Վիքիդարան:Խորհրդարան

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Վիքիդարան:Խորհրդարան</title>
    <ns>4</ns>
    <id>567</id>
    <revision>
      <id>397244</id>
      <parentid>395672</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T12:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>2119</id>
      </contributor>
      <comment>/* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ Նոր բաժին</comment>
      <origin>397244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91430" sha1="m2tbnwlostqn6ccs5wibgo7am2mt3ui" xml:space="preserve">[[Կատեգորիա:Վիքիդարան|Խորհրդարան]]
__NEWSECTIONLINK__
&lt;!-- Ուշադրություն. արխիվացնելիս այս պարբերությունը մի հեռացրեք --&gt;

* '''hy:''' Հին քննարկումները տեսնելու համար այցելեք '''[[Վիքիդարան:Խորհրդարան/Արխիվ|Արխիվ]]'''

&lt;!-- Նոր քննարկումները, ավելացրեք էջի ամենաներքևում, եթե շարունակում եք քննարկումը, ապա պարզապես խմբագրեք համապատասխան քննարկման բաժինը, անվան կողքը, սեղմելով «Խմբագրել» հղումը։--&gt;

&lt;!-- Արխիվացնել այստեղից --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted.

The following four candidates were the most voted:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]]

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:26, 14 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:09, 16 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:55, 21 Նոյեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 հունվարի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:12, 24 հունվարի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:49, 3 փետրվարի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:29, 22 փետրվարի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== «Հայ դասական գրականություն» կատեգորիա ==

Հարգելի համայնք, կատեգորիաների շարքում չկա «Հայ դասական գրականություն», որը իմ կարծիքով շատ օգտակար և հիմնական կատեգորիա է։ Կա՞ն պատճառներ, որ դեռևս գոյություն չունի, թե՞ պարզապես գործը դրան չի հասել մինչև այսօր։ Շատ կցանկանայի որ նման կատեգորիա ստեղծվի և զարգացվի։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 09:07, 23 փետրվարի 2025 (UTC)

== Լուսանցքներ ==

Հարգելի խմբագիրներ, առաջարկում եմ վերջնական որոշում կայացնել՝ պետք է արդյո՞ք պահել արձակ ստեղծագործությունների էջի [https://hy.wikisource.org/w/index.php?title=%D5%8B%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%A4%D5%AB_%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%BB%D5%A8&amp;diff=prev&amp;oldid=384730 լուսանցքները], թե՞ դրանք պետք չեն։ Ի՞նչ տեխնիկական խնդիրներ կարող են առաջացնել կամ լուծել Վիքիդարանը մոբայլ տարբերակով կարդացողների համար։ [[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 13:52, 2 մարտի 2025 (UTC)

:@[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ջան, դու կարծիք կասե՞ս։ [[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 17:02, 8 մարտի 2025 (UTC)
::Լուսանցքները խնդրահարույց են ոչ միայն հեռախոսի տարբերակի, այլև համակարգչի նոր տեսքի համար։ Հաշվի առնելով, որ համակարգչի նոր տեսքը արդեն թույլ է տալիս ավելի նեղ տեքստի ցուցադրումը և որ լուսանցնքերի նման կերպ օգտագործումը շատ խնդրահարույց է, առաջարկում եմ ընդհանրապես չօգտագործել։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 07:40, 10 մարտի 2025 (UTC)
:::Համաձայն եմ, նոր էջերում էլ չեմ օգտագործի։ Մերսի @[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ջան։ [[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 09:45, 10 մարտի 2025 (UTC)
::::Մերսի @[[Մասնակից:GeoO|GeoO]] ջան, ես էլ կարող եմ ապագայում փորձել բոտով հանել արդեն եղածները։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 11:47, 10 մարտի 2025 (UTC)

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 մարտի 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 մարտի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:05, 4 ապրիլի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Wikidata and Sister Projects: An online community event ==

''(Apologies for posting in English)''

Hello everyone, I am excited to share news of an upcoming online event called '''[[d:Event:Wikidata_and_Sister_Projects|Wikidata and Sister Projects]]''' celebrating the different ways Wikidata can be used to support or enhance with another Wikimedia project. The event takes place over 4 days between '''May 29 - June 1st, 2025'''.

We would like to invite speakers to present at this community event, to hear success stories, challenges, showcase tools or projects you may be working on, where Wikidata has been involved in Wikipedia, Commons, WikiSource and all other WM projects.

If you are interested in attending, please [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register here]].
If you would like to speak at the event, please fill out this Session Proposal template on the [[d:Event_talk:Wikidata_and_Sister_Projects|event talk page]], where you can also ask any questions you may have. 

I hope to see you at the event, in the audience or as a speaker, - [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 09:18, 11 ապրիլի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Send_List&amp;oldid=28525705 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:35, 17 ապրիլի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 ապրիլի 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|քննարկում]])&lt;/bdi&gt; 22:08, 15 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:27, 22 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 03:08, 28 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 հունիսի 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 17:44, 17 հունիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 հունիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:46, 14 հուլիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|քննարկում]]) 15:40, 31 հուլիսի 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&amp;oldid=29066664 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:36, 26 օգոստոսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:41, 18 սեպտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== Upcoming Dark Mode user interface rollout for anonymous Wikimedia sites users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}} Wikimedians,

Apologies if this message is not in your language. {{int:please-translate}}.

The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will launch the Dark mode feature for anonymous users on all Wikimedia sites, including yours, on October 29, 2025.

[[:en:Special:MyLanguage/Light-on-dark color scheme|Dark mode]] is an option that allows users to view pages in light-coloured text, and icons on a dark background. Once it is available for anonymous users, they can enable it when using various devices. More information on ways to enable it can be found on [[:en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Dark mode#Options for anyone|this page]].
Given many pages are still not compatible with dark mode this will be an opt-in feature and not automatically apply to pages.

Dark mode requires modifications to content pages and templates, and since our initial launch [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/ in July 2024], we have been working with communities and helping them prepare for dark mode. Before the rollout, it is essential that template authors and technical contributors test dark mode and read [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|this page]] to learn how to make pages Dark mode-ready and address any compatibility issues found in templates.

We will fix most color compatibility issues only on the most-viewed pages on projects with over 5 million monthly page views. Technical contributors with an account should opt into dark mode currently using preferences or settings and test pages and seek help before the release to ensure everything complies before the enablement.

If you have any questions or need help, please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|contact the Reader Experience team]] for support.

Thank you!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:08, 30 սեպտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_mass_message_list_(October_2025)&amp;oldid=29358561 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 04:49, 9 հոկտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 հոկտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 հոկտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== Emptyfear մասնակցի ադմինության ժամկետի երկարաձգում ==

Հարգելի համայնք, վերաառաջադրում եմ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]]-ի թեկնածությունը ադմինիստրատորի կարգավիճակ ստանալու համար։ Քվեարկել կարող եք [[Վիքիդարան:Ադմինիստրատորի իրավունքների դիմումներ/Emptyfear 2|այստեղ]]։ --[[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 15:21, 2 նոյեմբերի 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:23, 20 նոյեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 հունվարի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:02, 19 հունվարի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 17:11, 3 ապրիլի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 00:58, 26 ապրիլի 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 մայիսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|քննարկում]])&lt;/bdi&gt; 17:12, 23 հունիսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:31, 25 հունիսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:25, 24 հուլիսի 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[mw:User:MSantos (WMF)|Content Transform Team]] 16:31, 3 օգոստոսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MSantos (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikisource&amp;oldid=28221043 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 սեպտեմբերի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 12:18, 25 սեպտեմբերի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31080967 --&gt;</text>
      <sha1>m2tbnwlostqn6ccs5wibgo7am2mt3ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17801</id>
    <revision>
      <id>397248</id>
      <parentid>47594</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207837" sha1="a4cvlan0enidxodb85idw68ba2r8gpo" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = 
|next = [[Հայբուսակ/Բ|Բ]]}}

== 1. *Աալուսան կամ Այալուսան. ==

Ամիրտոլվաթայ բառագրոց առաջին բառն է, նոյնպէս և Իպն Պէյթարի՝ ուսկից առած է, իսկ սա ի յունականէն Ալի՛սսա, կամ ի լատինէ Alyssum, որ է ուսումնական անունն, փռանկերէն ալ Alysson. Ինչ տեսակ բոյս ըլլալը պիտի իմացընէ (երբ այբբենից կարգն հասնի) հայերէն շնորհաւոր անունն Վառվռուկ, որոյ համանիշ է անշնորհք անուն մ’ալ, Իշաքեղ։

== 2. *Աբարբիոն. ==

Այս ալ օտար և խանգար անուն է, աւելի լաւ գրուած է Ափարբիոն, որոյ կարգին նշանակենք ինչ ըլլալը:

== 3. Աբեղախոտ. ==

Վայելուչ կամ խորհըրդաւոր հայ անուն մի, որոյ թարգմանութիւն է թուրքարէն անունն ալ, Գարապաշ կամ Քէշիշ օթի, բայց գաւառային կամ ռամկական բառ է. բուն հայերէն անունը բժշկարանք կ’աւանդեն Եզնախոռն կամ Եզնախոտ, զոր գտնես ի կարգին: Աւելցընենք այս տեղ՝ որ նոյն բժշկարանք օտար և խանգար բառով մ’ալ կը յիշեն այս բոյսս, Աստոխօտոս կամ Աստախոտոս։

== 4. Ագարակի խոտ. ==

Ի գիրս յիշուած չէ, բայց ի նոր գրողէ, որ համարի գրոց Բաշխ կոչածը (տես ի Բ.) սա արաբերէն կոչի Ակիր, Ակար, և լատինն Acorսs, Փ. Acore. արդեօք այս անուննե՞րն են Ագարակ փոխուած թէ Ակարն յԱգարակէ։

== 5. Ագռաւի թուր. ==

Ի գիրս չեմ հանդիպած, բայց արաբերէնի թարգմանութեամբ յիշուի յԱմիրտոլվաթ, Սէյֆ էլ-ղօրապ. այս ալ ըստ յունական Քսիֆիոն բառէն, որ նոյնպէս թուր կը նշանակէ, ինչպէս և լատին անունն Gladiolus, ուսկից փռանկն Glayeul. Ամիրտոլվաթ ուրիշ արաբացի անուններ ալ յիշէ, ինչպէս Տուրխուլ, փոխանակ գրելու Տուրհաուլի ﮞﻮﺒﺣﻭﻁ, և կ’ըսէ ըստ Պէյթարի, «Ինքն ի վայրի Սուսանին ազգէն է, որ Հելլենացիքն Քասխիուն (Քսիֆիոն) կ’ասեն. և ինքն Sահվաստն է»: –Իպն Պէյթար ալ ուրիշ անուններով կու ստորագրէ ինչպէս, Տալապութ, ﺮﺎﺑٜﻭﺕ Նաֆուխ, զոր յիշէ և Ամիրտոլվաթ, նոր անուն մ’ալ աւելցընելով, Նաֆուխ, որ է Տիլէօտ. և այս օտարոտի անուան տակ կու ստորագրէ. «Ինքն կարմիր Սուսանն է, որ թուրքն Քաքլին չիկտամի, և ոմանք ի Թուրքացն Ղուզղուն ղլիճի&lt;ref&gt;Ղուզղուն՝ արծուի տեսակ բարձր թռչող հաւ մ’է, հայերէն Ոսկրկուլ կոչուածն համարուի։ Ամիրտոլվաթ այս անունը կու յիշէ Արաբաց Նասր բառին տակ. «Որ թուրքն Կարկազ (Քէրքէզ) կ’ասէ, և Հայն Ոսկրկուլ. և այսոր պատմութիւնն մէկն այն է, որ քան զայս բարձր թռչնող ձագ չկայ. և մէկ օրն յարեւելից մինչեւ յարեւմուտս երթայ և դարձեալ կը դառնայ. և այլ որ զարմանալի իմն այս է, որ քանի ի հեռու տեղ մեռածի միս ուտէ, նա՛ այն օրն պիտի որ երթայ զիր բունն (բոյն), և զիր ձագն գտնու»:&lt;/ref&gt;ասեն, և տերեւն ի թուր կու նմանի. և միրգ ունի ի բոլորն. և մէկ կանգուն ի գետնէն ի վեր կու ելանէ. և երկու տակ ունի՝ մէկն ի վերայ մէկին հեծած. մանր սոխ կու նմանի, և ներքեւինն թոռմած և վերեւինն ի լի կու լինի և գէր. և թէ զան վերի տակն գինով և խնկով սպեղանի առնես և յանձն օծես՝ օգտէ հերքունին». (թուրք. Թեմրէկի հիւանդութիւն, իբրեւ բորոտութիւն):

== 6. Ագռաւի ծաղիկ. ==

Ի գիրս չեմ հանդիպած, այլ ի նոր բառագիրս, ջրային եղէգի տեսակ է, որպէս Կնիւն։

== 7. Ագռաւի ճանկ կամ Ագռաւի ոտք. ==

Բժշկարանք ոմանք համառօտ կ’ըսեն, «Խոտ է, երեք տերեւ ունի, միջինն երկան և քովինն կարճ»: — «Մայիսն կը բուսնի այս խոտս. դեղին ծաղիկ ունի»։ Իսկ Ամիրտոլվաթ ի կարգին յիշելով այս երկու հոմանիշ անունները, որ է Ըռին իլ- ղուրապ, մեկնութիւնը կու տայ Ատրիլալ կամ Աատրիլալ անուան տակ, որ է Թրիլալ կամ Աաթրիլալ ٱاﻁﺭﻴﻼﻝ ըստ Պէյթարի. «Թուրքն Խլէլ ասէ, բայց չէ ստոյգ, և Ղուզղուն այաղի կ’ասեն. և ինքն ամենայն դիմօք ի Սամիթ կու նմանի, բայց ծաղիկն սպիտակ է։ Եւ այլ կու ասեն, թէ հունդն նման է կարոսի հընդին, և խիստ լեղի է, և կապուտգոյն, և կայ որ կանաչ քիչ մի մեծկակ է. այն է Այատրիլալի ղալպն. և այն որ կապուտն է` Այատրիլալի Մըսրին է (Եգիպտական). և Ըռիճ իլ ղուրապ կու ասեն, որ է հայերէն Ագռաւու ճանկ, և Ճուզվի շէյիտան (ալ) կ’ասեն». փոխանակ գրելոյ Ճէզրի շէյդան ըստ Պէյթարայ, որ նշանակէ Սատանի Ստեպղին (Թ. Հավուճ)։ — Դարձեալ գրէ. «Ագռաւի ոտք. ի գետնէն ի վեր մէկ թիզ կ’ելնէ, և երեք-երեք տերև ունի. նման է Կոտման տերեւին. այն տերեւն որ ի մէջն՝ երկընկեկ է քան զերկուքն, և երկու քովին կարճ լինի. նման է ագռաւի ոտաց»։ Պէյթար զանազանէ իր Աաթիրլալ կոչածը (զոր թարգմանիչն փռանկ Ptychotis verticillata անուանէ ի լատինն), բուն Ագռաւիճանկէն (Ռիճ իլ-ղուրապ), զոր կոչէ ի լատինն Lotus Ornithopodioides.

== 8. Ազազու. ==

Գալիենոսի բառից հաւաքման մէջ գրուած է. «Կարբազէ ` Ազազուն». Ստեփանոս Ռոշքեան իր Հայ-Լատին բառագրոց մէջ կ’ըսէ. «Արմատ բժշկական փոքր և նօսր, նման ոստոց կինամոնի». և դարձեալ. «Է խոտ թիւնաւոր. Carpesia». ուղիղն Carpesium. փռանկերէն ալ Carpésie, ’ի յունականէն Καρπήςιου. Պէյթար ալ կու գրէ Գարֆիսիուն, բայց բուն արաբացի Քէպապ բառով կու բացատրէ. զոր պէտք չէ շփոթել ընդ Քապապայ (որ և Հապպէլ–արուս), զոր կը յիշէ Ամիրտոլվաթ ալ. «Քապապա՝ որ է Հապըլ յարուս». բայց առաջինը չի յիշեր։

== 9. Ազատ. ==

Այսպէս կոչուած է նոր գրուածի մի մէջ Բրաբիոն ծաղիկն. տե՛ս զայս:

== 10. *Ազատդրախտ. ==

Յայտ է ձայնէն, որ Պարսից լեզուով է, Ազատ տիրէխթ, և մեծ ծառ նշանակէ. նոյն անունն ընդունած է և ուսումնական լեզուն կամ Եւրոպացիք, Melia Azidarach. այս անուամբ կու ստորագրէ և Ամիրտոլվաթ ըստ Պէյթարայ. «Ինքն մէկ մեծ ծառ է, միրգ ունի, որ ի կաղին կու նմանի.… լաւն այն է, որ յածուենիքն բուսնի։ Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ իր ծառն նման է Ալուճին ծառին, և միրգն ալ ի ալոճու կու նմանի. բայց ի մրգէն մի՛ ուտեր, վնասակար է, կու սպաննէ. և թէ զծաղիկն հոտվրաս՝ զըղեղան կալուածն բանայ։… Մէնհաճին&lt;ref&gt;Էպն Ճէզլա Պաղտատցի գիտուն բժիշկն ԺԱ դարու, մարդուս սննդեան հարկաւոր և դեղոց բառագիրք մի շինած է Մէնհաճ կոչելով, որ նշանակէ՝ շիտակ կամ արքունի ճանապարհ. Ամիրտոլվաթ շատ անգամ կու յիշէ զսա, Մինհաճին տէրն կամ գրողն անուանելով։&lt;/ref&gt;տէրն ասեր է, թէ Սպաննող է. և մեք փորձեցաք, որ չէ հանցգուն, և իր պտուղն քիչ մի քաղցրութիւն ունի. և Մինհաճին տէրն ասէ՝ թէ խիստ լեղի է. և չէ այսպէս: Եւ իր տերեւն զմազն կու երկընցընէ, թէ զգլուխն իրմով լվանաս»։ — Այս երկու վկայութեանց հակասութիւնը թողլով նոր փորձողաց ստուգել, յիշենք որ մեր բժշկապետն այս ծառին այլեւայլ արեւելեայ անուններն ալ գրէ. որոցմէ զատ յԱսորիս ալ Ճէրուտ կոչուի։ Բայց մեզի ամենէն կարեւորն է մեր իրմէ վերջի բժշկապետին՝ Ասարայ՝ յայտնածը, թէ Խորենացւոյ Աշխարհագրութեան մէջ Արաբիոյ բուսոց կարգը դրուածն Խախակ՝ այս Ազատտիրախտ ծառն է. ինքն ի՞նչպէս ստուգեր է արդեօք։ — Փռանկք կ’անուանեն բաց յուսումնականէն նաև Arbre saint. Arbre à Chapelet. ըստ այսմ և Թուրքք (ըստ Պալատցի Տիրացու Գէորգեայ Տէր Յովհաննիսեան՝) Թէսպիհ աղաճի:

== 11. Ազատքեղ. ==

Վայրի Կարոսն է, ինչպէս լատին անունն ալ նշանակէ Petroselinum (Քարերու Կարոս), յորմէ փռանկն ալ Persil. Թ. Մաղտանոս. Ռ. Петрушка. Պէյթար լատին կամ յոյն բառն ալ տառադարձութեամբ գրեր է Պեթրասէլինուն. այսպէս և մերս Ամիրտոլվաթ՝ աւելի ծռելով «Պէտրուսէլինոյ, որ է Ֆատրասալիոն». այս անուան տակ գրէ. «Ֆատրասալիոն, և ինքն է վայրի Քարաւիզն. և լաւն այն է, որ հունտն սեւ լինի և պինտ լինի և խոշոր լինի… և թէ զինքն շատ ծամեն՝ զՍոխին և զՍխտորին հոտն կու կտրէ… և իր հունտն օգտէ ամենայն մահացու դեղոց»:

== 12. *Ազարիղի. ==

Ըստ Ամիրտ. «Ինքն խոտի տակ է, որ ագռաւն ուտէ՝ խեւնայ. աղէկն նորն պիտի… Ասէ Սահակն, թէ ինքն թմրադեղ է»։ — Սահակն անուանի բժիշկ է Հրեայ, Իսրայելացի մականուանեալ, ծն. յամի 845. +100 ամեայ:

== 13. *Ազարիոն. ==

Ըստ Ամիրտոլվաթայ, «Ինքն Ախհաւանին ցեղերուն է (տես զայս անուն), և ծաղիկն ի ոսկու գոյն կու նմանի, և ի ածվենիքն կու լինի, և ի լերունքն այլ կու լինի. լաւն այն է, որ լերունքն լինի… Պատէհին&lt;ref&gt;Թերեւս Իպն Պահթուի բժիշկն, յառաջին կէս ԺԱ դարու:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ պարսկերէն Ազարիոն կ’ասեն, և Արտամ այլ կու ասեն, և շատ խօսքն Սահիպ Ճամէյին&lt;ref&gt;Մեզ անծանօթ հեղինակ:&lt;/ref&gt;է, որ ասէ, թէ Ախհաւանին ցեղերուն է, և Կուլի Ախաւան կու ասեն. դեղին կու լինի և կարմիր կու լինի. և այս չէ ստուգ. Ախհաւանին ծաղիկն դեղին և սպիտակ կու լինայ։ Եւ ասացած է, թէ իր բուսն մէկ կանգուն կու լինայ. և գրոցս շինողն ասեր է, թէ Բուսն Ախհաւանին մէկ կանգուն կու լինի, բայց Ազարիոնին բուսն մէկ կանգուն և մէկ թիզ այլ կու լինի. և տերեւն Ախհաւանին տերեւին կու նմանի ստուգ, բայց ծաղիկն խիստ կարմիր, որպէս կրակին գունովն, և ծաղկին մէջն սեւ կու լինի գունն. և Ախհաւանին ծաղիկն ի սորա ծաղկէն փոքր կու լինի, բայց Ախհաւանին ծաղկին մէջն դեղին և եզերքն զէտ երակներ սպիտակ է. և Ազարիոնին եզրի երակներն կարմիր է, և մէջն սեւ է։ Այս ցեղիս Շախայիղ (Շէգայիգ, ﺸﻘﺎﻴﻕ) կ’ասեն և կու ստուգեն։ Եւ ասեր է գրոցս շինողն&lt;ref&gt;Շատ հեղ այսպէս կ’ըսէ Ամիրտոլվաթ, և ինքն իսկ կարծուի գրողն, բայց երբեմն օտար հեղինակ՝ ուսկից թարգմաներ է։&lt;/ref&gt;, պարսկերէն Ազարկուն (Ազէրկիւն ﺁﺯﺮﻜﻭﻥ) կու ասեն, որ թարգմանի կրակին գունով»։ — Այսքան բացատրութենէն զատ Ամիրտոլվաթ կու գրէ, թէ Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ «իրենն (Ազարիոնի) Եզին աչք ասեն, որ է Այն ըլ-պախարն», և այլն, և կու նկարագրէ այս բոյսս, որ տարբեր է յԱզարիոնէ, և Պէյթար ալ որոշ և զատ գրէ Պէհար անուան տակ Եզինաչքին նկարագրութիւնը, ուր մենք ալ պիտի յիշեմք: Իսկ այս Ազարիոն կամ Ազարիան (եթէ ստոյգ է անունս) յիշուած չէ ի Պէյթարայ, և կըրնար կարծուիլ, թէ մեր հեղինակն շփոթէ ընդ Ասարունի (Asarum), բայց զայս ալ առանձին կա ստորագրէ և հայերէն Մրուանտակ կոչուիլը կ’իմացընէ, որ թէ ոչ տարբեր ցեղէ՝ այլ տարբեր տեսակ բոյս է։

== 14. Ազոխ. ==

Յայտնի է այսպէս կոչուիլ տհաս խաղողին, որոյ նմանութեամբ իմն կոչուի և հետեւեալն.

== 15. Ազոխ վայրի. ==

«Որ է, ըստ Ամիրտ., Հայիյալամն, որ է Մէշպահարն». սա պարսկերէն է ﻣﻴﺸﺑﻻﺍﺮ, և նշանակէ մշտադալար, Sempervirum. այս լատին անուամբ յատուկ բոյսն՝ ըստ մեզ է Գառնադմակիկն, իսկ Միշպահարն՝ զոր Ամիրտ. կոչէ և Հավչաշմ, է Telephium կոչուածն ի Դիոսկորիտեայ, ըստ բուսաբանից, զոր մեր հեղինակն ալ յիշէ, կոչելով «Տիլաֆիոն. ինքն ի Հայիյալամին ցեղերուն յիշած է, և Գալիանոս ասէ, թէ բնութիւնն տաք է», և այլն. Պէյթար կ’իմացընէ, որ ոմանք այս բոյսը կ’անուանեն նաեւ Անմեռուկ վայրի։

== 16. *Աթխար. ==

Ուղիղն Իթխիր, արաբացի բառ, հայերէն Վաղմեռուկ։ Գրուած է և Ադխար ի Վաստակոց գիրս (Գլ. ՃԿԳ):

== 17. Աժրի. ==

Պոնտոսի կողմերը ռամկօրէն այս անուամբ յիշուի Հաճարի ծառն։ Տես զայս:

== 18. Ալաժարի կամ Ալաժահրի. ==

Մշեցոց շատ ծանօթ բոյս կամ թուփ մ’է. գընձի նման մանր պտուղ կու բերէ, զոր չորցուցած աղալով՝ դեղին ներկ կու հանեն, մորթ գունաւորելու։ Ամիրտոլվաթայ անծանօթ է այս բոյսս, բայց իրմէ քիչ մի հին հեղինակ, Մատթէոս Վ. աշակերտ Գրիգորի Տաթեւացւոյ, իր Վեցօրէից մեկնութեան գրոց մէջ (Գլ. Ի) կ’ըսէ. «Ամենայն բոյսք բնական որակ ունին կանաչ. և այսմ՝ գունոյ պատճառ ուսանիմք ի ներկոցէ անտի. քանզի զՏորուն (որոյ ցեղէն է Ալաժահրին ալ) և զԼեղակն յիրար խառնեն, այսինքն՝ զսեաւն և զկարմիրն, ծնանի լուրջ (գոյն). իսկ յորժամ յԱլաժահրն ձգեն՝ որ է դեղին, կանչի (կանաչանայ). և նիւթն բնական սպիտակ լինի»: — Եւրոպացիք ալ այս անուամբ կոչեն Alizari, այլ և Արեւելեան Տօրուն։

== 19. Ալանկիտակ. ==

Սխալ գրուած է, պէտք է կարդալ Սղանկի տակ. տես այս անունս, կամ Զրեւանդ կամ Որդնտակ. թէ և կայ Alaոgium անուամբ փշոտ ծառ մի:

== 20. *Ալատնի. ==

Ալաթինի Պէյթարայ, որ կոչէ և Լէպլապ, Լ. և Փ. Elatine, ի յոյնէն առած (Ελάτιυος, որ է Եղեւին, վասն զի տերեւներն ասոր կը նմանին), իսկ ըստ մեր Ամասիացւոյն. «Մէկ ցեղ խոտ մ’է, որ տերեւն սխտորի տերեւ կու նմանի, և տակն փոքրիկ և բոլոր կու լինի, և ինքն մէկ ազգ սխտոր է, և հինգ կամ վեց ճուղ կ’ունենայ, և յերկայնութիւն մէկ-մէկ թիզ կու լինի, և ի ցաներուն մէջն և ի փոս տեղրանք կու բուսնի. և տերեւին համն ի Գխթորին համն կու նմանի», և այլն:

== 21. Ալի. ==

Գեղաքունեաց կամ Սեւանայ ծովու եզերաց ծաղկանց և բուսոց կարգին՝ կու յիշէ նոր գրող մի (Տէր Աւետիքեան)՝ առանց բացատրելու։

== 22. Ալոճի. ==

Պտուղն ալ Ալոճ, կամ Ալուճ, ինչպէս կ’անուանեն և Թուրքք՝ Հալըճ. հայերէն հնագույն և հարազատ անունն է Սնձենի կամ Սնձնի, բայց պտուղը պէտք չէ շփոթել Սինձի հետ, որ զատ բոյս կամ բանջար մ’է. ինչպէս նաև Ալոճ պտուղն ալ ընդ Ալուճ բուսոյ: Վաստակոց գիրքն երկու անուանքն ալ մէկտեղ յիշէ (Գլ. ՄԽԵ), «Վասն Սերկեւելի և Սնձնենեաց՝ որ է Ալուճ.» ուրիշ տեղ ալ (ՄԻԸ), «Տունկք՝ որ ի չաչի ջանջխէ լինին (այսինքն ճիւղէ մի առաջ եկած) այսոքիկ են, Խնձորենի, Կեռասենի, Սնձնի, Նռնենի, և այլ այսպիսիք»: — Լ. Azerolus. Փ. Azérolier, կ’ըսեն նաեւ Pomette de doux closes. Ռ. Азероловое дерево. հայերէն ալ կ’ըսուի Վայրի Խնձոր, ուրիշ լեզուաց մէջ ալ Լեռան Խնձոր. ինչպէս նաեւ արաբերէն, ըստ Ամիրտ. «Զարուրի ճապալի, որ է Վայրի Խնձորն, որ է Ալուճն, որ հայերէն բառով Սինձն», և այլն։ Թողումք ուրեմն այս բառին ներքեւ յիշել իր ուրիշ բացատրութիւնն ալ, իսկ հօս յիշենք նոյն անուամբ տարբեր ցեղի՝ բոյս մ’ալ, որ է.

== 23. Ալուճ. ==

«Որ է ինքն, ըստ Ամիրտ. ի Մուխալլասային ցեղերուն, որ պարսկերեն Քազնաք կ’ասեն», կամ Քազռանկ, իսկ Մուխալասայն տեսնենք ի կարգի Մ տառի. այս տեղ այսչափ ըսենք, որ խոտեղէն բոյս է մանր հունտերով, որք շատ բանի և զօրաւոր դեղ կ’ըլլան, ըստ հեղինակին, բայց եւրոպացի գիտունք դեռ չեն ստուգած ինչ ըլլալը, այլ Linaria (Վշատեսակ) բուսոց ցեղէն համարին:

== 24. Ալոչա կամ Ալուչա. ==

Տեսակ մի է վայրենի Սալորի։

== 25. Ալոց. ==

Դեղձի տեսակ է, մեծկակ և մսոտ։

== 26. Ալու. ==

Փաթաթ անուանեալ Գետնախնձորն է, ըստ Մեսր. Թաղիադենց (Առաջն. Մանկանց), բայց Ալու պարսկերէն Սալոր կու նշանակէ. ասկէ թերեւս վերոյիշեալն Ալոչա։

== 27. *Ալպուճ. ==

Հնդկային պտուղ մ’է, ըստ Բժշկարանի, կամ «Խոտի մի տակ է, որ ի Հնդկաց կու գայ, և ինքն ի Պուզէտան (Orchis) կու նմանի, և սպիտակ կու լինի, և ի վերայ սեւուկ կէտկուներ կու լինի, և համն լեղէհամ է»: Պէյթար՝ ուսկից առած է Ամիրտ. նոյն կու համարի Ալպուճն՝ ﺍﻟﺑﺝ, Արաբաց Վաճ ըսած եղեգանման բուսոյն, որ է Յ. Αχορου. Լ. Acorus calamus. Փ. Acore։

== 28. *Ախախիա կամ Աղաղիա. ==

Արաբերէն ալ այսպէս կոչուած, ըստ Լ. Փ. Acacia, Ռ. Акацia, ի յոյն α’χη բառէ, որ է սուր կամ փուշ, ծառին փշուտ ըլլալուն համար. ինչպէս վկայութիւն բերէ Ամիրտոլվաթ ի Գալիենոսէ, որ ասէ, թէ «Փուշ ալ ունի և խէժ ալ ունի», բայց ինքն՝ ըստ Պէյթարի զԱղաղիա համարի Քամուք կամ հոյզ Ղարազ կամ Ղարատ ըսուած ծառի. «և ոմանք ասեն թէ Խառնուպին ծառին (Եղջիւրենի) ըռուպն է, և Ղարազին՝ պարսկերէն Քարզ կ’ասեն (այսպէս Պէյթար ալ, ﻘﺮﻅ), և Ղուլղուլ կ’ասեն»: Բայց երբ կարգն գայ ի Ղուլղուլ՝ չի յիշեր զԱղաղիա, այլ ստորագրութեամբն կ’իմացընէ, որ նա Կասիա ծառն է, Cassia։ — Աղաղիայի տեղ ոմանք հիմայ Կակիա կ’ըսեն, իսկ Յ. Աթանասեան Հակակ, չգիտեմ նմանցնելով թէ ի լրոյ։

== 29. *Ախինոս. ==

Անունն յայտնէ յունական ծագումն (Εχĭυος որ ոզնի կու նշանակէ). Պէյթար ալ այսպէս գրէ. «Ինքն խոտ մ’է որ ի գետեզերքն կու բուսնի, և մէկմէկ թիզ կու լինի յերկանքն, և տերեւներուն ծայրն ճղքած կու լինի և կամ բաժնած կու լինի, և հինգ ճուղ կու լինի կամ վեց. և ծաղիկն սպիտակ կու լինայ, և մանտրկեկ սեւուկ պտուղ կ’ունենայ: … Ասէ Պատէին, թէ այսոր Ախիրոս կ’ասեն, և Խարտինա, և Չաւտար այլ կու ասեն. և ոմանք ասեն, թէ ինքն չիծեծած ցորենն է՝ որ ի դաշտերն կու բուսնի և ի կանկնըման ջրեզերն. և պտուղն սեւ ու մանտր է, և ծաղիկն սպիտակ. և պտուղն ի աչից դեղերն կու մտնէ»: Այսպէս կու վարդապետեն թէ՛ Գալիենոս և թէ՛ Դիոսկորիտէս, բայց ետքինս փոխանակ Ախինոսի՝ Երինոս կ’ըսէ, Εριυος, և այս ստոյգ համարուի. Լ. Erinus. Փ. Erine. որ զանգակաձև (Campanule) ծաղկանց ցեղէն է:

== 30. *Ախիոն. ==

Այս այլ յոյն է՛խիս (E&quot;χις) բառէն ծագած է, որ վիշապ նշանակէ, և անոր նմանութենէն Վիշապագլուխ կոչած են, ինչպէս թուրքարէն ալ անուանի, ըստ Ամիրտ. «Յաֆի&lt;ref&gt;Կարծեմ Եաֆէ, որ նշանակէ պակաս, իբր սուտ վիշապագլուխ։&lt;/ref&gt;Եըլան պաշի, այնոր համար որ պտուղն ի յայն կու նմանի. և ինքն խոտ մ’է, որ երկան տերեւնի ունի, և ի վրայ փշեր ունի, և ամէն տերեւի տակ դեղին ծաղիկ ունի. և իր տակն քան զմատն այլ բարակ կու լինի և սեւ», և այլն։ — Լ. Echium. Փ. Vipérine. Համանիշ կամ համանման անուամբ Վիշապուկ բոյս մի յիշուի ի Հայս, բայց նո՞յն է թէ օտարացեղ, ստուգելի է:

== 31. Ախլախնձոր. ==

Այս անունս կու լսուի մեր երկրին այլեւայլ կողմեր, բայց էութեանը վրայ չեն միաբան. ըստ Շիրակացւոց տեսակ մի Առուոյտ է, Trifolium pratense. ըստ Կարմիրքցոց՝ Ձիւնծաղիկն է, բայց տես, որ Ձիւնծաղիկն ալ այլեւայլ նշանակութիւն ունի: — «Հօրօտ-Մօրօտ… խառներ հետ Ախլայխնձորուն», կ’երգէ Դաւիթ Սալաձորցի։

== 32. *Ախլսաչ. ==

Որ է Ախարսաճ Պէյթարայ, ﺍﺨﺮﺴﺍﺝ, որ Նաբաթացւոց երկրագործական գըրքէն առած է. անծանօթ բոյս մի Եւրոպացի գիտնոց ալ, որք թզենւոյ տեսակ մի կարծեն։ Ամիրտ. կու գրէ. «Ինքն ծառ մ’է, որ ի շող քաղքենի (տաք երկիրներ) կու լինայ. և իր երկանութիւն մարդու մի չաք կու լինայ, և տերեւն նման է թզին տերեւին, և իր ծառն այլ նման է թզին ծառին, և մէջն փուճ կու լինի. և ի վերայ ճղերուն միրգ կ’ունենայ շատ»։ Պէյթար կ’աւելցընէ, թէ ասոր ճղերուն վրայ տեսակ մի պզտիկ մամուկք կու գոյանան, ճերմակ պատատով, որ երբ պատըռտի՝ մամուկք դուրս կ’ելլեն կու վազվըզեն, անոր համար մարդիկ կու զըզուին պտուղներն ուտելու։

== 33. *Ախհաւան. ==

Որ է Ախուհան կամ Օքուհան Արաբաց ﺍﻘﺤﻮﺍﻦ Լ. Matricaria. բացատրութիւնը կը թողունք մեր Մ տառին բուսոց կարգին։

== 34. *Ախունա. ==

Խորենացւոյ աշխարհագրութեան մէջ կու յիշուի յԵրջանիկն Արաբիա. ըստ այլ օրինակաց Արխունա կամ Ալկունա։ Շէհրիմանեանն համարի Վայրի Մանանուխ, Sinapi silvestris.

