Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/271

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/271</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24993</id>
    <revision>
      <id>393705</id>
      <parentid>261091</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T06:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393705</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14324" sha1="2xsdxhw2kkky6xtfpykl6qa8w3jljmy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄ''', գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումների համակարգ, որը երիտասարդությանը նախապատրաստում է մասնագիտություն ընտրելու և աշխատանքի տեղավորվելու գործում, նպաստում անձի բազմակողմանի զարգացմանը, կարողությունների բացահայտմանը: Մ. կ–ման աշխատանքները ղեկավարում են ժողկրթության, պրոֆտեխնիկական կրթության և աշխատանքային ռեսուրսները տնօրինող մարմինները: ՍՍՀՄ հանրապետություններում, երկրամասերում ու մարզերում, շրջաններում ու քաղաքներում գործում են Մ. կ–ման միջգերատեսչական խորհուրդներ: Խոշոր կապիտալիստական երկրներում Մ. կ. բուրժ. պետության գործունեության միջոց է՝ կապիտալիստական արտադրության շահերի տեսանկյունով երիտասարդ կադրերի տեղաբաշխման և նրանց վրա գաղափարական ներգործության բնագավառում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ''', դասակարգված գիտությունների և գործնական հմտությունների հանրագումար, որն անհրաժեշտ է ըստ մասնագիտության որակավոր աշխատանք կատարելու համար: Տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/450 ''Պրոֆեսիոնալ–տեխնիկական կրթություն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/273 ''Հատուկ–միջնակարգ կրթություն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/594 ''Միջնակարգ մասնագիտական կրթություն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/323 ''Բարձրագույն կրթություն'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՇՎՈՂԱԿԱՆ ՄԵՔԵՆԱ''' {{լայն|թվանշանային}}, նախատեսված է որոշակի դասի խնդիրների լուծման համար: Ունիվերսալ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/222 ''թվանշանային հաշվողական մեքենաներից''] (ԹՀՄ) ավելի պարզ է և էժան, սակայն ունի տրամաբանական և հաշվողական հնարավորությունների ավելի նեղ շրջանակ: Առավել տարածված են կառավարող (տարբեր իրական օբյեկտների և պրոցեսների կառավարման համակարգի մեջ մտնող), որոշակի դասի մաթ. խնդիրների (զույգ արտադրյալների գումարների հաշվում, սովորական դիֆերենցիալ հավասարումների համակարգերի լուծում ևն) լուծման, ինֆորմացիոն–որոնող (տառա–թվանշանային մեծ ծավալի ինֆորմացիայի մեծ զանգվածների մշակման համար) մեքենաներ: Մ. հ. մ–ները կարող են արդյունավետ օգտագործվել նաև ունիվերսալ ԹՀՄ–ների հետ մեկտեղ, օրինակ, ինֆորմացիայի նախապատրաստման և մշակման մասնակի խնդիրների, ինչպես նաև տարբեր պրոցեսների մոդելավորման խնդիրների լուծման համար:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱԳԻՏԱՑՈՒՄ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ''', աշխատանքի հասարակական բաժանման ձև. արտահայտվում է արտադրության գործող ճյուղերի տրոհմամբ, նորերի ձևավորմամբ, նաև ճյուղի ներսում աշխատանքի բաժանմամբ: Մ. ա. խորացման կարևորագույն գործոններն են գիտատեխնիկական առաջընթացն ու արտադրության մասշտաբների ընդլայնումը: Այն զարգանում է հատուկ տեխնոլոգիայի ձևավորման, աշխատանքի առարկաների աճող բազմազանության, արուրքների տեսականու ավելացման ու դրանց ստանդարտացման, դետալների միատեսակացման հետ սերտ փոխազդեցության մեջ: {{լայն|Արդյունաբերության}} մեջ Մ. ա. իրականացվում է մեկ կամ մի քանի միատիպ արտադրատեսակ (առարկայական Մ. ա.), պատրաստի արտադրանքի առանձին մաս թողարկող (դետալային Մ. ա.) ինչպես նաև արտադրության առանձին պրոցեսներ և օպերացիաներ կատարող (տեխնոլոգիական Մ. ա.) առանձին ճյուղերի, միավորումների (կոմբինատների), ձեռնարկությունների ձևավորմամբ: {{լայն|Գյուղատնտեսության}} մեջ Մ. ա. ընթանում է, ըստ տնտ. նշանակության՝ հիմնական, լրացուցիչ ու օժանդակ ճյուղերի և արտադրությունների, ըստ արտադրական ուղղության՝ հացահատիկային, կաթնային, մսակաթնային և այլ ուղղությունների տնտեսությունների կազմավորմամբ: Տարբերում են միջտնտ., ներտնտ., ներճյուղային, նաև նեղ (միաճյուղ) ու խորը (սահմանափակ թվով ճյուղերով) Մ. ա.: {{լայն|Տրանսպորտում}} մասնագիտացվում են ավտոմոբիլային, երկաթուղային, ծովային ու գետային տրանսպորտով փոխադրումները: {{լայն|Շինարարության}} մեջ Մ. ա. արտահայտվում է նրանում, որ իր ֆունկցիաներն ավելի և ավելի սահմանափակում է շենքերի ու կառույցների մոնտաժման աշխատանքներով, իսկ շինարարական դետալների ու կոնստրուկցիաների արտադրությունը կազմակերպվում է գործարաններում: Մ. ա–յան շնորհիվ ամբողջանում է աշխատանքի գործիքների և նյութական ռեսուրսների օգտագործումը, բարձրանում աշխատողների որակավորումն ու աշխատանքի արտադրողականությունը, իջնում արտադրանքի ինքնարժեքը, աճում արտադրության շահութաբերությունը ևն:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Берри Л. Я}}., Специализация и кооперирование в промышленности СССР, М., 1954; Сельское хозяйство СССР на современном этапе, М., 1972; {{լայն|Газалиев М. В., Никонова Т. П}}., Планирование и экономическое стимулирование специализации промышленного производства, М., 1974.&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱԿԱՆ ԱԾԱՆՑՅԱԼ''', {{լայն|մասնակի ածանցյալ}}, տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/414 ''Դիֆերենցիալ հաշիվ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱԿԱՆ ԱԾԱՆՑՅԱԼՆԵՐՈՎ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄՆԵՐ''', հավասարումներ, որոնցում անհայտը մի քանի փոփոխականի ֆունկցիա է, ընդ որում՝ այդ հավասարումը, բացի անհայտ ֆունկցիայից, պարունակում է նաև այդ ֆունկցիայի մասնական ածանցյալները, ինչպես նաև՝ անկախ փոփոխականներ: Այսպիսով, եթե &lt;math&gt;F&lt;/math&gt;-ը տրված ֆունկցիա է, ապա &lt;math&gt;u = u(x_1, x_2,  ...., x_n)(n)&lt;/math&gt; փոփոխականի անհայտ ֆունկցիայի նկատմամբ Մ. ա. հ. ունի հետևյալ տեսքը՝
: &lt;math&gt;F{\left ( {x_1,x_2,...,x_n,{\frac{{\delta}{u}}{{\delta}{x_1}}},{\frac{{\delta}{u}}{{\delta}{x_2}}},...{\frac{{\delta}{u}}{{\delta}{x_n}}},...,}\frac{{\delta}^{k_1+k_2+...+k_n}n}{{{\delta}^{k1}{x_1}}{{\delta}^{k2}{x_2}}...{{\delta}^{kn}{x_n}}} \right )}&lt;/math&gt;&lt;math&gt;=0~~~~(1)&lt;/math&gt;
(1) հավասարման մեջ &lt;math&gt;u&lt;/math&gt;–ի մասնական ածանցյալների ամենաբարձր կարգը կոչվում է (1) հավասարման կարգ: Եթե &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ֆունկցիան ըստ յուրաքանչյուր արգումենտի (բացառությամբ գուցե &lt;math&gt;x_1,x_2...,x_n&lt;/math&gt;երի) գծային է, ապա (1)-ը կոչվում է գծային հավասարում:&lt;br&gt;
Այսպես՝
: &lt;math&gt;{\sum^{n}_{i,j=1}}{a_ij}~{\frac{{\delta}^2{u}}{{\delta}{x_i}{x_j}}}&lt;/math&gt;+&lt;math&gt;{\sum^{n}_{i=1}}~{bi}{\frac{{\delta}u}{{\delta}x_1}}&lt;/math&gt;+&lt;math&gt;{Cu=f}~~~{(2)}&lt;/math&gt;
տեսքի հավասարումը  (&lt;math&gt;a_{ij}=a_{ij}&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;b&lt;/math&gt;-ն, &lt;math&gt;c&lt;/math&gt;-ն, &lt;math&gt;f&lt;/math&gt;-ը) փոփոխականների հայտնի ֆունկցիաներ են, իսկ &lt;math&gt;u&lt;/math&gt;–ն՝ նույն փոփոխականների անհայտ ֆունկցիա) գծային, երկրորդ կարգի Մ. ա. հ. է:&lt;br&gt;
Ստցվում է Մ. ա. հ–ի դասակարգում, այն առավել պարզ է (2) տեսքի հավասարումների համար, եթե
: &lt;math&gt;Q(\lambda) = \begin{vmatrix} &amp;a_{11}-{\lambda} &amp;a_{12} &amp;... &amp;a_{1n}\\&amp;a_{21} &amp;a_{22}-{\lambda} &amp;... &amp;a_{2n} \\&amp;...  &amp;... &amp;... &amp;... \\&amp;a_{n1} &amp;a_{n2}  &amp;... &amp;a_{nn}-{\lambda} \end{vmatrix}&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;(\lambda)&lt;/math&gt;-ի նկատմամբ հանրահաշվական հավասարման բոլոր արմատներն ունեն նույն նշանը, ապա (2) հավասարումը անվանում են էլիպսական տիպի, եթե արմատներից մեկն ունի մյուս &lt;math&gt;(n-1)&lt;/math&gt;-ին հակադիր նշան, ապա՝ հիպերբոլական, և եթե մեկ արմատը &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; է, իսկ մյուսները նույն նշանի՝ պարաբոլական:&lt;br&gt;
Մ. ա. հ–ին բերվող խնդիրների համար մտցվում է կոռեկտության հասկացություն, խնդիրը կոչվում է կոռեկտ, եթե համապատասխան Մ. ա. հ–ման լուծումը գոյություն ունի, միակն է և կայուն՝ խնդրի պայմանների փոքր փոփոխությունները առաջ են բերում լուծման փոքր փոփոխություն:&lt;br&gt;
Մ. ա. հ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/143 ''մաթեմատիկական ֆիզիկայի հավասարումների''] մասն են կազմում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Берс Л., Джон Ф., Шexтер М}}., Уравнения с частными производными, пер. с англ., М., 1966.{{ՀՍՀ հեղ|Ն. Թովմասյան}}
'''ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ''', մի բաժնետիրական ընկերության վերահսկողությունը (երբեմն փոխադարձ) մյուսների նկատմամբ՝ նրանց արժեթղթերը գնելու միջոցով: Կապիտալների սերտաճման ձև է, զարգացման բարձր մակարդակի է հասնում իմպերիալիզմի փուլում: Կայանում է նրանում, որ գլխադաս՝ «մայր» ընկերությունը ձեռք է բերում մյուս՝ «դուստր» ընկերության բաժնետոմսերի հսկիչ ծրարը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/611 ''Հսկիչ ծրար բաժնետոմսերի'']), իսկ վերջինն իրեն է ենթարկում «թոռ» ընկերությունները: Մ. հ. կազմավորվում է հիմնականում երեք ձևով, խոշոր ձեռնարկատերերն ու բանկատերերը տիրում են առևտրաարդյունաբերական կորպորացիաների և ֆինանսա–վարկային հիմնարկությունների բաժնետոմսերը, վերջինները գնում են առևտրաարդյունաբերական կորպորացիաների բաժնետոմսերը, և հակառակը: Այսպիսով, մեծաթիվ ձեռնարկություններ բազմաստիճան կախվածության մեջ են ընկնում ֆինանսական խմբերից կամ առանձին ֆինանսական մագնատներից, որոնք հնարավորություն են ստանում տնօրինել օտար կապիտալը (նույնիսկ բաժնետոմսերի 10-20%-ի դեպքում) և վերահսկվող ձեռնարկություններից մենաշնորհային բարձր շահույթ կորզել: Մ. հ. ամրապնդվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/428 ''անձնական ունիայով''] և ֆինանսական երկարաժամկետ կապերով: Պետական մոնոպոլիստական կապիտալիզմի պայմաններում պետությունը&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2xsdxhw2kkky6xtfpykl6qa8w3jljmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/272</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24994</id>
    <revision>
      <id>393706</id>
      <parentid>261439</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T07:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393706</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14025" sha1="i9iuk67emdve5a3oxzyz8vu1jx1oh4j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նույնպես հանդես է գալիս որպես մասնավոր ընկերությունների բաժնետոմսերի համատեր:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱՀԱՏՈՒՄ''', {{լայն|ռեզեկցիա}}, ախտահարված օրգանի մասնակի հեռացման վիրահատություն: Օրգանի ծայրային հատվածի հեռացումն անվանում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/114 ''ծայրատում''] (ամպուտացիա), լրիվ հեռացումը՝ արմատահանում (էքստիրպացիա): Գործնական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/469 ''վիրաբուժությունում''] առավել հաճախ կատարում են ստամոքսի (քաղցկեղի, արյունահոսությամբ բարդացած խոցի, ստամոքսաելքի նեղացման ժամանակ) և բարակ ու հաստ աղիքների Մ. (վնասվածքային պատռվածքների, անանցանելիության, ուռուցքների դեպքում): Կատարվում է նաև վահանագեղձի, թոքերի, հոդերի Մ.:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱՎՈՐ ԴՊՐՈՑ''', մասնավոր անձանց և կազմակերպությունների կողմից պահվող ուսումնական հաստատություն: Մ. դ–ում ուսուցումը վճարովի է: Ցարական Ռուսաստանում Մ. դ. բաժանվում էին 1-ին, 2-րդ և 3-րդ կարգերի: Հայերը Մ. դ. են ունեցել Արևելյան ու Արևմտյան Հայաստանում, Վրաստանում, Ադրբեջանում, Հյուսիսային Կովկասում, Նոր Նախիջևանում, Պետերբուրգում, Աստրախանում, Միջին Ասիայում, Ղրիմում, Փարիզում, Կ. Պոլսում և այլուր: Ռուսաստանում հայերին թույլ է արվել ունենալ 3-րդ, հազվագյուտ դեպքերում՝ 2-րդ կարգի դպրոցներ, որոնք ենթակա էին լուսավորության մինիստրությանը: Ուսուցումը տարվում էր հիմնականում ռուսերենով: Ավանդվում էին նաև հայոց լեզու և կրոն: Շրջանավարտները կարող էին ընդունվել պրոգիմնազիաների ու գիմնազիաների ստորին դասարանները: Միայն Երևանի նահանգում 1850-1920-ին գործել են 72 Մ. դ.: Այժմ հայկ. Մ. դ. գործում են սփյուռքի բոլոր գաղթավայրերում (Լիբանան, Սիրիա, Իրան, ԱՄՆ, Արգենտինա, Եգիպտոս ևն):{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Խուդոյան}}
'''ՄԱՍՆԱՎՈՐ ԻՐԱՎՈՒՆՔ''', բուրժուական իրավունքում նորմերի ամբողջություն, որով կարգավորվում են մասնավոր (անհատ) անձանց գույքային և որոշ այլ հարաբերությունները, ինչպես նաև այն հարաբերությունները, որտեղ պետությունը ոչ թե հանրային իշխանության կրողն է, այլ պայմանագրային հարաբերության սուբյեկտը: Մ. ի–ին են վերաբերում քաղաքացիական, առևտրական, ընտանեկան և այլ իրավունքները: Ի հակադրություն [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/227 ''հանրային իրավունքի''], Մ. ի. իրավահարաբերության մասնակիցների իրավունքներն ու պարտականությունները ձևականորեն ճանաչում է հավասար: Բուրժ. իրավաբանները Մ. ի. մեկնաբանում են որպես «անձի ազատության արտահայտություն»: Իրականում իրավունքի տրոհումը հանրայինի ու մասնավորի ինքնին արտահայտում է մասնավոր և հանրային շահերի դասակարգային հակամարտ հակասությունների գոյությունը: Մ. ի. մշակվել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/610 ''հռոմեական իրավունքում''] և համակողմանիորեն զարգանում ու պաշտպանվում է կապիտալիզմի օրոք:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱՎՈՐ ՄԵՂԱԴՐԱՆՔ''', քրեական հետապնդման ձև, ըստ որի գործ է հարուցվում բացառապես տուժողի (կամ նրա ներկայացուցչի) բողոքի հիման վրա և կարճվում է մեղադրյալի հետ հաշտվելու դեպքում: Մեղադրանքն այդ գործերով «մասնավոր» է, այսինքն՝ պաշտպանում է ինքը՝ տուժողը: Մ. մ–ի գործեր են հարուցվում ծեծի, զրպարտության, վիրավորանքի և հասարակական ոչ մեծ վտանգավորություն ներկայացնող այլ հանցագործությունների դեպքերում: Քրեական գործը հարուցում է դատարանը, եթե մինչ այդ հաշտեցման նրա գործողություններն անցել են ապարդյուն: Հաշտեցումը թույլատրվում է մինչև դատավճռի արձակման համար խորհրդակցական սենյակ գնալը, իսկ Լիտվական ՍՍՀ, Էստոնական ՍՍՀ քրեական դատավարության օրենսգրքերով՝ մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը: Եթե տուժողը անօգնական վիճակի կամ այլ պատճառների հետևանքով ի վիճակի չէ պաշտպանել իր շահերը, կամ գործն ունի հասարակական հատուկ նշանակություն, դատախազին իրավունք է վերապահվում գործ հարուցել սեփական նախաձեռնությամբ: Դատախազն իրավասու է նաև ցանկացած պահին, հաշվի առնելով գործի կարևորությունը, ներգրավվել գործի մեջ: Դատախազի մասնակցության այդպիսի դեպքերում տուժողի և մեղադրյալի հաշտեցումը (որոշ հանրապետություններում) արգելվում է: Որոշ հանրապետություններում (այդ թվում՝ ՀՍՍՀ–ում) Մ. մ–ի գործը ենթակա չէ կարճման, եթե քննվել է նախաքննության կամ հետաքննության մարմիններում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱՎՈՐ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', արտադրության և փոխանակության փոփոխված հարաբերությունների հետևանք, արտադրության միջոցների և սպառման առարկաների յուրացման պատմականորեն ստեղծված որոշակի ձև, երբ դրանք պատկանում են մասնավոր անձանց: Մ. ս. արտադրության և փոխանակության զարգացման պահանջների բավարարման միջոց է, բխում է տնտ. պատճառներից: Առաջացել է նախնադարյան–համայնական հասարակարգի քայքայման, ստրկատիրության ծագման ընթացքում, երբ աշխատանքի հասարակական բաժանման և արտադրողականության բարձրացման շնորհիվ հնարավոր դարձավ արտադրանք թողարկել հատկապես փոխանակության համար: Սկսեց ձևավորվել ապրանքային արտադրությունը: Քանի որ արտադրությունը հիմնականում վարում էին առանձին ընտանիքներ, ուստի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/267 ''հավելյալ արդյունքը''], բացառությամբ համայնական կարիքներին հատկացվող բաժնի, մնում էր նրանց տրամադրության տակ: Այն կուտակվում էր բնամթերքի և գանձերի ձևով: Ընտանիքների միջև աշխատանքի մասնատման հետևանքով Մ. ս. դարձավ նաև հողը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/530 ''Հողասեփականություն'']): Մ. ս–յան ծագմամբ հասարակությունը բաժանվեց հակամարտ դասակարգերի, առաջացան մարդու կողմից մարդու շահագործումն ու դասակարգային պայքարը: Կապիտալիզմի պայմաններում Մ. ս. հասնում է առավելագույն զարգացման: Միաժամանակ խորանում է հակասությունն արտադրության հասարակական բնույթի և յուրացման մասնավոր կապիտալիստական ձևի միջև, առաջանում են Մ. ս. սոցիալիստական սեփականությամբ փոխարինելու օբյեկտիվ պայմաններ: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/347 ''Սեփականություն'']:&lt;br&gt;
''Գրկ.''  {{լայն|Մարքս Կ}}., Կապիտալ, հ. 1, Ե., 1954: {{լայն|Էնգելս Ֆ}}. Ընտանիքի, մասնավոր սեփականության և պետության ծագումբ, Մարքս Կ. և Էնգելս Ֆ., Ընտիր երկ., հ. 3, Ե., 1978: {{լայն|Լենին Վ. Ի}}., Կապիտալիզմի զարգացումը Ռուսաստանում, Երկ., հ. 3: {{լայն|Նույնի}}, Իմպերիալիզմը որպես կապիտալիզմի բարձրագույն ստադիա, հ. 22:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԱՏՈՒՓ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/277 ''մասունք''] պահելու տուփ: Բնութագրական է հիմնականում քրիստոնեական պաշտամունքին: Հայտնի է III դարից, տարածված էր հատկապես Եվրոպայում, դեռևս IV դարից՝ Հայաստանում: Լինում է տարբեր ձևի՝ եռանկյունաձև, քառանկյունաձև, շրջանաձև, սրտաձև ևն: Պատրաստվում էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/249 ''մանրարուրք''] տեխնիկայով, թանկարժեք մետաղներից, փղոսկրից, փայտից և զարդարվում թանկագին քարերով, բուսական զարդանախշերով: Մ–ի վրա սովորաբար նշվում էին պատրաստման տարեթիվը, վարպետի և պատվիրատուի անվանատառերը և որպես կանոն «ի վայելումն» դարձվածքը (օրինակ՝ «Ի վայելումն Անթառամի»): Կենցաղում օգտագործվել է մինչև XX դ. սկիզբը:{{ՀՍՀ հեղ|Ն. Ավագյան}}
'''ՄԱՍՆԵ''' (Massenet) {{լայն|Ժյուլ}} Էմիլ Ֆրեդերիկ (12.5.1842, Մոնտո, ք. Սենտ–Էտյենի մոտ – 13.8.1912, Փարիզ), ֆրանսիացի կոմպոզիտոր: Ֆրանսիայի ինստ-ի անդամ (1878): 1863-ին ավարտել է Փարիզի կոնսերվատորիան (Ա. Թոմայի կոմպոզիցիայի դասարան), շահել հռոմեական մրցանակ («Դավիթ Ռիցցիո» կանտատի համար): 1878-96-ին Փարիզի կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (աշակերտներից են՝ Ա. Բրյունո, Գ. Շարպանտյե, Ջ. Էնեսկու, Ժ. Տիերսո, Է. Շոսսոն): 1910-ից՝ Նրբագեղ արվեստների ակադեմիայի պրեզիդենտ: Մ. ֆրանս. քնարական օպերայի և ռոմանսի հռչակված վարպետ է: Իր օպերաների սյուժեները մեծ մասամբ քաղել է դասական գործերից, որպես կանոն դրանց տալով քնարական մեկնաբանում: Մ–ի 30-ից ավելի օպերաներից, այդ թվում՝ «Դոն Մեզար դը Բազան» (1872, ըստ Վ. Հյուգոյի), «Սիդ» (1885, ըստ Պ. Կոռնելի), «Տաիս» (1894, ըստ Ա. Ֆրանսի), «Դոն Կիխոտ» (1910, ըստ Մ. Սերվանտեսի), հատկապես նշանավոր են «Մանոն»-ը (1884, ըստ Ա. Պրեվոյի), «Վերթեր»-ը (1886, ըստ Վ. Գյոթեի): Տուրք է տվել նաև վագներյան («Էսկլարմոնդա», 1889) և վերիստական («Նավարրուհի», 1894, «Սաֆո», 1897) ազդեցություններին: Գրել է նաև սիմֆոնիկ երաժշտություն («Էլզասի տեսարաններ», «Նեապոլիտանական տեսարաններ»), օրատորիաներ, խմբերգեր, բալետներ, շուրջ 200 ռոմանս (այդ թվում՝ հանրահայտ «Էլեգիա»-ն), դաշնամուրային&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i9iuk67emdve5a3oxzyz8vu1jx1oh4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/273</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24995</id>
    <revision>
      <id>393707</id>
      <parentid>261471</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T07:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393707</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14255" sha1="2ajmgceqisqj3s0pflkjk84kgkz0oyx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գործեր են: Մ. զգալի ներգործություն է ունեցել ֆրանս., մասամբ և իտալ. երաժշտության վրա (Դեբյուսի, Պուչչինիի վաղ շրջան):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Кремлев Ю}}.. Жюль Массне, Μ., 1969; {{լայն|Сοguis A}}., Ules Massenet, P., 1965; {{լայն|Harding J}}., Massenet, N. Y., 1971.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Բուդաղյան}}
'''ՄԱՍՆԻԿ–ԱԼԻՔԱՅԻՆ ԵՐԿՎՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|մասնիկ–ալիքային դուալիզմ}}, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/485 ''քվանտային մեխանիկայի''] հիմքում ընկած դրույթ, ըստ որի՝ միկրօբյեկտների վարքում դրսևորվում են ինչպես մասնիկային, այնպես էլ ալիքային հատկություններ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՆԻԿՆԵՐ''' (քերականական), բառակազմական և ձևակազմական (բառափոխական) [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/701 ''ձևույթներ'']: Առաջինները հիմնական ձևույթներից կամ արմատներից կազմում են բառեր, կամ լեզվում արդեն եղած բառերից կազմվում են նոր իմաստ արտահայտող նոր բառեր (արհամարհ'''անք''', ընկեր'''ուհի'''), իսկ երկրորդները կազմում են բառի ձևերը՝ ցույց տալով նրա հարաբերությունները այլ բառերի հետ (վազք–վազք'''ի'''–վազք'''ից'''–վազք'''ով'''): Մ–ի մեջ են մտնում նաև քերականական իմաստներ արտահայտող, այսպես կոչված, ձևական բառերը ('''պիտի''' գրեմ, գրել '''տամ'''): Հայ քերականագիտության մեջ կա Մ–ի մի այլ ըմբռնում ևս. ըստ Մ. Աբեղյանի քերականական համակարգի՝ նյութական նշանակություն ունեցող խոսքի մասերին՝ բային, գոյականին, ածականին և մակբային հակադրվում են ձևական նշանակություն ունեցող բառերը, որոնք կոչվում են խոսքի Մ.: Վերջիններս իրենց նշանակությամբ լինում են. ա. կապակցական բառեր (կապեր և համադասական ու ստորադասական շաղկապներ), բ. եղանակական բառեր կամ Մ. (թերևս, գուցե, անշուշտ), գ. բացասական Մ. (ոչ, չ), դ. պատասխանական բառեր (այո, ոչ):{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Ասատրյան}}
'''ՄԱՍՆԻԿՆԵՐԻ ԿԱՆԱԼԱՎՈՐՈՒՄ''', լիցքավորված տարրական մասնիկների կամ իոնների յուրահատուկ շարժում բյուրեղներում՝ ատոմական հարթություններով կամ առանցքներով կազմված «կանալներով»: Համապատասխանաբար, Մ. կ. լինում է {{լայն|հարթ}} կամ {{լայն|առանցքային}}: Քանի որ ատոմների միջուկներն ունեն դրական էլեկտրական լիցք, ուստի հարթ (առանցքային) կանալավորման դեպքում դրական մասնիկները, վանվելով, կատարում են տատանողական շարժում ատոմական հարթությունների (առանցքների) միջև, իսկ բացասականները՝ ձգվելով, մի հարթության (առանցքի) շուրջը: Շարժման պարբերությունը հազարավոր անգամ մեծ է միջատոմային հեռավորությունից, և այդ հանգամանքը թույլ է տալիս մոդելային հաշվումների ժամանակ ընդունել, որ էլեկտրական լիցքը բյուրեղային հարթություններում (առանցքներում) բաշխված է ոչ թե ընդհատ, այլ հավասարաչափ: Մ. կ. տեղի ունի, եթե մասնիկի արագության ուղղությամբ և բյուրեղային հարթությամբ (առանցքով) կազմված &lt;math&gt;\psi&lt;/math&gt; անկյունը փոքր է որոշակի &lt;math&gt;\psi&lt;/math&gt;&lt;sub&gt;կր&lt;/sub&gt; կրիտիկական անկյունից (նկ.), որը կախված է բյուրեղի պարամետրերից, մասնիկի լիցքից և էներգիայից: Կանալավորված դրական (բացասական) մասնիկների հետագծերն անցնում են միջուկներից ավելի մեծ (փոքր) հեռավորությամբ, քան չկանալավորված մասնիկներինը: Դա հանգեցնում է մի քանի կարևոր հետևանքների. 1. մասնիկների ատոմային և միջուկային երևույթները բյուրեղներում ուժեղ կախում են ցուցաբերում &lt;math&gt;\psi&lt;/math&gt; անկյունից: 2. Կանալավորված դրական մասնիկների իոնացման կորուստներն ավելի քիչ են, հետնաբար՝ վազքի երկարություններն ավելի մեծ, քան չկանալավորված կամ համապատասխան բացասական մասնիկներինը: 3. Կանալավորված բացասական մասնիկներն ավելի շատ բնութագրական ռենտգենյան ճառագայթներ են առաջացնում, քան չկանալավորված կամ համապատասխան դրական մասնիկները:&lt;br&gt;
Տատանողական շարժման հետևանքով կանալավորված մասնիկներն առաջացնում են նոր տեսակի ճառագայթում, որի ինտենսիվությունը ռենտգենյան և &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt;-քվանտների հաճախականությունների որոշակի տիրույթում գերազանցում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/707 ''արգելակման ճառագայթման''] ինտենսիվությանը: Նոր ճառագայթման բնույթը հեշտ կլինի հասկանալ, եթե դիտարկվի հաշվարկման այնպիսի համակարգում, որտեղ կանալավորված մասնիկի միջին արագությունը հավասար է զրոյի: Այդ համակարգից կանալավորված մասնիկը կդիտվի որպես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/397 ''դիպոլ''], որն ունի իր {{լայն|դիպոլային ճառագայթումը}}: Լաբորատոր համակարգի անցնելիս, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/438 ''Դոպլերի էֆեկտի''] հետևանքով ճառագայթումը դառնում է կոշտ և խստորեն ուղղված դեպի առաջ:&lt;br&gt;
Մ. կ–ման երևույթը կանխագուշակել է դեռես Յո. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/577 ''Շտարկը''] (1912), իսկ տեսականորեն «վերահայտնաբերվել» և փորձով դիտվել է 60-ական թթ.: Կանալավորված մասնիկների ճառագայթումը հայտնաբերվել է սովետական ֆիզիկոսների ջանքերով: Այդ երևույթն արդեն կիրառվում է պինդ մարմնի և բարձր էներգիայի մասնիկների ֆիզիկայում, իսկ կանալավորված էլեկտրոնների ճառագայթումը կարող է ծառայել &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt;-քվանտների ինտենսիվ փնջեր ստանալու աղբյուր:{{ՀՍՀ հեղ|Կ. Իսպիրյան}}
'''ՄԱՍՆԻԿՆԵՐԻ ՑՐՈՒՄ''', նյութի մասնիկների բախման պրոցես, որի հետևանքով փոխվում են դրանց վիճակները (առաձգական ցրում) կամ ծնվում այլ մասնիկներ (ոչ առաձգական ցրում): Մ. ց–ման փորձերը թույլ են տալիս ուսումնասիրել դրանց ներքին կառուցվածքը և փոխազդեցությունների հատկությունները: Այսպես, ծանր մետաղների ատոմներից &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;–մասնիկների ցրման փորձերը (Է. Ռեզերֆորդ, 1911) հանգեցրին ատոմային միջուկների հայտնագործմանը:	Բարձր էներգիայի տարրական Մ. ց–ման ժամանակակից փորձերը այդ մասնիկների հատկությունների մասին ստացվող ինֆորմացիայի հիմնական աղբյուրն են: Ցրման պրոցեսում չափվող հիմնական ֆիզիկական մեծությունը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/101 ''էֆեկտիվ լայնական կտրվածքն''] է: Տարրական մասնիկների միջուկների և ատոմների ցրումը տեղի է ունենում քվանտային տեսության օրենքների համաձայն: Ցրման ամեն մի պրոցեսի համապատասխանում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/169 ''ցրման ամպլիտուդ''] կոչվող որոշակի կոմպլեքս մեծություն, որի մոդուլի քառակուսին համեմատական է կտրվածքին: Ցրման ամպլիտուդների հավաքածուն պրոցեսի սկզբնական և վերջնական տարբեր վիճակների համար կազմում է {{լայն|ցրման մատրից}} կամ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;–մատրից (Վ. Հայզենբերգ, 1943): Ցրման քվանտային տեսության հիմնական խնդիրը &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;–մատրիցի տարրերի հաշվումն է այս կամ այն տեսակի փոխազդեցության համար: Ընդ որում էական են այն [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/100 ''պահպանման օրենքները''], որոնք տեղի ունեն տվյալ փոխազդեցության դեպքում: Բացի այդ, &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;–մատրիցի վրա խիստ սահմանափակում է դնում նաև այն պայմանը, ըստ որի՝ տրված սկզբնական վիճակից տեղի ունեցող ցրման բոլոր հնարավոր պրոցեսների գումարային հավանականությունը պետք է հավասար լինի մեկի (ունիտարության պայման): Ոչ մեծ ինտենսիվության փոխազդեցության դեպքում &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;–մատրիցը կարելի է հաշվել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/83 ''խոտորումների տեսությամբ'']՝ շարքի վերածելով այն ըստ տվյալ փոխազդեցությանը բնորոշ փոքր պարամետրի: Օրինակ, էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության համար այդպիսի պարամետր է նուրբ կառուցվածքի հաստատունը' &lt;math&gt;\alpha \simeq 1/137&lt;/math&gt;: Ուժեղ (միջուկային) փոխազդեցության դեպքում պետք է տարբերել մեծ և փոքր (ուժեղ փոխազդող մասնիկների բնութագրական չափերի համեմատությամբ) հեռավորությունների տիրույթներ: Անորոշությունների քվանտամեխանիկական առնչության համաձայն, ցրման ժամանակ այդ տիրույթներին համապատասխանում են իմպուլսի փոքր և մեծ փոխանցումներ: Իմպուլսի փոքր փոխանցումներով ուժեղ փոխազդող մասնիկների ցրման դեպքում բնութագրական փոքր պարամետրը բացակայում է, որ համապատասխանում է այդպիսի փոխազդեցության մեծ ինտենսիվությանը: Այդ տիրույթում ցրման ամպլիտուդները հաշվելու համար խոտորումների տեսությունը կիրառելի չէ, և տեսական վերլուծությունը, որպես կանոն, հիմնվում է ունիտարության պայմանի նման ընդհանուր սկզբունքների կիրառման և ամպլիտուդի՝ իբրև էներգիայի ու փոխանցված իմպուլսի ֆունկցիայի, անալիտիկ հատկությունների վերաբերյալ ենթադրությունների վրա: Ինչպես ցույց են տալիս վերջին տարիներին ստացված փորձարարական տվյալները, իմպուլսի մեծ փոխանցումների (փոքր հեռավորությունների) տիրույթում ուժեղ փոխազդեցության ինտենսիվությունը ասիմպտոտորեն նվազում է, և խոտորումների տեսության կիրառման հնարավորություն է առաջանում:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Խոջամիրյան}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2ajmgceqisqj3s0pflkjk84kgkz0oyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/274</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24996</id>
    <revision>
      <id>393710</id>
