող տողերով

Երիտասարդական խոյանքով

Ներսես քեռին հիշում է

Նա պարտք չմնաց կյանքին

Հարազատ հանգրվան

Եվ Տուլան աներեր մնաց

Համեստ ու հասարակ

Բարի գործեր 

Խաչունց Անդրին 

Կուրծքը զրահ դարձրած 

Այսօր էլ՝ առաջին գծում 

Երկուսը՝ նույն գյուղից 

«Չմոռանաք մեզ, մարդիկ» 

Ամեն ինչու՞մն է անցյալը մեղավոր 

Հողի դուստրը

Մեծ պայքարի մարդիկ /հոդվածաշար/

Այդպես, մեր քաջազուններ/հոդվածաշար/

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>aonfng7qswwpjj2dj4clp2ubdpypkc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393338</id>
      <parentid>393335</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1440" sha1="oa161uhhki8jjo7nqyppspmknv1qevp" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)
|section = 
|previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|next =[[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 33)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)}}
&lt;br&gt;
'''Պիեսներ

Այրվող պատիվ (բեմադրվել է Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնում, 1969-ին) 

Սիրտը չի սխալվում (չի բեմադրվել) 

Վերադարձիր, Նադյա (չի բեմադրվել) 
Սերը կրակի տակ (չի բեմադրվել)


'''Վիպակներ

Զգույշ, մարդը թևեր ունի 

Խոշտանգված սեր 

Ցատկ սեփական գերեզմանի վրայով 

Գիշերային ստուգարք 

Սառը գիշերներ

Ուռուցք


'''Չափածո

Ժամանակակից մարդը 

Այդպես էլ չգտա իմ տեղը 

Քայլերգ ազատամարտիկների

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>oa161uhhki8jjo7nqyppspmknv1qevp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393344</id>
      <parentid>393338</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1482" sha1="3fpqlqrdoyomsw8jr1at50x18pxz109" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)
|section = 
|previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|next =[[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր|...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 33)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)}}
&lt;br&gt;
'''Պիեսներ

Այրվող պատիվ (բեմադրվել է Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնում, 1969-ին) 

Սիրտը չի սխալվում (չի բեմադրվել) 

Վերադարձիր, Նադյա (չի բեմադրվել) 
Սերը կրակի տակ (չի բեմադրվել)


'''Վիպակներ

Զգույշ, մարդը թևեր ունի 

Խոշտանգված սեր 

Ցատկ սեփական գերեզմանի վրայով 

Գիշերային ստուգարք 

Սառը գիշերներ

Ուռուցք


'''Չափածո

Ժամանակակից մարդը 

Այդպես էլ չգտա իմ տեղը 

Քայլերգ ազատամարտիկների

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>3fpqlqrdoyomsw8jr1at50x18pxz109</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393346</id>
      <parentid>393344</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1564" sha1="029oo047hv3pgs76vvl4pungnftpns1" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)
|section = 
|previous = [[Ա. Դանիելյանի՝ տպագրված ստեղծագործությունների ոչ լրիվ ցանկը (1950-1988)]]
|next =[[Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր|...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 33)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ &lt;br&gt; (Ոչ լրիվ ցանկ)}}
&lt;br&gt;
'''Պիեսներ

Այրվող պատիվ (բեմադրվել է Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնում, 1969-ին) 

Սիրտը չի սխալվում (չի բեմադրվել) 

Վերադարձիր, Նադյա (չի բեմադրվել) 
Սերը կրակի տակ (չի բեմադրվել)


'''Վիպակներ

Զգույշ, մարդը թևեր ունի 

Խոշտանգված սեր 

Ցատկ սեփական գերեզմանի վրայով 

Գիշերային ստուգարք 

Սառը գիշերներ

Ուռուցք


'''Չափածո

Ժամանակակից մարդը 

Այդպես էլ չգտա իմ տեղը 

Քայլերգ ազատամարտիկների

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>029oo047hv3pgs76vvl4pungnftpns1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ա. Դանիելյանի՝ տպագրված ստեղծագործությունների ոչ լրիվ ցանկը (1950-1988)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150175</id>
    <revision>
      <id>393328</id>
      <timestamp>2026-06-25T08:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ &lt;br&gt; (1950-1988) |section =  |previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] |next =[[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱ...»:</comment>
      <origin>393328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1074" sha1="08yu9hxvn7yv9nqsnwlkjmzzu7hn05l" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ &lt;br&gt; (1950-1988)
|section = 
|previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|next =[[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 31-32)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ &lt;br&gt; (1950-1988)}}
&lt;br&gt;


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>08yu9hxvn7yv9nqsnwlkjmzzu7hn05l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393336</id>
      <parentid>393328</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3213" sha1="im9pfc7s7x80in3pnrc2ahlb424usdo" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ &lt;br&gt; (1950-1988)
|section = 
|previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|next =[[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 31-32)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ &lt;br&gt; (1950-1988)}}
&lt;br&gt;
'''Վիպակ

Գոհար


'''Պատմվածքներ

Տարիներ հետո (չհորինված պատմվածք)

Հայրական դատ

Գործուղում

Որդիները

Վթար

Պարտություն

Վարպետի դասը

Զինվորի սիրտը

Վերջին բեկորը

Ակունք

Լուսանկարը

Սիրտը չի սխալվում

Հայրական իղձ

Երկրորդ հայրը

Արտաշեսի լորենին

Վարդանանց դաշտը

Կոծոծը

Դատ սեփական հարկի տակ

Լեհուհին

Ապոլդայի կապիտանը

Զինվորի լռությունը

Ճերմակ պատիվ

Ինֆարկտ

Միջնորդ Սողոն

Իմ շքանշանը

Սանմաքրում

Ռուս մարդը

Ուղիղ քայլիր, մարդ

Գիշերամարտ


'''Հոդվածեր և ակնարկներ

Հայաստանի կենացը

Թե ուզում ես երգդ լսեն

Նրանք պաշտպանել են մայրաքաղաքը

Նրան ճախրելու թևեր էին տրված

Երեք հանդիպում Հրաչյա Քոչարի հետ

Նևան՝ աչքերի առաջ 

Խիզախ կապավորը 

Փառքի ճանապարհով 

Դասը շարունակվում է 

Մեր անուշ, մեր վիրավոր հող

Ամեն ինչ կիսատ թողած 

Զինվոր էլ մնում է 

Այդպես պատգամել են անմահները

Սիրտ այրող տողերով

Երիտասարդական խոյանքով

Ներսես քեռին հիշում է

Նա պարտք չմնաց կյանքին

Հարազատ հանգրվան

Եվ Տուլան աներեր մնաց

Համեստ ու հասարակ

Բարի գործեր 

Խաչունց Անդրին 

Կուրծքը զրահ դարձրած 

Այսօր էլ՝ առաջին գծում 

Երկուսը՝ նույն գյուղից 

«Չմոռանաք մեզ, մարդիկ» 

Ամեն ինչու՞մն է անցյալը մեղավոր 

Հողի դուստրը

Մեծ պայքարի մարդիկ /հոդվածաշար/

Այդպես, մեր քաջազուններ/հոդվածաշար/

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>im9pfc7s7x80in3pnrc2ahlb424usdo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393343</id>
      <parentid>393336</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3255" sha1="743sxhg8kaadqpy75fxe0exkne47ppv" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ &lt;br&gt; (1950-1988)
|section = 
|previous = [[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|next =[[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր|...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 31-32)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ &lt;br&gt; (1950-1988)}}
&lt;br&gt;
'''Վիպակ

Գոհար


'''Պատմվածքներ

Տարիներ հետո (չհորինված պատմվածք)

Հայրական դատ

Գործուղում

Որդիները

Վթար

Պարտություն

Վարպետի դասը

Զինվորի սիրտը

Վերջին բեկորը

Ակունք

Լուսանկարը

Սիրտը չի սխալվում

Հայրական իղձ

Երկրորդ հայրը

Արտաշեսի լորենին

Վարդանանց դաշտը

Կոծոծը

Դատ սեփական հարկի տակ

Լեհուհին

Ապոլդայի կապիտանը

Զինվորի լռությունը

Ճերմակ պատիվ

Ինֆարկտ

Միջնորդ Սողոն

Իմ շքանշանը

Սանմաքրում

Ռուս մարդը

Ուղիղ քայլիր, մարդ

Գիշերամարտ


'''Հոդվածեր և ակնարկներ

Հայաստանի կենացը

Թե ուզում ես երգդ լսեն

Նրանք պաշտպանել են մայրաքաղաքը

Նրան ճախրելու թևեր էին տրված

Երեք հանդիպում Հրաչյա Քոչարի հետ

Նևան՝ աչքերի առաջ 

Խիզախ կապավորը 

Փառքի ճանապարհով 

Դասը շարունակվում է 

Մեր անուշ, մեր վիրավոր հող

Ամեն ինչ կիսատ թողած 

Զինվոր էլ մնում է 

Այդպես պատգամել են անմահները

Սիրտ այրող տողերով

Երիտասարդական խոյանքով

Ներսես քեռին հիշում է

Նա պարտք չմնաց կյանքին

Հարազատ հանգրվան

Եվ Տուլան աներեր մնաց

Համեստ ու հասարակ

Բարի գործեր 

Խաչունց Անդրին 

Կուրծքը զրահ դարձրած 

Այսօր էլ՝ առաջին գծում 

Երկուսը՝ նույն գյուղից 

«Չմոռանաք մեզ, մարդիկ» 

Ամեն ինչու՞մն է անցյալը մեղավոր 

Հողի դուստրը

Մեծ պայքարի մարդիկ /հոդվածաշար/

Այդպես, մեր քաջազուններ/հոդվածաշար/

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>743sxhg8kaadqpy75fxe0exkne47ppv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կամ երկու խոսք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150176</id>
    <revision>
      <id>393329</id>
      <timestamp>2026-06-25T08:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն |section =  |previous = [[Արիս Արսենի]] |next =[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. նե...»:</comment>
      <origin>393329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="meqz6ht263r1t8nssmkjtke3vwjf98a" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն}}
&lt;br&gt;


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>meqz6ht263r1t8nssmkjtke3vwjf98a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393334</id>
      <parentid>393329</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7720" sha1="nl9cg16zotirv7570zklgnifb9muojb" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն}}
&lt;br&gt;
Ծննդավայրից ու հայրենի օջախից երկար ժամանակով կտրված մարդիկ տունդարձի պահին սովորաբար այնքան են հուզվում կամ ոգեշնչվում, որ զսպել չեն կարողանում ուրախության արցունքները, մարել չեն հասցնում հոգու մեջ անթեղված կարոտը: Իմ ապրած ժամանակաշրջանը ինձ այնքան է զրկել նման պահերից, որ ես շարունակ տագնապել ու տառապել եմ վիշտ ու ցավից, մագլցել կյանքի կեռմաններն ի վեր, բայց երբեք հուսախաբ չեմ եղել, չեմ կորցրել հավատս վաղվա նկատմամբ:

Ամեն առիթով ես իմ ծննդավայրն եմ հիշել, բարի և իմաստուն մարդկանց՝ երկրագործներ Աբրահամ և Հայրապետ Թադևոսյաններին, Անդրի և Սողոմոն Գրիգորյաններին, Ծատուր և Պետրոս Դավթյաններին, այն մյուս ռանչպարներին, ովքեր հսկա կաղնիների պես արմատները հողի մեջ խրած, սաղարթները կապույտ երկնքից երկրին հովանի արած հսկել են մարդկանց անդորրն ու գոյատևումը:

Ինձ շարունակ հմայել է Աբրահամ Թադևոսյանի և Պետրոս Դավթյանի օրինակը, ովքեր առաջինն են այդ լեռնային գյուղում խաղողայգիներ հիմնադրել և շաքարահամ բարիք արարել: Արշակ Պողոսյանի և Աթա Քոչարյանի օրինակը, ովքեր քարն այրելով կիր են ստացել և սպիտակ պատերով տուն կառուցել սովորեցրել: Գրիգոր Թադևոսյանի և Արսեն Պողոսյանի օրինակը, ովքեր կաղնի տախտակից տակառներ են պատրաստել համագյուղացիների համար, Ավետի և Անդրի Գրիգորյանի օրինակը, ովքեր նովեր են պատրաստել գյուղի տարածքում գտնվող բոլոր 17 աղբյուրների համար: Խաչունց Անդրին նույնիսկ չի հանդուրժել, երբ մեկն ու մեկը աղտոտել է փորձել իր մաքրած աղբյուրի ջուրը:

Կոճողոտում ես չեմ տեսել մի ընտանիք, որը երաժշտական որևէ գործիք՝ թառ, քամանչա, զուռնա, շվի, դափ ու դհոլ չունենար: Ամեն մեկը, գրեթե մեծից մինչև փոքրիկը երաժիշտ էր յուրովի: Հիշում ու հպարտանում եմ: Մարդիկ հետևել և ընդօրինակել են իրար՝ ամեն կերպ ձգտելով ստեղծել այնպիսի ընտանիք, դաստիարակել այնպիսի զավակներ, որոնք բոլոր հատկանիշներով նման լինեն իրենց ծնողներին ու մերձավորներին: Եթե դու, ընթերցող բարեկամ, առաջներում եղել ես Կոճողոտ գյուղում, հանդիպելով այսօրվա փոքրիկներին, կարող ես նրանց արտաքին հատկանիշներով, շարժ ու ձևերով և բանվորությամբ ճանաչել, թե ով ում երեխան է ևհմայվել նրա ձևավորվող վարքագծով։
Ես սիրում ու համակրում եմ իմ համագյուղացիներին, նրանք բոլորն էլ էլ իմ բարեկամներն են, մերձավորները: Այսօր ես չեմ պատկերացնում այնպիսի մի հրաշք էակ, ինչպիսին մարդն է իր ապրելակերպով, կատարած է գործերով ու թափած ջանքերով: Մեր նախնիների ու ավագների կերպարները ես շա մեր գլխավերևում, ովքեր ցույց անցնեն պիտի նել ներկայիս ու վաղվա սերունդները: եմ ես շարունակ տեսնում ցույց են տալիս այն ճանապարհը, որով

Ուշի-ուշով ես ունկնդրում եմ մեր հայրերին ու պապերին, խորհում այն մասին, թե որքանով ենք մենք ճիշտ ընկալում նրանց միտքը, խոսքն ու գործը, ճիշտ քայլում ընտրած ճանապարհով: Բոլոր այդ ընկալումները ինձ զգուշացնում են, սթափեցնում և ութսունամյա այս տարիքում ես շարունակում եմ դասեր առնել իմ ապրած երկարատև կյանքից:

Դասեր եմ առնում, բայց միևնույն է, այսօր էլ չեմ կարողանում քայլել առանց մոլորվելու, առանց սխալվելու: Հասկանում եմ՝ սխալը ճշմարտության ստվերն է, նրա ուղեկիցը: Չլինի սխալը՝ չենք հասկանա ճշմարտության գինը:

Ես երազում եմ այն ժամանակը, երբ մարդիկ ամենուրեք ճիշտ մտածել և ճիշտ գործել կկարողանան: Միայն այդ ժամանակ կյանքը կդառնա լիարժեք ու բարեբեր: Բայց չգիտեմ ինչու, իմ այս պատկերացումը մի տեսակ անիրագործելի է թվում: Արագ թափով բևեռացում է տեղի ունենում: Ես այդ նկատում, տեսնում եմ սովորական աչքերով, առանց անալիտիկ վերլուծությունների: Նախկին մոտեցումների կարիքը ինչ-որ չի զգացվում:

Սա ի՞նչ է, հեռանո՞ւմ եմ ինձ հուզող հարցից: Ոչ, չեմ հեռանում, մարդը հասարակության մի մասնիկն է և ես չեմ կարող այս մասին խոսելիս նրան մի կողմ թողնել:

Այսօր ավելի շատ զգացվում է փոխըմբռնման պահանջը, որը պետք է սերտորեն զուգորդվի փոխհամագործակցության հետ: Միասնությունը և համագործակցությունը անբաժանելի են։ Մարդու գոյատևումը պայմանավորված է հասարակության առկայությամբ և անբաժանելի է հասարակայնությունից:

Մարդիկ, որտեղ էլ դուք կաք, գոյատևում եք, եղեք միասին, ապրեք համերաշխ, կողք-կողքի: Գիտակցեք մեկընդմիշտ՝ այդպիսին են կյանքի օրենքն ու պահանջները:

{{Աջաթև|''Աբգար ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ}}

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>nl9cg16zotirv7570zklgnifb9muojb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393341</id>
      <parentid>393334</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7762" sha1="dcnizkmy4n1uoqe0al66z5wwgf5pf0h" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր|...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; կամ երկու խոսք ներածականի փոխարեն}}
&lt;br&gt;
Ծննդավայրից ու հայրենի օջախից երկար ժամանակով կտրված մարդիկ տունդարձի պահին սովորաբար այնքան են հուզվում կամ ոգեշնչվում, որ զսպել չեն կարողանում ուրախության արցունքները, մարել չեն հասցնում հոգու մեջ անթեղված կարոտը: Իմ ապրած ժամանակաշրջանը ինձ այնքան է զրկել նման պահերից, որ ես շարունակ տագնապել ու տառապել եմ վիշտ ու ցավից, մագլցել կյանքի կեռմաններն ի վեր, բայց երբեք հուսախաբ չեմ եղել, չեմ կորցրել հավատս վաղվա նկատմամբ:

Ամեն առիթով ես իմ ծննդավայրն եմ հիշել, բարի և իմաստուն մարդկանց՝ երկրագործներ Աբրահամ և Հայրապետ Թադևոսյաններին, Անդրի և Սողոմոն Գրիգորյաններին, Ծատուր և Պետրոս Դավթյաններին, այն մյուս ռանչպարներին, ովքեր հսկա կաղնիների պես արմատները հողի մեջ խրած, սաղարթները կապույտ երկնքից երկրին հովանի արած հսկել են մարդկանց անդորրն ու գոյատևումը:

Ինձ շարունակ հմայել է Աբրահամ Թադևոսյանի և Պետրոս Դավթյանի օրինակը, ովքեր առաջինն են այդ լեռնային գյուղում խաղողայգիներ հիմնադրել և շաքարահամ բարիք արարել: Արշակ Պողոսյանի և Աթա Քոչարյանի օրինակը, ովքեր քարն այրելով կիր են ստացել և սպիտակ պատերով տուն կառուցել սովորեցրել: Գրիգոր Թադևոսյանի և Արսեն Պողոսյանի օրինակը, ովքեր կաղնի տախտակից տակառներ են պատրաստել համագյուղացիների համար, Ավետի և Անդրի Գրիգորյանի օրինակը, ովքեր նովեր են պատրաստել գյուղի տարածքում գտնվող բոլոր 17 աղբյուրների համար: Խաչունց Անդրին նույնիսկ չի հանդուրժել, երբ մեկն ու մեկը աղտոտել է փորձել իր մաքրած աղբյուրի ջուրը:

Կոճողոտում ես չեմ տեսել մի ընտանիք, որը երաժշտական որևէ գործիք՝ թառ, քամանչա, զուռնա, շվի, դափ ու դհոլ չունենար: Ամեն մեկը, գրեթե մեծից մինչև փոքրիկը երաժիշտ էր յուրովի: Հիշում ու հպարտանում եմ: Մարդիկ հետևել և ընդօրինակել են իրար՝ ամեն կերպ ձգտելով ստեղծել այնպիսի ընտանիք, դաստիարակել այնպիսի զավակներ, որոնք բոլոր հատկանիշներով նման լինեն իրենց ծնողներին ու մերձավորներին: Եթե դու, ընթերցող բարեկամ, առաջներում եղել ես Կոճողոտ գյուղում, հանդիպելով այսօրվա փոքրիկներին, կարող ես նրանց արտաքին հատկանիշներով, շարժ ու ձևերով և բանվորությամբ ճանաչել, թե ով ում երեխան է ևհմայվել նրա ձևավորվող վարքագծով։
Ես սիրում ու համակրում եմ իմ համագյուղացիներին, նրանք բոլորն էլ էլ իմ բարեկամներն են, մերձավորները: Այսօր ես չեմ պատկերացնում այնպիսի մի հրաշք էակ, ինչպիսին մարդն է իր ապրելակերպով, կատարած է գործերով ու թափած ջանքերով: Մեր նախնիների ու ավագների կերպարները ես շա մեր գլխավերևում, ովքեր ցույց անցնեն պիտի նել ներկայիս ու վաղվա սերունդները: եմ ես շարունակ տեսնում ցույց են տալիս այն ճանապարհը, որով

Ուշի-ուշով ես ունկնդրում եմ մեր հայրերին ու պապերին, խորհում այն մասին, թե որքանով ենք մենք ճիշտ ընկալում նրանց միտքը, խոսքն ու գործը, ճիշտ քայլում ընտրած ճանապարհով: Բոլոր այդ ընկալումները ինձ զգուշացնում են, սթափեցնում և ութսունամյա այս տարիքում ես շարունակում եմ դասեր առնել իմ ապրած երկարատև կյանքից:

Դասեր եմ առնում, բայց միևնույն է, այսօր էլ չեմ կարողանում քայլել առանց մոլորվելու, առանց սխալվելու: Հասկանում եմ՝ սխալը ճշմարտության ստվերն է, նրա ուղեկիցը: Չլինի սխալը՝ չենք հասկանա ճշմարտության գինը:

Ես երազում եմ այն ժամանակը, երբ մարդիկ ամենուրեք ճիշտ մտածել և ճիշտ գործել կկարողանան: Միայն այդ ժամանակ կյանքը կդառնա լիարժեք ու բարեբեր: Բայց չգիտեմ ինչու, իմ այս պատկերացումը մի տեսակ անիրագործելի է թվում: Արագ թափով բևեռացում է տեղի ունենում: Ես այդ նկատում, տեսնում եմ սովորական աչքերով, առանց անալիտիկ վերլուծությունների: Նախկին մոտեցումների կարիքը ինչ-որ չի զգացվում:

Սա ի՞նչ է, հեռանո՞ւմ եմ ինձ հուզող հարցից: Ոչ, չեմ հեռանում, մարդը հասարակության մի մասնիկն է և ես չեմ կարող այս մասին խոսելիս նրան մի կողմ թողնել:

Այսօր ավելի շատ զգացվում է փոխըմբռնման պահանջը, որը պետք է սերտորեն զուգորդվի փոխհամագործակցության հետ: Միասնությունը և համագործակցությունը անբաժանելի են։ Մարդու գոյատևումը պայմանավորված է հասարակության առկայությամբ և անբաժանելի է հասարակայնությունից:

Մարդիկ, որտեղ էլ դուք կաք, գոյատևում եք, եղեք միասին, ապրեք համերաշխ, կողք-կողքի: Գիտակցեք մեկընդմիշտ՝ այդպիսին են կյանքի օրենքն ու պահանջները:

{{Աջաթև|''Աբգար ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ}}

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>dcnizkmy4n1uoqe0al66z5wwgf5pf0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150177</id>
    <revision>
      <id>393331</id>
      <timestamp>2026-06-25T08:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ |section =  |previous = [[ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կամ երկու խոսք]] |next =[[Ա. Դանիելյանի՝ տպագրված ստեղծագործությունների ոչ լրիվ ցանկը (1950-1988)]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պ...»:</comment>
      <origin>393331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34346" sha1="323efqi08k5ei39xtswf1h91y0316hd" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ
|section = 
|previous = [[ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կամ երկու խոսք]]
|next =[[Ա. Դանիելյանի՝ տպագրված ստեղծագործությունների ոչ լրիվ ցանկը (1950-1988)]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 5-30)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ}}
&lt;br&gt;
Տարեց մարդիկ մինչև հիմա էլ հիշում են. 1918-ի գարնանը սով էր լեռնային Կոճողոտ գյուղում։ Ամենից շատ մահանում էին փոքր երեխաները։ Գրեթե ամեն օր թաղման արարողություն էր։ Երիտասարդ կանայք խուսափում էին ծննդաբերելուց և տատմերների օգնությամբ ոչնչացնում իրենց արգանդում ձևավորվող պտուղները։ Այդպես էր որոշել նաև հարևան Վաղուհաս գյուղից Կոճողոտ հարս եկած Վարդի Դանիելյանը, ով արդեն երկու աղջիկ երեխա ուներ՝ Եսթերն ու Մարիամը։ Վախենում էր երրորդն էլ աղջիկ ծնվի։

— Այդպիսի բան չանես, երեխայից վնաս չկա, ո՞վ գիտի, գուցե տղա է ծնվելու,- զգուշացնում է սկեսուրը՝ Ջավահիր տատը։

— Չգիտեմ՝ ինչպես վարվեմ, սկեսուր, վախենում եմ տունս աղջիկներով լցնեմ ու կրակի մեջ գցեմ բոլորիդ։

— Մի վախեցիր, աղջիկս, վերևում Աստված կա, տեսնում է, այդ մեկը պիտի տղա ծնվի։

Հարսը հավատաց սկեսրոջը և նրա խոսքից դուրս չեկավ։

Այդպես էլ եղավ. Սուրբ Համբարձման տոնին հարսը տղա բերեց։ Դա 1918-ի մայիսի 15-ին էր։

— Դե, որ Համբարձման տոնին է ծնվել՝ անունն էլ Համբարձում դնենք,- ասում է հայրը՝ Սարգիսը, ում, գեղեցիկ տղամարդ լինելու համար, ընկերները կատակով Սիրական էին անվանում։

Այդպես էլ որոշում են ծնողները՝ Համբարձման ծնունդ է, թող անունով էլ Համբարձում լինի։

— Չէ,- առարկում է Վան քաղաքից 1916-ին ներգաղթած քահանա Տեր-Օհանեսը,- Համբարձում անունով տղաներ շատ կան Արցախում։ Եկեք այս երեխայի անունը Աբգար դնենք՝ հայոց երևելի թագավորներից մեկի անունով, ով խելոք էր ու խաղաղասեր և շատ մտերիմ՝ Աստծո որդու՝ Հիսուս Քրիստոսի հետ, որի ժամանակակիցն էր ինքը։

Ոչ ոք չի առարկում ուսյալ քահանային, ասել է՝ Աբգար, ուրեմն՝ Աբգար էլ պիտի լինի...

''''''

Մեծանում է Աբգարը հայրենի Կոճողոտ գյուղում, չիմանալով, թե ինչ կյանք ու ճակատագիր է սպասում իրեն։ Դեռ գյուղի յոթնամյակում սովորելու տարիներին էր, երբ մահանում է հայրը։ Ընտանիքի ծանրությունն ընկնում է պատանի Աբգարի ուսերին։ Հայրը բժշկական խնամքից զուրկ էր, որովհետև գյուղում ոչ բժիշկ կար, ոչ բուժակ ու բուժքույր, ու մտածում էր պատանի Աբգարը, որ եթե ինքը բժիշկ լիներ՝ անպայման կկանխեր հոր մահը։

- Ես անպայման բժիշկ պիտի դառնամ,- ինքն իրեն մխիթարում է նա,- գնամ Ստեփանակերտի բժշկական տեխնիկում, սկզբում՝ բուժակ կդառնամ, հետո կշարունակեմ ուսումս բարձրագույնում և ինձանից լավ բժիշկ կստացվի։ Պետք է շտապել, մորս օգնել է պետք։

Գնաց ու ընդունվեց տեխնիկում և ուսմանը զուգընթաց սկսեց աշխատել այն ժամանակ Ստեփանակերտում լույս տեսնող «Երիտասարդ բոլշևիկ» թերթում։ Եվ ի զարմանս շատերի՝ նա լիովին արդարացնում էր ինչպես խմբագրի, այնպես էլ բժիշկ-ուսուցիչների հույսերը։ Սակայն պատանի Աբգարին վիճակված չէր ուսումն ավարտին հասցնել. 1939-ին զորակոչվում է Կարմիր բանակի շարքերը։ Լենինգրադյան զինվորական օկրուգի կարմիրբանակային Աբգար Դանիելյանը մասնակցում է խորհրդաֆիննական պատերազմին՝ կապավոր էր, գնդակների տարափի տակ հեռախոսագիծ էր անցկացնում հրամանատարական կետերը, հսկում կապի անխափան աշխատանքը։ Բայց պատերազմի ավարտին տասն օր մնացած, 1940-ի մարտի 3-ին, նա վիրավորվում ու տեղափոխվում է զինվորական հոսպիտալ։

Ապաքինվելուց հետո կրկին շարք է վերադառնում և շարունակում ծառայությունը սահմանային Բրեստ քաղաքում։
1941-ի ամռանը լրանում էր Աբգարի զինվորական ծառայության ժամկետը։ Ինչքա՜ն էր ցանկանում շուտ վերադառնալ տուն և շարունակել ուսումը։ Այս անգամ էլ չի ստացվում. 1941-ի հունիսի 22-ի առավոտը արյունով է բացվում աշխարհի վրա։ 447-րդ հրետանային գնդի կազմում, պատերազմի հորձանուտում հայտնված Ա.Դանիելյանը՝ որպես շարքային հրետանվոր ու, միաժամանակ, սանհրահանգիչ, անցնում է բազում փորձությունների միջով, ապրում նահանջի ողջ դառնությունը, մասնակցում Մոսկվայի ու Տուլայի պաշտպանությանը, ապա արևմտյան շատ շրջանների ու քաղաքների ազատագրման համար մղված մարտերին։ Պատերազմը նրա համար ավարտվում է Մերձբալթյան հանրապետությունների ազատագրումից հետո։ Նա հպարտանում է, որ կռվել է այն ժամանակ՝ գեներալ, իսկ հետագայում՝ մարշալ Հովհ. Բաղրամյանի զորամասերից մեկի կազմում։ Նա կրում է Կարմիր աստղի ու Հայրենական պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշաններ և մեկուկես տասնյակ տարբեր մեդալներ։ Գրեթե յոթ տարի Աբգար Դանիելյանը մնում է ծառայության մեջ, հաղթահարում բազում դժվարություններ ու փորձություններ։

1942-ի հուլիսյան մարտերից մեկի ժամանակ Ա.Դանիելյանն ընդունվում է ԽՄԿԿ շարքերը։ Երաշխավորողներից մեկը՝ գնդի կոմիսար Իվան Ստեպանովիչ Կովալևը, ով անչափ սիրում էր կովկասցի տղային, իմանալով երիտասարդ զինվորի գրական ձիրքի մասին, նրան կուստոմս հանձնելիս պատգամում է.

- Ես ցանկանում եմ, որ դու ողջ մնաս և հաղթանակը նվաճելուց հետո սերունդներին պատմես մեր բանակի, քո մարտական ընկերների մասին։

...Նախկին զինվորը հետագայում սրբությամբ է կատարում կոմիսարի այդ պատգամը։

''''''

Պատերազմի հաղթական ավարտից հետո Աբգար Դանիելյանն առաջին հերթին լրացնում է ուսման պակասը՝ ավարտում է միջնակարգը, հետո՝ Բաքվի կուսակցական դպրոցը, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ հեռակա կարգով՝ Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։
Մի շարք տարիներ աշխատում է որպես Մարտակերտի շրջանային «Սոցիալիզմի ուղիով» թերթի խմբագիր, կուսշրջկոմի երկրորդ քարտուղար, իսկ այնուհետև վերջնականապես հաստատվելով Ստեփանակերտում՝ մոտ չորս տասնամյակ «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագրությունում էր (բաժնի վարիչ ու խմբագրի տեղակալ), կարճ ընդմիջումով՝ նաև ռադիոհաղորդումների մարզային կոմիտեի նախագահ։ Այդ ամբողջ ընթացքում լրագրող Աբգար Դանիելյանը չի մոռանում գնդի կոմիսարի պատգամը՝ գրել մարտական ընկերների սխրագործությունների ու նրանց հետագա ճակատագրերի մասին։ Աշխատանքը ոչ թե խանգարում, այլ, ընդհակառակը, օգնում է լրագրողին՝ գրողական որակներ ձեռք բերելու և ի բարին օգտագործելու ուղղությամբ։ Հարուստ կենսափորձը հնարավորություն է տալիս նրան թափանցել կյանքի երևույթների մեջ և «հավաքել» հետագա ստեղծագործությունների «նեկտարը»։

''''''

Աբգար Դանիելյանը գրում է հանգիստ, առանց շտապելու, ամեն կերպ ձգտելով ճշմարտացիորեն արտացոլել կյանքի առաջադրած հիմնախնդիրներն ու մտահոգությունները, և, ինչպես ինքն է ասում, գրում է «ուղիղ քայլող մարդկանց» մասին, նրանց միջոցով բացահայտում մեր կյանքի խոցելի կողմերը, նրանց միջոցով էլ փորձում ելք գտնել բարդ կացությունից։

Բազմաբնույթ ու բազմերանգ են գրողի ստեղծագործական ոլորտները՝ պատերազմական արհավիրք, ետպատերազմյան խաղաղ շինարարություն, խեղված ճակատագրեր և այլն։ Ստեղծվող երկերն էլ ըստ ամենայնի կրում են իրենց խաչը։ Հեղինակին ճանաչում են բերում հատկապես «Գոհար» վիպակը, «Այրվող պատիվ» պիեսը, բազում պատմվածքներ։ Արցախի գյուղաշխարհից վերցված ու գրական տեսքի բերված դրվագները, որ հետագայում Աբգար Դանիելյանի գրչի տակ պատմվածք են դառնում, վիպակ կամ պիես՝ ամենուր ընդունվում են հարազատորեն. մարդիկ տեսնում ու ճանաչում են այդ ստեղծագործությունների գործող անձանց, պաշտպանում կամ դատապարտում նրանց արարքները։

''''''

Գոհարը և Արամը («Գոհար»), երկուսն էլ՝ Սարալանջ գյուղից են։ Իրար սիրել են դպրոցական նստարանից, բայց կյանքը նրանց տարբեր ճանապարհներով է տարել, Արամը մեկնել է ռազմաճակատ, վերադառնալուց՝ գյուղատնտեսական կրթություն է ստացել, իսկ Գոհարը միջնակարգն ավարտելուց հետո ամուսնացել է հարևան Լուսաշեն գյուղում և ամուսնու ճակատ մեկնելուց հետո փոքրիկ դստրիկի հետ ամբողջ կյանքում մնացել դաշտում։ Իմանալով Գոհարի ճակատագրի մասին, Արամը խնդրում է իրեն, որպես գյուղատնտես,աշխատանքի ուղարկել Լուսաշենի կոլտնտեսություն։ Հենց առաջին հանդիպումներից Գոհարին հայտնի է դառնում Արամի նպատակը. նրա հոգում չի մարել Գոհարի հանդեպ ունեցած սերը։ Գոհարն արտակարգ գեղեցիկ, խելոք, առաքինի կին է, և Արամը, հաշվի չառնելով նրա ամուսնացած լինելն ու երեխա ունենալը, որոշում է կյանքը կապել նրա հետ։ Գոհարն էլ, իր հերթին, սիրում է Արամին, բայց այլ կարծիքի է. Արամը պետք է ամուսնանա իրեն համապատասխան, այսինքն՝ չամուսնացած աղջկա հետ, որ ամբողջ կյանքում երջանիկ լինի։ Արամին գերում է Գոհարի պարզամտությունը, անկեղծությունը, համեստությունը, կանացիությունը։ Ամեն անգամ տեսնելով նրա սլացիկ հասակը, ուսերին թափված մազերի խուրձը, լսելով չափված-հավասարակշռված դատողությունները՝ այնպես է սքանչանում, որ անկարելի է համարում մեկ ուրիշին ընտրելը։