== 35. Ախրիզան. ==

Ահա գեղեցիկ անուն մի` զոր կ’ընծայէ մեզ Մխիթար Գոշ իր Առակաց մէջ, (թիւ ԻԶ և ԻԷ), իմացընելով գեղեցկագոյն ծաղկանց մէկն ըլլալը. վասն զի կ’ըսէ. «Կամեցան (բոյսք) ինքեանց կարգել թագաւորութիւն… ոմանք ասէին զՇուշան լինել, և այլք զԱխրիզան, և բազումք զՀամաuպրան, և ամենեցուն հաճոյ թուեցաւ լինել զՀամաuպրանն». (ի՞նչ կերպով արդեօք կ’ընտրէին ծաղկունք իրենց գլխաւորները)։ Առակախօսն յետոյ քանի մի մութ նշաններ ալ կու տայ ծաղկին յատկութեանց. «Ախրիզանն երիս ունելով կենդանութիւն յարմատս»?.. իսկ բուսոց թագաւորն (Համասպրամ) «Ընդ ինքեամբ անյայտ և զԱխրիզանն արար, լուսով նշանի ի գիշերի գտանիլ… և ասէ. Գիտէք, զի միանգամայն անյայտ ոչ լինիմ, այլ երեւիմ աղօթիւք և պահօք՝ խնդրողացն. նոյնպէս և զԱխրիզանն արարի, զի մի՛ դիւրարհամարհելի լինիցիմք՝ դիւրագտանելի լեալք»: Խնդրեմք ի բուսաբանից, որ իմացընեն մեզ՝ թէ կա՞ն ծաղկներ՝ որ ի գիշերի փնտռուին, կամ ի գիշերի յայտնուին. գուցէ ըլլան անոնք, որ ի գիշերի կու բացուին, ինչպէս Mirabilis Jalapa, Փ. Belle de nuit, Կէճէ սէֆա Թուրքաց. կամ անուշահոտն Pelargonium triste, որ՝ Տխուր Արագլակտուց թարգմանուի, և գիշերուան դէմ կու բուրէ։ — Ստ. Շէհրիման իբրեւ ծանօթ կու նկարագրէ զԱխրիզան, բոյս մի 1 1 / 2 ոտնաչափ բարձր, տերեւներն ուռենւոյ նման, թանձր և կանաչ, ծաղիկն բաժակաձև դեղին ծիրանեգոյն կամ կապոյտ գծերով, որով ճաճանչաւոր կ’երեւի. լատին անունն ալ կու տայ Tripolium, բայց այս անուամբ բոյս չեն յիշեր բուսաբանք՝ թերեւս ըլլայ Tropœolum, զոր Փռանկք Capucine կոչին և Ռ. Hacтурцiи. ասոր՝ յիրաւի՝ ոչ միայն տերեւն, ծաղիկն և պտուղն գեղեցկաձեւք են, այլ և արշալուսէ առաջ վերջալուսէ ետեւ կու ցոլկըտայ կամ փայլփայլի, ըստ քննութեան բնաբանից՝ իր մէջ փոսփորային կամ ծծմբային տարր ունենալով. և այսպէս կըրնայ Ախրիզան մ’ըլլալ. միայն տարակոյս մնայ այս, որ բոյսս՝ երկու կամ երեք դար առաջ միայն Ամերիկոյ Բերու երկրէն յԵւրոպա մտեր և ծանօթացեր է, թէ և ոմանք կարծեր են, թէ ի Հնդկաստանէ ալ բերուած ըլլայ, իսկ թէ գտուի՞ մեր երկրին մէջ ալ բնական կամ եկամուտ, դեռ քննելի է։

== 36. Ածար կամ Այծար կամ Այծառ. ==

Այսպէս կոչեն ոմանք Սեւ Կաղամախին Populus Nigra, բայց ի գրո՞ց է, թէ ի ռամկաց լսուած այս անունս, չեմ գիտեր:

== 37. Ածիկ. ==

Ցորեն է, խոնաւութեամբ ինքնիրեն ծլած կամ ջըրի մէջ դրուած՝ կակղացած&lt;ref&gt;Ուրիշ Ածով սկսած անունները տես յ’Այծ։&lt;/ref&gt;:

== 38. Ականդուկ. ==

Անծանօթ և շատ ստուգելի բոյս կամ նիւթ մի կ’երեւի. մեր հին բժշկարանն (ԺԳ. դարու գրուած) կ’ըսէ. «Անակցանի (առանց գործիքի) ակռայ հանել(ոյ համար). Թեղոյ-տակի կեղեւ և Ականդուկ՝ մանր աղա, և ի քացախն լից և խառնէ, և կա՛լ յարեւն՝ որ թանձրանայ, և դի՛ր ի վերայ ատամանն՝ որ չարժի, և հանէ»:

== 39. Ականջախոտ. ==

Ականջացաւի դեղ. լեղի և եղոտ բոյս մի է, ի լրոյ և ոչ ի գրոց հանդիպուած. նոյնպէս և հետեւեալն,

== 40. Ականջուկ. ==

Ականջի ձեւով ծաղիկ մի. որոյ որպիսութիւնն չէ բացատրուած: Շէհրիմանեանն նոյն համարի ընդ Ճաղճղըկի։ Բժշկարան մի` գոյութեան դեղ գրէ. «ԶԱկնջուկ խոտն քաղէ և չորացո և լոսէ. երեք օր հետիրաց չորս պատառ հացով տուր», և այլն:

== 41. Ակար. Ակարոն. Ակիր. ==

Յոյն անուն, Ακορον, յորմէ Լ. Acorus, Փ. Acore. Պ. Էկիր, իսկ Արաբք, սովորաբար կ’անուանեն Ուաճ, զոր մերայինք ալ Վաճ կամ Ոճ գրած են, իսկ բնիկ հայկական անունը տես ի Բաշխ. — Ակիր կամ Ակըր, Ակր, անունն ծանօթ է և ի Հայս, իբրեւ անուշահոտ խոտ մի խուրձաձև արմատով, լուի դէմ դեղի գործածուած, բայց բոլորովին վերոյիշեալ Ակարի հետ նո՞յն թէ տարբեր ըլլալն՝ ստուգել պիտի. տե՛ս և թիւ 27։

== 42. Ակիրի պտուղ. ==

Ուր և արաբերէնն նշանակուած է Հապ ըլ-Հօլ:

== 43. Ակռվուկ. ==

Վայրի վարդ և իր պտուղն. Թ. Գուլ պուռնու։ Լաւագոյն հայերէնը տեսնենք ’ի Մասրենի։

== 44. *Ակրկարհա. ==

Արաբացի անուն ﻘﺮﺤﺍ ﻋﺍﻘﺮ, Աքէր քարհա, Լ. Pyrethrum. Ռ. Жигунецъ, ըստ Հայոց Իգաբողի տակ, կամ միայն Բողի տակ, այլ և Բողկի տակ։ Տես այս բառերն ալ, բայց այլեւայլ տեսակ կամ ցեղ կու նշանակեն Ամիրտոլվաթ և այլ բժշկարանք. ըստ առաջնոյն, «Ինքն Վայրի Տարղունին տակն է (զոր անուանէ Ասլի Տարղուն). յորժամ բերանդ առնուս՝ մռմըռայ»։ Ուրիշ մի կ’աւելցընէ. «Մուսուլցի Տարղունին տակն է», իսկ հին բժշկարանն՝ համարի Կոտեմ։

== 45. Ակնեւտուկ. ==

«Ակնեւտուկն, կ’երգէ Դաւիթ Սալաձորցի, և Գառնիդիմակն կարօտ են Մանիշկին տեսուն»։ Ուրիշ օրինակ մի գրէ Ակնտակ. ուրիշ մ’ալ Ականջուկ, բայց այս ետքինս գրողն իր կարծեօք գրած է։

== 46. Ակքան կամ Եկքան. ==

Այս անունս մեր Ս. Գրոց թարգմանութեան մէջ գտուի (Դ. Թագր. ԺԴ, 9), յոյն բնագրին բառիւ Aκαν. Լ. Carduus. Փ. Chardon. Ռ. Волчецъ, «Ակքան ի Լիբանանէ յղեաց առ Եղեւնափայտն, որ ի Լիբանան, և ասէ. Տուր զդուստր քո որդւոյ իմում կնութեան. և անցին գազանք անապատի որ ի Լիբանան, և կոխեցին զԱկքանն»: Առակն կ’իմացընէ Ակքանի ցած անպիտան բոյս մ’ըլլալն, այլ և փշոտ: Նոյն առակն ուրիշ տեղ կրկնուած (Բ Մնաց. ԻԵ, 18), թէ Ակքան և թէ Ոքոզ կ’անուանէ զբոյսն: Այս բանս մեկնելով Ս. Կիւրեղ, ըստ հայ թարգմանութեան՝ կ’ըսէ. «Ակքանն՝ բանջար ինչ է և կամ թուփ փոքրիկ, նման Մորի կամ Կաղանչնանն»: Իսկ մեր բազմահմուտ Վանական վարդապետն աւելի լաւ կու բացատրէ. «Ակքանն մանր թուփ է, երեք ազգ. է որ այլ կակուղ է և անփուշ, հետ գետնոյն տակի (գետնի վրայ կու տափկի, տարածուի). և է որ բարձրանայ կանգնաչափ և փուշ ունի, զոր Գազ կոչեն և Հոսնի (Հոսի). լուցկին է այրելեաց. ի կարեաց ժամ՝ եզանց տան կերակուր, գիրանայ, բայց միսն դառն լինի»։

== 47. Ակօսախոտ. ==

Ստեփ. Ռոշքեան Գալիենոսի բառից մէջ գտնէ զայս, և դնէ ի լատինն Calla. այս բառս յունական կա՛լլէոն (κάλλαιον) բառէն առնուած է, որ աքլորի կտուցին տակի մսանը նշանակէ. և ըստ բուսաբանից Նուիկ բուսոց (Aroidœe) ցեղէն է:

== 48. Աղաբղբուկ. ==

Գալիենոսի բառից օրինակ մի կու զուգէ զայս՝ յունական Եւիսմու կամ Եւիսբու տարակուսելի անուան. հաւանօրէն պիտի ըլլայ Աղբղրուկ, զոր տես քիչ մի վարը։ Սոյնպէս տարակուսելի է և

== 49. Աղալուճի. ==

Զոր՝ Փայտ Հալուէի գրած է բժշկարան մի:

== *Աղաղիա. ==
Տե՛ս Ախախիա (Թիւ 28)։ 

== *Աղարիկոն կամ Ախարիկոն. ==
Տե՛ս Ղարիկոն։

== 50. Աղաւնարօտ. Աղվանարօտ. Աղուենարօտ. Աղաւնեկ. Աղաւնիճ. ==

== 51. Աղվնու ծիրտ. ==

Այսքան իրարու մօտ և հեռի անուանց՝ գոնէ առաջինին և վերջինին մէջ տարբերութիւն պիտի ըլլայ, այսինքն՝ տարբեր բոյսք պիտի ըլլան, բայց դժար է որոշելն. նոյն իսկ Եւրոպացիք կու շփոթեն ասոնց դիմաց դրուած արաբացի անունները, և կ’ըսեն, թէ երկու տեսակք են. նոյնպէս կ’ըսէ մեր Ամասիացին ալ, բայց չորոշեր, այլ նոյնացընէ կամ նոյնանիշ համարի երկու անուններն ալ. ինչպէս հին բժշկարանն ալ կ’ըսէ. «Աղվանարօտ՝ Աղվնուծիրտ», իսկ Ամիրտ. երկու անուններն ալ արաբերէն երկու տարբեր անուանց տակ հաւասար գրէ. որոց մէկն բուն Աղաւնարօտ նշանակէ, և է «Ռայ ըլ-համամ, ﺍﻜﻣﺎﻢ ﺮﻉ), որ է Կօկարճին օթի. ինքն խոտ մի է, որ ի ջրի տեղեր կու բուսնի, և տերեւն սպիտակ և երկան կու լինի թիզ մի. և աղաւնիքն այսոր ի տակն կու օթին»։ Եւրոպացիք այս բուսոյ սեփականած են Լ. Verbena. Փ. Verveine, Ռ. Желъзнякъ կոչուածը։ — Իսկ միւս արաբերէն անունն է Համամա, ﺤﻣﺎﻣﺍ, զոր նոյնպէս գրէ Ամիրտ. և կ’ըսէ. «Համամայ. ինքն ծառ-մն է փոքր, և կուզկներ (ողկոյզներ) ունի. և ծաղիկ ունի ոսկեգուն, և հոտն անուշ, և ինքն երեք ցեղ է. և լաւն այն է, որ ոսկուն գունովն լինի և թաժա և չոր… Ասեր է գրոցս շինողն, թէ Համաման երկու ցեղ է, Ամամուն և Ամունան, և պարսկերէն Մահուլու կ’ասեն. մէկ ցեղն յայտնի է (այն որ) ի Շիրազ Մահուլու կ’ասեն. և մէկ ցեղ-մն այլ կայ, որ ի Փարսիեօշան (Ձարխոտ) կու նմանի. և փայտն դեղին է՝ որ ի կարմրութիւն կու քշտէ, և տերեւն կանաչ է և մանտր, և ծաղիկն դեղին և փոքր է, և երկայնութիւնն մէկ վաճիպ է, և լաւն… ի Հայոց գայ և անուշահոտ լինի. և լսեցաք, որ հայերէն Աղվենարօտ ասեն»։ Ուրիշ Բժշկարանք լաւ տեսակն յԱնտիոք և ի Մէրտին կ’ըլլայ կ’ըսեն. մէկն ալ, «Համամայ՝ Կարմիր հունտ է, ի Մարտին լինի. աղէկն առողջ պիտի»։ Այu Համամայն ըստ Եւրոպէացւոց է Աիրտոլվաթայ Ամամուն կոչածն. Լ. Amomum, Փ. Amome. Ռ. Амомъ, և յատկապէս Am. Racemosum (Շատողկոյզ) ըսուածն, բայց ոմանք կարծեն Երիքովի վարդ ըսուածն, ոմանք տարբեր բոյս մի։ — Շէհրիմանեանն Աղաւնիճ կ’անուանէ առաջին տեսակը (Verbena), և 1½ ոտնաչափ ցoղուն է կ’ըսէ, անկիւնաւոր, երկայնկեկ ձագարաձև կապոյտ կամ ճերմակ ծաղկներով, արմատն մատնաչափ հաստ մանրիկ թելերով։

Աղաւնոյ ծիրտն ալ արաբերէն Խուրու էլ-Համմամ կոչուի, կամ Խարվ ալ-Համամ. ըստ Ամիրտ. որ յիշէ ուրիշ անունն ալ Ճաւզի Ճանդում կամ Ճուզ Ճօնտօմ, ըստ Պէյթարայ, բայց ասոր բացատրածն հողային նիւթ մ’է և ոչ բոյս. սակայն փռանկ թարգմանիչն բուսեղէն համարի, Lichens ըսուածներուն ցեղէն:

Բժշկական բառգիրք Այսպէս մ’ալ գրէ Lichen, Քարի քոս կամ ժանգ։

Այսչափ ըսածներէս ետեւ՝ ինձ կ’երեւի Աղաւնարօտ անունը սեփականելի Ռայ ըլ-Համամի. Աղաւնոյ ծիրտն՝ ինչ որ դիմացը յիշեցինք քիչ մի վերը, իսկ Համամայն կոչելի է կամ նոյնպէս, կամ Դիւի Մուշկ, ինչպէս տեղ մի կոչուած է։ 

— Տես և ի կարգին զՀամամա։

== 52. Աղբաղբուկ. ==

Տես ինչ որ ըսինք Աղաբաղբուկ բառին համար. Բժշկարանք ոմանք այս անունս կու տան Արաբաց Ֆու բառին, որ է ըստ բուսաբանից՝ Valeriana, կամ լաւ եւս Valerianella. Ռ. Булдирьянъ. Ամիրտոլվաթ այսպէս կու ստորագրէ զՖու. «Որ է Վայրի Սնպուլ. մանր տակեր է անուշահոտ, և լաւն այն է, որ նոր լինի և հոտն սուր լինի:… Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ ինքն Վայրի Սնպուլն է, և տերեւն նման է Քարաւիսին տերեւին, և այլ մեծ. և որձան կանգուն մի է և այլ երկան է, և կոկ լինի, և գոյնն նման է Ֆիրի? և այն, որ խիստ հաստ լինի և հաստութիւնն քան ի ճկըթի մի չափ է, և տակն անուշահոտ է», և այլն։ Գրեթէ ճիշտ թարգմանութիւն է Պէյթարի, բայց սա կու յիշէ ալ՝ որ այս բոյսս գտուի յատկապէս Պոնտոսի ծովեզերքը։

== 53. Աղբերաց արիւն. ==

Այս անուամբ երկու տարբեր նիւթ կ’իմացուի հայերէն. մէկն ծաղիկ, մէկ այլն հիւթ կամ խէժ մի, որոյ համար գրէ Ամիրտ. թէ արաբերէն «Sամ ըլ–ախվայ կոչեն (Տէմ էլ-ախուէյն)… ինքն կարմիր է և ի Յoմանին (Եմէն) կղզին լինի, անտի կու բերեն, և երկու ցեղ է. լաւն կարմիր է և յստակ»: Ուրիշ տեղ ալ կ’ըսէ. «Կարմիր է զէտ Զնճուֆրն, և յաչից դեղերն մտնու»: — Ուրիշ Բժշկարան և Գալիենոսի բառք գրեն. «Դարաշխէն (Տարշիշգան կամ Տարշիշան) և Խունսիաւաշան՝ Աղբրաց արուն». յետին բառն պարսկերէն է, ﺨﻮﺫﺴﯾﺎﻮﺷﺎﻦ Խուն սիաւշան, և նշանակէ վիշապի արիւն, ինչպէս և Լ. Sanguis Draconis, և Փ. Sang-Dragon. Ռ. Красный щавель. Հասարակաց ծանօթ է այս խէժն կամ հիւթն, որոյ բերողն ալ Արմաւենեաց ցեղին վերաբերեալ եղեգանման ծառ մ’է, Calamus draco. — Ասար բժիշկ կ’աւելցընէ. «Աղբէր-արուն՝ լադինն Սանկիս տրաքօնիս և Փառթէնիում». ետքինս Parthenium ուրիշ տեսակ բույս է։ — Ստ. Ռոշքեան ալ կ’ըսէ. «Փուշ է սպիտակ, մեծ իբրեւ զփոքր ծառ, զծաղիկ վարդի (նման ունի). որոյ արմատն ազնիւ իւղ լինի. Aspalathus, (ի) բառս Գաղիենոսի». այսպէս նշանակեն և Բժշկարանք ոմանք վերոյիշեալ Տարշիշան և Խուն սիաւշան բառից դիմաց:

— Տե՛ս Դարշիշան:

Մեր հայկական Աղբերաց արիւնն հիմայ ալ ծանօթ՝ ծաղիկ մ’է, և ծաղկանց թագաւոր կամ թագուհի կըրնանք ըսել, գոնէ մեր երկրին մէջ. մեզի պանծալի, օտարաց նախանձելի, և ամենուն զմայլելի իր գունոյն համար, որ ամեն տեսող և քննող եւրոպացի զարմացուցեր է: Անունն ալ գեղեցիկ, այլ և խորհրդաւոր, և դեռ վիճի տակ, արդեօք եղբա՞րց արիւն նշանակէ, հին և մոռացեալ աւանդութեամբ մի, ըստ որում և Թուրքք անուանեն Գարտաշ գանը և յաւելուածով Եէտի գարտաշ գանը, ինչպէս և Սալաձորեցին կ’ըսէ հայերէն՝ Եօթն աղբօր արիւն, թէ Աղբիւրներու արիւն, որովհետև ընդհանրապէս լերանց քարքարոտ կողմեր՝ աղբիւրներու եզերք կու գտուի։ Անգղիացի ազնուական&lt;ref&gt;Lord Curzon Robert.&lt;/ref&gt;մի՝ որ իբրև 50 տարի առաջ Բարձր Հայոց կողմերը շրջեր և ծաղկաքաղ ըրեր էր, «Դեռ դրախտին թեթև մնացորդ (նմոյշք՝ ըստ մերոց բանասիրաց) մնան, կ’ըսէ, ինչուան մեր օրերուս ալ, գեղեցկագոյն ծաղկանց կերպարանաց վրայ, զոր հաւաքեցի այն լեռնաբլրոյն վրայ՝ ուսկից երեք գետք կու բղխեն և հեռաւոր ծովեր կ’երթան։ Թէպէտ անոնց մէկն ուսումնական լատին անուն ալ ունի, բայց և ոչ մէկ բոյս մի անոր նման երեւցեր է յԵւրոպա, և որչափ ալ հնարք ու ջանք ըլլայ՝ անկարելի է հօն հասցընել: Այս ամենագեղեցիկ բերքն է Եօթն եղբարց արիւնն (Աղբերաց արիւնն), զոր Եւրոպացիք կոչեր են Ravanea, կամ Phelippea&lt;ref&gt;Յանուն Phelipeaux de Pontchartin ծովապետի ԺԴ Lուդվիկի։&lt;/ref&gt;coccina, որ մակաբուսակ (parasite) մ’է ի վերայ օշինդրի։ Ասկէ գեղեցիկ ծաղիկ կարելի չէ երեւակայել. ձեւով նման է շուշանի (լաւ եւս՝ վարդի) 9 կամ 10 մատնաչափ երկայն ցօղունով, որ հանդերձ ծաղկամբն և ամեն մասամբք՝ բոսորափայլ թաւիշի կու նմանի. կու գտնուի Կարնոյ քաղաքի լերանց կողմերը, շատ հեղ Արեւելեան Morina կոչուածին հետ, որ նշանաւոր տեսակ մի է Ակքանի. ծաղկըներն ցօղունին վերէն ի վար. տեսքով և հոտով նման Ճանկիկի» (Chevrefeuille)։ — Մեր Հարց մէկն ալ ստորագրէ Աղբերաց արիւնը, «Ամենեւին անտերեւ, ցօղունն խողովակաձեւ երկայն կլոր և մութ կարմիր. ի գագաթանն է բաժակն, որ է ծաղիկն, ամենակենդանի գեղեցիկ կարմիր. բաժակն ի հինգ տերեւ բաժանեալ, և ի միջին երկու սեաւ տերեւք՝ լեզուաձեւք փակեալք (կպած) կարմիր տերեւոցն. նոյնպէս և երկու ծիղք, որոց ծայրն կայ ծաղիկ մանր դեղին գունով (սերմնական մասունքն). զբաժակն պատէ մաշկ երկայն բարակ տերեւանման. արմատն նմանի փոքր ինչ Ձընծաղկի, բայց սա ունի և մազմզուկս»: Մէկ բառով կարմիր գոյնը նշանակէ Սալաձորեցին. «Ղըրմըզ Եօթնաղբօր արիւն»: — Յեւրոպացւոց նախ Դուռնըֆոր տեսեր և ստորագրեր է, անոր համար իր անուամբ ալ կոչուի Anoplantus Tournefortii&lt;ref&gt;Կ’ոչուի եւս ուրիշ գիտնականի մի անուամբ, Anoplantus Bibersteinii.&lt;/ref&gt;, առաջին բառն յունարենէ կու նշանակէ բուսոյն մերկ կամ լերկ ըլլալը, տերև չունենալով, այլ թեփի պէս բաներ։ Իրմէ մէկ ու կէս դար վերջը՝ Պուհսէ գերմանացին (Buhse) նոյն կողմերը, ուր Դուռնըֆոր տեսեր էր Աղբերաց արիւնը (Ճաղրուի կամ Ճաhկոյ գետահովտին) որոնելով՝ գտաւ այն «հազուագիւտ զարմանալի բոյսը», ինչպէս կ’ըսէ (hochst seltene merkwürdige Pflanze). և կու նկարագրէ վերոյգրելոց պէս, և մէկ ծաղիկ միայն ունենալն, մէջին երկու սեւ մաշկներն ալ կու նմանեցնէ ծաղկին վրայ նստած միջատներու։ — Ծաղկին թերթերն կամ փերթերն հինգ ըսուեցան, թէ և + Սրուանձտեան (Մանանայ, 441)՝ երեք կ’ըսէ, ուրիշներն աւելի շատ և բարդ կ’ըսեն. գուցէ զանազան տեսակք ալ ըլլան: Ինչուան հիմայ մեզի ծանօթ գտնուած տեղուանքն են Կարին, Բասեն, Ալաշկերտ, Տարօն (Մուշ), Վարագ լեռ, Լօռի, Կողբ (Սուրմալի), Վարաժնունիք (Տարաչիչակ)։ —

Աղբերաց արիւնն կու վերաբերի ըստ բուսաբանից Orobanchœe կոչուած ցեղի ծաղկանց, որ են մակաբուսակք, այսինքն՝ ուրիշ մեծ բուսոց կամ ծառոց կոճղերու վրայ բուսողք։ — Որչափ որ անսովոր կամ դժար մօտենալու է Աղբերաց արեան տեղին, այնքան կերպով մի կ’աւելնայ իր յարգն կամ գեղեցկութիւնն, որ եթէ օտարազգեաց աչքը յափշտակեց, վերազգեաց աչքն ու միտքն ալ որսացեր է. ինչպէս այլեւայլ անգամ յիշուած մեր ռամիկ սիրաբան բանաստեղծից երգերն վկայեն.

&lt;poem&gt;«Ա՜յ իմ Աղբերաց արուն, և կամ, «Ա՜յ իմ աղբերաց արիւն,
Որ բուսար ի մէջ քարերուն, Ապառաժ քարըն կենաս դուն.
Աչուիդ ի նարկիզ նըման, Աչերդ ուռնայի? նըման.
Մէկն ի քուն ու մէկըն զարթուն»։ Ոչ ի քուն ես եւ ոչ արթուն»:&lt;/poem&gt;

Եթէ Ովիդիոս կամ Վիրգիլիոս տեսած ըլային զայս, արդեօք ասկէ աւելի պարզ և գեղեցիկ կարենայի՞ն ըսել. գուցէ նոր այլակերպութիւն մ’ալ հնարէին իրենց Նարգիսից և Դափնեաց նման։

Այսպիսի յիշատակք անշուշտ ներելի կ’ընեն, եթէ քիչ մ’ալ հեռանամք մեր ոճէն, և յիշեմք այս տեղ ուրիշ չքնաղ ծաղիկ մ’ալ, որոյ ոչ անունը գիտեմք և ոչ տեսակը: Վերոյիշեալ անգղիացի ազնուականն յետ նկարագրելու զԱղբերաց արիւնն, կ’ըսէ. «Այս տեղ ուրիշ գեղեցիկ ծաղիկ մ’այլ կայ, որ դեռ ստորագրուած չէ. ժայռերու մէջ կու բուսնի, և ստեպղինի ձիգ նման արմատ ունի, երկու ոտնաչափ կամ աւելի երկայն. տերեւներն երկայն թանձր թելեր են, որ ցած թուփ մի կու ձեւացընեն՝ կոշտ խոտերու խուրձի նման. ծաղկըներն տերեւներու տակն են, 12 կամ 20 հատ, մեծամեծ ճերմակ..?… կեռասից&lt;ref&gt;Like large white-heart cherries.&lt;/ref&gt;նման, ողկուզաձև կամ փընջաձեւ կախուած կոթի վրայ, 8 կամ 10 մատնաչափ երկայն, և պարզապէս գունաւոր փամփուշտներ են, որոց մէջ են հունտերն»։ — Կ’արժէ դարձեալ յիշել այս տեղ սքանչելի անանուն բոյս մ’ալ, մանաւանդ, որ մասամբ Աղբերաց արեան նմանութիւն ունի. Ճեմելլի իտալացի տեղագիրն անցեալ դարու սկիզբները՝ «Թալնայ (Արագած լերան) մօտերը, տեսայ, կ’ըսէ, գեղեցիկ և չքնաղ ծաղիկ մի, որուն համար ամէն իտալացի իշխան շատ թանկ գին կու տար, եթէ կարենար իր պարտիզին մէջ բուսցընել. ցօղունն՝ կէս թիզ միայն բարձր է, ծայրը երեք ճերմակ ծաղիկք կան գարգմանակի ձեւով՝ շիտակ կեցած, երեք հատ ալ մանիշակագոյն եռանկիւնաձև վար կախուած, մէջերնին ալ փոքրիկ սեւ վարդակերպ մի կայ. երեք ուրիշ ալ աւելի բաց գոյնով՝ առջիններուն վրայ պըլլըւած»: Այս նկարագիրս կու նորոգէ ի միտս՝ մեր գուսանին երգած նարկիզ աչքերը, «Մէկն ի քուն ու մէկն այլ արթուն»: — Կնքենք խօսքերնիս Վակնէր գերմանացի բնագէտ բուսաբանին ըսածով, որ ասկէ իբր 50 տարի առաջ Այրարատեան աշխարհին այլեւայլ կողմերը քննելով, Մեծ Մասիսու ցած կողմերը տեսեր է «մեծ և զարմանագեղ վրացի վայրի Շուշան մի կամ Հիրիկ (Iris Iberica). որ՝ յետ Աղբերաց արեան՝ Հայաստանի բարձրաւանդակաց գեղաղէշ գերագոյն բուսոյն&lt;ref&gt;Die prachtvollste Zierplanze des Armenischen Hochlandes.&lt;/ref&gt;, թերեւս գեղեցկագոյնն է, քան զամենայն ծանօթ վայրի շուշանս»: Ուրիշ տեղ ալ կ’անուանէ զԱղբերաց արիւնը՝ «Հայաստանի գեղեցկագոյն ալպեան (լեռնային) բոյսն, սքանչելապայծառ ծիրանեգոյն»&lt;ref&gt;Die schöste Alpenblume Armeniens Anoplantus Bibersteinij, von prächtiger Purpurfarbe. Նոյնպէս կ’անուանէ և Տէֆոնդէն փռանկ բուսաբանն, համացեղ Lathrea բուսոյ հետ զուգելով, Lathrea Phelipæa, d’un pourpre violet.&lt;/ref&gt;։ — Մեր բժշկապետին (Ամիրտ.) անծանօթ թուի այս հայրենի բոյսս. ի կարգի բանիցն չի յիշեր, իսկ ի շալակն (ինչպէս կ’անուանէ զցանկ բացատրեալ և չբացատրեալ Բառիցն), միայն զանունն յիշէ, «Աղբրաց արիւն, որ է.....» և չի գտներ նոյնանիշ անուն օտար։ — Բժշկութեան կամ դեղոց մէջ Աղբերաց արեան գործածուիլը յիշէ մեր մեծագոյն բժշկապետն Մխիթար Հերացի։

== 54. Աղեկատիկ. ==

Նոր ատեն հնարուած կամ յարմարցուցած բառ. կ’երեւի, Լ. Sphondylium կամ Branca ursina կոչուած բուսոյ համար, որ Փ. կոչուի Berce, կամ Գերմանական Ականթ, Acanthe d’Allemagne. Ռ. Медвежья лапа: Մեր Ամասիացին ալ Արաբացիէն առած նոյն յոյն և լատին բառով յիշէ, քիչ մ’ալ խանգարելով, «Սուղունտիլիոն. ինքն խոտ-մն է, որ տերեւն նման է Չինարին (Սօսիի) տերեւին, և յերկայնութիւնն մէկ կանգուն լինի. գագաթն նման է Սամիթի գագաթին, և սպիտակ ծաղիկ կ’ունենայ, և տակն այլ սպիտակ կու լինի, ի բողկ կու նմանի. և ինքն ի բաց տեղեր կու բուսնի»։

== 55. Աղթապաստ. ==

Ամիրտոլվաթայ գըրքէն է. հայկակա՞ն թէ օտար, շիտա՞կ թէ ծռած. ստուգութեան կարօտի. իր բացատրածն այս է. «Ինքն ծառ-մն է, որ ի Տանձենի կու նմանի, բայց շատ փշեր ունի, և պտուղն ի Մրտենու պտուղ կու նմանի. և թէ իր պտղէն ուտեն՝ օգտէ հին փորացաւութեան և լուծման… և թէ զտակն սպեղանի առնես և դնես ի վերայ ճառահաթին՝ օգտէ»:

== 56. *Աղթեկ. ==

Լատինարէն Althea բառն է տառադարձեալ, հայերէնն է Տուղտ։

== 57. Աղիճ. ==

Գալիենոսի բառից կարգին դրուած է զուգանիշ Կնիդոսի, որ է Cnidiun. Փ. Cusson. – Տե՛ս Գոճմակ:

== Աղինճ  ==
— Տես՝ Եղինճ.

== 58. Աղճկտակ. Աղճտակ. Աղճկտան. Աղճկուտատ. Աղջիկտակ. Աղջկուտակ. ==

Այսպէս զանազան կերպով գրուած, որ կըրնար վերոյգրեալ Աղիճ բուսոյ տակն կարծուիլ, բայց բժշկական բառգիրք կ’իմացընեն հասարակօրէն ծանօթ կամ ընտանի, «Տանու Աճկուտատ», ըստ Մխ. Հերացւոյ, որ Մոլոշն է (Լ. Malva, Փ. Mauve), որ ուրիշ շատ ռամկական կամ գաւառական համանիշ անուններ ալ ունի, և պիտի յիշուին իրենց այբբենական կարգին։

== 59. Աղուաշբանկ կամ Աղուէշբանկ. ==

Ոմանք նոյն համարին զսա և զ Բանգ, և ոմանք տարբեր։ Ծանօթ է բոյսս Լ. Hyoscyamus անուամբ. Փ. Iusquiame. պարսկերէն Պէնկ կ’ըսուի և անկէ արաբացեալ Պէնճ, ինչպէս գրուի Ամիրտ. բառագրոց մէջ, բայց բացատրութիւնն թուրքերէն գրուած է, և միայն բժշկական դեղն և օգուտն, ըստ զանազան բժշկաց՝ յորոց հաւաքեր է Պէյթար. սա Պէնճ անուամբ կու ստորագրէ, բայց կ’իմացընէ ալ՝ որ արաբերէն Սիքրան կ’ըսեն. զայս յիշէ և Ամիրտ. «Սիքրան ըլ–յարպի (արաբի) Պանճն է»։

Իսկ ինքն Պանճ անուամբ յիշէ և գրէ. «Պանճ, որ է Պազր ըլ-Պանճ (Բանգի հունտ), Պարսիկն Պանճ ասէ, որ է Աղվէշբանկն հայերէն բառով. և ինքն երեք ցեղ է. սպիտակ է, սեւ է և կարմիր է. լաւն այն է՝ որ սպիտակ լինի»: — Դարձեալ իբրեւ տարբեր բոյս՝ գրէ. «Պանճ, ինքն խոտ է, և հունտն ի պտկըներու մէջն է. երկու ազգ է, սպիտակ և սեւ, աղէկն սպիտակ հունտն է»։

Վաստակոց գրոց մէջ յիշուի իբրեւ դեղ՝ Աղշպէնկ և Աղշբանկ գրութեամբ (Գլ. ԽԲ. ՅԼ.) զոր օրինակ, «Օձահարի և կորահարի խայթած տեղն՝ օծ… Աղշբանկի տերեւին ջրովն»։ Նոյն ջուրն գործածել խրատէ նաեւ սէզը և նման խոնաւ բոյսերը ցամքեցընելու համար։ Ազգայինք և եւրոպացի ճանապարհորդք յիշեն այս բոյսս Կարնոյ, Թորթումի, Շիրակայ, Բասենոյ, Լօռուայ, Երեւանայ և այլ կողմեր։

== 60. Աղուէսիկ. ==

Աղուէս խաբեբայ կենդանւոյն անուամբ քանի մի բոյսեր կան՝ իրարմէ տարբեր ցեղերէ. այս առաջին անունն ի լրոյ է, և թուի աղուիսու սիրած խոտ. ստուգելի է, և նախ աղուիսու խոտակեր ըլլալն։ Բայց հին բժիշկք նոյն իսկ Աղուիսու զանազան մասերէն դեղեր հնարած են։

== 61. Աղուէս–խրտուկ. ==

Զայս նշանակած է մեր Մշեցի Հ. Պօղ. Մէհէրեան, իբրև կէս մարդաչափ ճիւղաւոր խոտեղէն բոյս մի, դեղին գնտաձև ծաղկով, ախորժ ուտելի ոչխարաց. իբր թէ, երբ ճիւղերն հովէն խլուած քշուին՝ աղուէսք խշըրտոցի ձայնէն կու վախեն: Փափագելի է, որ Եւրոպացի գիտնականք տեսնեն և իմացընեն ուսումնական անունը, կամ այնպիսի անուամբ կնքեն։

== 62. Աղուէuու Խաղող. ==

Արաբերէնն ալ նոյն նշանակութեամբ «Անապ ըլ-Սայլապ. նոյնպէս Փ. Raisin de Renard, իսկ Լ. Paris quatrifolia (Պարիս չորստերեւնի), ըստ որում և Փ. Herbe à Paris. այս անունս Փռանկաց մեծ քաղաքը չի նշանակեր, այլ անստոյգ է պատճառն. ըստ ոմանց տերեւներուն հաւասար ըլլալէն (Pares, Pair). զոր Ստեփանոս Ռոշքեան Խաչատերեւուկ անուանէ։ — Մեր բժշկարանք զանազանեն կամ շփոթեն. մէկ մի ըսելով, «Յանապ ըլ-Սայլապ. ինքն խոտ է և սեւ խաղողնի ունի. և կանաչ տերեւ. և աղէկն ի ջրային տեղն լինի. և բնութիւնն հովէ», և այլն։ Մէկ մ’ալ մի և նոյն համարին ընդ Շնխաղողոյ. իրաւ նմանք են, այլ ետքինս յատկապէս կոչի Լ. Solanum nigrum, մենք ալ յիշենք ի կարգ Շ բառից։

== 63. Աղուէսու-Ձուք. ==

Արաբերէնն ալ նոյնանիշ է, Խուսաթ ըլ–Սայլապ, կամ Խօսսա էլ-Թալէպ. Լ. Satyrion կամ Satyrium. Ռ. Кукушникъ, իսկ արմատն արաբացն բառով Salep կոչուի, որպէս և յարեւելս ալ ծանօթ է այս Սալէպ անուամբ, զոր համառօտիւ բացատրէ բժշկարան մի. «Խոտի տակ է, Սալէպ կ’ասեն, կու եփեն ի շէրպէթի հետն և կու խմեն»։ Աւելի երկայն գրէ Ամիրտ. «Իր տերեւն ի Քուռաթի տերեւ կու նմանի. երկու տակ ունի, մէկն իլի է և մէկն դարտակ, և ինքն չորս ցեղ է. և լաւն այն է, որ մէջն լինի ի լի, և ինքն տաք և գէճ է… Եւ ցեղ-մն այլ կայ, որ տերեւն կարմիր կու լինի. ով որ զինքն ի տեղացն հանէ՝ նա յայն ձեռքն կ’առնուի. և իր դեղն այն է, որ ալվի զայն խոտն առնուն և այրեն, և եղով և մոմով տրորեն և ձեռացն ի վերայ դնեն. օգտէ և լաւցընէ։ Եւ ասեր է գրոցս ժողովողն, թէ լաւն այն է, որ իրմէն սերման հոտ գայ…։ Եւ լաւն այն է, որ ծանտր լինի և ամուր և գէր. և շատ զօրութիւն առնէ»։ Նորագոյն բժիշկ մի գրէ. «Աղուէսուձուքն է խոտ մի. տակն զերդ երկու հաւկիթ է. ծաղիկն կապուտ է, և կայ որ բղամի է (պէլղամի?) և տերեւն փրասայի նման է. և ոմանք այս խոտիս Եղբայրսպան ասեր են. և կու լինայ, որ հաւկիթի մէկն գէր և պարարտ և մէկն նուազ. և ծաղիկն մարդոյ կերպ է»։ Ամիրտոլվաթ մեզի կարեւոր և աւելի զուտ հայկական անուն մ’ալ կու տայ այս արմատիս, Կոտրկոյ տակ, որով բոյսն ալ գուցէ ըսուէր Կոտրուկ կամ Կտրուկ: Նոյնպէս կարեւոր է լատին անունն ալ յիշելով ըսածն, Պուզիտան բուսոյ կարգին, ըստ Պէյթարայ. «Ֆռանկն Սադիրիօն ասէ. ինքն դեղ-մն է Հնդի. հաստ և բարակ լինի. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի… Մինհաճին տէրն ասցել է, թե ինքն փայտ է Հնտի. և այս ալ չէ ստոյգ. և ստոյգն այն է, որ ինքն յԵգիպտոս լինի և ի յայլ տեղ չի լինիր. և լաւն այն է, որ սպիտակ լինի, և ի վերայ գիր և խազ և ճանապարհ երեւնայ, և հաստ լինի և նոր լինի»: — Այս ըսածները առած է մասամբ ի Պէյթարայ, որոյ վրայ տարակուսեր են գիտնականք. ոմանք համարին Կոլոռճիկ (Orchis) մի, և ոմանք պարզապէս Սադիրիոնի տեսակ մի է կ’ըսեն, որով յարգ կ’ունենայ մեր Ամասիացւոյն վկայութիւնն, և այնչափ աւելի՝ որչափ որ Պէյթար չէ յիշած զայս: Երկու կարծիքն ալ կու միաբանին, որովհետև այդ Պուզիտանն ալ համացեղ է Կոտրկոյ տակին և կոչուի հայերէն Շան–ձուք։ — Պէյթար՝ Ճիֆտ-էֆրիտ անուամբ բոյս մի կու ստորագրէ, որ պարսկերէն՝ խեղեփ (ջուխտակ) նշանակէ կ’ըսէ, այսինքն՝ մէկտեղ ծնած. եւրոպացիք կու տարակուսին ասոր ինչ ըլլալուն, բայց Պէյթար և ուրիշ արաբացի մի կ’ըսեն Աղուէսձուոց մէկ տեսակն է, իսկ մեր Ամասիացին՝ Ճ տառի շալակին մէջ միայն անունը յիշելով Ճիֆտ–աֆրիտ կամ «Ճիֆտաֆրանդ, որ է կեղեւով Նուշն», կ’ըսէ. Պէյթար ալ պտուղը Նուշի կամ Սոճիի պտղոյ կու նմանցընէ։ — Այս ամեն ըսուածներէն օտար՝ մեր մէկ բժշկարան «Ածուեց Հանդաղուզն՝ որ Երեքտերեւէն է (Trifolium, նոյնպէս կ’ըսէ), «որ է Աղուէսձուքն»։ Չեմ գիտեր ի՞նչ նմանութեամբ նոյն կը գտնէ զասոնք, որովհետև ըստ բուսաբանից՝ Երեքտերեւեանն կամ Առուոյտն և Աղուէսձուքն տարբեր ցեղէ են և աննման:

== 64. Աղուէսու Սուսեր. ==

Գալիանոսի բառից մէջ Էրիոսի դիմաց դրած է, բայց յունարէն ˇΕρίου Բամբակ նշանակէ, իսկ Լ. Ervum Ոսպ է։ Ուրիշ օրինակ այս հայերէնի դիմաց դնէ Ղանքոտին. թերեւս գրուելու ըլլար Ղէռնդոտոն, Leontodon, որ Առիւծ ու ժանիք ըսել է, և կըրնայ ժանիքն սըրոյ ալ նմանիլ. կամ Leonotis, Առիւծու ականջ։

== 65. Աղուիճակ. ==

Նոյն է ընդ Խորասանիկ՝ ըստ Հին բժշկարանի. սա ալ նոյն համարուի Լ. Staphysaria, Փ. Staphysaigre, որ ի յոյնէն առնուած են, յորում Սդաֆիս աղրիա՝ ըսել է Լեռան խաղող, անոր համար ոմանք ի մերոց Խաղողախոտ կոչեր են, բայց չեմ հանդիպած ի գիրս. Արաբացին ալ նոյնպէս կ’ըսէ Զէպիպ իւլ-ճէպէլ. այլ և Զէպիպ պէրի, որ է գլխոյ հունտ կամ չամիչ գլխոյ, այսինքն՝ ոջլի դեղ ըլլալուն համար. այսպէս կոչուի և առ մերայինս ռամկօրէն, նոյնպէս և Փ. Herbe au poux, իսկ Պարսիկք կ’անուանեն Միւֆէզէմ կամ Մէյֆիզաճ. այս ետքի անունով գրէ Ամիրտոլվաթ. «Մավիզաճ՝ որ է Զապաիպ ըլ-ճամալ. և հատկներ է զէտ Չամիչ. յամնի (ամանի) մեջ կու բուսնի, և լաւն այն է, որ սեւ լինի. տաք է և չոր է Գ աստիճան, այրող է և ուտող է. և թէ ծամեն՝ յակռայէն շատ պալղամ քաշէ, և զոջիլն սպանանէ. և ակռային ցաւուն օգտէ», և այլն: Դարձեալ գրէ առանձին. «Մավիզաճ. ինքն ծառի պտուղ է, և սեւ և տափակ, և շատ (բանի) օգտէ. Հոռոմքս լինի իր ծառն, աղէկն տաք է և չոր», և այլն: Նոյն բաները գրոց մէկ ընտիր օրինակի մէջ թուրքարէն ալ գրուած է&lt;ref&gt;Մավիզաճ, որ է Զապիպ ուլ-Ճէպէլ. եապան ուզղէմի (իւզիւմ) տուր. էկէր տէնէճուքլէրին (հատիկները) լարլար եա ղարղարայ էթսէլէր՝ չօք պալղամ չքարայ, և այլն:&lt;/ref&gt;։

== 66. Աղուիսակ. ==

Գուցէ վերինն ըլլայ (Աղուիճակ). բժշկարան մի կ’ըսէ. «թէ ձեռն ուռել լինի՝ զսորա (լօշտակի) և զ Հոռոմ Աղիւսակն ընդ յիրար ծեծէ և ի վերայ դիր»: Ուրիշ տեղ ալ կ’իմացընէ Աղուիսակի ինչ ըլլալը. «Հոռոմ Աղւիսակ՝ որ է Օշինտրն»։ Հոռոմ՝ ըսելով ալ կ’իմացընէ, որ տեսակ մի է սա, իսկ բուն Աղուիճակն ո՞ւր տեղացի է։

== 67. Աղուորիկ. ==

Տե՛ս Ալեւորիկ կամ Հալուորիկ. նոյն են։

== 68. *Աղսուս. ==

«Ինքն փուշ-մն է, որ իր տերեւն նման է Շավքաթ ըլ-Պայզին (Պատավարտ) տերեւին, և այն զէտ վարդ-մն է, և ի վերայ զէտ բամպակ իրք-մն կու լինայ. և ի լերունքն շատ կու լինայ. և ի Անդալիս (Անտալուսիա Սպանիոյ) այսոր Պարաս ըլ-Պանճ կու ասեն», (Վայրենի կամ լերան Բանգ)։ Պէյթար այս ետքի բառս կարծեմ չունի, եթէ ոչ նոյն համարուի Պէրսէֆանճ կոչածն, որ է Լ. Marum, և թուի Կատուախոտ: Բայց Ամիրտոլվաթայ Աղսուսն ալ երկբայելի է, որովհետեւ անկէ վերջ գրէ ուրիշ նման բառ մ’ալ Աղսուն, և կ’ըսէ. «Ինքն Մաշն է, և իրենն Պատավարտ այլ կ’ասեն». որով վերոյիշելոյն հետ կու միանայ: Ոմանք Վայրի կանգառ կամ Կառ համարին զԱղսուս, որ շատ հեռու չէ Պատավարտէն։

== 69. Աղպաշար. ==

Վարդան Յովնանեան լեհահայոց եպիսկոպոսն զսա և զ Կաղաբոյս նոյն համարի, իսկ ետքինս կու թուի սոխարմատ կամ կոճղէզաւոր բոյս, Bulbus, և յատկապէս Bulbus silvestris.