      <parentid>261724</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T08:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393710</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13568" sha1="ic9zz9z95f4tgsbcskyle3soj4iiipa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ՄԱՍՇՏԱԲ''' (գերմ. Masstab), գծագրի, պլանի աերոֆոտոհանույթի կամ քարտեզի վրա հատվածի երկարության հարաբերությունը բնության մեջ իրենց համապատասխան հատվածի երկարությանը: Եթե այդ հարաբերությունը արտահայտվում է վերացական թվով, կոչվում է թվային Մ.: Այն արտահայտվում է կոտորակով, որի համարիչը հավասար է մեծության միավորին, իսկ հայտարարը ցույց է տալիս, թե պատկերվող տարածության գիծը քանի անգամ է փոքրացված: Գծի երկարությունը չափելու համար կազմվում է գծային Մ.: Վերջինը հավասար միավորների (մմ–երի, սմ-երի) բաժանված ուղիղ գիծ է, որի թվերը (մ, կմ) ցույց են տալիս, թե այդ միավորներից յուրաքանչյուրը իրականում քանի կմ–ի կամ մ–ի է հավասար:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՈՆ''' Միխայիլ Եվգենևիչ (ծն. 21.11.(3.12).1897, Պետերբուրգ), սովետական հնագետ և պատմաբան–արևելագետ: Թուրքմենական ՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1951): Պրոֆեսոր, Միջինասիական պետ. համալսարանի (Տաշքենդ) հնագիտության ամբիոնի վարիչ: Կատարել է քուշանական և միջնադարյան Թերմեզի պեղումները (1936-38): 1946-ից՝ Թուրքմեն. ՍՍՀ–ում, այդ թվում՝ նաև պարթևական Նիսայում ու Մերվում պեղումներ կատարող Հարավ–Թուրքմենստանյան հնագիտական միացյալ արշավախմբի ղեկավարը: Աշխատությունները վերաբերում են Միջին Ասիայում ստրկատիրության երբեմնի գոյության խնդրին, քաղաքների (Սամարղանդ, Բուխարա ևն) զարգացման օրինաչափություններին, դրամական տնտեսության և լեռնային գործի պատմությանը, ճարտարապետությանը ևն: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Овезов Д. М}}., Академик АН Туркменской ССР М. Е. Массон (Библиография), Ашхабад, 1970.&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՈՆՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|ֆրանկմասոնություն}} (ֆրանս. franc-magon — ազատ որմնադիր), կրոնա–բարոյական հոսանք: Առաջացել է XVIII դ. սկզբին, Անգլիայում, տարածվել համարյա բոլոր քրիստոնյա երկրներում: Մ–յան հավատո հանգանակը (շարադրված է անգլիացի քարոզիչ Ջ. Անդերսոնի կազմած «Կանոնադրությունների գրքեր»-ում (1723)) հավատակիցներին կոչ է անում փոխօգնության, եղբայրության, սիրո, հավասարության հիմունքներով միավորվել և ազնվացնել մարդկանց: Մասոնական կազմակերպությունների (օթյակների) բարդ կառուցվածքը (նվիրապետությունը բաղկացած էր 99 աստիճանից) և ծեսերի, խորհրդանշանների առատությունը փոխառնված էր որմնադիրների միջնադարյան համքարություններից: Սկզբնական շրջանում Մ. արտահայտել է ֆեոդ. պետության և եկեղեցու դեմ բուրժուա–ազնվականական խավերում եղած դժգոհությունը և դասակարգային հակասությունները խաղաղ ճանապարհով հարթելու նրանց ձգտումը: XVIII դ. Մ–յանը հարել են բազմաթիվ լուսավորիչներ, փիլիսոփաներ, գրողներ, երաժիշտներ (Վոլտեր, Յո. Վ. Գյոթե, Յո. Գ. Հերդեր, Կ. Մ. Վիլանդ, Գ. Ի. Լեսինգ, Յո. Գ. Ֆիխտն, Վ. Ա. Մոցարտ, Ֆ. Յո. Հայդն, Ա. Ն. Ռադիշչև, Ն. Ի. Նովիկով և ուրիշներ): Մասոնական առաջին օթյակների ազատամտությունը և հակակղերական բնույթը հարուցեց Հռոմի պապի դժգոհությունը, որը 1738-ին բանադրեց Մ.: Սակայն աստիճանաբար Մ–ում գերիշխեց խորհրդապաշտությունը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/610 ''միստիկա'']): Այդ պատճառով Ֆրանսիայում յակոբինյան դիկտատուրան փակեց մասոնական կազմակերպությունները, որոնք վերականգնվեցին Նապոլեոն I-ի օրոք: Ռուսաստանում կային ինչպես հետադեմ, այնպես էլ դեմոկրատական մասոնական օթյակներ: Առժամանակ Մ–յանն են հարել նաև դեկաբրիստները: Ռուսաստանում Մ. արգելվեց 1822-ին: XIX դ. կեսին մասոնական օթյակներ են հիմնվել նաև Կ. Պոլսի և Զմյուռնիայի հայկ. գաղթավայրերում: Նշանավոր են եղել Կ. Պոլսի «Հայկ» («Օրիոն») և «Սեր» օթյակները (ղեկավարել են Ս. Թագվորյանը, Հ. Սվաճյանը, Մ. Մամուրյանը), որոնց գործունեությունն ունեցել է ազգային–ազատագրական բնույթ:&lt;br&gt;
Ներկայումս Մ. տարածված է հիմնականում ԱՄՆ–ում և Մեծ Բրիտանիայում, սակայն մասոնական օթյակները որևէ էական դեր չեն խաղում այդ երկրների հասարակական կյանքում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՉՅԱՆ''' Անահիտ Հակոբի (ծն. 9(22). 11.1900, Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Լենինական)), հայ սովետական դերասանուհի: ՀՍՍՀ ժող. արտիստուհի (1950): 1919-1924-ին սովորել է Մոսկվայի հայկ. դրամատիկական ստուդիայում: 1928-29-ին աշխատել է Լենինականի դրամատիկական, 1930-45-ին՝ Երևանի պատանի հանդիսատեսի, 1945-58-ին՝ Սունդուկյանի անվ. թատրոններում: Լավագույն դերերից են՝ Սոֆի (Հ. Պարոնյանի «Ատամնաբույժն արևելյան»), Կուկուշկինա (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»), Ուստիան (Դեմիրճյանի «Քաջ Նազար»), Էփեմիա (Սունդուկյանի «Պեպո»), Աննա (Գուլակյանի «Արշալույսին»), Աննա Դմիտրևնա («Կենդանի դիակ», ըստ Լ. Տոլստոյի): Նկարահանվել է «Սարոյան եղբայրներ» կինոնկարում:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Խաչիկյան}}
'''ՄԱՍՊԵՐՈ''' (Maspero) Գաստոն (1846-1916), ֆրանսիացի եգիպտագետ: Վիմագրությունների ֆրանս. ակադեմիայի անդամ (1883): 1881-ին Կահիրեում հիմնել է Արևելյան հնագիտության ֆրանս. ինստ–ը: 1881-86-ին և 1899-1914-ին եղել է «Հնությունների ծառայության» և Եգիպտական թանգարանի դիրեկտոր: Դեյր էլ Բահարիում հայտնաբերել է XVII-XXII դինաստիաների փարավոնների մումիաներով գաղտնարանը և այլ նյութեր: Սկզբնավորել է Կահիրեի թանգարանի Գլխավոր կատալոգի հրապարակումը: Մ–ի աշխատություններն ընդգրկում են եգիպտագիտության բոլոր բնագավառները: «Դասական Արևելքի ժողովուրդների հին պատմություն» (հ. 1-3, 1895-99) երկում (որ գրել է իր ժամանակին հայտնի փաստերի հիման վրա) հանրագումարի է բերել Մերձավոր Արևելքի հին ժողովուրդների ամբողջ պատմությունը: «Արևելքի պատմություն» (1894) աշխատության մեջ խոսում է նաև Հայաստանի, հայ–ասուրական, հայ–պարսկ. հարաբերությունների մասին: Մ. հին արլ. հասարակությունը բնորոշել է որպես ֆեոդալական, թեն ընդունել է ստրուկների աշխատանքի լայն օգտագործումը:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Египет, М., 1915.&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՍԱ''' (&lt; լատ. massa — մեծաբեկոր, զանգված), տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/657 ''Զանգված'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՍԱՅԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ''', արտադրության կազմակերպման եղանակ: Բնորոշվում է թողարկվող արտադրանքի բազմաքանակությամբ, համասեռությամբ, սահմանափակ տեսականիով: Արտադրության մասնագիտացման բարձրագույն ձևն է, հնարավորություն է տալիս ձեռնարկությունում կենtրոնացնել մեկ կամ մի քանի տիպաչափի համասեռ արուրքների կամ դրանց դետալների թողարկումը: Կիրառվում է մեքենաշինության, սարքաշինության, թեթև ու սննդի արդյունաբերության մեջ ևն: Կիսաֆաբրիկատների ստանդարտացման, նորմալացման, տեխնոլոգիական պրոցեսների տիպավորման ուղիով կազմակերպվում է և՛ առանձին արտադրամասի ու տեղամասի, և՛ ամբողջ ձեռնարկության մասշտաբով: Տեխնոլոգիական պրոցեսը գերազանցապես առաջադիմական է, համեմատաբար կայուն, աշխատողների որակավորումը՝ բարձր: Օպերացիաները համաչափ են, աշխատանքի առարկաների շարժն ըստ աշխատատեղերի՝ անընդհատ (հաճախ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/579 ''կոնվեյերների''] կիրառմամբ): Մ. ա–յան շնորհիվ աճում է արտադրանքի ծավալը, բարելավվում որակը, բարձրանում աշխատանքի արտադրողականությունն ու իջնում ինքնարժեքը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՍԱՅԱԿԱՆ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ''', մաթեմատիկայի բաժին, որն ուսումնասիրում է պատահական բնույթ ունեցող պահանջների զանգվածային հոսքն սպասարկող համակարգեր: Սպասարկման համակարգ է կոչվում ամեն մի ձեռնարկություն, ուր ժամանակի պատահական պահերին ստացվում են որոշակի ծառայություն կատարելու պատվերներ (օրինակ, ավտոմատ հեռախոսային կայան), ընդ որում, պատահական կարող է լինել նաև պատվերի կատարման տևողությունը: Սպասարկման համակարգը բաղկացած է որոշակի թվով սպասարկող հարմարանքներից՝ գծերից: Եթե հերթական պահանջը ստացվելու պահին կա սպասարկման ազատ գիծ, ապա վերջինս անմիջապես անցնում է պահանջի կատարմանը, իսկ եթե բոլոր գծերն զբաղված են, ապա տվյալ պահանջը կամ մերժվում է (կորուստներով համակարգ), կամ հերթի դրվում (առանց կորուստների համակարգ): Պահանջների հոսքը պատահական պրոցես է, որը պարզագույն դեպքում բնորոշվում է &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; ժամանակամիջոցում &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; պահանջներ ստացվելու &lt;math&gt;V_k(t)&lt;/math&gt; հավանականությունով: Մեկ պահանջի կատարման &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; պատահական ժամանակը բնորոշվում է իր &lt;math&gt;F(t)=P(\tau&lt;t)&lt;/math&gt; բաշխման ֆունկցիայով: Սպասարկման համակարգի աշխատանքը բնութագրող պարզագույն պարամետրերն են. ժամանակի &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; պահին &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; գիծ զբաղված լինելու &lt;math&gt;Pn(t)&lt;/math&gt; հավանականությունը, մերժման հավանականությունը (կորուստներով համակարգի համար), հերթի տևողությունը (առանց կորուստների&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ic9zz9z95f4tgsbcskyle3soj4iiipa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/275</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24997</id>
    <revision>
      <id>393713</id>
      <parentid>261731</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T09:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393713</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11136" sha1="906w9m3n6v6f10ybg8n2wsms59xyz44" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;համակարգի համար): Այսպես, օրինակ, եթե պահանջների հոսքը պուասոնյան է, այսինքն՝ &lt;math&gt;V_k(t)=\frac{\lambda{t}^k{e}^{-\lambda{t}}}{kl}({\lambda}&gt;0)&lt;/math&gt;, իսկ սպասարկման ժամանակի բաշխումը ցուցչային՝ &lt;math&gt; F(t)=1-{e}^{-\beta{t}},~~ t&gt;0, (\beta &gt;0)&lt;/math&gt;, ապա &lt;math&gt; Pk=\lim_{n\to \infty} P_k(t)&lt;/math&gt; հավանականությունները որոշվում են {{լայն|Էռլանգի}} բանաձևով.
: &lt;math&gt;P_k=\frac{{\frac{1}{kl}}(\frac{\lambda}{\beta})^k}{\sum\limits_{k=0}^n{\frac{1}{kl}}(\frac{\lambda}{\beta})^k}&lt;/math&gt;
մասնավորապես, մերժման հավանականությունը որոշվում է 
: &lt;math&gt;P_n=\frac{{\frac{1}{kl}}(\frac{\lambda}{\beta})^n}{\sum\limits_{k=0}^n{\frac{1}{kl}}(\frac{\lambda}{\beta})^k}&lt;/math&gt; բանաձևով։ &lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Хинчин А. Я}}., Работы по математической теории массового обслуживания, М., 1963; {{լայն|Климов Г. П}}., Стохастические системы обслуживания, М., 1966.{{ՀՍՀ հեղ|Ֆ. Գալստյան}}
'''ՄԱՍՍԱՉՈՒՍԵԹՍ''' (Massachusetts), նահանգ ԱՄՆ–ում, Ատլանայան օվկիանոսի ափին, Նոր Անգլիայում: Տարածությունը 21,4 հզ. կմ² է, բն. 6 մլն (85%-ը՝ քաղաքային, 1974): Վարչական, տնտ. և մշակութային կենտրոնը՝ Բոստոն: Մ. ԱՄՆ–ի խիտ բնակեցված և տնտեսապես զարգացած նահանգներից է: Տնտեսության մեջ առաջատարը մշակող արդյունաբերությունն է, հատկապես բազմատեսակ մեքենաշինությունն ու թեթև արդյունաբերությունը: Զարգացած է ռադիոէլեկտրոնային, էլեկտրատեխ., տեքստիլ, կաշվի–կոշիկի, քիմ., ռետինի, թղթի, պոլիգրաֆ արդյունաբերությունը: Զարգանում է միջուկային էներգետիկան: Գյուղատնտեսությունն ունի մերձքաղաքային բնույթ: Ծովափերին զբաղվում են ձկնորսությամբ: Մ–ում են Հարվարդի (Քեմբրիջում) և Կլարկի (Վուսթերում) համալսարանները: Տուրիզմի վայր է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍ–ՍՊԵԿՏՐՈՍԿՈՊԻԱ''', {{լայն|մաս–սպեկտրոմետրիա, մաս–սպեկտրոգրաֆիա}}, նյութի հետազոտման մեթոդ՝ ըստ այդ նյութը կազմող ատոմների ու մոլեկուլների զանգվածների: Մեթոդի էությունը հանգում է նյութի իոնացված մոլեկուլների ու ատոմների (իոնների) գրանցմանը, որոնք ջոկվում են ըստ &lt;math&gt;m/e&lt;/math&gt; հարաբերության մեծության (&lt;math&gt;m&lt;/math&gt;-ը իոնի գտնվածն է, &lt;math&gt;e&lt;/math&gt;-ն՝ լիցքը): Ստացված զանգվածների սպեկտրով որոշվում են հետազոտվող նյութի մեջ բաղադրատարրերի հարաբերական պարունակությունը և դրանց զանգվածները: Մ–ս–ի հիմնական գործիքը {{լայն|մաս–սպեկտրոգրաֆն}} է (կամ մաս–սպեկտրոմետրը), որում իոնային փնջերը ջոկվում են ըստ &lt;math&gt;m/e&lt;/math&gt; հարաբերության՝ էլեկտրական ու մագնիսական դաշտերի միջոցով: Առաջին մաս–սպեկարոմետրը կառուցել է Ջ. Ջ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/197 ''Թոմսոնը''] 1913-ին: Այդ սարքով հայտնաբերվել է &lt;math&gt;Ne^{20}&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;Ne^{22}&lt;/math&gt; կայուն իզոտոպների գոյությունը: 1919-ին Ֆ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/590 ''Աստոնը''] կիրառել է էլեկտրական և մագնիսական փոխուղղահայաց դաշտերում կոլիմացված իոնային փնջերի հաջորդական շեղման սկզբունքը: Այդ սկզբունքով ստեղծված մաս-սպեկտրոմետրը, ի տարբերություն Թոմսոնի գործիքի, որտեղ իոնների փնջերը կիզակետվում էին պարաբոլի ճյուղեր կազմող գծերի վրա, հնարավորություն տվեց փնջերը կիզակետել ըստ միևնույն &lt;math&gt;m/e&lt;/math&gt;-ի: Զգալիորեն բարձրացվեց մաս–սպեկտրոմետրի ճշգրտությունը և հնարավորություն ընձեռնվեց առաջին անգամ ճիշտ չափել ատոմների զանգվածներն ու հայտնաբերել իզոտոպներ: Նկարում պատկերված է Աստոնի մաս–սպեկտրոգրաֆի սխեման: Իոնային աղբյուրում առաջացած իոններն անցնում են &lt;math&gt;S_1, S_2&lt;/math&gt; կոլիմատորներից և մտնում &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; թիթեղների միջև ստեղծված էլեկտրական դաշտը, որի ազդեցությամբ մասնիկները շեղվում են հարթության մեջ &lt;math&gt;e/mv^2&lt;/math&gt;-ուն համեմատական &lt;math&gt;\Theta&lt;/math&gt; անկյունով (&lt;math&gt;v&lt;/math&gt;-ն իոնի արագությունն է): Այնուհետև այդ փնջի մի մասը կտրվում է  &lt;math&gt;S_3&lt;/math&gt; կոլիմատորով, իսկ մնացած մասն անցնում է &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; էլեկտրամագնիսի ստեղծած մագնիսական դաշտը: Ընդ որում վերջինս ուղղահայաց է էլեկտրական դաշտին և իոնների փունջը շեղում է նույն հարթության մեջ հակառակ ուղղությամբ, &lt;math&gt;e/mv&lt;/math&gt;-ին համեմատական &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt; անկյունով: Այդ դեպքում միևնույն &lt;math&gt;e/m&lt;/math&gt; լիցքով մասնիկներն անկախ արագությունից կհավաքվեն միևնույն &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; կետում: Պատճառն այն է, որ փոքր արագության իոնները էլեկտրական դաշտում շեղվում են մեծ անկյունով և մագնիսական դաշտում շարժվում փոքր շառավղի հետագծերով, իսկ մեծ արագության իոնները՝ հակառակը: Տարբեր &lt;math&gt;e/m&lt;/math&gt; հարաբերությամբ իոնների հետագծերը հատվում են տարբեր կետերում, որոնց համախումբը գտնվում է մի ուղղի վրա: Համապատասխանորեն տեղադրված &lt;math&gt;AB&lt;/math&gt; լուսանկարչական թիթեղի սևացման գծերով կարելի է որոշել փնջի զանգվածային սպեկտրը, եթե հայտնի է իոնի &lt;math&gt;e&lt;/math&gt; լիցքը: Մաս–սպեկտրոմետրում լուսանկարչական թիթեղի փոխարեն, որպես ընդունող սարք օգտագործվում է էլեկտրոդ, որի օգնությամբ չափվում է իոնային հոսանքը: Ըստ որում, էլեկտրոդի առջև տեդադրվում է կոլիմատոր, որից անցնում են միայն որոշակի &lt;math&gt;e/m&lt;/math&gt; հարաբերությամբ իոնները: Տարբեր &lt;math&gt;e/m&lt;/math&gt; հարաբերությամբ իոններ գրանցելու համար պետք է փոխել մագնիսական դաշտի արժեքը: Մաս–սպեկտրոզրաֆների և մաս–սպեկտրոմետրերի հիմնական բնութագրական պարամետրերն են լուծունակությունը, դիսպերսիան և զգայնությունը: Ժամանակակից մաս–սպեկտրոմետրերի լուծունակությունը շատ բարձր է և հասնում է &lt;math&gt;10^{-8}-10^{-7}&lt;/math&gt;-ի: Մ–ս–ի մեթոդը կիրառվում է ֆիզիկաքիմիական հետազոտություններում, կենսաբանության, բժշկության մեջ, տեխնիկայում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Астон Փ}}., Масс-спектры и изотопы, пер. с англ., М., 1948; {{լայն|Рафальсон А.Э., Шерешевский А. М}}., Масс-спектрометрические приборы, М.-Л., 1968; {{լայն|Джейрам Р}}., Масс-спектрометрия. Теория и приложения, пер. с англ., М., 1969.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Խուդավերդյան}}
'''ՄԱՍՏԱՐԱ''', {{լայն|Սելավ Մաստարա}}, գետ Հայկական ՍՍՀ–ում, Սևջրի աջ վտակը: Երկարությունը 98 կմ է, ավազանը՝ 1580 կմ²: Սկիզբ է առնում Արագածի հվ–արմ. լանջից, մոտ 2500 մ բարձրությունից: Հոսում է դեպի հվ., ապա՝ հվ–արլ.: Վերին հոսանքում հունն ունի մինչև 30 մ խորություն: Սնումը գերազանցապես անձրևային է: Ունի անկայուն, սելավային ռեժիմ, երբեմն ցամաքում է (30-50 օր): Հայտնի է 2-3 տարին մեկ կրկնվող ուժեղ ցեխաքարային սելավներով: 1957-ի հունիսի 12-ին դիտվել է 128 մ³/վրկ սելավային հոսք:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՏԱՐԱ''', գյուղ Հայկական ՍՍՀ Թալինի շրջանում, շրջկենտրոնից 8 կմ հյուսիս: Անասնապահական սովետական տնտեսությունն զբաղվում է նաև հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, կուլտուրայի տուն, գրադարան, 2 մանկապարտեզ, կինո, կենցաղսպասարկման տաղավար, կապի բաժանմունք, բուժկայան: Մ–ում գործում է Երևանի ժամացույցի գործարանի մասնաճյուղը: 1957-58-ին Մ–ում լույս է տեսել «Մաստարայի կոլտնտեսական» թերթը: Բնակիչների նախնիները եկել են Ալաշկերտից և Մուշից, 1809-ին:&lt;br&gt;
Մ. պատմական Այրարատ նահանգի Արագածոտն գավառի Մազդարա բնակավայրի տարածքում է: Ըստ Հ. Շահխաթունյանի, այստեղով անցել է Արքունի ճանապարհը, որի վրա եղել է «իջևանատուն արքունի»: Մ–ի տարածքում պահպանված հնագիտական և ճարտ. հուշարձանները&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>906w9m3n6v6f10ybg8n2wsms59xyz44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/276</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24998</id>
    <revision>
      <id>393714</id>
      <parentid>261786</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T09:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393714</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8241" sha1="qj559mpnirjvrl7ir991m2pr56jngqb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;վկայում են, որ միջնադարում այն եղել է նշանավոր բնակավայր: Գյուղի արլ. կողմում միջնադարյան գերեզմանոցն է և հնագույն մատուռի ավերակները, գերեզմանոցից արլ., գյուղի սահմանը կազմող բլրի լանջին, Մ–ի մեծ խաչքարն է (1223), հս–արմ. բարձունքի վրա պահպանվել են միջնադարյան ամրոցի ավերակները և հնագույն մատուռի տեղում կառուցված Ստեփանոս Նախավկայի եկեղեցին: Մ–ի տարածքում կան մի քանի մատուռներ: Հատկապես նշանավոր է Մ–ի {{լայն|Ս. Հովհաննես}} եկեղեցին՝ միջնադարյան Հայաստանի հնագույն ու ամենակատարյալ կառույցներից մեկը: Եկեղեցու աղոթասրահը քառանկյունի է (12 մ X 11,20 մ), անկյուններում ձգված հսկա տրոմպները այն վեր են ածում ութանկյան, երկրորդ շարք տրոմպները՝ տասնվեցանկյան, որի վրա բարձրացող թմբուկն ավարտվում է 16 փոքր տրոմպների շարքով, դառնալով գմբեթի հիմքը: Թմբուկը դրսից ութանիստ է, անկյունները հատված են եռանկյունաձև խորշերով: Գմբեթածածկ քառանկյունի ծավալի նիստերին կցված են խորաններ՝ ներսից պայտաձև, դրսից հնգանիստ: Արլ. խորանի երկու կողմում, խորանի ծավալից զգալի ցածր, փոքր սենյակներ են: Եկեղեցու վեղարը կոնաձև է, սալածածկ (նախնականը եղել է կղմինդրյա, կորագիծ նկարվածքով), ունի մուտքեր արմ. և հվ. խորաններից, ութ լուսամուտ թմբուկի, ինը՝ աղոթարանի ծավալի վրա: Մ–ի եկեղեցին բազմիցս վերանորոգվել է, հատկապես մեծ վերանորոգում է եղել VII դ.: Եկեղեցու նախնական շարվածքը իրականացված է շագանակամանուշակագույն մեծ չափերի քարերով (շարքի բարձր.՝ 0,62 մ – 0,77 մ), վերանորոգվել է նարնջադեղնավուն ոչ մեծ չափի քարերով (շարքի բարձր.՝ 0,47 մ – 0,60 մ): Մ–ի եկեղեցին վերանորոգվել է նաև X-XIII դ.: XVIII դ. եկեղեցին շրջապատված է եղել բարձր պարիսպներով, որը 1889-ին գյուղի քահանան քանդել է տվել և վերանորոգել հուշարձանը (արձանագրությունը ավագ խորանի հվ. մույթի սվաղի վրա է): Եկեղեցու վրա պահպանվել են ոմն Գրիգորաս վանականի երեք արձանագրությունները, որոնցում նա իրեն անվանում է եկեղեցու շինող: Արձանագրությունները թվագրված են VII դ., ըստ որի թվագրվել է նաև եկեղեցին: Սակայն Մ–ի եկեղեցու ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ հիշյալ արձանագրությունները վերաբերում են նրա VII դ. վերանորոգմանը, և որ այն կառուցվել է V դ., որի ապացույցն են ճարտ. խիստ արխաիկ հատկանիշները՝ պատերի մեծ հաստությունը (1,30 մ), խորանների, կամարների ու գմբեթի պայտաձևությունը, նախնական քարերի մեծ չափերը, անկյունային սենյակների մուտքերի բարավորների հավասարաթև արխաիկ խաչերը, քերովբեների գծաքանդակները, արմ. ճակատի խաչքանդակը զույգ թռչուններով, կամարակապ պսակն ավարտող աղավնիների բարձրաքանդակները ևն, որոնք բնորոշ են IV-V դդ.: Այս թվագրումը հաստատում է նաև հուշարձանի հնագույն շարքի վրա պահված հուն. արձանագրությունը: Եկեղեցու թվագրման վերաբերյալ կան նաև այլ տեսակետներ (VI դ., VII դ.):&lt;br&gt;
Մ–ի եկեղեցին բացառիկ է իր ներսի տարածության լուծմամբ, առավել ամբողջական է, ընդարձակ, գմբեթի և ցածի ծավալների կատարյալ հավասարակշռությունը աղոթարանի կերպարին հաղորդում է վեհ անդորրություն, իսկ լայնաթռիչք գմբեթն ու այն կրող զորեղ տրոմպները՝ հզորություն և առնականություն: Մ–ի եկեդեցու կառուցվածքը պլաստիկ մակերեսներով ստեղծված մոնոլիտ համակարգ է՝ իրականացված քարով, աշխատում է որպես շրջված զանգ, որի ծանրության կենտրոնը բարձրության &lt;math&gt;1/3&lt;/math&gt;-ի վրա է: Կառուցվածքի այս համակարգով է պայմանավորված եկեղեցու բացառիկ կայունությունն ու սեյսմակայունությունը, որը միաժամանակ նրա գեղարվեստական արտահայտչականության հիմնական միջոցն է: Մաստարայատիպ են Ոսկեպարի (VI դ.), Արթիկի Մեծ (VII դ.), Հառիճավանքի (VII դ.) և Կարսի Առաքելոց (X դ.) եկեղեցիները:&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 288-րդ էջից հետո՝ ներդիրում:&lt;br&gt;
''Գրկ''. {{լայն|Հովսեփյան Գ}}., Գրչության արվեստը հին հայոց մեջ, մաս 3, Վաղ–պատ, 1913: {{լայն|Թորամանյան Թ}}. Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, (հ.) 1-2, Ե., 1942-48: {{լայն|Токарский Η. Μ}}, Архитектура Армении ΙV–XIV вв, Е., 1961; {{լայն|Еремян А}}., О взаимоотношениях армянской и византийской архитектуры IV-VII вв., Е, 1978; {{լայն|Strzygowski J}}., Die Baukunst der Armenier und Europa.., t. 1-2, Wienn, 1918.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Երեմյան}}
'''ՄԱՍՏՈԴՈՆՏ''' (&lt; հուն. μαστός – կրծքապտուկ և όδοΰς, սեռական հոլովում՝ όδόντος – ատամ), կնճիթավորների կարգի անհետացած կաթնասունների մեծ յուրահատուկ խումբ: Մ–ները ապրել են ուշ պալեոգենում–անթրոպոգենում: Եվրոպայում և Ասիայում մահացել են նեոգենի վերջում, Աֆրիկայում և Հյուսիսային Ամերիկայում՝ անթրոպոգենում: Բարձրությունը 1,5–3,2 մ է: Մ–ները եղել են ելունդաատամնավոր, որոնց մոտ ատամնապսակները կազմված էին առանձին կրծքապտուկանման ելուստներից (այստեղից էլ՝ անվանումը), և կատարատամնավոր, որոնց ատամների վրա գտնվող թմբիկները առաջացրել էին լայնակի կատարներ: Հին Մ–ները ունեին մեկական զույգ ժանիք վերին և ստորին ծնոտներում, ավելի ուշ ձևերը՝ մեկ զույգ ժանիք վերին ծնոտում: Մ–ները պատկանել են տարբեր էկոլոգիական տիպերի (սնվել են ճահիճներում, անտառներում, անտառատափաստաններում ևն): Մ–ների մնացորդները ՍՍՀՄ–ում հայտնաբերված են Ղազախստանում, Միջին Ասիայում, եվրոպական&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qj559mpnirjvrl7ir991m2pr56jngqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/277</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24999</id>
    <revision>
      <id>393715</id>
      <parentid>261804</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T09:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393715</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11732" sha1="j9zhvobpifc0sbs69ox2vfuu8hs66h3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մասի հարավում: Կատարատամնավոր Մ–ներից ծագել են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/346 ''փղերը'']: Մ–ները կարևոր նշանակություն ունեն կայնոզոյի կոնտինենտալ նստվածքների շերտագրության համար:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՏՐՈՅԱՆԻ''' (Mastroianni) Մարչելլո (ծն. 1923), իտալացի կինոդերասան: Առաջին մեծ դերը կինոյում Էրկոլեն էր («Օգոստոսյան կիրակի», 1949):	1950-ական թթ. հիմնականում հանդես է եկել կատակերգական ֆիլմերում («Իսպանիա հրապարակի աղջիկները», 1951, «Սիրո օրեր», 1954, «Մի հեկտար երկինք», 1959 ևն): Մ. ստեղծել է արևմուտքի ժամանակակից մտավորականի կերպարներ Ֆ. Ֆելինիի (Մարչելլո, «Քաղցր կյանք», 1959, Գուիդո Անսելմիի, «Ութ և կես», 1962) և Մ. Անտոնիոնիի (Ջովաննի, «Գիշեր», 1960) կինոնկարներում: Հաջողությամբ հանդես է եկել բարքերի («Երեկ, այսօր, վաղը», 1963, «Ամուսնություն իտալական ձևով», 1964) և սոցիալական սուր («Ամուսնալուծություն իտալական ձևով» 1961), կատակերգություններում: Ստեղծել է նաև ՍՍՀՄ–ում երկրորդ հայրենիք գտած իտալացի ռազմագերի Անտոնիոյի կերպարը («Արևածաղիկներ», 1971):&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՐԵՆԻ''', վարդազգիների ընտանիքի վայրի բույսերի տեսակներ: Սովորաբար թփեր են (մինչև 1 մ բարձրության), երբեմն՝ ծառանմաններ (մինչև 3 մ), հազվադեպ՝ լիաններ: Ընձյուղները պատված են սուր փշերով: Տերևները բարդ են՝ դասավորված կենտ փետրաձև, տերևակոթունի վրա՝ 3-7, երբեմն՝ մինչև 9 տերև: Ծաղիկները՝ մեկական կամ հավաքված հովանոցավոր ծաղկաբույլում, երկսեռ են, սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, դեղին, ունեն բազմաթիվ առէջներ: Պտուղը ընկուզիկ է, բազմասերմ, պտղաբույլը՝ մսալի, ոչ հյութալի, արտաքին մաշկը՝ կաշենման, հաստ: Պտղամաշկը՝ կարմիր, կանաչ, վարդագույն, դեղնակարմրավուն, կանաչադեղնավուն: Մ–ի պտուղը պարունակում է շաքարներ, դաբաղանյութեր, հանքային տարրեր, հարուստ է վիտամիններով (հատկապես &lt;math&gt;C&lt;/math&gt;): Պտուղներից պատրաստում են մուրաբա, ստանում հյութ, յուղ ևն: Բժշկության մեջ օգտագործում են որպես վիտամինային հումք (թուրմի, հյութերի ևնի ձևով), յուղը կիրառվում է տրոֆիկ խոցերի, մաշկային որոշ հիվանդությունների բուժման համար: Ցրտաչորադիմացկուն բույս է: Տարածված է Հյուսիսային կիսագնդում, առավելապես՝ բարեխառն և մերձարևադարձային գոտիներում: Հայտնի է մոտ 350-400 (այլ տվյալներով 100-250), ՍՍՀՄ–ում՝ մինչև 250 (60-150) տեսակ: ՀՍՍՀ–ում տարածված են {{լայն|առատափուշ}} (R. pimpinellifolia), {{լայն|Սասնովսկու}} (R. Sasnovsckii), {{լայն|Ղազարյանի}} (R. Kazarianii), {{լայն|Հազարաթերթ}} (R. centifolice) Մ. ու այլ տեսակներ:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Մարգարյան}}
'''ՄԱՍՐԻԿ''', {{լայն|Մազրա, Սավդից}}, գետ Հայկական ՍՍՀ–ում, Սևանի ավազանում: Երկարությունը 45 կմ է, ավազանը՝ 685 կմ²: Կազմվում է Արևելյան Սևանի լեռնաշղթայից սկիզբ առնող օժանդակներով: Լեռնահարթավայրային գետ է: Հոսում է տրոգային, ապա կանիոնանման հովիտներով: Մասրիկի դաշտում ընթացքը դանդաղում է, առաջացնում է մեանդրներ և զգալի չափով ճահճացած հովիտ, ապա՝ թափվում Սևանա լիճը: Սնումը գերազանցապես ձնաանձրևային է, նաև՝ ստորերկրյա: Հորդանում է գարնանը: Միջին տարեկան ծախսը՝ 3,01 մ³/վրկ (Տորֆ դիտակետ), հոսքը՝ 94,8 մլն մ³: Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման համար:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Աբրահամյան}}
'''ՄԱՍՐԻԿԻ ԴԱՇՏ''', գտնվում է Հայկական ՍՍՀ–ում, Սևանի ավազանի հարավ–արևելքում, Մասրիկ գետի ստորին հոսանքի շրջանում, 2000 մ բարձրության վրա: Ունի դեպի լիճը թեքված հարթ մակերևույթ: Ծածկված է լճային, գետաբերուկային և պրոլյուվիալ նստվածքների հզոր շերտով, արմ–ում՝ նախկին Գիլլի լճի տեղում կա տորֆ: Մ. դ. գյուղատնտ. շրջան է: Մշակում են կարտոֆիլ, ցորեն, ծխախոտ, բանջարեղեն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍՐՈՒՑ ԱՆԱՊԱՏ''', ճարտարապետական հուշարձան ՀՍՍՀ Մարտունու շրջանի Ձորագյուղ բնակավայրի արևելյան եզրին: Արտաքինից ուղղանկյուն, ներսից եռաբսիդ, անկյուններում չորս ավանդատներով գմբեթավոր ոչ մեծ կառույց է: Պատերը շարված են կոպիտ մշակված քարերից, իսկ կառուցողական առավել պատասխանատու մասերը (գմբեթակիր կամարները, թմբուկը և գմբեթը)՝ համեմատաբար կանոնավոր մշակված քարերից: Հիմնովին վերակառուցվել է հվ–արմ. ավանդատունը: Գմբեթը և խաչաթևերը ծածկված են եղել հարթ, ուղղանկյուն սալերով: Մ. ա–ի կառուցման թիվը հայտնի չէ, սակայն իր ձևերով այն մոտ է Սյունիքի ճարտ. դպրոցի IX-X դդ. սահմանագծում կառուցված հուշարձաններին:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մնացականյան Ս. Թ}}., Հայկական ճարտարապետության Սյունիքի դպրոցը, Ե., 1960: Դիվան հայ վիմագրության, պր. 4, Ե., 1973 (կազմ. Բարխուդարյան Ս. Գ.):{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Մնացականյան}}
'''ՄԱՍՈՒԴԻ''' (IX դ. վերջ – 956 կամ 957), արաբ պատմիչ, ճանապարհորդ: Եղել է Իրանում, Հնդկաստանում, Աֆրիկայում, Հայաստանում, Միջին Ասիայում: Նրա բազմաթիվ (շուրջ 20) աշխատություններից պահպանվել են միայն երկուսը՝ «Ոսկու լվացատեղեր և գոհարների հանքեր», ուր տեղեկություններ է հաղորդում երկրի, ծովերի ու լեռների, ինչպես նաև աշխարհի տարբեր ժողովուրդների (հույների, հռոմեացիների, արաբների՝ մինչև X դ. կեսը) մասին, և աշխարհագրական փոքրիկ երկ: Արժեքավոր է Արայի և Շամիրամի մասին հաղորդած արաբ. զրույցը, որը տարբերվում է մեզ հասած այլ պատումներից: Մանրամասն տեղեկություններ է հաղորդում Կովկասի ցեղերի մասին:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Տեր–Ղևոնդյան Ա}}., «Արա և Շամիրամ» առասպելի մի արձագանքը արաբ պատմիչ Մասուդու մոտ, «ՊԲՀ», 1965, № 4:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Տեր–Ղևոնդյան}}
'''ՄԱՍՈՒՆՔ''', սրբացված անձնավորության մարմնի (երբեմն նրա իրերի) մնացորդ, նշխար: Քրիստոնեության մեջ Մ–ի պաշտամունքը սահմանվել է III դ., որը Բյուզանդական կայսրության մեջ մերժել են պատկերամարտները: 787-ի Տիեզերական 7-րդ (Նիկեայի 2-րդ) ժողովը, Մ–ին վերագրելով հրաշագործ զորություն, վերահաստատեց նրա երկրպագությունը, որն այնուհետև դարձավ սրբապաշտամունքի ձևերից մեկը: Միջին դարերում Մ–ները արտադրվել են գլխավորապես վանքերում: Սնահավատության վրա հիմնված Մ–ի պաշտամունքը եկեղեցին օգտագործել է կրոնն ամրապնդելու և նվիրաբերությունների միջոցով հավատացյալներից եկամուտներ կորզելու համար:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' Օ святых мощах. (Сб. материалов), М.. 1961.&lt;br&gt;
'''ՄԱՎԱՍ''', գյուղ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտունու շրջանում, շրջկենտրոնից 34 կմ հարավ–արևմուտք: Միավորված է Սխտորաշենի կոլտնտեսության հետ: Մ–ում պահպանվել է Մամասերի վանքը (XIII դ.), Երեք Մանկունք եկեղեցին (1854):&lt;br&gt;
'''ՄԱՎԻՅԱՆ''' Միհրան Մինասի (ծն. 26.7.1900, ք. Ադաբազար), սփյուռքահայ հասարակական գործիչ: Ֆրանսիայի կոմկուսի անդամ 1926-ից: Ֆրանսահայ համայնքի հասարակական կյանքի գործուն մասնակից–կազմակերպիչներից, եղել է ՀՕԿ–ի վարչության անդամ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/701 ''ֆրանսահայ մշակութային միության''] հիմնադիրներից է: Գերմ. օկուպացիայի տարիներին մասնակցել է ֆրանս. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/388 ''Դիմադրության շարժմանը''], 1944-ին գեստապոյականները ձերբակալել են Մ–ին և դատապարտել մահվան. եղել է Օսվենցիմի, Բուխենվալդի համակենտրոնացման ճամբարներում, որտեղից փրկվելով, վերադարձել է Ֆրանսիա: Գրել է «Ոճիրի անդրաշխարհեն» (1975) գիրքը (պատկերել է ֆաշիստների վայրագությունները):&lt;br&gt;