Փոխադարձ սերն ու մարդկային ազնիվ հատկանիշներն Արամին ու Գոհարին այնպես են ջերմացնում, որ բաժանվելն այլևս անհնար է դառնում։ Երկուսն էլ աշխատում են անձնվիրաբար՝ հանուն Լուսաշենի պայծառ ապագայի, բայց, ահա, համարձակ ու նորարար գյուղատնտեսը բախվում է պահպանողական ղեկավարների հետ և, աջակցություն չգտնելով գյուղում, թողնում է Լուսաշենը։ Երբ արդեն խորհրդային երկրի հեռավոր շրջաններից մեկում Արամը փայլում է իր նորարարությամբ, շրջանի ղեկավարությունը նրան պահանջում և գլխավոր գյուղատնտես է նշանակում «Արևածագ» խաղողագործական տնտեսությունում։ Նա արդեն ամուսնացած էր, երկրամաս է վերադառնում ընտանիքով։ Աշխատանքի անցնելով՝ կարճ ժամանակաընթացքում փոխում է տնտեսության վիճակը, այն դարձնում է առաջավոր փորձի դպրոց։ Այստեղ, բաց երկնքի տակ, անցկացվում են տնտեսությունների ղեկավարների ու մասնագետների սեմինար-խորհրդակցություններ։ Ու մի օր էլ Արամը ցուցադրում է խաղողի իր ստեղծած նոր տեսակը՝ բարձրացնելով սրտաձև մի ողկույզ, որն ասես ձեռքին բռնկում-շողարձակում է։

- Ինչպե՞ս է կոչվում խաղողի այդ տեսակը,- հարցնում է կուսշրջկոմի քարտուղարը։

- Որոշել եմ անվանել... «Գոհար»։

Նրան ակնապիշ նայող Գոհարի աչքերից գլորվում են գոհար-գոհար արցունքները։ Զղջո՞ւմ է, որ մերժել է ամուսնության առաջարկը, թե՞... Երևի՝ ոչ։ Առաջնային է համարել իր՝ առաքինի բնավորության դրսևորումները պահպանելը,հավատարիմ մնալով նահապետական-բարոյական համոզմունքներին՝ կրել առաջին ամուսնության դժբախտ լուծը, թեկուզ՝ անվերադարձ կորստյան ցավի վերապրումներով։ Բայց և՝ ուրախ է Արամի՝ իր առաջին սիրո, աշխատանքային ձեռքբերումներով։

''''''

Հուզիչ ու այրող է «Այրվող պատիվ» պիեսի թեման. վարդաբլուրցի Արմեն Ազատյանը կռվում է ճակատում, կինը՝ Զարուհին, ուսուցչուհի է գյուղի դպրոցում։

Տարբեր պատրվակներով զինծառայությունից խուսափած, թիկունքային տաքուկ պաշտոններում տեղավորված մի քանի թափթփուկներ «մատների վրա պար են ածում» համագյուղացիներին։

...Խորամանկ ու ճարպիկ պահեստապետ Բուդաղը, աչք ունենալով Զարուհու վրա, գյուղում լուրեր է տարածում, թե նրա ամուսինը դավաճանել է Հայրենիքին ու, զենքը վերցրած, կռվում է յուրայինների դեմ։ Մեկին՝ կաշառելու, մյուսին՝ շանտաժելու, երրորդին՝ քծնելու միջոցով Բուդաղին հաջողվում է Ազատյանների ընտանիքը՝ հարսին, կեսրայրին ու սկեսրոջը լարելով մեկը մյուսի դեմ։ Արդյունքում՝ Զարուհին վռնդվում է Ազատյանների տնից։ Նրանից խլում են անգամ երեխային, որ... չխանգարի մոր «երջանկությանը»։ Ամբողջ մի տարի ապրելով խուցի մեջ, Զարուհին սակայն չի ընկրկում դժվարություներից։ Նա համոզված է, որ Արմենը խիզախ տղա է, երբեք ողջ անձնատուր չի լինի թշնամուն, և հավատով սպասում է նրա վերադարձին։

Զրուցելով ամուսնու լուսանկարի հետ, հավաստիացնում է նրան. «Հանգիստ եղիր, սիրելիս, որքան հողմածեծ եմ լինում, այնքան կարծրանում եմ, որքան խտանում են որոգայթները, այնքան զգուշանում եմ։ Ես քեզ սպասում եմ, սիրելիս»։ Եվ խոստանում է՝ ցույց տալ իր սերնդին, թե ինչպես պետք է սպասել...

Այդպես սպասելով՝ հաղթում է Զարուհին, թշնամու թիկունքում մարտնչած ամուսինը վերադառնում է հաղթանակով, իսկ Բուդաղն ու մյուս թափթփուկներն իրենք են մերկացնում միմյանց արարքները։ Վերականգնվում է ավերված օջախը, Ազատյանների հարկի տակ կյանքը մտնում է բնականոն հունի մեջ...

Պիեսը բեմադրվել է Ստեփանակերտի Մ. Գորկու (այժմ՝ Վ. Փափազյանի) անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնում և 207 անգամ ներկայացվել հանդիսատեսի դատին։

Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում նաև «Վերադարձիր, Նադյա» և «Սերը կրակի տակ» պիեսները։
'''«Վերադարձիր, Նադյա»''' պիեսում պատկերված է տանկիստ Ռուբենի և բուժքույր Նադյայի ճակատային կյանքը։ Պիեսը բեմ չի բարձրացվել։

Իր բեմական կյանքին է սպասում նաև '''«Սերը կրակի տակ»''' պիեսը, ուր Արցախի քաջազուն երիտասարդների՝ արցախյան պատերազմում ցուցաբերած անօրինակ հերոսությունն է նկարագրված և նրանց անաղարտ սերը։

''''''

Թեմատիկայի ընտրությամբ ու գեղարվեստական կատարումով ուշադրության են արժանի Ա. Դանիելյանի «Հայրական դատ», «Պարտություն», «Վթար», «Գործուղում», «Բախում», «Երկրորդ հայրը», «Վերջին բեկորը» և տասնյակ ուրիշ պատմվածքներ, որոնք ժամանակին տպագրվել են պարբերական մամուլում («Գրական Ադրբեջան» հանդես, «Կոմունիստ» (հայերեն) հանրապետական և «Սովետական Ղարաբաղ» մարզային թերթեր)։
Ի՞նչն է ուսանելի Ա. Դանիելյանի պատմվածքներում. զննողականությունը, ժամանակաշրջանին բնորոշ երևույթների ընկալումը և դրանց մեկնաբանությունը։

''''''

'''«Հայրական դատ»'''-ում խարազանվում է մի այնպիսի երևույթ, որը բնորոշ է շատ ընտանիքների։ Ամուսինը՝ պատերազմի հաշմանդամ Սեդրակյանը, ազնիվ ու անձնուրաց մարդ է, ապրում է անխոնջ վաստակով, իսկ դա դուր չի գալիս «Յուվելիրտորգի» աշխատակցուհի կնոջը՝ Օֆելյային։ Վատ սովորող դպրոցական տղան ևս վարակվում է մոր հոգեբանությամբ, իսկ դուստրը հոր կողմնակիցն է և բոլոր հարցերում պաշտպանում է նրան։
Օֆելյան ապօրինի ճանպարհով փող կուտակելու փորձ ունի, ուստի, որդուն ամուսնու անուն-ազգանունով հերթագրում է մեքենա ստանալու համար, հույս ունենալով, որ հետագայում մեքենայատեր տղային կարող է դյուրությամբ ամուսնացնել գինեկոլոգ-բժշկուհու հետ, որ ապրի ապահով ու երջանիկ։
Երբ Սեդրակյանին կանչում են շրջսպառկոոպ՝ մեքենան ստանալու, ծանոթանալով իր անվամբ ձևակերպված փաստաթղթերին, նա հանում է գրիչն ու խազ քաշում դրանց վրայով։ «Ինձ առայժմ մեքենա պետք չէ»,- ասում է ու վերադառնալով տուն՝ դատաստան է տեսնում կնոջ ու տղայի հետ, զգուշացնելով, որ մեքենա պետք է առնել ոչ թե գողացված, այլ ազնիվ ճանապարհով վաստակած փողով։

''''''

'''«Պարտություն»''' պատմվածքում հեղինակը դատապարտում է անանուն նամակներով մարդկանց զրպարտելու, նրանց հետ հաշիվ մաքրելու երևույթը։
Կոլտնտեսության նախագահի և դպրոցի տնօրենի միջև առաջացած բախման հիմքն այն է, որ նախագահի աղջիկը, զրկվելով ոսկե մեդալից, չի կարողացել բուհ ընդունվել։ Տնօրենի դեմ անանուն նամակը հորինել է ինքը՝ նախագահը, և չորս տասնյակ անուն-ազգանուններ շարել դրա տակ, իսկ ստուգումներ անցկացնելու համար գյուղ են ուղարկվել նախագահին «մոտիկից ճանաչող» մարդիկ։ Նրանք պետք է ձգտեն հաշիվ մաքրել ավանդույթը խախտել հանդգնող տնօրենի հետ, ով մեդալակիր է «դարձրել»... հավաքարարուհու տղային։ Ի դեպ, կուսշրջկոմի բյուրոյում հարցի քննարկման ժամանակ պարզվում է, որ շրջանում նախագահների երեխաները «տաղանդավոր» են, իսկ մյուսներինը՝ ապաշնորհ։ Շրջկոմի առաջին քարտուղարը տարակուսանք է ապրում. «Ուրեմն՝ ի՞նչ է ստացվում, եթե տնտեսության նախագահի ու դպրոցի տնօրենի միջև բախում է առաջացել, անպայման մեղավորը տնօրենն է... Եթե ոսկե մեդալը տրվում է նախագահի երեխային՝ օրինական է, իսկ հավաքարարուհու երեխային՝ անօրեն»։

''''''