== 70. Աղպատ. ==

Թերեւս ռամկօրէն, բայց զուտ հայկականն կ’երեւի շատ անուանց մէջ, որ այս հասարակ բուսոյ տրուած է ի մեր լեզուիս, որոցմէ՝ օտար լեզուաց ալ նոյնանիշ կամ թարգմանութիւն է Հինգտերեւեան ն, Պ. Փանձանկուշտ Լ. Pentaphyllum. Փ. Quintefeuille, նաև Թ. «Պէշպարմագ կ’ասէ», ըստ բժշկարանի միոյ. դարձեալ յատուկ հայերէն՝ Մատնիկ, Գօտեաց ճանկ կամ Գոթեց ճանկ, Սիրալախուր կամ Սիւրալախուր, որոնք ի կարգի այբուբենից պիտի յիշուին սոսկ անուամբ, իսկ այս տեղ գրենք ինչ որ Ամիրտոլվաթ կամ ուրիշ բժշկարանք նշանակեն Պանտաֆիլիօն անուան տակ. «Ինքն Հինգտերեւէն խոտ է. աղէկն ի ջրի տեղերն է. բնութիւնն հով է», և այլն։ Ուրիշ բժշկարան մ’ալ գրէ, «Ինքն խոտ է և տերեւն հինգ, և կանաչ. աղէկն՝ նորն է»: Դարձեալ ուրիշ մ’ալ. «Հինգ տերեւ ունի. իր երկարութիւնը թիզ մի է. ցեղ-մն է. լաւն այն է, որ հաստ լինի։ Իպն (Պէյթար). Թուրքն այսոր Պէշպարմախ ասէ, և Հայն Հինգմատն. երկու ճիւղ ունի և երկու ճիւղ կու բուսնի. և հինգ-հինգ տերև ունի. տերեւն նման է Աննուխի տերեւին»։ Պէյթար չի յիշեր Թուրքը, այլ կ’ըսէ, թէ ոմանք ալ Պէնդատաքթոլոն կ’ըսեն, որ Հինգմատնեայ նշանակէ: — Ոմանք ի գիտնականաց՝ հին հեղինակաց Հինգտերեւեան կոչածը՝ կարծեն թէ Potentilla ըսուած բուսոց մէկ տեսակն ըլլայ:

== 71. Աղտաղտուկ. ==

Ծանօթ խոտեղէն է, թէպէտ ոչ այս անուամբն. Լ. Salsola. Փ. Soude. հասարակօրէն ծովեզերեայ երկիրներ գտուելով՝ անոր աղէն կ’առնու, և կ’ընծայէ Կալ կամ Կալաքար ըսուած նիւթը (Soude, Սոտա). ասոր համար Պարսկահայք Շօրան կ’ըսեն, որ աղի ջըրեր նշանակէ (շօռ)։ — Ի Հայս՝ նշանակած են տեսողք՝ Երասխայ հովտին մէջ ալ, Ճորոխի հովտի մէջ, Կողբայ կողմերը, և այլն, զանազան տեսակներ. ինչպէս, Sals. Kali, որ սովորական կալ տուողն է. S. Glauca (կապոյտ), S. Erioides M. B. իսկ Երասխհովտին յատուկ տեսակ մը՝ անոր անուամբ կոչած է Քոխ՝ Sal. Araxena. — Շէհրիմանեանն կարծէ, թէ ի Փոքր Հայս կ’անուանեն այս բոյսս՝ Թանթռնիկ, բայց սա տարբեր ցեղի բոյս է։

== 72. Աղտոր. ==

Ծանօթ յարեւելս և յարեւմուտս, Սումախ անուամբ, ինչպէս կ’անուանեն և Փ. Sumac, իսկ Լ. Rhus Coriaria, կաշէգործաց ասով ներկելուն համար։ Ամիրտ. կ’ըսէ. «Պարսկերէն Թաթրի ասեն և Հ. Աղտոր ասեն. ինքն երկու ցեղ կու լինի, Խորասանի և Շամի (Ասորւոց, Դամասկոսի կողմերն). և լաւն այն է, որ նոր լինի և խիստ կարմիր», և այլն։ Շատ տեսակ օգուտները յիշելէն ետեւ՝ կ’աւելցընէ անուններ ալ. «Ասել է Պատ(էհին), թէ այսոր Թաթմ կ’ասեն, և Տումտում կ’ասեն և Յարպ կու ասեն… Իր տերեւն հանց կապող է՝ որպէս Ակակիայ. և զիր տերեւն թէ եփեն զմորուսն լուանան՝ զմազն սեւ առնէ»: Դարձեալ առանձին գրէ. «Ինքն կարմիր պտուղ է, և մէջն կուտ լինի և թթու է, և կըտով ուտեն, և զկեղեւն ի բան տանին. աղէկն՝ նորն և խիստ կարմիրն է… Օգտէ աչից, որ կծայ և արիւն ունենայ, յորժամ եփես և զջուրն ի յաչքն օծես»: – Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն յիշէ զԱղտոր ի Տայս:

== 73. Աղքատի ժախ. ==

Արտերու մէջ կու բուսնի, երկու թիզ բարձրութեամբ, ցօղունն մեծ կլորկեկ, շուրջն ալ փոքրեր, որոց վերեւն են տերեւներն գոգաձեւ: Ռամկական անունն յայտնէ, որ գեղացւոց ուտելի է, ձմեռուան պահծու պաշար:

== 74. Աճալ. ==

Բժշկարան մի այսպէս կ’անուանէ զ Սենա Արաբաց, թուրքարէն Սինէմաքի կամ Սէլիմաքի կոչուածն, Մէքքէէն գալուն համար. եւրոպացիք ալ նոյնպէս կոչեն, Լ. Cassia Senna. Փ. Séné. Ամիրտ. գրէ. «Սինէմքին. Ինքն կանաչ տերեւ-մն է ի Մաքու կու գայ, և միրգ այլ ունի. տաք ու չոր է… Ասցել է գրոցս շինողն, թէ Սինիմաքուն լաւն այն է՝ որ տերեւն կանանչ լինի և նոր լինի, և ի Մըրսենու տերեւ կու նմանի:.. Եւ ասցել է Դնս (Դիոգենիս), թէ ի խորու տեղաց երեք խըլտ (հիւթ?) հանէ և զանձն ուժովցընէ», և այլն։

== 75. Աճաս կամ Աճազ. ==

«Որ է Դամոնն, որ է Սալորն», ըստ Ամիրտոլվաթայ։ Տե՛ս այս ետքի անուամբ։

== 76. Աճանկէր. ==

Բանջարեղէն է, ծանօթ ի Հայս, բայց ոչ ինձ։

== 77. Աճուր կամ Աճուռ կամ Հաճուր. ==

Շէմամ կոչուած գեղեցիկ Ձմերուկն է։ Ամիրտ. գրէ Տաստանպուէ (Տեսդուպույա ﮟﺴﺗﺒﻮﯾﻬھ) բառին ներքեւ. «Թուրքերէն Լանղու ճ (կամ Իելանղուճ) կու ասեն. ի մեր աշխարհն Աճուր կու ասեն: … Ինքն փոքրկիկ զէտ Սեխկներ է. և անուշահոտ է։… Այսոր Շամցիքն Շամամա ասեն. և ինքն զէտ Շամամկներ կատուկ (խատուտիկ) է և անուշահոտ է. և թէ ուտեն՝ ուշ մարսէ, և զըղեղն տաքցընէ: — Լ. Cucumis Shammam. — Սիմէոն Կամրկապցի՝ ըստ Հայոց Վարունգ է, կ’ըսէ:

== 78. Ամանկոտրիկ. ==

Կարմրածաղիկ մանր խոտ մի։ Յիշեն հեղինակք Մանանայի և Պանդըխտին:

== 79. Ամաւ. Ամաւենի. ==

Ըստ Ստեփ. Ռոշքեան, Պլինիոսի յիշած Quisquilium ծառն է, որ է Որդնաբեր Կաղնին, Լ. Quercus Coccifera. Փ. Chêne au Kermès. ցածկեկ տեսակ մի կաղնեաց, որոյ վրայ կը կենայ որդն, ինչպէս քանի մի ուրիշ տեսակաց վրայ ալ, Հայաստանի սեփական և պատուական բերոց մէկն, Որդն Կարմրոյ, ուսկից Որդան կարմիր ներկն։

== 80. Ամբասիկ. ==

Տեսակ մշկահոտ Տանձի. Լ. Pera moscata. Ի գրո՞ց է թէ ի լրոյ, չգիտեմ։

== 81. Ամիճ. ==

Այս բառս պատմիչ մեր Եղիշէ գործածեր է (Ը.) իբրեւ քնքուշ կերակուր մի «Փափկասուն Տիկնայց Հայոց աշխարհին… որ ի մանկութենէ իւրեանց սնեալ էին ուղղովք զուարակաց և Ամճովք երէոց». հաւանօրէն նշանակէ Ամիկ, այծու ձագ, իսկ Բուզանդ կ’ըսէ (Ե. Է), թէ մեր տարաբաղդ և աչազուրկ Արշակ թագաւորին առջեւ, ետ կերակրոց՝ դրին «Միրգ, Խնձոր, Վարունգ և Ամիճ». և կարծել տայ, թէ պտուղ մ’ըլլայ, գուցէ նոյն իսկ Ամլաճն, եթէ կարենայ սա ախորժելի ըլլալ քմաց:

== 82. Ամիշ. ==

Յիշուի ի Խոտուջուր, բայց արդեօք նո՞յն է ընդ Ամիճ՝ թէ այլ բոյս կամ պտուղ, ստուգելի է։

== 83. Ամիր-իշխան կամ Ամիրաշխամ. ==

Ըստ Վանեցւոց. Ար. Համահիմ ﺤﻤﺎﻊ, ինչպէս վկայէ բժշկարան մի. «Համհայիմ, որ է թուրքերէն՝ Ամիրիշխանն. ինքն ի պարտիզներոյ մէջ կու բուսնի»։ Ամիրտ. գրէ. «Մինհաճին տէրն ասէ, թէ Պօսթան–աֆրօզն (Պ. ﺍﻔﺮﻮﺰ ﺒﺴﺗﺎﻦ), և Սահիպ Ճամէհն ասէ, թէ Մուսի պին-Յէմրանէն լսեցաք՝ թէ ինքն Հապախի-Պօսթանին է, և ի Շամ` Հապախի-Նապտի կ’ասեն. և իր գունն խիստ կանաչ է, և ծաղիկն սպիտակ է, և հունտն նման է Հապախին հընտին… Եւ Թուրքն այս խոտիս Ամիրիշխան կ’ասէ»։ Ուրիշ բժշկարան կ’ըսէ. «Անուշահոտ ծաղիկ ունի դեղին, և մանր սերմն. յայգիքն լինի»։ — Համահիմ և Հապախ՝ Ռեհան նշանակեն, ըստ Պէյթարայ և ըստ թարգմանին. Ամիրտոլվաթի այլեւայլ վկայութիւնք զանազանեն զԱմիրիշխանն և զՌեհան, բայց հարկ է, որ մերձաւոր ըլլան. գիտնականք ալ կու տարբերին կարծեօք. Պարսից Պօսթան-էֆրուզը՝ համարին ոմանք զԱնթառամն, Amaranta, ոմանք ալ զԱնեմոնն կամ Պուտ, Anemone. Պանդուխտ Վանցիին հեղինակն՝ ինչպէս Ամանկոտրուկին համար՝ այսպէս ալ Ամիրիշխանին՝ խոտ մը կ’ըսէ միայն: — Վերոյիշեալ Հապախ կամ լաւ եւս Հապագ արաբացի բառին հետը Նապտի յիշածն ալ՝ ըստ Պէյթարայ է իբր Նաբաթացւոց Ռեհան. տեղ կամ երկիր կայ, որ Դաղձ նշանակէ, և հասարակօրէն անուշահոտ խոտեր. նոյն մեր Ամիրտ. ալ այդոր համար գրէ առանձին. «Հապաղի Նապտի ` որ է Համահիմն, և ան՝ Ֆութանաճի-Պօսթանին է, որ է Անուխն». ահա տարբեր՝ բայց մերձաւոր բոյս մ’ալ։

== 84. *Ամլաճ. ==

Ա. Էմլէճ. Լ. Փ. Emblic. «Որ է Պ. Ամիլա. ինքն սեւ միրգ-մն է, ինքն Հալիլաներուն ցեղէն է. լաւն այն է, որ սեւ լինի և պինդ լինի»։ Ուրիշ բժշկարան մ’ալ կ’ըսէ. «Ինքն զէտ կխտոր (գղթոր) է, և չիր կ’անեն (կու չորցընեն), զկուտն կու հանեն։ Ի Հնդկաց գայ»։ — Թէ Պէյթար և թէ Ամիրտ. այս պտղոյն՝ որ ինքնին դառնահամ է, շատ օգուտները և կերպ-կերպ դեղ ըլլալը՝ գրեն։

== 85. *Ամվաճ. ==

Վերնոյն (Ամլաճ) պէս օտար լեզուի բառ կ’երեւի, բայց մեր Ամասիացին չի յիշեր զայն, այլ միայն ի՛նչ ցեղէ ըլլալը և կու ղրկէ ի Զանապ ըլ-Խայլ, որ է Ձիուագի. մենք ալ նոյնպէս ընենք։

== 86. *Ամրուսիա. ==

Յունական բառն է Ամբրոսիա, ուստի և Լ. Ambrosia, Փ. Ambroisie, Ռ. Амброзiя. Պէյթար ալ Ր տառը թողեր է, ուսկից կ’առնու Ամիրտ. և կու գրէ. «Ինքն խոտ-մն է, որ շատ տերեւ ունի, և երեք-երեք թիզ է յերկայնութիւն ճղերուն, և տերեւն նման է Սազապի տերեւին, և հոտն այլ նման է։ Եւ թէ սպեղանի առնես՝ չի թողու, որ իջուածք իջնու ի մարդն»:

== 87. *Այաւզնուէ. ==

Այս օտարալուր կամ խորթ բառն ասորերէն է. և յԱսորւոց լեզուէ թարգմանեալ Դանիէլ վարդապետի Սաղմոսաց Մեկնութեան մէջ (ՁԳ Սաղմոսի) կու յիշուի, և բացատրուի այսպէս. «Աստուած իմ, արա զնա որպէս զ Անիւ, որպէս զեղեգն առաջի հողմոյ: Իսկ անիւս այս այն է, որ ի գլուխս Սպիտակ փշոց (թուի Oxyacantha) սովոր է բուսանիլ. և յորժամ հասանի օդ՝ փշոցն, առնուցու Անիւն ի հողմոց, և ոչ տայ դադարումն նմա. այլ և յորժամ նստի յանկեան ինչ՝ ոչ կարէ զկայ առնուլ, բայց եթէ ոք կալցի զնա։ Անիւն որ ի միջաuահման եդեալ է ի մէջ տկար թեւոցն սերմանց և փշոց, որ կոչի յԱսորիս Այաւզնուէ. և զոր օրինակ, ուր անկցի նա՝ փուշս բուսուցանէ, այսպէս ուր շրջի անիւն՝ որ վարի յայսոցն», և այլն։ — Յիշուած փըշոյն կըրնայ յատուկ անունն ըլլալ Սպիտակ–փուշ՝ մեր լեզուին, ինչպէս Փ. Epine blanche, nրոյ լատինն է Oxyacantha` ըստ յունարէնի, որ նշանակէ Սրափուշ, և հայերէն ալ կայ այս բառս, և յիշուի ի կարգին, Ռ. Боярышникъ. — Յիշենք, որ այս անուան մերձաւոր են յունալատին Aizoon կոչուած բոյսք, որոց մին է ըստ մեզ Լուադեղն։

== 88. Այգէպրաս. ==

Յայտ է անուան բարդութենէն, որ Պրասի կամ Քուռաթի տեսակ մ’է, և ըստ հին բժշկարանին նոյն իսկ Քուռաթն. և է Գալիենոսի յունականին թարգմանութիւնն, ինչպէս և լատինն՝ Ampeloprason.

== 89. Այգոյ գայլ. ==
— Տե՛ս Գայլխոտ.

== Այգոյ ծաղիկ. ==
— Տե՛ս Գինէծաղիկ.

== 90. Այգու մատնի. ==

Այս ալ վերի գրուածին հետ նոյն կարծուի, բայց տե՛ս ի կարգին Մատիծաղիկ:

== 91. Այծակն. ==

Ստեփ. Ռոշքեան կ’ըսէ. «Խոտ, որ է վայրի Ուլաֆ (Թ. Եուլաֆ, Վարսակ) Aegilops». Այս Լ. ուսումնական բառս իրաւ Այծ-ակն (Այծու աչք) թարգմանի ի յունարէնէ, բայց բուսաբանք ոչ Վարսակ՝ այլ տեսակ մի Կաղնի ծառ կ’իմանան, Խոզկաղնի:

== Այծառ. ==
— Տե՛ս Ածար:

== 92. Այծու մօրուք կամ Այծամօրուք. ==

Գրոց լեզուով կ’ըսուի Քօշմօրուք, զոր տեսնես ի կարգին։ Նոյնն կ’ըսուի և Նոխազի մօրուք, որ նոյն բան նշանակէ, որձ այծ:

== 93. Այծպտուկ. ==

Ածպտուկ. — Խաղողի տեսակ մի է. Թ. Խաթուն պարմաղի կամ Քէչի մէմէսի:

== 94. Այծտոտիկ. ==

Պոնտոսի կողմերը տեղացոց ծանօթ և արմատն ուտելի բոյս մի է:

== 95. Անալութ. ==

Խորենացւոյ անուանեալ Աշխարհագրութիւնն Հայոց Գուգարաց աշխարհին բերոց մէջ առաջին կու դնէ զայս, յետոյ քանի մ’այլ ծառ և պտուղ, բայց այս բառս ուրիշ գրոց մէջ ընձուղտ (Giraffe) կենդանին նշանակելով՝ զնոյն կարծեցին ոմանք, սակայն այդ կենդանին ոչ ի Հայս և ոչ անոր սահմանակցաց մէջ գտուի, ապա բոյս մի պէտք է ըլլայ աշխարհագրին այս տեղ յիշածը՝ ընդ Սերկեւլի, Տօսախի, և այլն, կամ թէ անունն այլայլած է։

== 96. Անանուխ. Անուխ. Անանեխ. ==

Ծանօթ հոտաւէտ տերեւով բոյս, որ Ար. Նանա ﻨﻌﻨﻉ կոչուելով, այս անուան տակ գրէ Ամիրտ. «ինքն յածվոց և վայրի լինի. լաւն ածվոցն է… Ասէ Պտ. (Պատէհին), թէ… Ուժովn և աղէկն այն է, որ ածվոց լինի և թաժայ լինի և ի շուքն չորնայ. տաքցնող է և կապող է… Եւ իր փոխանն վայրի Դաղձն է»: Այս բոյսս անոնցմէ մէկն է, զոր Քրիստոս Տէր մեր՝ յանդիմանելով զՓարիսեցիս՝ յիշեցուց, թէ «Տասանորդէք զԱնանուխ և զՍամիթ և զՉաման» (Մատթ. ԻԳ. 23), իբրեւ չնչին կամ հասարակ բաներ, ուսկից ագահութեամբ կ’ուզէին անոնք շահիլ՝ տասանորդ առնըլով։ Պէյթար և Ամիրտ. Անանխոյ շատ օգուտները յիշեն. Վաստակոց գիրքն կարճ կ’ըսէ (Գլ. ՄԿԴ). «Իւր օգուտն է, որ կերակրոց կարօտ բերէ, և զործն կտրէ… և թէ ի վերայ խոցոյ դնես՝ յաւիտեան այլ չյաջողանար բնաւ»: — Լ. Mentha, Փ. Menthe, Ռ. Мята.

== 97. Հոռոմ Աննուխ. ==

Տարբեր ցեղով և ձեւով, նման հոտով Անանխոյ, ըստ Լ. Balsamina Suaveolens. Փ. Menthe de Coq կամ Grand Baume, Թ. Մարսէմա կամ Մէրսէմանի:

== 98. Սարի Աննուխ. ==

Այսինքն՝ Լեռընցի կամ՝ վայրենի, յիշի յԱխտարաց գիրս, և է անշուշտ Լ. Mentha Silvestris. Փ. Menthe sauvage կոչուածն:

== 99. *Անապ. ==

Ար. անուն է Պատինճանի՝ ըստ Ստ. Շէհրիմանեան։

== Անասբօսան. ==

— Տե՛ս Ասպուզան։

== 100. Անգուժատ. ==

Լ. Galbanum, Հ. ալ Քաղբան կոչուած խէժ կամ հիւթն է, որ մեր գրոց մէջ ուրիշ շատ անուններ ալ ունի, ինչպէս Մաղթ, Կապնդեղ, և այլն:

— Տե՛ս Անճիտան:

== 101. Անգուտան. ==

Հին բժշկարանն յիշէ Համեմոց հետ, բայց կըրնայ ըլլալ նոյն Անճիտանն։

== 102. *Անդարիոն. ==

Անունն յայտնէ օտար լեզու, բայց մենք չգտնալով զայն, յիշենք այս տեղ Ամիրտոլվաթի աւանդածը. «Ի լեառն կու բուսնի, խոտ-մն է, Ըռեազեանա (Սամիթ) կու նմանի, և հոտն սուր է»։

== 103. *Անեմոն. ==

Յունարէն բառ, Հով նշանակէ, ուսկից բոյսն ալ թարգմանաբար մեր լեզուի մէջ ալ Հողմածաղիկ կոչուած։ Տե՛ս Հարսնուկ և Պուտ: Յիշուի ի բառս Գալիենոսի, բայց այս բառից մէկ օրինակն ալ Աղբղբղկի ունդ (հունտ) կ’ըսէ ասոր համար (Տ. թիւ 48. 52)։

== 104. Անթառամ. ==

Բառիս վանկից տեղափոխութեամբ յետուստ յառաջ` Յունաց Ամառանթ անունն կ’ըլլայ, և զնոյն նշանակէ. միայն թէ նոյն իսկ բառական նշանակութիւնն (չթոռմող կամ մըշտադալար) զանազան երկիր զանազան բուսոց կու տրուի. թէ և սովորաբար այսպէս կոչուածն է Լ. Helichrysum. այսպէս և մեր ազգայինք՝ այլ եւ այլ բոյս ճանչնան նոյն անուամբ։ Մանանայի հեղինակն կ’ըսէ, վայրի ծաղիկ, որ բուսնի անջրդի վայրեր, խիստ անուշահոտ, նարընջի դեղին գունով, բայց ուրիշներ՝ կարմիր գունով կ’ըսեն (ինչպէս Մշակ, ԺԸ, 88): Մեր բժշկապետն (Ամիրտ.) Ամարիթին կ’անուանէ, փոխանակ Ամարանթոնի, և կու գրէ. «Խստ-մն է, որ բարակ տերեւ ունի, որ ի Բացվենեկի տերեւ կու նմանի, և գագաթն բոլոր կու լինայ, և գոյնն ոսկի գոյն կու նմանի, և գլուխն ի ծաթրու գլուխ կու նմանի. և թէ հալվի (զգեստուց) մէջ դնես՝ ցեցն զհալավն չուտէ, փորձած է»։

Սալաձորեցին ալ կ’երգէ.

«Մէկ անթառամ ծաղիկ մի կայ, ծաղիկ ծաղկեր ծաղկներուն.

Ամառ-ձըմեռ չի չորանար, հինըն պայծառ նըման նորուն»:

== 105. Իշու Անթառամ. ==

Աւելի հասարակ կամ տգեղ տեսակ մի գուշակուի։ Յիշէ Մշակ (ԺԸ, 88):

== 106. Անթեմ. ==

Լ. Anthemis, յատկապէս ի յունարէնն ծաղիկ նշանակէ, ամէն տեղ գտուած հասարակ ծաղիկ մ’ըլլալուն համար, և մեր լեզուով ալ չաս անուններ ունի, ինչպէս Գետնախնձոր, Խնձորխոտ, Երիցուկ (Փափաթիա), և այլն, որք իրենց կարգին յիշուին։ Գալիենոսի բառից ընտիր օրինակ մ’ալ կ’անուանէ զԱնթեմիս՝ հայերէն՝ Կռոյ ծաղիկ։ — Բայց Հայք Անթեմ անուամբ ուրիշ ցեղ բոյս մ’ալ ճանչցեր են. վասն զի մեկնիչ վարդապետն Սողոմոնի Ուրախ լեր երիտասարդ բանին՝ կ’ըսէ. «Անթեմն՝ բանջար է երեւելի, և բազմապատիկ ունի շուրջ զինքեամբ զտերեւոցն լուսանման բողբոջն»:

== 107. Անիար. ==

Լուսաւորիչ իր վարդապետութեան մէջ առ Հայս՝ յիշած է այս ծաղիկս, ըստ Ագաթանգեղեայ, իբրեւ շատ գեղեցիկ, Վարդի և Յասմըկի հետ։

== 108. Անիծած ծաղիկ. ==

Երեսնակն է, ռամկօրէն այսպէս կոչուած։

== 109. Անիսոն. ==

Լ. Anisum. Փ. Anis, Ռ. Анисъ. Լաւ կ’ըսէ Ամիրտ. թէ «Յայտնի է ամենայն լեզուաւ. Պարսիկն Պարինա ասէ. ինքն հունտ է անուշահոտ, և Թ. Հազարթարա ասէ։ Ասած են, թէ ինքն Հոռմցի Ըռզիանին հունտն է… Ասէ Պտ… ինքն երկու ցեղ է. այն որ Հոռմցին է՝ ի Նանխուհ (Նանախահ, Լ. Ammi) կու նմանի. և այն որ Հոռմցի չէ՝ ի Ղըրտմանէ (Cardamine, Ջրկոտեմի տեսակ) կու նմանի. և լաւն այն է, որ Հոռմցի լինի»։

== Անկիտան. ==
— Տե՛ս Անճիտան։ 

== 110. Անձիանի ծառ. ==

Վաստակոց գիրքն յիշէ (Գլ. ԺԴ). «Յորժամ տեսանես զԿաղնին և զԱնձիանի ծառն՝ որ շատ պտուղ առնեն, անձրեւի նշան է»: Յունարէն բնագիրն այս ծառս գրած է Πιρος։ Pos, որ է Լ. Ilex, և ըստ մեզ Սղոցի։

== 111. Անձխոտ. ==

Լ. Fumaria. Փ. Fumeterre, Ռ. Дымяка. — Հայերէն կ’ըսուի և Շահթառակ, բայց պարսկերենէ առած է, որ կը նշանակէ Թագաւորական բանջար, և նոյն անունն պէսպէս գրուի Շաթառէճ, Շէտառէճ, Սաթառիճ, և այլն. Ար. անունն ալ նոյնանիշ ունի, զոր մերայինք թերեւս լաւագոյն թարգմանած են Կանաչաց թագաւոր. միայն՝ թէ՛ ասոնք և թէ՛ օտարք՝ կու շփոթեն զԱնձխոտ ընդ Նուարտակի, զի շատ մերձաւոր և նման են. այսպէս բժշկարանն, «Սաթառիճ` որ է Անծխոտն». «Անձխոտ՝ որ է Շահթառաճն». յետոյ, «Շէտարաճ, որ Թ. Զէրքիւլէ կամ Սարքուլա, կու ասէ, և Հայն Նուարտակ». կ’աւելցընէ Ամիրտ. թէ, «Եւ ի Եզընկան Արթուխա կ’ասեն. և ինքն տակի կեղեւ է, հաստ և բարակ այլ կու լինի, և լաւն այն որ ի Հնդկաց գայ: Ասեր է Պտ. թէ Ազապ կու ասեն, և ի Պարապրի լեզուաւ Լիտիոն (Lepidium). և ինքն շատ ցեղ է. և լաւն այն է, որ Իպն. ասեր է, Հնդին է կամ Պահրին է». ասոր համար Շահթառէճ Հինտի կ’ըսուի: — Անձխոտի շատ տեսակաց մէջ Corydalis alpina կոչուածն նշանակուած է ի Ծաղկոցաձորն Անի մայրաքաղաքի։

== 112. Անձրութ կամ Անզրուտ. ==

Լ. Sarcocolla. Փ. Sarcocollier. Ռ. Эфiопское смолистое дерево. թէ և խէժ կամ հիւթ մի կ’իմացուի այս անուամբ, բայց ’ի բուսականաց առաջ կու գայ. անունն առնուած է ի պարսկերէնէ (Անզէրուդ), ուր գտուի ասոր լաւն։ Ամիրտ. գրէ. «Ինքն յայտնի խէժ-մն է. երկու ցեղ է, սպիտակ և կարմիր. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի… Ասէ Պատէհին, թէ ինքն փշի մի խէժ է, որ Աշապաքա ասեն. ինքն կարմիր և սպիտակ այլ կու լինի, երկուսն ալ ի մի փուշ, և յորժամ արեգական տաքութիւն յինքն շատ հասնի՝ հին և կարմիր լինի. և այս ցեղիս Անզրութի Վաղարզու ասեն, և Քանճատա ասեն. և պարսկերէն Կազրու ասեն։ Եւ լեառն մի կայ, որ Կօհի Շապան Կահվարտաճան կ’ասեն, անկից կու ելանէ. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի և ի դեղնութիւն քշտէ և լեղի լինի»։ — Բժշկարան մի նոր անուն մ’այլ տայ Անձրութի` հայերէն, Գունիծատակ, բայց թուի, թէ տարբեր բոյս մի ըլլայ, որովհետև տակ կ’ըսէ. ինչ որ ըլլայ նշանելու է Գունիծ անունը:

== 113. Անղարա. ==
— Տե՛ս Ապուզան: 

== 114. Անղուն. ==

«Որ է վարդին Մնթինն (կամ մթինն), որ է Գիշահոտ վարդ. հոտով վարդն չէ»։ Այսպէս գրուած է յԱնգիտի–անպէտն:

== 115. *Անճարա կամ Անճորա. ==

Լաւ եւս Անճիրէ. – Եղճի հունդն է. Պ. Անճօրէ ﻨﺠﺯﺓ։ Տե՛ս Եղիճ։

== 116. Անճարակ. ==

«Որ է Մարզանկօշն», ըստ բժշկարանի, որ և պէսպէս այլայլութեամբ գրուի, Մարզանճօշ, Մարճանկօշ, Մարզանկուշ, Մարտակուշ, Մարտաղուշ, և այլն. ամէնն ալ են Պ. Մէրզէնկիուշ, ﻩﺮﺯﻨﮑﻮﺶ, որ նշանակէ Մկան ականջ, ինչպէս և «Արապն Ազան ըլ-ֆար կու ասէ», բայց զանազանէ այլ և այլ տեսակ. յորոց յիշելով մեր բժշկապետն ալ, մէկն Ազան ըլ-ֆար Պօստանի ` կու գրէ, զոր «Թուրքն Սըչան ղուլաղի ասէ, որ է Մկան ականջն, որ է Անաղալիսն (Anagallis), որ է Սամուխն, որ է Սամսիմոնն» (Σάμψυχον), և այլն, դեռ ուրիշ վեց-եօթն անուններ ալ աւելցընելով կ’ըսէ. «Այս ամենայն անուանքն Մարճանկօշին անուանքն է… և ոմանք այլ ասեն, թէ Մարզանկօշ չէ՝ Խուզամի է», (Lavanda Spica, Փ. Lavande mâle. Ռ. Лавенда). Այս խօսքերս յայտնեն, որ հարկ է բուսոց զանազան տեսակներ ըլլալ, թէ և նոյն ցեղէ. և այսպէս բուսաբանք Մարզանկօշը կամ մեր Անճարակը՝ կու ճանչնան ի Majorana, Փ. Marjolaine. Անաղալիսը՝ Փ. Mouron, Հ. Տզրկախոտ. Մկնականջն ալ՝ նոյն իմաստով և հոռմի բառով Միոսոտիս, Myosotis, մենք ալ նոյնպէս նշանակեմք ի կարգի Մ, և Տ տառից, այն տեղ նշանակելով Ամիրտոլվաթայ ըսածները, իսկ այս տեղ յատուկ առաջինին համարը. «Մարզանճօշ. ինքն խոտ է, և մանր տերև ունի, սպիտակ գոյն է. աղէկն վայրին է… Ասէ Յեսու բժիշկն&lt;ref&gt;Այն է Յաիսէ, բարեկամն կամ բժիշկն Գրիգորի Մագիստրոսի:&lt;/ref&gt;, թէ բանայ զեր(ա)կնուն կալուածն և զըղեղն», և այլն։ — Պէյթար յիշէ, որ այս խոտիս լաւն կ’ըլլայ ի Կիպրոս և ի Կիւզիկոն, և թէ Կիւզիկեցիք Ամարակոն կու կոչեն, անոր համար ոմանք ի գիտնոց ալ այս ցեղիս նման բոյսերը զանազանելով՝ կոչեն զսա (Անճարակը) Majorana Amaracus. Այսոր բոլորակտերեւ կոչուած տեսակն նշանակուած է յԱրդուին, Պաթում, Ծանախ (Կիւմիւշխանէ)։

== 117. Անճիտա. Անճիտան. ==

Մէկ գրի (Ն) յաւելմամբ Ամիրտ. կու զանազանէ երկու բոյս. առաջնոյն համար գրէ. «Խոտ է, և իր տակին խէժն է Օշախն (0շակ. Ammoniac). աղէկն Հնտին է… Ասէ Ֆուլուսն (Fulvius), թէ ինքն զթանձր կերակուրն լաթիֆ (բարակ, թեթեւ) առնէ. և ասէ Մասրճուանն&lt;ref&gt;Հրեայ բժիշկ, Ը դարուն սկիզբները, Masserdjouih.&lt;/ref&gt;, թէ սպիտակն և անուշահոտ՝ զկերակուրն աղէկ ուտեցընել տայ»։ — Այս խէժս հին ատեն կու գար Եգիպտոսէ և Ափրիկիոյ Ամմոնիակ գաւառէն, որ յետոյ Կիւրենական կոչեցաւ, անոր համար Եւրոպացիք Առնիսկ կոչեցին, և ի Միջին դարս՝ խանգարմամբ Armoniacum. հասարակօրէն Նարդէսէ կու հանուէր, իսկ հիմայ ուրիշ բոյսէ կու զտուի (Dorema Ammoniacum). — Բայց դարձեալ գրէ Ամիրտ. «Անճիտա, որ է Հաշիշ ըլ-քալպն (Շանխոտ) և Հայն Հօտիսոյ ասէ», որով շփոթէ կամ զուգէ միւս տեսակին հետ որ է,

== 118. Անճիտան. ==

Այս անուամբ ալ դարձեալ երկու տարբեր ցեղի բոյս կարծեցընեն մեր բժշկարանք, մէկն թուրքարէն Խօրօզ կէօզիւ (Աքլորի աչք) անուանելով, իսկ միւսը և գլխաւորն՝ շատ նշանաւոր, իր խէժին համար, որ մեր լեզուաւ այլեւայլ անուններ ունի, Անգուժատ, Մաղթ, Կապնդեղ, Ոպան, Քաղբան (Galbanum), Չարհոտ, Բարկժատ կամ Բարզատ, Հլթիս, և օտարներէ ալ առած և յիշուած Թ. Ղասնիլ, Մախրուս, և այլն, զորս յիշենք իրենց կարգին, եթէ կարենանք ալ տարբերութիւն մի գտնել նիւթոց մէջ։ Մեզի աւելի կարեւորն էր այս Անճիտանի ընդհանուր անուան իսկը ճանչնալ&lt;ref&gt;Էնճիյտէ, ﺍݢﻴﺩﻩ պարսկերէն Վայրի Պրաս բանջարը նշանակէ։&lt;/ref&gt;, կամ անոր համանիշ ըսուածներուն նոյնութիւնը կամ տարբերութիւնը. վասն զի ի բժշկարանս մեր` խէժին նման խժաբերն ալ այլևայլ անուամբք իրրեւ նոյն նշանակուի և շփոթի. այսինքն են, բնիկ և եկամուտ, Մեղրածուծ, Հօտիսոյ, Հլթիս, Շանշռելիք, Շանխոտ, Խորտակ ծոթրին, Ֆարասիոն, Սասալիոն. ասոնք ալ նշանակենք իրենց անուան կարգին, բայց յիշենք այլ որ Եւրոպացիք եւս տարակուսին և չեն միաբանիր Յունաց և Արաբաց գրած անունները զուգելու կամ զանազանելու&lt;ref&gt;Շատ ըլլայ այս տեղ Պէյթարի թարգմանչին (Leclerc) այս խնդրոյս վրայօք ըսածին սկիզբը և վերջը. ’’L’histoire du Silphium (Անճուտան) est une des plus épineuses et des plus controversées de la matière médicale… En somme, l’histoire des Silphium et de l’Andjoudan présente encore des lacunes à remplir’’.&lt;/ref&gt;. զոր եթէ մենք ալ չեմք կըրնար բոլորովին պարզել, գոնէ հաւանօրէն՝ անոնց նմանելով և քիչ մի զատելով՝ այսպէս զուգեմք. Ա. վերոյիշեալ Օշակն, Ammoniac. Բ. Անճիտան–Silphium. Գ. Անճիտան Ռումի (Հոռոմոց), Seseli: Դ. Անճիտանի տակ = Մախրուս: Ե. Մեղրածուծ = Ֆարասիոն = Marrubium. զոր տես ի կարգի Մ տառի։

Ամիրտոլվաթ ընդհանուր անուամբ զԱնճիտան զուգէ Սեսելեայ, Յ. Σέοελι, և Սայսալիոս կոչէ ըստ Արաբաց, որոյ «Թուրքն Ղասնու ծառ կ’ասէ. և ինքն երկու ցեղ է. և Պ. Անկիտան ասեն, և ինքն Հլթիսին ծառն է, և Մախրուսն է, և Հլթիսն իր խէժն է, և իր տերեւն սպիտակ և սեւ է, և լաւն այն է, որ սպիտակ լինի և անուշահոտ. և այն, որ տերեւն սեւ է` մնթինն է, և ինքն Անճիտանին սամխն (խէժ) է… և այն Անճիտանն մնթին կու լինի. և այն, որ Անճիտայի տայիպն է՝ անոր Հլթիսի տայիպ կ’ասեն, և Անճիտանի Քաշիմ կ’ասեն. և այն, որ Անճիտանի Խորասանի է` Ուլթուրխար կ’ասեն անոր տակին. և այն, որ Անճիտանի Ռումին է՝ Սայսալիոս կ’ասեն, և հունդն՝ Քաշիմն է: Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ Անճիտանն Ուշթուրխարն է, և կարմիր պտուղն է. և Ղասնին իր խէժն է. և ինքն սեւ այլ կու լինի և սպիտակ այլ կու լինի», և այլն։ Այս Սէսէլի Անճիտանի Libanotis կոչուած տեսակը տեսած են տեղաքնինք ’ի Կիւմկիւմ, Մշոյ կողմերը։

Քաշիմի Ռումի, որ է Անճիտանի Ըռում. ինքն ի բարձր լերունքն կու բուսնի և ի ծառերուն ի մէջն, և Սամթի պէս է և Աքլիլմէլիքի պէս կակուղ, և հոտն աղէկ կու լինի, և հունտն ի Ըռզիան կու նմանի… Հունտն և տակն տաքցնող է, և զկերակուրն մարսէ: … Եւ ոմանք ասեն, թէ ինքս ի Սայսալիոսին ցեղերուն է:… Ասէ Պտ. (Պատէհին), թէ ինքն Անճիտանի ըռումին է, և Հոռոմն Վալղիտիղոննէ? (Tordylium) կ’ասէ. լաւն այն է, որ դեղին լինի և մեծ, և տերեւն այլ ի Անճիտան նման է, և ուժն ի Քամոնի կու նմանի… Թիատուղ (Tiadocus) բժիշկն ասէ, թէ Քաշիմ՝ ածւոցն է», այսինքն յ’ածուս, արտերու մէջ կու գտուի։ — Այս Քաշիմի Ռումի ըսուած Անճիտանը Եւրոպացիք Ligusticum, Փ. Ligustique կոչեն, ըստ Դիոսկորիտոսի, ի Լիգուրիա (Ճենովայի կողմերը) շատ գտուելուն համար, և Հովանեկաձև բուսոց ցեղէն է, ինչպէս Սեսելին ալ: Այս յոյն անունով ալ առանձինն գրէ Ամիրտ. «Սասալիոս. ինքն Օշախին ծառն է, և պտուղն է Սասալիոսն. աղէկն ի Հնդկաց գայ»։

Իսկ Անճիտանի տակ կ’անուանէ զ Մախրուս (Մահրութ, ګﺮﻮﺖ) ըստ Պէյթարայ, «և լաւն այն է, կ’ըսէ, որ սպիտակ լինի և թեթեւ լինի»։ Ուրիշ տեղ նոյնպէս Անճիտանի տակ կոչէ վերոյիշեալ Ուշթուրխար Իւշթիւրղազ, ﺍﺸﺘﺮﻏﺎﺯ) պարսիկ բառը, որ է Ըղտափուշ, և յիշուի ի կարգին։

== 119. *Անճիրիտամ. ==

«Ինքն թուզ կու նմանի, բոլոր և կարմիր. և ինքն Հանդալն է (տե՛ս զայս). և ի մէջն որպէս կէտեր ունի, և ինքն ծառի մի միրգն է. ի Հնդկաց կու գայ»: – Ամիրտ։

== * Անճորա. ==
– Տե՛ս Անճարա. 

== 120. Անճորան. ==

Ոսպան տերեւ է, կ’ըսէ բժշկարան մի։

== 121. *Անճուհ. ==

Ըստ Ամիրտ. է Յօտ (տե՛ս զայս), Հալուէի տեսակ մի. իսկ Պէյթար յիշէ Անճուք, և ըստ ոմանց Անճարակն է, կ’ըսէ:

== 122. *Անճուպար. ==

«Ինքն խոտ մ’ է, որ ի գետեզերքն կու լինի և ի Մրտենուն տակերն կու բուսնի, և տերեւն նման է Առվուտին տերեւին, և ճղերն այլ ի Առվոյտին ճղերն կու նմանի, և այլ հաստկեկ, և գոյնն կարմիր, և ծաղիկն այլ կարմրժեռ է… Այսոր շարապն… զհին թոքացաւութիւնն շատ ուժովցընէ և օգտէ. և ասեր են, թէ Մեք երեքամսուն թոքացաւութեան՝ այսով դեղ արաք, շատ օգտութիւն գտաք։… Ասէ Պատէհին, թէ ինքն հընդին Շատախ կ’ասուի, և Շալախ այլ կու ասեն. և Ինճուպարն ի պատուական դեղերուն է. և ի տակն և ի քամուքսն՝ որպէս Թըթի ջուրն է, խիստ կարմիր. և այն, որ սպիտակ է՝ չէ աղէկ»: Թարգմանիչն Պէյթարայ՝ անծանօթ բոյս մի գտնէ զայս, թէ և ուրիշ արաբացի հեղինակ մի ըսած ըլլայ՝ թէ Ճանկիկն է, Chevrefeuille. — Պ. ﺍݢﺒﺎﺮ։

== 123. Անմեռուկ. ==

Ծանօթ բանջար ուտելի, որոյ աւելի ընտիր անունն է Փրփրեմ, և այն տեղ՝ յիշենք ինչ որ Ամիրտ. կ’աւանդէ արաբացի անուան տակ. Լ. Portulaca. Փ. Pourpier. Վաստակոց գիրքն առաջին անուամբն յիշէ իբրեւ դեղ։ Բժշկարան մի՝ «Անմեռուկ՝ Փրփրեմին հունտն է, կ’ըսէ, և այլ ասեն Ղըրքայ» (նոյն Փրփրեմն), ոմանք ալ վայրի Փրփրեմն է կ’ըսեն։

== 124. Անտախ. ==

Սիմ. Կամարկապցի կոչէ, Թ. Տէվէ տիքէնի, որ է Ակքան փշեղէնն&lt;ref&gt;Թէ ոչ ամենու՝ գոնէ սակաւուց միայն ծանօթ կարծեմ՝ այս անձս, որոյ՝ առ ժամս՝ փոքր ի շատէ ծանօթարար ըլլայ իր գրոց ճակատագիրն, որ է. «Գիրքս, որ կոչի Հէքիմարան արարեալ ի յիմաստուն բժշկապետացն.&lt;/ref&gt;(տ. թիւ 46):

== 125. *Անտուզ. ==

Թ. Ինտուզ. կամ Էնտուզ, ﺍﺒﯩﻮﺯ հայերէն Կղմուխ. տե՛ս զայս:

== 126. Աշարայ. ==

Այսպէս կ’անուանեն գաւառականք նորաբոյս խոտերը։

== 127. *Աշխէն. ==

Թ. Աշգըն. Փշոտ խոտ մի է. այս անունս լսուի ի կողմանս Սեբաստիոյ։

== 128. Աշմունիսայ? ==

Վայրի Ստեպղին` ըստ Սեբաստացւոց:

== 129. Աշմուշայ. ==

Հալուորիկն է, կամ տեսակ մի Մոլոշի. տե՛ս զասոնք։

== 130. Աշնապ. ==

Ստեփ. Ռոշքեան գրէ ի Բառարանին. «Թուփ է, որ ի սկիզբն ձմերան պտղաբերէ». և վկայութիւն բերէ, «ԶԱշնապի պտուղն քաղեաց և արար», և այլն:

== 131. Աշնապաշար. ==

Յատուկ բոյս մի, որ յաշնան կու ծաղկի, և անասնոց կեր կ’ըլլայ:

== 132. Աշորայ. ==

Երկու բոյս նշանակուի այս անուամբ. մէկն է ծանօթ Հաճար ն, զոր տես. միւսն՝ ըստ ոմանց Լուբիա կամ անոր մէկ տեսակն. Բժշկարան մ’ալ մէկտեղ յիշելով կ’ըսէ. «զԱշորայն և զՍիսեռն և զԲակլայն՝ մեղրով եփէ», և այլն։ Ուրիշ տեղ ալ նոյնպէս զոյգ յիշուի «Աշորայ, Կորեակ, Ոսպն»: Յայտնի է, որ Հաճարէն հաց ալ շինեն՝ որ այս բառով կ’անուանի Աշորեայ հաց:

== 133. Աշորախոտ. ==

Զայս ալ Ռոշքեանն յիշէ, իբրև արտերու մէջ բուսած Աշորոյի և Ցորենի միջոց, ի բժշկարանէ վկայութիւն բերելով, և Լ. կ’անուանէ Consiligo, բայց այս Լ. անուամբ բուսաբանք կ’իմանան Ելեբորոս (Hellébore) և կամ անոր ազգակից բոյս մի, Veratrum, զոր նոյն Ռոշքեան Ջոք կոչէ։

== 134. Աշորուկ. ==

Թերեւս վերինն ըլլայ կամ Աշորայն. վասն զի նոր ծանօթարարն կ’ըսէ, Հաճարի նման երկայն խոտ է, ծաղիկ կու բերէ այլ ոչ պտուղ կամ հատ։

== 135. Աշտիպ. ==

Բժկարան մի այսոր դիմաց գրէ Աթոր, և կ’ըսէ. «Էնքտ հետ մարտին ելանէ», — Ador, ցորեն նշանակէ առ Հռոմայեցիս. Գալիենոսի բառից մէջ ալ համանիշ գրուած է Ձաւար։ Ասկից ալ շինուի Աշտըպեայ հաց, ինչպէս գրուած է։

== 136. Աչխընթին. ==

Քննելու և գիտնալու արժանի բոյս մի, որովհետեւ յիշէ հին բժշկարանն, այս բանիւ. «Վայրի խաշխիշի ունտ Գ դրամ, Աշխընթին դրամ Ա. աղա՛, մաղէ»:

== 137–8. Աչքծաղիկ. ==

Զայս յիշեն տեղացիք և ծանօթք ի Խոտուջուր, Համշէն, Արտահան և ասոնց մօտերը. և ոմն կ’անուանէ Թ. Կիւլկիւլիւ. և համարուի վայրի վարդ մի, ինչպէս Rosa Eglatea կամ Latea. թերեւս նոյն է ոմանց Աչքախոտ ըսածն ալ։

== 139. Աչքափուճ. ==

Թ. Կէօզ օթի, իբր դեղ աչաց. թէ և ինքն թունաւոր կաթ ունի, կ’ըսուի։ Լ. Euphrasia. Փ. Euphrasie. Հասարակ տեսակն այլեւայլ զանազանութիւն ունի, մէկն Tatarica կոչուի, յոմանց ալ Հայկական, Euph. Armena, ’ի փոքր Հայս նշանակուած, ուր գտուին և Սալիսբուրգեան կոչուածն ալ, Euph. Salisburgensis.