'''ՄԱՎՅԱՆ''' Վահրամ Հակոբի (ծն. 27.6. 1926, Երուսաղեմ), հայ գրող: Նախնական կրթությունն ստացել է տեղի Թարգմանչաց վարժարանում: 1944-ին ավարտել է «Բիշըփ Գոբաթ» անգլ. կոլեջը: 1944–58-ին դասավանդել է Նիկոզիայի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j9zhvobpifc0sbs69ox2vfuu8hs66h3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/278</title>
    <ns>104</ns>
    <id>25000</id>
    <revision>
      <id>393716</id>
      <parentid>262538</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T10:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393716</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10649" sha1="31t8m3ldgx3cs7pssepoj91a13uwkuu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մելիքյան ագգային վարժարանում և Մելքոնյան կրթական հաստատությունում: 1958-ին Մ. մեկնել է Անգլիա, 1961-ին ավարտել Բելֆաստի «Քուինզ յունիվրսիթի»-ի անգլ. գրականության, փիլիսոփայության, հոգեբանության եռամյա դասընթացները: 1963-ից հաստատվել է Լիսաբոնում, սկսել պաշտոնավարել Կյուլպենկյան հիմնարկության հայկ. բաժնում: Աշխատանքի բերումով այցելել է աշխարհի հայաշատ կենտրոնները, ուսումնասիրել նրանց հուզող կրթական, մշակութային և այլ հարցեր: Բազմիցս եղել է Հայաստանում:&lt;br&gt;
Մ. գրական ասպարեզ է իջել որպես բանաստեղծ: Նրա քնարական գործերն ամփոփված են «Համեցող վերադարձ» (1956, Երուսաղեմ) ժողովածուում: 1958-ից սկսած գրել է պատմվածքներ, վիպակներ, օրագրություններ: Հրատարակվել են Մ–ի «Հայու բեկորներ» (1967, «Անկապ օրագիր» (1968, Երուսաղեմ) և «Ամեն տեղ հայ կա» (1977, Երուսաղեմ), «Մխացող հոգիներ» (Երևան, 1977) ժողովածուները: Մ–ի ստեղծագործության հիմնական նյութը աշխարհացրիվ «հայ բեկորներու» հոգեկան տառապանքն է ու պայքարն իրենց հետզհետե կորսվող ազգային դիմագիծը պահպանելու համար:&lt;br&gt;
'''ՄԱՎՐԵՐ''' (հուն. μαυρός — մուգ, սև), 1. Մավրիտանիայի հիմնական բնակչությանը հնում հռոմեացիների տված անվանումը: 2. Միջին դարերում Արևմտյան Եվրոպայում Պիրենյան թերակղզու և Հյուսիսային Աֆրիկայի արմ. մասի մահմեդական բնակչության անվանումը: 3. Մ. {{լայն|ցեյլոնյան}}, էթնիկական խումբ Ցեյլոն կղզում (Շրի Լանկա)՝ արաբ վերաբնակիչների (VII-XII դդ.) և բնիկ սինգալուհիների ու թամիլուհիների ամուսնությունից առաջացած սերունդները (ավելի քան 600 հզ., 1980): Խոսում են սինգալերեն կամ թամիլերեն: Դավանում են մահմեդականություն: Ավանդական զբաղմունքը արհեստներն ու առևտուրն են:&lt;br&gt;
'''ՄԱՎՐԻԿԻՈՍ''' (Μαυρίκιος), {{լայն|Մորիկ}} (ծն. թ. անհտ. – 602), Բյուզանդիայի կայսր 582-ից: Հայկ. ավանդությունը Մ–ի ծննդավայր է համարում Օշականը կամ Տարոնը և ենթադրվում է, որ հայրը հայկ. ծագում է ունեցել: Մ. շարունակել է իր նախորդի՝ Տիբերիոսի ժամանակ սկսված պատերազմը Պարսկաստանի դեմ, որն ավարտվել է 591-ին: Մ–ի կառավարման ժամանակ կենտրոնական իշխանության դեմ տեղի են ունեցել խռովություններ ու ապստամբություններ: 602-ին ապստամբած բանակը կայսր է հռչակել Փոկասին (802-810), որի հրամանով Մ. և նրա որդիները սպանվել են:&lt;br&gt;
591-ի պարսկա–բյուզանդական պայմանագրով Հայաստանի՝ Բյուզանդիային անցած մասում Մ. վարել է իշխանների ուժերը և հայոց զորքը ջլատելու քաղաքականություն: Սեբեոսի երկում (գլ. ԺԳ) պահպանված է Պարսից արքա Խոսրով II-ին ուղղած Մ–ի նամակի պատճենը, որտեղ առաջարկում է հայ ավագանուն և զինված ուժերը գաղթեցնել Թրակիա և Արևելք։ Մ․ ձգտել է Հայաստանում բռնի տարածել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/405 ''քաղկեդոնականությունը''], Ավանում հիմնել է հայկ․ քաղկեդոնական հակաթոռ կաթողիկոսություն։ Նրա քաղաքականությունն առաջացրել է հայերի դժգոհությունը։ Մ–ի օրոք Շիրակաշատը (այժմ՝ Մավրակ գյուղ), ի պատիվ կայսեր, կոչվել է Մավրիկապոլիս։ Միջնադարում Հայաստանում Մ–ի անձի շուրջ ստեղծվել են բազմաթիվ ավանդություններ։&lt;br&gt;
''Գրկ''․ {{լայն|Տեր–Սահակյան Կ}}․, Հայ կայսերք Բյուզանդիոնի, հ․ 1, Վնտ․, 1905, էջ 25–125։{{ՀՍՀ հեղ|Հ․ Բարթիկյան}}
'''ՄԱՎՐԻԿԻՈՍ''' (Mauritius), պետություն Հնդկական օվկիանոսի արևմուտքում, Մավրիկիոս, Ռոդրիգես, Ագալեգա կղզիների և Կարգադոս Կարախոս արշիպելագի վրա։ Մտնում է Բրիտանական համագործակցության մեջ։ Տարածությունը 2045 կմ² է, բն․ 950 հզ․ (1979), հիմնականում՝ հնդիկներ, կրեոլներ, չինացիներ, աֆրիկացիներ։ Պաշտոնական լեզուն անգլերենն է, տոմարը՝ գրիգորյանը։ Դավանում են, հիմնականում, հինդուիզմ (49 %–ը), կան նաև քրիստոնյաներ (33 %–ը), մահմեդականներ (14 %–ը), բուդդայականներ (4 %–ը)։ Մայրաքաղաքը՝ Պորտ Լուի։ Վարչականորեն բաժանվում է 9 օկրուգի։&lt;br&gt;
'''Պետական կարգը'''։ Մ․ սահմանադրական միապետություն է։ Ընդունված սահմանադրությունն ուժի մեջ է 1968-ից։ Պետության գլուխը անգլ․ թագավորն է (թագուհին), որին Մ–ում ներկայացնում է գեներալ–նահանգապետը։ Օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը միապալատ օրենսդրական ժողովն է։ Պրեմիեր մինիստրին և կառավարության (կաբինետի) անդամներին նշանակում է գեներալ–նահանգապետը՝ օրենսդրական ժողովի կազմից։ Տեղական իշխանության մարմինները օկրուգային և գյուղական մունիցիպալային խորհուրդներն են։ Դատական համակարգը կազմում են գերագույն դատարանը, քաղաքացիական ապելյացիոն դատարանը, քրեական ապելյացիոն դատարանը և մագիստրատի օկրուգային դատարանները։&lt;br&gt;
'''Բնությունը։''' Կղզիները հրաբխային ծագման են՝ շրջապատված կորալային խութերով։ Առավելագույն բարձրությունը 826 մ է (Պիտոն լեռ, Մավրիկիոս կղզի)։ Կլիման արևադարձային ծովային է։ Ամենատաք ամսվա (փետրվար) միջին ջերմաստիճանը 26°C է, ամենացուրտ ամսվանը (օգոստոս)՝ 14°C, տարեկան տեղումները՝ 1500–5000 մմ։ Տարածված են բերրի հողերը։ Արևադարձային խիտ անտառները պահպանվել են լեռներում։ Հարուստ է թռչնաշխարհը։&lt;br&gt;
'''Պատմական տեղեկանք'''։ Մավրիկիոս կղզին արաբ ճանապարհորդներին հայտնի էր X դ․։ Մինչև XVI դ․ անմարդաբնակ էր։ XVI դ․ կղզում հայտնվել են պորտուգալացիները։ 1598-ին զավթել են հոլանդացիները և անվանել Մ․ [ի պատիվ արքայազն Մորից (Maurits) Օրանցու]։ 1715-ին կղզին գրավել են ֆրանսիացիները և վերանվանել Իլ դը Ֆրանս (Ֆրանսիայի կղզի)։ 1810-ին կղզին անցել է Մեծ Բրիտանիային (1814-ին պաշտոնապես դարձել է գաղութ)։ XIX դ․ սկզբին կղզում բնակություն են հաստատել հնդիկներ ու չինացիներ։ 1825-ին ստեղծվել է խորհրդակցական մարմին՝ Օրենսդրական խորհուրդը (անգլ․ նահանգապետին կից)։ 1935-ին ստեղծվել են առաջին արհմիությունները, 1936-ին՝ քաղ․ առաջին՝ լեյբորիստական կուսակցությունը (ԼԿ), որն արտահայտում էր մանր և միջին բուրժուազիայի (հիմնականում՝ հնդ․ ծագումով) շահերը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հակագաղութատիրական պայքարի աճը հարկադրեց Մեծ Բրիտանիային որոշ զիջումներ անել․ 1957-ին ընդլայնվեցին Օրենսդրական խորհրդի իրավունքները, 1958-ին մտցվեց համընդհանուր ընտրական իրավունք։ 1964-ին կազմվեց ազգային կառավարություն։ 1967-ին կղզին ստացավ ինքնակառավարվող տարածքի ստատուս։ 1968-ին Մ․ դարձավ անկախ պետություն՝ Բրիտանական համագործակցության շրջանակներում։ 1968-ից ՄԱԿ–ի անդամ է։ 1970-ին Մ–ում ծավալված գործադուլային շարժումը ուժեղացավ 1971-ի վերջին։ 1971-ին երկրում մտցվեց արտակարգ դրություն, արգելվեցին Մավրիկիոսցիների մարտական շարժում (ՄՄՇ, հիմնվել էր 1970-ին) կուսակցությանը հարող արհմիությունները։ 1972-ին Մ․ միացավ «Ընդհանուր շուկային»։ 1974-ի Փետրվարին վերացվեց ՄՄՇ–ին հարող արհմիությունների արգելքը:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>31t8m3ldgx3cs7pssepoj91a13uwkuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/279</title>
    <ns>104</ns>
    <id>25001</id>
    <revision>
      <id>393717</id>
      <parentid>316740</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T10:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393717</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12450" sha1="2pb3x6j6c5m69gptcxic2kjnrvyzdnx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1976-ին կազմվեց նոր կառավարություն՝ նախկին (1967-ից) պրեմիեր մինիստր Ս. Ռամգուլամի գլխավորությամբ: 1978-ի մարտին վերացվեց արտակարգ դրությունը:&lt;br&gt;
ՍՍՀՄ–ի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվել են 1968-ին:&lt;br&gt;
'''Քաղաքական կուսակցությունները և արհմիությունները''': {{լայն|Լեյբորիստական կուսակցություն}} (ԼԿ), ստեղծվել է 1936-ին: {{լայն|Մավրիկիոսական սոցիալ–դեմոկրատական կուսակցություն}} (ՄՍԴԿ), ստեղծվել է 1955-ին: {{լայն|Գործողության մահմեդական կոմիտե}} (ԳՄԿ), ստեղծվել է 1958-ին: ԼԿ, ՄՍԴԿ և ԳՄԿ կազմում են կառավարական կոալիցիա: {{լայն|Մավրիկիոսցիների մարտական շարժում}} (ՄՄՇ), ստեղծվել է 1970-ին:&lt;br&gt;
{{լայն|Մ–ի արհմիությունների ֆեդերացիա}}, հիմնվել է 1960-ին, մտնում է ԱՀՖ–ի մեջ: Մ–ի {{լայն|լեյբորիստական կոնգրես}}, ստեղծվել է 1963-ին:&lt;br&gt;
'''Տնտեսությունը''': Մ. օտարերկրյա կապիտալից կախյալ ագրարային երկիր է: Մշակում են շաքարեղեգ, ծխախոտ, բանան, հալվե, եգիպտացորեն, կարտոֆիլ, բանջարեղեն: Զբաղվում են նաև անասնապահությամբ և ձկնորսությամբ: Կան շաքարեղեգի և թեյի վերամշակման գործարաններ, նավաշինարան: Մշակում են արհեստական ռուբին: Ավտոճանապարհների երկարությունը 2 հզ. կմ է (1977): Խոշոր նավահանգիստը Պորտ Լուին է: Կա միջազգային օդանավակայան: Արտահանում է շաքար, թեյ, ծխախոտ, մաթ, ներմուծում՝ սննդամթերք, մեքենաներ և սարքավորում, արդ. ապրանքներ: Առևտրական գործընկերներն են Մեծ Բրիտանիան, Կանադան, ԱՄՆ–ը, ՀԱՀ–ը, Ավստրալիան, Ֆրանսիան, Հնդկաստանը: {{լայն|Դրամական միավորը}} մավրիկիոսական ռուփին է: 7,7 մավրիկիոսական ռուփին = 1 դոլլարի (1979):&lt;br&gt;
'''Լուսավորությունը''': Պարտադիր կրթության մասին օրենք չկա, թեև տարրական դպրոց հաճախում է երեխաների ավելի քան 90%-ը: Մ–ի կրթական համակարգը նման է անգլիականին: 6-ամյա տարրական դպրոց ընդունվում են 5 տարեկանից: Միջնակարգը 7-ամյա է, ունի երկու աստիճան (5+2 տարի ուս. տևողությամբ): Մասնագիտական կրթություն են ստանում միջնակարգ դպրոցի I աստիճանի հիմքի վրա: Տարրական դպրոցի ուսուցիչները պատրաստվում են (երկու տարում) լրիվ միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա: Բարձրագույն կրթություն տալիս է Պորտ Լուիի համալսարանը (1965): Պորտ Լուիում են գտնվում Մ–ի ինստ-ի (42 հզ. գիրք), Մունիցիպալային (ավելի քան 40 հզ. գիրք), Կարնեգիի (25 հզ. գիրք) գրադարանները, Պորտ Լուիի (1885), Պատմության (1950) թանգարանները, Գեղարվեստական պատկերասրահը (1921), Մ–ի հերբարիումը (1960):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Burgh-Edwardes S}}. B. de, The History of Mauritius, Լ., 1921; {{լայն|Tоussaint A}}., Port Louis. Deux siecles d’histoire, 1735-1935, Port Louis, 1936; {{լայն|Barnwell P. J., Tоussaint A}}., Short History of Mauritius, L., 1949.&lt;br&gt;
'''ՄԱՎՐԻՏԱՆԱԿԱՆ ԱՐՎԵՍՏ''', {{լայն|մավրիտանական ոճ}}, Հյուսիսային Աֆրիկայում և Իսպանիայի հարավում XI–XV դարերում զարգացած միջնադարյան արվեստի պայմանական անցանումը: Մ. ա. ձևավորվել է Արաբական խալիֆաթի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/669 ''Արաբական մշակույթ'']), բերբերների և վեստգոթերի գեղարվեստական ավանդույթների զուգորդման հիման վրա: Այն միասեռ չի եղել. Ալժիրում, Թունիսում, Մարոկկոյում և արաբ. Իսպանիայում (այսպես կոչված իսպանա-մավրիտանական) տարբեր զարգացում ունենալով, Մ. ա. ենթարկվել է բարդ ձևափոխությունների՝ տեկտոնիկ պարզ ձևերից, զուսպ հարդարանքից (Ալժիր քաղաքի Մեծ մզկիթը, 1096) ընդհուպ դեկորատիվ շքեղ զարդարանքը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/180 ''Ալհամբա''], XIII–XIV դդ.): Մ. ա.-ին բնորոշ են ներքին բակ բացվող բազմանավ աղոթասրահով մզկիթները, քառակուսի հատակագծով մինարեթ-աշտարակները, գեղանկարչորեն նախագծված պալատները: Պաշտամունքային և աշխարհիկ շինություններում կիրառվել են սլաքաձև-պայտաձև, բազմաթև և ժաներիզավոր կամարներ, շթաքարե գմբեթներ, ֆրիզներ, քիվեր, արտեսոնադոներ (կեսոնային զարդարուն առաստաղներ), ինչպես և արհեստական մարմարի ու փայտի որմնափորագրություն, հաղճասալիկով պատված սյուներ, խեցե և ապակե խճազարդ, վիտրաժներ, գունավոր մարմար: Շինությունների և կիրառական արվեստի առարկաների հարդարանքին բնորոշ է բուսական, երկրաչափական և վիմագրական մոտիվներով հարուստ ոճազարդումը:&lt;br&gt;
''Գրկ''. Всеобщая история архитектурй, т. 8, М., 1969.&lt;br&gt;
'''ՄԱՎՐԻՏԱՆԻԱ''', {{լայն|Մավրիտանիայի Իսլամական Հանրապետություն}} (ֆրանս. République islamique de Mauritanie, արաբ. Ալ-Ջումհուրիա ալ-Իսլամիա ալ-Մուրիտանիա), պետություն Հյուսիս-Արևմտյան Աֆրիկայում: Արմ-ում ողողվում է Ատլանտյան օվկիանոսի ջրերով: Սահմանակից է Ալժիրին Արևմտյան Սահարային, Մալիին, Սենեգալին: Տարածությունը 1031 հզ. կմ² է, բն. 1,54 մլն (1978): Մայրաքաղաքը՝ Նուակշոտ: Վարչականորեն բաժանվում է 11 շրջանի և 1 մայրաքաղաքային օկրուգի: &lt;br&gt;
'''Պետական կարգը''': 1978-ի հեղաշրջումից հետո չեղյալ է հայտարարվել 1961-ի սահմանադրությունը: Ըստ 1980-ի սահմանադրական խարտիայի, ամբողջ իշխանությունը կրում է ազգային փրկության զինվորական կոմիտեի նախագահը, որը պետության և կառավարության գլուխն է, պաշտպանության մինիստրն ու զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը:&lt;br&gt;
'''Բնությունը''': Ռելիեֆում տիրապետում են ընդարձակ հարթավայրերը և ոչ բարձր սարավանդները (բարձրությունը՝ 250-500 մ): Կան երկաթի, պղնձի, վոլֆրամի, աղի խոշոր հանքավայրեր: Կլիման արևադարձային է, անապատային: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 16-20°C է, հուլիսինը՝ 30-32°C, տարեկան տեղումները՝ 50-400 մմ: Գետերը մշտական հոսք չունեն: Բուսածածկույթը նոսր է: Տիրապետում են էֆեմեր բույսերը, չորասեր թփուտները և ակացիաները:&lt;br&gt;
'''Բնակչությունը''': 3/4-ից ավելին Արևմտյան Սահարայի արաբներ (մավրեր) են: Պաշտոնական լեզուն արաբերենն է, պետական կրոնը՝ մահմեդականությունը, տոմարը՝ գրիգորյանը:&lt;br&gt;
'''Պատմական ակնարկ''': Մ–ի հին և միջնադարյան պատմությունը քիչ է ուսումնասիրված: VII-XI դդ. Մ–ի հվ. մասը մտել է Արևմտյան Աֆրիկայի միջնադարյան պետությունների կազմի մեջ, իսկ հս. մասում եղել են բերբերների պետ. կազմավորումներ: XI դ. կեսին Մ–ի տարածքում առաջացել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/183 ''Ալմորավյանների''] հզոր պետությունը (մինչև 1146-ը), որն ընդգրկել է նաև Մարոկկոյի և Արևմտյան Ալժիրի տարածքները: XIII-XIV դդ. Մ–ի հվ. մասը մտել է միջնադարյան Մալի պետության ազդեցության ոլորտի մեջ, սակայն սերտ կապեր է պահպանել Մարոկկոյի հետ: XIV-XV դդ. Մ. ներխուժած արաբ. մաքիլ ցեղերը արագացրել են XI դ. սկսած Մ–ի մահմեդականացման ու արաբացման ընթացքը: XV դ. Մ. են մուտք գործել եվրոպացիները՝ պորտուգալացիները և իսպանացիները, այնուհետև՝ հոլանդացիները, անգլիացիներն ու ֆրանսիացիները: 1783-ի Վերսալի հաշտությամբ (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իսպանիա) Մ–ի առափնյա շրջանները ճանաչվել են բացառապես ֆրանս. ազդեցության ոլորտ: 1920-ին երկիրը պաշտոնապես հայտարարվել է ֆրանս. գաղութ՝ Ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկայի (ՖԱԱ) կազմում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939-45) հետո ուժեղացել է Մ–ի ազատագրական շարժումը, առաջացել են առաջին քաղ. կուսակցությունները: Ազգային-ազատագրական շարժումն առավել ևս ուժեղացել է 1956-ից հետո, երբ Մարոկկոն հռչակվեց անկախ: 1958-ին ֆրանս. կառավարությունը հարկադրված Մ–ին տվեց ինքնավարություն՝ Ֆրանսիական համագործակցության շրջանակներում: 1960-ի նոյեմբ. 28-ին հռչակվեց Մավրիտանիայի Իսլամական Հանրապետությունը: 1961-ին ընդունվեց սահմանադրություն, և նույն թվականին բոլոր կուսակցությունները միավորվեցին մավրիտանական ժողովրդի կուսակցության (ՄԺԿ) մեջ, որի ներքին քաղաքականության խնդիրը դարձավ «սոցիալական առաջադիմության և ազգի միասնության ապահովումը»: Մ–ի կառավարությունն անցկացրեց վարչա–տերիտորիալ ռեֆորմ, հռչակեց կանանց իրավահավասարություն ևն: Արտաքին հարաբերություններում այն դեմ էր որևէ խմբավորման միանալուն, կողմ էր բոլոր երկրների հետ համագործակցելուն,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2pb3x6j6c5m69gptcxic2kjnrvyzdnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/280</title>
    <ns>104</ns>
    <id>25002</id>
    <revision>
      <id>393718</id>
      <parentid>262681</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T10:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393718</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6049" sha1="tqteq1ei6wj2ms9zbca0bs6nrbteppl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ինչպես նաև աջակցելու արաբ. և աֆրիկյան երկրների միասնության համար պայքարին: 1961-ից ՄԱԿ–ի անդամ է: 1964-ին դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատվել ՍՍՀՄ–ի և Մ–ի միջև, 1966-74-ին՝ կնքվել առևտրական, մշակութային և գիտական համագործակցության վերաբերյալ համաձայնագրեր:&lt;br&gt;
1969-ից Մ. համագործակցել է Մարոկկոյի և Ալժիրի հետ՝ Արևմտյան Սահարան իսպանական գաղութացումից ազատագրելու համար: 1975-ի վերջին և 1976-ի սկզբին Մ–ի և Մարոկկոյի զորքերը գրավեցին Արևմտյան Սահարան, որտեղ 1968-ից գործում էր Արևմտյան Սահարայի ազատագրական ճակատը՝ ՊՈԼԻՍԱՐԻՈ–ն: 1977-ին Մ. և Մարոկկոն համաձայնագիր կնքեցին համատեղ պաշտպանության մասին՝ ընդդեմ ՊՈԼԻՍԱՐԻՈ–ի:&lt;br&gt;
1978-ի հուլիսին զինվորական հեղաշրջմամբ Մ–ում արձակվեցին Ազգային ժողովն ու ՄԺԿ, վերացվեց 1961-ի սահմանադրությունը, իշխանությունն անցավ Ազգային վերածնության զինվորական կոմիտեին (ԱՎԶԿ) (1979-ի ապրիլից՝ Ազգային փրկության զինվորական կոմիտե (ԱՓԶԿ)): 1979-ի օգոստոսին Մ–ի և ՊՈԼԻՍԱՐԻՈ–ի միջև կնքվեց հաշտություն: Մ. հրաժարվեց բոլոր տեսակի հավակնություններից Արևմտյան Սահարայի նկատմամբ:&lt;br&gt;
'''Քաղաքական կուսակցությունները և արհմիությունները''': {{լայն|Մավրիտանական ժողովրդի կուսակցություն}} (ՄԺԿ), երկրի միակ կուսակցությունն է, ստեղծվել է 1961-ին: 1978-ի հուլիսին արձակվել է:&lt;br&gt;
{{լայն|Մավրիտանիայի աշխատավորների միություն}}, ստեղծվել է 1961-ին:&lt;br&gt;
'''Տնտեսա–աշխարհագրական ակնարկ''': Մ. անասնապահական, ագրարային երկիր է՝ զարգացող լեռնահանքային արդյունաբերությամբ: Գյուղատնտեսության հիմքը էքստենսիվ անասնապահությունն ու հողագործությունն են: Զարգացած է նաև արհեստագործությունը: Քոչվորական և կիսաքոչվորական անասնապահությանը բաժին է ընկնում ազգային համախառն արդյունքի 30%-ը: Արոտավայրերը զբաղեցնում են մոտ 40 մլն հա տարածություն: Մշակելի հողատարածությունները մոտ 300 հզ. հա են: Գյուղատնտ. գլխավոր կուլտուրաներն են աֆրիկական կորեկը և սորգոն, օազիսներում՝ փյունիկյան արմավենին: Մշակում են նաև եգիպտացորեն, լոբի, բատատ, գետնանուշ, բրինձ, զբաղվում՝ արաբական խեժի հավաքմամբ ու ձկնորսությամբ: Նուակշոտ, Նուադիբու, Ակժուժտ քաղաքներում կան ոչ մեծ ՋԷԿ–եր: Ջուերատ–Իջիլի շրջանում արդյունահանվում է երկաթի, Ակժուժտ քաղաքի մոտ՝ պղնձի հանքաքար: Սննդի արդյունաբերության ճյուղերից առավել զարգացած է ձկնարդյունաբերությունը: Կան ձկան վերամշակման, ձկնասառնարանային, շաքարի, ալրաղաց, ցեմենտի գործարաններ: Երկաթուղիների երկարությունը 652 կմ է (1978), ավտոճանապարհներինը՝ 7,8 հզ. կմ: Ծովային հիմնական նավահանգիստներն են Նուադիբուն, Նուակշոտը, որոնցում կան նաև միջազգային օդանավակայաններ:&lt;br&gt;
Արտահանում է երկաթի հանքանյութ, պղնձի կոնցենտրատ, ձկնամթերքներ, գիպս, ներմուծում՝ պարեն, լայն սպառման ապրանքներ ևն: Առևտրական կապերի մեջ է Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Մեծ Բրիտանիայի հետ: Դրամական միավորը ուգիյան է: 1 ուգիյան = 0,1 ֆրանս. ֆրանկի (1977):&lt;br&gt;
'''Բժշկա–սանիտարական վիճակը և առողջապահությունը''': 1970-75-ին առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 44,8, մահացությունը՝ 24,9, մանկական մահացությունը՝ 1000 ողջ ծնվածին՝ 187,0: Կյանքի միջին տևողությունը մոտ 40 տարի է: Մահացության հիմնական պատճառները վարակիչ և մակաբուծական հիվանդություններն են: Տարածված են ամեոբիազը, գրիպը, տուբերկուլոզը, բակտերիային դիզենտերիան, վեներական հիվանդությունները, բորը, մենինգակոկային վարակները, մանկական հիվանդությունները, մալարիան: 1975-ին Մ–ում եղել է 9 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 600 մահճակալով (1000 բնակչին՝ մոտ 4,7 մահճակալ): Աշխատում էին 87 բժիշկ (16,6 հզ. բնակչին՝ 1 բժիշկ) և 1000 բուժքույր: 1972-ին առողջապահության ծախսերը կազմել են պետ. բյուջեի 7%-ը:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tqteq1ei6wj2ms9zbca0bs6nrbteppl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/281</title>
    <ns>104</ns>
    <id>25003</id>
    <revision>
      <id>393719</id>
      <parentid>262726</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T10:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393719</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13361" sha1="2a12ooadccdbfo8g6ojsy9942pseenr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''Լուսավորությունը''': Մեծահասակ բնակչության ավելի քան 95%-ը անգրագետ է: Կրթության համակարգը կառուցվում է ֆրանս. օրինակով: Քոչվորների երեխաները հիմնականում սովորում են ղուրանական դպրոցներում: Բարձրագույն կրոնական կրթություն է տալիս Բուտիլիմիտի մահմեդականության ուսումնասիրության ազգային ինստ-ը (հիմնադրվել է 1961-ին): Նուակշոտում են գտնվում Կենտրոնական հանրային, Ազգային վարչական և պատմական գրադարանները:&lt;br&gt;
'''Ճարտարապետությունը և կերպարվեստը''': Նեոլիթի ժամանակաշրջանից պահպանված արվեստի հուշարձանները հնագույն նեգրոիդ ժողովուրդների և բերբերների մշակույթի նմուշներ են (ժայռապատկերներ, քարաշեն դամբարաններ): Միջնադարում Մ–ի տարածքում զարգացել է արաբա–բերբերական մշակույթը: XI-XII դարերից քաղաքներում կառուցվել են ներքին բակով, ուղղանկյուն հատակագծով, հարթ ծածկով բնակելի տներ և քառակուսի հատակագիծ ունեցող մինարեթներով մզկիթներ: Մ–ի արմ–ում շենքերը զարդարում են քարի ձևավոր շարվածքով (Տիշիտ), իսկ արլ–ում ճակատները սվաղապատում են, մուտքի բացվածքները երիզում կարմիր–սպիտակ կորագիծ զարդանախշով (Վալատա): XX դ. Նուակշոտ, Նուադիբու (Պորտ Էտյեն) քաղաքները կառուցապատվում են ժամանակակից շենքերով, շատ քաղաքներ պահպանում են միջնադարյան կերպարը: Ժող. արվեստին բնորոշ են մետաղե, կաշվե, կավե և այլ իրեր:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' Новейшая история Африки, 2 изд., М., 1968; {{լայն|Уткин Г. Н}}., Мавритания (текст к карте 1:2 500 000), М., 1968: {{լայն|Gегteiny A. G}}., Mauritania. 2 ed., N. У. (а. о.), 1968; {{լայն|Jасquеs-Mеսniе D}}., Cites anciennes de Mauritanie, P., 1961.&lt;br&gt;
'''ՄԱՎՐՈԿՈՐԴԱՏՈՍ''' Ալեքսանդրոս (1791-1865), հույն պետական և քաղաքական գործիչ: Սերում էր արիստոկրատական ընտանիքից: Մասնակցել է 1821-29-ի հուն. ազգային-ազատագրական հեղափոխությանը, գլխավորել պահպանողական թևը: Եպիդավրոսում կայացած Ազգային ժողովում (1822-ի հունվար) ընտրվել է Հունաստանի պրեզիդենտ (մինչև 1823-ի ապրիլ): Ունեցել է անգլ. կողմնորոշում: Օթոն թագավորի ժամանակ (1831-62) զբաղեցրել է կառավարական և դիվանագիտական պաշտոններ: 1844-ին և 1854-55-ին եղել է պրեմիեր մինիստր:&lt;br&gt;
'''ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՈՒՄ''', սոցիալիստական կազմակերպությունների միջև նյութական բարիքների բաշխման և շրջանառության պլանային պրոցես, իրականացվում է կամ անմիջականորեն պլանային առաջադրանքի, կամ դրա հիման վրա կնքվող պայմանագրերի միջոցով: Մ–ման պայմանագրով, պարտադիր պլանային ակտի համաձայն, մատակարարող կազմակերպությունը պարտավորվում է որոշակի ժամկետներում (ժամկետում) գնորդ կազմակերպությանը որպես սեփականություն կամ օպերատիվ կառավարման համար (եթե գնորդը պետ. կազմակերպություն է) հանձնել արտադրանք, իսկ գնորդ կազմակերպությունը պարտավորվում է ընդունել արտադրանքը և վճարել: Մ–ման պայմանագիր է նաև կազմակերպությունների միջև նրանց հայեցողությամբ կնքվող այն պայմանագիրը, որով մատակարարը պարտավորվում է պլանային կարգով չբաշխվող արտադրանքը գնորդին հանձնել պայմանագրի կնքման պահի հետ չհամընկնող ժամկետում: Մ–ման ընդհանուր դրույթները սահմանում են քաղաքացիական օրենսդրության հիմունքները, մանրամասնորեն՝ արտադրատեխնիկական արտադրանքների մատակարարման (1969), ժողսպառման ապրանքների մատակարարման (1969) կանոնադրությունները, իսկ առանձին տեսակի արտադրանքների Մ–ման հարցերը (արտադրանքի առանձին տեսակների Մ–ման հատուկ կանոններ)՝ հատուկ պայմանները: Մ–ման պայմանագրերում նշվում են արտադրանքի անվանումը, քանակը, որակը, Մ–ման պայմանագրի գործողության ընդհանուր ժամկետները, արտադրանքի Մ–ման ժամկետները, արտադրանքի գինը, պայմանագրի ընդհանուր գումարը, հաշվարկների կարգը, տարան, փաթեթավորումը ևն: Անհրաժեշտության դեպքում սահմանվում է նաև արտադրանքի տեսականին, արտադրանքի տեսակն ու կոմպլեկտայնությունը: Մ–ման պայմանագրի խախտումը առաջ է բերում գույքային պատասխանատվություն:{{ՀՍՀ հեղ|Տ. Բարսեղյան}}
'''ՄԱՏԱՂ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/699 ''Զոհաբերություն'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՏԱՂԻՍ,''' քաղաքատիպ ավան Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտակերտի շրջանում, Թարթառ գետի ափին, շրջկենտրոնից 18 կմ հյուսիս–արևմուտք: Մ–ի մոտ՝ Թարթառի վրա գործում են Մատաղիսի ՀԷԿ–ը և ջրամբարը: Միավորված է Չայլուի սովետական տնտեսության հետ: Ունի միջնակարգ դպրոց, գրադարան, ակումբ, կինո, մանկապարտեզ, սղոցարան: Մ–ում և շրջակայքում պահպանվել են Շինատեղ, Խալվաթաշեն, Դաստակերտ, Թթոտ, Թորուս (V-XIII դդ.) բնակավայրերի հետքերը, Պառավի, Վարընկաթաղի կամուրջները (VII-XIII դդ.), մատուռներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՏԱՆԻ''', պերճանքի առարկա, մատի զարդ: Տարածված է աշխարհի շատ ժողովուրդների մոտ: Ոսկրե Մ–ները երևան են եկել քարի դարում, մետաղե Մ–ները՝ բրոնզի դարում: Հին Եգիպտոսում կրում էին արձանագրություններով, կենդանիների, թռչունների ու փորագրազարդ այլ պատկերներով կնքամատանիներ, որոնց դրոշմները փոխարինում էին տիրոջ ստորագրությանը: Նման Մ–ները հայտնի էին նաև հույներին, էտրուսկներին, հայերին և այլ ժողովուրդների: Հին Հռոմում տարածված էին ոսկե և արծաթե Մ–ները: Միջին դարերում և հետագայում սովորական էին թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերով ոսկե, արծաթե Մ–ները: Հայկ. լեռնաշխարհում մետաղե Մ–ները հայտնի են III հազարամյակից: Շենգավիթից գտնվել է եզակի Մ., միջուկի ոսկե բարակ ձողի վրա՝ ոսկե թիթեղ: Նույն շրջանի արծաթե Մ. է գտնվել Ջրահովտից: Հայաստանում Մ. տարածված զարդ է դառնում մ. թ. ա. II հազարամյակից, օղակաձև, օձագլուխ ծայրերով, սեգմենտավոր, օձագալար և այլ ձևավորումներով միաձույլ ոսկե, արծաթե, բրոնզե, երկաթե բազմատեսակ Մ–ներ են գտնվել Լճաշենի, Արթիկի, Մեծամորի, Լոռե բերդի, Շիրակավանի և բրոնզի ու երկաթի դարերի այլ հնավայրերի դամբարաններից: Բրոնզե, երկաթե, ինչպես նաև թանկարժեք ու կիսաթանկարժեք (օձաքար, սարդիոն, նռնաքար, քաղկեդոն, լազարիտ ևն) քարերից գեմմաներով Մ–ներ հայտնի են Հայաստանի անտիկ ժամանակաշրջանի հնավայրերից: Դրանց վրա փորագրված են պաշտամունքային–առասպելական, կենցաղային տեսարաններ, կենդանիների, գազանների, թռչունների և այլ խորհրդանշական պատկերներ, դիմանկարներ: Հին հայ. արվեստի կատարյալ ստեղծագործություն է հայոց թագուհի պատկերող՝ մ. թ. ա. I դ. գեմման, փորագրված դեղին նռնաքարի վրա (պահվում է Փարիզի գրադարանում): Մ. թ. առաջին դարերի Մ–ներ են գտնվել Գառնիում՝ Աթենասի, կենդանագլուխ մարդու և այլ պատկերներով: Ընդելուզման, սևադման և այլ եղանակներով պատրաստված մետաղե Մ–ներ՝ Դվինում և Անիում: Հայ եկեղեցին Մ. կրել արտոնում էր միայն եպիսկոպոսներին: Կնքամատանիները համարվել են թագավորների, իշխանների և այլ բարձրաստիճան անձանց իշխանության խորհրդանշան: Դրանցով հաստատում–կնքում էին նամակներ, հրամանագրեր, պայմանագրեր և այլ վավերագրեր: Այդ նշանակությունն ունեին Հայաստանում հնում տարածված, այսպես կոչված՝ «վարազագիր» Մ–ները: Ինչպես զանազան ժողովուրդների, այնպես էլ հայերի մոտ հարատևում է հարսին նշանի Մ. հանձնելու սովորույթը՝ իբրև զույգերի միությունը վավերացնելու խորհրդանշան:&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Ղաֆադարյան Կ. Գ}}., Դվին քաղաքը և նրա պեղումները, (հ.) 1, Ե., 1952: {{լայն|Առաքելյան Բ. Ն}}., Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX-XIII դդ., (հ.) 1, Ե., 1958: {{լայն|Սարդարյան Ս. Հ}}., Նախնադարյան հասարակությունը Հայաստանում, Ե., 1967:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Կարախանյան}}
'''ՄԱՏԵՅԿՈ''' (Matejko) Յան (1838-1893), լեհ նկարիչ: Սովորել է Կրակովի Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում (1825-58, 1873-ից՝ դիրեկտոր), Մյունխենի (1859) և Վիեննայի (I860) Գեղարվեստի ակադեմիաներում: 1860-ից ստեղծագործել է Կրակովում: Նկարել է հիմնականում Լեհաստանի պատմության շրջադարձային դեպքերին նվիրված բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաներ՝ ձգտելով արձագանքել մոտ ժամանակների և արդի քաղ. իրադարձություններին: Սկզբնական աշխատանքներում ազգային շահերին դավաճանող շլյախտային հակադրել է հայրենասերների պաթետիկ–ողբերգական կերպարներ («Ստանչիկ», 1862, «Ռեյտան», 1866), այլաբանորեն պաշտպանվել պաշտոնական քննադատությունից («Մատեյկոյի դատապարտումը», 1867, բոլորն էլ՝ Ազգային թանգարան, Վարշավա): 1870-1880-ական թթ. մարտանկարներում և պատմական կոմպոզիցիաներում իշխում է գործողության տպավորիչ դրամատիզմը («Գրյունվալդի ճակատամարտը», 1878, Ազգային թանգարան, Վարշավա, «Պրուսական տուրք», 1882, Ազգային թանգարան, Կրակով): Ստեղծել է նաև դիմանկարներ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2a12ooadccdbfo8g6ojsy9942pseenr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Արիս Արսենի</title>
    <ns>100</ns>
    <id>46990</id>
    <revision>
      <id>393699</id>
      <parentid>393614</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T21:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մանկական բանաստեղծություններ */</comment>
      <origin>393699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7395" sha1="5qi2c2kye63a97wehx0ofo7j2in7xar" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
&lt;br&gt;
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով ==
* [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]]