Աբգար Դանիելյանի ստեղծագործությունների կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրա ընտրած թեմաները կրկնություն չեն, գրված են սեփական ոճով, առանց անհավանականությունների, չկան պասիվ ու երկրորդական հերոսներ, յուրաքանչյուրին հատուկ է գործարարությունը։ Եվ բոլոր դեպքերում էլ վճռվում են առաջադրված հիմնախնդիրները։
Մի հանգամանք սակայն, որ ափսոսանք է հարուցում, դա հեղինակի ստեղծագործությունների հրատարակման հարցն է։ Ծերունազարդ արձակագիրն առայժմ չունի պատմվածքների տպագրված ժողովածու։ Նրա շատ ստեղծագործություններ, մեքենագիր վիճակում, շարունակում են «քնած մնալ» տարբեր հրատարակչությունների գզրոցներում։ Ի դեպ, և ի զարմանս շատերի, արձակագիր, լրագրող, թատերագիր Աբգար Դանիելյանը մինչև այժմ գրողների միության անդամ չէ։ Իսկ թե ինչու է այդպես ստացվել, չէ՞ որ Արցախում գրողների թիվը մի քանի տասնյակի է հասնում և արդեն կա կայուն գրողական կազմակերպություն, նա մտահոգված է մի քիչ, բայց հանգիստ է ընկալում այս ամենը։
- Գրականության ասպարեզում,- ասում է նա,- հաջողությունները գրողների թվական աճով չի պայմանավորված։ Մի ժամանակ Տուլայի նահանգում ընդամենը մեկ գրող կար՝ Լև Տոլստոյը, բայց նրա ստեղծագործությունները վաղուց համամարդկային հարստություն են դարձել։
Հասկանալի է նրա միտքը, թեև՝ չպարզաբանված։ Եվ չի տրտնջում իր վիճակից. շարունակում է ստեղծագործել, թղթին հանձնել նոր պատմվածքներ, հրատապ թեմաներով հանդես գալիս պարբերական մամուլում։ Չի տրտնջում, որ «Գոհարն» առանձին գրքով չի հրատարակվել, բազում պատմվածքները՝ նույնպես, որ հովանավոր է պահանջվում Արցախյան ազատամարտում մեր քաջազուն մարտիկների անօրինակ սխրագործությունները վավերագրող «Սերը կրակի տակ» պիեսը բեմ բարձրացնելու համար։ «Փույթ չէ,- ասում է,- մի օր հովանավոր կգտնվի»։
Չի տրտնջում՝ հավատալով, որ մի օր, իրոք, արդարությունը դուրս կգա ընդհատակից, կպարզի թևերն ու կպահանջի ճանապարհ տալ իրեն՝ առաջ շարժվելու համար։
Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում Բաքվում և  Երևանում հրատարակված «Հանուն կյանքի» և «Հարազատ օջախ» գրքերը, որոնք նվիրված են Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանի և գյուղատնտեսական տեխնիկումի անցած ուղուն և առօրյա գործերին, հաստատություններ, որոնք անգնահատելի գործ են կատարել Լեռնային Ղարաբաղի բնակավայրերն ու տնտեսությունները մասնագիտական կադրերով ապահովելու գործում և այսօր էլ շարունակում են իրենց պատվավոր առաքելությունը։ Նրա մի շարք ստեղծագործություններ տպագրվել են «Լեռնային վտակ» և «50 գարուն» գրական ալմանախներում։
Արտաքուստ հանդարտ ու խաղաղաբարո մարդ է Աբգար Դանիելյանը, բայց հոգով ու բնավորությամբ՝ տագնապող ու տառապող։ Նրան խիստ մտահոգում են այն անարդարություններն ու չարաշահումները, որ նկատում է հասարակական կյանքում և առանձին անհատների գործունեության մեջ։ Բայց հավատում է, որ դրանք ժամանակավոր են, անցողիկ, որ Արցախում հաստատված տնտեսական ու քաղաքական կառույցներն ի վիճակի են հաղթահարելու և վերացնելու նաև այդ խոչընդոտները։ Նա հավատում է, որ ազատություն և անկախություն նվաճած Արցախը դուրս է եկել այն ճանապարհը, որի մասին երազել են ավագ սերնդի մարդիկ, բռնել այն ուղին, որ տանում է լուսավոր ափեր։

''''''

Աբգար Դանիելյանը հասարակական կյանքում ունեցել է առողջ ու կայուն կենսադիրք, հանձնարարված բոլոր տեղամասերում բարեխղճորեն կատարել իր պարտականությունները։ Իսկ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում նա՝ որպես հասարակության անդամ, ծնող՝ երեխաների հայր։ Չնայած ճակատագրից կրած  արհավիրքներին՝ չի շեղվել ճանապարհից։ Արու զավակ չի ունեցել, բայց չորս դուստրերը լիովին արդարացրել են ծնողների սպասելիքները։ Ավագ դուստրը՝ Նաիրան, բարձրագույն կրթությամբ ռուսաց լեզվի և գրականության մասնագետ ուսուցչուհի է, Սիլվան՝ բժշկուհի, Սվետլանան՝ տնտեսագետ էր աշխատում, Նվարդը՝ հանրակրթական դպրոցի բարձրագույն կրթությամբ ուսուցչուհի լինելով հանդերձ, որպես երաժիշտ՝ դաշնամուրի դասեր է վարում արվեստի դպրոցում։

Ամեն ինչ լավ էր ստացվում և հայրը միայն հպարտանալ կարող էր իր խելոք և ընդունակ դուստրերի հաջողություններով։ Սակայն ճակատագիրն այս անգամ էլ կատարեց իր խարդախ միջամտությունը։

1990-ի մարտի սկզբին Մոսկվայում քննարկվում էր Արցախի շուրջ ստեղծված իրադրությունը, և Գորբաչովը համառորեն ձգտում էր Արցախը պատանդ պահել ԽՍՀՄ ժողովուրդների «եղբայրական ընտանիքում», այն համարելով Ադրբեջանի անբաժանելի մասը։ Աբգար Դանիելյանի կինը՝ տիկին Իզաբելան, հեռուստացույցով դիտեց այդ ապօրինությունը, գիշերը, սրտի կաթվածից մահացավ։ Մի քանի ամիս անց, օգոստոսի 1-ին Լաչինի երկնքում խփվեց «ՅԱԿ-40» ինքնաթիռը, որով Սվետլանան ամուսնու՝ Ալեքսեյ Ավետիսյանի և որդու՝ փոքրիկ Հայկի հետ Երևանից վերադառնում էր Ստեփանակերտ։ Ցնորվել կարող էր մարդը, բայց դա տեղի չունեցավ, Ա. Դանիելյանը դիմացավ, որպեսզի շարունակի պառապել ճակատագրի հասցրած հարվածներից։

Կարծես՝ դա էլ քիչ էր. Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի վերջին օրերին, մարտի դաշտում, զոհվեց Նվարդի ամուսինը՝ Լավրենտ Սաղյանը։ Տեղեկանալով այս ամենի մասին՝ ակամայից ուզում ես անիծել այն ճակատագիրը, որ վիճակվել է Դանիելյանների ընտանիքին։ Բայց տեսնելով սենյակում միամիտ խաղացող թոռնիկներին՝ Արմենին ու Բելային, սթափվեցի նման մտքից, համոզված, որ այս փոքրիկներին գոնե կվիճակվի նոր ճակատագիր. նրանք կապրեն նոր Արցախում, ազատ ու խաղաղ երկրամասում։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>323efqi08k5ei39xtswf1h91y0316hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393342</id>
      <parentid>393331</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34388" sha1="60wg7jxkv8sa2roo3e64gswkcg711bg" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ
|section = 
|previous = [[ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ կամ երկու խոսք]]
|next =[[Ա. Դանիելյանի՝ տպագրված ստեղծագործությունների ոչ լրիվ ցանկը (1950-1988)]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր|...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 5-30)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ}}
&lt;br&gt;
Տարեց մարդիկ մինչև հիմա էլ հիշում են. 1918-ի գարնանը սով էր լեռնային Կոճողոտ գյուղում։ Ամենից շատ մահանում էին փոքր երեխաները։ Գրեթե ամեն օր թաղման արարողություն էր։ Երիտասարդ կանայք խուսափում էին ծննդաբերելուց և տատմերների օգնությամբ ոչնչացնում իրենց արգանդում ձևավորվող պտուղները։ Այդպես էր որոշել նաև հարևան Վաղուհաս գյուղից Կոճողոտ հարս եկած Վարդի Դանիելյանը, ով արդեն երկու աղջիկ երեխա ուներ՝ Եսթերն ու Մարիամը։ Վախենում էր երրորդն էլ աղջիկ ծնվի։

— Այդպիսի բան չանես, երեխայից վնաս չկա, ո՞վ գիտի, գուցե տղա է ծնվելու,- զգուշացնում է սկեսուրը՝ Ջավահիր տատը։

— Չգիտեմ՝ ինչպես վարվեմ, սկեսուր, վախենում եմ տունս աղջիկներով լցնեմ ու կրակի մեջ գցեմ բոլորիդ։

— Մի վախեցիր, աղջիկս, վերևում Աստված կա, տեսնում է, այդ մեկը պիտի տղա ծնվի։

Հարսը հավատաց սկեսրոջը և նրա խոսքից դուրս չեկավ։

Այդպես էլ եղավ. Սուրբ Համբարձման տոնին հարսը տղա բերեց։ Դա 1918-ի մայիսի 15-ին էր։

— Դե, որ Համբարձման տոնին է ծնվել՝ անունն էլ Համբարձում դնենք,- ասում է հայրը՝ Սարգիսը, ում, գեղեցիկ տղամարդ լինելու համար, ընկերները կատակով Սիրական էին անվանում։

Այդպես էլ որոշում են ծնողները՝ Համբարձման ծնունդ է, թող անունով էլ Համբարձում լինի։

— Չէ,- առարկում է Վան քաղաքից 1916-ին ներգաղթած քահանա Տեր-Օհանեսը,- Համբարձում անունով տղաներ շատ կան Արցախում։ Եկեք այս երեխայի անունը Աբգար դնենք՝ հայոց երևելի թագավորներից մեկի անունով, ով խելոք էր ու խաղաղասեր և շատ մտերիմ՝ Աստծո որդու՝ Հիսուս Քրիստոսի հետ, որի ժամանակակիցն էր ինքը։

Ոչ ոք չի առարկում ուսյալ քահանային, ասել է՝ Աբգար, ուրեմն՝ Աբգար էլ պիտի լինի...

''''''

Մեծանում է Աբգարը հայրենի Կոճողոտ գյուղում, չիմանալով, թե ինչ կյանք ու ճակատագիր է սպասում իրեն։ Դեռ գյուղի յոթնամյակում սովորելու տարիներին էր, երբ մահանում է հայրը։ Ընտանիքի ծանրությունն ընկնում է պատանի Աբգարի ուսերին։ Հայրը բժշկական խնամքից զուրկ էր, որովհետև գյուղում ոչ բժիշկ կար, ոչ բուժակ ու բուժքույր, ու մտածում էր պատանի Աբգարը, որ եթե ինքը բժիշկ լիներ՝ անպայման կկանխեր հոր մահը։

- Ես անպայման բժիշկ պիտի դառնամ,- ինքն իրեն մխիթարում է նա,- գնամ Ստեփանակերտի բժշկական տեխնիկում, սկզբում՝ բուժակ կդառնամ, հետո կշարունակեմ ուսումս բարձրագույնում և ինձանից լավ բժիշկ կստացվի։ Պետք է շտապել, մորս օգնել է պետք։

Գնաց ու ընդունվեց տեխնիկում և ուսմանը զուգընթաց սկսեց աշխատել այն ժամանակ Ստեփանակերտում լույս տեսնող «Երիտասարդ բոլշևիկ» թերթում։ Եվ ի զարմանս շատերի՝ նա լիովին արդարացնում էր ինչպես խմբագրի, այնպես էլ բժիշկ-ուսուցիչների հույսերը։ Սակայն պատանի Աբգարին վիճակված չէր ուսումն ավարտին հասցնել. 1939-ին զորակոչվում է Կարմիր բանակի շարքերը։ Լենինգրադյան զինվորական օկրուգի կարմիրբանակային Աբգար Դանիելյանը մասնակցում է խորհրդաֆիննական պատերազմին՝ կապավոր էր, գնդակների տարափի տակ հեռախոսագիծ էր անցկացնում հրամանատարական կետերը, հսկում կապի անխափան աշխատանքը։ Բայց պատերազմի ավարտին տասն օր մնացած, 1940-ի մարտի 3-ին, նա վիրավորվում ու տեղափոխվում է զինվորական հոսպիտալ։

Ապաքինվելուց հետո կրկին շարք է վերադառնում և շարունակում ծառայությունը սահմանային Բրեստ քաղաքում։
1941-ի ամռանը լրանում էր Աբգարի զինվորական ծառայության ժամկետը։ Ինչքա՜ն էր ցանկանում շուտ վերադառնալ տուն և շարունակել ուսումը։ Այս անգամ էլ չի ստացվում. 1941-ի հունիսի 22-ի առավոտը արյունով է բացվում աշխարհի վրա։ 447-րդ հրետանային գնդի կազմում, պատերազմի հորձանուտում հայտնված Ա.Դանիելյանը՝ որպես շարքային հրետանվոր ու, միաժամանակ, սանհրահանգիչ, անցնում է բազում փորձությունների միջով, ապրում նահանջի ողջ դառնությունը, մասնակցում Մոսկվայի ու Տուլայի պաշտպանությանը, ապա արևմտյան շատ շրջանների ու քաղաքների ազատագրման համար մղված մարտերին։ Պատերազմը նրա համար ավարտվում է Մերձբալթյան հանրապետությունների ազատագրումից հետո։ Նա հպարտանում է, որ կռվել է այն ժամանակ՝ գեներալ, իսկ հետագայում՝ մարշալ Հովհ. Բաղրամյանի զորամասերից մեկի կազմում։ Նա կրում է Կարմիր աստղի ու Հայրենական պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշաններ և մեկուկես տասնյակ տարբեր մեդալներ։ Գրեթե յոթ տարի Աբգար Դանիելյանը մնում է ծառայության մեջ, հաղթահարում բազում դժվարություններ ու փորձություններ։

1942-ի հուլիսյան մարտերից մեկի ժամանակ Ա.Դանիելյանն ընդունվում է ԽՄԿԿ շարքերը։ Երաշխավորողներից մեկը՝ գնդի կոմիսար Իվան Ստեպանովիչ Կովալևը, ով անչափ սիրում էր կովկասցի տղային, իմանալով երիտասարդ զինվորի գրական ձիրքի մասին, նրան կուստոմս հանձնելիս պատգամում է.