== Ապանոս. ==
– Տե՛ս Ոպնիաս։ 

== 140. Ապիկու խոտ. ==

Ըստ Ար. Հաշիշէթ էզ-զիւճճաճ. ﺍﻟﺯڲﺎﺝ ﺤﺷﯿﺷﺖ, Ամիրտ. կ’ըսէ «Հաշիշ ըլ–զուճաճ, որ Հայք Ապիկու խոտ կ’ասեն, և Հոռոմն Րիսիմօն (‛Ρύσιμον, Փեգենա), և ինքն խոտ-մն է, որ աղբերներուն մէջ (կամ խէչն) կու բուսնի և ի ջրեզերք. և իր տերեւովն ապիկի կու լվանան»: Պէյթար փոխանակ յունարէն Րիսիմոնի՝ կ’ըսէ Էլքսինի, որ է Helxine, յոյն ’Ελχω բառէն, որ քաշուըտիլ ըսել է, այն խոտին գետնի վրայ ճապղելու համար. այս պատճառաւ ոմանք ի մեր նորոց՝ Կռուինչ կոչեցին. Դիոսկորիտէս գրէ՝ թէ պատերու վրայ ալ բուսնի, ասոր համար Ստ. Ռոշքեան ալ Սոխորմ թարգմաներ է. լատին անունն ալ որմ (պատ) նշանակէ. Parietaria. Փ. Pariétaire. Եղիճներու ցեղէ է։ Տե՛ս և Փիթրախ:

== 141. Ապկաւ. ==

Սեբաստիոյ կողմանց բառահաւաքն յիշէ և զուգէ Ար. Լուպապ ըլ-շահմ, Թ. Նիշաստան անուանց։

== 142. *Ապուզան. ==

Ամիրտ. Անղարա անուամբ կու ստորագրէ, զոր լաւ եւս գրէ Պէյթար՝ Օնաղրա ﺍﺫﻏﺮﺍ ի յոյն անունէ, որ իշու որս կամ կեր նշանակէ. նոյնպէս անուանի և Լ. Oenothera. Փ. Onagre. «Ինքն խոտ-մն է, որ փայտ (ծառ) կու նմանի, և տերեւն նշի տերեւի կու նմանի. և ի մէջն տերեւ կայ, որ ի Սուսան կու նմանի, և ծաղիկն նման է նռան ծաղկին. ի լերունքն կու բուսնի. և բնութիւնն հով է. և տակն փոքր կու բուսնի, և սպիտակ է. և թէ առնուս զայս խոտս և չորացընես՝ հոտն ի գինու հոտ կու նման. և թէ զայս խոտս ջրով եփեն և զջուրն խմցընեն այն գազանացն և անասնոցն, որ ի մարդ չէ սովրել, սովրի (ընտանենայ). և թէ սպեղանի առնես և օծես ի վերայ պեղծ խոցերուն, օգտէ և աղէկ միս բուսցընէ: Ասէ Պտ. թէ այս խոտիս պարսկերէն Անօսար կ’ասեն և Ապուզան այլ կ’ասեն»: Իսկ բուսաբանք հիմայ անուանեն Epilobium angustifolium (նեղտերեւի) կամ hirsutum: Այս անուամբ նշանակեն գիտնական ճամբորդք, որ տեսեր են ի կողմանս Հայոց, յԱրդուին, Համշէն, Խոտուջուր, և այլն:

== 143. *Ապրանճ. ==

Պարսկերէն անուն է, ﺍﺒﺮﻍ, զոր Պէյթար Պօրինճ կամ Պօրէնք գրէ. Ամարտ. կ’ըսէ. «Ինքն Հնդի եղեգին հունտն է. աղէկն ի Հնդկաց գայ… Ասէ Սահակ բժիշկն&lt;ref&gt;Հրեայ բժիշկ մ’է, Ապու Եաքուպ պէն Սօլէյման էլ–Իզրայիլի մականուանեալ, Թ դարու կիսուն ծնած և դար մի ապրած է. շատ բան գրած է, որոց ոմանց բնագիրն հիմայ չի գտուիր, այլ լատին թարգմանութիւնն.&lt;/ref&gt;, թէ օգտէ ամենայն թանձր պալղամին»։ Դարձեալ գրէ, թէ «Սեւուկ հունդ-մն է, և բողկի հունդ կու նմանի. և մանր այլ կու լինի և խոշոր և այլ կու լինի. լաւն այն է, որ նոր լինի… Ասէ Պատէհին, թէ Ապրաճ և Պարնախ կու ասեն. և պարսկերէն Պրինկ Քապիլի կ’ասեն. և ինքն երկու ցեղ է, մեծ և փոքր. լաւն այն է, որ փոքր լինայ, և գունն կարմիր կու զարնէ… ըզճիճին սպանելու համար՝ իսկի դեղ այսոր նման չկայ… Եւ այլ ասացած է, թէ Ղանբիլն է», Քինպիլ, ﻘﻨﺒڍﻞ այս անծանօթ բոյս մ’է Եւրոպացւոց, բայց կարծեն իրենց Mallotus philippensis կոչածը, իսկ մեր Ամիրտ. Ղ գրին շալակին մէջ կ’ըսէ, Քաքանաճն է, Alkekengi. վերոյգրեալ Պրինկն ալ հոմանիշ կամ հոմացեղ է Քաքանաճի։

== 144. Ապրիմ հունտով. ==

Գաւառական անուն Թ. Սուսաց օթու կոչուածին։

== 145. Ապրիմ ճորով. ==

Թ. Ապտալ օթու, իբր թէ սակաւակեր ճգնաւորաց ուտելիք։ Երկուքին որպիսութիւնն ալ ստորագրուած չէ. յետինս կըրնայ ըլլալ Աբեղախոտ (թ. 3)։

== 146. Ապրիմ մեռնիմ կամ Ապրիմ չապրիմ. ==

Մանր և բարդ կամ բազմաթերթ ծաղիկ՝ ըստ Մանանայի (եր. 461), ըստ ոմանց՝ Երիցուկն է, կամ անոր նման մի։

== 147. Ապրիվի?. ==

Անծանօթ ծառ մի է. բժշկարան մի յիշէ։

== 148. Ապրշումի ծառ. ==

Աղուանից կամ Նուխիի կողմերը յիշուի (Մեղու, ԻԲ, 83):

== 149. Ապրուր. ==

«Ինքն դեղին խոտ-մն է, սեւգուն փշեր ունի, և ի Սնպուլի կերպ է, և անուշ հոտ ունի»: Այսպէս Ամիրտ: Պ. Էպրուտ ﺍﺒﺮﻮﮟ կոչուի Սնպուլի տեսակ մի։

== 150. Ապրսամ կամ Ապրսադ. ==

Ոչ է բոյս, այլ բուսեղինի հիւթ կամ եղ։ Տե՛ս Բալասան:

Գըրեալ եղեւ ի նըւաստէ Եւ հօրն անուն Գրիգորի է։

Փրկչին ծառայ Սիմէօնէ, Ընթերցօղն ողորմիս տացէ,

Ակնայ գիւղէն Կամերկապէ. Միոյ Հայր մերիւ. Ամէն:

Արուեստըն իւր Սառաֆ է.

Ես իմ կենաց մէջն ինչ որ լսեր իմ, փորձեր եմ, թէ մեզի որ պատահեր է կամ այլոց, ամէնն ի յայս գրքոջս գրեցի, առ ի յիմոյ յիշատակի համար։ Որ և յիշատակն արդարոցն օրհնութեամբ եղիցի. եղիցի. Ամէն: Որ և գրեցաւ տետրակս ի թուականին Հայոց ՌՄԼԴ (1785), յունվարի մէկ. Ի մայրաքաղաքն Ըստամպօլ. Ի չնչին նoտար Յարութենէ Վասպուրականեցւոյ եղեւ գծագրեցեալ»:

Գիրքն նախ Մարդակազմութեան վրայ խօսի, յետոյ առանձին-առանձին հիւանդութեանց վրայ, յետոյ բժշկական նիւթոց և բուսոց, և անոնց զօրութեանց այբբենական կարգաւ. վերջը բառգիրք մի նոյն նիւթոց չորս լեզուաւ՝ հայ, արաբ, թուրք, պարսիկ:

Ինչպէս իր գրոց ճակատը գրած է՝ իրմէ առաջ գրողներուն բժշկարաններէն քաղած է, և տեղ տեղ անոնց յիշած բժիշկները կու յիշէ, բայց ինչպէս ինքն նոր է՝ նոր ազգային և օտար բժիշկներ կամ փորձողներ ալ կու յիշէ. ինչպէս Երզնկացի Տէր Սիմոնն, Եւդոկիացի Ժամկոչ օղլի տիրացու Յօհաննէս, Մնսու Ճուան, Գառլուս, Սփէչոյ Փէթրօ Ֆրանսացի, Կիլապտանցի Խօճայ Հուրմուզ դեղավաճառ, որոց խանութն էր «յԸստամպօլ պէզէստանին ֆինճոցն դուռն». և յիշուի սա տեսակ մի սպեղանւոյ (մէհլէմ) համար, որ «Ֆրէնկիստանու կու գայ… մէկ խութին 12 փարայ կու տան, և հետն ալ փաթենթայ ունի. անունն Պալսամայ մէհլէմի է. ամենայն խոցի, եարայի օգուտ է. ինչ թունաւոր եարայ և ցաւ կ’ըլլայ՝ թող լինայ, կու բժշկէ. ես մեղաւորս շատ փորձեր եմ, և շատ մարդու տըվեր եմ, և թարիֆ արեր եմ. օգտութիւնն տեսեր են»: — Կամերկապեցւոյն լեզուին օրինակ մի տալու համար ալ համարուի այս յիշատակս, թէ և տեղ-տեղ աւելի յստակ և իրմէ հին բժշկարանաց ոճով և բանիւ ալ գրէ:

== 151. Առաքեալ. ==

Ասարայ բժշկարանի բառից մէջ գրուած է. «Հավարիօն՝ Առաքեալն է», բայց այդ Հավարիօն անուն ուստի՞ ծագած է. — չեմ կարծեր, որ ըլլայ Ամիրտոլվաթայ յիշածն «Հավարի, որ է լուացած ցորենին ալուրն, և բարակ մաղած և եփած»։

== 152. Առիւծախոտ. ==

Միայն Վաստակոց գիրքն յիշէ առասպելաբանութեամբ այս խոտս, բնիկ անունը Խատխալ ըսելով. «Վասն խոտին, որ անուանեալ կոչի Խատխալ, զոր ոմանք Առիւծախոտ անուանեն։ Ինքն հետ հընտանացն լինի, և խածաբրէ զբոյսն, եւս առաւել զբակլայն. արդ առաջինքն գտեալ են դեղ այն խոտին, և Դիմոկրատէս վկայեալ է գործոյն. և է դեղն այս. տանին կոյս աղջիկ մի յայն տեղն, ուր խոտն լինի… և տան ի ձեռն խօսող մի (աքլոր), որ գայ շուրջ ի վերայ տեղացն՝ ուր խոտն լինի. նա ի նոյն ժամանակ չըքի խոտն և չորանայ, և սերմանքն զերծանին և արքինանան։ Եւ ճշմարտած է, որ զերդ խոտս սասանի ի կուսէն և ի խօսողէն, նա և թէ կենդանի առիւծ երթայ՝ խրտչի ի նմանէ. և որ առնու զսերմն և խօսողի արեամբ մնշէ և ցանէ այս խոտս՝ բնաւ չմերձենայ ի յինքն»:

== 153. Առիւծմորենի. ==

Բառգիրք մի այսպէս կոչէ Բաստոս կամ Բարտոս կամ Բրաստոս օտարալեզու բոյսը, որ ծանօթ չէ այդպիսի՝ հաւանօրէն խանգարեալ անուամբ. քիչ մի մօտաւոր է Վրաթիս Βράζυς յոյն անունն, որ նշանակէ Գի, Լ. Iuniperus Sabina. մեր հին բժշկարանին ստորագրութիւնն ալ մօտենայ այս ծառոյս պտղոյն, բայց Մորենեաց ցեղէն գուշակուի. «Առոյծմորենին, կ’ըսէ, փոթոթ է. զհերն եփեալ և զոստսն՝ զփորանցութիւն արգիլէ… Որ զպտուղն ուտէ՝ լընդացն օգտէ, ու զփորն կապէ… Արմատն խառնեալ ընդ մեղր և տալ? (դալ?) օգտէ կրծացաւոյ և հազի», — Յիշեալ տեսակ Գի և մանաւանդ Բարձրաձաղկն, I. Sabina excelsa, կամ Sabina orientalis, նշանակուած է ի Սիսական նահանգի (Գարապաղ):

== 154. Առկայծ. ==

Ոչ ի գրոց, այլ ի լրոյ. ցամաք դաշտային խոտ մի է, որ շուտով բռընկի. անկէ առած է անունը, ինչպէս և Թ. Աթէշօթի, Պ. Ազէրխիյշ:

== 155. Առնուկ. ==

Այս ալ ի լրոյ է, բայց ի՞նչպէս ըլլալն չէ բացատրուած:

== 156. Առուակարոս. ==

Աթանասեանն գրէ (եր. 86) Կարոսի ցեղէն բոյս մի ոտնաչափ բարձրութեամբ, մանր և դեղին փայլուն տերեւով. առուակներու եզերք գտուելուն համար այսպէս կոչուած։

== 157. Առուեղ. ==

Դաւիթ Սալաձորցին կու յիշէ Աւգէր ծաղկի հետ (տես). թէ և գրուածը օրինակող մի՝ Առուեղներու տեղ՝ Առուեզերու գրած է, բայց հեղինակն ընդհանրապէս ուր երկու կամ այլեւայլ ծաղկըներ կու յիշէ` այն տեղ հետ բառով զուգէ։

== 158-9. Առուոյտ. ==

Ամենածանօթ և պիտանի բոյս, կեր ընտանի անասնոց. ծաղկին գունովը, քիչ մ’ալ տերեւոց ձեւով կամ վրայի պիսակով` յայլևայլ տեսակ զանազանի, և թերեւս այս պատճառաւ զանազան անուններ ալ ունի մեր լեզուաւ ալ. և նախ իր միացեալ կամ միակից երեք տերեւներուն համար Եռատերեւ կամ Երեքնուկ, ինչպէս և Լ. Trifolium, յորմէ Փ. Trèfle Ռ. Трилистникъ. Ասպաստ. Ախլախնձոր (թ. 31), Գնդածաղիկ, Կորնգան, Հանդաղուղ և այլն. զորոնք տես ի կարգին։ Ամիրտ. Ռատպայ՝ ﺮﻃﺒﻫ բառի ներքեւ գրէ, «որ Թ. Եաւնճա կու ասէ, և Հ. Առվոտ, և ինքն երեք ցեղ է. լաւն այն է, որ դալար լինի և կանանչ լինի… և ինքն ի գիրացընող դեղերուն է, բայց ստամոքին զէն կու առնէ… Ասէ Պտ. թէ Ֆասֆասայ ասեն չոր Եօնճային, որ Պ. Ասպաստ ասեն, և Հ. Առվոտ ասեն»: Բայց Ասպաստ բառն ալ գործածեն Հայք, վասն զի զատ տեսակ մի է, ի Լ. կոչուածն Medicago. Փ. Luzèrne.

Առուոյտի քանի մի տեսակները յիշէ Մխիթար Գոշ յառակին (ԼԳ). «Գնդածաղիկք և Կորնգան և Խոլորձ, Առուոյտ Կապոյտ և Սէզ և նմանք սոցին, ծաղր եդեալ զՑինկ ` ասէին, եթէ Զի՞ է, զի մեք զուարճացեալ կամք, և նա ծիւրեալ դեղնութեամբ» և այլն։ — Բարդ կամ կից անուամբք յիշին հետեւեալ տեսակք.

== 160. Իշառուոյտ. ==

Որ է դեղին Առուոյտն. այդ կենդանւոյ անուամբ յիշեր են և հին յոյն հեղինակք, և նոյն բառիւ նաեւ Լ. Onobrychis. Փ. Esparcette. ինչպէս գրէ և Ամիրտոլվաթ և կ’ըսէ. «Ունուպրուխիս. որ ի փլփլկած տեղեր կու լինի, և ի թաց տեղեր կու բուսնի. երկայնութիւն մէկ թիզ կու լինի, և տերեւն մանր որպէս Ոսպան տերեւ, և կարմիր ծաղիկ ունի»:

== 161. Եղան Առուոյտ. ==

Անուամբ նոյն, բայց տեսակաւ շատ տարբեր, մարդաչափ բարձր կ’ըլլայ և ճղեր ալ ունի. ծաղիկն դեղին ծոպաձեւ կախուի. գործածուի դեղի համար: Ծանօթ է Մշոյ կողմերը։

Առուոյտի հունտ ալ յատուկ յիշուի ի հին և նոր բժշկարանս արաբ բառին քով Պըզր-էլ-Ճարճիր, որ Պ. Թուխմի Քիքիզ կասեն, ըստ Ամիրտ. և ի Շիրազ Քամասք? կ’ասեն. և լաւն այն է, որ ածւոց լինի և ի լի լինի»։ Հասարակ Առուոյտէն տարբերիլն ալ նշանակէ Ռազկան որդւոյ&lt;ref&gt;Անուանի և գիտուն բժիշկ Պարսիկ, Թ դարու մէջ, կոչուի շատ հեղ Մուհամմատ որդի Զաքարիայի, բայց աւելի շատ՝ Ռազիկ, Ըռզիկ, Ռազէս, յանուն Ռէյ քաղաքի. ուր ծնած է։&lt;/ref&gt;վկայութեամբ, թէ այդոր փոխանն իր չափով՝ Առուոյտն է»։ Հայերէն ալ Ճարճրուկ կ’ըսուի, Փ. Roquette:

Այս հայերէն բառերով անուանուածներէն զատ՝ Առուոյտի շատ տեսակներէն քսանի չափ յիշեն բուսաբանք ի Հայս, որոց մին յատուկ Հայկական, T. Armenium ի լեռնակողմանս. Գիսագլուխն Trichocephalum ի Մասիս. Նկունն՝ T. Hybridum ի Մուշ, Բաբերդ, և այլն։

== 162. Առսան? ==

Ըստ Ամիրտ. այս ալ Առուոյտի տեսակ պիտի ըլլայ, եթէ ստոյգ է գրուածն. վասն զի Յալափ անուան տակ գրէ. «Որ է Ռատպան, որ հայերէն Առսան ասեն։ Դարձեալ Յ տառի&lt;ref&gt;Յիշենք, որ Ամիրտոլվաթ՝ մեր հնչմամբ Ա կամ Ե սկսած արաբերէն բառերը՝ Յ տառիւ գրէ, ինչպէս Արաբը՝ Յարաբ:&lt;/ref&gt;շալակաց մէջ գրէ (Փի տեղ Թ). «Յալաթ, որ է Ռատպայ»։ Տեսանք, որ և Ռատպայ Առուոյտն է, իսկ Յալափ կամ Յալաթ անծանօթ է ինձ:

== 163. Ասիկ. ==

Ալոճի տեսակ պտուղ. գրէ Սեբաստացի ոմն:

== 164. Ասլանճ. ==

«Որ է Իսլիհ ﺍﺴﺎڍﺥ. ինքն խոտ–մն է, որ ի աւզին մէջն կու բուսնի, և յերկան յերկան և դեղին դեղին է. Ջրկոտեմ կու նմանի. և ներկրարքն կու բանին զինքն: Եւ յորժամ զտերեւնին եփես և սպեղանի առնես՝ օգտէ պալղամի ուռէցնուն… Եւ մէկ ցեղ այլ կու լինի, որ ի չոր տեղեր կու բուսնի, և ծաղիկն ու Աղվէշբանկի ծաղիկ կու նմանի»: Պէյթար ասոր համանիշ անուն մ’ալ գրէ, Լիրուն, իսկ բոյսն է վայրի Կանչխոտ (Réséda), բայց այս Ասլանճ նշանաւոր անունը՝ ոչ նա յիշէ և ոչ այլք:

== 165. *Ասխիս?. ==

«Որ Թ. Սախըզ թիքանի ասէ» ըստ բժշկարանի։

== 166. Ասղուկ կամ Ասեղուկ. ==

Սուր-սուր թելի նման խոտ, ուսկից կու զգուշանան գառներն ուտելու:

== 167. Ասմաղուն կամ Ասմաճուն. ==

Գրուի ի բառս Գալիենոսի և կու զուգի Լուրջ Շուշանի:

== 168. Ասորեկ. ==

Որ է Ար. և Պ. բառիւ Ճարճիր կամ Ճարճրուկ, Լ. Erica, Փ. Roquette, Ռ. Шпулька։ Ծանօթ բանջար և աղցան ուտելի. երկու տեսակ է ըստ Ամասիացւոյն. «մէկն ածուիքն լինի և մէկն վայրի լինի. և լաւն այն է, որ յածուոցն լինի:… Եւ Հարսնուկ ասեն անասուն մի կայ, թէ խայթէ` զչարութիւնն տանի։ Եւ գրած է ի Խասիաթին գիրքն (Վաստակոց, Մշակութեան) թէ որ զՃարճիրն ծեծէ և զջուրն առնու և ի Թթու Նռան տակն լնու, քաղցր Նուռ լինի. և այն որ Վայրի Ճարճիրն է՝ Խարտալ կու ասեն»:

— Տե՛ս և Ճարճիր։

Գալիենոսի բառից մէջ գրուի «Եւզոմն՝ Ասորեակ». ուղիղն՝ Եւզոմոն Εΰζωφον. զոր յիշէ և Պէյթար ի Դիոսկորիտեայ գրոց, Ուզիմուն գրելով, ﺍﻮﺰڍﻤﻮﻦ։

Ասորեկի անուամբ մեր բժշկարանք կ’իմանան նաեւ անոր մերձաւոր Կոտեմ ը և Ջրկոտեմ ը. մէկն գրէ, «Ասորեկ, որ է Ջրկոտիմն, որ է Ճարճիրն». միւսն «Կարդամոմոյ (Cardamina) Ասորեակ կամ Կոտեմն»:

Զարմանալի կամ հետաքննական բան մ’է, որ մեր Ասորեկ կոչածը՝ Ափրիկեցիք ալ հիմայ Ասուրիկ կոչեն, ըստ վկայութեան Ատանսոն բուսաբանի, որ շատ տարիներ կեցաւ ի Սենեկամպիա:

== 169. Ասուիկ. ==

Ասրի նման կակուղ և փափուկ խոտեղէն մի՝ ըստ նոր գրողի առ մեզ:

== 170. *Ասպաղօլ կամ Ասպայուլ. ==

Պարսկերէն է. բժշկարան մի յիշէ «Ասպաղօլի Լուապ» դեղ: Տե՛ս Ջղախոտ:

== 171. Ասպանակ. ==

Նարեկի աղօթագրոց Լուծմանց մէջ կ’ըսուի, «Ասպանակն է Սառապիսեայ փայտն»։ — Sarapias անուամբ բոյս ճանչնան բուսաբանք Կոլոռճիկներու (Orchideæ) ցեղէն, բայց բո՞յս կ’ուզէ նշանակել մեր հեղինակն, թէ Եգիպտացւոց Սերապիս չաստուածոյն գլխարկը, որ էր գրիւ մի, իբր նշանակ առատութեան բերոց:

== 172. Ասպանտ?. ==

Սպիտակ Մանանեխն է՝ ըստ բժշկարանի մի։

== 173. Ասպաստ. ==

Տես ինչ որ գրուած է Առուոյտի համար, որոյ մէկ ազգն է ըսուեցաւ. Լ. Medicago. Փ. Luzèrne. Ռ. Медунка: Ըստ Ամիրտ. պարսկերեն նշանակէ Չոր Առուոյտ: Եւրոպացի տեղագրողք յիշեն այս տեսակս յայլեւայլ կողմանս մեր երկրին, ի Կարին, յԵրասխայ հովտի, յարևելեան հիւսիսային գաւառս. ինչպէս. Մատզուկ տեսակն, M. Glutinosa, ի ստորոտս Մասեաց. – M. Papillosa (Պիսակոտ) ի Կարին, Թորթում, — M. Gerardi ի Շահպուլագ Սիւնեաց:

== 174. Ասպուզան. ==

Որչափ որ մեր հեղինակք կարճ խօսքերով կ’իմացընեն, գեղեցիկ և անուշահոտ ծաղիկ մ’է լեռնային, ինչպէս Մխ. Գոշի (Լ) առակն վկայէ. «Եղև երբեմն գժտութիւն ի մէջ լեռնականացն և դաշտականացն ծաղկանց, զի Հօրուտն և Մօրուտն և Ասպուզանն և այլք այսպիսիք՝ ոչ տանէին պարսաւանացն Դաշտականաց, Արքայածաղկին, Կակաջին և այլոց նմանեաց, զի ստգտանէին իբրեւ տմարդիք և անիմաստք, և զինքեանս հանճարեղս և ի բժշկութիւնս պատրաստս», բայց բուսոց թագաւորն կու յանդիմանէ զանոնք. և յիշեցընելով, որ ինքն ամենուն յարմար տեղ տուեր է, և կըրնան մէկմէկու պիտանի ըլլալ, «այսպէս համոզեաց զնոսա»: — Վաստակոց գիրքն (գլ. ՄԻԸ), խրատէ «ի միջոցս ծառոցն երակ-երակ անուշահոտ ծաղկունս սերմանել, Վարդենի, Մանուշակ, Զաֆրան, Մնփուր, Ասպուզան, Նռճէս, և այլ այսպիսիք». յոյն բնագիրն չորս ծաղիկ միայն գրէ, հայերէնին առաջին երեքն և Շուշան, որով չիմացուիր Ասպուզանի ինչպէս կոչուիլն յօտարաց, որոց թերեւս ծանօթ ալ չէր, բնիկ ըլլալով մեր երկրին սահմանաց, որ և մեր դպրութեան առաջին հեղինակի մէջ՝ յԱգաթանգեղոս՝ յիշուի Ասպազան գրութեամբ այլ. անունն յայտնապէս Հայոց և Պարսից լեզուի ձայն կու տայ։ — Քիմիա — գիրքն նորալուր բան մի կ’ըսէ և անունը յայտնէ. «Ասպուզան ծաղիկն Հալողի ներկին կ’ասեն. Թուրքն՝ Ասփուր չիչակի կ’ասէ». (տե՛ս Ասփուր)։ Իսկ հին բժշկարանն, «Ալշապhn? Ասպուզան», զուգէ. և ուրիշ տեղ մի իբրև դեղ, «զԳոճամորին և զԱսպուզանի տակն եփէ ջրով և խմցո ի յանօթից»: Այս նուսխայս ալ կու յանդիմանէ վերոգրեալ բամբասող դաշտական ծաղկըները, որ զլեռընցից բժշկութեան անյարմար կ’ըսէին, իսկ Ասպուզանի լեռնային ըլլալուն՝ վկայէ և Սալաձորցին, ականատես ’ի Կարնոյ բարձրաւանդակին, նաեւ գունոյն. [լեռներուն,

«Ան Ասբօսան ծաղիկ մի կայ, իսկի վար չի գար Վառ Կապուտ. հոտն է սակաւ»:

Շէհրիմանեանն այս բոյսս համարի Լ. Psyllium, որ յատուկ նշանակէ վայրի Բզրուկն (տես), Լուախոտի տեսակ մի. բժշկարանք ոմանք զուգեն զայս վերոյիշեալ (թիւ 170) Ասպաղօլի կամ Իսպաղուլի, որ է Պ. Իսփէղուլ, ﺍﺴﭘﻏﻮﻝ, և նշանակէ Ձիականջ: — Ուրիշ բժշկական բառից հաւաքման մ’այլ մէջ գրուի, «Խաղավաթի? քամուքս՝ Ասպուզան»:

== 175. Ասպուզանուկ. ==

Անշուշտ Ասպուզանին նման՝ այլ անկէ պզտիկ է. զոր վերոյիշեալ բառից հաւաքողն զուգէ Խափիթ անուան. ուրիշ մ’այլ երկու անուանքն եւս այլայլելով գրէ, Խաբոտ՝ Ասպոնան։ Եթէ Խափիթ՝ է հաւանօրէն Ղաֆէթն, և սա հայերէն Երեսնակն է (Eupatorium), ինչպէս գրէ Ամիրտ. այլ, բայց անկէ զատ դարձեալ կայ ուրիշ Ղաֆէթ մ’այլ, և ասոր համար կ’ըսէ. «Ինքն խոտ մի է, մէկ թիզ է, կէս տերեւ է և կէս ծաղիկ, երեք ազգ է. աղէկն ծիրանի ծաղիկ ունի, բնութիւնն տաք է և չոր է», և այլն:

== 176. Ասպուր. Ասպուրակ. Ասպուռ, Ասփուր. ==

Թէ և նոյնանիշ են այսպէս զանազանեալ գրուածքն, բայց մի և նոյն իսկ անուան նշանակութիւնն տարակուսական է, այսինքն՝ Արաբացւոց այլ Ասֆուր կոչածն և իբր համանիշ Ղրտումն կամ Կրտիմն՝ ի՞նչ տեսակ բոյս է կամ ի՞նչ զանազան տեսակք. մեր բժշկարանք՝ կամ Ամիրտ. հասարակ Ասպուրը չի ստորագրեր՝ այլ Վայրին. երկուքն ալ Ղուրտում անուան տակ, որ է ըստ Ար. Գորթոմ, ﻘﺮﻄﻡ. Պէյթար կ’ըսէ, երկայն թանձր և փշոտ տերեւներով բոյս մի է, երկու կանգուն բարձր, գլուխն մեծ ձիթապտղի մի չափ. ծաղիկն քրքմային, համեմի տեղ ի գործածուի, իսկ սերմն կարմիր և ճերմակ, երկայնաձև և անկիւնաւոր է։ Մեր բժշկապետն գրէ. «Ղրտում, որ է Ասփրին հունտն, ածւոց լինի և վայրի, և լաւն այն է, որ սպիտակ լինի. տաք է և կակուղ… թէ իր հնդին եղն ծովու փրփրով ի յաչքն քաշեն՝ զսպիտակն ի յաչացն տանի. և թէ զգլուխն այնով լուանայ՝ զոջիլն սպանանէ։ Եւ ասացել է, թէ Վայրի Ղուրտումին՝ (եթէ) մէկ մարդն կարիճ հարեալ լինի՝ ի հետն պահէ, զցաւն խափանէ. և յորժամ ձգէ՝ այլվի ցաւի… Ասէ Պատ. թէ Պ. այսոր Հասաքտանայ կ’ասեն»: — Իսկ Վայրի Ասփուրին համար գրէ. «Ղուրտումի պէրրի… Վայրի Ղուրտումն այլ Ասփուր է, բայց տերեւն յերկան կու լինի, և գագաթն կու բուսանի մէկ-մէկ կարմրուկ հատիկներ. և ծաղիկն դեղնուկ կու լինի, և տակն բարկուկ. և թէ զտերեւն և զգագաթն մանր ծեծեն և պեղպեղով և գինով խմեն, օգտէ կարճահարին», և այլն: Պէյթար կ’ըսէ, թէ տերեւներն՝ միայն գագաթան վրայ են, և թէ կանայք անկէ իլ (իլիկ) կու շինեն. Արաբացի անունն Գորթոմ՝ Ղրտում, Ղուրտում կամ Կրտիմ՝ ըստ մերոցս, համաձայնի Փ. և Լ. Carthame, Carthamus. Ռ. Сафлоръ Красильный. Վայրի Ասփուրն այլ Carthamus lanatus. Այն տեսակն, որ Սրափուշ կ’ըսուի, Carthamus Oxyacanthus, ’ի Միջագետս Երասխայ և Կուրի նշանակած են բուսաքնինք. թերեւս այս տեսակն է, զոր Ամիրտ. Տարիղան անուանելով գրէ. «Որ է Վայրի Ղուրտումն. ինքն բոյս-մն է, որ գարունն կու բուսնի, և իր ծաղիկն նման է Հասակին ծաղկին (Տատաշ, Tribulus), և դեղին է և բոլոր է, և ծաղիկն փուշ ունի, և ի Շիրազ՝ Անկուվիզ կու ասեն: — Նոր հայերէն անուն մ’այլ կ’ընծայէ Անգիտաց անպէտն այս բուսոյ». Ղուրտում, Հասաքտանայ պարսկերէն, հայերէն Հաճկիրակ ասեն, որ է Ասփրի հունտն». լաւ եւս Հակժիրակ, զոր տես:

Վաստակոց գիրքն յիշէ (գլ. ՃԼԱ.) զՎայրի Ասփուրն, գինեգործութեան վրայ խօսելով, զոր և կամ Դաղձ կ’անուանէ կամ ասոր յետ կու յիշէ. «Եթէ ուզես, որ (գինին) յեռալն չվայթի, ա՛ռ զԴաղձն կամ զՎայրի Ասփուրն, և կանդի (վանդակաձեւ) շինեա կարասին բերանոյն չաքօք՝ զերդ գտակ, և ի վերայ բերանոյն դիր». յոյն բնագիրն Καλαμίντης կոչէ զբոյսը, որ է Nepeta, Փ. Pouliot sauvage, Ռ. Дыкий полей. Վայրի Դաղձ: — Ոմանք յԵւրոպացի գիտնոց Dulcamara կոչեն զԱսփուրն։

== 177. *Ասպուրակ. ==

Որ է Հալիոնն, կ’ըսէ բժշկարան մի, և յոյն կամ լատին բառին տառադարձութիւնն է, Asparagus, որ է հայերէն Ծնեբեկ:

== 178. *Աստախօտոս. ==

Տ. Աբեղախոտ (թ. 3) և Եզնախոռն. Յ. և Լ. Stachys. Այս յոյն անունը գործածէ և Մխ. Հերացի (երես 126)։

== 179. Աստեղած. ==

Բոյս մի աստեղանման, որ գիշերը կու բացուի, ըստ նոր գրողի մի. քննելի է. այսպէս և հետեւեալքն,

== 180. Աստղիկ. ==

Որոյ սոսկ անունը գրէ նոյն անձն. նոյնպէս եւ

== 181. Աստեղունք. ==

Յիշեալ ի Մշակ օրագրի (ԺԸ, 88)։

== 182. Աստղափուշ. ==

Ըստ նոր գրողաց՝ երկթզաչափ բոյս մի է մոխրագոյն մեծ տերեւներով, կապոյտ ծաղկով, գլուխն թաւ գնտաձեւ:

== 183. Ասրունճ. ==

Յովասափ անուամբ բժշկական բառից և բանից հաւաքող մի՝ գրէ այս անունս, և կ’ըսէ, Սիլիկոն ն է. լատինն Siligo, հասարակ ցորեն կամ ցորենի տեսակ մի նշանակէ, ըստ յունականին Σιλίγνιον:

== 184. Ատաբոխի. ==

Անկիւնաւոր բունով կամ ցօղունով կէս Չափ բարձրությամբ բոյս մի, թելաձեւ տերեւներով, վերէն ի վար ծաղկալից և անուշահոտ, ծաղկըներն հովանաձեւ են և ճերմակ. ուտելի է։

== 185. Ատմատ. ==

Հնդի բակլայ, գրէ բժշկարան մի։

== 186. Ատոլ. ==

Գետնախնձորի (Փաթաթ) նման մանր կոճղէզ է քաղցրահամ ուտելի, և գտուի ի Կարին և այլ տեղուանք. Շիրակայ կողմերը Խանտող կ’անուանեն զայս:

== 187. *Ատրագոյն. ==

Էտրէկիւն ըստ Պարսից, գրէ Շէհրիմանեանն, և համարի Լ. Flos Adonis, Փ. Adonide, յանուն Ադոնիս պատանւոյ ըստ առասպելաց, զոր վարազ մի սպանեց, և Աստղիկ այլափոխեց ի ծաղիկ։ Այս և այլ տեսակք տեսնուած են ի Կարին, Թորթում, Բաբերդ, Ծանախ (Կիւմիւշխանէ) Պարխար, Սպեր, Նախճաւան։

== 188. Ատրուք ատրաք?. ==

Ալոճի պտուղ՝ ըստ Սեբաստացւոց:

== 189. Արած. ==

Քարերու և ժայռերու վրայ մաշկի պէս կպած բան մի, դեղին կամ կանաչ, որ թէ և չի նմանիր բուսոց սովորական ձեւին, բայց անոնց նման աճումն և սերումն ունի. հասարակօրէն Եւրոպացիք Lichen կ’անուանեն. և կան տեսակք, որք դեղի այլ գործածուին ներկելու այլ: Քարերու, պատերու և ճապղած ջրոց երեսն այլ կու պատեն այսպիսի բոյսք, որ մեր լեզուով այլեւայլ անուններ ունին, և ըստ կարգի յիշուին, ինչպէս Գորտնբուրդ, Լօռ, Մամուռ, և այլն:

== 190. Արանդ. ==

Յ. Բողբո ս բառն է Գալիենոսի, Βολβός. Լ. Bulbus, Ռ. Цбеточная луковица, որ է յայտնի բուսոց ոմանց սոխաձեւ տակն կամ կոճղէզն: Պէյթար այլ նոյն յոյն բառով յիշէ, ﺑﻠﺑﻮس, բայց յատկապէս այսպէս կ’անուանէ ուտելի Սոխը, Պասսալ էզ-զիր, զոր մեր Ամասիացին այլ նշանակէ գրելով «Պասալ ըլ-զիլ, որ է Պալպուսն»։

== 191. Արանդուպարանդ կամ Արիտպարիտ. ==

Ըստ Պարսից՝ ﺑﺮﻨﮟ ﺍﺮﻨﮟ. «Ինքն դեղ-մն է որպէս սոխ ճղքած, և ինքն ի Սիսթանու աշխարհէն կու գայ». կ’ըսէ մեր բժշկապետն. ուրիշ մ’ալ. «որ է զէտ երկու սոխ»: Այսպէս գրէ և Պէյթար, և ուրիշ անուն մ’այլ կու տայ, Տօլպութ կամ Տալապութ, որոյ ստորագրութիւնն ցուցընէ Ագռաւիթուր կոչուած բոյսը, զոր յիշած եմք (թիւ 5). Լ. Gladiolus.

== 192. Արանց ծաղիկ. ==

Աւելի պարզ բառով հայերէն կ’ըսուի Թաղթ, և ուրիշ անուամբք այլ, զոր գտնես ի կարգին. և է Լ. Cyclamen, զոր տառադարձութեամբ գրէ բժշկարանն՝ ըստ յունին, «Կիկղամինոն, Արանց ծաղիկ կամ Լօշ»:

== 193. Արապլէզ. ==

Ըստ Սեբաստացւոց կամ Բրգնիքցոց, խոտ մի՝ զոր և Լէկլէկի Սխտոր կոչեն. թերեւս պէտք էր ըսել Արագլէզ։

== 194. Արգանդաց ծաղիկ. ==

Այսպէս յարմարցուցեր են նոր գրողք կոչել Լ. Matricaria. Փ. Matricaire. Տե՛ս Մածնի ծաղիկ:

== 195. Արդղիկ. ==

Վայրի բանջար է, ըստ Մանանայի, որ այսչափ միայն գրէ։

== 196. Արդուխա. ==

Հին բժշկարանն յիշէ Արդուխայի տակ կամ Արդուխի տակ, զոր նոր բժշկարանք կու մեկնեն՝ Նուարտակ (տես ի կարգին) կամ Սարքուլա, որ նույնն է, իսկ Ամիրտ., կ’ըսէ Արդուղա կամ Արթուխա կոչուի յԵզնկա Շէտառէճն, որ է Անձխոտ, ինչպէս յիշած եմք։

== 197. Արեան խոտ. ==

Թարգմանութիւն է արաբերէնին Ըխմիմ պէլաթի, և Թ. Գան օթու. նոյնպէս Լ. Sanguinaria, Փ. Sanguinaire. Տե՛ս Ոսկէխոտ:

== 198. Արեգական ծաղիկ. ==

Յունական բառի թարգմանութիւն, որպէս և Լ. Helianthemum. Փ. Hélianthème, Ռ. Солнецвешъ. քիչ օր դիմանալուն համար այսպէս կոչուած համարուի. խոտեղէն բոյս է, մանր ծաղկով, ի ցեղէ Տփատեսակաց (Cistacæ).