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==
{{Կատեգորիա ԱԲԳ}}
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենի]]

*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>5qi2c2kye63a97wehx0ofo7j2in7xar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393700</id>
      <parentid>393699</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T21:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մանկական բանաստեղծություններ */</comment>
      <origin>393700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7319" sha1="g5p1o1haw2um5zebmyz02d2728cu8es" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
&lt;br&gt;
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով ==
* [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]]

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==
*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>g5p1o1haw2um5zebmyz02d2728cu8es</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393701</id>
      <parentid>393700</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T21:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մանկական բանաստեղծություններ */</comment>
      <origin>393701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7415" sha1="44tuvbs7eiy8wgbrcnfw6cf42iidj9s" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
&lt;br&gt;
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով ==
* [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]]

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==
{{Կատեգորիա ԱԲԳ}}
[[Կատեգորիա:Փոքրիկների մոլորակում]]

*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>44tuvbs7eiy8wgbrcnfw6cf42iidj9s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393702</id>
      <parentid>393701</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T21:28:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Մանկական բանաստեղծություններ */</comment>
      <origin>393702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7319" sha1="g5p1o1haw2um5zebmyz02d2728cu8es" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
&lt;br&gt;
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով ==
* [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]]

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==
*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>g5p1o1haw2um5zebmyz02d2728cu8es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Փոքրիկների մոլորակում</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68245</id>
    <revision>
      <id>393708</id>
      <parentid>352989</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T08:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21917" sha1="8xtuhdpvpsivca2e903n2p2buy2ie0n" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Մանկական բանաստեղծություններ''
|section = 
|previous = [[Ծաղկած տխրություն]]
|next = [[Չափածո երգիծանք]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու,&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;գիրք առաջին&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 208-225։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ|&lt;poem&gt;
'''ԳԱՆՁԱՍԱՐՈՒՄ'''

Այսօր, ահա, մտնում ենք մենք
Մկրտության ավազան,
Մեր ճակատը սուրբ մեռոնով
Օծի՜ր, Պարգև Սրբազան։
           
Օծի՜ր, մենք էլ հայ մկրտվենք
Մեր հայաշատ օջախում,
Հայ մկրտվենք, որ հա՜յ մնանք
Ու զորանա՜նք Արցախում...


'''''Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները''''' 


'''ՍԱՄՎԵԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Շա՜տ է սիրել Հայրենիքը։

Երբ Արցախ է թուրքը մտել՝
Նա զինվոր է իսկույն գրվել։
Գնդացիրն իր ուսն է առել
Ու Մարտակերտ իսկույն հասել։

Մերթ՝ Մաղավուզ, մերթ՝ Մոխրաթաղ,
Մեծշեն, Օմար ու Գյուլաթաղ,
Ուր եղել է՝ կռվել է նա,
Ուր կռվել է՝ հաղթել է նա։

Ու պարտվել է թուրքը նորից,
Փախել մեր շեն Կոճողոտից...
    24.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)


'''ՍՈՒՍԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Զոհվել է մարտում,
Պաշտպանելով Հայրենիքիս
Սահմաններն անքուն։

Քա՜ջ է եղել մարտի դաշտում՝
Գնդացրորդ արի,
Կռվել է, որ հի՜ն Արցախիս
Ծուխը չմարի։

Կռվել է ու... հաղթել թուրքին՝
Զոհվելո՜վ անգամ,
Ու գրկել է սիրող մոր պես
Մայր հողը նրան...              
    20.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)


'''ՄԱՐԻԱՄԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ Մարիամ է անվանել,
Պաշտել է շատ Աստվածամորն
Ու Աստծուն է նա պաշտել։

Բայց եղել է կռիվ մի մեծ,
Ավեր, արյուն ու թալան,
Ու նետվել է նա թեժ մարտի.
- Տեր Աստվածն ինձ պահապա՛ն...

Աստված, սակայն, չի պահպանել՝
Նա զոհվել է այդ մարտում,
Իր արյունով փրկված հողը
Հայավարի է ծաղկում...

...Երբ խաղում ենք ընկերներով՝
Սուտ չեմ խոսում ես բակում,
Միշտ երդվում եմ՝ &lt;&lt;Աստված վկա&gt;&gt;,
Ու երդումս չեմ խախտում...


'''ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ իր անունն է թողել,
Մեկ էլ՝ փրկված Հայրենիքը,
Որը  նա շատ է սիրել։

Եվ զոհել է կյանքը ջահել,
Որ ապրի Հող-հայրենին,
Ու միշտ պարտվի թուրքը վայրի՝
Մեր ոխերիմ թշնամին։

...Ես էլ շուտով կմեծանամ,
Իսկ թե կրկին թուրքը գա՝
Չեմ երկնչի մարտի դաշտում
Լինել քեզ պես, հորեղբա՛յր...


'''ԶՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

''Կարմիրավանի ավերակները սպասում են իրենց ազատարարներին...''

Մենք թոնի՛ր ենք ունեցել,
Մի երա՜զ թոնիր,
Իսկ թոնիրը՝ տաք կողեր
Ու հույսեր կարմիր։

...Թուրքը եկավ ու մեր շեն
Գյուղը ավերվեց,
Եվ արյունից թոնիրը
Էլի՛ կարմրեց։

Գյուղը քանդվեց, չմնաց
Քար-քարի վրա,
Ավերակներ են այնտեղ
Ու մահ է հիմա։

Բայց միշտ կա իմ հուշերում
Թոնրատունը տաք՝
Որպես անցած օրերի
Հուշ ու հիշատակ...


'''ՆՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

 ''Եվ կգա այդ օրը ու դպրոցական Նորայր Բաբայանն իր քրոջ՝ Ռեգինեի'' 
''ու եղբոր՝ Զորայրի հետ կրկին կվերադառնա Կարմիրավան...''
                       
Հիշո՞ւմ ես, Զորիկ, դու մեր տունը,
Թե ո՜նց էր հաչում բակի շունը։

Կչկչան հավը ածում էր ձու,
Որ առավոտյան ուտենք ես ու դու։

Մեր տունը ո՜նց էր կահավորված՝
Քո մահճակալը, բազմոցը բաց։

Հեռուստացույցը, որ հայերեն
Բառ անգամ չէր էլ արտաբերել։

Փոքրիկ, անվավոր արկղիկը,
Ուր պահում էինք խաղալիքը։

Այն, որ պոկվել էր կափարիչը,
Քեռին նորոգեց, հիշում ես, չէ՞։
                       
Իսկ պահարանը խոհանոցի,
Ուր խաղում էինք պահմտոցի։

Ուր մտնում էինք՝ փակվում ներսից,
Որ երբ թուրքը գա՝ մեզ չտեսնի...

Թուրքերը եկան, տունը թողինք,
Մի կերպ փախանք ու ազատվեցինք։

...Չի էլ մթնում, որ շուտ էլ քնենք,
Գոնե երազում տունը տեսնենք։

Տեսնենք՝ դեռ տե՞ղն է ամեն ինչը,
Չի՞ պոկվել արկղի կափարիչը։

Մեր հավը էլի ձո՞ւ է ածում,
Բայց առավոտյան ո՞վ է ուտում։


'''ՀԱՅԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''
           
Մռավ սարը մեր չքնաղ՝
Հայացքը՝ երկինք հառած,
Զարդարում է Արցախիս
Հող ու քարերը ծաղկած։

Մռավ սարը մեր սիրուն՝
Ինչե՜ր ասես՝ չտեսավ,
Հայրենիքս ծիծաղկուն՝
Ավերված էլ նա տեսավ։

Մռավ սարը մեր բարի՝
Պահապանն է պատմության,
Մեր դարավոր հառաչի
Ու տրտմության լուռ վկան։


'''ԱՐԵՎԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Սուտասան է Գայանեն,
Սուտ է ասում ամեն օր.
- Էլ  չե՛մ հրի դուռը ձեր
Ու չեմ  փախչի, Մարիամի՛կ։

Սակայն հաջորդ օրը հենց՝
Նույնն է անում Գայանեն,
Դուռը հրում մինչև վերջ,
Ու փախչում, որ չբռնեն։

Իսկ քիչ անց ետ է գալիս
Ու՝ թե.
            -Մարիա՛մ, եկ՝ խաղանք...
-Բա չե՞ս ասել, Գայանե՛,
Էլ չե՛ս հրի դուռը մեր...

-Մեղավո՜ր չեմ, Մարիամի՛կ,
Որ հրել եմ դուռը ձեր,
Կարինեն է ասել ինձ՝
Հրի՛ր, բացի՛ր՝ շուտ փախչե՜նք...


'''ԱԼՎԱՐԴԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Դեռ փոքրիկ է Լիլիթիկս՝
Հազիվ երկու ամսական,
Կծկվում է ցավից սիրտս,
Երբ լացում է այնպես շատ։

Կչկչում է մեկ էլ հանկարծ,
Բայց նորից է նա լացում,
Երբ տեսնում է իր ծծակը
Արմանիկի բերանում։


'''ԱՆՈՒՇԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Քամին սարերն է ընկել՝
Պահմտոցի է խաղում։

Երկինքն իր գույնը փոխել՝
Ճերմակ գույն է ստանում։
           
Առուն ո՜նց է հորդացել՝
Երկինքը լաց է լինում։

Ամպը ձորերն է լցվել՝
Ձորերը չեն երևում։

Սարերը պար են բռնել
Իմ հայրենի Արցախում...


'''ՍՈՒՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Մնա՜ս բարով, Մասի՛ս սար,
Ես գնում եմ Գանձասար...

Նստել ավտոն՝ տուն էր գնում
Երևանից Սանասարը,
Իսկ ավտոյի պատուհանից
Երևում էր Մասիս սարը։

Սլանում էր ավտոն առաջ,
Գալիս էր և Մասիս սարը,
Նայում, անխոս հիանում էր
Ու հրճվում էր Սանասարը։

Բայց որտեղից-որտեղ՝ մի ամպ
Եկավ ծածկեց Մասիս սարը,
Մի տխուր ցավ, մի լուռ տագնապ
Ապրեց փոքրիկ Սանասարը։

Իսկ երբ ամպը անցավ նորից՝
Հանկարծ լսեց Սանասարը.
- Տեսա՞ր, էլի հասա ես քեզ,-
Հպարտ ժպտաց Մասիս սարը։


'''ՍԻՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Փաթիլները լուռ իջնում են՝
Այնպե՜ս հանգիստ,
Այնպե՜ս դանդաղ,
Կարծես նրանք
Երա՜զ լինեն խորհրդավոր,
Որ իջնում են
Լուռ... պարելո՛վ...

Փաթիլները լո՜ւռ են իջնում
Ու ներկում են
Դաշտ ու անտառ՝
Միայն
Ճերմա՜կ երանգներով։       


'''ՌՈՒԶԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ի՞նչ է, արդյոք, պատահել
Անդրանիկին, չգիտեմ,
Ո՛չ խնդում է, ո՛չ խաղում,
Ո՛չ թռչկոտում, 
Ո՛չ պարում։

Հոպ, հոպ՝ 
Այդպես, դե՝ խաղա,
Սիրտս սիրուց թող դողա,
Խնդա՜, խաղա՜, 
Լա՜վ բալիկ,
Սի՜րտս դարձրու խաղալիք։


'''ԳՈՀԱՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ձյունը հալվեց,
Առուն լցվեց,
Առուն տարավ գետակին,
Իսկ գետակը
Շնկշնկալով
Վազեց գետը մոտակա։

Գետը տեսա՜վ,
Ուրախացա՜վ,
Փարվեց սիրով գետակին,
Իսկ գետակը
Ուրախությամբ
Փարվեց գետին մոտակա։

Ուրախության
Արցունքն աչքին
Գետը հասավ ծովերին։
Ձնծաղիկն էլ
Հողից ելավ ՝
Գարո՜ւն բացվեց աշխարհին...


'''ՍԵԳՈՒԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Մի մեքենա ու չորս ակ՝
Իսկույն հասանք Դպրաբակ:

...Բայց քանի որ մեդենան
Գլորվելով էր գնում՝
Էլ ակերն ի՞նչ է անում:


'''ՆԵԼՍՈՆԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Գարո՜ւն է եկել,
Վարդ ու ծաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Ցող ու շաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Երգ ու տաղի՜կ է բերել մեզ համար։

Գարո՜ւն է եկել,
Մեզ համար թովիչ երա՜զ է բերել,
Մեր սուրբ իղձերին բարի կատարում
Ու ջերմ սրտերին բերկրա՜նք է բերել։

Բերել է՝ ինչ որ ունի նա պահա՜ծ,
Մեզ համար ինչ որ ունի նա շահա՜ծ։
Մի ամբողջ տարվա կարոտից ծնված
Գարո՜ւնն է եկել...