- Ես ցանկանում եմ, որ դու ողջ մնաս և հաղթանակը նվաճելուց հետո սերունդներին պատմես մեր բանակի, քո մարտական ընկերների մասին։

...Նախկին զինվորը հետագայում սրբությամբ է կատարում կոմիսարի այդ պատգամը։

''''''

Պատերազմի հաղթական ավարտից հետո Աբգար Դանիելյանն առաջին հերթին լրացնում է ուսման պակասը՝ ավարտում է միջնակարգը, հետո՝ Բաքվի կուսակցական դպրոցը, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ հեռակա կարգով՝ Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։
Մի շարք տարիներ աշխատում է որպես Մարտակերտի շրջանային «Սոցիալիզմի ուղիով» թերթի խմբագիր, կուսշրջկոմի երկրորդ քարտուղար, իսկ այնուհետև վերջնականապես հաստատվելով Ստեփանակերտում՝ մոտ չորս տասնամյակ «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագրությունում էր (բաժնի վարիչ ու խմբագրի տեղակալ), կարճ ընդմիջումով՝ նաև ռադիոհաղորդումների մարզային կոմիտեի նախագահ։ Այդ ամբողջ ընթացքում լրագրող Աբգար Դանիելյանը չի մոռանում գնդի կոմիսարի պատգամը՝ գրել մարտական ընկերների սխրագործությունների ու նրանց հետագա ճակատագրերի մասին։ Աշխատանքը ոչ թե խանգարում, այլ, ընդհակառակը, օգնում է լրագրողին՝ գրողական որակներ ձեռք բերելու և ի բարին օգտագործելու ուղղությամբ։ Հարուստ կենսափորձը հնարավորություն է տալիս նրան թափանցել կյանքի երևույթների մեջ և «հավաքել» հետագա ստեղծագործությունների «նեկտարը»։

''''''

Աբգար Դանիելյանը գրում է հանգիստ, առանց շտապելու, ամեն կերպ ձգտելով ճշմարտացիորեն արտացոլել կյանքի առաջադրած հիմնախնդիրներն ու մտահոգությունները, և, ինչպես ինքն է ասում, գրում է «ուղիղ քայլող մարդկանց» մասին, նրանց միջոցով բացահայտում մեր կյանքի խոցելի կողմերը, նրանց միջոցով էլ փորձում ելք գտնել բարդ կացությունից։

Բազմաբնույթ ու բազմերանգ են գրողի ստեղծագործական ոլորտները՝ պատերազմական արհավիրք, ետպատերազմյան խաղաղ շինարարություն, խեղված ճակատագրեր և այլն։ Ստեղծվող երկերն էլ ըստ ամենայնի կրում են իրենց խաչը։ Հեղինակին ճանաչում են բերում հատկապես «Գոհար» վիպակը, «Այրվող պատիվ» պիեսը, բազում պատմվածքներ։ Արցախի գյուղաշխարհից վերցված ու գրական տեսքի բերված դրվագները, որ հետագայում Աբգար Դանիելյանի գրչի տակ պատմվածք են դառնում, վիպակ կամ պիես՝ ամենուր ընդունվում են հարազատորեն. մարդիկ տեսնում ու ճանաչում են այդ ստեղծագործությունների գործող անձանց, պաշտպանում կամ դատապարտում նրանց արարքները։

''''''

Գոհարը և Արամը («Գոհար»), երկուսն էլ՝ Սարալանջ գյուղից են։ Իրար սիրել են դպրոցական նստարանից, բայց կյանքը նրանց տարբեր ճանապարհներով է տարել, Արամը մեկնել է ռազմաճակատ, վերադառնալուց՝ գյուղատնտեսական կրթություն է ստացել, իսկ Գոհարը միջնակարգն ավարտելուց հետո ամուսնացել է հարևան Լուսաշեն գյուղում և ամուսնու ճակատ մեկնելուց հետո փոքրիկ դստրիկի հետ ամբողջ կյանքում մնացել դաշտում։ Իմանալով Գոհարի ճակատագրի մասին, Արամը խնդրում է իրեն, որպես գյուղատնտես,աշխատանքի ուղարկել Լուսաշենի կոլտնտեսություն։ Հենց առաջին հանդիպումներից Գոհարին հայտնի է դառնում Արամի նպատակը. նրա հոգում չի մարել Գոհարի հանդեպ ունեցած սերը։ Գոհարն արտակարգ գեղեցիկ, խելոք, առաքինի կին է, և Արամը, հաշվի չառնելով նրա ամուսնացած լինելն ու երեխա ունենալը, որոշում է կյանքը կապել նրա հետ։ Գոհարն էլ, իր հերթին, սիրում է Արամին, բայց այլ կարծիքի է. Արամը պետք է ամուսնանա իրեն համապատասխան, այսինքն՝ չամուսնացած աղջկա հետ, որ ամբողջ կյանքում երջանիկ լինի։ Արամին գերում է Գոհարի պարզամտությունը, անկեղծությունը, համեստությունը, կանացիությունը։ Ամեն անգամ տեսնելով նրա սլացիկ հասակը, ուսերին թափված մազերի խուրձը, լսելով չափված-հավասարակշռված դատողությունները՝ այնպես է սքանչանում, որ անկարելի է համարում մեկ ուրիշին ընտրելը։

Փոխադարձ սերն ու մարդկային ազնիվ հատկանիշներն Արամին ու Գոհարին այնպես են ջերմացնում, որ բաժանվելն այլևս անհնար է դառնում։ Երկուսն էլ աշխատում են անձնվիրաբար՝ հանուն Լուսաշենի պայծառ ապագայի, բայց, ահա, համարձակ ու նորարար գյուղատնտեսը բախվում է պահպանողական ղեկավարների հետ և, աջակցություն չգտնելով գյուղում, թողնում է Լուսաշենը։ Երբ արդեն խորհրդային երկրի հեռավոր շրջաններից մեկում Արամը փայլում է իր նորարարությամբ, շրջանի ղեկավարությունը նրան պահանջում և գլխավոր գյուղատնտես է նշանակում «Արևածագ» խաղողագործական տնտեսությունում։ Նա արդեն ամուսնացած էր, երկրամաս է վերադառնում ընտանիքով։ Աշխատանքի անցնելով՝ կարճ ժամանակաընթացքում փոխում է տնտեսության վիճակը, այն դարձնում է առաջավոր փորձի դպրոց։ Այստեղ, բաց երկնքի տակ, անցկացվում են տնտեսությունների ղեկավարների ու մասնագետների սեմինար-խորհրդակցություններ։ Ու մի օր էլ Արամը ցուցադրում է խաղողի իր ստեղծած նոր տեսակը՝ բարձրացնելով սրտաձև մի ողկույզ, որն ասես ձեռքին բռնկում-շողարձակում է։

- Ինչպե՞ս է կոչվում խաղողի այդ տեսակը,- հարցնում է կուսշրջկոմի քարտուղարը։

- Որոշել եմ անվանել... «Գոհար»։

Նրան ակնապիշ նայող Գոհարի աչքերից գլորվում են գոհար-գոհար արցունքները։ Զղջո՞ւմ է, որ մերժել է ամուսնության առաջարկը, թե՞... Երևի՝ ոչ։ Առաջնային է համարել իր՝ առաքինի բնավորության դրսևորումները պահպանելը,հավատարիմ մնալով նահապետական-բարոյական համոզմունքներին՝ կրել առաջին ամուսնության դժբախտ լուծը, թեկուզ՝ անվերադարձ կորստյան ցավի վերապրումներով։ Բայց և՝ ուրախ է Արամի՝ իր առաջին սիրո, աշխատանքային ձեռքբերումներով։

''''''

Հուզիչ ու այրող է «Այրվող պատիվ» պիեսի թեման. վարդաբլուրցի Արմեն Ազատյանը կռվում է ճակատում, կինը՝ Զարուհին, ուսուցչուհի է գյուղի դպրոցում։

Տարբեր պատրվակներով զինծառայությունից խուսափած, թիկունքային տաքուկ պաշտոններում տեղավորված մի քանի թափթփուկներ «մատների վրա պար են ածում» համագյուղացիներին։

...Խորամանկ ու ճարպիկ պահեստապետ Բուդաղը, աչք ունենալով Զարուհու վրա, գյուղում լուրեր է տարածում, թե նրա ամուսինը դավաճանել է Հայրենիքին ու, զենքը վերցրած, կռվում է յուրայինների դեմ։ Մեկին՝ կաշառելու, մյուսին՝ շանտաժելու, երրորդին՝ քծնելու միջոցով Բուդաղին հաջողվում է Ազատյանների ընտանիքը՝ հարսին, կեսրայրին ու սկեսրոջը լարելով մեկը մյուսի դեմ։ Արդյունքում՝ Զարուհին վռնդվում է Ազատյանների տնից։ Նրանից խլում են անգամ երեխային, որ... չխանգարի մոր «երջանկությանը»։ Ամբողջ մի տարի ապրելով խուցի մեջ, Զարուհին սակայն չի ընկրկում դժվարություներից։ Նա համոզված է, որ Արմենը խիզախ տղա է, երբեք ողջ անձնատուր չի լինի թշնամուն, և հավատով սպասում է նրա վերադարձին։

Զրուցելով ամուսնու լուսանկարի հետ, հավաստիացնում է նրան. «Հանգիստ եղիր, սիրելիս, որքան հողմածեծ եմ լինում, այնքան կարծրանում եմ, որքան խտանում են որոգայթները, այնքան զգուշանում եմ։ Ես քեզ սպասում եմ, սիրելիս»։ Եվ խոստանում է՝ ցույց տալ իր սերնդին, թե ինչպես պետք է սպասել...

Այդպես սպասելով՝ հաղթում է Զարուհին, թշնամու թիկունքում մարտնչած ամուսինը վերադառնում է հաղթանակով, իսկ Բուդաղն ու մյուս թափթփուկներն իրենք են մերկացնում միմյանց արարքները։ Վերականգնվում է ավերված օջախը, Ազատյանների հարկի տակ կյանքը մտնում է բնականոն հունի մեջ...