== 199. Արեգական մայր. ==

Գեղեցիկ անուն, բայց քիչ մ’այլ այլաբանեալ, ըստ Երազաhանից, ուր և գրուած է. «Խարահար խոտ, զոր Արեգական մայր ասեն. չորս տերեւ կ’ելնէ, ի գետինն կու փռուի խաչանման. տերեւին երկանքն երկու թիզ է, և մէջն զէտ ճռթոն է? և յետին փուշեր ունի զէտ ասղան ծայր. և յետեւ տերեւին այլ մանտր փշեր կայ. և որձան կոկ որպէս վարոց մի և զէտ տաճկինակի կոթ. և տերեւն խաչանման, և ի ծայրն ծաղիկ ունի կարմրժեռ, և այս խոտս կաթն ունի որպէս կարմիր արիւն։… Լսեցի, թէ ի Մնծրայ լեառն այլ կու բուսնի»։ — Բժշկարան մ’այլ աւելի համառօտ գրէ, կոչելով «Խադահար, որ ասի Արեգակն. յառաջն չորս տերեւ ի գետինն փռվի. որձայն քան ի վարոց մի. տերեւն խաչ, կաթ ունի զէտ արուն. պատրաստ (զգուշացիր), որ չցաթկէ կաթն. ուր հասնի՝ խոցէ անբժշկելի։ Ասեն, թէ ի Մնծրայ լեառն բուսանի»։ Մնձուր լեռն և գաւառ՝ Կարնոյ հարաւակողմն է, Մուզուր կոչուի յայլազգեաց:

== 200. Արենիճ. ==

Զայս յիշէ Ստ. Ռոշքեան ի բառագիրսն. «Խոտ է նման Պոպղակի (Գոճամօրուաց), ունի վարսս՝ որք ձեռօք ճմլեալք զարեան ծուծս հոսեն». Ինքն Լ. անուանէ Auyrum կամ Ascyrum, nր է տեսակ մի Գոճամօրուաց, իսկ Ստ. Շէհրիման Ձագխոտի զուգէ։

== 201. Արեւադէմ. ==

Ի բառս Գալիենոսի այս զուգուի Հիղա ր բառի, կամ լաւ եւս ըստ այլ օրինակաց՝ Հեղիոտրոպոն, որ է ճիշդ Յ. և Լ. բառն Heliotropium, որ Արեւադարձ ըսել է, այսինքն՝ յարեւն դարձող. Փ. Tournesol, Ռ. Подсолнечникъ. Թ, Այ չիչէկի. ծանօթ բոյս է և աչք առնող իր մեծ անուանման կամ սկաւառակի նման գլխով, որ և ծաղիկն է, անհամար կուտերով. Ար. կոչուի Սամէր-եաւմա, ասորերէնէ առած, ըստ Պէյթարայ. Ամիրտ. այլ այս անուան տակ ստորագրէ, բայց ասով երկու տեսակ բոյսք ճանաչուին, զորս խառն գրէ Պէյթար, մէկն յիշեալ մեծ տունկ և ծաղիկն է, միւսն փոքր. և այս է մեր հեղինակին յիշածն, այսպէս. «Սամիր եաւմա, որ թուրքն Մամպուլ օթի կ’ասէ, և Յաղրապ օթի այլ կ’ասէ. այս խոտ-մն է, որ մէկ տակէն երեք կամ չորս ճիւղ կու ելանէ, և ի գագաթն սպիտակ ծաղիկ կու լինի, և ի կարմրութիւն կու քշտէ. զէտ կորու (կարիճի) ագի կու լինի ծուռ, և տերեւն՝ արեգակն յոր դեհ որ ցայթէն՝ նա յայն դեհն կու դառնայ. և ի խոշոր տեղրանք կու բուսնի. և տակն բարակ կու լինի. և բժշկնուն ի բան չի մտել… Եւ ցեղ մի այլ կու լինի մանր, և ի հանգած ջրերուն ի մէջն կու բուսնի. և տերեւն բոլոր կու լինի, և միրգ կ’ունենայ բոլորկեկ երեք-չորս հատ, զէտ կոծիծներ, կախման կու լինի»: Կարիճի ագիի նմանութեանն համար յԵգիպտոս՝ կ’ըսէ Պէյթար, կ’անուանեն Հաշիշէթ էլ-ագրէպ, Կարճի խոտ:

== 202. Արեւաբաց. ==

Թ. Կիւնէշ սէվէն, ըստ նոր գրողի առ մեզ, արեւ ատեն բացուելուն համար, բայց ի՞նչ տեսակ կամ ձեւ է, ստուգելու է, նոյնպէս և հետեւեալն.

== 203. Արեւածագ. ==

Թ. Կիւնէշ տօղան, Ար. Շամշըդլայ? ըստ նոյն գրողի:

== 204. Արեւածաղիկ. ==

Նոր հնարած բառ է, որով ոմանք Արեւադէմը կ’իմանան, ոմանք Արեգական ծաղիկը:

== 205. Արեւպաշ. ==

Այսպէս կոչէ բժշկարան մի Թ. Այ չիչէկի բոյսը, որ է Արեւադէմն:

== 206. Արեւքուրիկ. ==

Այսպէս կոչեն գաւառականք Պոնտոսի զԳոճամորուս, որ և Պոպղակ. հարկաւ հին կամ նոր աւանդութեամբ մի, և անշուշտ այսոր ցեղին հարիւրաւոր տեսակաց գեղեցիկներէն մէկն է, թերեւս Hypericum Pulchrum, Փ. Millepertuis élégant.

== 207-8. Արինճ. Արիճ. ==

Ի բառս Գալիենոսի Արինճ կոչուած է Լ. Centinodia, Փ. Centinode կոչուածն, որ հարիւր հանգոյց կամ կապ ունող նշանակէ, և Մատիտեղին ցեղէն է, յատկապէս Polygonium Aviculare (Մատիտեղն թռչնոց) տեսակն, Փ. Renouée des petits oiseaux. Ռ. Спорышъ птичекъ. արաբերէն կ’ըսուի Թոռնա ﻄﺮﻨﻪ (կամ Թօրիէ), բայց աւելի լաւ կերպով, կ’ըսէ Պէյթար, կ’անուանի Պէսադ էլ-ղուլ, որ նշանակէ Ճիւաղի կամ ջատուկ (կնոջ) Կապերտ: — Ի կողմանս Խոտուջրոյ յիշուի Արիճ բոյս մի, բայց նոյն ըլլալն ընդ Արինճի՝ յայտնի չէ։

== 209. *Արիովթ. ==

Եբրայական բառ է. (Դ Թգր. Դ, 39). Եղիսէ մարգարէի գործոց մէջ պատմուի, որ սովի ատեն օր մի իր աշկերտն գնաց արտը՝ «քաղել Արիովթ. և եգիտ Որթ յանդին, և քաղեաց ի նմանէ ազոխ լի շալակաւ»: Լատին թարգմանութիւնն կ’ըսէ Վայրի բանջար, իսկ քաղած Որթն՝ թէ և նոյն անուամբ վայրի որթ կ’ըսուի, բայց դդումի տեսակ պտուղ ունի, (Colocynthis). Տե՛ս Ձմերուկ վայրի։

== 210. Արիւնակուլ? ==

Տարակուսելի բառ, զոր նոր բառագիրք մի զուգէ Pimpinella խոտոյ, որ է Սէզ։

== 211. Արիւնշղփի. ==

Վայրի Զողալենի. կու լսուի Պոնտոսի կողմերը։

== 212. Արծին. ==

Ըստ Ստ. Ռոշքեան՝ է Satyrion, որ է Աղուեսու ձուքն, զոր ստորագրած եմք (թ. 63). Նոյնն ուրիշ լատին անուն մ’ալ գրէ, Arvenogonum, բայց հիմայ բուսաբանութեան մէջ այսպիսի անուն չի լսուիր:

== 213. Արծուաճանկ կամ Արծուոյ ճանկ. ==

Թ. թառի թարգմանութիւն, Կարքազ այաղի, ինչպէս գրէ Ամիրտոլ. այդպիսի նմանութիւն մի տեսնուելով բուսոյն բազմաթիւ բարակ թեփերուն վրայ, որոյ փոխան Յոյնք օձասանդրի (Թ. գըրք այագ) ոտից նմանցընելով՝ Հազարոտուի, Σκολόπενδρα կոչեցին, զնոյն և Լ. Scolopendrum, և Փ. Scolopendre. Ռ. Олений языкъ, այս յոյն անուամբ գրէ և Պէյթար, յորմէ և Ամիրտ. «Սղուլուֆանտարիոն, որ է Կարքազ այաղի։ Ինքն տերեւ է, որ ի վերայ քարին կու բուսնի, և եզերքն խազ խազ է, և յետեւն կէտկներ ունի դեղնուկ, և ինքն երկու ազգ է. և նորն լաւ է… Եւ իր ուտելուն չափն մէկ մթխալ է, բայց ստամոքին զեն կու առնէ… Իպտ (Պէյթ.) ասէ, թէ իր տերեւն նման է Պասպայիճին (Փ. Polypode) տերեւին, և ծաղիկ չունի. և տակն կարմրուկ կու լինի… Եւ հելլենացի բառով ասեն, թէ պախրէ-մն է ի ծովուն ի մէջն. և այլ Ըսղուլուֆանտարիոն ասելն թարգմանի՝ թէ փայծաղ չունի. և այս դեղիս գործն այն է, որ զփայծաղն կու հալէ: Եւ այլ ասացել են, թէ ինքն քիչ մի ի Ձարխոտ կու նմանի… Եւ այլ ասացել է գրոցս շինողն, Սղուլոս ասեն Հելլենացւոց բառովն, պախրէ մի ի ծովն կու լինի՝ որ Ղանարին? ասեն, այնոր համար այս անուամբ կու ասուի, որ այն պախրէն փայծաղ չունի։ Եւ այս խոտիս թէ հարցանես զանունն՝ հայ բառով Արծվոյ ճան կ կ’ասեն»:

Պէյթար ալ կ’ասէ, թէ յԵգիպտոս Արծուաճանկ կոչեն ﺍﻠﺑﺴﺮ ﮐﻑ Քաֆ էլ-Նասր: Իսկ փայծեղան համար ըսուածն ուղղակի այս բուսոյ համար չէ, այլ անոր ազգակցին, որ յունական բառով (α’ ςπλην, անփայծաղն) կոչուի. Լ. Asplenium, Փ. Doradille, ըստ մեզ Հ. այլ Խտուտ:

== 214. Արծուոց Մոշի. ==

Ըստ բժշկարանաց ոմանց՝ Ար. կոչի Աթալ, «և իր պտուղն Յատպէն է»։ Այս անուամբ գրէ և Ամիրտ. «Յատպէ, ﻋﮟﺑﻪ, Մոշու պտուղն է, և լաւն այն է, որ նոր լինի… Որոյ լեզուն թուլանայ՝ օգտէ (ի դեղ). և որոյ բերանն և լեզուն վեր տայ՝ օգտէ, և ակռային ցաւուն օգտէ, և զստամոքսն ուժովցընէ… բայց կըրծոց զեն կ’առնէ»։ — Ըստ Պէյթարայ՝ ծառն կամ մոշին կոչի Թամր ալ-Աթալ, որ է ծանօթ վայրենի ծառն Tamarix, Թ. Իլղուն աղաճի։ Տե՛ս և Մոշայ:

== 215. Արծպայ. ==

Ըստ Ստ. Ռոշքեան՝ «Սպիտակ խոտ, որ զՔրքմի հոտ ունի. և ի բոլորեալ պսակս դնի»: Լ. Serratula. Փ. Sarrette, Ռ. Серпуха, որ փշոտ Կառի ցեղէն է, և գործածուի ի ներկարարութեան:

== 216. Արկած?. ==

Բժշկարան մի ի կարգի դեղոց գրէ. «Սատաճ հընդիկ, Հնդիկ Արկածի տերեւ»: Նոյնն. Հնդիկ Սատաճը Նուարտակն է կ’ըսէ, բայց Արկածին ինչ ըլլալը չի յայտներ:

== 217. Արճիճուկ կամ Արճճուկ. ==

Ռամկօրէն Կանգար նշանակէ. իսկ,

== 218. Արճճուկ գետնի. ==

Խռնդատն է՝ ըստ Պ. Գալանթարեան (եր. 125):

== 219. Արճուան. ==

Ամիրտոլվաթ օտար լեզուի հոմանիշներն այլ յիշէ այս անուան տակ. «Պահար տրախտի կամ Տրայիտ? ասեն, և Պ. Արղաւան ասէ. և այսոր բնութիւնն հով և չոր է… և թէ իր ծաղկէն շարապ շինեն և խմեն՝ զգինուն խումարութիւն տանի»: Արղաւանն Պարսից է, ըստ Գէորգայ կամ Ֆէհրէնկի. «Տեսակ իմն կարմիր ծաղկան, որ ի ծառ բուսանի, որոյ և ծառն խոշոր լինի». յետոյ ասէ, թէ և ծառն կոչի Էրղէվանի։ — Պէյթար վկայէ, որ Արճուան անունն ի Պարսից առեալ արաբացեալ բառ է, ﺍﺮﺟﻮﺍﻦ, անոնք կ’ասեն Արղուան ﺍﺮﻏﻮﺍﻦ. ծաղկին գոյնն այնքան կարմրափայլ և գեղեցիկ է, որ Արաբացիք այն անուամբ կոչեն ամեն կարմիր բան. կ’ուտուի ալ, մանաւանդ գինեխումէ ետեւ. փայտն կակուղ և թեթեւ է, կանայք այրելով զայն՝ ծարար կ’ընեն մոխիրը։ Նփըրկերտոյ կողմերը շատ գտուի, կ’ըսեն, ինչպէս և ի Սպանիա։ Այս ծառիս Լ. կ’ըսեն Cercis siliquastrum. Փ. Gainier. Ռ. Стручковое дерево. նա եւ Հրէաստանի կամ Յուդայի ծառ, Arbre de Judée.

== 220. Արմ. ==

Վանական վարդապետ քիչ մի մութ կամ ստուգելի բառիւ և բանիւ կու հարցնէ, և պատասխանէ. «Միկոնն ի՞նչ է (յունարէն). — Արմ՝ ասեն, քան զԶաֆրանն հով է և քան զՍապռն տաք, երբ մարդոյն ձեռինն ցաւ տայ կամ այրի կամ խոցի, ի բերանն փախ? ցանէ»։ Միկոն՝ յունարէն Μήκον, յայտնի է Խաշխաշն, իսկ թէ նո՞յն նշանակէ Արմ հայերէն, թէ անոր փոխանն կամ տեղը բռնողն է, և թէ ցանելու է, թէ փակցընելու, ինձ անյայտ:

== 221. Արմաւենի. ==

Որչափ որ միայն տաք կլիմաներու յատուկ է, անուամբ և պտղովն աշխարհածանօթ է, մանաւանդ Ս. Գրոց յիշատակութեամբ և պէսպէս գովութեամբ և նմանութեամբք: Հետաքրքրական է մեզ անունն, այնու որ առ Յոյնս՝ Փիւնիկ, Ֆինիքս կ’ըսուի, մանաւանդ պտուղն, ուստի և առ Լ. ծառն Phœnix, ի Փիւնիկեցւոց ծանուցուած ըլլալուն համար. նոյնպէս և առասպելեալ թռչունն ալ Փիւնիկ, իսկ առ մեզ ինչպէս ծառն և պտուղն Արմաւ կոչուի, նոյնպէս և Փիւնիկ թռչունն ալ Արմաւ, միթէ Արմ-հաւ? Առ Լ. Dactylus եւս կ’ըսուի, որպէս և Palma, ուստի Փ. Dattier և Palme. Ռ. Финиковое, пальмовое дерево. Ար. Թմր կամ Թամր. Թ. Խուրմա, որ քիչ մի մերձենայ Արմաւ ձայնի։ — Թողլով Ս. Գրոց և Ս. Հարց ըսածներն այս գերահռչակ ծառոյն և պտղոյն վրայօք, յառաջ բերենք մեր Ամասիացւոյն Թմր բառի կարգին գրածը. «Ամրաւն ցեղ ու ցեղ կու լինի. և լաւն այն է, որ գէր և քաղցր լինի. տաք է առաջին տարաճաին վերջքն, և չոր է Բ տարաճին առաջն. և ճլէ այնող է։ Արմաւին հատն, որ այրեն՝ զմազն սեւ առնէ և չթողու, որ վաթի… թէ Արմաւն շատ ուտեն՝ զմիսն կ’աճեցընէ, և շտեր կու հանէ։ — Արմաւ ուտող մարդոյն թէ ակռան վատուժնայ, թող Աղտորին ջրովն զբերանն լվանայ, և վարդի ջրովն խաղաչ առնէ»։ — Զբօսանաց համար ըսենք, որ Արմաւենոյն յարգը ծանուցանէ մեր Առակախօսն այլ (Մխ. Գոշ), զինքը տնկոց թագաւոր կարգելով, որոյ թէ և չէին հաւանիր ուրիշ տունկք՝ ըսելով, թէ՝ թէպէտ «Բարձր ես հասակաւ և քաղցր պտղով, բայց երկու ինչ պակասէ քեզ, զի յաւուրս մեր ոչ տաս պտուղ, և ի շինուած ոչ պատշաճիս. մանաւանդ, զի բարձրութեամբ քո՝ անճաշակ բազմաց լինիս»: Բայց Արմաւենին զանոնք շողոքորթելով և ամենուն մեծամեծ պաշտօններ տալով՝ լռեցուց: Որթն ըրաւ գինէպետ, Դժնիկը՝ դահճապետ, Նռնենին՝ բժշկապետ, Թզենին՝ հիպատոս, և այլն։

Թէպէտ և մեր երկրի կլիմայն չընդունիր զԱրմաւենի, բայց անոր հարաւակողմն և Կիլիկիա անընդունակ չեն, և այսոր համար անշուշտ Վաստակոց գիրքն գլուխ մի բան գրէ տնկելու կերպին. գոնէ հետաքննութեամբ լսեմք մաս մի. «Փոս արա խոր ու կանգուն ու կէս, և ի լայնութիւն նոյնպէս. և աղբախառն հող լից ի ներք, որ լնուի կէս փոսոյն. և ա՛ռ կուտ Արմաւի, և զ’ոռքն ի վայր արա և զծայրն ի վեր. և յամէն փոսոյն յատակն ցըցեա մէկ զհետ մէկի՝ խիստ մօտ ի յիրեար, որ լնուի փոսդ. և ապա ա՛ռ աղ և խառնեա ի հողն աի մի մանր, որ շաղղի յիրեար, զի Արմաւենին զաղտաղտուկ հողն սիրէ. և ի վերայ ած, և զփոսն լի՛ց և այգւոյ յօտով ծածկեա, մինչեւ բուսանի որ ծլէ. և ապա զյօտն ի հետ ձգեա. և ծառայեա, որ ծիլն չկոտրի, և ստէպ ջրեա»։

Սիմէոն Կամարկապցի նորալուր անուն մի գրէ իբրև հոմանիշ Արմաւոյ, «Փրէրուկ, Խուրմայ. նոյնպէս կամ Փրիրուկ գրուի՝ 1728-ի տպագրեալ բառագրոց մէջ»։

== 222. *Արմինան. ==

«Որ է Արմիեան, ըստ Ամիրտ. ինքն խոտ–մն է, որ ի գետնէն ի վեր կէս կանգուն կու ելանէ, և չորեքժռէն (քառակուսի) կու լինի, և հունդն նման է Հուլպային. և աղէկն այն է, որ ի պարտիզնին լինայ և բուսնի, և հունդն երկանկուկ լինի և սեւուկ»: — Անունն է Ար. Արմինին կամ Օրմինին, ﺍﺮﻩڍﻨڍﻦ Լ. Horminum (Salvia). Փ. Horminelle, Ռ. Шалфей (полевой). Պէյթար Հուլպայի տեղ Ֆրասիոն կ’ըսէ, որ է Մեղրածուծ, Marrubium, բարձրութիւնը՝ կէս կանգուն, և լուբիայի նման մաշկաւոր հատիկներ։

== 223. Արշատ. ==

Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն յիշէ այս անուամբ պտուղ մի յերկրին Մոկաց. Մեր բառագրող հեղինակն կ’ըսէ. «Արշատ, որ է Հաճար ըլ–նուան, որ է Ըռօշնայն». զայս ալ նոյն համարի ընդ Մարգաշիդայ, բայց ասոնք հանքային զանգուած են և ոչ բուսական։ Մոկացւոց յանձնեմք ծանուցանել մեզ այս իրենց երկրին պտուղը։

== 224. Արուանտակ?. ==

Ստ. Շէհրիման գրէ զայս և զուգէ Լ. Densocanis, փոխանակ ըսելու Cynodon. Փ. Chiendent. Ռ. Палочная трава. որ թարգմանի Շնատամն, իբրեւ ծամոց շանց: Ար. Նաճմ, Թիլ կամ Սիլ. այս ետքի անուամբ ստորագրէ Ամիրտ. և կ’իմացընէ, որ Հայք Սէզ կ’անուանեն մէկ տեսակը. մենք ալ թողումք ի կարգի Ս. տառի:

== 225. Արուսիկ. ==

Թերեւս նորահնար, զի ոչ է ի գրոց այլ ի լրոյ, իբրեւ ծաղիկ Արուսեկի նուիրուած. և Թ. Սէմայա թագթիս կոչուած, որ նշանակէ երկնանուէր։

== 226. Արջախստոր. ==

Նոր գրողք յիշեն իբրև մեր գաւառականաց Ղանձիլ կոչածն, զոր անուանեն և Խալիար: Յայտ է անունէն, որ տեսակ մի վայրի Սխտոր է, և ըստ այսմ Լ. Alium silvestrum.

== 227. Արջնդեղ. ==

Թերեւս սեւ գունոյն համար այսպէս կոչուած է և ոչ թէ գազանին անուամբ, ինչպէս կարծեց ինքն, ըստ առակին Մխ. Գոշի. «Լուեալ արջու՝ ի ցաւել որովայնին առեալ եկեր, կարծելով դեղ ինքեան, վասն անուանն. և ինչ ոչ օգտեալ», և այլն. կ’ըսուի և Սեւ Սոնիճ, Սեւ Գնտիկ կամ Հնտիկ, Սեւուկ Հնտիկ, և Շոնիզ, որ Ար. անունն է, ﺸﻮﻨڍﺰ. ուրիշ անուններ ալ կան յարաբերէնն. մերոց մէջ հարազատն է Արջնդեղ, որ և ի Ս. Գիրս յիշուի. Ո՞չ ապաքէն, կ’ըսէ, Եսայի մարգարէ (ԻԸ, 25-7) սերմանողն նախ երկրին երեսը կու կակղէ, «և ապա սերմանէ փոքր մի Արջնդեղ և Չաման… Ոչ եթէ խստիւ ինչ սրբի Արջնդեղն»։ — Թէ և իբր որոշելով Սեւ կ’ըսուի տեսակն, բայց տարբեր չի ստորագրուիր, և ճերմակ չի կոչուիր ուրիշ տեսակն։ — Իբրեւ հանրածանօթ բոյս՝ Բժշկարան մի կ’ըսէ. «Ինքն Սեւ հունտ է, որ ամէն մարդ զինքն կու ճանաչէ»: Լ. և Փ. անուանքն այլ սեւութիւնը նշանակեն, Nigella, Nigelle կամ Nielle, ինչպէս և Ռ. Чернуха, Ամիրտոլվաթ այլ թէ և երկու հեղ կու գրէ Շոնիզ անուամբ, բայց զանազանութիւն մի չերեւցըներ. նախ կ’ըսէ. «Շոնիզ, ինքն Սեւ հունտն է, կու ճանչվի. աղէկն նորն է… Ասէ Մասրուճուանն, թէ՝ Սեւուկ Հնտիկն ընդ առաջին դեղերն uահմանեցին Գալիանոս և այլ իմաստասէրքն». յետոյ գրէ. «Շոնիզ, Սեւ գնտիկն, որ Ար. Հապի Սէվտա կ’ասէ (Հապպա Սուտա, ﺴﻮﮟﺁ ﺤﺑﺑﻪ), և շատ տեսակ հիւանդութեանց դեղ և օգտակար ըլլալը կու շարէ։ — Միաբանող Եղբարք անուանելոց առաքեալն (Եր. Բարդողիմէ) իր մէկ քարոզին մէջ կ’ըսէ. «Արջնդեղն, որ կոչի Սոնիճ, է եռանգիւնի և սեաւ, մանր և քաղցր, և ի հաց ձգեն», որ համ տայ: — Գալիենոսի բառից մէջ Արջնդեղ կոչուի յունարէն Ղագանոն կամ Ղաւանոն, բայց λάυανον բառն ուրիշ բան նշանակէ։ — Եւրոպացի տեղագիրք յիշեն զԱրջնդեղ յայլեւայլ կողմանս մեր երկրի, ի Կողբ, Մուշ, Ջուլամերկ։

== 228. Արջու ականջ. ==

Թարգմանութիւն է Թ. անուան Այու ղուլաղի, զոր յիշէ Ամիրտ. Աստար–ատիղօս անուամբ (որ է ’Αςτνρ α’ττικος, Ատտիկեան աստղ. Լ. Aster Amellus, յանուն Մելլա գետոյ Իտալիոյ), և գրէ. «Ինքն խոտ-մն է, որ ի գետնէն մէն կու ելնէ և ճղեր չունի. և ինքն ամուր կու լինի և խոշոր, և ի մէջն դեղին ծաղիկ կ’ունենայ, նման է Պապունաճի ծաղկին. և գագաթնին մէկմէկէ զատած կու լինի, և տերեւնին յերկան կու լինայ»: Դեղ կ’ըլլայ պէսպէս ուռէցքներում — Փ. Amelle.

== 229. Արջու աչք. ==

Տեսող մէկն ըսաւ, թէ աչքի ձեւով ծաղիկ մ’է մեծ ու սպիտակ. Ամիրտ. գրէ սոսկ Ար. բառով. «Այն ըլ–տուպ. Արջուն աչքն է. և թէ զինքն ի կտաւ կապես, և ըռիպ ջերման տիրոջն ի վիզն կապես, ջերմն թողու. փորձիւ է»:

== 230. Արջընգոյզ. Արջու Ընգոյզ. ==

Ըստ Ար. Ճավզի մաթիլ կամ Ճէվզի մայիլ, ﻩﺎﺗﻞ ﺠﻮﺰ, Փ. Noix Métel. Ըստ Ամիր. կ’ըսուի «Կավզ մաթիլ, և Հնդիկքն Թուրունար կ’ասեն. և ինքն երկու ցեղ կու լինի. մէկ ցեղն ի Ճավզ ըլ-ղայը, ﺍﻟﻘﻝ ﺠﻮﺰ, և մէկ ցեղն ի վերայ փուշ ունի, որպէս փայտի խարտուց կու նմանի փուշն, և սպիտակ այլ կու լինի. և իր միջին հատն մեծ է, քան զՊատնաճին հունտն և քան զԼուֆահի (տե՛ս Լուֆ), մանր է և դեղնբար է, և մէջն ի լիք հունտ է, և կեղեւն նօսր է, և գլուխն նման է Պատինճանի և Լուֆայի. և մեծութիւնն Ընկըզի չափ է. և թէ մէկ կուտ յիրմէն ուտեն՝ ըղեղին զեն առնէ և հարբեցընէ. մէկ տէնկն և մէկ դրամն սպանանէ և մէկ օրն քուն անէ, և փսղել տայ և թմրեցընէ. և իր դեղն այն է, որ փօղեն, և այլն։ Եւ գիտացիր, որ Թ. Թաթուլայ ասեն»: Ըստ այսմ և Լ. Datura Stramonium:

Վերոյգրեալ արաբերէն Ղայը կամ Գայի անուանեալ Ընգոյզն՝ փսխեցուցիչն է, Փ. Noix vomique, որոյ համար կ’ըսէ Ամիրտ., թէ կոչի և «Ճավզի քուսար. ինքն ընկուզ-մն է, որ մեծութիւնն կաղինի մի չափ է. և լաւն այն է, որ ամուր լինի և մեծ… փսխեցընող է… և իր տալուն չափն՝ կէս տրամ է»: Ուրիշ բժշկարան մ’այլ կ’ըսէ տընկին մեծութեանն համար. «Ինքն բարձր թուփ է, և հնտի բունն փշփշուտ»: Պէյթար ալ մարդաչափ մի է կ’ըսէ Արջընկուզենոյ բարձրութիւնն։

== 231. Արջի հատ. ==

Այսպէս կ’անուանէ բառագիրք մի Լ. Mélapyrum. Փ. Mėlapyre կոչուածը, որ յունարէն բառիւ Սեւ ցորեան նշանակէ։ Հասարակ դաշտային ցորենի նման հասկաձև խոտեր են, անոր համար և կ’անուանին ի բուսաբանից ածուոց կամ մարգաց, Arvense, Pratense. — Կու յիշուի ի Հայս Տայոց կողմերում, բայց ուրիշ կողմեր ալ պէտք է ըլլայ:

== 232. Արջխնդեղնի. ==

Ծառ կամ թուփ, Նուխոյ կողմերը յիշուի օրագրի (Մեղու, ԻԲ, 83)։

== 233. Արջմրջմի. ==

Սրածայր տերեւներով թուփ մի, ծանօթ ի Խոտուջուր։

== 234. Արջնի. ==

Վայրենի Զողալենւոյ նման կամ տեսակ մի պտղատու ծառ:

== 235. Արջու խաղող. ==

Ըստ Ար. Ինապ էտ-տօպ կամ Ինէպ իւլ–տիւպպ. զոր Ամիրտ. գրէ Եանապ ըլ տէպ կամ տում. Լ. ալ նոյնանիշ Uva Ursi. Փ. Raisain d’ours կամ Basserole. «Արջու խաղողն, որ Թ. Չիլակ ասէ, և կոթով կու լինի, և մարդու չափ երկայնութիւն ունի. և տերեւն նման է Նռան տերեւին. և ի մրգին մէջն մանր կուտ ունի չորս կամ հինգ հատ։ Եւ թէ ուտեն՝ օգտէ լուծման և արիւն թքնելուն. փորձած է»։ Այսպէս աւանդէ Ամիրտոլվաթ։

== 236. Արջտակ. Արջատակ. ==

Աւելի զուտ հայերէն կոչուի Թաղթ. ըստ տեսակին՝ Վայրի Շաղգամ, կամ Շողգամուկ ` բոլորակ ձեւին պատճառաւ. յունական բառիւ Κυκλάμινος կոչուի և Լ. Cyclamen. Փ. Cyclame (որ հայերէն անուանն ալ նման է). ինչպէս մեր մէկ բժշկարանն ալ կ’ըսէ. «Ինքն բոլոր զէտ Շողգմբուկ է, և գունն ծիրանի լինի»: Ուրիշ մ’ալ. «Խոտ մի կայ Արջատակ ասեն. տերեւն զինչ Մանուշակի, և տակն զինչ Շողգամբի, և ծաղիկն կարմիր է»։ Առաջինն այս անունս զուգէ Արտանիսա յոյն անուան, որ և փոխուած է ի Լ. Arthanita. Այս հասարակ և անշնորհք անուանց հետ՝ Արաբք շնորհաւոր անուն մի տան, զոր մեր բժշկարանք այլ հիշեն. «Արտանիսա, որ է Պուխուրի Մարիամն (Բուրումն Մարեմայ, Suffitus Mariæ), որ է Արջտակն». Անգիտաց անպէտն կ’աւելցընէ. «Որ Պ. Ղալղամախ Շալղամի կու ասէ. Թ. Տօնկուզ աղիրշաղի կամ այաղի (Խոզի ծընկի ոսկր), բայց տարբեր տեսակ մի ցուցընէ, ըսելով. «Որ ինքն փուչ-մն է, որ բուրդն այնով կու լուանան, և լաւն այն է, որ նոր լինի»: — Ֆէհրէնկ ի պարսիկ բառարանի գրէ. «Շէղլէմէք. է արմատ ինչ նման Շողգամի. Թ. Տէնկիզ Թօփալաղի». աւելցընենք, որ ոմանք ալ Եէր սօմունի կ’ըսեն: — Շատ տեսակ դեղոց և օգտից մէջ մէկն ալ այս է, ըստ մեր բժշկապետին, որ թէ այնով «Օծես յայն տեղն, որ ի ցրտուն ճեղքեալ լինի, օգտէ. և լաւն այն է, որ քիչ մի մոմ խառնես ի հետն»: — Արջտակն Գարնանային բուսոց ցեղէն համարուի (Primulaceæ).

Արջտակի մէկ տեսակն Ար. իրենց լեզուով Առիւծաճանկ կ’անուանեն, Քաֆ ըլ-ասատ, նոյնպէս և Լ. Leontopetalon. զայս այլ յիշէ մեր հեղինակն Ամասիացի, Արտանիսա (Յարտանիսա գրելով) բառին ներքեւ. «Յ. (Արաբն) Քաֆ ըլ-յասատ ասէ, և Թ. Ասլան այեաղի. և ինքն խոտ-մն է, որ մէկ թիզ երկայնութիւն ունի, և շատ ճղեր ունի. և յամէն ճղի ծայր հանց որ ի Սիսեռ կու բուսնի, հնդեր ունի, և տերեւն նման է Կաղամբի տերեւին. և ամէն ամանի մեջ երկու-երեք հատ հունտ կ’ունենայ. և տակն սև կու լինի, և ի Շողգամն կու նմանի, և ի վարած արտերու մէջն կու լինի, և ի ցորենին մէջն ալ կու բուսնի… Եւ թէ կապանին և զքթան կտաւնին լուանան այս խոտովս՝ յիստակ առնէ և սպիտակ»։

== 237. Արջփիլունց. ==

Ի գաւառս Պոնտոսի՝ Փիլունց կոչուած՝ բուսոց մէկ տեսակն է, որ լայն և բոլորշի տերեւներուն համար Լ. Aspidium կոչուի, յոյն ասպիu άςπης բառէն, որ նշանակէ մեր հայերէնի նմանաձայն Ասպարը, որ է վահան։

== 238. Արտախոյր կամ Արտախուր Խաւարտ. ==

Մեր հին հեթանոս վիպասանից երգերէն հանած է Խորենացի (Ա, Լ,) այս անծանօթ բանջարին անունը, որոյ նման զրոյցն ալ շատ յայտնի չէ. «Տենչայ Սաթենիկ տենչանս զԱրտախոյր հաւասար խաւարտ և զՏից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ». թէ և ջանացեր են նոր բանասէրք պէսպէս՝ նաև այլանդակ մեկնութիւններ տալ:

== 239. Արտիճ. ==

Ըստ Ստ. Ռոշքեան՝ է «Խոտ, որ յարտս բուսանի». և վկայութիւն բերէ ի Բժշկարանէ. «Արտիճ. երեք կամ չորս հատս ի բուքն». և Լ. Aphaca կոչէ։ Այս բոյսս բանջարեղինաց ցեղէն և Ճուլպանի տեսակներէն է, բայց նաեւ Վիգի տեսակ մի, որ Vicia Cracca կոչուի. և կ’երեւի, թէ այս է Արտիճն. ասկէ տարբեր պէտքէ ըլլայ:

== 240. Արտիճուկ. ==

Աւելի սովորական անուն բանջարեղէնիս է Կանկառ, զոր տես, իսկ առջի անուան նոյնաձայն է Փ. Artichaut, և Իտ. Articiocco. ո՞վ որմէ՞ առած է։

== 241. Արտուճ. ==

Բժշկարան մի յիշէ տերեւը, մինչ վերոյգրելոյն տերևն անպիտան գուշակուի։ — Բրգնիքցոց բառից հաւաքողն նոյնանիշ դնէ Վայրի Հաւուկի? (Հավաճ?):

== 242. Արքակաղին. Արքակաղնի. ==

Ծանօթ ծառ, մանաւանդ պտղովն, որ է Կաղին, ուստի և ծառը՝ Կաղինի կոչեն Խոտուջըրցիք. Լ. Nux. Փ. Noisette. Aveline. Ար. Պօնտօք. Թ. Ֆընտըգ. նոյնպէս ծանօթ է Պոնտոսի կողմերն այս ծառիս յատուկ կամ հայրենիք ըլլալն. անոր համար ի հնուց Յոյնք՝ Պոնտական ընգոյզ կոչեր, են Κάρυα ποντικά: Մեր հին Բժշկարանն՝ կ’ըսէ. «Արքակաղին ծանր և չոր է, քան զԸնգոյզ, և այլ շատ կերակրէ, քան զընգոյզ. և Ընկուզի ձէթ լաւ է, քան զԿաղնի, բայց Կաղին լաւ է, քան զԸնգոյզ»։ Իսկ մեր բնիկ Պոնտոսի երկրցին՝ Ամիրտոլվաթ՝ կ’իմացընէ, որ «Պնդուխ երկու ազգ է, մէկն Վայրի և մէկն Տեղացի. աղէկն քաղքին է, և կեղեւն նօսր. բնութիւնն տաք է և գէջ»: Եւ դարձեալ գրէ. «Պնտուխ, որ է Ֆնտուխն, որ Հ. Կաղին կ’ասեն. լաւն այն է, որ մեծ լինի և քաղցր լինի, և տաքութիւն ունի միջակ, և ինքն գիրացընող է. յորժամ մանր և կանաչ լինի՝ ծեծեն և մեղրով խառնեն և յաչքն քաշեն, զզաֆրան տանի, որ է ըղունկն? և թէ ուտեն՝ զըղեղն յաւելցընէ. և իր կեղեւն կապող է», և այլն, — Վաստակոց գիրքն Արքակաղնոյն տնկելու կերպը կու գրէ (գլ. ՄԼԸ) այսպէս. «Իւր ցանելն՝ զերդ այլոց (ծառոց) է, բայց ինքն զսպիտակ հողն և զկակուղն և զշատ ջուրն սիրէ. և իւր տնկելոյն նշանն (կերպն) է, որ արձակ փոս առնես և պարան (երկար կարգաւ). և զբերուիկ ճիւղն չաչեր առնես և շուրջանակի փոսերոյն շարես, և ապա զհողն ի վերայ ածես. և փոս թող, որ ջուրն ի ներք հանգչի. և այսպէս արա զամէն դրախտն ի պարան, զի ինքն ծառ չսիրէ լինել՝ քան թուփ բազմաճիւղ»:

Իսկ մեր մեծ առակախօսն (Մխ. Գոշ) զԱրքակաղնին՝ Վայրի Կաղնի ծառոյ հետ համեմատելով, այս ետքինս ներկայացընէ հպարտ իր մեծութեան համար. «Իսկ Արքայկաղնի ոչ ժուժեալ` յանդիմանական վարեցաւ առ նա բանիւ… (զի ծառք) ի պտղոյ առաւել, քան ի հասակէ գովեալք (լինին). զի՞ այդպէս յանդըգնիս, ես և ոչ մի ինչ եմ, բայց մարդիկ զպտուղ իմ ուտելով՝ և զիս եւս յարգեն. այլ պտուղ քո ի դարման կամ խոզից»:

Յետևառաջութեամբ բարդեալ բառիցն՝ կ’ըսուի և Կաղին արքայական, ինչպէս քարոզաբան մի գրէ. «Տէրն պտուղ խնդրէ, ոչ եթէ Նուշ և Թուզ և կամ Կաղին արքայական, այլ պտուղ պահոց, պտուղ աղօթից», և այլն։

== 243. Արքայածաղիկ. ==

Նոյն առակախօս վարդապետն յիշէ զայս այլ՝ Կակաջի և իր նման դաշտական կամ ընտանի ծաղկանց ցեղակից. զորս պաշտպանեց ծաղկանց թագաւորն՝ լեռնականաց մեղադրանքէն, ինչպէս յիշեցինք յԱսպուզանն: Անունէն գուշակուի, որ գեղեցիկ և մեր երկրին մէջ հասարակ կամ ծանօթ ծաղիկ մ’է, բայց թերեւս հիմայ ուրիշ անուամբ կոչուի, և այս հին անուամբն անծանօթ մնայ։

== 244. Արքայամոր. ==

Մորենւոյ տեսակ մի յայտնէ անունն. հաւանօրէն Փ. Framboise կոչածն է, Լ. Rubus Idæus. Թ. Զմաուլա, որ Դժնկաց ցեղէն է, բայց պտուղն և անոր օշարակն քաղցրիկ և զովարար։

== 245. Արքայեակ. Արքայիկ. ==

Հին բժշկարանն գրէ. «Խոտ մի Արքայիկ ասեն. ծաղիկն դեղին է, տերեւն որպէս Խուշբինակ? և տակն՝ որպէս Սունկն, առ ծեծէ, և ի վերայ սընկան դիր, կտրէ և ընկենու»։ Իբրեւ ականատես ճանչցող մէկ մի գրէ մեզ, թէ ծաղիկն եռագոյն է, կարմիր, ճերմակ և սեւուկ։ — Սիմ. Կամրկպ. գրէ. «Արքայեկ. Պ. Ար. Շէվքէթ. Ինքն խոտ մի է. ջուրն կու հանեն, Շէվքէթ սուի կ’ասեն»:

== 246. Արքայորդի? ==

Եթէ նորահնար չէ, վասն զի ի լրոյ է, և զուգուած Թ. Թաճ չիչէկի ծաղկին։

== 247. Արօսախոտ. ==

Վայրի կամ ածուոց խոտ կարծուի, զոր հին Բժշկարանն յիշէ, և կաթով եփելով դեղ կու տայ սընգան և ուրիշ հիւանդութեանց։ Գուցէ ըլլայ նոյնն, որ Պ. և Թ. անուամբք Արուսախոտ կոչուի հիմայ այլ, ըստ նոր ծանուցողի, և է Պ. Արուսպուխէ, Թ. Կէլին օթու կամ Եէնի կէլին օթու&lt;ref&gt;Այս անունս հարցնելով բուսագէտ թուրքի մի (Ղալաթալը Ահմէտ էֆէնտի), տուաւ դեղին ու կարմրուկ մաշկով պտուղ մի, որ էր Յակոբուկ, Փ. Coqueret.&lt;/ref&gt;(Հարսնխոտ), իբրև հարսանց ուտելի, զոր գաւառականք կոչեն եւս Հարսին Արուս:

== 248. Արօսի. ==

Հազորանի ծառի և պտղոյ տեսակ մի կամ նոյնանիշ անուն։ Տե՛ս զայն ի կարգին։

== 249. Աւգեր ծաղիկ. ==

Առուեղին հետ յիշեցինք Սալաձորեցոյն երգով, որ անոր և Մամխոպոպի հետ յիշէ. ծանօթ է և յարեւելակողմանս մեր երկրին, որպէս յիշէ Մշակ (ԺԸ, 88):

== 250. Աւելախոտ. ==

Ընդհանուր անուն այն տեսակ խոտերու՝ ուսկից աւել կու շինուի։

== 251. Աւելուկ. ==

Գալիենոսի բառից մէջ սա զուգած է Ղափաթին, այսինքն՝ Լապաթոն, Λάπαζον, անուան, յորմէ Լ. Lapathum, բայց բուն Լ. է Rumex, Փ. Oseille, իսկ մեր լեզուի մէջ կայ ուրիշ անուն մ’ալ պէսպէս այլայլեալ՝ Թթռկիչ, Թթռնիճ, Թրթնջուկ, Թրթկիճ, որ սովորաբար Վայրի Աւելուկ համարուի։ Ամիրտոլվաթ Աւելուկ չի յիշեր, այլ արաբերէն Հումազ բառին ներքեւ կու ստորագրէ. «Համազ, որ Հ. Թթռըկիչ ասէ, որ է Գառնադմակի կ (փոխանակ ըսելու Գառնականջ, վասն զի) և Թ. Ղուզի ղուլաղի ասէ. ածւոց լինի, և ի լերունքն այլ լինի. լաւն այն է, որ ածուենիքն լինի… թէ զիր տերեւն յայն խոցին վերայ դնեն, որ ի յակնջթոռքն լինի՝ օգտէ. և իր հունդն օգտէ արեան թքնելուն… Եւ ցեղ մի այլ կու լինի՝ որ ի ջրին մէջն կու բուսնի, և տերեւն նման է Քասնու մառօքին? տերեւին, և ի գագաթն հունտ կու ժողովի. և թէ եփեն և ուտեն՝ օգտէ փորոյն պնդութեան և կակղացընէ. և թէ զհունտն ծեծեն և գինով խմեն՝ զսիրտն ուրախ առնէ և զհոգսն ի սրտէն հանէ։… Ասէ Պտ., թէ ինքն շատ ցեղ է. մէկ Վայրի, մէկ Ածւոց, մէկ Ջրի. և այն, որ Ջրի է՝ Աքսուլաեաթուն (Oxylabathon) կ’ասեն, և այն, որ վայրի է՝ Սիլխ վայրի կ’ասեն, և Հումազ ըլ-պախար կ’ասեն. և ինքն ի լերունքն կու լինի, և ի թուլ հողի վերայ կու բուսնի, և Հոռոմն այսոր Տատաղաղրիոն? կ’ասէ»: Այս խանգարել բառին վերջի կէսն՝ վայրի նշանակէ, առաջինն? միթէ Լապաթ Λάπαζον և Τρύτλον, Ճակնդեղ:

Հին Բժշկարան մեր Աւելուկի այլեւայլ օգուտները գրէ. «Աւելուկ՝ հով ու չոր է. եփած տուր, հանէ զխարտէշ մաղձն և հահընդէ. — հում ծեծէ և ի վերայ քաղցկեղի դիր. — զունդն գինով խմցո որովայնածաց և ստամոքցվաց. — թէ ջրով զդա յառաջ խմէ, իժաբարի օգնէ, և թէ խայթ է` չահոկէ. — քացխով եփած՝ ի վրայ հերքունի դիր կամ բորոյ. — թէ ըղընգունքն կուտ է, շփէ քացխով և բորակով, և զինքտ ի վրայ դիր: Եփէ ու ի ջուրն նստո, կամ լից, որ կիծ ուննայ. — Ակռացվու՝ ի գինի եփէ վ’ի բերանն առնու: Թէ ի կզակ-գլուխն ելունտ կամ խոզք (լինի), եթէ գինով և ի վրայ դիր. — Փայծաղնցվի՝ եփէ քացխով և ի վերայ դիր. — եփէ գինով և խմցո, զգոյնն սրբէ, և զքար՝ որ փաղաբուշտն՝ սրբէ»:

== 252. Էգ Աւելուկ. ==

Ոմանք զայս նոյն համարին ընդ Էգ Երնջայի, ուր պիտի յիշենք։

== 253. Աւելկի Ծաղիկ. ==

Փոքր խոտեղէն բաժակաձև ծաղիկ մի կարմրասպիտակ, շրթունքն թել-թել:

== 254. Աւելտկուկ. ==

Որ և Աւելուկի տակ, յիշուած ի Բժշկարանս իբրև դեղ, օտար յոյն անուամբ, Քառջիդոս? խոտ, զոր օրինակող մ’ալ գրէ Քառջիդոսխոս:

== 255. Աւելի պիպիլ. ==

Անտառային բոյս մի, անունը՝ նմանութենէն առած, Տրապիզոնի կողմերում ծանօթ. ուսկից անգղիացի գունցն՝ յամին 1883-4՝ հռչակեց իբրեւ տեսակ մի Չայ (տե՛ս յէջ 72)։

== 256. *Աւենիա? ==

Ըստ Ամիրտ. «Խոտ-մն է, որ տերեւն ի Ջրկոտիմի տերև կու նմանի, և շատ ծակտիք ունի. ասեն, թէ ցեցն է ծակծըկել, և Թ. այսոր ազգ մի ԿալընՃուկ չիչակի ասեն. և թէ քամեն զջուրն ի յաչքն կաթեցնեն՝ զաչից մթութիւնն տանի»։

== 257. Աւետիկ. Ավետիք. ==

Կարմիր հատով ցորենի տեսակ, «որոյ հասկերն անփուշ են», կ’ըսէ Մանանայ (եր. 442):

== 258. Աւիւն. ==

Կամտեսակ մի է կամ հոմանուն Կնիւնի։ Տե՛ս զայս:

== 259. Աւճոր. ==

Ընդհանուր անուն ընդեղինաց, ըստ Զէյթունցոց, ինչպէս Բակլայ, Ոսպն, և այլն։

== 260. *Ափարբիոն կամ Աբարբիոն. ==

Խանգարեալ անուն Ευφορβία Լ. Euphorbia, Փ. Euphorbe, բուսոյ, յանուն Եւփորպայ բժշկի Մաւրիտանիոյ Յուբաս թագաւորին։ Բժշկարանք աւելի կրճատելով ալ գրեն. «Ֆարֆիոն, և ֆռանկերէն Ֆարպիում»: Ամիրտոլվաթ` արաբերէն Եէթուհ ﻴﺘﻮﺡ բառին ներքեւ կու ստորագրէ. «Այն խոտն է, որ կաթ ունի. եօթն ցեղ է. կաթն և հունտն և տերեւն՝ երեք տարաճան տաք և չոր է և այրող է. և կաթն՝ այրած ակռան կտրատէ, և զսպին ի յերեսացն տանի… և ի ըղնգան քովի զաւելի միսն ուտէ, և զմորթն խոց կ’առնէ. — Ասէ Պատէհին, թէ ամենայն խոտն որ կաթ ունի՝ այն ի Եէթուհներուն է. որպէս Շիպրիմն և Յաշրն և Ըռզիան. և իր ցեղերն շատ ազգեր են և ամէնն վնասակար է. և ուժովն՝ կաթն է, և այլ յետեւ հունդն է, և այլ յետեւ տերեւն է. և թէ զկաթն, որ (ի) ջուր վաթես, որ տեղ որ ձուկ կենայ՝ ’ի ջրին երեսն գան»:

Նոյն Ամիրտ. առանձինն յիշէ և զԱփարբիոն, ոչ իբրև բոյս, այլ անոր հիւթը, հանդերձ Լ. Ֆարպիում և Աֆարպիոն անուամբք. «Եւ ինքն ի Անծրութ կու նմանի. խէժ-մն է, մէջն փոս և խիստ սուր է. լաւն այն է, որ նոր լինի և սուր լինի»: Այս այլ կ’աւելցընէ մեր բազմաքրքիր հեղինակն, թէ. «Ի յայլ գիրք գտայ, որ Ճունտուպատասդարն է», կամ Ճումպութաստար, այսինքն՝ է Ճօնտպատէսդէր ﺠﺫﻝﺬﺎﮟﺴﺘﺮ, որ բոլորովին տարբեր բան է, և ինչպէս ինքն իսկ գրէ այս անուան տակ, Կղբու ձուն է, որ է Ղունտուզ հայասին։ — Դարձեալ գրէ. «Ինքն խէժ է դեղնբար, և փշեր ունի, աղէկն նորն է և ուժով»։ — Ափարբիոնի հարիւրաւոր տեսակք կան, ի Հայաստան այլ գտուին շատ, և հարկ է, որ բնիկ հայերէն անուն այլ ունենայ ազգն, կամ ոմանք ի տեսակաց, որոց մէջ բուսաբանից կոչած մէկն այլ է Հայկական ն, E. Armeniaca. — E. Gerardiana ի Գանձակ. — E. Marschalliana, յԱզղոր, Վան. — E. Denticulata ի Ծանախ. — E. Bothriosperma (Խորասերմն) ի Մուշ, Կիւմկիւմ, — E. Rumicifolia ի Մոկս: — Մեծածաղիկն՝ E. Megalantha յԵրեւան. — E. Wittmanni յԱզղոր. — E. Eriophora (Ասրաբեր) ի Թ–Հ.&lt;ref&gt;Կարդա Թուրքահայք, Թուրքիոյ Հայաստան, ինչպէս Ռ-Հ. Ռուսահայք։&lt;/ref&gt;— E. Subtuberculata ի Հեր. — E. Orientalis ի Մոկս, Խօշատէրէ. — E. Macrocarpa, E. Condylocarpa, E. Szowitsi, E. Arvalis, E. Petrophila, E. Virgata, E. Iberica, E. Glareosa, E. Tinctoria, յայլեւայլ կողմանս:

== 261. Ափիոն. ==

Ծանօթ այս անուամբ՝ յարեւելս Աֆիոն, յարեմուտս Opium. ոչ բոյս, այլ հիւթ բուսոյ Մեկոնին որ և Խաշխաշ. այս ետքի անուամբ յիշեմք մենք այլ բոյսը, իսկ այս տեղ քիչ մի մեր բժշկապետին ըսած էն, հիւթին համար «Աբիոն, որ է դալար և սեւ Խաշխըշին և Հազրին խէժն և կաթն. երկու ազգ կու լինի. լաւն այն է, որ խիստ լեղի և հոտն սուր լինի… Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ ինքն դալար Խաշխըշին կաթն է. և թէ ի տաք ջուրն ձգեն՝ շուտ տրորի. և թէ յարեւն դնես՝ շուտ կակղանայ. և այն, որ սուգծու է՝ զջուրն դեղին կ’առնէ, և խոշոր լինի որպէս մումիա։ — Եւ ասեր են, թէ Վայրի Հազրին կաթն է. և այն, որ փայլուն է՝ խէժն է։… Աղէկն ի Մսրայ գայ:.. Ասէ Պտ., թէ յորժամ ուզենաս, որ ի ծառէն քաղես, պիտի որ զբերանն ամուր կապէ և փակէ մարդ, որ փոշին ի բերանն չմտնու. թէ մտնու՝ զակռանին կու վաթէ իր փոշին զամէնն. և յորժամ զինքն ժողովեն, կու պիտի որ կտուած Բակլայ խառնեն ի մէջն, որ ուժն չխափանի»։ — Շատ տեսակ օգուտներն և վնասներն յիշելով՝ կու վերջացընէ գրողն. «Աստուած օրհնէ զայն մարդն, որ զԱֆիոն ուտելն իր գործ չանէ»:

— Տե՛ս և Խաղպատ։

== 262. Ափնիք. ==

Արաբ բառէ առնուած, որ է Քէֆի-ատամ, Ադամայ կամ մարդոյ ձեռք. Խոտ-մն է կ’ըսէ Ամիրտոլվաթ, որոյ ուժն կամ ազդեցութիւնն նման է Քաֆ ըլ-Հարիրին օգտութեան և զօրութեան. ետքինս Կատուաճանկն է, զոր գտնես ի կարգին։ Պէյթար կ’աւելցընէ, որ բոյսն կանգնաչափ մի բարձր է, տերեւներն Մրտենւոյ նման, վերի ծայրերնին քիչ մի կլոր. արմատն կամ տակն կէս դեղին կէս սեւ գունով, ներսի դին կարմիր։ Թարգմանիչն (Leclero) անծանօթ բոյս մի համարի, բայց հաւանօրէն է Լ. Symphytum, Փ. Consoude, և Հ. Շամղիտակ, կամ Ծործորակ: Տե՛ս զայս։

== 263. *Ափրիանա. ==

Անծանօթ և ստուգելի «Խոտ մի, ըստ Բժշկարանի, որ ի չարեաց կամ ի ջատկաց (կախարդ կին) ահ լինի, զնա հանէ և առ իւրն պահէ, չկարէ ոք ինչ առնել։ Նշանն այն է, բարձր է, և ծաղիկն բոլոր և խիստ կարմիր, քան զամենայն ծաղիկ. տերեւին ծայրքն սուր լինի. սերմն նման է Նռան հատի. ի լերինս լինի։ Երբ կտրես՝ ասա՛, թէ, Զքեզ վասն այս իրացս հատանեմ»:

== 264. Աքալ. ==

Ամիրտ. Ասգալինաս անուան տակ կը գրէ. «Որ է Աքալ. Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ ինքն խոտ-մն է, որ երկու ցեղ կու լինայ. և ինքն ի ջրեզերնին կու բուսնի. և մէկն պտուղ չունի, և մէկն սեւ բոլորկեկ պտուղ ունի. և թէ այն պտղէն գինով խմես՝ զփորն կապէ… և թէ զտերեւն սպեղանի առնես և ի վերայ օձահարին դնես, օգտէ, բայց (թէ) զայն պտուղն ի կրակն տապկես և ապա խմես, օգտէ»: — Երկու անուններն այլ չի գտայ Պէյթարայ մէջ. առաջինն յունաձայն է, որոյ նման կան Ascalea և Ascalia բոյսք՝ Կանգառի և Կառին ցեղէն. կայ և Ascalonia, որ Ասկաղոնի Սխտոր նշանակէ, բայց և ոչ մէկն Ամարտոլվաթայ ըսածին յարմարին։ — Ծանօթագոյն է Ասկլիպիասն Յ. ’Αςκληπάς, Լ. Asclepias. Ար. ﺍﺴﻘﻟﻴﺒﻴﺎﺱ, որոյ յատուկ Հ. անունն ինձ յայտնի չէ. և մեծ ցեղ մ’է բուսոց, աւելի տաք երկիրներու, այլեւայլ ազգ բաժնուած, յորոց՝ Թունաթափ՝ Vicetoxicum ազգի ճերմակ տեսակն (A. Canescens) տեսնուած է ի Ծանախ, յՈւռհա. — Սեւ տեսակն V. Nigrum ի Հս. և Հր. Կովկաս, Ճիմիլ լեռ. — Sմոլեան կոչուածն V. Tmoleus ի Բաբերդ, ի կողմանս Մոկաց. — As. Cyanchum ազգէն՝ Սուր (Acutum) կոչուածն՝ յԱմիդ, Խարբերդ։

== 265. Աքաղաղի խոտ. ==

Բժշկարան մի յիշէ, բայց չի բացատրեր, գուցէ ըլլայ Աքլորուկն:

== 266. *Աքլիլմէլիք կամ Իքլ իւլ-մէլիք. ==

Արաբերէն նշանակէ թագաւորի պսակ, և ըստ այսմ կոչած է Ասար բժիշկն Թագաւորապսակ, ուր և յիշեմք, նաեւ ուրիշ անուններ, բայց այս արաբացի անունն յարեւելս հասարակաց ըլլալով և ի մեր բժշկական գիրս, հարկ համարեցանք յիշել և այս տեղ:

== 267. Աքլոր–կոտոշ. ==

Ըստ Շէհրիմանի սա է Յունաց և Լատինաց Osyris կոչած բոյսն, զոր նոյնպէս կոչէ և Պէյթար ﺍﻮﺴﻴﺮﻮﺱ, և սեւագոյն բոյս մ’ է կ’ըսէ, բարակ, բայց դժար կոտրուող ճիւղերով, զոր կրակ վառելու գործածեն. տերեւներն ալ նման Կանեփոյ, նախ սեւ՝ յետոյ կարմրին. համն լեղի և բացողական (apéritive): Ի՞նչ նմանութիւն ունի աքլորի կոտոշի կամ գագաթան. — տեսնողն ստուգէ։

== 268. Աքլորուկ կամ Աքլորիկ. ==

Որ և Կաթնբանջար կոչուի, և գտուի մեր երկրին այլեւայլ կողմերում, ի Շիրակ, Լօռի, Վան. գարնան կու բուսնի և կ’աճի. կարճ բոյս մ’է, զոր թթուեցնելով կու պահեն ի պաշար ձմեռուան և պահոց (տե՛ս յէջ 68).

== 269. *Աքսար. ==

Աաքուցար ըստ Ար. ﺍﺃکﮇﺎﺮ։ «Որ է Խլալ (ըստ Թուրքաց). ինքն խոտ-մն է, որ իր տերեւն նման է Ստեպղնին տերեւին, և ինքն մէկ-մէկ կու բուսնի, և յերկանքն երկու թիզ կու լինի, և գագաթն Սամիթի գագաթ կու նմանի, բայց ծաղիկն սպիտակ է և տակն բոլոր, քան ընկզի մի չափ. և թէ ի քօքէն հաց առնեն և ուտեն՝ քնացընէ։ Եւ ինքն լինի ի ցանի տեղերն և արտերն և ի լերունքն. և ինքն տաք է և չոր է, և իր անունն Թ. Խաղալ ասեն։ Ով որ յամէն վաղվընէ մինչեւ տասնուհինգ օր ամէն օր զասոր հունդն երկու մթխալ ուտէ և Տատաշի ջուր խմէ ի վերայ, հալէ զան քարն, որ երիկամն լինայ»։

Այս բոյսս բուսաբանից տարակուսի և վիճի առիթ եղած էր, հիմայ հաւանին, թէ ըլլայ կոչուածն Bunium Bulbocastanum. Փ. Noix de terre, որ նշանակէ Գետնի Ընկոյզ, Ամիրտոլվաթայ ստորագրածին այլ յմարմար։ Պէյթար ուրիշ շատ անուններ այլ յիշէ Աքսարայ՝ Ասորւոց և Ափրիկէի այլեւայլ կողմանց մէջ լսուած։ — Հաւանօրէն այս է և Հ. Գետնիպտուղ և Գետնի աղիք կոչուածն, այլ և Երկրմայր, զորս տե՛ս ի կարգին:</text>
      <sha1>a4cvlan0enidxodb85idw68ba2r8gpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397253</id>
      <parentid>397248</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207879" sha1="6xhgjo9h2xp99l6ejh8ju92iqld0c43" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = 
|next = [[Հայբուսակ/Բ|Բ]]}}

== 1. *Աալուսան կամ Այալուսան. ==

Ամիրտոլվաթայ բառագրոց առաջին բառն է, նոյնպէս և Իպն Պէյթարի՝ ուսկից առած է, իսկ սա ի յունականէն Ալի՛սսա, կամ ի լատինէ Alyssum, որ է ուսումնական անունն, փռանկերէն ալ Alysson. Ինչ տեսակ բոյս ըլլալը պիտի իմացընէ (երբ այբբենից կարգն հասնի) հայերէն շնորհաւոր անունն Վառվռուկ, որոյ համանիշ է անշնորհք անուն մ’ալ, Իշաքեղ։

== 2. *Աբարբիոն. ==

Այս ալ օտար և խանգար անուն է, աւելի լաւ գրուած է Ափարբիոն, որոյ կարգին նշանակենք ինչ ըլլալը:

== 3. Աբեղախոտ. ==

Վայելուչ կամ խորհըրդաւոր հայ անուն մի, որոյ թարգմանութիւն է թուրքարէն անունն ալ, Գարապաշ կամ Քէշիշ օթի, բայց գաւառային կամ ռամկական բառ է. բուն հայերէն անունը բժշկարանք կ’աւանդեն Եզնախոռն կամ Եզնախոտ, զոր գտնես ի կարգին: Աւելցընենք այս տեղ՝ որ նոյն բժշկարանք օտար և խանգար բառով մ’ալ կը յիշեն այս բոյսս, Աստոխօտոս կամ Աստախոտոս։

== 4. Ագարակի խոտ. ==

Ի գիրս յիշուած չէ, բայց ի նոր գրողէ, որ համարի գրոց Բաշխ կոչածը (տես ի Բ.) սա արաբերէն կոչի Ակիր, Ակար, և լատինն Acorսs, Փ. Acore. արդեօք այս անուննե՞րն են Ագարակ փոխուած թէ Ակարն յԱգարակէ։

== 5. Ագռաւի թուր. ==

Ի գիրս չեմ հանդիպած, բայց արաբերէնի թարգմանութեամբ յիշուի յԱմիրտոլվաթ, Սէյֆ էլ-ղօրապ. այս ալ ըստ յունական Քսիֆիոն բառէն, որ նոյնպէս թուր կը նշանակէ, ինչպէս և լատին անունն Gladiolus, ուսկից փռանկն Glayeul. Ամիրտոլվաթ ուրիշ արաբացի անուններ ալ յիշէ, ինչպէս Տուրխուլ, փոխանակ գրելու Տուրհաուլի ﮞﻮﺒﺣﻭﻁ, և կ’ըսէ ըստ Պէյթարի, «Ինքն ի վայրի Սուսանին ազգէն է, որ Հելլենացիքն Քասխիուն (Քսիֆիոն) կ’ասեն. և ինքն Sահվաստն է»: –Իպն Պէյթար ալ ուրիշ անուններով կու ստորագրէ ինչպէս, Տալապութ, ﺮﺎﺑٜﻭﺕ Նաֆուխ, զոր յիշէ և Ամիրտոլվաթ, նոր անուն մ’ալ աւելցընելով, Նաֆուխ, որ է Տիլէօտ. և այս օտարոտի անուան տակ կու ստորագրէ. «Ինքն կարմիր Սուսանն է, որ թուրքն Քաքլին չիկտամի, և ոմանք ի Թուրքացն Ղուզղուն ղլիճի&lt;ref&gt;Ղուզղուն՝ արծուի տեսակ բարձր թռչող հաւ մ’է, հայերէն Ոսկրկուլ կոչուածն համարուի։ Ամիրտոլվաթ այս անունը կու յիշէ Արաբաց Նասր բառին տակ. «Որ թուրքն Կարկազ (Քէրքէզ) կ’ասէ, և Հայն Ոսկրկուլ. և այսոր պատմութիւնն մէկն այն է, որ քան զայս բարձր թռչնող ձագ չկայ. և մէկ օրն յարեւելից մինչեւ յարեւմուտս երթայ և դարձեալ կը դառնայ. և այլ որ զարմանալի իմն այս է, որ քանի ի հեռու տեղ մեռածի միս ուտէ, նա՛ այն օրն պիտի որ երթայ զիր բունն (բոյն), և զիր ձագն գտնու»:&lt;/ref&gt;ասեն, և տերեւն ի թուր կու նմանի. և միրգ ունի ի բոլորն. և մէկ կանգուն ի գետնէն ի վեր կու ելանէ. և երկու տակ ունի՝ մէկն ի վերայ մէկին հեծած. մանր սոխ կու նմանի, և ներքեւինն թոռմած և վերեւինն ի լի կու լինի և գէր. և թէ զան վերի տակն գինով և խնկով սպեղանի առնես և յանձն օծես՝ օգտէ հերքունին». (թուրք. Թեմրէկի հիւանդութիւն, իբրեւ բորոտութիւն):

== 6. Ագռաւի ծաղիկ. ==

Ի գիրս չեմ հանդիպած, այլ ի նոր բառագիրս, ջրային եղէգի տեսակ է, որպէս Կնիւն։

== 7. Ագռաւի ճանկ կամ Ագռաւի ոտք. ==

Բժշկարանք ոմանք համառօտ կ’ըսեն, «Խոտ է, երեք տերեւ ունի, միջինն երկան և քովինն կարճ»: — «Մայիսն կը բուսնի այս խոտս. դեղին ծաղիկ ունի»։ Իսկ Ամիրտոլվաթ ի կարգին յիշելով այս երկու հոմանիշ անունները, որ է Ըռին իլ- ղուրապ, մեկնութիւնը կու տայ Ատրիլալ կամ Աատրիլալ անուան տակ, որ է Թրիլալ կամ Աաթրիլալ ٱاﻁﺭﻴﻼﻝ ըստ Պէյթարի. «Թուրքն Խլէլ ասէ, բայց չէ ստոյգ, և Ղուզղուն այաղի կ’ասեն. և ինքն ամենայն դիմօք ի Սամիթ կու նմանի, բայց ծաղիկն սպիտակ է։ Եւ այլ կու ասեն, թէ հունդն նման է կարոսի հընդին, և խիստ լեղի է, և կապուտգոյն, և կայ որ կանաչ քիչ մի մեծկակ է. այն է Այատրիլալի ղալպն. և այն որ կապուտն է` Այատրիլալի Մըսրին է (Եգիպտական). և Ըռիճ իլ ղուրապ կու ասեն, որ է հայերէն Ագռաւու ճանկ, և Ճուզվի շէյիտան (ալ) կ’ասեն». փոխանակ գրելոյ Ճէզրի շէյդան ըստ Պէյթարայ, որ նշանակէ Սատանի Ստեպղին (Թ. Հավուճ)։ — Դարձեալ գրէ. «Ագռաւի ոտք. ի գետնէն ի վեր մէկ թիզ կ’ելնէ, և երեք-երեք տերև ունի. նման է Կոտման տերեւին. այն տերեւն որ ի մէջն՝ երկընկեկ է քան զերկուքն, և երկու քովին կարճ լինի. նման է ագռաւի ոտաց»։ Պէյթար զանազանէ իր Աաթիրլալ կոչածը (զոր թարգմանիչն փռանկ Ptychotis verticillata անուանէ ի լատինն), բուն Ագռաւիճանկէն (Ռիճ իլ-ղուրապ), զոր կոչէ ի լատինն Lotus Ornithopodioides.

== 8. Ազազու. ==

Գալիենոսի բառից հաւաքման մէջ գրուած է. «Կարբազէ ` Ազազուն». Ստեփանոս Ռոշքեան իր Հայ-Լատին բառագրոց մէջ կ’ըսէ. «Արմատ բժշկական փոքր և նօսր, նման ոստոց կինամոնի». և դարձեալ. «Է խոտ թիւնաւոր. Carpesia». ուղիղն Carpesium. փռանկերէն ալ Carpésie, ’ի յունականէն Καρπήςιου. Պէյթար ալ կու գրէ Գարֆիսիուն, բայց բուն արաբացի Քէպապ բառով կու բացատրէ. զոր պէտք չէ շփոթել ընդ Քապապայ (որ և Հապպէլ–արուս), զոր կը յիշէ Ամիրտոլվաթ ալ. «Քապապա՝ որ է Հապըլ յարուս». բայց առաջինը չի յիշեր։

== 9. Ազատ. ==

Այսպէս կոչուած է նոր գրուածի մի մէջ Բրաբիոն ծաղիկն. տե՛ս զայս:

== 10. *Ազատդրախտ. ==

Յայտ է ձայնէն, որ Պարսից լեզուով է, Ազատ տիրէխթ, և մեծ ծառ նշանակէ. նոյն անունն ընդունած է և ուսումնական լեզուն կամ Եւրոպացիք, Melia Azidarach. այս անուամբ կու ստորագրէ և Ամիրտոլվաթ ըստ Պէյթարայ. «Ինքն մէկ մեծ ծառ է, միրգ ունի, որ ի կաղին կու նմանի.… լաւն այն է, որ յածուենիքն բուսնի։ Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ իր ծառն նման է Ալուճին ծառին, և միրգն ալ ի ալոճու կու նմանի. բայց ի մրգէն մի՛ ուտեր, վնասակար է, կու սպաննէ. և թէ զծաղիկն հոտվրաս՝ զըղեղան կալուածն բանայ։… Մէնհաճին&lt;ref&gt;Էպն Ճէզլա Պաղտատցի գիտուն բժիշկն ԺԱ դարու, մարդուս սննդեան հարկաւոր և դեղոց բառագիրք մի շինած է Մէնհաճ կոչելով, որ նշանակէ՝ շիտակ կամ արքունի ճանապարհ. Ամիրտոլվաթ շատ անգամ կու յիշէ զսա, Մինհաճին տէրն կամ գրողն անուանելով։&lt;/ref&gt;տէրն ասեր է, թէ Սպաննող է. և մեք փորձեցաք, որ չէ հանցգուն, և իր պտուղն քիչ մի քաղցրութիւն ունի. և Մինհաճին տէրն ասէ՝ թէ խիստ լեղի է. և չէ այսպէս: Եւ իր տերեւն զմազն կու երկընցընէ, թէ զգլուխն իրմով լվանաս»։ — Այս երկու վկայութեանց հակասութիւնը թողլով նոր փորձողաց ստուգել, յիշենք որ մեր բժշկապետն այս ծառին այլեւայլ արեւելեայ անուններն ալ գրէ. որոցմէ զատ յԱսորիս ալ Ճէրուտ կոչուի։ Բայց մեզի ամենէն կարեւորն է մեր իրմէ վերջի բժշկապետին՝ Ասարայ՝ յայտնածը, թէ Խորենացւոյ Աշխարհագրութեան մէջ Արաբիոյ բուսոց կարգը դրուածն Խախակ՝ այս Ազատտիրախտ ծառն է. ինքն ի՞նչպէս ստուգեր է արդեօք։ — Փռանկք կ’անուանեն բաց յուսումնականէն նաև Arbre saint. Arbre à Chapelet. ըստ այսմ և Թուրքք (ըստ Պալատցի Տիրացու Գէորգեայ Տէր Յովհաննիսեան՝) Թէսպիհ աղաճի:

== 11. Ազատքեղ. ==

Վայրի Կարոսն է, ինչպէս լատին անունն ալ նշանակէ Petroselinum (Քարերու Կարոս), յորմէ փռանկն ալ Persil. Թ. Մաղտանոս. Ռ. Петрушка. Պէյթար լատին կամ յոյն բառն ալ տառադարձութեամբ գրեր է Պեթրասէլինուն. այսպէս և մերս Ամիրտոլվաթ՝ աւելի ծռելով «Պէտրուսէլինոյ, որ է Ֆատրասալիոն». այս անուան տակ գրէ. «Ֆատրասալիոն, և ինքն է վայրի Քարաւիզն. և լաւն այն է, որ հունտն սեւ լինի և պինտ լինի և խոշոր լինի… և թէ զինքն շատ ծամեն՝ զՍոխին և զՍխտորին հոտն կու կտրէ… և իր հունտն օգտէ ամենայն մահացու դեղոց»:

== 12. *Ազարիղի. ==

Ըստ Ամիրտ. «Ինքն խոտի տակ է, որ ագռաւն ուտէ՝ խեւնայ. աղէկն նորն պիտի… Ասէ Սահակն, թէ ինքն թմրադեղ է»։ — Սահակն անուանի բժիշկ է Հրեայ, Իսրայելացի մականուանեալ, ծն. յամի 845. +100 ամեայ:

== 13. *Ազարիոն. ==

Ըստ Ամիրտոլվաթայ, «Ինքն Ախհաւանին ցեղերուն է (տես զայս անուն), և ծաղիկն ի ոսկու գոյն կու նմանի, և ի ածվենիքն կու լինի, և ի լերունքն այլ կու լինի. լաւն այն է, որ լերունքն լինի… Պատէհին&lt;ref&gt;Թերեւս Իպն Պահթուի բժիշկն, յառաջին կէս ԺԱ դարու:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ պարսկերէն Ազարիոն կ’ասեն, և Արտամ այլ կու ասեն, և շատ խօսքն Սահիպ Ճամէյին&lt;ref&gt;Մեզ անծանօթ հեղինակ:&lt;/ref&gt;է, որ ասէ, թէ Ախհաւանին ցեղերուն է, և Կուլի Ախաւան կու ասեն. դեղին կու լինի և կարմիր կու լինի. և այս չէ ստուգ. Ախհաւանին ծաղիկն դեղին և սպիտակ կու լինայ։ Եւ ասացած է, թէ իր բուսն մէկ կանգուն կու լինայ. և գրոցս շինողն ասեր է, թէ Բուսն Ախհաւանին մէկ կանգուն կու լինի, բայց Ազարիոնին բուսն մէկ կանգուն և մէկ թիզ այլ կու լինի. և տերեւն Ախհաւանին տերեւին կու նմանի ստուգ, բայց ծաղիկն խիստ կարմիր, որպէս կրակին գունովն, և ծաղկին մէջն սեւ կու լինի գունն. և Ախհաւանին ծաղիկն ի սորա ծաղկէն փոքր կու լինի, բայց Ախհաւանին ծաղկին մէջն դեղին և եզերքն զէտ երակներ սպիտակ է. և Ազարիոնին եզրի երակներն կարմիր է, և մէջն սեւ է։ Այս ցեղիս Շախայիղ (Շէգայիգ, ﺸﻘﺎﻴﻕ) կ’ասեն և կու ստուգեն։ Եւ ասեր է գրոցս շինողն&lt;ref&gt;Շատ հեղ այսպէս կ’ըսէ Ամիրտոլվաթ, և ինքն իսկ կարծուի գրողն, բայց երբեմն օտար հեղինակ՝ ուսկից թարգմաներ է։&lt;/ref&gt;, պարսկերէն Ազարկուն (Ազէրկիւն ﺁﺯﺮﻜﻭﻥ) կու ասեն, որ թարգմանի կրակին գունով»։ — Այսքան բացատրութենէն զատ Ամիրտոլվաթ կու գրէ, թէ Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ «իրենն (Ազարիոնի) Եզին աչք ասեն, որ է Այն ըլ-պախարն», և այլն, և կու նկարագրէ այս բոյսս, որ տարբեր է յԱզարիոնէ, և Պէյթար ալ որոշ և զատ գրէ Պէհար անուան տակ Եզինաչքին նկարագրութիւնը, ուր մենք ալ պիտի յիշեմք: Իսկ այս Ազարիոն կամ Ազարիան (եթէ ստոյգ է անունս) յիշուած չէ ի Պէյթարայ, և կըրնար կարծուիլ, թէ մեր հեղինակն շփոթէ ընդ Ասարունի (Asarum), բայց զայս ալ առանձին կա ստորագրէ և հայերէն Մրուանտակ կոչուիլը կ’իմացընէ, որ թէ ոչ տարբեր ցեղէ՝ այլ տարբեր տեսակ բոյս է։

== 14. Ազոխ. ==

Յայտնի է այսպէս կոչուիլ տհաս խաղողին, որոյ նմանութեամբ իմն կոչուի և հետեւեալն.

== 15. Ազոխ վայրի. ==

«Որ է, ըստ Ամիրտ., Հայիյալամն, որ է Մէշպահարն». սա պարսկերէն է ﻣﻴﺸﺑﻻﺍﺮ, և նշանակէ մշտադալար, Sempervirum. այս լատին անուամբ յատուկ բոյսն՝ ըստ մեզ է Գառնադմակիկն, իսկ Միշպահարն՝ զոր Ամիրտ. կոչէ և Հավչաշմ, է Telephium կոչուածն ի Դիոսկորիտեայ, ըստ բուսաբանից, զոր մեր հեղինակն ալ յիշէ, կոչելով «Տիլաֆիոն. ինքն ի Հայիյալամին ցեղերուն յիշած է, և Գալիանոս ասէ, թէ բնութիւնն տաք է», և այլն. Պէյթար կ’իմացընէ, որ ոմանք այս բոյսը կ’անուանեն նաեւ Անմեռուկ վայրի։

== 16. *Աթխար. ==

Ուղիղն Իթխիր, արաբացի բառ, հայերէն Վաղմեռուկ։ Գրուած է և Ադխար ի Վաստակոց գիրս (Գլ. ՃԿԳ):

== 17. Աժրի. ==

Պոնտոսի կողմերը ռամկօրէն այս անուամբ յիշուի Հաճարի ծառն։ Տես զայս:

== 18. Ալաժարի կամ Ալաժահրի. ==

Մշեցոց շատ ծանօթ բոյս կամ թուփ մ’է. գընձի նման մանր պտուղ կու բերէ, զոր չորցուցած աղալով՝ դեղին ներկ կու հանեն, մորթ գունաւորելու։ Ամիրտոլվաթայ անծանօթ է այս բոյսս, բայց իրմէ քիչ մի հին հեղինակ, Մատթէոս Վ. աշակերտ Գրիգորի Տաթեւացւոյ, իր Վեցօրէից մեկնութեան գրոց մէջ (Գլ. Ի) կ’ըսէ. «Ամենայն բոյսք բնական որակ ունին կանաչ. և այսմ՝ գունոյ պատճառ ուսանիմք ի ներկոցէ անտի. քանզի զՏորուն (որոյ ցեղէն է Ալաժահրին ալ) և զԼեղակն յիրար խառնեն, այսինքն՝ զսեաւն և զկարմիրն, ծնանի լուրջ (գոյն). իսկ յորժամ յԱլաժահրն ձգեն՝ որ է դեղին, կանչի (կանաչանայ). և նիւթն բնական սպիտակ լինի»: — Եւրոպացիք ալ այս անուամբ կոչեն Alizari, այլ և Արեւելեան Տօրուն։

== 19. Ալանկիտակ. ==

Սխալ գրուած է, պէտք է կարդալ Սղանկի տակ. տես այս անունս, կամ Զրեւանդ կամ Որդնտակ. թէ և կայ Alaոgium անուամբ փշոտ ծառ մի:

== 20. *Ալատնի. ==

Ալաթինի Պէյթարայ, որ կոչէ և Լէպլապ, Լ. և Փ. Elatine, ի յոյնէն առած (Ελάτιυος, որ է Եղեւին, վասն զի տերեւներն ասոր կը նմանին), իսկ ըստ մեր Ամասիացւոյն. «Մէկ ցեղ խոտ մ’է, որ տերեւն սխտորի տերեւ կու նմանի, և տակն փոքրիկ և բոլոր կու լինի, և ինքն մէկ ազգ սխտոր է, և հինգ կամ վեց ճուղ կ’ունենայ, և յերկայնութիւն մէկ-մէկ թիզ կու լինի, և ի ցաներուն մէջն և ի փոս տեղրանք կու բուսնի. և տերեւին համն ի Գխթորին համն կու նմանի», և այլն:

== 21. Ալի. ==

Գեղաքունեաց կամ Սեւանայ ծովու եզերաց ծաղկանց և բուսոց կարգին՝ կու յիշէ նոր գրող մի (Տէր Աւետիքեան)՝ առանց բացատրելու։

== 22. Ալոճի. ==

Պտուղն ալ Ալոճ, կամ Ալուճ, ինչպէս կ’անուանեն և Թուրքք՝ Հալըճ. հայերէն հնագույն և հարազատ անունն է Սնձենի կամ Սնձնի, բայց պտուղը պէտք չէ շփոթել Սինձի հետ, որ զատ բոյս կամ բանջար մ’է. ինչպէս նաև Ալոճ պտուղն ալ ընդ Ալուճ բուսոյ: Վաստակոց գիրքն երկու անուանքն ալ մէկտեղ յիշէ (Գլ. ՄԽԵ), «Վասն Սերկեւելի և Սնձնենեաց՝ որ է Ալուճ.» ուրիշ տեղ ալ (ՄԻԸ), «Տունկք՝ որ ի չաչի ջանջխէ լինին (այսինքն ճիւղէ մի առաջ եկած) այսոքիկ են, Խնձորենի, Կեռասենի, Սնձնի, Նռնենի, և այլ այսպիսիք»: — Լ. Azerolus. Փ. Azérolier, կ’ըսեն նաեւ Pomette de doux closes. Ռ. Азероловое дерево. հայերէն ալ կ’ըսուի Վայրի Խնձոր, ուրիշ լեզուաց մէջ ալ Լեռան Խնձոր. ինչպէս նաեւ արաբերէն, ըստ Ամիրտ. «Զարուրի ճապալի, որ է Վայրի Խնձորն, որ է Ալուճն, որ հայերէն բառով Սինձն», և այլն։ Թողումք ուրեմն այս բառին ներքեւ յիշել իր ուրիշ բացատրութիւնն ալ, իսկ հօս յիշենք նոյն անուամբ տարբեր ցեղի՝ բոյս մ’ալ, որ է.

== 23. Ալուճ. ==

«Որ է ինքն, ըստ Ամիրտ. ի Մուխալլասային ցեղերուն, որ պարսկերեն Քազնաք կ’ասեն», կամ Քազռանկ, իսկ Մուխալասայն տեսնենք ի կարգի Մ տառի. այս տեղ այսչափ ըսենք, որ խոտեղէն բոյս է մանր հունտերով, որք շատ բանի և զօրաւոր դեղ կ’ըլլան, ըստ հեղինակին, բայց եւրոպացի գիտունք դեռ չեն ստուգած ինչ ըլլալը, այլ Linaria (Վշատեսակ) բուսոց ցեղէն համարին:

== 24. Ալոչա կամ Ալուչա. ==

Տեսակ մի է վայրենի Սալորի։

== 25. Ալոց. ==

Դեղձի տեսակ է, մեծկակ և մսոտ։

== 26. Ալու. ==

Փաթաթ անուանեալ Գետնախնձորն է, ըստ Մեսր. Թաղիադենց (Առաջն. Մանկանց), բայց Ալու պարսկերէն Սալոր կու նշանակէ. ասկէ թերեւս վերոյիշեալն Ալոչա։

== 27. *Ալպուճ. ==

Հնդկային պտուղ մ’է, ըստ Բժշկարանի, կամ «Խոտի մի տակ է, որ ի Հնդկաց կու գայ, և ինքն ի Պուզէտան (Orchis) կու նմանի, և սպիտակ կու լինի, և ի վերայ սեւուկ կէտկուներ կու լինի, և համն լեղէհամ է»: Պէյթար՝ ուսկից առած է Ամիրտ. նոյն կու համարի Ալպուճն՝ ﺍﻟﺑﺝ, Արաբաց Վաճ ըսած եղեգանման բուսոյն, որ է Յ. Αχορου. Լ. Acorus calamus. Փ. Acore։

== 28. *Ախախիա կամ Աղաղիա. ==

Արաբերէն ալ այսպէս կոչուած, ըստ Լ. Փ. Acacia, Ռ. Акацia, ի յոյն α’χη բառէ, որ է սուր կամ փուշ, ծառին փշուտ ըլլալուն համար. ինչպէս վկայութիւն բերէ Ամիրտոլվաթ ի Գալիենոսէ, որ ասէ, թէ «Փուշ ալ ունի և խէժ ալ ունի», բայց ինքն՝ ըստ Պէյթարի զԱղաղիա համարի Քամուք կամ հոյզ Ղարազ կամ Ղարատ ըսուած ծառի. «և ոմանք ասեն թէ Խառնուպին ծառին (Եղջիւրենի) ըռուպն է, և Ղարազին՝ պարսկերէն Քարզ կ’ասեն (այսպէս Պէյթար ալ, ﻘﺮﻅ), և Ղուլղուլ կ’ասեն»: Բայց երբ կարգն գայ ի Ղուլղուլ՝ չի յիշեր զԱղաղիա, այլ ստորագրութեամբն կ’իմացընէ, որ նա Կասիա ծառն է, Cassia։ — Աղաղիայի տեղ ոմանք հիմայ Կակիա կ’ըսեն, իսկ Յ. Աթանասեան Հակակ, չգիտեմ նմանցնելով թէ ի լրոյ։

== 29. *Ախինոս. ==

Անունն յայտնէ յունական ծագումն (Εχĭυος որ ոզնի կու նշանակէ). Պէյթար ալ այսպէս գրէ. «Ինքն խոտ մ’է որ ի գետեզերքն կու բուսնի, և մէկմէկ թիզ կու լինի յերկանքն, և տերեւներուն ծայրն ճղքած կու լինի և կամ բաժնած կու լինի, և հինգ ճուղ կու լինի կամ վեց. և ծաղիկն սպիտակ կու լինայ, և մանտրկեկ սեւուկ պտուղ կ’ունենայ: … Ասէ Պատէին, թէ այսոր Ախիրոս կ’ասեն, և Խարտինա, և Չաւտար այլ կու ասեն. և ոմանք ասեն, թէ ինքն չիծեծած ցորենն է՝ որ ի դաշտերն կու բուսնի և ի կանկնըման ջրեզերն. և պտուղն սեւ ու մանտր է, և ծաղիկն սպիտակ. և պտուղն ի աչից դեղերն կու մտնէ»: Այսպէս կու վարդապետեն թէ՛ Գալիենոս և թէ՛ Դիոսկորիտէս, բայց ետքինս փոխանակ Ախինոսի՝ Երինոս կ’ըսէ, Εριυος, և այս ստոյգ համարուի. Լ. Erinus. Փ. Erine. որ զանգակաձև (Campanule) ծաղկանց ցեղէն է:

== 30. *Ախիոն. ==

Այս այլ յոյն է՛խիս (E&quot;χις) բառէն ծագած է, որ վիշապ նշանակէ, և անոր նմանութենէն Վիշապագլուխ կոչած են, ինչպէս թուրքարէն ալ անուանի, ըստ Ամիրտ. «Յաֆի&lt;ref&gt;Կարծեմ Եաֆէ, որ նշանակէ պակաս, իբր սուտ վիշապագլուխ։&lt;/ref&gt;Եըլան պաշի, այնոր համար որ պտուղն ի յայն կու նմանի. և ինքն խոտ մ’է, որ երկան տերեւնի ունի, և ի վրայ փշեր ունի, և ամէն տերեւի տակ դեղին ծաղիկ ունի. և իր տակն քան զմատն այլ բարակ կու լինի և սեւ», և այլն։ — Լ. Echium. Փ. Vipérine. Համանիշ կամ համանման անուամբ Վիշապուկ բոյս մի յիշուի ի Հայս, բայց նո՞յն է թէ օտարացեղ, ստուգելի է:

== 31. Ախլախնձոր. ==

Այս անունս կու լսուի մեր երկրին այլեւայլ կողմեր, բայց էութեանը վրայ չեն միաբան. ըստ Շիրակացւոց տեսակ մի Առուոյտ է, Trifolium pratense. ըստ Կարմիրքցոց՝ Ձիւնծաղիկն է, բայց տես, որ Ձիւնծաղիկն ալ այլեւայլ նշանակութիւն ունի: — «Հօրօտ-Մօրօտ… խառներ հետ Ախլայխնձորուն», կ’երգէ Դաւիթ Սալաձորցի։

== 32. *Ախլսաչ. ==

Որ է Ախարսաճ Պէյթարայ, ﺍﺨﺮﺴﺍﺝ, որ Նաբաթացւոց երկրագործական գըրքէն առած է. անծանօթ բոյս մի Եւրոպացի գիտնոց ալ, որք թզենւոյ տեսակ մի կարծեն։ Ամիրտ. կու գրէ. «Ինքն ծառ մ’է, որ ի շող քաղքենի (տաք երկիրներ) կու լինայ. և իր երկանութիւն մարդու մի չաք կու լինայ, և տերեւն նման է թզին տերեւին, և իր ծառն այլ նման է թզին ծառին, և մէջն փուճ կու լինի. և ի վերայ ճղերուն միրգ կ’ունենայ շատ»։ Պէյթար կ’աւելցընէ, թէ ասոր ճղերուն վրայ տեսակ մի պզտիկ մամուկք կու գոյանան, ճերմակ պատատով, որ երբ պատըռտի՝ մամուկք դուրս կ’ելլեն կու վազվըզեն, անոր համար մարդիկ կու զըզուին պտուղներն ուտելու։

== 33. *Ախհաւան. ==

Որ է Ախուհան կամ Օքուհան Արաբաց ﺍﻘﺤﻮﺍﻦ Լ. Matricaria. բացատրութիւնը կը թողունք մեր Մ տառին բուսոց կարգին։

== 34. *Ախունա. ==

Խորենացւոյ աշխարհագրութեան մէջ կու յիշուի յԵրջանիկն Արաբիա. ըստ այլ օրինակաց Արխունա կամ Ալկունա։ Շէհրիմանեանն համարի Վայրի Մանանուխ, Sinapi silvestris.