'''''Իմ պապը Խաչունց Անդրին է''''' 


'''ԻՄ ՊԱՊԸ'''
           
Իմ պապը Խաչունց Անդրին է,
Ականջս նրա կանչին է։
           
Փոքրիկ չեմ, ես մեծ եմ արդեն,
Ու պապիս տեղն էլ լավ գիտեմ։
           
Անտառն է գնացել՝ փայտի,
(Անտառի տեղն էլ է հայտնի)։
           
Գնացել ու ետ չի գալիս՝
Ձեն ու ձուն չկա անտառից։
           
Ի՞նչ անեմ, սպասե՞մ, կգա՞,
Թե՞ գնամ պապիս ետևից։


'''ԱԿԱՄԱ ՊԱՏԱՍԽԱՆ'''

-Ասա՛, Մարիա՛մ,
Թե քեզ տամ
Երկու խնձոր,
Երեք տանձ,
Երկու տանձը
Ետ ինձ տաս՝
Քեզ քանի՞սը
Կմնա...

- Վա՜, երկուսը
Ետ քեզ տամ,
Որ մի հա՞տը
Ինձ մնա...


'''ՍՈՒՍԱՆԻ  &lt;&lt;ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՄԸ&gt;&gt;'''
                       
Սուսանը ծամոն ծամելիս
Նայում ես՝ ծիծա՜ղդ է գալիս.
Ծամում ու շուտ կուլ է տալիս։
                       
Նայում է Սամվելը նրան խեթ,
Իսկ քույրը՝ թե.
                        - Ի՞նչ է, եղբա՛յր,
Ծնոտս մեղքդ չի՞ գալիս...

  
'''ՍԱՄՎԵԼԻ ՀԱՆԵԼՈՒԿԸ'''

-Ծառի վրա՝
Երեք ճյուղ,
Ամեն ճյուղին՝
Երեք շյուղ,
Ամեն շյուղին՝
Երեք ծիտ,
Բոլորն իրար
Շատ մոտիկ։

Երկու ճյուղի
Ծտերը
Թռան իրենց
Բները։

Ծառին քանի՞
Ծիտ մնաց...
Հաշվեց Սուսանն
Ու ասաց.

- Ես դա գիտեմ,
Սամվելի՛կ,
Ծառին մնաց
Իննը ծիտ...

...Ինչպե՞ս հաշվեց
Սուսանը,
Երբ դեռ փակ էր
Մառանը,
Իսկ մռռանը՝
Դռռանը...
  

'''&lt;&lt;ԱՄԱՉԿՈՏ&gt;&gt; ԱՐԱՐԱՏԸ'''
             
-Մեծ տղա է դառել արդեն
Մեր հարևան Արարատը,
Բայց անցնելիս չի բարևում,-
Դժգոհում է Արշակ պապը։

- Ո՞նց բարևի, քեռի՛ Արշակ,
Ամաչում է նա երևի,
Քաղել է ձեր խաղողը խակ՝
Ի՞նչ երեսով էլ բարևի...
    21.07.93, Ստեփանակերտ

'''&lt;&lt;ՄԻԱՄԻՏ&gt;&gt; ԱՐԵՎԻԿԸ '''                   

-Ցուրտ է դրսում,
Բա չե՞ն մրսում ծառերը,-
Զարմանում է
Չարաճճի Արևը։
                       
- Դե, ծառերը
Ինչպե՞ս կարող են մրսել,
Չէ՞ որ ճերմակ
Ձյունե մուշտակ են հագել...
    12.07.93, Ստեփանակերտ


'''ԱՌԱՋԻՆ ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀՈՒՍ'''
            ''Գյուղական ուսուցչուհի''
                 ''Նորա ՂՈՒԼՅԱՆԻ հիշատակին''

 Փոքրիկ էի, անհոգ մանկիկ,
Երբ ինձ դպրոց բերին,
Դու քո սրտի հուրը տվիր
Իմ՝ դեռ մանուկ սրտին։

Թևեր առել քո տվածով՝
Հեռուներ եմ թևել,
Իմ առաջի՜ն ուսուցչուհի,
Իմ չմարող արև...

'''ՀԱՄԼԵՏԻԿԸ'''
         ''Անուշ Իսրայելյանի հիշատակին''

Մեկ ամսական Համլետիկը
Այդպես էլ բան չհասկացավ,
Թե ո՜նց հանգավ իր տատիկը,
Թե ո՜նց կյանքից նա հեռացավ։

Դեռ կպատմի Համլետ պապը,
Երբ մեծանա թոռը մի քիչ,
Թե ինչպես էր Անուշ տատը
Սիրում, պաշտում Համլետիկին...
    10.11.06, Ստեփանակերտ
  
'''ԴՊՐՈՑԱԿԱՆԸ'''
                       
Էլ փոքրիկ չէ Նորիկը,
Դպրոց է նա հաճախում,
Եվ չի ցավում փորիկը,
Երբ խակ խաղող չի ուտում։
                       
Իզուր դես-դեն չի ընկնում՝
Շարում է իր գրքերը,
Նստում մինչ ուշ երեկո՝
Սովորում է դասերը։
    21.03.93, Ստեփանակերտ


'''ԷԴՈՒԼԻԿԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ'''

Գիտեմ, որ շատ չար մարդիկ կան
Այս աշխարհում,
Բայց ուզում եմ բարի մնալ
Ես իմ կյանքում։

Դու է՛լ բարի եղիր, Գևո՛րգ,
Բարին արա,
Որ բարի գործ սիրողը քեզ
Չմոռանա։


'''Ի՞ՆՉ Է ՍԻՐՈՒՄ ՌԵԳԻՆԱՆ'''

Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում,
Սիրում եմ, երբ հանդում
Գարունը ծաղկո՜ւմ է։

Երբ ծաղկո՜ւնքն է բուրում,
Երբ կանա՜չն է բուրում՝
Իմ հոգին դյութվո՜ւմ է,
Իմ հոգին ժպտո՜ւմ է։
           
Սիրո՜ւմ եմ, սիրո՜ւմ եմ,
Երբ անհուն երկնքից
Ժպտո՜ւմ է, հրճվո՜ւմ է
Մայիսյան արևը։

...Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում։


'''ՍՈՍԻ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ'''
                       
Թող հավերժ կանաչ լինի
Առվա՜կ իմ, քո եզերքը։
           
Ու թող քո երգին խառնեմ
Իմ փոքրի՜կ սրտի հևքը։

Ախր ինձ կախարդում է
Քո քնքո՜ւշ-անուշ երգը...


'''ԹԱՐԹԱՌ'''

Դու գալիս ես հեռուներից
Ու խոսում ես, խոսում անվերջ
Հպարտ ու վեհ մեր լեռներից՝
Քո քչքչան երգերի մեջ։

Ու բացվում է, ահա, քո դեմ
Իմ հայրենի գյուղը ծաղկուն,
Քեզնով է նա, ես այդ գիտեմ,
Շնչում, ապրում իմ Արցախում։


'''ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԶԱՆԳ'''

Հավաքվել ենք դասարանով,
Դպրոց եկել նորից,
Բայց այս անգամ մեր սրտերում
Տխրություն է, թախիծ։

Զանգն է հնչում հրաժեշտի,
Հուզվում ենք ու տխրում,
Մեր համատեղ վերջին պահն է
Զանգն այս ազդարարում։

Հնչիր ուժգին, զիլ ղողանջիր,
Դպրոցական մեր զանգ,
Քո ղողանջի ներքո այսօր
Մենք մտնում ենք նոր կյանք։

Սակայն ուր էլ, ուր էլ լինենք`
Քո ղողանջում միշտ կանք...
    21.01.12, Ստեփանակերտ


'''ՍԱՄՎԵԼԻ ԵՐԴՈՒՄԸ'''

Աշնանային այս սո՜ւրբ առավոտյան
Երդվում եմ, որ միշտ ու հավատարիմ
Պիտի ծառայեմ իմ Հայրենիքին։
           
Ու թե հարկ լինի՝
Ես քաջի մահով նաև կզոհվեմ,
Միայն թե հավերժ գարնան կարկաչով
Ու խինդով օծվեն
Արցախիս կապո՜ւյտ առավոտները...


'''''Իմ թոռնիկները''''' 

'''ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''
          
''Մայրիկիս անունը կրող Ելենա քաղցրիկ թոռնուհուս''

Քաղցրիկն արդեն մեծացել
Ու քայլում է արդեն, տե՛ս։

Մի քայլ անի՝ դեպի ետ,
Մի քայլ անի՝ դեպի ինձ,
Քայլ-քայլ գա ու մոտենա,
Կատարեմ՝ ինչ կամենա,
Նստի՝ ձիու պես քշի,
Կամ՝ մազերից քաշքշի,
Բոլոր ցավերը տանեմ,
Ու... նույնիսկ ձայն չհանեմ,
Որ... նախանձող չլինի,
Աչքով չտան հանկարծ... մեզ։

...Փոխարենը՝ նաև ձեզ։

    25.02.11, Ստեփանակերտ


'''ԱՅՍՊԵՍ ԽՈՍԵՑ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Երբ որ մի քիչ մեծանամ,
Ես էլ դպրոց կգնամ:

Տատիս ակնոցը դնեմ,
Դպրոցում լավ սովորեմ:
Կարդամ պապիս գրքերը,
Որսամ նրա մտքերը...

...Քաղցրիկն եմ ես, Քաղցրիկը,-
Պապիս անուշ բալիկը:

20.01.12, Ստեփանակերտ


'''Ի՞ՆՉ Է ԳՐՈՒՄ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Հապա նայեք Քաղցրիկին՝
Ո՜նց է հակվել սեղանին,
Գրիչը ձեռքն է առել,
Թղթերն իրար է խառնել։

Կողքից ուզում եմ նայել,
Բայց դեռ բան չեմ հասկացել՝
Թղթին ի՞նչ է խզբզում,
Նկարո՞ւմ է, թե՞ գրում։

Իսկ Քաղցրիկն էլ.
                    - Հապա տե՞ս,
Նման չե՞մ ես միթե քեզ,
Ես ուզում եմ սովորել,
Եվ անունս ճիշտ գրել։

Տե՞ս, գրել եմ ես, ապա*,
Իմ գրածը ճիշտ կարդա։

30.03.12, Ստեփանակերտ
_____
   * Ապա - պապի (Արցախյան բարբառով)


'''ՓՈՔՐԻԿ ԱՆԻՆ'''
            ''33 օրական թոռնուհուս՝ Անիին''
Դեռ բարուրում է փոքրիկ Անին,
Ու չգիտե նա դեռ ոչ մի բառ,
Կարողանում է միայն նայել,
Կարողանում է միայն ժպտալ։

Ու երբ մեկ-մեկ էլ լաց է լինում՝
Եղբայրը պիտի դառնա հենակ,
Գարիկը մոտից չի հեռանում,
Քրոջը ինչպե՞ս թողնի մենակ։

12.01.12, Ստեփանակերտ


'''ԵՂԲԱՅՐԸ'''

Մայրը չգիտեր, թե ինչ անի`
Հիվանդացել էր փոքրիկ Անին,
Ցավը սեղմել էր մեծ ու փոքրին,
Գարիկը եկավ, կանգնեց կողքին,
Ու քրոջը` թե` մի վախենա,
Բժիշկը ծակի` անցկկենա։

12.01.12, Ստեփանակերտ


'''ԵՍ ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ՄԱՅՐԻԿԻՍ'''

Ինչպես լուսինն ամպերում`
Թաքնվում է մոր գրկում։

Պապն է քաշում՝ չի գալիս,
Տատն է կանչում՝ չի գալիս։
 
Մորաքույր ու մորեղբայր,
Ամեն մեկը՝ իր համար,
Շա՛տ են նեղում Գարիկին։
 
Իսկ Գարիկը մայրիկին
Պինդ պահում է իր գրկում.
- Ես ոչ մեկիդ չեմ ուզում,
Ես մայրիկիս եմ սիրում...
    12.01.12, Ստեփանակերտ


'''ՍԵԳՈՒԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Մի մեքենա ու չորս ակ՝
Իսկույն հասանք Դպրաբակ։

…Բայց քանի որ մեքենան
Գլորվելով էր գնում՝
Էլ ակերն ի՞նչ է անում։

    11.12.2016, Դպրաբակ

 
'''ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ'''

Երբ պապիկ ես դառնում՝
Մանկանում ես մի քիչ,
Թոռնիկներիդ հետ ես
Կյանքդ կապում։

Մանկանո՞ւմ ես իրոք։
Հասկանո՞ւմ ես արդյոք՝
Դու հիմա էլ...
Ինքդ քեզ ես խաբում։

    07.03.12, Ստեփանակերտ&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>8xtuhdpvpsivca2e903n2p2buy2ie0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393709</id>
      <parentid>393708</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T08:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23644" sha1="55287ii51cqnvk5b3nw23l695yw93ci" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Մանկական բանաստեղծություններ''
|section = 
|previous = [[Ծաղկած տխրություն]]
|next = [[Չափածո երգիծանք]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու,&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;գիրք առաջին&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 208-225։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ|&lt;poem&gt;
'''ԳԱՆՁԱՍԱՐՈՒՄ'''

Այսօր, ահա, մտնում ենք մենք
Մկրտության ավազան,
Մեր ճակատը սուրբ մեռոնով
Օծի՜ր, Պարգև Սրբազան։
           
Օծի՜ր, մենք էլ հայ մկրտվենք
Մեր հայաշատ օջախում,
Հայ մկրտվենք, որ հա՜յ մնանք
Ու զորանա՜նք Արցախում...


'''''Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները''''' 


'''ՍԱՄՎԵԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Շա՜տ է սիրել Հայրենիքը։

Երբ Արցախ է թուրքը մտել՝
Նա զինվոր է իսկույն գրվել։
Գնդացիրն իր ուսն է առել
Ու Մարտակերտ իսկույն հասել։

Մերթ՝ Մաղավուզ, մերթ՝ Մոխրաթաղ,
Մեծշեն, Օմար ու Գյուլաթաղ,
Ուր եղել է՝ կռվել է նա,
Ուր կռվել է՝ հաղթել է նա։

Ու պարտվել է թուրքը նորից,
Փախել մեր շեն Կոճողոտից...

&lt;small&gt;24.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)&lt;/small&gt;


'''ՍՈՒՍԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Զոհվել է մարտում,
Պաշտպանելով Հայրենիքիս
Սահմաններն անքուն։

Քա՜ջ է եղել մարտի դաշտում՝
Գնդացրորդ արի,
Կռվել է, որ հի՜ն Արցախիս
Ծուխը չմարի։

Կռվել է ու... հաղթել թուրքին՝
Զոհվելո՜վ անգամ,
Ու գրկել է սիրող մոր պես
Մայր հողը նրան...              

&lt;small&gt;20.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)&lt;/small&gt;


'''ՄԱՐԻԱՄԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ Մարիամ է անվանել,
Պաշտել է շատ Աստվածամորն
Ու Աստծուն է նա պաշտել։

Բայց եղել է կռիվ մի մեծ,
Ավեր, արյուն ու թալան,
Ու նետվել է նա թեժ մարտի.
- Տեր Աստվածն ինձ պահապա՛ն...

Աստված, սակայն, չի պահպանել՝
Նա զոհվել է այդ մարտում,
Իր արյունով փրկված հողը
Հայավարի է ծաղկում...

...Երբ խաղում ենք ընկերներով՝
Սուտ չեմ խոսում ես բակում,
Միշտ երդվում եմ՝ &lt;&lt;Աստված վկա&gt;&gt;,
Ու երդումս չեմ խախտում...


'''ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ իր անունն է թողել,
Մեկ էլ՝ փրկված Հայրենիքը,
Որը  նա շատ է սիրել։

Եվ զոհել է կյանքը ջահել,
Որ ապրի Հող-հայրենին,
Ու միշտ պարտվի թուրքը վայրի՝
Մեր ոխերիմ թշնամին։

...Ես էլ շուտով կմեծանամ,
Իսկ թե կրկին թուրքը գա՝
Չեմ երկնչի մարտի դաշտում
Լինել քեզ պես, հորեղբա՛յր...


'''ԶՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

''Կարմիրավանի ավերակները սպասում են իրենց ազատարարներին...''

Մենք թոնի՛ր ենք ունեցել,
Մի երա՜զ թոնիր,
Իսկ թոնիրը՝ տաք կողեր
Ու հույսեր կարմիր։

...Թուրքը եկավ ու մեր շեն
Գյուղը ավերվեց,
Եվ արյունից թոնիրը
Էլի՛ կարմրեց։

Գյուղը քանդվեց, չմնաց
Քար-քարի վրա,
Ավերակներ են այնտեղ
Ու մահ է հիմա։

Բայց միշտ կա իմ հուշերում
Թոնրատունը տաք՝
Որպես անցած օրերի
Հուշ ու հիշատակ...


'''ՆՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

     ''Եվ կգա այդ օրը ու դպրոցական Նորայր Բաբայանն իր քրոջ՝ Ռեգինեի'' 
     ''ու եղբոր՝ Զորայրի հետ կրկին կվերադառնա Կարմիրավան...''
                       
Հիշո՞ւմ ես, Զորիկ, դու մեր տունը,
Թե ո՜նց էր հաչում բակի շունը։

Կչկչան հավը ածում էր ձու,
Որ առավոտյան ուտենք ես ու դու։

Մեր տունը ո՜նց էր կահավորված՝
Քո մահճակալը, բազմոցը բաց։

Հեռուստացույցը, որ հայերեն
Բառ անգամ չէր էլ արտաբերել։

Փոքրիկ, անվավոր արկղիկը,
Ուր պահում էինք խաղալիքը։

Այն, որ պոկվել էր կափարիչը,
Քեռին նորոգեց, հիշում ես, չէ՞։
                       
Իսկ պահարանը խոհանոցի,
Ուր խաղում էինք պահմտոցի։

Ուր մտնում էինք՝ փակվում ներսից,
Որ երբ թուրքը գա՝ մեզ չտեսնի...

Թուրքերը եկան, տունը թողինք,
Մի կերպ փախանք ու ազատվեցինք։

...Չի էլ մթնում, որ շուտ էլ քնենք,
Գոնե երազում տունը տեսնենք։

Տեսնենք՝ դեռ տե՞ղն է ամեն ինչը,
Չի՞ պոկվել արկղի կափարիչը։

Մեր հավը էլի ձո՞ւ է ածում,
Բայց առավոտյան ո՞վ է ուտում։


'''ՀԱՅԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''
           
Մռավ սարը մեր չքնաղ՝
Հայացքը՝ երկինք հառած,
Զարդարում է Արցախիս
Հող ու քարերը ծաղկած։

Մռավ սարը մեր սիրուն՝
Ինչե՜ր ասես՝ չտեսավ,
Հայրենիքս ծիծաղկուն՝
Ավերված էլ նա տեսավ։

Մռավ սարը մեր բարի՝
Պահապանն է պատմության,
Մեր դարավոր հառաչի
Ու տրտմության լուռ վկան։


'''ԱՐԵՎԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Սուտասան է Գայանեն,
Սուտ է ասում ամեն օր.
- Էլ  չե՛մ հրի դուռը ձեր
Ու չեմ  փախչի, Մարիամի՛կ։

Սակայն հաջորդ օրը հենց՝
Նույնն է անում Գայանեն,
Դուռը հրում մինչև վերջ,
Ու փախչում, որ չբռնեն։

Իսկ քիչ անց ետ է գալիս
Ու՝ թե.
            -Մարիա՛մ, եկ՝ խաղանք...
-Բա չե՞ս ասել, Գայանե՛,
Էլ չե՛ս հրի դուռը մեր...

-Մեղավո՜ր չեմ, Մարիամի՛կ,
Որ հրել եմ դուռը ձեր,
Կարինեն է ասել ինձ՝
Հրի՛ր, բացի՛ր՝ շուտ փախչե՜նք...


'''ԱԼՎԱՐԴԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Դեռ փոքրիկ է Լիլիթիկս՝
Հազիվ երկու ամսական,
Կծկվում է ցավից սիրտս,
Երբ լացում է այնպես շատ։

Կչկչում է մեկ էլ հանկարծ,
Բայց նորից է նա լացում,
Երբ տեսնում է իր ծծակը
Արմանիկի բերանում։


'''ԱՆՈՒՇԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Քամին սարերն է ընկել՝
Պահմտոցի է խաղում։

Երկինքն իր գույնը փոխել՝
Ճերմակ գույն է ստանում։
           
Առուն ո՜նց է հորդացել՝
Երկինքը լաց է լինում։

Ամպը ձորերն է լցվել՝
Ձորերը չեն երևում։

Սարերը պար են բռնել
Իմ հայրենի Արցախում...


'''ՍՈՒՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

     ''Մնա՜ս բարով, Մասի՛ս սար,
     ''Ես գնում եմ Գանձասար...

Նստել ավտոն՝ տուն էր գնում
Երևանից Սանասարը,
Իսկ ավտոյի պատուհանից
Երևում էր Մասիս սարը։

Սլանում էր ավտոն առաջ,
Գալիս էր և Մասիս սարը,
Նայում, անխոս հիանում էր
Ու հրճվում էր Սանասարը։

Բայց որտեղից-որտեղ՝ մի ամպ
Եկավ ծածկեց Մասիս սարը,
Մի տխուր ցավ, մի լուռ տագնապ
Ապրեց փոքրիկ Սանասարը։

Իսկ երբ ամպը անցավ նորից՝
Հանկարծ լսեց Սանասարը.
- Տեսա՞ր, էլի հասա ես քեզ,-
Հպարտ ժպտաց Մասիս սարը։


'''ՍԻՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Փաթիլները 
Լուռ իջնում են՝
Այնպե՜ս հանգիստ,
Այնպե՜ս դանդաղ,
Կարծես նրանք
Երա՜զ լինեն խորհրդավոր,
Որ իջնում են
Լուռ... պարելո՛վ...

Փաթիլները լո՜ւռ են իջնում
Ու ներկում են
Դաշտ ու անտառ՝
Միայն
Ճերմա՜կ երանգներով։       


'''ՌՈՒԶԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ի՞նչ է, արդյոք, պատահել
Անդրանիկին, չգիտեմ,
Ո՛չ խնդում է, ո՛չ խաղում,
Ո՛չ թռչկոտում, 
Ո՛չ պարում։

Հոպ, հոպ՝ 
Այդպես, դե՝ խաղա,
Սիրտս սիրուց թող դողա,
Խնդա՜, խաղա՜, 
Լա՜վ բալիկ,
Սի՜րտս դարձրու խաղալիք։


'''ԳՈՀԱՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ձյունը հալվեց,
Առուն լցվեց,
Առուն տարավ գետակին,
Իսկ գետակը
Շնկշնկալով
Վազեց գետը մոտակա։

Գետը տեսա՜վ,
Ուրախացա՜վ,
Փարվեց սիրով գետակին,
Իսկ գետակը
Ուրախությամբ
Փարվեց գետին մոտակա։

Ուրախության
Արցունքն աչքին
Գետը հասավ ծովերին։
Ձնծաղիկն էլ
Հողից ելավ ՝
Գարո՜ւն բացվեց աշխարհին...


'''ՍԵԳՈՒԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Մի մեքենա ու չորս ակ՝
Իսկույն հասանք Դպրաբակ:

...Բայց քանի որ մեդենան
Գլորվելով էր գնում՝
Էլ ակերն ի՞նչ է անում:

&lt;small&gt;11.12.2016, Դպրաբակ&lt;/small&gt;


'''ՆԵԼՍՈՆԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Գարո՜ւն է եկել,
Վարդ ու ծաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Ցող ու շաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Երգ ու տաղի՜կ է բերել մեզ համար։

Գարո՜ւն է եկել,
Մեզ համար թովիչ երա՜զ է բերել,
Մեր սուրբ իղձերին բարի կատարում
Ու ջերմ սրտերին բերկրա՜նք է բերել։

Բերել է՝ ինչ որ ունի նա պահա՜ծ,
Մեզ համար ինչ որ ունի նա շահա՜ծ։
Մի ամբողջ տարվա կարոտից ծնված
Գարո՜ւնն է եկել...


'''''Իմ պապը Խաչունց Անդրին է''''' 


'''ԻՄ ՊԱՊԸ'''
           
Իմ պապը Խաչունց Անդրին է,
Ականջս նրա կանչին է։
           
Փոքրիկ չեմ, ես մեծ եմ արդեն,
Ու պապիս տեղն էլ լավ գիտեմ։
           
Անտառն է գնացել՝ փայտի,
(Անտառի տեղն էլ է հայտնի)։
           
Գնացել ու ետ չի գալիս՝
Ձեն ու ձուն չկա անտառից։
           
Ի՞նչ անեմ, սպասե՞մ, կգա՞,
Թե՞ գնամ պապիս ետևից։


'''ԱԿԱՄԱ ՊԱՏԱՍԽԱՆ'''

-Ասա՛, Մարիա՛մ,
Թե քեզ տամ
Երկու խնձոր,
Երեք տանձ,
Երկու տանձը
Ետ ինձ տաս՝
Քեզ քանի՞սը
Կմնա...

- Վա՜, երկուսը
Ետ քեզ տամ,
Որ մի հա՞տը
Ինձ մնա...


'''ՍՈՒՍԱՆԻ  «ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՄԸ»'''
                       
Սուսանը ծամոն ծամելիս
Նայում ես՝ ծիծա՜ղդ է գալիս.
Ծամում ու շուտ կուլ է տալիս։
                       
Նայում է Սամվելը նրան խեթ,
Իսկ քույրը՝ թե.
                        - Ի՞նչ է, եղբա՛յր,
Ծնոտս մեղքդ չի՞ գալիս...

  
'''ՍԱՄՎԵԼԻ ՀԱՆԵԼՈՒԿԸ'''

-Ծառի վրա՝
Երեք ճյուղ,
Ամեն ճյուղին՝
Երեք շյուղ,
Ամեն շյուղին՝
Երեք ծիտ,
Բոլորն իրար
Շատ մոտիկ։

Երկու ճյուղի
Ծտերը
Թռան իրենց
Բները։

Ծառին քանի՞
Ծիտ մնաց...
Հաշվեց Սուսանն
Ու ասաց.

- Ես դա գիտեմ,
Սամվելի՛կ,
Ծառին մնաց
Իննը ծիտ...

...Ինչպե՞ս հաշվեց
Սուսանը,
Երբ դեռ փակ էր
Մառանը,
Իսկ մռռանը՝
Դռռանը...
  

'''«ԱՄԱՉԿՈՏ» ԱՐԱՐԱՏԸ'''
             
-Մեծ տղա է դառել արդեն
Մեր հարևան Արարատը,
Բայց անցնելիս չի բարևում,-
Դժգոհում է Արշակ պապը։

- Ո՞նց բարևի, քեռի՛ Արշակ,
Ամաչում է նա երևի,
Քաղել է ձեր խաղողը խակ՝
Ի՞նչ երեսով էլ բարևի...

&lt;small&gt;1.07.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''«ՄԻԱՄԻՏ» ԱՐԵՎԻԿԸ '''                   

-Ցուրտ է դրսում,
Բա չե՞ն մրսում ծառերը,-
Զարմանում է
Չարաճճի Արևը։
                       
- Դե, ծառերը
Ինչպե՞ս կարող են մրսել,
Չէ՞ որ ճերմակ
Ձյունե մուշտակ են հագել...

&lt;small&gt;12.07.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԱՌԱՋԻՆ ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀՈՒՍ'''
            ''Գյուղական ուսուցչուհի''
                 ''Նորա ՂՈՒԼՅԱՆԻ հիշատակին''

 Փոքրիկ էի, անհոգ մանկիկ,
Երբ ինձ դպրոց բերին,
Դու քո սրտի հուրը տվիր
Իմ՝ դեռ մանուկ սրտին։

Թևեր առել քո տվածով՝
Հեռուներ եմ թևել,
Իմ առաջի՜ն ուսուցչուհի,
Իմ չմարող արև...


'''ՀԱՄԼԵՏԻԿԸ'''
         ''Անուշ Իսրայելյանի հիշատակին''

Մեկ ամսական Համլետիկը
Այդպես էլ բան չհասկացավ,
Թե ո՜նց հանգավ իր տատիկը,
Թե ո՜նց կյանքից նա հեռացավ։

Դեռ կպատմի Համլետ պապը,
Երբ մեծանա թոռը մի քիչ,
Թե ինչպես էր Անուշ տատը
Սիրում, պաշտում Համլետիկին...

&lt;small&gt;10.11.06, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
  

'''ԴՊՐՈՑԱԿԱՆԸ'''
                       
Էլ փոքրիկ չէ Նորիկը,
Դպրոց է նա հաճախում,
Եվ չի ցավում փորիկը,
Երբ խակ խաղող չի ուտում։
                       
Իզուր դես-դեն չի ընկնում՝
Շարում է իր գրքերը,
Նստում մինչ ուշ երեկո՝
Սովորում է դասերը։

&lt;small&gt;21.03.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԷԴՈՒԼԻԿԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ'''

Գիտեմ, որ շատ չար մարդիկ կան
Այս աշխարհում,
Բայց ուզում եմ բարի մնալ
Ես իմ կյանքում։

Դու է՛լ բարի եղիր, Գևո՛րգ,
Բարին արա,
Որ բարի գործ սիրողը քեզ
Չմոռանա։


'''Ի՞ՆՉ Է ՍԻՐՈՒՄ ՌԵԳԻՆԱՆ'''

Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում,
Սիրում եմ, երբ հանդում
Գարունը ծաղկո՜ւմ է։

Երբ ծաղկո՜ւնքն է բուրում,
Երբ կանա՜չն է բուրում՝
Իմ հոգին դյութվո՜ւմ է,
Իմ հոգին ժպտո՜ւմ է։
           
Սիրո՜ւմ եմ, սիրո՜ւմ եմ,
Երբ անհուն երկնքից
Ժպտո՜ւմ է, հրճվո՜ւմ է
Մայիսյան արևը։

...Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում։


'''ՍՈՍԻ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ'''
                       
Թող հավերժ կանաչ լինի
Առվա՜կ իմ, քո եզերքը։
           
Ու թող քո երգին խառնեմ
Իմ փոքրի՜կ սրտի հևքը։

Ախր ինձ կախարդում է
Քո քնքո՜ւշ-անուշ երգը...


'''ԹԱՐԹԱՌ'''

Դու գալիս ես հեռուներից
Ու խոսում ես, խոսում անվերջ
Հպարտ ու վեհ մեր լեռներից՝
Քո քչքչան երգերի մեջ։

Ու բացվում է, ահա, քո դեմ
Իմ հայրենի գյուղը ծաղկուն,
Քեզնով է նա, ես այդ գիտեմ,
Շնչում, ապրում իմ Արցախում։


'''ՀԵՔԻԱԹ'''

Բռնկվել էր քամին 
Ու կրա՛կ էր թափում, 
Ինչ գտնում էր ճամփին` 
Առնում էր ու... լափում:

Չէր էլ ուզում լսել 
Լացն ու կոծը լույսի, 
Բայց ապրում էր լույսը 
Անուրջներով հույսի:

Լույսը մեղավո՞ր էր, 
Որ մոլտում քամին, 
Սերթ ծառին էր խփում, 
Սերթ էլ... լուսնի ժամին:

Քամին լույսին տարավ 
Եվ անդունդը գցեց, 
Մթնեց աշխարհն արար, 
Մարդու սիրտը մթնեց:

Ու նա խղճաց մարդուն, 
Գնաց, բերեց լույսին, 
Եվ տուն շինեց անտուն 
Մարդը՝ շողով լուսնի:

Ու մինչ այսօր մարդը 
Հսկում է լույս աչքով, 
Որ չտանի լույսին 
Քամին` ընկած քաջքով...