Պիեսը բեմադրվել է Ստեփանակերտի Մ. Գորկու (այժմ՝ Վ. Փափազյանի) անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնում և 207 անգամ ներկայացվել հանդիսատեսի դատին։

Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում նաև «Վերադարձիր, Նադյա» և «Սերը կրակի տակ» պիեսները։
'''«Վերադարձիր, Նադյա»''' պիեսում պատկերված է տանկիստ Ռուբենի և բուժքույր Նադյայի ճակատային կյանքը։ Պիեսը բեմ չի բարձրացվել։

Իր բեմական կյանքին է սպասում նաև '''«Սերը կրակի տակ»''' պիեսը, ուր Արցախի քաջազուն երիտասարդների՝ արցախյան պատերազմում ցուցաբերած անօրինակ հերոսությունն է նկարագրված և նրանց անաղարտ սերը։

''''''

Թեմատիկայի ընտրությամբ ու գեղարվեստական կատարումով ուշադրության են արժանի Ա. Դանիելյանի «Հայրական դատ», «Պարտություն», «Վթար», «Գործուղում», «Բախում», «Երկրորդ հայրը», «Վերջին բեկորը» և տասնյակ ուրիշ պատմվածքներ, որոնք ժամանակին տպագրվել են պարբերական մամուլում («Գրական Ադրբեջան» հանդես, «Կոմունիստ» (հայերեն) հանրապետական և «Սովետական Ղարաբաղ» մարզային թերթեր)։
Ի՞նչն է ուսանելի Ա. Դանիելյանի պատմվածքներում. զննողականությունը, ժամանակաշրջանին բնորոշ երևույթների ընկալումը և դրանց մեկնաբանությունը։

''''''

'''«Հայրական դատ»'''-ում խարազանվում է մի այնպիսի երևույթ, որը բնորոշ է շատ ընտանիքների։ Ամուսինը՝ պատերազմի հաշմանդամ Սեդրակյանը, ազնիվ ու անձնուրաց մարդ է, ապրում է անխոնջ վաստակով, իսկ դա դուր չի գալիս «Յուվելիրտորգի» աշխատակցուհի կնոջը՝ Օֆելյային։ Վատ սովորող դպրոցական տղան ևս վարակվում է մոր հոգեբանությամբ, իսկ դուստրը հոր կողմնակիցն է և բոլոր հարցերում պաշտպանում է նրան։
Օֆելյան ապօրինի ճանպարհով փող կուտակելու փորձ ունի, ուստի, որդուն ամուսնու անուն-ազգանունով հերթագրում է մեքենա ստանալու համար, հույս ունենալով, որ հետագայում մեքենայատեր տղային կարող է դյուրությամբ ամուսնացնել գինեկոլոգ-բժշկուհու հետ, որ ապրի ապահով ու երջանիկ։
Երբ Սեդրակյանին կանչում են շրջսպառկոոպ՝ մեքենան ստանալու, ծանոթանալով իր անվամբ ձևակերպված փաստաթղթերին, նա հանում է գրիչն ու խազ քաշում դրանց վրայով։ «Ինձ առայժմ մեքենա պետք չէ»,- ասում է ու վերադառնալով տուն՝ դատաստան է տեսնում կնոջ ու տղայի հետ, զգուշացնելով, որ մեքենա պետք է առնել ոչ թե գողացված, այլ ազնիվ ճանապարհով վաստակած փողով։

''''''

'''«Պարտություն»''' պատմվածքում հեղինակը դատապարտում է անանուն նամակներով մարդկանց զրպարտելու, նրանց հետ հաշիվ մաքրելու երևույթը։
Կոլտնտեսության նախագահի և դպրոցի տնօրենի միջև առաջացած բախման հիմքն այն է, որ նախագահի աղջիկը, զրկվելով ոսկե մեդալից, չի կարողացել բուհ ընդունվել։ Տնօրենի դեմ անանուն նամակը հորինել է ինքը՝ նախագահը, և չորս տասնյակ անուն-ազգանուններ շարել դրա տակ, իսկ ստուգումներ անցկացնելու համար գյուղ են ուղարկվել նախագահին «մոտիկից ճանաչող» մարդիկ։ Նրանք պետք է ձգտեն հաշիվ մաքրել ավանդույթը խախտել հանդգնող տնօրենի հետ, ով մեդալակիր է «դարձրել»... հավաքարարուհու տղային։ Ի դեպ, կուսշրջկոմի բյուրոյում հարցի քննարկման ժամանակ պարզվում է, որ շրջանում նախագահների երեխաները «տաղանդավոր» են, իսկ մյուսներինը՝ ապաշնորհ։ Շրջկոմի առաջին քարտուղարը տարակուսանք է ապրում. «Ուրեմն՝ ի՞նչ է ստացվում, եթե տնտեսության նախագահի ու դպրոցի տնօրենի միջև բախում է առաջացել, անպայման մեղավորը տնօրենն է... Եթե ոսկե մեդալը տրվում է նախագահի երեխային՝ օրինական է, իսկ հավաքարարուհու երեխային՝ անօրեն»։

''''''

Աբգար Դանիելյանի ստեղծագործությունների կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրա ընտրած թեմաները կրկնություն չեն, գրված են սեփական ոճով, առանց անհավանականությունների, չկան պասիվ ու երկրորդական հերոսներ, յուրաքանչյուրին հատուկ է գործարարությունը։ Եվ բոլոր դեպքերում էլ վճռվում են առաջադրված հիմնախնդիրները։
Մի հանգամանք սակայն, որ ափսոսանք է հարուցում, դա հեղինակի ստեղծագործությունների հրատարակման հարցն է։ Ծերունազարդ արձակագիրն առայժմ չունի պատմվածքների տպագրված ժողովածու։ Նրա շատ ստեղծագործություններ, մեքենագիր վիճակում, շարունակում են «քնած մնալ» տարբեր հրատարակչությունների գզրոցներում։ Ի դեպ, և ի զարմանս շատերի, արձակագիր, լրագրող, թատերագիր Աբգար Դանիելյանը մինչև այժմ գրողների միության անդամ չէ։ Իսկ թե ինչու է այդպես ստացվել, չէ՞ որ Արցախում գրողների թիվը մի քանի տասնյակի է հասնում և արդեն կա կայուն գրողական կազմակերպություն, նա մտահոգված է մի քիչ, բայց հանգիստ է ընկալում այս ամենը։
- Գրականության ասպարեզում,- ասում է նա,- հաջողությունները գրողների թվական աճով չի պայմանավորված։ Մի ժամանակ Տուլայի նահանգում ընդամենը մեկ գրող կար՝ Լև Տոլստոյը, բայց նրա ստեղծագործությունները վաղուց համամարդկային հարստություն են դարձել։
Հասկանալի է նրա միտքը, թեև՝ չպարզաբանված։ Եվ չի տրտնջում իր վիճակից. շարունակում է ստեղծագործել, թղթին հանձնել նոր պատմվածքներ, հրատապ թեմաներով հանդես գալիս պարբերական մամուլում։ Չի տրտնջում, որ «Գոհարն» առանձին գրքով չի հրատարակվել, բազում պատմվածքները՝ նույնպես, որ հովանավոր է պահանջվում Արցախյան ազատամարտում մեր քաջազուն մարտիկների անօրինակ սխրագործությունները վավերագրող «Սերը կրակի տակ» պիեսը բեմ բարձրացնելու համար։ «Փույթ չէ,- ասում է,- մի օր հովանավոր կգտնվի»։
Չի տրտնջում՝ հավատալով, որ մի օր, իրոք, արդարությունը դուրս կգա ընդհատակից, կպարզի թևերն ու կպահանջի ճանապարհ տալ իրեն՝ առաջ շարժվելու համար։
Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում Բաքվում և  Երևանում հրատարակված «Հանուն կյանքի» և «Հարազատ օջախ» գրքերը, որոնք նվիրված են Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանի և գյուղատնտեսական տեխնիկումի անցած ուղուն և առօրյա գործերին, հաստատություններ, որոնք անգնահատելի գործ են կատարել Լեռնային Ղարաբաղի բնակավայրերն ու տնտեսությունները մասնագիտական կադրերով ապահովելու գործում և այսօր էլ շարունակում են իրենց պատվավոր առաքելությունը։ Նրա մի շարք ստեղծագործություններ տպագրվել են «Լեռնային վտակ» և «50 գարուն» գրական ալմանախներում։
Արտաքուստ հանդարտ ու խաղաղաբարո մարդ է Աբգար Դանիելյանը, բայց հոգով ու բնավորությամբ՝ տագնապող ու տառապող։ Նրան խիստ մտահոգում են այն անարդարություններն ու չարաշահումները, որ նկատում է հասարակական կյանքում և առանձին անհատների գործունեության մեջ։ Բայց հավատում է, որ դրանք ժամանակավոր են, անցողիկ, որ Արցախում հաստատված տնտեսական ու քաղաքական կառույցներն ի վիճակի են հաղթահարելու և վերացնելու նաև այդ խոչընդոտները։ Նա հավատում է, որ ազատություն և անկախություն նվաճած Արցախը դուրս է եկել այն ճանապարհը, որի մասին երազել են ավագ սերնդի մարդիկ, բռնել այն ուղին, որ տանում է լուսավոր ափեր։

''''''

Աբգար Դանիելյանը հասարակական կյանքում ունեցել է առողջ ու կայուն կենսադիրք, հանձնարարված բոլոր տեղամասերում բարեխղճորեն կատարել իր պարտականությունները։ Իսկ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում նա՝ որպես հասարակության անդամ, ծնող՝ երեխաների հայր։ Չնայած ճակատագրից կրած  արհավիրքներին՝ չի շեղվել ճանապարհից։ Արու զավակ չի ունեցել, բայց չորս դուստրերը լիովին արդարացրել են ծնողների սպասելիքները։ Ավագ դուստրը՝ Նաիրան, բարձրագույն կրթությամբ ռուսաց լեզվի և գրականության մասնագետ ուսուցչուհի է, Սիլվան՝ բժշկուհի, Սվետլանան՝ տնտեսագետ էր աշխատում, Նվարդը՝ հանրակրթական դպրոցի բարձրագույն կրթությամբ ուսուցչուհի լինելով հանդերձ, որպես երաժիշտ՝ դաշնամուրի դասեր է վարում արվեստի դպրոցում։

Ամեն ինչ լավ էր ստացվում և հայրը միայն հպարտանալ կարող էր իր խելոք և ընդունակ դուստրերի հաջողություններով։ Սակայն ճակատագիրն այս անգամ էլ կատարեց իր խարդախ միջամտությունը։

1990-ի մարտի սկզբին Մոսկվայում քննարկվում էր Արցախի շուրջ ստեղծված իրադրությունը, և Գորբաչովը համառորեն ձգտում էր Արցախը պատանդ պահել ԽՍՀՄ ժողովուրդների «եղբայրական ընտանիքում», այն համարելով Ադրբեջանի անբաժանելի մասը։ Աբգար Դանիելյանի կինը՝ տիկին Իզաբելան, հեռուստացույցով դիտեց այդ ապօրինությունը, գիշերը, սրտի կաթվածից մահացավ։ Մի քանի ամիս անց, օգոստոսի 1-ին Լաչինի երկնքում խփվեց «ՅԱԿ-40» ինքնաթիռը, որով Սվետլանան ամուսնու՝ Ալեքսեյ Ավետիսյանի և որդու՝ փոքրիկ Հայկի հետ Երևանից վերադառնում էր Ստեփանակերտ։ Ցնորվել կարող էր մարդը, բայց դա տեղի չունեցավ, Ա. Դանիելյանը դիմացավ, որպեսզի շարունակի պառապել ճակատագրի հասցրած հարվածներից։

Կարծես՝ դա էլ քիչ էր. Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի վերջին օրերին, մարտի դաշտում, զոհվեց Նվարդի ամուսինը՝ Լավրենտ Սաղյանը։ Տեղեկանալով այս ամենի մասին՝ ակամայից ուզում ես անիծել այն ճակատագիրը, որ վիճակվել է Դանիելյանների ընտանիքին։ Բայց տեսնելով սենյակում միամիտ խաղացող թոռնիկներին՝ Արմենին ու Բելային, սթափվեցի նման մտքից, համոզված, որ այս փոքրիկներին գոնե կվիճակվի նոր ճակատագիր. նրանք կապրեն նոր Արցախում, ազատ ու խաղաղ երկրամասում։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>60wg7jxkv8sa2roo3e64gswkcg711bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նմուշներ Ա. Դանիելյանի ստեղծագործություններից</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150178</id>
    <revision>
      <id>393332</id>
      <timestamp>2026-06-25T08:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ՆՄՈՒՇՆԵՐ &lt;br&gt; Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ |section =  |previous = [[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]] |next =[[Հեղինակի կենսագրությունը]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 է...»:</comment>
      <origin>393332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="769" sha1="e5llfsnl8ou96fbb068dwy4n8a7ywge" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՆՄՈՒՇՆԵՐ &lt;br&gt; Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ
|section = 
|previous = [[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]]
|next =[[Հեղինակի կենսագրությունը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 34-54)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆՄՈՒՇՆԵՐ &lt;br&gt; Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ}}
&lt;br&gt;

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>e5llfsnl8ou96fbb068dwy4n8a7ywge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393339</id>
      <parentid>393332</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4807" sha1="lb4w1tisifbxksqh91fudrkf1wc0e64" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՆՄՈՒՇՆԵՐ &lt;br&gt; Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ
|section = 
|previous = [[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]]
|next =[[Հեղինակի կենսագրությունը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 34-54)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆՄՈՒՇՆԵՐ &lt;br&gt; Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ}}
&lt;br&gt;
'''ԱՅԴՊԵՍ ԷԼ ՉԳՏԱ ԻՄ ՏԵՂԸ

Ինձ հարցնում են. կյանքում գտե՞լ ես քո տեղը,&lt;br&gt; 
Գտե՞լ ես այն ճամփան, որ այնքան փնտրել ես,&lt;br&gt; 
Այն բախտին ես տիրացել, որին երազել ես, &lt;br&gt;
Այն սե՞րն ես վայելել, որի համար &lt;br&gt;
Այնպես տագնապել ու հառաչել ես, &lt;br&gt;
Այն բարձունքի՞ն ես հասել, որի փեշերն ի վեր &lt;br&gt;
Մագլցել ու հետն էլ շառաչել ես... &lt;br&gt;
Ասեմ միանգամից` մոլորված եմ եղել.&lt;br&gt;
Հոգուս մեջ շարունակ կրակ եմ անթեղել, &lt;br&gt;
Ինչ վերից են ասել, այն եմ կատարել. &lt;br&gt;
Ում արդար եմ կարծել, նրան եմ սատարել, &lt;br&gt;
Որ ճակատ ուղարկել, գնացել, կռվել եմ, &lt;br&gt;
Մի տեղ հրդեհ եմ մարել, մի այլ տեղ վառվել եմ, &lt;br&gt;
Շոյանք չեմ տեսել, անվերջ դաղվել եմ... &lt;br&gt;
Տարիներս այսպես եկել, անցել են: &lt;br&gt;
Արդարության տուտը բռնել, բաց չեմ թողել, &lt;br&gt;
Կարծել եմ իմն է հիմա այս աշխարհը, &lt;br&gt;
Թե որ մեղք եմ գործել, այն քավելու համար&lt;br&gt; 
Վկա եմ կանչել մեր սուրբ նշխարհը... &lt;br&gt;
Այդպես եմ անցել իմ ճանապարհը: &lt;br&gt;
Ինձնից երես թեքեց անգամ իմ սերը, &lt;br&gt;
Ինչո՞ւ, հարցնում եմ, թոթվում է ուսերը: &lt;br&gt;
Այսօր մղձավանջ է, վաղս` անորոշ, &lt;br&gt;
Շուրջս սառնություն է, իսկ երկինքը՝ գորշ,&lt;br&gt; 
Այս կողմ եմ նայում` մռայլված դեմքեր են,&lt;br&gt; 
Այն կողմ եմ նայում` կործանիչ զենքեր են... &lt;br&gt;
Չեմ հասկանում որտեղ եմ և ինչ եմ անում, &lt;br&gt;
Բոլորն էլ աչքիս բարակ են մանում... &lt;br&gt;
Ասեք, այս կյանքում ո՞նց գտնեմ իմ տեղը, &lt;br&gt;
Երբ կյանքը ինքն էլ չունի իր տեղը:

'''ՔԱՅԼԵՐԳ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻ

Արցախական հողի որդիներն ենք քաջազուն, &lt;br&gt;Արմատները խորն են մեր մայր հողի մեջ խրված, &lt;br&gt;Երկրում մեր այս հինավուրց խաղաղ ապրել ենք ուզում, &lt;br&gt;Մեր ապրելու իրավունքը մեզ է տրված:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Քայլիր, եղբայր, քայլենք աննահանջ, &lt;br&gt;Ճամփան մեր դժվար է ու վտանգված, &lt;br&gt;Նախնիների պես մեր լինենք խիզախ ու քաջ, &lt;br&gt;Քայլենք` դրոշը մեր բարձր պարզած:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ոսոխները մեզ հետ զենքի ուժով են խոսում, &lt;br&gt;Խորտակել են փորձում մեր կամքն ու ոգին, &lt;br&gt;Մեր ընկերների արյունն է մարտադաշտում հոսում,&lt;br&gt; Մեզ վրեժի կանչում` հանուն ազատ կյանքի:&lt;br&gt;&lt;br&gt;Քայլիր, եղբայր, քայլենք շարքով ամրակուռ,&lt;br&gt; Միասնության մեջ են կամքն ու ուժը մեր,&lt;br&gt; Փոքր ենք, քիչ ենք, թեկուզ մի բուռ,&lt;br&gt; Բայց խիզախ ենք, տոկուն ու անվեհեր:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Արդար է գործը մեր ու կորովն անսահման, &lt;br&gt;Հանուն մեր սուրբ գործի հաղթանակ ենք տենչում, &lt;br&gt;Մեր անկոտրում կամքն ու հավատը վառման &lt;br&gt;Արդար գործի համար մեզ սխրանքի է կոչում:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Քայլիր, եղբայր, քայլենք հանուն մեր սուրբ գործի &lt;br&gt;Կռվենք ու հալածենք ոսոխին դաժան &lt;br&gt;Թող դրոշը մեր եռագույն բարձր թևածի &lt;br&gt;Եվ մեզանից հավերժ լինի անբաժան:

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''Ապրիլ, 1992 թ.&lt;/small&gt;}}


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>lb4w1tisifbxksqh91fudrkf1wc0e64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393340</id>
      <parentid>393339</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T09:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4849" sha1="fifwm1t5z5hlxp8odm82jxigspbtlwh" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՆՄՈՒՇՆԵՐ &lt;br&gt; Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ
|section = 
|previous = [[Անտիպ գործեր (Ոչ լրիվ ցանկ)]]
|next =[[Հեղինակի կենսագրությունը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ (ակնարկ),&quot;&gt;[[...Եվ այսպիսի ճակատագիր|...ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]] (ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» ՓԲԸ, 2009, 56 էջ + 4 թերթ նկ. ներդիր, տպ. 350 օր. (էջ 34-54)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆՄՈՒՇՆԵՐ &lt;br&gt; Ա. ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ}}
&lt;br&gt;
'''ԱՅԴՊԵՍ ԷԼ ՉԳՏԱ ԻՄ ՏԵՂԸ

Ինձ հարցնում են. կյանքում գտե՞լ ես քո տեղը,&lt;br&gt; 
Գտե՞լ ես այն ճամփան, որ այնքան փնտրել ես,&lt;br&gt; 
Այն բախտին ես տիրացել, որին երազել ես, &lt;br&gt;
Այն սե՞րն ես վայելել, որի համար &lt;br&gt;
Այնպես տագնապել ու հառաչել ես, &lt;br&gt;
Այն բարձունքի՞ն ես հասել, որի փեշերն ի վեր &lt;br&gt;
Մագլցել ու հետն էլ շառաչել ես... &lt;br&gt;
Ասեմ միանգամից` մոլորված եմ եղել.&lt;br&gt;
Հոգուս մեջ շարունակ կրակ եմ անթեղել, &lt;br&gt;
Ինչ վերից են ասել, այն եմ կատարել. &lt;br&gt;
Ում արդար եմ կարծել, նրան եմ սատարել, &lt;br&gt;
Որ ճակատ ուղարկել, գնացել, կռվել եմ, &lt;br&gt;
Մի տեղ հրդեհ եմ մարել, մի այլ տեղ վառվել եմ, &lt;br&gt;
Շոյանք չեմ տեսել, անվերջ դաղվել եմ... &lt;br&gt;
Տարիներս այսպես եկել, անցել են: &lt;br&gt;
Արդարության տուտը բռնել, բաց չեմ թողել, &lt;br&gt;
Կարծել եմ իմն է հիմա այս աշխարհը, &lt;br&gt;
Թե որ մեղք եմ գործել, այն քավելու համար&lt;br&gt; 
Վկա եմ կանչել մեր սուրբ նշխարհը... &lt;br&gt;
Այդպես եմ անցել իմ ճանապարհը: &lt;br&gt;
Ինձնից երես թեքեց անգամ իմ սերը, &lt;br&gt;
Ինչո՞ւ, հարցնում եմ, թոթվում է ուսերը: &lt;br&gt;
Այսօր մղձավանջ է, վաղս` անորոշ, &lt;br&gt;
Շուրջս սառնություն է, իսկ երկինքը՝ գորշ,&lt;br&gt; 
Այս կողմ եմ նայում` մռայլված դեմքեր են,&lt;br&gt; 
Այն կողմ եմ նայում` կործանիչ զենքեր են... &lt;br&gt;
Չեմ հասկանում որտեղ եմ և ինչ եմ անում, &lt;br&gt;
Բոլորն էլ աչքիս բարակ են մանում... &lt;br&gt;
Ասեք, այս կյանքում ո՞նց գտնեմ իմ տեղը, &lt;br&gt;
Երբ կյանքը ինքն էլ չունի իր տեղը:

'''ՔԱՅԼԵՐԳ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻԿՆԵՐԻ

Արցախական հողի որդիներն ենք քաջազուն, &lt;br&gt;Արմատները խորն են մեր մայր հողի մեջ խրված, &lt;br&gt;Երկրում մեր այս հինավուրց խաղաղ ապրել ենք ուզում, &lt;br&gt;Մեր ապրելու իրավունքը մեզ է տրված:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Քայլիր, եղբայր, քայլենք աննահանջ, &lt;br&gt;Ճամփան մեր դժվար է ու վտանգված, &lt;br&gt;Նախնիների պես մեր լինենք խիզախ ու քաջ, &lt;br&gt;Քայլենք` դրոշը մեր բարձր պարզած:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ոսոխները մեզ հետ զենքի ուժով են խոսում, &lt;br&gt;Խորտակել են փորձում մեր կամքն ու ոգին, &lt;br&gt;Մեր ընկերների արյունն է մարտադաշտում հոսում,&lt;br&gt; Մեզ վրեժի կանչում` հանուն ազատ կյանքի:&lt;br&gt;&lt;br&gt;Քայլիր, եղբայր, քայլենք շարքով ամրակուռ,&lt;br&gt; Միասնության մեջ են կամքն ու ուժը մեր,&lt;br&gt; Փոքր ենք, քիչ ենք, թեկուզ մի բուռ,&lt;br&gt; Բայց խիզախ ենք, տոկուն ու անվեհեր:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Արդար է գործը մեր ու կորովն անսահման, &lt;br&gt;Հանուն մեր սուրբ գործի հաղթանակ ենք տենչում, &lt;br&gt;Մեր անկոտրում կամքն ու հավատը վառման &lt;br&gt;Արդար գործի համար մեզ սխրանքի է կոչում:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Քայլիր, եղբայր, քայլենք հանուն մեր սուրբ գործի &lt;br&gt;Կռվենք ու հալածենք ոսոխին դաժան &lt;br&gt;Թող դրոշը մեր եռագույն բարձր թևածի &lt;br&gt;Եվ մեզանից հավերժ լինի անբաժան:

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''Ապրիլ, 1992 թ.&lt;/small&gt;}}


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>fifwm1t5z5hlxp8odm82jxigspbtlwh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>