'''«ԱՆՀԱՄԲԵՐԸ»'''

Դրսից ինչ որ մեկը կրկին 
Բախում է իմ լուսամուտը, 
Լուսամուտից սակայն դեռ չեն 
Տարբերակվում լույսն ու մութը:

Ու չգիտեմ թողնեմ նե՞րս գա, 
Թե՞ սպասեմ լույսը բացվի, 
Սակայն մինչև լուսանալը 
Նա դռան մոտ լուռ կսպասի՞:

Ի՞նչ իմանաս` կորցրածն ի՞նչ է, 
Ողջ գիշեր չի հանգստանում, 
Լույսը բացվի` գնամ փնտրեմ, 
էլ ի՞նչ է զուր գլուխ տանում:

...Չի համբերում սակայն... քամին, 
Հա՛ բախում է լուսամուտը։ 
Իսկ իրարից դեռ բաժանվել 
Չեն կամենում լույսն ու մութը։


'''ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԶԱՆԳ'''

Հավաքվել ենք դասարանով,
Դպրոց եկել նորից,
Բայց այս անգամ մեր սրտերում
Տխրություն է, թախիծ։

Զանգն է հնչում հրաժեշտի,
Հուզվում ենք ու տխրում,
Մեր համատեղ վերջին պահն է
Զանգն այս ազդարարում։

Հնչիր ուժգին, զիլ ղողանջիր,
Դպրոցական մեր զանգ,
Քո ղողանջի ներքո այսօր
Մենք մտնում ենք նոր կյանք։

Սակայն ուր էլ, ուր էլ լինենք`
Քո ղողանջում միշտ կանք...

&lt;small&gt;21.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ՍԱՄՎԵԼԻ ԵՐԴՈՒՄԸ'''

Աշնանային այս սո՜ւրբ առավոտյան
Երդվում եմ, որ միշտ ու հավատարիմ
Պիտի ծառայեմ իմ Հայրենիքին։
           
Ու թե հարկ լինի՝
Ես քաջի մահով նաև կզոհվեմ,
Միայն թե հավերժ գարնան կարկաչով
Ու խինդով օծվեն
Արցախիս կապո՜ւյտ առավոտները...


'''''Իմ թոռնիկները''''' 

'''ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''
          
           ''Մայրիկիս անունը կրող 
      ''Ելենա քաղցրիկ թոռնուհուս''

Քաղցրիկն արդեն մեծացել
Ու քայլում է արդեն, տե՛ս։

Մի քայլ անի՝ դեպի ետ,
Մի քայլ անի՝ դեպի ինձ,
Քայլ-քայլ գա ու մոտենա,
Կատարեմ՝ ինչ կամենա,
Նստի՝ ձիու պես քշի,
Կամ՝ մազերից քաշքշի,
Բոլոր ցավերը տանեմ,
Ու... նույնիսկ ձայն չհանեմ,
Որ... նախանձող չլինի,
Աչքով չտան հանկարծ... մեզ։

...Փոխարենը՝ նաև ձեզ։

&lt;small&gt;25.02.11, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԱՅՍՊԵՍ ԽՈՍԵՑ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Երբ որ մի քիչ մեծանամ,
Ես էլ դպրոց կգնամ:

Տատիս ակնոցը դնեմ,
Դպրոցում լավ սովորեմ:
Կարդամ պապիս գրքերը,
Որսամ նրա մտքերը...

...Քաղցրիկն եմ ես, Քաղցրիկը,-
Պապիս անուշ բալիկը:

&lt;small&gt;20.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Ի՞ՆՉ Է ԳՐՈՒՄ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Հապա նայեք Քաղցրիկին՝
Ո՜նց է հակվել սեղանին,
Գրիչը ձեռքն է առել,
Թղթերն իրար է խառնել։

Կողքից ուզում եմ նայել,
Բայց դեռ բան չեմ հասկացել՝
Թղթին ի՞նչ է խզբզում,
Նկարո՞ւմ է, թե՞ գրում։

Իսկ Քաղցրիկն էլ.
                    - Հապա տե՞ս,
Նման չե՞մ ես միթե քեզ,
Ես ուզում եմ սովորել,
Եվ անունս ճիշտ գրել։

Տե՞ս, գրել եմ ես, ապա*,
Իմ գրածը ճիշտ կարդա։

&lt;small&gt;30.03.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
_____
   * Ապա - պապի (Արցախյան բարբառով)


'''ՓՈՔՐԻԿ ԱՆԻՆ'''
            ''33 օրական թոռնուհուս՝ Անիին''

Դեռ բարուրում է փոքրիկ Անին,
Ու չգիտե նա դեռ ոչ մի բառ,
Կարողանում է միայն նայել,
Կարողանում է միայն ժպտալ։

Ու երբ մեկ-մեկ էլ լաց է լինում՝
Եղբայրը պիտի դառնա հենակ,
Գարիկը մոտից չի հեռանում,
Քրոջը ինչպե՞ս թողնի մենակ։

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԵՂԲԱՅՐԸ'''

Մայրը չգիտեր, թե ինչ անի`
Հիվանդացել էր փոքրիկ Անին,
Ցավը սեղմել էր մեծ ու փոքրին,
Գարիկը եկավ, կանգնեց կողքին,
Ու քրոջը` թե` մի վախենա,
Բժիշկը ծակի` անցկկենա։

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԵՍ ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ՄԱՅՐԻԿԻՍ'''

Ինչպես լուսինն ամպերում`
Թաքնվում է մոր գրկում։

Պապն է քաշում՝ չի գալիս,
Տատն է կանչում՝ չի գալիս։
 
Մորաքույր ու մորեղբայր,
Ամեն մեկը՝ իր համար,
Շա՛տ են նեղում Գարիկին։
 
Իսկ Գարիկը մայրիկին
Պինդ պահում է իր գրկում.
- Ես ոչ մեկիդ չեմ ուզում,
Ես մայրիկիս եմ սիրում...

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

 
'''ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ'''

Երբ պապիկ ես դառնում՝
Մանկանում ես մի քիչ,
Թոռնիկներիդ հետ ես
Կյանքդ կապում։

Մանկանո՞ւմ ես իրոք։
Հասկանո՞ւմ ես արդյոք՝
Դու հիմա էլ...
Ինքդ քեզ ես խաբում։

&lt;small&gt;07.03.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>55287ii51cqnvk5b3nw23l695yw93ci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393711</id>
      <parentid>393709</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T09:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23878" sha1="qxppucuxa6mhjew785004kejy4mqtoj" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Մանկական բանաստեղծություններ''
|section = 
|previous = [[Ծաղկած տխրություն]]
|next = [[Չափածո երգիծանք]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]],&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 208-225, &lt;br&gt;
Արիս Արսենի, [[Փոքրիկների մոլորակում]] (մանկական բանաստեղծություններ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2016, 44 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ|&lt;poem&gt;
'''ԳԱՆՁԱՍԱՐՈՒՄ'''

Այսօր, ահա, մտնում ենք մենք
Մկրտության ավազան,
Մեր ճակատը սուրբ մեռոնով
Օծի՜ր, Պարգև Սրբազան։
           
Օծի՜ր, մենք էլ հայ մկրտվենք
Մեր հայաշատ օջախում,
Հայ մկրտվենք, որ հա՜յ մնանք
Ու զորանա՜նք Արցախում...


'''''Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները''''' 


'''ՍԱՄՎԵԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Շա՜տ է սիրել Հայրենիքը։

Երբ Արցախ է թուրքը մտել՝
Նա զինվոր է իսկույն գրվել։
Գնդացիրն իր ուսն է առել
Ու Մարտակերտ իսկույն հասել։

Մերթ՝ Մաղավուզ, մերթ՝ Մոխրաթաղ,
Մեծշեն, Օմար ու Գյուլաթաղ,
Ուր եղել է՝ կռվել է նա,
Ուր կռվել է՝ հաղթել է նա։

Ու պարտվել է թուրքը նորից,
Փախել մեր շեն Կոճողոտից...

&lt;small&gt;24.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)&lt;/small&gt;


'''ՍՈՒՍԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Զոհվել է մարտում,
Պաշտպանելով Հայրենիքիս
Սահմաններն անքուն։

Քա՜ջ է եղել մարտի դաշտում՝
Գնդացրորդ արի,
Կռվել է, որ հի՜ն Արցախիս
Ծուխը չմարի։

Կռվել է ու... հաղթել թուրքին՝
Զոհվելո՜վ անգամ,
Ու գրկել է սիրող մոր պես
Մայր հողը նրան...              

&lt;small&gt;20.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)&lt;/small&gt;


'''ՄԱՐԻԱՄԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ Մարիամ է անվանել,
Պաշտել է շատ Աստվածամորն
Ու Աստծուն է նա պաշտել։

Բայց եղել է կռիվ մի մեծ,
Ավեր, արյուն ու թալան,
Ու նետվել է նա թեժ մարտի.
- Տեր Աստվածն ինձ պահապա՛ն...

Աստված, սակայն, չի պահպանել՝
Նա զոհվել է այդ մարտում,
Իր արյունով փրկված հողը
Հայավարի է ծաղկում...

...Երբ խաղում ենք ընկերներով՝
Սուտ չեմ խոսում ես բակում,
Միշտ երդվում եմ՝ &lt;&lt;Աստված վկա&gt;&gt;,
Ու երդումս չեմ խախտում...


'''ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ իր անունն է թողել,
Մեկ էլ՝ փրկված Հայրենիքը,
Որը  նա շատ է սիրել։

Եվ զոհել է կյանքը ջահել,
Որ ապրի Հող-հայրենին,
Ու միշտ պարտվի թուրքը վայրի՝
Մեր ոխերիմ թշնամին։

...Ես էլ շուտով կմեծանամ,
Իսկ թե կրկին թուրքը գա՝
Չեմ երկնչի մարտի դաշտում
Լինել քեզ պես, հորեղբա՛յր...


'''ԶՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

''Կարմիրավանի ավերակները սպասում են իրենց ազատարարներին...''

Մենք թոնի՛ր ենք ունեցել,
Մի երա՜զ թոնիր,
Իսկ թոնիրը՝ տաք կողեր
Ու հույսեր կարմիր։

...Թուրքը եկավ ու մեր շեն
Գյուղը ավերվեց,
Եվ արյունից թոնիրը
Էլի՛ կարմրեց։

Գյուղը քանդվեց, չմնաց
Քար-քարի վրա,
Ավերակներ են այնտեղ
Ու մահ է հիմա։

Բայց միշտ կա իմ հուշերում
Թոնրատունը տաք՝
Որպես անցած օրերի
Հուշ ու հիշատակ...


'''ՆՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

     ''Եվ կգա այդ օրը ու դպրոցական Նորայր Բաբայանն իր քրոջ՝ Ռեգինեի'' 
     ''ու եղբոր՝ Զորայրի հետ կրկին կվերադառնա Կարմիրավան...''
                       
Հիշո՞ւմ ես, Զորիկ, դու մեր տունը,
Թե ո՜նց էր հաչում բակի շունը։

Կչկչան հավը ածում էր ձու,
Որ առավոտյան ուտենք ես ու դու։

Մեր տունը ո՜նց էր կահավորված՝
Քո մահճակալը, բազմոցը բաց։

Հեռուստացույցը, որ հայերեն
Բառ անգամ չէր էլ արտաբերել։

Փոքրիկ, անվավոր արկղիկը,
Ուր պահում էինք խաղալիքը։

Այն, որ պոկվել էր կափարիչը,
Քեռին նորոգեց, հիշում ես, չէ՞։
                       
Իսկ պահարանը խոհանոցի,
Ուր խաղում էինք պահմտոցի։

Ուր մտնում էինք՝ փակվում ներսից,
Որ երբ թուրքը գա՝ մեզ չտեսնի...

Թուրքերը եկան, տունը թողինք,
Մի կերպ փախանք ու ազատվեցինք։

...Չի էլ մթնում, որ շուտ էլ քնենք,
Գոնե երազում տունը տեսնենք։

Տեսնենք՝ դեռ տե՞ղն է ամեն ինչը,
Չի՞ պոկվել արկղի կափարիչը։

Մեր հավը էլի ձո՞ւ է ածում,
Բայց առավոտյան ո՞վ է ուտում։


'''ՀԱՅԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''
           
Մռավ սարը մեր չքնաղ՝
Հայացքը՝ երկինք հառած,
Զարդարում է Արցախիս
Հող ու քարերը ծաղկած։

Մռավ սարը մեր սիրուն՝
Ինչե՜ր ասես՝ չտեսավ,
Հայրենիքս ծիծաղկուն՝
Ավերված էլ նա տեսավ։

Մռավ սարը մեր բարի՝
Պահապանն է պատմության,
Մեր դարավոր հառաչի
Ու տրտմության լուռ վկան։


'''ԱՐԵՎԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Սուտասան է Գայանեն,
Սուտ է ասում ամեն օր.
- Էլ  չե՛մ հրի դուռը ձեր
Ու չեմ  փախչի, Մարիամի՛կ։

Սակայն հաջորդ օրը հենց՝
Նույնն է անում Գայանեն,
Դուռը հրում մինչև վերջ,
Ու փախչում, որ չբռնեն։

Իսկ քիչ անց ետ է գալիս
Ու՝ թե.
            -Մարիա՛մ, եկ՝ խաղանք...
-Բա չե՞ս ասել, Գայանե՛,
Էլ չե՛ս հրի դուռը մեր...

-Մեղավո՜ր չեմ, Մարիամի՛կ,
Որ հրել եմ դուռը ձեր,
Կարինեն է ասել ինձ՝
Հրի՛ր, բացի՛ր՝ շուտ փախչե՜նք...


'''ԱԼՎԱՐԴԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Դեռ փոքրիկ է Լիլիթիկս՝
Հազիվ երկու ամսական,
Կծկվում է ցավից սիրտս,
Երբ լացում է այնպես շատ։

Կչկչում է մեկ էլ հանկարծ,
Բայց նորից է նա լացում,
Երբ տեսնում է իր ծծակը
Արմանիկի բերանում։


'''ԱՆՈՒՇԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Քամին սարերն է ընկել՝
Պահմտոցի է խաղում։

Երկինքն իր գույնը փոխել՝
Ճերմակ գույն է ստանում։
           
Առուն ո՜նց է հորդացել՝
Երկինքը լաց է լինում։

Ամպը ձորերն է լցվել՝
Ձորերը չեն երևում։

Սարերը պար են բռնել
Իմ հայրենի Արցախում...


'''ՍՈՒՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

     ''Մնա՜ս բարով, Մասի՛ս սար,
     ''Ես գնում եմ Գանձասար...

Նստել ավտոն՝ տուն էր գնում
Երևանից Սանասարը,
Իսկ ավտոյի պատուհանից
Երևում էր Մասիս սարը։

Սլանում էր ավտոն առաջ,
Գալիս էր և Մասիս սարը,
Նայում, անխոս հիանում էր
Ու հրճվում էր Սանասարը։

Բայց որտեղից-որտեղ՝ մի ամպ
Եկավ ծածկեց Մասիս սարը,
Մի տխուր ցավ, մի լուռ տագնապ
Ապրեց փոքրիկ Սանասարը։

Իսկ երբ ամպը անցավ նորից՝
Հանկարծ լսեց Սանասարը.
- Տեսա՞ր, էլի հասա ես քեզ,-
Հպարտ ժպտաց Մասիս սարը։


'''ՍԻՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Փաթիլները 
Լուռ իջնում են՝
Այնպե՜ս հանգիստ,
Այնպե՜ս դանդաղ,
Կարծես նրանք
Երա՜զ լինեն խորհրդավոր,
Որ իջնում են
Լուռ... պարելո՛վ...

Փաթիլները լո՜ւռ են իջնում
Ու ներկում են
Դաշտ ու անտառ՝
Միայն
Ճերմա՜կ երանգներով։       


'''ՌՈՒԶԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ի՞նչ է, արդյոք, պատահել
Անդրանիկին, չգիտեմ,
Ո՛չ խնդում է, ո՛չ խաղում,
Ո՛չ թռչկոտում, 
Ո՛չ պարում։

Հոպ, հոպ՝ 
Այդպես, դե՝ խաղա,
Սիրտս սիրուց թող դողա,
Խնդա՜, խաղա՜, 
Լա՜վ բալիկ,
Սի՜րտս դարձրու խաղալիք։


'''ԳՈՀԱՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ձյունը հալվեց,
Առուն լցվեց,
Առուն տարավ գետակին,
Իսկ գետակը
Շնկշնկալով
Վազեց գետը մոտակա։

Գետը տեսա՜վ,
Ուրախացա՜վ,
Փարվեց սիրով գետակին,
Իսկ գետակը
Ուրախությամբ
Փարվեց գետին մոտակա։

Ուրախության
Արցունքն աչքին
Գետը հասավ ծովերին։
Ձնծաղիկն էլ
Հողից ելավ ՝
Գարո՜ւն բացվեց աշխարհին...


'''ՍԵԳՈՒԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Մի մեքենա ու չորս ակ՝
Իսկույն հասանք Դպրաբակ:

...Բայց քանի որ մեդենան
Գլորվելով էր գնում՝
Էլ ակերն ի՞նչ է անում:

&lt;small&gt;11.12.2016, Դպրաբակ&lt;/small&gt;


'''ՆԵԼՍՈՆԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Գարո՜ւն է եկել,
Վարդ ու ծաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Ցող ու շաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Երգ ու տաղի՜կ է բերել մեզ համար։

Գարո՜ւն է եկել,
Մեզ համար թովիչ երա՜զ է բերել,
Մեր սուրբ իղձերին բարի կատարում
Ու ջերմ սրտերին բերկրա՜նք է բերել։

Բերել է՝ ինչ որ ունի նա պահա՜ծ,
Մեզ համար ինչ որ ունի նա շահա՜ծ։
Մի ամբողջ տարվա կարոտից ծնված
Գարո՜ւնն է եկել...


'''''Իմ պապը Խաչունց Անդրին է''''' 


'''ԻՄ ՊԱՊԸ'''
           
Իմ պապը Խաչունց Անդրին է,
Ականջս նրա կանչին է։
           
Փոքրիկ չեմ, ես մեծ եմ արդեն,
Ու պապիս տեղն էլ լավ գիտեմ։
           
Անտառն է գնացել՝ փայտի,
(Անտառի տեղն էլ է հայտնի)։
           
Գնացել ու ետ չի գալիս՝
Ձեն ու ձուն չկա անտառից։
           
Ի՞նչ անեմ, սպասե՞մ, կգա՞,
Թե՞ գնամ պապիս ետևից։


'''ԱԿԱՄԱ ՊԱՏԱՍԽԱՆ'''

-Ասա՛, Մարիա՛մ,
Թե քեզ տամ
Երկու խնձոր,
Երեք տանձ,
Երկու տանձը
Ետ ինձ տաս՝
Քեզ քանի՞սը
Կմնա...

- Վա՜, երկուսը
Ետ քեզ տամ,
Որ մի հա՞տը
Ինձ մնա...


'''ՍՈՒՍԱՆԻ  «ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՄԸ»'''
                       
Սուսանը ծամոն ծամելիս
Նայում ես՝ ծիծա՜ղդ է գալիս.
Ծամում ու շուտ կուլ է տալիս։
                       
Նայում է Սամվելը նրան խեթ,
Իսկ քույրը՝ թե.
                        - Ի՞նչ է, եղբա՛յր,
Ծնոտս մեղքդ չի՞ գալիս...

  
'''ՍԱՄՎԵԼԻ ՀԱՆԵԼՈՒԿԸ'''

-Ծառի վրա՝
Երեք ճյուղ,
Ամեն ճյուղին՝
Երեք շյուղ,
Ամեն շյուղին՝
Երեք ծիտ,
Բոլորն իրար
Շատ մոտիկ։

Երկու ճյուղի
Ծտերը
Թռան իրենց
Բները։

Ծառին քանի՞
Ծիտ մնաց...
Հաշվեց Սուսանն
Ու ասաց.

- Ես դա գիտեմ,
Սամվելի՛կ,
Ծառին մնաց
Իննը ծիտ...

...Ինչպե՞ս հաշվեց
Սուսանը,
Երբ դեռ փակ էր
Մառանը,
Իսկ մռռանը՝
Դռռանը...
  

'''«ԱՄԱՉԿՈՏ» ԱՐԱՐԱՏԸ'''
             
-Մեծ տղա է դառել արդեն
Մեր հարևան Արարատը,
Բայց անցնելիս չի բարևում,-
Դժգոհում է Արշակ պապը։

- Ո՞նց բարևի, քեռի՛ Արշակ,
Ամաչում է նա երևի,
Քաղել է ձեր խաղողը խակ՝
Ի՞նչ երեսով էլ բարևի...

&lt;small&gt;1.07.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''«ՄԻԱՄԻՏ» ԱՐԵՎԻԿԸ '''                   

-Ցուրտ է դրսում,
Բա չե՞ն մրսում ծառերը,-
Զարմանում է
Չարաճճի Արևը։
                       
- Դե, ծառերը
Ինչպե՞ս կարող են մրսել,
Չէ՞ որ ճերմակ
Ձյունե մուշտակ են հագել...

&lt;small&gt;12.07.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԱՌԱՋԻՆ ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀՈՒՍ'''
            ''Գյուղական ուսուցչուհի''
                 ''Նորա ՂՈՒԼՅԱՆԻ հիշատակին''

 Փոքրիկ էի, անհոգ մանկիկ,
Երբ ինձ դպրոց բերին,
Դու քո սրտի հուրը տվիր
Իմ՝ դեռ մանուկ սրտին։

Թևեր առել քո տվածով՝
Հեռուներ եմ թևել,
Իմ առաջի՜ն ուսուցչուհի,
Իմ չմարող արև...


'''ՀԱՄԼԵՏԻԿԸ'''
         ''Անուշ Իսրայելյանի հիշատակին''

Մեկ ամսական Համլետիկը
Այդպես էլ բան չհասկացավ,
Թե ո՜նց հանգավ իր տատիկը,
Թե ո՜նց կյանքից նա հեռացավ։

Դեռ կպատմի Համլետ պապը,
Երբ մեծանա թոռը մի քիչ,
Թե ինչպես էր Անուշ տատը
Սիրում, պաշտում Համլետիկին...

&lt;small&gt;10.11.06, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
  

'''ԴՊՐՈՑԱԿԱՆԸ'''
                       
Էլ փոքրիկ չէ Նորիկը,
Դպրոց է նա հաճախում,
Եվ չի ցավում փորիկը,
Երբ խակ խաղող չի ուտում։
                       
Իզուր դես-դեն չի ընկնում՝
Շարում է իր գրքերը,
Նստում մինչ ուշ երեկո՝
Սովորում է դասերը։

&lt;small&gt;21.03.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԷԴՈՒԼԻԿԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ'''

Գիտեմ, որ շատ չար մարդիկ կան
Այս աշխարհում,
Բայց ուզում եմ բարի մնալ
Ես իմ կյանքում։

Դու է՛լ բարի եղիր, Գևո՛րգ,
Բարին արա,
Որ բարի գործ սիրողը քեզ
Չմոռանա։


'''Ի՞ՆՉ Է ՍԻՐՈՒՄ ՌԵԳԻՆԱՆ'''

Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում,
Սիրում եմ, երբ հանդում
Գարունը ծաղկո՜ւմ է։

Երբ ծաղկո՜ւնքն է բուրում,
Երբ կանա՜չն է բուրում՝
Իմ հոգին դյութվո՜ւմ է,
Իմ հոգին ժպտո՜ւմ է։
           
Սիրո՜ւմ եմ, սիրո՜ւմ եմ,
Երբ անհուն երկնքից
Ժպտո՜ւմ է, հրճվո՜ւմ է
Մայիսյան արևը։

...Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում։


'''ՍՈՍԻ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ'''
                       
Թող հավերժ կանաչ լինի
Առվա՜կ իմ, քո եզերքը։
           
Ու թող քո երգին խառնեմ
Իմ փոքրի՜կ սրտի հևքը։

Ախր ինձ կախարդում է
Քո քնքո՜ւշ-անուշ երգը...


'''ԹԱՐԹԱՌ'''

Դու գալիս ես հեռուներից
Ու խոսում ես, խոսում անվերջ
Հպարտ ու վեհ մեր լեռներից՝
Քո քչքչան երգերի մեջ։

Ու բացվում է, ահա, քո դեմ
Իմ հայրենի գյուղը ծաղկուն,
Քեզնով է նա, ես այդ գիտեմ,
Շնչում, ապրում իմ Արցախում։


'''ՀԵՔԻԱԹ'''

Բռնկվել էր քամին 
Ու կրա՛կ էր թափում, 
Ինչ գտնում էր ճամփին` 
Առնում էր ու... լափում:

Չէր էլ ուզում լսել 
Լացն ու կոծը լույսի, 
Բայց ապրում էր լույսը 
Անուրջներով հույսի:

Լույսը մեղավո՞ր էր, 
Որ մոլտում քամին, 
Սերթ ծառին էր խփում, 
Սերթ էլ... լուսնի ժամին:

Քամին լույսին տարավ 
Եվ անդունդը գցեց, 
Մթնեց աշխարհն արար, 
Մարդու սիրտը մթնեց:

Ու նա խղճաց մարդուն, 
Գնաց, բերեց լույսին, 
Եվ տուն շինեց անտուն 
Մարդը՝ շողով լուսնի:

Ու մինչ այսօր մարդը 
Հսկում է լույս աչքով, 
Որ չտանի լույսին 
Քամին` ընկած քաջքով...


'''«ԱՆՀԱՄԲԵՐԸ»'''

Դրսից ինչ որ մեկը կրկին 
Բախում է իմ լուսամուտը, 
Լուսամուտից սակայն դեռ չեն 
Տարբերակվում լույսն ու մութը:

Ու չգիտեմ թողնեմ նե՞րս գա, 
Թե՞ սպասեմ լույսը բացվի, 
Սակայն մինչև լուսանալը 
Նա դռան մոտ լուռ կսպասի՞:

Ի՞նչ իմանաս` կորցրածն ի՞նչ է, 
Ողջ գիշեր չի հանգստանում, 
Լույսը բացվի` գնամ փնտրեմ, 
էլ ի՞նչ է զուր գլուխ տանում:

...Չի համբերում սակայն... քամին, 
Հա՛ բախում է լուսամուտը։ 
Իսկ իրարից դեռ բաժանվել 
Չեն կամենում լույսն ու մութը։


'''ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԶԱՆԳ'''

Հավաքվել ենք դասարանով,
Դպրոց եկել նորից,
Բայց այս անգամ մեր սրտերում
Տխրություն է, թախիծ։

Զանգն է հնչում հրաժեշտի,
Հուզվում ենք ու տխրում,
Մեր համատեղ վերջին պահն է
Զանգն այս ազդարարում։

Հնչիր ուժգին, զիլ ղողանջիր,
Դպրոցական մեր զանգ,
Քո ղողանջի ներքո այսօր
Մենք մտնում ենք նոր կյանք։

Սակայն ուր էլ, ուր էլ լինենք`
Քո ղողանջում միշտ կանք...

&lt;small&gt;21.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ՍԱՄՎԵԼԻ ԵՐԴՈՒՄԸ'''

Աշնանային այս սո՜ւրբ առավոտյան
Երդվում եմ, որ միշտ ու հավատարիմ
Պիտի ծառայեմ իմ Հայրենիքին։
           
Ու թե հարկ լինի՝
Ես քաջի մահով նաև կզոհվեմ,
Միայն թե հավերժ գարնան կարկաչով
Ու խինդով օծվեն
Արցախիս կապո՜ւյտ առավոտները...


'''''Իմ թոռնիկները''''' 

'''ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''
          
           ''Մայրիկիս անունը կրող 
      ''Ելենա քաղցրիկ թոռնուհուս''

Քաղցրիկն արդեն մեծացել
Ու քայլում է արդեն, տե՛ս։

Մի քայլ անի՝ դեպի ետ,
Մի քայլ անի՝ դեպի ինձ,
Քայլ-քայլ գա ու մոտենա,
Կատարեմ՝ ինչ կամենա,
Նստի՝ ձիու պես քշի,
Կամ՝ մազերից քաշքշի,
Բոլոր ցավերը տանեմ,
Ու... նույնիսկ ձայն չհանեմ,
Որ... նախանձող չլինի,
Աչքով չտան հանկարծ... մեզ։

...Փոխարենը՝ նաև ձեզ։

&lt;small&gt;25.02.11, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԱՅՍՊԵՍ ԽՈՍԵՑ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Երբ որ մի քիչ մեծանամ,
Ես էլ դպրոց կգնամ:

Տատիս ակնոցը դնեմ,
Դպրոցում լավ սովորեմ:
Կարդամ պապիս գրքերը,
Որսամ նրա մտքերը...

...Քաղցրիկն եմ ես, Քաղցրիկը,-
Պապիս անուշ բալիկը:

&lt;small&gt;20.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Ի՞ՆՉ Է ԳՐՈՒՄ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Հապա նայեք Քաղցրիկին՝
Ո՜նց է հակվել սեղանին,
Գրիչը ձեռքն է առել,
Թղթերն իրար է խառնել։

Կողքից ուզում եմ նայել,
Բայց դեռ բան չեմ հասկացել՝
Թղթին ի՞նչ է խզբզում,
Նկարո՞ւմ է, թե՞ գրում։

Իսկ Քաղցրիկն էլ.
                    - Հապա տե՞ս,
Նման չե՞մ ես միթե քեզ,
Ես ուզում եմ սովորել,
Եվ անունս ճիշտ գրել։

Տե՞ս, գրել եմ ես, ապա*,
Իմ գրածը ճիշտ կարդա։

&lt;small&gt;30.03.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
_____
   * Ապա - պապի (Արցախյան բարբառով)


'''ՓՈՔՐԻԿ ԱՆԻՆ'''
            ''33 օրական թոռնուհուս՝ Անիին''

Դեռ բարուրում է փոքրիկ Անին,
Ու չգիտե նա դեռ ոչ մի բառ,
Կարողանում է միայն նայել,
Կարողանում է միայն ժպտալ։

Ու երբ մեկ-մեկ էլ լաց է լինում՝
Եղբայրը պիտի դառնա հենակ,
Գարիկը մոտից չի հեռանում,
Քրոջը ինչպե՞ս թողնի մենակ։

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԵՂԲԱՅՐԸ'''

Մայրը չգիտեր, թե ինչ անի`
Հիվանդացել էր փոքրիկ Անին,
Ցավը սեղմել էր մեծ ու փոքրին,
Գարիկը եկավ, կանգնեց կողքին,
Ու քրոջը` թե` մի վախենա,
Բժիշկը ծակի` անցկկենա։

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԵՍ ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ՄԱՅՐԻԿԻՍ'''

Ինչպես լուսինն ամպերում`
Թաքնվում է մոր գրկում։

Պապն է քաշում՝ չի գալիս,
Տատն է կանչում՝ չի գալիս։
 
Մորաքույր ու մորեղբայր,
Ամեն մեկը՝ իր համար,
Շա՛տ են նեղում Գարիկին։
 
Իսկ Գարիկը մայրիկին
Պինդ պահում է իր գրկում.
- Ես ոչ մեկիդ չեմ ուզում,
Ես մայրիկիս եմ սիրում...

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

 
'''ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ'''

Երբ պապիկ ես դառնում՝
Մանկանում ես մի քիչ,
Թոռնիկներիդ հետ ես
Կյանքդ կապում։

Մանկանո՞ւմ ես իրոք։
Հասկանո՞ւմ ես արդյոք՝
Դու հիմա էլ...
Ինքդ քեզ ես խաբում։

&lt;small&gt;07.03.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>qxppucuxa6mhjew785004kejy4mqtoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393712</id>
      <parentid>393711</parentid>
      <timestamp>2026-07-24T09:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23915" sha1="r72cmu918ytp3gca9lmrh3p0w255tqr" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ
|section = Մանկական բանաստեղծություններ
|previous = [[Ծաղկած տխրություն]]
|next = [[Չափածո երգիծանք]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]],&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 208-225, &lt;br&gt;
Արիս Արսենի, [[Փոքրիկների մոլորակում]] (մանկական բանաստեղծություններ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2016, 44 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ|&lt;poem&gt;
'''ԳԱՆՁԱՍԱՐՈՒՄ'''

Այսօր, ահա, մտնում ենք մենք
Մկրտության ավազան,
Մեր ճակատը սուրբ մեռոնով
Օծի՜ր, Պարգև Սրբազան։
           
Օծի՜ր, մենք էլ հայ մկրտվենք
Մեր հայաշատ օջախում,
Հայ մկրտվենք, որ հա՜յ մնանք
Ու զորանա՜նք Արցախում...


'''''Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները''''' 


'''ՍԱՄՎԵԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Շա՜տ է սիրել Հայրենիքը։

Երբ Արցախ է թուրքը մտել՝
Նա զինվոր է իսկույն գրվել։
Գնդացիրն իր ուսն է առել
Ու Մարտակերտ իսկույն հասել։

Մերթ՝ Մաղավուզ, մերթ՝ Մոխրաթաղ,
Մեծշեն, Օմար ու Գյուլաթաղ,
Ուր եղել է՝ կռվել է նա,
Ուր կռվել է՝ հաղթել է նա։

Ու պարտվել է թուրքը նորից,
Փախել մեր շեն Կոճողոտից...

&lt;small&gt;24.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)&lt;/small&gt;


'''ՍՈՒՍԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Զոհվել է մարտում,
Պաշտպանելով Հայրենիքիս
Սահմաններն անքուն։

Քա՜ջ է եղել մարտի դաշտում՝
Գնդացրորդ արի,
Կռվել է, որ հի՜ն Արցախիս
Ծուխը չմարի։

Կռվել է ու... հաղթել թուրքին՝
Զոհվելո՜վ անգամ,
Ու գրկել է սիրող մոր պես
Մայր հողը նրան...              

&lt;small&gt;20.05.94, Շուրաբադ (ԿՊՇ, գործող բանակ)&lt;/small&gt;


'''ՄԱՐԻԱՄԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ Մարիամ է անվանել,
Պաշտել է շատ Աստվածամորն
Ու Աստծուն է նա պաշտել։

Բայց եղել է կռիվ մի մեծ,
Ավեր, արյուն ու թալան,
Ու նետվել է նա թեժ մարտի.
- Տեր Աստվածն ինձ պահապա՛ն...

Աստված, սակայն, չի պահպանել՝
Նա զոհվել է այդ մարտում,
Իր արյունով փրկված հողը
Հայավարի է ծաղկում...

...Երբ խաղում ենք ընկերներով՝
Սուտ չեմ խոսում ես բակում,
Միշտ երդվում եմ՝ &lt;&lt;Աստված վկա&gt;&gt;,
Ու երդումս չեմ խախտում...


'''ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Իմ հորեղբայր Անդրանիկը
Ինձ իր անունն է թողել,
Մեկ էլ՝ փրկված Հայրենիքը,
Որը  նա շատ է սիրել։

Եվ զոհել է կյանքը ջահել,
Որ ապրի Հող-հայրենին,
Ու միշտ պարտվի թուրքը վայրի՝
Մեր ոխերիմ թշնամին։

...Ես էլ շուտով կմեծանամ,
Իսկ թե կրկին թուրքը գա՝
Չեմ երկնչի մարտի դաշտում
Լինել քեզ պես, հորեղբա՛յր...


'''ԶՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

''Կարմիրավանի ավերակները սպասում են իրենց ազատարարներին...''

Մենք թոնի՛ր ենք ունեցել,
Մի երա՜զ թոնիր,
Իսկ թոնիրը՝ տաք կողեր
Ու հույսեր կարմիր։

...Թուրքը եկավ ու մեր շեն
Գյուղը ավերվեց,
Եվ արյունից թոնիրը
Էլի՛ կարմրեց։

Գյուղը քանդվեց, չմնաց
Քար-քարի վրա,
Ավերակներ են այնտեղ
Ու մահ է հիմա։

Բայց միշտ կա իմ հուշերում
Թոնրատունը տաք՝
Որպես անցած օրերի
Հուշ ու հիշատակ...


'''ՆՈՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

     ''Եվ կգա այդ օրը ու դպրոցական Նորայր Բաբայանն իր քրոջ՝ Ռեգինեի'' 
     ''ու եղբոր՝ Զորայրի հետ կրկին կվերադառնա Կարմիրավան...''
                       
Հիշո՞ւմ ես, Զորիկ, դու մեր տունը,
Թե ո՜նց էր հաչում բակի շունը։

Կչկչան հավը ածում էր ձու,
Որ առավոտյան ուտենք ես ու դու։

Մեր տունը ո՜նց էր կահավորված՝
Քո մահճակալը, բազմոցը բաց։

Հեռուստացույցը, որ հայերեն
Բառ անգամ չէր էլ արտաբերել։

Փոքրիկ, անվավոր արկղիկը,
Ուր պահում էինք խաղալիքը։

Այն, որ պոկվել էր կափարիչը,
Քեռին նորոգեց, հիշում ես, չէ՞։
                       
Իսկ պահարանը խոհանոցի,
Ուր խաղում էինք պահմտոցի։

Ուր մտնում էինք՝ փակվում ներսից,
Որ երբ թուրքը գա՝ մեզ չտեսնի...

Թուրքերը եկան, տունը թողինք,
Մի կերպ փախանք ու ազատվեցինք։

...Չի էլ մթնում, որ շուտ էլ քնենք,
Գոնե երազում տունը տեսնենք։

Տեսնենք՝ դեռ տե՞ղն է ամեն ինչը,
Չի՞ պոկվել արկղի կափարիչը։

Մեր հավը էլի ձո՞ւ է ածում,
Բայց առավոտյան ո՞վ է ուտում։


'''ՀԱՅԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''
           
Մռավ սարը մեր չքնաղ՝
Հայացքը՝ երկինք հառած,
Զարդարում է Արցախիս
Հող ու քարերը ծաղկած։

Մռավ սարը մեր սիրուն՝
Ինչե՜ր ասես՝ չտեսավ,
Հայրենիքս ծիծաղկուն՝
Ավերված էլ նա տեսավ։

Մռավ սարը մեր բարի՝
Պահապանն է պատմության,
Մեր դարավոր հառաչի
Ու տրտմության լուռ վկան։


'''ԱՐԵՎԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Սուտասան է Գայանեն,
Սուտ է ասում ամեն օր.
- Էլ  չե՛մ հրի դուռը ձեր
Ու չեմ  փախչի, Մարիամի՛կ։

Սակայն հաջորդ օրը հենց՝
Նույնն է անում Գայանեն,
Դուռը հրում մինչև վերջ,
Ու փախչում, որ չբռնեն։

Իսկ քիչ անց ետ է գալիս
Ու՝ թե.
            -Մարիա՛մ, եկ՝ խաղանք...
-Բա չե՞ս ասել, Գայանե՛,
Էլ չե՛ս հրի դուռը մեր...

-Մեղավո՜ր չեմ, Մարիամի՛կ,
Որ հրել եմ դուռը ձեր,
Կարինեն է ասել ինձ՝
Հրի՛ր, բացի՛ր՝ շուտ փախչե՜նք...


'''ԱԼՎԱՐԴԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Դեռ փոքրիկ է Լիլիթիկս՝
Հազիվ երկու ամսական,
Կծկվում է ցավից սիրտս,
Երբ լացում է այնպես շատ։

Կչկչում է մեկ էլ հանկարծ,
Բայց նորից է նա լացում,
Երբ տեսնում է իր ծծակը
Արմանիկի բերանում։


'''ԱՆՈՒՇԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Քամին սարերն է ընկել՝
Պահմտոցի է խաղում։

Երկինքն իր գույնը փոխել՝
Ճերմակ գույն է ստանում։
           
Առուն ո՜նց է հորդացել՝
Երկինքը լաց է լինում։

Ամպը ձորերն է լցվել՝
Ձորերը չեն երևում։

Սարերը պար են բռնել
Իմ հայրենի Արցախում...


'''ՍՈՒՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

     ''Մնա՜ս բարով, Մասի՛ս սար,
     ''Ես գնում եմ Գանձասար...

Նստել ավտոն՝ տուն էր գնում
Երևանից Սանասարը,
Իսկ ավտոյի պատուհանից
Երևում էր Մասիս սարը։

Սլանում էր ավտոն առաջ,
Գալիս էր և Մասիս սարը,
Նայում, անխոս հիանում էր
Ու հրճվում էր Սանասարը։

Բայց որտեղից-որտեղ՝ մի ամպ
Եկավ ծածկեց Մասիս սարը,
Մի տխուր ցավ, մի լուռ տագնապ
Ապրեց փոքրիկ Սանասարը։

Իսկ երբ ամպը անցավ նորից՝
Հանկարծ լսեց Սանասարը.
- Տեսա՞ր, էլի հասա ես քեզ,-
Հպարտ ժպտաց Մասիս սարը։


'''ՍԻՐԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Փաթիլները 
Լուռ իջնում են՝
Այնպե՜ս հանգիստ,
Այնպե՜ս դանդաղ,
Կարծես նրանք
Երա՜զ լինեն խորհրդավոր,
Որ իջնում են
Լուռ... պարելո՛վ...

Փաթիլները լո՜ւռ են իջնում
Ու ներկում են
Դաշտ ու անտառ՝
Միայն
Ճերմա՜կ երանգներով։       


'''ՌՈՒԶԱՆԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ի՞նչ է, արդյոք, պատահել
Անդրանիկին, չգիտեմ,
Ո՛չ խնդում է, ո՛չ խաղում,
Ո՛չ թռչկոտում, 
Ո՛չ պարում։

Հոպ, հոպ՝ 
Այդպես, դե՝ խաղա,
Սիրտս սիրուց թող դողա,
Խնդա՜, խաղա՜, 
Լա՜վ բալիկ,
Սի՜րտս դարձրու խաղալիք։


'''ԳՈՀԱՐԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Ձյունը հալվեց,
Առուն լցվեց,
Առուն տարավ գետակին,
Իսկ գետակը
Շնկշնկալով
Վազեց գետը մոտակա։

Գետը տեսա՜վ,
Ուրախացա՜վ,
Փարվեց սիրով գետակին,
Իսկ գետակը
Ուրախությամբ
Փարվեց գետին մոտակա։

Ուրախության
Արցունքն աչքին
Գետը հասավ ծովերին։
Ձնծաղիկն էլ
Հողից ելավ ՝
Գարո՜ւն բացվեց աշխարհին...


'''ՍԵԳՈՒԼԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Մի մեքենա ու չորս ակ՝
Իսկույն հասանք Դպրաբակ:

...Բայց քանի որ մեդենան
Գլորվելով էր գնում՝
Էլ ակերն ի՞նչ է անում:

&lt;small&gt;11.12.2016, Դպրաբակ&lt;/small&gt;


'''ՆԵԼՍՈՆԻ ՊԱՏՄԱԾԻՑ'''

Գարո՜ւն է եկել,
Վարդ ու ծաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Ցող ու շաղի՜կ է բերել մեզ համար,
Երգ ու տաղի՜կ է բերել մեզ համար։

Գարո՜ւն է եկել,
Մեզ համար թովիչ երա՜զ է բերել,
Մեր սուրբ իղձերին բարի կատարում
Ու ջերմ սրտերին բերկրա՜նք է բերել։

Բերել է՝ ինչ որ ունի նա պահա՜ծ,
Մեզ համար ինչ որ ունի նա շահա՜ծ։
Մի ամբողջ տարվա կարոտից ծնված
Գարո՜ւնն է եկել...


'''''Իմ պապը Խաչունց Անդրին է''''' 


'''ԻՄ ՊԱՊԸ'''
           
Իմ պապը Խաչունց Անդրին է,
Ականջս նրա կանչին է։
           
Փոքրիկ չեմ, ես մեծ եմ արդեն,
Ու պապիս տեղն էլ լավ գիտեմ։
           
Անտառն է գնացել՝ փայտի,
(Անտառի տեղն էլ է հայտնի)։
           
Գնացել ու ետ չի գալիս՝
Ձեն ու ձուն չկա անտառից։
           
Ի՞նչ անեմ, սպասե՞մ, կգա՞,
Թե՞ գնամ պապիս ետևից։


'''ԱԿԱՄԱ ՊԱՏԱՍԽԱՆ'''

-Ասա՛, Մարիա՛մ,
Թե քեզ տամ
Երկու խնձոր,
Երեք տանձ,
Երկու տանձը
Ետ ինձ տաս՝
Քեզ քանի՞սը
Կմնա...

- Վա՜, երկուսը
Ետ քեզ տամ,
Որ մի հա՞տը
Ինձ մնա...


'''ՍՈՒՍԱՆԻ  «ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՄԸ»'''
                       
Սուսանը ծամոն ծամելիս
Նայում ես՝ ծիծա՜ղդ է գալիս.
Ծամում ու շուտ կուլ է տալիս։
                       
Նայում է Սամվելը նրան խեթ,
Իսկ քույրը՝ թե.
                        - Ի՞նչ է, եղբա՛յր,
Ծնոտս մեղքդ չի՞ գալիս...

  
'''ՍԱՄՎԵԼԻ ՀԱՆԵԼՈՒԿԸ'''

-Ծառի վրա՝
Երեք ճյուղ,
Ամեն ճյուղին՝
Երեք շյուղ,
Ամեն շյուղին՝
Երեք ծիտ,
Բոլորն իրար
Շատ մոտիկ։

Երկու ճյուղի
Ծտերը
Թռան իրենց
Բները։

Ծառին քանի՞
Ծիտ մնաց...
Հաշվեց Սուսանն
Ու ասաց.

- Ես դա գիտեմ,
Սամվելի՛կ,
Ծառին մնաց
Իննը ծիտ...

...Ինչպե՞ս հաշվեց
Սուսանը,
Երբ դեռ փակ էր
Մառանը,
Իսկ մռռանը՝
Դռռանը...
  

'''«ԱՄԱՉԿՈՏ» ԱՐԱՐԱՏԸ'''
             
-Մեծ տղա է դառել արդեն
Մեր հարևան Արարատը,
Բայց անցնելիս չի բարևում,-
Դժգոհում է Արշակ պապը։

- Ո՞նց բարևի, քեռի՛ Արշակ,
Ամաչում է նա երևի,
Քաղել է ձեր խաղողը խակ՝
Ի՞նչ երեսով էլ բարևի...

&lt;small&gt;1.07.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''«ՄԻԱՄԻՏ» ԱՐԵՎԻԿԸ '''                   

-Ցուրտ է դրսում,
Բա չե՞ն մրսում ծառերը,-
Զարմանում է
Չարաճճի Արևը։
                       
- Դե, ծառերը
Ինչպե՞ս կարող են մրսել,
Չէ՞ որ ճերմակ
Ձյունե մուշտակ են հագել...

&lt;small&gt;12.07.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԱՌԱՋԻՆ ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀՈՒՍ'''
            ''Գյուղական ուսուցչուհի''
                 ''Նորա ՂՈՒԼՅԱՆԻ հիշատակին''

 Փոքրիկ էի, անհոգ մանկիկ,
Երբ ինձ դպրոց բերին,
Դու քո սրտի հուրը տվիր
Իմ՝ դեռ մանուկ սրտին։

Թևեր առել քո տվածով՝
Հեռուներ եմ թևել,
Իմ առաջի՜ն ուսուցչուհի,
Իմ չմարող արև...


'''ՀԱՄԼԵՏԻԿԸ'''
         ''Անուշ Իսրայելյանի հիշատակին''

Մեկ ամսական Համլետիկը
Այդպես էլ բան չհասկացավ,
Թե ո՜նց հանգավ իր տատիկը,
Թե ո՜նց կյանքից նա հեռացավ։

Դեռ կպատմի Համլետ պապը,
Երբ մեծանա թոռը մի քիչ,
Թե ինչպես էր Անուշ տատը
Սիրում, պաշտում Համլետիկին...

&lt;small&gt;10.11.06, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
  

'''ԴՊՐՈՑԱԿԱՆԸ'''
                       
Էլ փոքրիկ չէ Նորիկը,
Դպրոց է նա հաճախում,
Եվ չի ցավում փորիկը,
Երբ խակ խաղող չի ուտում։
                       
Իզուր դես-դեն չի ընկնում՝
Շարում է իր գրքերը,
Նստում մինչ ուշ երեկո՝
Սովորում է դասերը։

&lt;small&gt;21.03.93, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԷԴՈՒԼԻԿԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ'''

Գիտեմ, որ շատ չար մարդիկ կան
Այս աշխարհում,
Բայց ուզում եմ բարի մնալ
Ես իմ կյանքում։

Դու է՛լ բարի եղիր, Գևո՛րգ,
Բարին արա,
Որ բարի գործ սիրողը քեզ
Չմոռանա։


'''Ի՞ՆՉ Է ՍԻՐՈՒՄ ՌԵԳԻՆԱՆ'''

Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում,
Սիրում եմ, երբ հանդում
Գարունը ծաղկո՜ւմ է։

Երբ ծաղկո՜ւնքն է բուրում,
Երբ կանա՜չն է բուրում՝
Իմ հոգին դյութվո՜ւմ է,
Իմ հոգին ժպտո՜ւմ է։
           
Սիրո՜ւմ եմ, սիրո՜ւմ եմ,
Երբ անհուն երկնքից
Ժպտո՜ւմ է, հրճվո՜ւմ է
Մայիսյան արևը։

...Ես գարո՜ւնն եմ սիրում,
Ես կանա՜չն եմ սիրում։


'''ՍՈՍԻ ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ'''
                       
Թող հավերժ կանաչ լինի
Առվա՜կ իմ, քո եզերքը։
           
Ու թող քո երգին խառնեմ
Իմ փոքրի՜կ սրտի հևքը։

Ախր ինձ կախարդում է
Քո քնքո՜ւշ-անուշ երգը...


'''ԹԱՐԹԱՌ'''

Դու գալիս ես հեռուներից
Ու խոսում ես, խոսում անվերջ
Հպարտ ու վեհ մեր լեռներից՝
Քո քչքչան երգերի մեջ։

Ու բացվում է, ահա, քո դեմ
Իմ հայրենի գյուղը ծաղկուն,
Քեզնով է նա, ես այդ գիտեմ,
Շնչում, ապրում իմ Արցախում։


'''ՀԵՔԻԱԹ'''

Բռնկվել էր քամին 
Ու կրա՛կ էր թափում, 
Ինչ գտնում էր ճամփին` 
Առնում էր ու... լափում:

Չէր էլ ուզում լսել 
Լացն ու կոծը լույսի, 
Բայց ապրում էր լույսը 
Անուրջներով հույսի:

Լույսը մեղավո՞ր էր, 
Որ մոլտում քամին, 
Սերթ ծառին էր խփում, 
Սերթ էլ... լուսնի ժամին:

Քամին լույսին տարավ 
Եվ անդունդը գցեց, 
Մթնեց աշխարհն արար, 
Մարդու սիրտը մթնեց:

Ու նա խղճաց մարդուն, 
Գնաց, բերեց լույսին, 
Եվ տուն շինեց անտուն 
Մարդը՝ շողով լուսնի:

Ու մինչ այսօր մարդը 
Հսկում է լույս աչքով, 
Որ չտանի լույսին 
Քամին` ընկած քաջքով...


'''«ԱՆՀԱՄԲԵՐԸ»'''

Դրսից ինչ որ մեկը կրկին 
Բախում է իմ լուսամուտը, 
Լուսամուտից սակայն դեռ չեն 
Տարբերակվում լույսն ու մութը:

Ու չգիտեմ թողնեմ նե՞րս գա, 
Թե՞ սպասեմ լույսը բացվի, 
Սակայն մինչև լուսանալը 
Նա դռան մոտ լուռ կսպասի՞:

Ի՞նչ իմանաս` կորցրածն ի՞նչ է, 
Ողջ գիշեր չի հանգստանում, 
Լույսը բացվի` գնամ փնտրեմ, 
էլ ի՞նչ է զուր գլուխ տանում:

...Չի համբերում սակայն... քամին, 
Հա՛ բախում է լուսամուտը։ 
Իսկ իրարից դեռ բաժանվել 
Չեն կամենում լույսն ու մութը։


'''ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԶԱՆԳ'''

Հավաքվել ենք դասարանով,
Դպրոց եկել նորից,
Բայց այս անգամ մեր սրտերում
Տխրություն է, թախիծ։

Զանգն է հնչում հրաժեշտի,
Հուզվում ենք ու տխրում,
Մեր համատեղ վերջին պահն է
Զանգն այս ազդարարում։

Հնչիր ուժգին, զիլ ղողանջիր,
Դպրոցական մեր զանգ,
Քո ղողանջի ներքո այսօր
Մենք մտնում ենք նոր կյանք։

Սակայն ուր էլ, ուր էլ լինենք`
Քո ղողանջում միշտ կանք...

&lt;small&gt;21.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ՍԱՄՎԵԼԻ ԵՐԴՈՒՄԸ'''

Աշնանային այս սո՜ւրբ առավոտյան
Երդվում եմ, որ միշտ ու հավատարիմ
Պիտի ծառայեմ իմ Հայրենիքին։
           
Ու թե հարկ լինի՝
Ես քաջի մահով նաև կզոհվեմ,
Միայն թե հավերժ գարնան կարկաչով
Ու խինդով օծվեն
Արցախիս կապո՜ւյտ առավոտները...


'''''Իմ թոռնիկները''''' 

'''ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''
          
           ''Մայրիկիս անունը կրող 
      ''Ելենա քաղցրիկ թոռնուհուս''

Քաղցրիկն արդեն մեծացել
Ու քայլում է արդեն, տե՛ս։

Մի քայլ անի՝ դեպի ետ,
Մի քայլ անի՝ դեպի ինձ,
Քայլ-քայլ գա ու մոտենա,
Կատարեմ՝ ինչ կամենա,
Նստի՝ ձիու պես քշի,
Կամ՝ մազերից քաշքշի,
Բոլոր ցավերը տանեմ,
Ու... նույնիսկ ձայն չհանեմ,
Որ... նախանձող չլինի,
Աչքով չտան հանկարծ... մեզ։

...Փոխարենը՝ նաև ձեզ։

&lt;small&gt;25.02.11, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԱՅՍՊԵՍ ԽՈՍԵՑ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Երբ որ մի քիչ մեծանամ,
Ես էլ դպրոց կգնամ:

Տատիս ակնոցը դնեմ,
Դպրոցում լավ սովորեմ:
Կարդամ պապիս գրքերը,
Որսամ նրա մտքերը...

...Քաղցրիկն եմ ես, Քաղցրիկը,-
Պապիս անուշ բալիկը:

&lt;small&gt;20.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Ի՞ՆՉ Է ԳՐՈՒՄ ՔԱՂՑՐԻԿԸ'''

Հապա նայեք Քաղցրիկին՝
Ո՜նց է հակվել սեղանին,
Գրիչը ձեռքն է առել,
Թղթերն իրար է խառնել։

Կողքից ուզում եմ նայել,
Բայց դեռ բան չեմ հասկացել՝
Թղթին ի՞նչ է խզբզում,
Նկարո՞ւմ է, թե՞ գրում։

Իսկ Քաղցրիկն էլ.
                    - Հապա տե՞ս,
Նման չե՞մ ես միթե քեզ,
Ես ուզում եմ սովորել,
Եվ անունս ճիշտ գրել։

Տե՞ս, գրել եմ ես, ապա*,
Իմ գրածը ճիշտ կարդա։

&lt;small&gt;30.03.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
_____
   * Ապա - պապի (Արցախյան բարբառով)


'''ՓՈՔՐԻԿ ԱՆԻՆ'''
            ''33 օրական թոռնուհուս՝ Անիին''

Դեռ բարուրում է փոքրիկ Անին,
Ու չգիտե նա դեռ ոչ մի բառ,
Կարողանում է միայն նայել,
Կարողանում է միայն ժպտալ։

Ու երբ մեկ-մեկ էլ լաց է լինում՝
Եղբայրը պիտի դառնա հենակ,
Գարիկը մոտից չի հեռանում,
Քրոջը ինչպե՞ս թողնի մենակ։

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԵՂԲԱՅՐԸ'''

Մայրը չգիտեր, թե ինչ անի`
Հիվանդացել էր փոքրիկ Անին,
Ցավը սեղմել էր մեծ ու փոքրին,
Գարիկը եկավ, կանգնեց կողքին,
Ու քրոջը` թե` մի վախենա,
Բժիշկը ծակի` անցկկենա։

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''ԵՍ ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ՄԱՅՐԻԿԻՍ'''

Ինչպես լուսինն ամպերում`
Թաքնվում է մոր գրկում։

Պապն է քաշում՝ չի գալիս,
Տատն է կանչում՝ չի գալիս։
 
Մորաքույր ու մորեղբայր,
Ամեն մեկը՝ իր համար,
Շա՛տ են նեղում Գարիկին։
 
Իսկ Գարիկը մայրիկին
Պինդ պահում է իր գրկում.
- Ես ոչ մեկիդ չեմ ուզում,
Ես մայրիկիս եմ սիրում...

&lt;small&gt;12.01.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

 
'''ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ'''

Երբ պապիկ ես դառնում՝
Մանկանում ես մի քիչ,
Թոռնիկներիդ հետ ես
Կյանքդ կապում։

Մանկանո՞ւմ ես իրոք։
Հասկանո՞ւմ ես արդյոք՝
Դու հիմա էլ...
Ինքդ քեզ ես խաբում։

&lt;small&gt;07.03.12, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>r72cmu918ytp3gca9lmrh3p0w255tqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Լռության րոպե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68273</id>
    <revision>
      <id>393703</id>
      <parentid>358215</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T21:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30390" sha1="29b6w9z3qpnvldyhs08cptp00ebgcch" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Լռության րոպե''
|section = 
|previous =[[1988, փետրվար 27-29]]
|next =[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու,&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;գիրք առաջին&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 90։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|ԼՌՈՒԹՅԱՆ ՐՈՊԵ|&lt;poem&gt;
:::::''Արցախյան պատերազմի նահատակ համագյուղացիներիս հիշատակին''

:::Դուք մեզ մի՜ կոչեք անհայտ կորածներ, 
::::::Խնդրո՛ւմ ենք, մարդի՜կ։ 
::::::Դուք մեզ հիշեցե՛ք։ 
:::Մեր անունը դուք պահեք ձեր սրտում 
::::::Ու սպասեք մեզ՝ 
::::::Մենք մի օր կգա՛նք։ 
:::::::::Կգա՛նք,
:::Չէ՛ որ մենք ապրո՛ւմ ենք ու կա՛նք... 


ՈՐՊԵՍ ՍԿԻԶԲ

Եվ պիրկ ձգվում է լռության րոպեն,
Անլուր ծանրանում հոգուս ծալքերում...
Սիրտ է քրքրում տվայտանքի թե՞-ն, 
Որ տառապանքս է անտարբեր քերում։

Տխուր եմ, ցավիս սարերն են փլվել,
Մենակ եմ հիմա, սակայն ոչ անհույս,
Եվ ժամանակի դավին անտարբեր
Նոր շիվ է աճում տապալված կաղնուց։

...Թուրքը եկել է հասել Կոճողոտ,
Մեր օջախին է տիրանալ ուզում,
(Օ՜, ճակատագիր՝ դառն ու անողոք,
Քմահաճորեն ո՜նց ես հանդուրժում...

Ո՜նց ես թողնում, որ սուրբ երազը մեր
Անհույս թպրտա, կրնկահարվի,
Եվ հագուրդ տալով կրքերին իր նեռ՝
Թուրքը լիաթոք հիանա, հրճվի)։

Ու ելան անվախ տղաները մեր,
Հոգում վառ սերը հայրենի հողի,
Որ ավերակեն բերդերն «անառիկ»,
Որջերը՝ մեր շենն ասպատակողի...

Ու ելան... Սակայն արյուն էր, ավեր, 
Եվ պատերազմում աշխարհակործան
Ընկան տղերքը՝ սրտերում՝ արև,
Սրտերում՝ գարուն, երազն՝ իրական...

- Արթուր Շուրայի Դանիելյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Գուրգեն Շուրայի Վարդանյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Մերուժան Սուրենի Սարգսյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Աշոտ Ռոբերտի Ավետիսյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Գարիկ  Փարավոնի Հայրիյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...
Կարոտել եմ, մա՜...

- Հրանտ Յուրայի Խաչատրյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Ռոբերտ Ռաշիդի Շամիրյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...
Մայրս հիվանդ էր՝ անկողնուն գամված,
Բայց հայրենիքս թանկ էր ավելի...
Հայրս դիմանալ չկարողացավ...
Մայրս էլ գնաց...

- Մեխակ Զավենի Դանիելյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Բորիս Միշայի Սիմոնյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...
Բալե՛քս, ո՞նց եք առանց ինձ...

- Արթուր Ռազմիկի Թադևոսյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Մանվել Արտուշի Վարդանյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...
- Ազատ Շահենի Խաչատրյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...
Դստրիկս ծնվեց, իսկ ես... չկայի, 
Բայց ի՛մ կամքով է նա Ազատուհի...

- Կամո Ալբերտի Ադամյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Արարատ Ալեքսեյի Վանյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...

- Անդրանիկ Արսենի Գրիգորյա՛ն...
- Ե՛ս եմ...
Ներո՞ւմ եք, որ ձեզ «խաբեցի»
Ու էլ ետ չեկա...
Ներո՞ւմ եք, ասե՛ք, թե՞ խռով եք դեռ։

...Ընկան, որ մնան,
Ընկան, որ հիշվեն։
Որ սերունդները մի՜շտ հպարտանան։
...Իսկ երկարում է լռության րոպեն։


ԵՎ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐԸ ՀԱՆԿԱՐԾ 
ԱՌԱՋԻՆՆ ԱՅՍՊԵՍ ԽՈՍԵԼ ՍԿՍԵՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Արթուր Շուրայի Դանիելյանը ծնվել է 1966-ի փետրվարի 11-ին։ Միջնակարգն ավարտելուց հետո սովորել է Երևանի թիվ 11 պրոֆտեխուսումնարանում՝ տիրապետել լուսանկարչական արվեստին։ Այնուհետև զորակոչվել է Խորհրդային բանակ, ծառայել որպես զենիթահրթիռային կայանքի հրամանատար։ Երբ սկսվել է Արցախյան համազգային շարժումը՝ բոլորանվեր ձուլվել է սրբազան պայքարին։
   Զոհվել է 1992-ի մարտի 10-ին, Սրխավենդի անհավասար մարտում։
                                                                           
- Առաջին շարքում ե՛ս պիտի լինեմ,
Ես պիտի լինեմ մարտո՜ւմ առաջին։

Առաջին մարտում, ինչ էլ որ լինի, 
Ես պիտի կռվեմ շարքո՜ւմ առաջին։

Իսկ թե առաջին մարտում պիտ ընկնեմ՝
Թող ընկնեմ միայն շարքո՛ւմ առաջին...


ԵՎ ԳՈՒՐԳԵՆՆ ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Գուրգեն Շուրայի Վարդանյանը ծնվել է 1968-ի մայիսի 18-ին, Մինգեչաուր տեղափոխված կոճողոտցու ընտանիքում։ Ավարտել է Երևանի մեքենաշինական տեխնիկումը, իսկ 1986-88-ին ծառայել  Խորհրդային  բանակում։  Զորացրվելուց հետո վերադարձել է հայրենի գյուղ, ամուսնացել ու որոշ ժամանակ անց տեղափոխվել Ստեփանակերտ, աշխատանքի անցել կոնդենսատորների գործարանում։ 1991-ից Արցախյան շարժումն իր ալիքների մեջ առավ նաև նրան։
   Զոհվել է 1992-ի հունիսի 10-ին, Չարեքտարում։

- Երջանկությունս, իմ Արցա՛խ աշխարհ,
Քո անունն է լույս՝ իմ բախտի սյունը,
Ապրել քեզ համար, կռվել քեզ համար,
Զոհվել քեզ համար՝ երջանկություն է։

Ապրում եմ կյանքում միշտ քո հավատով,
Ու քո՛ սիրով եմ շնչում ես կյանքում,
Քայլում լուսաշող քո՛ ճանապարհով,
Արցախյան երկրի հանրապետություն։

Դժվար է ապրել առանց հավատի,
Հավատը պետք է դրոշ դարձնել,
Հավատով հաղթել նենգին, տմարդին,
Եվ անհավատին հավատքի բերել։

Երջանկությունս հենց այս է, որ կա,
Երջանկությունս ազատ ապրելն է,
Երջանկությունս կյանքն է արևկա
Ու մարդկանց ճամփին միշտ արևելն է։

Դու՛ ես, Արցախ իմ, երջանկությունս,
Սե՛րս, երա՛զս, հավատս դո՛ւ ես,
Ես՝ ի՞նչ՝ նույնիսկ կես ակնթարթ չկամ, 
Իսկ դու մի ամբողջ հավերժությո՜ւն ես...


ՄԵՐՈՒԺԱՆՆ ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Մերուժան Սուրենի Սարգսյանը ծնվել է 1966-ի հուլիսի 31-ին։ Միջնակարգն ավարտելուց հետո ծառայել է Խորհրդային բանակում, այնուհետև աշխատանքի անցել Մարտակերտի թիվ 28 շրջիկ-մեքենայացված շարասյունում։ 1990-ից գյուղի ֆիդայական ջոկատի կազմում էր։ Պահակություն է արել սահմանային գոտում, մասնակցել մի շարք մարտերի։ 
   1992-ի հունիսի 10-ին վիրավորվել է Չարեքտարում, մահացել է Երևանի Նոր-Նորքի 3-րդ զանգվածի հիվանդանոցում՝ հունիսի 21-ին։

- Ես մարտի կելնեմ առավոտ ծեգին,
Իմ ընկերներով կգնամ առաջ,
Իմ ընկերները՝ արծիվներ արի,
Չգիտեն անկում, չգիտեն նահանջ։

...Իսկ թե ինչ որ տեղ ինձ դարանակալ
Մահն է սպասում ժանիքը սրած՝
Թող շատ չշտապի՝ պարտք ունեմ ես դեռ,
Պարտքս կատարեմ՝ թող գա ինձ այցի...

(Կարծում եք՝ պարտքս լա՞վ կատարեցի)։


ԱՇՈՏԸ ՇԵՇՏԵՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Աշոտ Ռոբերտի Ավետիսյանը ծնվել է 1967-ի սեպտեմբերի 3-ին, Մարտակերտ քաղաքում։ Սովորել է Ներքին Հոռաթաղի թիվ 120 պրոֆտեխուսումնարանում, ծառայել խորհրդային բանակի տանկային զորքերում։ Շարժման սկզբից ընդգրկվել է մարտակերտի ինքնապաշտպանական ջոկատի կազմում։ Որպես տանկի նշանառու մասնակցել է շրջանի մի շարք գյուղերի ազատագրման համար մղված մարտերին։ 
   Զոհվել է 1992-ի հուլիսի 15-ին, Մաղավուզի բարձունքներում ծավալված մարտում։

- Մենք մարտերի մեջ կոփված 
Եղբայրությո՜ւնն ենք սիրում...

Երբ որ տված ուս-ուսի
Մարտնչում են քաջարի
Ընկերները դիրքային,
Նրանք կարող են հաղթել 
Նույնիսկ զորեղ թշնամուն։
...Ու ելնում ենք քաջաբար
Թուրքերի դեմ մոլեգնած։

Թող  չկարծեն իմ երկրի
Չարեկամները բոլոր,
Թե քնած ենք մենք այստեղ,
Նրանք թող լավ իմանան՝
Գիշերները չի քնում
Հայրենիքի զինվորը,
Զգոն աչքով հսկում է
Խաղաղությունն Արցախի։
Մենք պայքարով ձեռք բերված
Խաղաղությունն ենք սիրում։

...Այո՛, ապրում եք այսօր
Խաղաղ կյանքով, առանց... մեզ,
Եվ ոչ ոք չի՛ խանգարի
Ձեր այս խաղաղ երթը, ձե՛զ։
Բայց թե հանկարծ թուրքը սև
Բանակներով նորից գա՝
Մենք զինավառ կնետվենք՝
Գոցենք երախը նրա։

Որ արյունով ձեռք բերված
Խաղաղությունը մնա...


ԵՎ ԳԱՐԻԿՆ ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Գարիկ Փարավոնի Հայրիյանը ծնվել է 1971-ի հոկտեմբերի 9-ին։ Միջնակարգն ավարտելուց հետո անմիջապես ընկել է Արցախյան շարժման հորձանուտը, միաժամանակ՝ սովորել Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումում։ 1989-ին զորակոչվել է խորհրդային բանակի շարքերը։ Զորացրվելուց հետո գյուղի ֆիդայական ջոկատի կազմում մասնակցել է Մարտակերտի, Հասանղայայի, Մարաղայի, Բաշ-Գյունեփայայի և Սրխավենդի մարտերին։
   Զոհվել է 1992-ի հուլիսի 30-ին, Չափար գյուղի պաշտպանության համար մղված թեժ մարտում։

- Մեր հի՜ն հողի վրա թուրքի հետքե՞ր,
Մեր հի՜ն գյուղում հիմա թո՞ւրքն է նստել,
Մենք քնո՞վ ենք անցել՝ հնչե՛ք, զանգե՜ր,
Թե արթուն ենք՝ ո՞ւր է կռիվը մեր։

Հնչե՛ք, զանգե՜ր, հնչե՛ք, գնանք ի մարտ, 
Հնչե՛ք, զանգե՜ր, քանի ջահել ենք մենք,
Հնչե՛ք, զանգե՜ր, էլի թող շատանանք,
Հնչե՛ք, զանգե՜ր, մենք դեռ պետք է կռվենք։

Մեջքը մեր չի ճկվի երբեք մարտում,
Մենք դեռ պետք է կռվե՛նք, պետք է կռվե՛նք,
Ծունկ չե՛նք չոքի երբեք, զանգակատո՜ւն,
Զա՜նգ հնչեցրու, գնանք կռվենք-մեռնե՛նք։

Գնանք կռվենք-մեռնենք, հաղթենք ու գա՛նք,
(Եվ կսազի՞, արդյոք, մեզ պարտություն,
Մենք եղե՛լ ենք անպարտ, եղե՛լ ենք, կա՛նք),
Զա՜նգ հնչեցրու, գնանք, զանգակատո՜ւն...


ԵՎ ՀՐԱՆՏՆ ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Հրանտ Յուրիի Խաչատրյանը ծնվել է 1971-ի փետրվարի 21-ին։ Միջնակարգն ավարտելուց հետո անմիջապես ընկել է Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը, ծառայել Խորհրդային բանակում, այնուհետև սովորել Ներքին Հոռաթաղի թիվ 120 պրոֆտեխուսումնարանում։ 1992-ից, գյուղի ֆիդայական ջոկատի կազմում, մասնակցել է մի շարք ռազմագործողությունների (Աղդաբան, Քելբաջար, Մարտակերտ, Կիչան, Չափար)։
   Զոհվել է 1992-ի օգոստոսի 22-ին, Դրմբոն գյուղի մերձակայքում։


- Ինձ ցավ տուր,
Ես ցավը հեշտ եմ տանում։
Տառապանքը, որ ծնվել է սիրուց,
Իմ սիրտն է։
Իսկ առանց սրտի՝
Մեռնելը դժվար է խիստ։
...Ապրե՞լը՝
Անիմաստ  ու սին։

...Իսկ տառապանքս՝
Իմ Արցախն է հեգ...


ՌՈԲԵՐՏՆ ԸՆԴՀԱՏԵՑ ՀՐԱՆՏԻՆ,
                                         ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Ռոբերտ Ռաշիդի Շամիրյանը ծնվել է 1967-ի փետրվարի 12-ին։ Սովորել է գյուղի միջնակարգ դպրոցում, ծառայել Խորհրդային բանակի շարքերում։ Երբ սկսվել է Արցախյան ազգային ազատագրական շարժումը՝ անմիջապես անդամագրվել է գյուղի նոր կազմավորված կամավորական ջոկատին։ Մասնակցել է մի շարք մարտերի։
   Զոհվել է 1993-ի հունվարի 20-ին, հայրենի գյուղի պաշտպանության ժամանակ, հակառակորդի օդուժի հերթական ռմբակոծության հետևանքով։

- Արցախը հեգ չէ,
Ոսոխին տեգ է,
Ոսոխի սրտին՝ սուր ու դանակ,
Արցախը հուր է, 
Թշնամուն՝ սուր է,
Թշնամու մուխը մարող բանակ։

Անհո՛ւն է, խե՛նթ է,
Բռո՛ւնցք է, զե՛նք է,
(Արցախում՝ կռի՞վ, ավեր-ավա՞ր...)։
Եվ նա չի՛ պարտվի, 
Ոնց Ավարայրի
Մեր այն հի՜ն կռվում օրհասական։

Ո՛չ, նա չի՛ պարտվի, 
Կկանգնի ոտքի՛,
Կկապի որդու՝ Դավթի* գոտին,
Որ գետնի նրան
Մի ակնթարթում՝
«Յոթ-միլիոնանոց» իր ոսոխին...

...Տեսա՞ր, ոնց գետնեց ու չոքեց բկին։
Ասում էի, չէ՞...

______________
  *Հեղինակը նկատի ունի հայկական էպոսի գլխավոր հերոս Սասունցի Դավթին։


ՄԵԽԱԿԸ ԽՈՍԵՑ ՍԱՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ,                                                 ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Մեխակ Զավենի Դանիելյանը ծնվել է 1960-ի հոկտեմբերի 18-ին։ 1978-ին ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը, իսկ 1980-82-ին՝ ծառայել Խորհրդային բանակի շարքերում։ Զորացրվելուց հետո ավարտել է Մարտակերտի ավտոդպրոցը, աշխատանքի անցել շրջկենտրոնի շինարարական բրիգադում։ 1990-ից նվիրվել է Արցախյան ազատագրական պայքարին, իր ազատամարտիկ ընկերնեի հետ մասնակցել մի շարք մարտերի։
   Զոհվել է 1993-ի փետրվարի 4-ին, հայրենի գյուղի ազատագրման համար մղված մարտում։

- Մեր սարերը վեհ սարեր են,
Հրաշքներ են մեր սարերը,
Մարմնավորված երազներ են,
Մուրազներ են մեր սարերը։

Մեր սարերը վահաններ են,
Մերկ թրեր են մեր սարերը,
Մեզ համար են հավերժ կանգնել
Մեր թև-թիկունք՝ մեր սարերը...

ԲՈՐԻՍԸ ԽՈՍԵՑ ՔԱՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ,                                                ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
  Բորիս Միշայի Սիմոնյանը ծնվել է 1958-ի դեկտեմբերի 19-ին։ Գյուղի ութամյա դպրոցն ավարտելուց, 1974-77-ին, սովորել է Ներքին Հոռաթաղի թիվ 120 պրոֆտեխուսումնարանի մեխանիզացիայի բաժնում, 1977-79-ին՝ ծառայել Խորհրդային բանակի շարքերում։ Զորացրվելուց հետո ամուսնացել է և անմիջապես աշխատանքի անցել հայրենի գյուղի տնտեսությունում ու մինչև Արցախյան շարժման սկիզբը կատարել տրակտորիստ-կոմբայնավարի պարտականությունները։ Շատերի պես նվիրվել է համաժողովրդական պայքարին։
   Զոհվել է 1993-ի ապրիլի 14-ին։

- Քարե՛ր իմ, հայրենի՜ քարեր,
Ինչպե՞ս խոսեմ ձեր հանդեպ ունեցած
Իմ ապրումների, խոհերի մասին։
Բայց ինչպե՞ս լռեմ,
Չասե՞մ, որ առանց ձեզ չեմ կարող ապրել...
Որ ձեր սիրով եմ շնչում, թև առնում,
Իմ լեռնաշխարհը հոգուս հետ կապող
Հայրենի՛ քարեր...


ԻՍԿ  ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ ԱՐԹՈՒՐԸ ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Արթուր Ռազմիկի Թադևոսյանը ծնվել է 1975-ի մարտի 1-ին, Մարտակերտ քաղաքում բնակություն հաստատած կոճողոտցու ընտանիքում։ Սովորել է տեղի թիվ 1 միջնակարգ դպրոցում։ Ընտանիքով Կոճողոտ տեղափոխվելուց հետո՝ 1992-ին  ավարտել գյուղի միջնակարգն ու անմիջապես էլ զինվորագրվել տեղի կամավորական ջոկատին, մասնակցել բազում մարտերի։
   Զոհվել է 1993-ի ապրիլի 15-ին։

- Եվ հավերժության խորհուրդն է ահա՝
Մեզնից առաջ են լեռներն այս ծնվել 
Ու մեզ հետ ապրում, կանգուն են հիմա,
Մեզնից հետո էլ դեռ պիտի ապրեն
Դարերում գալիք՝ հավիտյան անմահ։
...Մենք՝ մահկանացու, բայց անմահացանք
Մահո՜վ իմացյալ...


ԻՍԿ ՄԱՆՎԵԼՆ ԱՍԱՑ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Մանվել Արտուշի Վարդանյանը ծնվել է 1974-ի սեպտեմբերի 23-ին։ 1981-ից հաճախել է դպրոց, սովորել մինչև 7-րդ դասարանը։ 1992-ից  ծառայության է անցել «Միրուքի» (Ռաֆիկ Սայիյան), իսկ այնուհետև՝ «Խալաստոյի» (Արկադի Շիրինյան) գումարտակներում, կատարել բոլոր առաջադրանքները։
   Զոհվել է 1993-ի հուլիսի 5-ին, Մաղավուզի բարձունքներում մղված հերթական մարտում։

- Ծերանում են լեռները մեր, 
Կծերանանք նաև մենք,
Բայց մնում են լեռները դեռ,
Իսկ մենք կյանքից գնում ենք։

Հրաշք լիներ, այնպես լիներ՝
Մենք էլ հավերժ մնայինք,
Մեր լեռներին թիկն տված
Կյանքում անվերջ ապրեինք։

...Բայց չտրվեց ինձ ծերանալ,
Ընկա մարտի թեժ պահին,
Որ բարի օր, բարի գարուն 
Բացվի Արցախ աշխարհին...


ԻՍԿ ԱԶԱՏՆ ԱՅՍՊԵՍ ԽՈՍԵԼ ՍԿՍԵՑ,
ԴԻՄԵԼՈՎ ԿՆՈՋՆ՝ ԻՐ ԹԵՐԵԶԱՅԻՆ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Ազատ Շահենի Խաչատրյանը ծնվել է 1970-ի փետրվարի 5-ին։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը, այնուհետև՝ ձեռք բերել վարսավիրի մասնագիտություն։ 1988-90-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո ամուսնացել ու տեղափոխվել է Ստեփանակերտ։ Զինվորագրվել է ռազմական նորոգման-վերականգնման առանձին գումարտակում, մասնակցել Ղազանչի, Չլդրան, Կիչան և այլ գյուղերի համար մղված մարտերին։
   Զոհվել է 1993-ի հոկտեմբերի 17-ին, «Ցեխ-ձորում»։

- Կարծես թե երբեք ինձ չես տեսել,
Չենք սեղմվել իրար երբեք կյանքում,
Բայց... հանդիպում եմ քեզ հետ միշտ էլ 
Երազներիդ մեջ՝ քուն, թե արթուն։

Շրջում ենք մեկտեղ գիշեր-ցերեկ
Մեր Կոճողոտում՝ Աստծո թաս,
Ես պատմում եմ քեզ մարտերից թեժ,
Բայց արթնանում ես՝ թախծում՝ «չկա՜ս»։

Իսկ ասում են, թե Ցեխ-ձորում, ես...
Իբր... զոհվել եմ արկից այն կույր,
Մի՞թե ճիշտ է դա, ճի՞շտ  է, Թերե՛զ,
Ես չե՛մ հավատա երբեք կյանքում։

Ես ապրո՛ւմ եմ, կա՛մ, ես չե՛մ զոհվել,
(Ստո՛ւմ են նրանք, ստո՛ւմ, անգի՛ն),
Ես հանդիպո՛ւմ եմ քեզ հետ միշտ էլ
Քո երազների ճանապարհին...

...Բայց մոռացա՛ քեզ հիշեցնել,
Որ... լա՜վ նայես մեր երեխային...


ԵՎ ԽՈՍԵՑ ԿԱՄՈՆ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
  Կամո Ալբերտի Ադամյանը ծնվել է 1959-ի հոկտեմբերի 4-ին։ Ավարտել է Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումի հաշվապահական բաժինն ու աշխատանքի անցել հայրենի գյուղի տնտեսությունում։ Արցախյան շարժման զինված պայքարի փուլն սկսվելուն պես նա ևս հայտնվել է համագյուղացի ազատամարտիկների շարքերում։ Եղել է Վանք գյուղի պաշտպանական դիրքերում, Քելբաջարի շրջանում։
   Զոհվել է 1993-ի դեկտեմբերի 27-ին, Մաղավուզի մատույցներում։

- Իմ վիրավոր աչքերի մեջ
Քո պատկերն է, հայրենի՛ք,

Քո անունը իմ շուրթերին
Դարձել է թո՜ւյլ թիթեռնիկ։

Թպրտում է, թևահարում,
Մղձավանջ է, և կարծես,
Մթնում է լուռ աշխարհն իմ դեմ
Ու... փլվում եմ հողին ես։

Բայց՝ մի վայրկյան։ Սթափվում եմ
Եվ հրազենը ձեռքիս՝
Ոտքի ելնում՝ նետվում առաջ՝
Ընկերներիս ետևից...


ԵՎ՝ ԱՐԱՐԱՏԸ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
  Արարատ Ալեքսեյի Վանյանը ծնվել է 1971-ի փետրվարի 2-ին։ Հայրենի գյուղի միջնակարգն ավարտելուց հետո սովորել է Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումի անասնաբուժական բաժնում, 1989-91-ին՝ ծառայել Խորհրդային բանակի շարքերում։ Զորացրվելուց հետո գյուղի ֆիդայական ջոկատի տղաների հետ մասնակցել է շրջանի մի շարք գյուղերի ազատագրմանը։
   Զոհվել է 1993-ի դեկտեմբերի 27-ին, Մաղավուզի մերձակայքում, ականի պայթյունից։

- Թեժ մարտերի մեջ կոփված
Տղաներով մենք արի
Կրկին ելնո՛ւմ ենք, ահա,
Թուրքերի դեմ կատաղի։

Կրկին ելնում ենք, ու թող
Լա՛վ իմանա թշնամին,
Որ ինչքան էլ համառի՝
Չի՛ տիրանա Արցախին։

Մինչև շո՛ւնչը մեր վերջին,
Վերջին կաթի՛լը արյան,

Հանուն մեր լույս գալիքի՝
Կմարտնչե՛նք անվարան...


ԻՍԿ ԱՆԴՐԱՆԻԿԸ
ՀՐԱԺԵՇՏ ՏՎԵՑ ԻՐ ԾՆՈՂՆԵՐԻՆ,
ԳՆԱՑ՝ ԱՍԵԼՈՎ.

                                                                                                    ԿԱՐՃ ՏԵՂԵԿԱՆՔ.
   Անդրանիկ Արսենի Գրիգորյանը ծնվել է 1967-ի հունիսի 8-ին։ Հայրենի գյուղի միջնակարգ դպրոցի 8-րդ դասարանն ավարտելուց հետո Ներքին Հոռաթաղի թիվ 120 պրոֆտեխուսումնարանում ստացել էլեկտրաեռակցողի մասնագիտություն, բայց խաղաղ աշխատանքով զբաղվելու բախտը վիճակված չէր նրան։ Արցախյան շարժման հորձանուտում էր հենց առաջին օրերից։ Տիրապետում էր զենքի բոլոր տեսակներին։ Մասնակցել է Քելբաջարից մինչև Ղուբաթլու մղված ռազմական բոլոր գործողություններին։ Վիրավորվել է բազմաթիվ անգամ։
   Զոհվել է 1994-ի ապրիլի 18-ին, Հասանղայայի համար մղված կատաղի մարտում։

- Ընկերներս այնտեղ՝
Մարտադաշտում ահեղ,
Ես չե՛մ կարող մնալ, 
Ես գնո՜ւմ եմ, մայրի՛կ։

Չնեղանա՛ս ինձնից,
Որ թողի քեզ մենակ, 
Ես ե՜տ կգամ մի օր,
Ես ե՜տ կգամ։

Դու սպասի՛ր հույսով,
Դու սպասի՛ր, մայրի՛կ,
Հաղթանակի՛ն մեր մեծ
Ու քո որդուն։

Ես ե՜տ կգամ մի օր,
Ես ե՜տ կգամ։

Իսկ թե հանկարծ...
Հանկարծ եթե... չգամ՝

Դու չլացե՜ս, մայրի՛կ,
Դու կսպասես հույսո՛վ,
Ես ե՜տ կգամ,
    Կգա՜մ,
         Կգա՜մ,
            Կգա՜մ...


...ՈՒ ԵՍ ԱՅԼԵՎՍ ՉՀԱՄԲԵՐԵՑԻ.

- «Կգա՜մ»... Չեկա՛ր սակայն։
Բայց նեղացա՞նք քեզնից,
Խռովեցի՞նք քեզնից, եղբա՜յր, զինվո՛ր...
Ո՛չ, սիրեցի՜նք մենք քեզ,
Սպասեցի՜նք միշտ քեզ՝
Հուշաքարի տեսքով եկար մի օր։

Եկար ու կանգնեցի՜ր։
Եկար ու... հառնեցի՛ր։
Եկար ու մնացի՜ր երազիս մեջ։
Եկար՝ անխոս ու լուռ,
Դու՝ իմ ցավի մրմուռ,
Որ տառապեմ երկա՜ր, անհո՜ւյս, անվե՜րջ...
Եկա՜ր, դու, իմ կարո՛տ,
Չգալ չէիր կարող,
(Չգա՞լ՝ ինչպե՜ս եմ ես... համարձակվում)...
Դու կե՛սն ես իմ սրտի,
Իմ մեջ ապրե՜ս պիտի,
Ինձ հետ քայլե՜ս պիտի իմ օրերում...


ՀԵՏԳՐՈՒԹՅԱՆ  ԿԱՐԳՈՎ

...Եվ դադարում են «ընդհատումները», 
Տղաները էլ ոչինչ չեն «ասում»,
Իմաստազուրկ են թվում բառերը,
Որ... նահանջում են, քաշվում, նվազում։

Ու տղաները գնում են նորից,
Որ ամուր պահեն իրենց... դիրքերը,
Իսկ անդառնալի կորստյան ցավից
Դեռ մղկտում են հարազատները։

«Կանգնած են» տղերքն՝ անհողդողդ, անքեն,
Որ կայուն լինի խաղաղությունը...
...Եվ ավարտված է լռության րոպեն,
Բայց լռությունը շարունակվում է։

2000, Ստեփանակերտ&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>29b6w9z3qpnvldyhs08cptp00ebgcch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ցնորք (Արիս Արսենի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68276</id>
    <revision>
      <id>393704</id>
      <parentid>186934</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T21:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9555" sha1="orridugldxoi9zd1f9ege9nnswa4ojn" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''ՑՆՈՐՔ''
|section = 
|previous =[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
|next =[[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու,&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;գիրք առաջին&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 90։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|ՑՆՈՐՔ|&lt;poem&gt;

            '''Ընդամենը երեք ամսվա կյանք ապրած քրոջս` ԱՆԺԵԼԱՅԻ հիշատակին'''

Ա

Երբ դու հեռացար, քո՜ւյր իմ, մեզանից,
Ինձ համար դարձար
Չբացահայտված մի մութ առասպել,
Մի տխուր լեգենդ...
Եվ ես հասկացա, որ ինչ էլ լինի`
Այլևս չես գա դու մեզ տեսության:

Քո՜ւյր իմ սիրելի,
Դու չկաս թեկուզ,
Սակայն ապրո՜ւմ ես իմ էության մեջ,
Իմ ամեն տողո՜ւմ...

Դու չկա՜ս թեկուզ,
Սակայն, հավատա՜, քանի կա՜մ կյանքում,
Քանի ապրում եմ`
Կապրես նաև դո՜ւ...

Բ

...Ամռան արևի հիասքանչ բույրից
Շնչեց ու ելավ հունիսի յոթը,
Կարծես թե ելավ հնոցի միջից`
Տաք շնչառությամբ լցնելով օդը:

...Այն առավոտյան զեփյուռներ ելան,
Իմ մոտով կամաց սահելով անցան:
Արդյո՞ք ուզեցին ասել նաև ինձ,
Բայց լեզու ունե՞ն, էլ` ինչպե՞ս, և` ի՞նչ...
Դե, լա՜վ, ինչ-որ է, ես դա իմացա:
Այն զեփյուռներից ես լա՜վ հասկացա,
Թե ինչպես գյուղում ինձ քո՜ւյր է ծնվել...
Ա՜խ, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ ես ուշ իմացա...

Գ

Թռչո՜ւմ է սիրտս, թևում դեպի տուն`
Տեսնեմ ժպիտը նորեկ իմ քրոջ:
(Հոգուս մեջ մի լույս կրակ է վառվում,
Եվ այդ կրակից` մարմինս ամբողջ):

...Այնքա՜ն անուշ է լեռնային քամին,
Այնպե՜ս է բուրում իմ Ղարաբաղում,
Պատմելու բան չէ, որ այդ ձեզ պատմեմ,
Զգալու համար նախ պիտի տեսնել...

Ու մինչ կհասնեմ` այնտեղ եմ մտքով,
Իմ կապուտաչյա ծննդավայրում,
Որտեղ կապույտ է երկինքը միշտ էլ,
Որին տենչում եմ ու որին սիրում...

...Ահա, ուր-որ է` դեմս կբացվեն
Իմ սուրբ օրրանի դռները, գիտեմ,
Որ փրփրակապույտ ջրերով վազող
Թարթառի ձայնը շուտով ես լսեմ...

Դ

Այստեղ եմ արդեն` իմ սուրբ օրրանում,
Ուր լուրթ, կապտավուն երկինքն է փայլում:
Արևն է կապույտ, ջրերն են կապույտ,
Դեպ կապտակոհակ Թարթառն են վարգում:

Իսկ շուրջ-բոլորը` անտառ է միայն...
Ու թափառում եմ այդ անտառներում,
Թափառում երկար,
Առանց դադարի:
Ձորից աղմուկն է լսվում Թարթառի,
Թախանձում է, որ իրեն է՜լ նայեմ,
Թշշում է ձորում, աղմկում, լռում`
Այդ զարմանալի &lt;&lt;հնազանդ&gt;&gt; գետը...

Ու կլանվել եմ ես բնությունո՜վ,
Իմ լեռնաշխարհով, իմ սուրբ օրրանո՜վ,

Ես հմայվե՜լ եմ, ես երջանի՜կ եմ,
Որ պարփակված եմ այս անտառներով...

Ե

Իմ բնաշխարհն է, կարոտել եմ ես,
Դա հասկանում է կյանքում ամեն ոք:
Տեսնել ու փարվել, հայրենի՜ հող, քեզ`
Այդպես տենչում է կյանքում ամեն ոք:

Իմ սո՜ւրբ օրրանը...

...Պայծառ երկնքից ներքև է նայում
Մինչև աստղերը ձգված, բարձրացած
Իմ Մռավ սարը,
Ներքև է նայում, նայում ու ժպտում:

Իմ լեռնաշխա՜րհն է` այդպես վեհացած,
Նայում է նա ինձ աչքերով ծավի,
Ձմռանն` ահել է ասես ճերմակած,
Գարնանը` կայտառ, ինչպես պատանի...

Զ

Ահա՜  մեր գյուղը... Տեսե՜ք դուք նրան,
Հաճելի է շատ այստեղ ինձ համար...
Ամենուր ինձ եմ տեսնում ես կարծես,
Մանկութ օրերն իմ անցել են այստեղ...

Ահա՜ մեր գյուղը... Իր վառ երազով
Նայում է մարդկանց, նայում աշխարհին,
Կարծես իրեն է հասանել բարին,
Որ բաժանում է արդար, բոլորին...
Ահա՜ մեր տունը` աղբյուրի գլխին,
Տնից քիչ ներքև` մեր փոքրիկ այգին,
Հարազատներս են ծառերն էլ ասես,
Ասես տիրել եմ համայն աշխարհին...

...Իսկ գյուղում շա՜տ կան թովիչ աղբյուրներ,
Հիշվո՜ղ, մոռացվա՜ծ, անհաշի՜վ, անհա՜յտ...
Այդպես մեր գյուղի խոր անտառներում
Ապրո՜ւմ են նրանք:
Թեկուզ կիսավեր,
Անանուն հեռվում`
Սակայն ո՜ղջ են դեռ...
Ու հիշվում են միշտ,
Ամեն ժամ, վայրկյան...
Եվ այցելում են մարդիկ միշտ նրանց:

Է

Ահա և` տանն եմ,
Քո կողքին եմ ես, քույրի՜կ իմ, իմ լա՜վ,
Դու ծիծաղում ես, հրճվում ես անվերջ:
Իսկ երբ գրկում ու գուրգուրում եմ քեզ`
Թվում է` իմն է աշխարհը արար,
Իր վայելքներով, իր հրաշքներով...
...Ի՞նչ կա ավելի թանկ ու հաճելի,
Քան կյանքը մարդու:
Քեզ բաժին ընկա՞վ, արդյոք, գոնե` քիչ,
Փոքրի՜կ իմ քույրիկ...

Ը

Ծիծաղի՜ր, իմ լա՜վ, ծիծաղի՜ր անվերջ,
Ոչինչ չե՜մ փոխի քո ծիծաղի հետ
Ես այս աշխարհում:
Թախիծը` մի կողմ,
Դու կյանքը սիրիր կենսուրա՜խ սրտով:
Եվ միշտ հավատա`
Բարի՜ է կյանքը` իր ծով բարությամբ:
Դո՜ւ էլ միշտ բարին սիրիր աշխարհում:
...Եվ միշտ ծիծաղի՜ր: Ու անվերջ հրճվի՜ր:
Ծիծաղն է բացում մարդու ներաշխարհն
Իր հմայքների ո՜ղջ գեղեցկությամբ:
...Ծիծաղի՜ր, քույրիկ, ծիծաղի՜ր անվերջ:

Թ

Ծիծա՜ղն է հնչում փոքրիկ իմ քրոջ,
Զրնգում` ինչպես ձայնը արծաթի,
Ծիծաղը նրա` աշխա՜րհն է լցվել,
Ծիծաղո՜վ է նա աշխարհին տիրել...

Ծիծա՜ղն է հնչում, ծիծա՜ղն է զնգում,
Երկաթե ձգված զսպանակի պես,
Եվ ձայնը նրա`
Երկնի կապույտում կորչում է ասես,
Կրկին հայտնվում
Ու զնգզնգալով աշխարհը լցնում
Երգերով քնքուշ, անկեղծ, սիրելի...    
Ծիծա՜ղն է հնչում...
Ծիծա՜ղն է զնգում...
Ծիծա՜ղն է վազում...
Ծիծա՜ղն է թռչում...

Ու երջանկությամբ լցվում է հոգիս,
Եվ բարի՜-բարի մի երանությամբ...

Ժ

...Բայց եկավ պահը մահվան տագնապի,
Կարկամեց քույրս` թեև քիչ առույգ,
Ինչպե՞ս, սուրբ դեմքին ծիծաղը կապտի՞,
Հեռանա` առանց &lt;&lt;հրաժեշտ տալո՞ւ&gt;&gt;...
Գնա՞: Ու երբեք էլ ետ չի՞ գալու...
-Քո՜ւյր իմ,- ասացի,- այդ ո՞ւր ես գնում...
Չլսե՞ց, լսե՞ց` ժպտաց ու... հանգավ...
Իսկ երբ նայեցի ես նրա դեմքին,
Տեսա, թե ցավը ինչպե՜ս չքացավ:
Ու թեև էլ չէր շնչում արդեն նա,
Բայց փոքրիկ դեմքին թառել էր սառած
Մի քնքո՜ւշ ժպիտ:
Ու ես զգացի,
Որ ծիծաղո՜վ է ընդառաջ վազել
Դեպ մահը դաժան,
Ծիծաղո՜վ միայն...

ԺԱ

Քո գերեզմանին
Չեմ թափել երբեք աղի-արտասուք,
Սակայն, հավատա՜, իմ լա՜վ, իմ փոքրի՜կ,
Սի՜րտս է թախծել քո մահվան համար,
Սի՜րտս է լացել...

...Դե՜հ, մնա՜ս բարով, իմ քնքո՜ւշ քույրիկ,
Պինդ կաց... հողի տակ հանկարծ... չմրսե՜ս...
Դե՜հ, մնա՜ս բարով...
Եվ միշտ... ծիծաղի՜ր քո... գերեզմանում:
Հանկարծ... չտխրե՜ս...
...Եվ դու ապրեցի՞ր,
Դու ի՜նչ կյանք տեսար...

ԺԲ

...Եվ դու հեռացար,
Քո՜ւյր իմ, մեզանից:
Չբացահայտված իմ անհո՜ւյս լեգենդ,
Իմ մո՜ւթ առասպել:
Ու թեև... չկա՜ս,
Թեև չե՜ս գալու այլևս,
Քույրի՜կ,
Սակայն, հավատա՜,
Որ ապրո՜ւմ ես դեռ
Ու կապրե՜ս անվերջ երազներիս մեջ...

1977, Դիլիջան-Կոճողոտ&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>orridugldxoi9zd1f9ege9nnswa4ojn</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>