== 35. Ախրիզան. ==

Ահա գեղեցիկ անուն մի` զոր կ’ընծայէ մեզ Մխիթար Գոշ իր Առակաց մէջ, (թիւ ԻԶ և ԻԷ), իմացընելով գեղեցկագոյն ծաղկանց մէկն ըլլալը. վասն զի կ’ըսէ. «Կամեցան (բոյսք) ինքեանց կարգել թագաւորութիւն… ոմանք ասէին զՇուշան լինել, և այլք զԱխրիզան, և բազումք զՀամաuպրան, և ամենեցուն հաճոյ թուեցաւ լինել զՀամաuպրանն». (ի՞նչ կերպով արդեօք կ’ընտրէին ծաղկունք իրենց գլխաւորները)։ Առակախօսն յետոյ քանի մի մութ նշաններ ալ կու տայ ծաղկին յատկութեանց. «Ախրիզանն երիս ունելով կենդանութիւն յարմատս»?.. իսկ բուսոց թագաւորն (Համասպրամ) «Ընդ ինքեամբ անյայտ և զԱխրիզանն արար, լուսով նշանի ի գիշերի գտանիլ… և ասէ. Գիտէք, զի միանգամայն անյայտ ոչ լինիմ, այլ երեւիմ աղօթիւք և պահօք՝ խնդրողացն. նոյնպէս և զԱխրիզանն արարի, զի մի՛ դիւրարհամարհելի լինիցիմք՝ դիւրագտանելի լեալք»: Խնդրեմք ի բուսաբանից, որ իմացընեն մեզ՝ թէ կա՞ն ծաղկներ՝ որ ի գիշերի փնտռուին, կամ ի գիշերի յայտնուին. գուցէ ըլլան անոնք, որ ի գիշերի կու բացուին, ինչպէս Mirabilis Jalapa, Փ. Belle de nuit, Կէճէ սէֆա Թուրքաց. կամ անուշահոտն Pelargonium triste, որ՝ Տխուր Արագլակտուց թարգմանուի, և գիշերուան դէմ կու բուրէ։ — Ստ. Շէհրիման իբրեւ ծանօթ կու նկարագրէ զԱխրիզան, բոյս մի 1 1 / 2 ոտնաչափ բարձր, տերեւներն ուռենւոյ նման, թանձր և կանաչ, ծաղիկն բաժակաձև դեղին ծիրանեգոյն կամ կապոյտ գծերով, որով ճաճանչաւոր կ’երեւի. լատին անունն ալ կու տայ Tripolium, բայց այս անուամբ բոյս չեն յիշեր բուսաբանք՝ թերեւս ըլլայ Tropœolum, զոր Փռանկք Capucine կոչին և Ռ. Hacтурцiи. ասոր՝ յիրաւի՝ ոչ միայն տերեւն, ծաղիկն և պտուղն գեղեցկաձեւք են, այլ և արշալուսէ առաջ վերջալուսէ ետեւ կու ցոլկըտայ կամ փայլփայլի, ըստ քննութեան բնաբանից՝ իր մէջ փոսփորային կամ ծծմբային տարր ունենալով. և այսպէս կըրնայ Ախրիզան մ’ըլլալ. միայն տարակոյս մնայ այս, որ բոյսս՝ երկու կամ երեք դար առաջ միայն Ամերիկոյ Բերու երկրէն յԵւրոպա մտեր և ծանօթացեր է, թէ և ոմանք կարծեր են, թէ ի Հնդկաստանէ ալ բերուած ըլլայ, իսկ թէ գտուի՞ մեր երկրին մէջ ալ բնական կամ եկամուտ, դեռ քննելի է։

== 36. Ածար կամ Այծար կամ Այծառ. ==

Այսպէս կոչեն ոմանք Սեւ Կաղամախին Populus Nigra, բայց ի գրո՞ց է, թէ ի ռամկաց լսուած այս անունս, չեմ գիտեր:

== 37. Ածիկ. ==

Ցորեն է, խոնաւութեամբ ինքնիրեն ծլած կամ ջըրի մէջ դրուած՝ կակղացած&lt;ref&gt;Ուրիշ Ածով սկսած անունները տես յ’Այծ։&lt;/ref&gt;:

== 38. Ականդուկ. ==

Անծանօթ և շատ ստուգելի բոյս կամ նիւթ մի կ’երեւի. մեր հին բժշկարանն (ԺԳ. դարու գրուած) կ’ըսէ. «Անակցանի (առանց գործիքի) ակռայ հանել(ոյ համար). Թեղոյ-տակի կեղեւ և Ականդուկ՝ մանր աղա, և ի քացախն լից և խառնէ, և կա՛լ յարեւն՝ որ թանձրանայ, և դի՛ր ի վերայ ատամանն՝ որ չարժի, և հանէ»:

== 39. Ականջախոտ. ==

Ականջացաւի դեղ. լեղի և եղոտ բոյս մի է, ի լրոյ և ոչ ի գրոց հանդիպուած. նոյնպէս և հետեւեալն,

== 40. Ականջուկ. ==

Ականջի ձեւով ծաղիկ մի. որոյ որպիսութիւնն չէ բացատրուած: Շէհրիմանեանն նոյն համարի ընդ Ճաղճղըկի։ Բժշկարան մի` գոյութեան դեղ գրէ. «ԶԱկնջուկ խոտն քաղէ և չորացո և լոսէ. երեք օր հետիրաց չորս պատառ հացով տուր», և այլն:

== 41. Ակար. Ակարոն. Ակիր. ==

Յոյն անուն, Ακορον, յորմէ Լ. Acorus, Փ. Acore. Պ. Էկիր, իսկ Արաբք, սովորաբար կ’անուանեն Ուաճ, զոր մերայինք ալ Վաճ կամ Ոճ գրած են, իսկ բնիկ հայկական անունը տես ի Բաշխ. — Ակիր կամ Ակըր, Ակր, անունն ծանօթ է և ի Հայս, իբրեւ անուշահոտ խոտ մի խուրձաձև արմատով, լուի դէմ դեղի գործածուած, բայց բոլորովին վերոյիշեալ Ակարի հետ նո՞յն թէ տարբեր ըլլալն՝ ստուգել պիտի. տե՛ս և թիւ 27։

== 42. Ակիրի պտուղ. ==

Ուր և արաբերէնն նշանակուած է Հապ ըլ-Հօլ:

== 43. Ակռվուկ. ==

Վայրի վարդ և իր պտուղն. Թ. Գուլ պուռնու։ Լաւագոյն հայերէնը տեսնենք ’ի Մասրենի։

== 44. *Ակրկարհա. ==

Արաբացի անուն ﻘﺮﺤﺍ ﻋﺍﻘﺮ, Աքէր քարհա, Լ. Pyrethrum. Ռ. Жигунецъ, ըստ Հայոց Իգաբողի տակ, կամ միայն Բողի տակ, այլ և Բողկի տակ։ Տես այս բառերն ալ, բայց այլեւայլ տեսակ կամ ցեղ կու նշանակեն Ամիրտոլվաթ և այլ բժշկարանք. ըստ առաջնոյն, «Ինքն Վայրի Տարղունին տակն է (զոր անուանէ Ասլի Տարղուն). յորժամ բերանդ առնուս՝ մռմըռայ»։ Ուրիշ մի կ’աւելցընէ. «Մուսուլցի Տարղունին տակն է», իսկ հին բժշկարանն՝ համարի Կոտեմ։

== 45. Ակնեւտուկ. ==

«Ակնեւտուկն, կ’երգէ Դաւիթ Սալաձորցի, և Գառնիդիմակն կարօտ են Մանիշկին տեսուն»։ Ուրիշ օրինակ մի գրէ Ակնտակ. ուրիշ մ’ալ Ականջուկ, բայց այս ետքինս գրողն իր կարծեօք գրած է։

== 46. Ակքան կամ Եկքան. ==

Այս անունս մեր Ս. Գրոց թարգմանութեան մէջ գտուի (Դ. Թագր. ԺԴ, 9), յոյն բնագրին բառիւ Aκαν. Լ. Carduus. Փ. Chardon. Ռ. Волчецъ, «Ակքան ի Լիբանանէ յղեաց առ Եղեւնափայտն, որ ի Լիբանան, և ասէ. Տուր զդուստր քո որդւոյ իմում կնութեան. և անցին գազանք անապատի որ ի Լիբանան, և կոխեցին զԱկքանն»: Առակն կ’իմացընէ Ակքանի ցած անպիտան բոյս մ’ըլլալն, այլ և փշոտ: Նոյն առակն ուրիշ տեղ կրկնուած (Բ Մնաց. ԻԵ, 18), թէ Ակքան և թէ Ոքոզ կ’անուանէ զբոյսն: Այս բանս մեկնելով Ս. Կիւրեղ, ըստ հայ թարգմանութեան՝ կ’ըսէ. «Ակքանն՝ բանջար ինչ է և կամ թուփ փոքրիկ, նման Մորի կամ Կաղանչնանն»: Իսկ մեր բազմահմուտ Վանական վարդապետն աւելի լաւ կու բացատրէ. «Ակքանն մանր թուփ է, երեք ազգ. է որ այլ կակուղ է և անփուշ, հետ գետնոյն տակի (գետնի վրայ կու տափկի, տարածուի). և է որ բարձրանայ կանգնաչափ և փուշ ունի, զոր Գազ կոչեն և Հոսնի (Հոսի). լուցկին է այրելեաց. ի կարեաց ժամ՝ եզանց տան կերակուր, գիրանայ, բայց միսն դառն լինի»։

== 47. Ակօսախոտ. ==

Ստեփ. Ռոշքեան Գալիենոսի բառից մէջ գտնէ զայս, և դնէ ի լատինն Calla. այս բառս յունական կա՛լլէոն (κάλλαιον) բառէն առնուած է, որ աքլորի կտուցին տակի մսանը նշանակէ. և ըստ բուսաբանից Նուիկ բուսոց (Aroidœe) ցեղէն է:

== 48. Աղաբղբուկ. ==

Գալիենոսի բառից օրինակ մի կու զուգէ զայս՝ յունական Եւիսմու կամ Եւիսբու տարակուսելի անուան. հաւանօրէն պիտի ըլլայ Աղբղրուկ, զոր տես քիչ մի վարը։ Սոյնպէս տարակուսելի է և

== 49. Աղալուճի. ==

Զոր՝ Փայտ Հալուէի գրած է բժշկարան մի:

== *Աղաղիա. ==
Տե՛ս Ախախիա (Թիւ 28)։ 

== *Աղարիկոն կամ Ախարիկոն. ==
Տե՛ս Ղարիկոն։

== 50. Աղաւնարօտ. Աղվանարօտ. Աղուենարօտ. Աղաւնեկ. Աղաւնիճ. ==

== 51. Աղվնու ծիրտ. ==

Այսքան իրարու մօտ և հեռի անուանց՝ գոնէ առաջինին և վերջինին մէջ տարբերութիւն պիտի ըլլայ, այսինքն՝ տարբեր բոյսք պիտի ըլլան, բայց դժար է որոշելն. նոյն իսկ Եւրոպացիք կու շփոթեն ասոնց դիմաց դրուած արաբացի անունները, և կ’ըսեն, թէ երկու տեսակք են. նոյնպէս կ’ըսէ մեր Ամասիացին ալ, բայց չորոշեր, այլ նոյնացընէ կամ նոյնանիշ համարի երկու անուններն ալ. ինչպէս հին բժշկարանն ալ կ’ըսէ. «Աղվանարօտ՝ Աղվնուծիրտ», իսկ Ամիրտ. երկու անուններն ալ արաբերէն երկու տարբեր անուանց տակ հաւասար գրէ. որոց մէկն բուն Աղաւնարօտ նշանակէ, և է «Ռայ ըլ-համամ, ﺍﻜﻣﺎﻢ ﺮﻉ), որ է Կօկարճին օթի. ինքն խոտ մի է, որ ի ջրի տեղեր կու բուսնի, և տերեւն սպիտակ և երկան կու լինի թիզ մի. և աղաւնիքն այսոր ի տակն կու օթին»։ Եւրոպացիք այս բուսոյ սեփականած են Լ. Verbena. Փ. Verveine, Ռ. Желъзнякъ կոչուածը։ — Իսկ միւս արաբերէն անունն է Համամա, ﺤﻣﺎﻣﺍ, զոր նոյնպէս գրէ Ամիրտ. և կ’ըսէ. «Համամայ. ինքն ծառ-մն է փոքր, և կուզկներ (ողկոյզներ) ունի. և ծաղիկ ունի ոսկեգուն, և հոտն անուշ, և ինքն երեք ցեղ է. և լաւն այն է, որ ոսկուն գունովն լինի և թաժա և չոր… Ասեր է գրոցս շինողն, թէ Համաման երկու ցեղ է, Ամամուն և Ամունան, և պարսկերէն Մահուլու կ’ասեն. մէկ ցեղն յայտնի է (այն որ) ի Շիրազ Մահուլու կ’ասեն. և մէկ ցեղ-մն այլ կայ, որ ի Փարսիեօշան (Ձարխոտ) կու նմանի. և փայտն դեղին է՝ որ ի կարմրութիւն կու քշտէ, և տերեւն կանաչ է և մանտր, և ծաղիկն դեղին և փոքր է, և երկայնութիւնն մէկ վաճիպ է, և լաւն… ի Հայոց գայ և անուշահոտ լինի. և լսեցաք, որ հայերէն Աղվենարօտ ասեն»։ Ուրիշ Բժշկարանք լաւ տեսակն յԱնտիոք և ի Մէրտին կ’ըլլայ կ’ըսեն. մէկն ալ, «Համամայ՝ Կարմիր հունտ է, ի Մարտին լինի. աղէկն առողջ պիտի»։ Այu Համամայն ըստ Եւրոպէացւոց է Աիրտոլվաթայ Ամամուն կոչածն. Լ. Amomum, Փ. Amome. Ռ. Амомъ, և յատկապէս Am. Racemosum (Շատողկոյզ) ըսուածն, բայց ոմանք կարծեն Երիքովի վարդ ըսուածն, ոմանք տարբեր բոյս մի։ — Շէհրիմանեանն Աղաւնիճ կ’անուանէ առաջին տեսակը (Verbena), և 1½ ոտնաչափ ցoղուն է կ’ըսէ, անկիւնաւոր, երկայնկեկ ձագարաձև կապոյտ կամ ճերմակ ծաղկներով, արմատն մատնաչափ հաստ մանրիկ թելերով։

Աղաւնոյ ծիրտն ալ արաբերէն Խուրու էլ-Համմամ կոչուի, կամ Խարվ ալ-Համամ. ըստ Ամիրտ. որ յիշէ ուրիշ անունն ալ Ճաւզի Ճանդում կամ Ճուզ Ճօնտօմ, ըստ Պէյթարայ, բայց ասոր բացատրածն հողային նիւթ մ’է և ոչ բոյս. սակայն փռանկ թարգմանիչն բուսեղէն համարի, Lichens ըսուածներուն ցեղէն:

Բժշկական բառգիրք Այսպէս մ’ալ գրէ Lichen, Քարի քոս կամ ժանգ։

Այսչափ ըսածներէս ետեւ՝ ինձ կ’երեւի Աղաւնարօտ անունը սեփականելի Ռայ ըլ-Համամի. Աղաւնոյ ծիրտն՝ ինչ որ դիմացը յիշեցինք քիչ մի վերը, իսկ Համամայն կոչելի է կամ նոյնպէս, կամ Դիւի Մուշկ, ինչպէս տեղ մի կոչուած է։ 

— Տես և ի կարգին զՀամամա։

== 52. Աղբաղբուկ. ==

Տես ինչ որ ըսինք Աղաբաղբուկ բառին համար. Բժշկարանք ոմանք այս անունս կու տան Արաբաց Ֆու բառին, որ է ըստ բուսաբանից՝ Valeriana, կամ լաւ եւս Valerianella. Ռ. Булдирьянъ. Ամիրտոլվաթ այսպէս կու ստորագրէ զՖու. «Որ է Վայրի Սնպուլ. մանր տակեր է անուշահոտ, և լաւն այն է, որ նոր լինի և հոտն սուր լինի:… Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ ինքն Վայրի Սնպուլն է, և տերեւն նման է Քարաւիսին տերեւին, և այլ մեծ. և որձան կանգուն մի է և այլ երկան է, և կոկ լինի, և գոյնն նման է Ֆիրի? և այն, որ խիստ հաստ լինի և հաստութիւնն քան ի ճկըթի մի չափ է, և տակն անուշահոտ է», և այլն։ Գրեթէ ճիշտ թարգմանութիւն է Պէյթարի, բայց սա կու յիշէ ալ՝ որ այս բոյսս գտուի յատկապէս Պոնտոսի ծովեզերքը։

== 53. Աղբերաց արիւն. ==

Այս անուամբ երկու տարբեր նիւթ կ’իմացուի հայերէն. մէկն ծաղիկ, մէկ այլն հիւթ կամ խէժ մի, որոյ համար գրէ Ամիրտ. թէ արաբերէն «Sամ ըլ–ախվայ կոչեն (Տէմ էլ-ախուէյն)… ինքն կարմիր է և ի Յoմանին (Եմէն) կղզին լինի, անտի կու բերեն, և երկու ցեղ է. լաւն կարմիր է և յստակ»: Ուրիշ տեղ ալ կ’ըսէ. «Կարմիր է զէտ Զնճուֆրն, և յաչից դեղերն մտնու»: — Ուրիշ Բժշկարան և Գալիենոսի բառք գրեն. «Դարաշխէն (Տարշիշգան կամ Տարշիշան) և Խունսիաւաշան՝ Աղբրաց արուն». յետին բառն պարսկերէն է, ﺨﻮﺫﺴﯾﺎﻮﺷﺎﻦ Խուն սիաւշան, և նշանակէ վիշապի արիւն, ինչպէս և Լ. Sanguis Draconis, և Փ. Sang-Dragon. Ռ. Красный щавель. Հասարակաց ծանօթ է այս խէժն կամ հիւթն, որոյ բերողն ալ Արմաւենեաց ցեղին վերաբերեալ եղեգանման ծառ մ’է, Calamus draco. — Ասար բժիշկ կ’աւելցընէ. «Աղբէր-արուն՝ լադինն Սանկիս տրաքօնիս և Փառթէնիում». ետքինս Parthenium ուրիշ տեսակ բույս է։ — Ստ. Ռոշքեան ալ կ’ըսէ. «Փուշ է սպիտակ, մեծ իբրեւ զփոքր ծառ, զծաղիկ վարդի (նման ունի). որոյ արմատն ազնիւ իւղ լինի. Aspalathus, (ի) բառս Գաղիենոսի». այսպէս նշանակեն և Բժշկարանք ոմանք վերոյիշեալ Տարշիշան և Խուն սիաւշան բառից դիմաց:

— Տե՛ս Դարշիշան:

Մեր հայկական Աղբերաց արիւնն հիմայ ալ ծանօթ՝ ծաղիկ մ’է, և ծաղկանց թագաւոր կամ թագուհի կըրնանք ըսել, գոնէ մեր երկրին մէջ. մեզի պանծալի, օտարաց նախանձելի, և ամենուն զմայլելի իր գունոյն համար, որ ամեն տեսող և քննող եւրոպացի զարմացուցեր է: Անունն ալ գեղեցիկ, այլ և խորհրդաւոր, և դեռ վիճի տակ, արդեօք եղբա՞րց արիւն նշանակէ, հին և մոռացեալ աւանդութեամբ մի, ըստ որում և Թուրքք անուանեն Գարտաշ գանը և յաւելուածով Եէտի գարտաշ գանը, ինչպէս և Սալաձորեցին կ’ըսէ հայերէն՝ Եօթն աղբօր արիւն, թէ Աղբիւրներու արիւն, որովհետև ընդհանրապէս լերանց քարքարոտ կողմեր՝ աղբիւրներու եզերք կու գտուի։ Անգղիացի ազնուական&lt;ref&gt;Lord Curzon Robert.&lt;/ref&gt;մի՝ որ իբրև 50 տարի առաջ Բարձր Հայոց կողմերը շրջեր և ծաղկաքաղ ըրեր էր, «Դեռ դրախտին թեթև մնացորդ (նմոյշք՝ ըստ մերոց բանասիրաց) մնան, կ’ըսէ, ինչուան մեր օրերուս ալ, գեղեցկագոյն ծաղկանց կերպարանաց վրայ, զոր հաւաքեցի այն լեռնաբլրոյն վրայ՝ ուսկից երեք գետք կու բղխեն և հեռաւոր ծովեր կ’երթան։ Թէպէտ անոնց մէկն ուսումնական լատին անուն ալ ունի, բայց և ոչ մէկ բոյս մի անոր նման երեւցեր է յԵւրոպա, և որչափ ալ հնարք ու ջանք ըլլայ՝ անկարելի է հօն հասցընել: Այս ամենագեղեցիկ բերքն է Եօթն եղբարց արիւնն (Աղբերաց արիւնն), զոր Եւրոպացիք կոչեր են Ravanea, կամ Phelippea&lt;ref&gt;Յանուն Phelipeaux de Pontchartin ծովապետի ԺԴ Lուդվիկի։&lt;/ref&gt;coccina, որ մակաբուսակ (parasite) մ’է ի վերայ օշինդրի։ Ասկէ գեղեցիկ ծաղիկ կարելի չէ երեւակայել. ձեւով նման է շուշանի (լաւ եւս՝ վարդի) 9 կամ 10 մատնաչափ երկայն ցօղունով, որ հանդերձ ծաղկամբն և ամեն մասամբք՝ բոսորափայլ թաւիշի կու նմանի. կու գտնուի Կարնոյ քաղաքի լերանց կողմերը, շատ հեղ Արեւելեան Morina կոչուածին հետ, որ նշանաւոր տեսակ մի է Ակքանի. ծաղկըներն ցօղունին վերէն ի վար. տեսքով և հոտով նման Ճանկիկի» (Chevrefeuille)։ — Մեր Հարց մէկն ալ ստորագրէ Աղբերաց արիւնը, «Ամենեւին անտերեւ, ցօղունն խողովակաձեւ երկայն կլոր և մութ կարմիր. ի գագաթանն է բաժակն, որ է ծաղիկն, ամենակենդանի գեղեցիկ կարմիր. բաժակն ի հինգ տերեւ բաժանեալ, և ի միջին երկու սեաւ տերեւք՝ լեզուաձեւք փակեալք (կպած) կարմիր տերեւոցն. նոյնպէս և երկու ծիղք, որոց ծայրն կայ ծաղիկ մանր դեղին գունով (սերմնական մասունքն). զբաժակն պատէ մաշկ երկայն բարակ տերեւանման. արմատն նմանի փոքր ինչ Ձընծաղկի, բայց սա ունի և մազմզուկս»: Մէկ բառով կարմիր գոյնը նշանակէ Սալաձորեցին. «Ղըրմըզ Եօթնաղբօր արիւն»: — Յեւրոպացւոց նախ Դուռնըֆոր տեսեր և ստորագրեր է, անոր համար իր անուամբ ալ կոչուի Anoplantus Tournefortii&lt;ref&gt;Կ’ոչուի եւս ուրիշ գիտնականի մի անուամբ, Anoplantus Bibersteinii.&lt;/ref&gt;, առաջին բառն յունարենէ կու նշանակէ բուսոյն մերկ կամ լերկ ըլլալը, տերև չունենալով, այլ թեփի պէս բաներ։ Իրմէ մէկ ու կէս դար վերջը՝ Պուհսէ գերմանացին (Buhse) նոյն կողմերը, ուր Դուռնըֆոր տեսեր էր Աղբերաց արիւնը (Ճաղրուի կամ Ճաhկոյ գետահովտին) որոնելով՝ գտաւ այն «հազուագիւտ զարմանալի բոյսը», ինչպէս կ’ըսէ (hochst seltene merkwürdige Pflanze). և կու նկարագրէ վերոյգրելոց պէս, և մէկ ծաղիկ միայն ունենալն, մէջին երկու սեւ մաշկներն ալ կու նմանեցնէ ծաղկին վրայ նստած միջատներու։ — Ծաղկին թերթերն կամ փերթերն հինգ ըսուեցան, թէ և + Սրուանձտեան (Մանանայ, 441)՝ երեք կ’ըսէ, ուրիշներն աւելի շատ և բարդ կ’ըսեն. գուցէ զանազան տեսակք ալ ըլլան: Ինչուան հիմայ մեզի ծանօթ գտնուած տեղուանքն են Կարին, Բասեն, Ալաշկերտ, Տարօն (Մուշ), Վարագ լեռ, Լօռի, Կողբ (Սուրմալի), Վարաժնունիք (Տարաչիչակ)։ —

Աղբերաց արիւնն կու վերաբերի ըստ բուսաբանից Orobanchœe կոչուած ցեղի ծաղկանց, որ են մակաբուսակք, այսինքն՝ ուրիշ մեծ բուսոց կամ ծառոց կոճղերու վրայ բուսողք։ — Որչափ որ անսովոր կամ դժար մօտենալու է Աղբերաց արեան տեղին, այնքան կերպով մի կ’աւելնայ իր յարգն կամ գեղեցկութիւնն, որ եթէ օտարազգեաց աչքը յափշտակեց, վերազգեաց աչքն ու միտքն ալ որսացեր է. ինչպէս այլեւայլ անգամ յիշուած մեր ռամիկ սիրաբան բանաստեղծից երգերն վկայեն.

&lt;poem&gt;«Ա՜յ իմ Աղբերաց արուն, և կամ, «Ա՜յ իմ աղբերաց արիւն,
Որ բուսար ի մէջ քարերուն, Ապառաժ քարըն կենաս դուն.
Աչուիդ ի նարկիզ նըման, Աչերդ ուռնայի? նըման.
Մէկն ի քուն ու մէկըն զարթուն»։ Ոչ ի քուն ես եւ ոչ արթուն»:&lt;/poem&gt;

Եթէ Ովիդիոս կամ Վիրգիլիոս տեսած ըլային զայս, արդեօք ասկէ աւելի պարզ և գեղեցիկ կարենայի՞ն ըսել. գուցէ նոր այլակերպութիւն մ’ալ հնարէին իրենց Նարգիսից և Դափնեաց նման։

Այսպիսի յիշատակք անշուշտ ներելի կ’ընեն, եթէ քիչ մ’ալ հեռանամք մեր ոճէն, և յիշեմք այս տեղ ուրիշ չքնաղ ծաղիկ մ’ալ, որոյ ոչ անունը գիտեմք և ոչ տեսակը: Վերոյիշեալ անգղիացի ազնուականն յետ նկարագրելու զԱղբերաց արիւնն, կ’ըսէ. «Այս տեղ ուրիշ գեղեցիկ ծաղիկ մ’այլ կայ, որ դեռ ստորագրուած չէ. ժայռերու մէջ կու բուսնի, և ստեպղինի ձիգ նման արմատ ունի, երկու ոտնաչափ կամ աւելի երկայն. տերեւներն երկայն թանձր թելեր են, որ ցած թուփ մի կու ձեւացընեն՝ կոշտ խոտերու խուրձի նման. ծաղկըներն տերեւներու տակն են, 12 կամ 20 հատ, մեծամեծ ճերմակ..?… կեռասից&lt;ref&gt;Like large white-heart cherries.&lt;/ref&gt;նման, ողկուզաձև կամ փընջաձեւ կախուած կոթի վրայ, 8 կամ 10 մատնաչափ երկայն, և պարզապէս գունաւոր փամփուշտներ են, որոց մէջ են հունտերն»։ — Կ’արժէ դարձեալ յիշել այս տեղ սքանչելի անանուն բոյս մ’ալ, մանաւանդ, որ մասամբ Աղբերաց արեան նմանութիւն ունի. Ճեմելլի իտալացի տեղագիրն անցեալ դարու սկիզբները՝ «Թալնայ (Արագած լերան) մօտերը, տեսայ, կ’ըսէ, գեղեցիկ և չքնաղ ծաղիկ մի, որուն համար ամէն իտալացի իշխան շատ թանկ գին կու տար, եթէ կարենար իր պարտիզին մէջ բուսցընել. ցօղունն՝ կէս թիզ միայն բարձր է, ծայրը երեք ճերմակ ծաղիկք կան գարգմանակի ձեւով՝ շիտակ կեցած, երեք հատ ալ մանիշակագոյն եռանկիւնաձև վար կախուած, մէջերնին ալ փոքրիկ սեւ վարդակերպ մի կայ. երեք ուրիշ ալ աւելի բաց գոյնով՝ առջիններուն վրայ պըլլըւած»: Այս նկարագիրս կու նորոգէ ի միտս՝ մեր գուսանին երգած նարկիզ աչքերը, «Մէկն ի քուն ու մէկն այլ արթուն»: — Կնքենք խօսքերնիս Վակնէր գերմանացի բնագէտ բուսաբանին ըսածով, որ ասկէ իբր 50 տարի առաջ Այրարատեան աշխարհին այլեւայլ կողմերը քննելով, Մեծ Մասիսու ցած կողմերը տեսեր է «մեծ և զարմանագեղ վրացի վայրի Շուշան մի կամ Հիրիկ (Iris Iberica). որ՝ յետ Աղբերաց արեան՝ Հայաստանի բարձրաւանդակաց գեղաղէշ գերագոյն բուսոյն&lt;ref&gt;Die prachtvollste Zierplanze des Armenischen Hochlandes.&lt;/ref&gt;, թերեւս գեղեցկագոյնն է, քան զամենայն ծանօթ վայրի շուշանս»: Ուրիշ տեղ ալ կ’անուանէ զԱղբերաց արիւնը՝ «Հայաստանի գեղեցկագոյն ալպեան (լեռնային) բոյսն, սքանչելապայծառ ծիրանեգոյն»&lt;ref&gt;Die schöste Alpenblume Armeniens Anoplantus Bibersteinij, von prächtiger Purpurfarbe. Նոյնպէս կ’անուանէ և Տէֆոնդէն փռանկ բուսաբանն, համացեղ Lathrea բուսոյ հետ զուգելով, Lathrea Phelipæa, d’un pourpre violet.&lt;/ref&gt;։ — Մեր բժշկապետին (Ամիրտ.) անծանօթ թուի այս հայրենի բոյսս. ի կարգի բանիցն չի յիշեր, իսկ ի շալակն (ինչպէս կ’անուանէ զցանկ բացատրեալ և չբացատրեալ Բառիցն), միայն զանունն յիշէ, «Աղբրաց արիւն, որ է.....» և չի գտներ նոյնանիշ անուն օտար։ — Բժշկութեան կամ դեղոց մէջ Աղբերաց արեան գործածուիլը յիշէ մեր մեծագոյն բժշկապետն Մխիթար Հերացի։

== 54. Աղեկատիկ. ==

Նոր ատեն հնարուած կամ յարմարցուցած բառ. կ’երեւի, Լ. Sphondylium կամ Branca ursina կոչուած բուսոյ համար, որ Փ. կոչուի Berce, կամ Գերմանական Ականթ, Acanthe d’Allemagne. Ռ. Медвежья лапа: Մեր Ամասիացին ալ Արաբացիէն առած նոյն յոյն և լատին բառով յիշէ, քիչ մ’ալ խանգարելով, «Սուղունտիլիոն. ինքն խոտ-մն է, որ տերեւն նման է Չինարին (Սօսիի) տերեւին, և յերկայնութիւնն մէկ կանգուն լինի. գագաթն նման է Սամիթի գագաթին, և սպիտակ ծաղիկ կ’ունենայ, և տակն այլ սպիտակ կու լինի, ի բողկ կու նմանի. և ինքն ի բաց տեղեր կու բուսնի»։

== 55. Աղթապաստ. ==

Ամիրտոլվաթայ գըրքէն է. հայկակա՞ն թէ օտար, շիտա՞կ թէ ծռած. ստուգութեան կարօտի. իր բացատրածն այս է. «Ինքն ծառ-մն է, որ ի Տանձենի կու նմանի, բայց շատ փշեր ունի, և պտուղն ի Մրտենու պտուղ կու նմանի. և թէ իր պտղէն ուտեն՝ օգտէ հին փորացաւութեան և լուծման… և թէ զտակն սպեղանի առնես և դնես ի վերայ ճառահաթին՝ օգտէ»:

== 56. *Աղթեկ. ==

Լատինարէն Althea բառն է տառադարձեալ, հայերէնն է Տուղտ։

== 57. Աղիճ. ==

Գալիենոսի բառից կարգին դրուած է զուգանիշ Կնիդոսի, որ է Cnidiun. Փ. Cusson. – Տե՛ս Գոճմակ:

== Աղինճ  ==
— Տես՝ Եղինճ.

== 58. Աղճկտակ. Աղճտակ. Աղճկտան. Աղճկուտատ. Աղջիկտակ. Աղջկուտակ. ==

Այսպէս զանազան կերպով գրուած, որ կըրնար վերոյգրեալ Աղիճ բուսոյ տակն կարծուիլ, բայց բժշկական բառգիրք կ’իմացընեն հասարակօրէն ծանօթ կամ ընտանի, «Տանու Աճկուտատ», ըստ Մխ. Հերացւոյ, որ Մոլոշն է (Լ. Malva, Փ. Mauve), որ ուրիշ շատ ռամկական կամ գաւառական համանիշ անուններ ալ ունի, և պիտի յիշուին իրենց այբբենական կարգին։

== 59. Աղուաշբանկ կամ Աղուէշբանկ. ==

Ոմանք նոյն համարին զսա և զ Բանգ, և ոմանք տարբեր։ Ծանօթ է բոյսս Լ. Hyoscyamus անուամբ. Փ. Iusquiame. պարսկերէն Պէնկ կ’ըսուի և անկէ արաբացեալ Պէնճ, ինչպէս գրուի Ամիրտ. բառագրոց մէջ, բայց բացատրութիւնն թուրքերէն գրուած է, և միայն բժշկական դեղն և օգուտն, ըստ զանազան բժշկաց՝ յորոց հաւաքեր է Պէյթար. սա Պէնճ անուամբ կու ստորագրէ, բայց կ’իմացընէ ալ՝ որ արաբերէն Սիքրան կ’ըսեն. զայս յիշէ և Ամիրտ. «Սիքրան ըլ–յարպի (արաբի) Պանճն է»։

Իսկ ինքն Պանճ անուամբ յիշէ և գրէ. «Պանճ, որ է Պազր ըլ-Պանճ (Բանգի հունտ), Պարսիկն Պանճ ասէ, որ է Աղվէշբանկն հայերէն բառով. և ինքն երեք ցեղ է. սպիտակ է, սեւ է և կարմիր է. լաւն այն է՝ որ սպիտակ լինի»: — Դարձեալ իբրեւ տարբեր բոյս՝ գրէ. «Պանճ, ինքն խոտ է, և հունտն ի պտկըներու մէջն է. երկու ազգ է, սպիտակ և սեւ, աղէկն սպիտակ հունտն է»։

Վաստակոց գրոց մէջ յիշուի իբրեւ դեղ՝ Աղշպէնկ և Աղշբանկ գրութեամբ (Գլ. ԽԲ. ՅԼ.) զոր օրինակ, «Օձահարի և կորահարի խայթած տեղն՝ օծ… Աղշբանկի տերեւին ջրովն»։ Նոյն ջուրն գործածել խրատէ նաեւ սէզը և նման խոնաւ բոյսերը ցամքեցընելու համար։ Ազգայինք և եւրոպացի ճանապարհորդք յիշեն այս բոյսս Կարնոյ, Թորթումի, Շիրակայ, Բասենոյ, Լօռուայ, Երեւանայ և այլ կողմեր։

== 60. Աղուէսիկ. ==

Աղուէս խաբեբայ կենդանւոյն անուամբ քանի մի բոյսեր կան՝ իրարմէ տարբեր ցեղերէ. այս առաջին անունն ի լրոյ է, և թուի աղուիսու սիրած խոտ. ստուգելի է, և նախ աղուիսու խոտակեր ըլլալն։ Բայց հին բժիշկք նոյն իսկ Աղուիսու զանազան մասերէն դեղեր հնարած են։

== 61. Աղուէս–խրտուկ. ==

Զայս նշանակած է մեր Մշեցի Հ. Պօղ. Մէհէրեան, իբրև կէս մարդաչափ ճիւղաւոր խոտեղէն բոյս մի, դեղին գնտաձև ծաղկով, ախորժ ուտելի ոչխարաց. իբր թէ, երբ ճիւղերն հովէն խլուած քշուին՝ աղուէսք խշըրտոցի ձայնէն կու վախեն: Փափագելի է, որ Եւրոպացի գիտնականք տեսնեն և իմացընեն ուսումնական անունը, կամ այնպիսի անուամբ կնքեն։

== 62. Աղուէuու Խաղող. ==

Արաբերէնն ալ նոյն նշանակութեամբ «Անապ ըլ-Սայլապ. նոյնպէս Փ. Raisin de Renard, իսկ Լ. Paris quatrifolia (Պարիս չորստերեւնի), ըստ որում և Փ. Herbe à Paris. այս անունս Փռանկաց մեծ քաղաքը չի նշանակեր, այլ անստոյգ է պատճառն. ըստ ոմանց տերեւներուն հաւասար ըլլալէն (Pares, Pair). զոր Ստեփանոս Ռոշքեան Խաչատերեւուկ անուանէ։ — Մեր բժշկարանք զանազանեն կամ շփոթեն. մէկ մի ըսելով, «Յանապ ըլ-Սայլապ. ինքն խոտ է և սեւ խաղողնի ունի. և կանաչ տերեւ. և աղէկն ի ջրային տեղն լինի. և բնութիւնն հովէ», և այլն։ Մէկ մ’ալ մի և նոյն համարին ընդ Շնխաղողոյ. իրաւ նմանք են, այլ ետքինս յատկապէս կոչի Լ. Solanum nigrum, մենք ալ յիշենք ի կարգ Շ բառից։

== 63. Աղուէսու-Ձուք. ==

Արաբերէնն ալ նոյնանիշ է, Խուսաթ ըլ–Սայլապ, կամ Խօսսա էլ-Թալէպ. Լ. Satyrion կամ Satyrium. Ռ. Кукушникъ, իսկ արմատն արաբացն բառով Salep կոչուի, որպէս և յարեւելս ալ ծանօթ է այս Սալէպ անուամբ, զոր համառօտիւ բացատրէ բժշկարան մի. «Խոտի տակ է, Սալէպ կ’ասեն, կու եփեն ի շէրպէթի հետն և կու խմեն»։ Աւելի երկայն գրէ Ամիրտ. «Իր տերեւն ի Քուռաթի տերեւ կու նմանի. երկու տակ ունի, մէկն իլի է և մէկն դարտակ, և ինքն չորս ցեղ է. և լաւն այն է, որ մէջն լինի ի լի, և ինքն տաք և գէճ է… Եւ ցեղ-մն այլ կայ, որ տերեւն կարմիր կու լինի. ով որ զինքն ի տեղացն հանէ՝ նա յայն ձեռքն կ’առնուի. և իր դեղն այն է, որ ալվի զայն խոտն առնուն և այրեն, և եղով և մոմով տրորեն և ձեռացն ի վերայ դնեն. օգտէ և լաւցընէ։ Եւ ասեր է գրոցս ժողովողն, թէ լաւն այն է, որ իրմէն սերման հոտ գայ…։ Եւ լաւն այն է, որ ծանտր լինի և ամուր և գէր. և շատ զօրութիւն առնէ»։ Նորագոյն բժիշկ մի գրէ. «Աղուէսուձուքն է խոտ մի. տակն զերդ երկու հաւկիթ է. ծաղիկն կապուտ է, և կայ որ բղամի է (պէլղամի?) և տերեւն փրասայի նման է. և ոմանք այս խոտիս Եղբայրսպան ասեր են. և կու լինայ, որ հաւկիթի մէկն գէր և պարարտ և մէկն նուազ. և ծաղիկն մարդոյ կերպ է»։ Ամիրտոլվաթ մեզի կարեւոր և աւելի զուտ հայկական անուն մ’ալ կու տայ այս արմատիս, Կոտրկոյ տակ, որով բոյսն ալ գուցէ ըսուէր Կոտրուկ կամ Կտրուկ: Նոյնպէս կարեւոր է լատին անունն ալ յիշելով ըսածն, Պուզիտան բուսոյ կարգին, ըստ Պէյթարայ. «Ֆռանկն Սադիրիօն ասէ. ինքն դեղ-մն է Հնդի. հաստ և բարակ լինի. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի… Մինհաճին տէրն ասցել է, թե ինքն փայտ է Հնտի. և այս ալ չէ ստոյգ. և ստոյգն այն է, որ ինքն յԵգիպտոս լինի և ի յայլ տեղ չի լինիր. և լաւն այն է, որ սպիտակ լինի, և ի վերայ գիր և խազ և ճանապարհ երեւնայ, և հաստ լինի և նոր լինի»: — Այս ըսածները առած է մասամբ ի Պէյթարայ, որոյ վրայ տարակուսեր են գիտնականք. ոմանք համարին Կոլոռճիկ (Orchis) մի, և ոմանք պարզապէս Սադիրիոնի տեսակ մի է կ’ըսեն, որով յարգ կ’ունենայ մեր Ամասիացւոյն վկայութիւնն, և այնչափ աւելի՝ որչափ որ Պէյթար չէ յիշած զայս: Երկու կարծիքն ալ կու միաբանին, որովհետև այդ Պուզիտանն ալ համացեղ է Կոտրկոյ տակին և կոչուի հայերէն Շան–ձուք։ — Պէյթար՝ Ճիֆտ-էֆրիտ անուամբ բոյս մի կու ստորագրէ, որ պարսկերէն՝ խեղեփ (ջուխտակ) նշանակէ կ’ըսէ, այսինքն՝ մէկտեղ ծնած. եւրոպացիք կու տարակուսին ասոր ինչ ըլլալուն, բայց Պէյթար և ուրիշ արաբացի մի կ’ըսեն Աղուէսձուոց մէկ տեսակն է, իսկ մեր Ամասիացին՝ Ճ տառի շալակին մէջ միայն անունը յիշելով Ճիֆտ–աֆրիտ կամ «Ճիֆտաֆրանդ, որ է կեղեւով Նուշն», կ’ըսէ. Պէյթար ալ պտուղը Նուշի կամ Սոճիի պտղոյ կու նմանցընէ։ — Այս ամեն ըսուածներէն օտար՝ մեր մէկ բժշկարան «Ածուեց Հանդաղուզն՝ որ Երեքտերեւէն է (Trifolium, նոյնպէս կ’ըսէ), «որ է Աղուէսձուքն»։ Չեմ գիտեր ի՞նչ նմանութեամբ նոյն կը գտնէ զասոնք, որովհետև ըստ բուսաբանից՝ Երեքտերեւեանն կամ Առուոյտն և Աղուէսձուքն տարբեր ցեղէ են և աննման:

== 64. Աղուէսու Սուսեր. ==

Գալիանոսի բառից մէջ Էրիոսի դիմաց դրած է, բայց յունարէն ˇΕρίου Բամբակ նշանակէ, իսկ Լ. Ervum Ոսպ է։ Ուրիշ օրինակ այս հայերէնի դիմաց դնէ Ղանքոտին. թերեւս գրուելու ըլլար Ղէռնդոտոն, Leontodon, որ Առիւծ ու ժանիք ըսել է, և կըրնայ ժանիքն սըրոյ ալ նմանիլ. կամ Leonotis, Առիւծու ականջ։

== 65. Աղուիճակ. ==

Նոյն է ընդ Խորասանիկ՝ ըստ Հին բժշկարանի. սա ալ նոյն համարուի Լ. Staphysaria, Փ. Staphysaigre, որ ի յոյնէն առնուած են, յորում Սդաֆիս աղրիա՝ ըսել է Լեռան խաղող, անոր համար ոմանք ի մերոց Խաղողախոտ կոչեր են, բայց չեմ հանդիպած ի գիրս. Արաբացին ալ նոյնպէս կ’ըսէ Զէպիպ իւլ-ճէպէլ. այլ և Զէպիպ պէրի, որ է գլխոյ հունտ կամ չամիչ գլխոյ, այսինքն՝ ոջլի դեղ ըլլալուն համար. այսպէս կոչուի և առ մերայինս ռամկօրէն, նոյնպէս և Փ. Herbe au poux, իսկ Պարսիկք կ’անուանեն Միւֆէզէմ կամ Մէյֆիզաճ. այս ետքի անունով գրէ Ամիրտոլվաթ. «Մավիզաճ՝ որ է Զապաիպ ըլ-ճամալ. և հատկներ է զէտ Չամիչ. յամնի (ամանի) մեջ կու բուսնի, և լաւն այն է, որ սեւ լինի. տաք է և չոր է Գ աստիճան, այրող է և ուտող է. և թէ ծամեն՝ յակռայէն շատ պալղամ քաշէ, և զոջիլն սպանանէ. և ակռային ցաւուն օգտէ», և այլն: Դարձեալ գրէ առանձին. «Մավիզաճ. ինքն ծառի պտուղ է, և սեւ և տափակ, և շատ (բանի) օգտէ. Հոռոմքս լինի իր ծառն, աղէկն տաք է և չոր», և այլն: Նոյն բաները գրոց մէկ ընտիր օրինակի մէջ թուրքարէն ալ գրուած է&lt;ref&gt;Մավիզաճ, որ է Զապիպ ուլ-Ճէպէլ. եապան ուզղէմի (իւզիւմ) տուր. էկէր տէնէճուքլէրին (հատիկները) լարլար եա ղարղարայ էթսէլէր՝ չօք պալղամ չքարայ, և այլն:&lt;/ref&gt;։

== 66. Աղուիսակ. ==

Գուցէ վերինն ըլլայ (Աղուիճակ). բժշկարան մի կ’ըսէ. «թէ ձեռն ուռել լինի՝ զսորա (լօշտակի) և զ Հոռոմ Աղիւսակն ընդ յիրար ծեծէ և ի վերայ դիր»: Ուրիշ տեղ ալ կ’իմացընէ Աղուիսակի ինչ ըլլալը. «Հոռոմ Աղւիսակ՝ որ է Օշինտրն»։ Հոռոմ՝ ըսելով ալ կ’իմացընէ, որ տեսակ մի է սա, իսկ բուն Աղուիճակն ո՞ւր տեղացի է։

== 67. Աղուորիկ. ==

Տե՛ս Ալեւորիկ կամ Հալուորիկ. նոյն են։

== 68. *Աղսուս. ==

«Ինքն փուշ-մն է, որ իր տերեւն նման է Շավքաթ ըլ-Պայզին (Պատավարտ) տերեւին, և այն զէտ վարդ-մն է, և ի վերայ զէտ բամպակ իրք-մն կու լինայ. և ի լերունքն շատ կու լինայ. և ի Անդալիս (Անտալուսիա Սպանիոյ) այսոր Պարաս ըլ-Պանճ կու ասեն», (Վայրենի կամ լերան Բանգ)։ Պէյթար այս ետքի բառս կարծեմ չունի, եթէ ոչ նոյն համարուի Պէրսէֆանճ կոչածն, որ է Լ. Marum, և թուի Կատուախոտ: Բայց Ամիրտոլվաթայ Աղսուսն ալ երկբայելի է, որովհետեւ անկէ վերջ գրէ ուրիշ նման բառ մ’ալ Աղսուն, և կ’ըսէ. «Ինքն Մաշն է, և իրենն Պատավարտ այլ կ’ասեն». որով վերոյիշելոյն հետ կու միանայ: Ոմանք Վայրի կանգառ կամ Կառ համարին զԱղսուս, որ շատ հեռու չէ Պատավարտէն։

== 69. Աղպաշար. ==

Վարդան Յովնանեան լեհահայոց եպիսկոպոսն զսա և զ Կաղաբոյս նոյն համարի, իսկ ետքինս կու թուի սոխարմատ կամ կոճղէզաւոր բոյս, Bulbus, և յատկապէս Bulbus silvestris.

== 70. Աղպատ. ==

Թերեւս ռամկօրէն, բայց զուտ հայկականն կ’երեւի շատ անուանց մէջ, որ այս հասարակ բուսոյ տրուած է ի մեր լեզուիս, որոցմէ՝ օտար լեզուաց ալ նոյնանիշ կամ թարգմանութիւն է Հինգտերեւեան ն, Պ. Փանձանկուշտ Լ. Pentaphyllum. Փ. Quintefeuille, նաև Թ. «Պէշպարմագ կ’ասէ», ըստ բժշկարանի միոյ. դարձեալ յատուկ հայերէն՝ Մատնիկ, Գօտեաց ճանկ կամ Գոթեց ճանկ, Սիրալախուր կամ Սիւրալախուր, որոնք ի կարգի այբուբենից պիտի յիշուին սոսկ անուամբ, իսկ այս տեղ գրենք ինչ որ Ամիրտոլվաթ կամ ուրիշ բժշկարանք նշանակեն Պանտաֆիլիօն անուան տակ. «Ինքն Հինգտերեւէն խոտ է. աղէկն ի ջրի տեղերն է. բնութիւնն հով է», և այլն։ Ուրիշ բժշկարան մ’ալ գրէ, «Ինքն խոտ է և տերեւն հինգ, և կանաչ. աղէկն՝ նորն է»: Դարձեալ ուրիշ մ’ալ. «Հինգ տերեւ ունի. իր երկարութիւնը թիզ մի է. ցեղ-մն է. լաւն այն է, որ հաստ լինի։ Իպն (Պէյթար). Թուրքն այսոր Պէշպարմախ ասէ, և Հայն Հինգմատն. երկու ճիւղ ունի և երկու ճիւղ կու բուսնի. և հինգ-հինգ տերև ունի. տերեւն նման է Աննուխի տերեւին»։ Պէյթար չի յիշեր Թուրքը, այլ կ’ըսէ, թէ ոմանք ալ Պէնդատաքթոլոն կ’ըսեն, որ Հինգմատնեայ նշանակէ: — Ոմանք ի գիտնականաց՝ հին հեղինակաց Հինգտերեւեան կոչածը՝ կարծեն թէ Potentilla ըսուած բուսոց մէկ տեսակն ըլլայ:

== 71. Աղտաղտուկ. ==

Ծանօթ խոտեղէն է, թէպէտ ոչ այս անուամբն. Լ. Salsola. Փ. Soude. հասարակօրէն ծովեզերեայ երկիրներ գտուելով՝ անոր աղէն կ’առնու, և կ’ընծայէ Կալ կամ Կալաքար ըսուած նիւթը (Soude, Սոտա). ասոր համար Պարսկահայք Շօրան կ’ըսեն, որ աղի ջըրեր նշանակէ (շօռ)։ — Ի Հայս՝ նշանակած են տեսողք՝ Երասխայ հովտին մէջ ալ, Ճորոխի հովտի մէջ, Կողբայ կողմերը, և այլն, զանազան տեսակներ. ինչպէս, Sals. Kali, որ սովորական կալ տուողն է. S. Glauca (կապոյտ), S. Erioides M. B. իսկ Երասխհովտին յատուկ տեսակ մը՝ անոր անուամբ կոչած է Քոխ՝ Sal. Araxena. — Շէհրիմանեանն կարծէ, թէ ի Փոքր Հայս կ’անուանեն այս բոյսս՝ Թանթռնիկ, բայց սա տարբեր ցեղի բոյս է։

== 72. Աղտոր. ==

Ծանօթ յարեւելս և յարեւմուտս, Սումախ անուամբ, ինչպէս կ’անուանեն և Փ. Sumac, իսկ Լ. Rhus Coriaria, կաշէգործաց ասով ներկելուն համար։ Ամիրտ. կ’ըսէ. «Պարսկերէն Թաթրի ասեն և Հ. Աղտոր ասեն. ինքն երկու ցեղ կու լինի, Խորասանի և Շամի (Ասորւոց, Դամասկոսի կողմերն). և լաւն այն է, որ նոր լինի և խիստ կարմիր», և այլն։ Շատ տեսակ օգուտները յիշելէն ետեւ՝ կ’աւելցընէ անուններ ալ. «Ասել է Պատ(էհին), թէ այսոր Թաթմ կ’ասեն, և Տումտում կ’ասեն և Յարպ կու ասեն… Իր տերեւն հանց կապող է՝ որպէս Ակակիայ. և զիր տերեւն թէ եփեն զմորուսն լուանան՝ զմազն սեւ առնէ»: Դարձեալ առանձին գրէ. «Ինքն կարմիր պտուղ է, և մէջն կուտ լինի և թթու է, և կըտով ուտեն, և զկեղեւն ի բան տանին. աղէկն՝ նորն և խիստ կարմիրն է… Օգտէ աչից, որ կծայ և արիւն ունենայ, յորժամ եփես և զջուրն ի յաչքն օծես»: – Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն յիշէ զԱղտոր ի Տայս:

== 73. Աղքատի ժախ. ==

Արտերու մէջ կու բուսնի, երկու թիզ բարձրութեամբ, ցօղունն մեծ կլորկեկ, շուրջն ալ փոքրեր, որոց վերեւն են տերեւներն գոգաձեւ: Ռամկական անունն յայտնէ, որ գեղացւոց ուտելի է, ձմեռուան պահծու պաշար:

== 74. Աճալ. ==

Բժշկարան մի այսպէս կ’անուանէ զ Սենա Արաբաց, թուրքարէն Սինէմաքի կամ Սէլիմաքի կոչուածն, Մէքքէէն գալուն համար. եւրոպացիք ալ նոյնպէս կոչեն, Լ. Cassia Senna. Փ. Séné. Ամիրտ. գրէ. «Սինէմքին. Ինքն կանաչ տերեւ-մն է ի Մաքու կու գայ, և միրգ այլ ունի. տաք ու չոր է… Ասցել է գրոցս շինողն, թէ Սինիմաքուն լաւն այն է՝ որ տերեւն կանանչ լինի և նոր լինի, և ի Մըրսենու տերեւ կու նմանի:.. Եւ ասցել է Դնս (Դիոգենիս), թէ ի խորու տեղաց երեք խըլտ (հիւթ?) հանէ և զանձն ուժովցընէ», և այլն։

== 75. Աճաս կամ Աճազ. ==

«Որ է Դամոնն, որ է Սալորն», ըստ Ամիրտոլվաթայ։ Տե՛ս այս ետքի անուամբ։

== 76. Աճանկէր. ==

Բանջարեղէն է, ծանօթ ի Հայս, բայց ոչ ինձ։

== 77. Աճուր կամ Աճուռ կամ Հաճուր. ==

Շէմամ կոչուած գեղեցիկ Ձմերուկն է։ Ամիրտ. գրէ Տաստանպուէ (Տեսդուպույա ﮟﺴﺗﺒﻮﯾﻬھ) բառին ներքեւ. «Թուրքերէն Լանղու ճ (կամ Իելանղուճ) կու ասեն. ի մեր աշխարհն Աճուր կու ասեն: … Ինքն փոքրկիկ զէտ Սեխկներ է. և անուշահոտ է։… Այսոր Շամցիքն Շամամա ասեն. և ինքն զէտ Շամամկներ կատուկ (խատուտիկ) է և անուշահոտ է. և թէ ուտեն՝ ուշ մարսէ, և զըղեղն տաքցընէ: — Լ. Cucumis Shammam. — Սիմէոն Կամրկապցի՝ ըստ Հայոց Վարունգ է, կ’ըսէ:

== 78. Ամանկոտրիկ. ==

Կարմրածաղիկ մանր խոտ մի։ Յիշեն հեղինակք Մանանայի և Պանդըխտին:

== 79. Ամաւ. Ամաւենի. ==

Ըստ Ստեփ. Ռոշքեան, Պլինիոսի յիշած Quisquilium ծառն է, որ է Որդնաբեր Կաղնին, Լ. Quercus Coccifera. Փ. Chêne au Kermès. ցածկեկ տեսակ մի կաղնեաց, որոյ վրայ կը կենայ որդն, ինչպէս քանի մի ուրիշ տեսակաց վրայ ալ, Հայաստանի սեփական և պատուական բերոց մէկն, Որդն Կարմրոյ, ուսկից Որդան կարմիր ներկն։

== 80. Ամբասիկ. ==

Տեսակ մշկահոտ Տանձի. Լ. Pera moscata. Ի գրո՞ց է թէ ի լրոյ, չգիտեմ։

== 81. Ամիճ. ==

Այս բառս պատմիչ մեր Եղիշէ գործածեր է (Ը.) իբրեւ քնքուշ կերակուր մի «Փափկասուն Տիկնայց Հայոց աշխարհին… որ ի մանկութենէ իւրեանց սնեալ էին ուղղովք զուարակաց և Ամճովք երէոց». հաւանօրէն նշանակէ Ամիկ, այծու ձագ, իսկ Բուզանդ կ’ըսէ (Ե. Է), թէ մեր տարաբաղդ և աչազուրկ Արշակ թագաւորին առջեւ, ետ կերակրոց՝ դրին «Միրգ, Խնձոր, Վարունգ և Ամիճ». և կարծել տայ, թէ պտուղ մ’ըլլայ, գուցէ նոյն իսկ Ամլաճն, եթէ կարենայ սա ախորժելի ըլլալ քմաց:

== 82. Ամիշ. ==

Յիշուի ի Խոտուջուր, բայց արդեօք նո՞յն է ընդ Ամիճ՝ թէ այլ բոյս կամ պտուղ, ստուգելի է։

== 83. Ամիր-իշխան կամ Ամիրաշխամ. ==

Ըստ Վանեցւոց. Ար. Համահիմ ﺤﻤﺎﻊ, ինչպէս վկայէ բժշկարան մի. «Համհայիմ, որ է թուրքերէն՝ Ամիրիշխանն. ինքն ի պարտիզներոյ մէջ կու բուսնի»։ Ամիրտ. գրէ. «Մինհաճին տէրն ասէ, թէ Պօսթան–աֆրօզն (Պ. ﺍﻔﺮﻮﺰ ﺒﺴﺗﺎﻦ), և Սահիպ Ճամէհն ասէ, թէ Մուսի պին-Յէմրանէն լսեցաք՝ թէ ինքն Հապախի-Պօսթանին է, և ի Շամ` Հապախի-Նապտի կ’ասեն. և իր գունն խիստ կանաչ է, և ծաղիկն սպիտակ է, և հունտն նման է Հապախին հընտին… Եւ Թուրքն այս խոտիս Ամիրիշխան կ’ասէ»։ Ուրիշ բժշկարան կ’ըսէ. «Անուշահոտ ծաղիկ ունի դեղին, և մանր սերմն. յայգիքն լինի»։ — Համահիմ և Հապախ՝ Ռեհան նշանակեն, ըստ Պէյթարայ և ըստ թարգմանին. Ամիրտոլվաթի այլեւայլ վկայութիւնք զանազանեն զԱմիրիշխանն և զՌեհան, բայց հարկ է, որ մերձաւոր ըլլան. գիտնականք ալ կու տարբերին կարծեօք. Պարսից Պօսթան-էֆրուզը՝ համարին ոմանք զԱնթառամն, Amaranta, ոմանք ալ զԱնեմոնն կամ Պուտ, Anemone. Պանդուխտ Վանցիին հեղինակն՝ ինչպէս Ամանկոտրուկին համար՝ այսպէս ալ Ամիրիշխանին՝ խոտ մը կ’ըսէ միայն: — Վերոյիշեալ Հապախ կամ լաւ եւս Հապագ արաբացի բառին հետը Նապտի յիշածն ալ՝ ըստ Պէյթարայ է իբր Նաբաթացւոց Ռեհան. տեղ կամ երկիր կայ, որ Դաղձ նշանակէ, և հասարակօրէն անուշահոտ խոտեր. նոյն մեր Ամիրտ. ալ այդոր համար գրէ առանձին. «Հապաղի Նապտի ` որ է Համահիմն, և ան՝ Ֆութանաճի-Պօսթանին է, որ է Անուխն». ահա տարբեր՝ բայց մերձաւոր բոյս մ’ալ։

== 84. *Ամլաճ. ==

Ա. Էմլէճ. Լ. Փ. Emblic. «Որ է Պ. Ամիլա. ինքն սեւ միրգ-մն է, ինքն Հալիլաներուն ցեղէն է. լաւն այն է, որ սեւ լինի և պինդ լինի»։ Ուրիշ բժշկարան մ’ալ կ’ըսէ. «Ինքն զէտ կխտոր (գղթոր) է, և չիր կ’անեն (կու չորցընեն), զկուտն կու հանեն։ Ի Հնդկաց գայ»։ — Թէ Պէյթար և թէ Ամիրտ. այս պտղոյն՝ որ ինքնին դառնահամ է, շատ օգուտները և կերպ-կերպ դեղ ըլլալը՝ գրեն։

== 85. *Ամվաճ. ==

Վերնոյն (Ամլաճ) պէս օտար լեզուի բառ կ’երեւի, բայց մեր Ամասիացին չի յիշեր զայն, այլ միայն ի՛նչ ցեղէ ըլլալը և կու ղրկէ ի Զանապ ըլ-Խայլ, որ է Ձիուագի. մենք ալ նոյնպէս ընենք։

== 86. *Ամրուսիա. ==

Յունական բառն է Ամբրոսիա, ուստի և Լ. Ambrosia, Փ. Ambroisie, Ռ. Амброзiя. Պէյթար ալ Ր տառը թողեր է, ուսկից կ’առնու Ամիրտ. և կու գրէ. «Ինքն խոտ-մն է, որ շատ տերեւ ունի, և երեք-երեք թիզ է յերկայնութիւն ճղերուն, և տերեւն նման է Սազապի տերեւին, և հոտն այլ նման է։ Եւ թէ սպեղանի առնես՝ չի թողու, որ իջուածք իջնու ի մարդն»:

== 87. *Այաւզնուէ. ==

Այս օտարալուր կամ խորթ բառն ասորերէն է. և յԱսորւոց լեզուէ թարգմանեալ Դանիէլ վարդապետի Սաղմոսաց Մեկնութեան մէջ (ՁԳ Սաղմոսի) կու յիշուի, և բացատրուի այսպէս. «Աստուած իմ, արա զնա որպէս զ Անիւ, որպէս զեղեգն առաջի հողմոյ: Իսկ անիւս այս այն է, որ ի գլուխս Սպիտակ փշոց (թուի Oxyacantha) սովոր է բուսանիլ. և յորժամ հասանի օդ՝ փշոցն, առնուցու Անիւն ի հողմոց, և ոչ տայ դադարումն նմա. այլ և յորժամ նստի յանկեան ինչ՝ ոչ կարէ զկայ առնուլ, բայց եթէ ոք կալցի զնա։ Անիւն որ ի միջաuահման եդեալ է ի մէջ տկար թեւոցն սերմանց և փշոց, որ կոչի յԱսորիս Այաւզնուէ. և զոր օրինակ, ուր անկցի նա՝ փուշս բուսուցանէ, այսպէս ուր շրջի անիւն՝ որ վարի յայսոցն», և այլն։ — Յիշուած փըշոյն կըրնայ յատուկ անունն ըլլալ Սպիտակ–փուշ՝ մեր լեզուին, ինչպէս Փ. Epine blanche, nրոյ լատինն է Oxyacantha` ըստ յունարէնի, որ նշանակէ Սրափուշ, և հայերէն ալ կայ այս բառս, և յիշուի ի կարգին, Ռ. Боярышникъ. — Յիշենք, որ այս անուան մերձաւոր են յունալատին Aizoon կոչուած բոյսք, որոց մին է ըստ մեզ Լուադեղն։

== 88. Այգէպրաս. ==

Յայտ է անուան բարդութենէն, որ Պրասի կամ Քուռաթի տեսակ մ’է, և ըստ հին բժշկարանին նոյն իսկ Քուռաթն. և է Գալիենոսի յունականին թարգմանութիւնն, ինչպէս և լատինն՝ Ampeloprason.

== 89. Այգոյ գայլ. ==
— Տե՛ս Գայլխոտ.

== Այգոյ ծաղիկ. ==
— Տե՛ս Գինէծաղիկ.

== 90. Այգու մատնի. ==

Այս ալ վերի գրուածին հետ նոյն կարծուի, բայց տե՛ս ի կարգին Մատիծաղիկ:

== 91. Այծակն. ==

Ստեփ. Ռոշքեան կ’ըսէ. «Խոտ, որ է վայրի Ուլաֆ (Թ. Եուլաֆ, Վարսակ) Aegilops». Այս Լ. ուսումնական բառս իրաւ Այծ-ակն (Այծու աչք) թարգմանի ի յունարէնէ, բայց բուսաբանք ոչ Վարսակ՝ այլ տեսակ մի Կաղնի ծառ կ’իմանան, Խոզկաղնի:

== Այծառ. ==
— Տե՛ս Ածար:

== 92. Այծու մօրուք կամ Այծամօրուք. ==

Գրոց լեզուով կ’ըսուի Քօշմօրուք, զոր տեսնես ի կարգին։ Նոյնն կ’ըսուի և Նոխազի մօրուք, որ նոյն բան նշանակէ, որձ այծ:

== 93. Այծպտուկ. ==

Ածպտուկ. — Խաղողի տեսակ մի է. Թ. Խաթուն պարմաղի կամ Քէչի մէմէսի:

== 94. Այծտոտիկ. ==

Պոնտոսի կողմերը տեղացոց ծանօթ և արմատն ուտելի բոյս մի է:

== 95. Անալութ. ==

Խորենացւոյ անուանեալ Աշխարհագրութիւնն Հայոց Գուգարաց աշխարհին բերոց մէջ առաջին կու դնէ զայս, յետոյ քանի մ’այլ ծառ և պտուղ, բայց այս բառս ուրիշ գրոց մէջ ընձուղտ (Giraffe) կենդանին նշանակելով՝ զնոյն կարծեցին ոմանք, սակայն այդ կենդանին ոչ ի Հայս և ոչ անոր սահմանակցաց մէջ գտուի, ապա բոյս մի պէտք է ըլլայ աշխարհագրին այս տեղ յիշածը՝ ընդ Սերկեւլի, Տօսախի, և այլն, կամ թէ անունն այլայլած է։

== 96. Անանուխ. Անուխ. Անանեխ. ==

Ծանօթ հոտաւէտ տերեւով բոյս, որ Ար. Նանա ﻨﻌﻨﻉ կոչուելով, այս անուան տակ գրէ Ամիրտ. «ինքն յածվոց և վայրի լինի. լաւն ածվոցն է… Ասէ Պտ. (Պատէհին), թէ… Ուժովn և աղէկն այն է, որ ածվոց լինի և թաժայ լինի և ի շուքն չորնայ. տաքցնող է և կապող է… Եւ իր փոխանն վայրի Դաղձն է»: Այս բոյսս անոնցմէ մէկն է, զոր Քրիստոս Տէր մեր՝ յանդիմանելով զՓարիսեցիս՝ յիշեցուց, թէ «Տասանորդէք զԱնանուխ և զՍամիթ և զՉաման» (Մատթ. ԻԳ. 23), իբրեւ չնչին կամ հասարակ բաներ, ուսկից ագահութեամբ կ’ուզէին անոնք շահիլ՝ տասանորդ առնըլով։ Պէյթար և Ամիրտ. Անանխոյ շատ օգուտները յիշեն. Վաստակոց գիրքն կարճ կ’ըսէ (Գլ. ՄԿԴ). «Իւր օգուտն է, որ կերակրոց կարօտ բերէ, և զործն կտրէ… և թէ ի վերայ խոցոյ դնես՝ յաւիտեան այլ չյաջողանար բնաւ»: — Լ. Mentha, Փ. Menthe, Ռ. Мята.

== 97. Հոռոմ Աննուխ. ==

Տարբեր ցեղով և ձեւով, նման հոտով Անանխոյ, ըստ Լ. Balsamina Suaveolens. Փ. Menthe de Coq կամ Grand Baume, Թ. Մարսէմա կամ Մէրսէմանի:

== 98. Սարի Աննուխ. ==

Այսինքն՝ Լեռընցի կամ՝ վայրենի, յիշի յԱխտարաց գիրս, և է անշուշտ Լ. Mentha Silvestris. Փ. Menthe sauvage կոչուածն:

== 99. *Անապ. ==

Ար. անուն է Պատինճանի՝ ըստ Ստ. Շէհրիմանեան։

== Անասբօսան. ==

— Տե՛ս Ասպուզան։

== 100. Անգուժատ. ==

Լ. Galbanum, Հ. ալ Քաղբան կոչուած խէժ կամ հիւթն է, որ մեր գրոց մէջ ուրիշ շատ անուններ ալ ունի, ինչպէս Մաղթ, Կապնդեղ, և այլն:

— Տե՛ս Անճիտան:

== 101. Անգուտան. ==

Հին բժշկարանն յիշէ Համեմոց հետ, բայց կըրնայ ըլլալ նոյն Անճիտանն։

== 102. *Անդարիոն. ==

Անունն յայտնէ օտար լեզու, բայց մենք չգտնալով զայն, յիշենք այս տեղ Ամիրտոլվաթի աւանդածը. «Ի լեառն կու բուսնի, խոտ-մն է, Ըռեազեանա (Սամիթ) կու նմանի, և հոտն սուր է»։

== 103. *Անեմոն. ==

Յունարէն բառ, Հով նշանակէ, ուսկից բոյսն ալ թարգմանաբար մեր լեզուի մէջ ալ Հողմածաղիկ կոչուած։ Տե՛ս Հարսնուկ և Պուտ: Յիշուի ի բառս Գալիենոսի, բայց այս բառից մէկ օրինակն ալ Աղբղբղկի ունդ (հունտ) կ’ըսէ ասոր համար (Տ. թիւ 48. 52)։

== 104. Անթառամ. ==

Բառիս վանկից տեղափոխութեամբ յետուստ յառաջ` Յունաց Ամառանթ անունն կ’ըլլայ, և զնոյն նշանակէ. միայն թէ նոյն իսկ բառական նշանակութիւնն (չթոռմող կամ մըշտադալար) զանազան երկիր զանազան բուսոց կու տրուի. թէ և սովորաբար այսպէս կոչուածն է Լ. Helichrysum. այսպէս և մեր ազգայինք՝ այլ եւ այլ բոյս ճանչնան նոյն անուամբ։ Մանանայի հեղինակն կ’ըսէ, վայրի ծաղիկ, որ բուսնի անջրդի վայրեր, խիստ անուշահոտ, նարընջի դեղին գունով, բայց ուրիշներ՝ կարմիր գունով կ’ըսեն (ինչպէս Մշակ, ԺԸ, 88): Մեր բժշկապետն (Ամիրտ.) Ամարիթին կ’անուանէ, փոխանակ Ամարանթոնի, և կու գրէ. «Խստ-մն է, որ բարակ տերեւ ունի, որ ի Բացվենեկի տերեւ կու նմանի, և գագաթն բոլոր կու լինայ, և գոյնն ոսկի գոյն կու նմանի, և գլուխն ի ծաթրու գլուխ կու նմանի. և թէ հալվի (զգեստուց) մէջ դնես՝ ցեցն զհալավն չուտէ, փորձած է»։

Սալաձորեցին ալ կ’երգէ.

«Մէկ անթառամ ծաղիկ մի կայ, ծաղիկ ծաղկեր ծաղկներուն.

Ամառ-ձըմեռ չի չորանար, հինըն պայծառ նըման նորուն»:

== 105. Իշու Անթառամ. ==

Աւելի հասարակ կամ տգեղ տեսակ մի գուշակուի։ Յիշէ Մշակ (ԺԸ, 88):

== 106. Անթեմ. ==

Լ. Anthemis, յատկապէս ի յունարէնն ծաղիկ նշանակէ, ամէն տեղ գտուած հասարակ ծաղիկ մ’ըլլալուն համար, և մեր լեզուով ալ չաս անուններ ունի, ինչպէս Գետնախնձոր, Խնձորխոտ, Երիցուկ (Փափաթիա), և այլն, որք իրենց կարգին յիշուին։ Գալիենոսի բառից ընտիր օրինակ մ’ալ կ’անուանէ զԱնթեմիս՝ հայերէն՝ Կռոյ ծաղիկ։ — Բայց Հայք Անթեմ անուամբ ուրիշ ցեղ բոյս մ’ալ ճանչցեր են. վասն զի մեկնիչ վարդապետն Սողոմոնի Ուրախ լեր երիտասարդ բանին՝ կ’ըսէ. «Անթեմն՝ բանջար է երեւելի, և բազմապատիկ ունի շուրջ զինքեամբ զտերեւոցն լուսանման բողբոջն»:

== 107. Անիար. ==

Լուսաւորիչ իր վարդապետութեան մէջ առ Հայս՝ յիշած է այս ծաղիկս, ըստ Ագաթանգեղեայ, իբրեւ շատ գեղեցիկ, Վարդի և Յասմըկի հետ։

== 108. Անիծած ծաղիկ. ==

Երեսնակն է, ռամկօրէն այսպէս կոչուած։

== 109. Անիսոն. ==

Լ. Anisum. Փ. Anis, Ռ. Анисъ. Լաւ կ’ըսէ Ամիրտ. թէ «Յայտնի է ամենայն լեզուաւ. Պարսիկն Պարինա ասէ. ինքն հունտ է անուշահոտ, և Թ. Հազարթարա ասէ։ Ասած են, թէ ինքն Հոռմցի Ըռզիանին հունտն է… Ասէ Պտ… ինքն երկու ցեղ է. այն որ Հոռմցին է՝ ի Նանխուհ (Նանախահ, Լ. Ammi) կու նմանի. և այն որ Հոռմցի չէ՝ ի Ղըրտմանէ (Cardamine, Ջրկոտեմի տեսակ) կու նմանի. և լաւն այն է, որ Հոռմցի լինի»։

== Անկիտան. ==
— Տե՛ս Անճիտան։ 

== 110. Անձիանի ծառ. ==

Վաստակոց գիրքն յիշէ (Գլ. ԺԴ). «Յորժամ տեսանես զԿաղնին և զԱնձիանի ծառն՝ որ շատ պտուղ առնեն, անձրեւի նշան է»: Յունարէն բնագիրն այս ծառս գրած է Πιρος։ Pos, որ է Լ. Ilex, և ըստ մեզ Սղոցի։

== 111. Անձխոտ. ==

Լ. Fumaria. Փ. Fumeterre, Ռ. Дымяка. — Հայերէն կ’ըսուի և Շահթառակ, բայց պարսկերենէ առած է, որ կը նշանակէ Թագաւորական բանջար, և նոյն անունն պէսպէս գրուի Շաթառէճ, Շէտառէճ, Սաթառիճ, և այլն. Ար. անունն ալ նոյնանիշ ունի, զոր մերայինք թերեւս լաւագոյն թարգմանած են Կանաչաց թագաւոր. միայն՝ թէ՛ ասոնք և թէ՛ օտարք՝ կու շփոթեն զԱնձխոտ ընդ Նուարտակի, զի շատ մերձաւոր և նման են. այսպէս բժշկարանն, «Սաթառիճ` որ է Անծխոտն». «Անձխոտ՝ որ է Շահթառաճն». յետոյ, «Շէտարաճ, որ Թ. Զէրքիւլէ կամ Սարքուլա, կու ասէ, և Հայն Նուարտակ». կ’աւելցընէ Ամիրտ. թէ, «Եւ ի Եզընկան Արթուխա կ’ասեն. և ինքն տակի կեղեւ է, հաստ և բարակ այլ կու լինի, և լաւն այն որ ի Հնդկաց գայ: Ասեր է Պտ. թէ Ազապ կու ասեն, և ի Պարապրի լեզուաւ Լիտիոն (Lepidium). և ինքն շատ ցեղ է. և լաւն այն է, որ Իպն. ասեր է, Հնդին է կամ Պահրին է». ասոր համար Շահթառէճ Հինտի կ’ըսուի: — Անձխոտի շատ տեսակաց մէջ Corydalis alpina կոչուածն նշանակուած է ի Ծաղկոցաձորն Անի մայրաքաղաքի։

== 112. Անձրութ կամ Անզրուտ. ==

Լ. Sarcocolla. Փ. Sarcocollier. Ռ. Эфiопское смолистое дерево. թէ և խէժ կամ հիւթ մի կ’իմացուի այս անուամբ, բայց ’ի բուսականաց առաջ կու գայ. անունն առնուած է ի պարսկերէնէ (Անզէրուդ), ուր գտուի ասոր լաւն։ Ամիրտ. գրէ. «Ինքն յայտնի խէժ-մն է. երկու ցեղ է, սպիտակ և կարմիր. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի… Ասէ Պատէհին, թէ ինքն փշի մի խէժ է, որ Աշապաքա ասեն. ինքն կարմիր և սպիտակ այլ կու լինի, երկուսն ալ ի մի փուշ, և յորժամ արեգական տաքութիւն յինքն շատ հասնի՝ հին և կարմիր լինի. և այս ցեղիս Անզրութի Վաղարզու ասեն, և Քանճատա ասեն. և պարսկերէն Կազրու ասեն։ Եւ լեառն մի կայ, որ Կօհի Շապան Կահվարտաճան կ’ասեն, անկից կու ելանէ. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի և ի դեղնութիւն քշտէ և լեղի լինի»։ — Բժշկարան մի նոր անուն մ’այլ տայ Անձրութի` հայերէն, Գունիծատակ, բայց թուի, թէ տարբեր բոյս մի ըլլայ, որովհետև տակ կ’ըսէ. ինչ որ ըլլայ նշանելու է Գունիծ անունը:

== 113. Անղարա. ==
— Տե՛ս Ապուզան: 

== 114. Անղուն. ==

«Որ է վարդին Մնթինն (կամ մթինն), որ է Գիշահոտ վարդ. հոտով վարդն չէ»։ Այսպէս գրուած է յԱնգիտի–անպէտն:

== 115. *Անճարա կամ Անճորա. ==

Լաւ եւս Անճիրէ. – Եղճի հունդն է. Պ. Անճօրէ ﻨﺠﺯﺓ։ Տե՛ս Եղիճ։

== 116. Անճարակ. ==

«Որ է Մարզանկօշն», ըստ բժշկարանի, որ և պէսպէս այլայլութեամբ գրուի, Մարզանճօշ, Մարճանկօշ, Մարզանկուշ, Մարտակուշ, Մարտաղուշ, և այլն. ամէնն ալ են Պ. Մէրզէնկիուշ, ﻩﺮﺯﻨﮑﻮﺶ, որ նշանակէ Մկան ականջ, ինչպէս և «Արապն Ազան ըլ-ֆար կու ասէ», բայց զանազանէ այլ և այլ տեսակ. յորոց յիշելով մեր բժշկապետն ալ, մէկն Ազան ըլ-ֆար Պօստանի ` կու գրէ, զոր «Թուրքն Սըչան ղուլաղի ասէ, որ է Մկան ականջն, որ է Անաղալիսն (Anagallis), որ է Սամուխն, որ է Սամսիմոնն» (Σάμψυχον), և այլն, դեռ ուրիշ վեց-եօթն անուններ ալ աւելցընելով կ’ըսէ. «Այս ամենայն անուանքն Մարճանկօշին անուանքն է… և ոմանք այլ ասեն, թէ Մարզանկօշ չէ՝ Խուզամի է», (Lavanda Spica, Փ. Lavande mâle. Ռ. Лавенда). Այս խօսքերս յայտնեն, որ հարկ է բուսոց զանազան տեսակներ ըլլալ, թէ և նոյն ցեղէ. և այսպէս բուսաբանք Մարզանկօշը կամ մեր Անճարակը՝ կու ճանչնան ի Majorana, Փ. Marjolaine. Անաղալիսը՝ Փ. Mouron, Հ. Տզրկախոտ. Մկնականջն ալ՝ նոյն իմաստով և հոռմի բառով Միոսոտիս, Myosotis, մենք ալ նոյնպէս նշանակեմք ի կարգի Մ, և Տ տառից, այն տեղ նշանակելով Ամիրտոլվաթայ ըսածները, իսկ այս տեղ յատուկ առաջինին համարը. «Մարզանճօշ. ինքն խոտ է, և մանր տերև ունի, սպիտակ գոյն է. աղէկն վայրին է… Ասէ Յեսու բժիշկն&lt;ref&gt;Այն է Յաիսէ, բարեկամն կամ բժիշկն Գրիգորի Մագիստրոսի:&lt;/ref&gt;, թէ բանայ զեր(ա)կնուն կալուածն և զըղեղն», և այլն։ — Պէյթար յիշէ, որ այս խոտիս լաւն կ’ըլլայ ի Կիպրոս և ի Կիւզիկոն, և թէ Կիւզիկեցիք Ամարակոն կու կոչեն, անոր համար ոմանք ի գիտնոց ալ այս ցեղիս նման բոյսերը զանազանելով՝ կոչեն զսա (Անճարակը) Majorana Amaracus. Այսոր բոլորակտերեւ կոչուած տեսակն նշանակուած է յԱրդուին, Պաթում, Ծանախ (Կիւմիւշխանէ)։

== 117. Անճիտա. Անճիտան. ==

Մէկ գրի (Ն) յաւելմամբ Ամիրտ. կու զանազանէ երկու բոյս. առաջնոյն համար գրէ. «Խոտ է, և իր տակին խէժն է Օշախն (0շակ. Ammoniac). աղէկն Հնտին է… Ասէ Ֆուլուսն (Fulvius), թէ ինքն զթանձր կերակուրն լաթիֆ (բարակ, թեթեւ) առնէ. և ասէ Մասրճուանն&lt;ref&gt;Հրեայ բժիշկ, Ը դարուն սկիզբները, Masserdjouih.&lt;/ref&gt;, թէ սպիտակն և անուշահոտ՝ զկերակուրն աղէկ ուտեցընել տայ»։ — Այս խէժս հին ատեն կու գար Եգիպտոսէ և Ափրիկիոյ Ամմոնիակ գաւառէն, որ յետոյ Կիւրենական կոչեցաւ, անոր համար Եւրոպացիք Առնիսկ կոչեցին, և ի Միջին դարս՝ խանգարմամբ Armoniacum. հասարակօրէն Նարդէսէ կու հանուէր, իսկ հիմայ ուրիշ բոյսէ կու զտուի (Dorema Ammoniacum). — Բայց դարձեալ գրէ Ամիրտ. «Անճիտա, որ է Հաշիշ ըլ-քալպն (Շանխոտ) և Հայն Հօտիսոյ ասէ», որով շփոթէ կամ զուգէ միւս տեսակին հետ որ է,

== 118. Անճիտան. ==

Այս անուամբ ալ դարձեալ երկու տարբեր ցեղի բոյս կարծեցընեն մեր բժշկարանք, մէկն թուրքարէն Խօրօզ կէօզիւ (Աքլորի աչք) անուանելով, իսկ միւսը և գլխաւորն՝ շատ նշանաւոր, իր խէժին համար, որ մեր լեզուաւ այլեւայլ անուններ ունի, Անգուժատ, Մաղթ, Կապնդեղ, Ոպան, Քաղբան (Galbanum), Չարհոտ, Բարկժատ կամ Բարզատ, Հլթիս, և օտարներէ ալ առած և յիշուած Թ. Ղասնիլ, Մախրուս, և այլն, զորս յիշենք իրենց կարգին, եթէ կարենանք ալ տարբերութիւն մի գտնել նիւթոց մէջ։ Մեզի աւելի կարեւորն էր այս Անճիտանի ընդհանուր անուան իսկը ճանչնալ&lt;ref&gt;Էնճիյտէ, ﺍݢﻴﺩﻩ պարսկերէն Վայրի Պրաս բանջարը նշանակէ։&lt;/ref&gt;, կամ անոր համանիշ ըսուածներուն նոյնութիւնը կամ տարբերութիւնը. վասն զի ի բժշկարանս մեր` խէժին նման խժաբերն ալ այլևայլ անուամբք իրրեւ նոյն նշանակուի և շփոթի. այսինքն են, բնիկ և եկամուտ, Մեղրածուծ, Հօտիսոյ, Հլթիս, Շանշռելիք, Շանխոտ, Խորտակ ծոթրին, Ֆարասիոն, Սասալիոն. ասոնք ալ նշանակենք իրենց անուան կարգին, բայց յիշենք այլ որ Եւրոպացիք եւս տարակուսին և չեն միաբանիր Յունաց և Արաբաց գրած անունները զուգելու կամ զանազանելու&lt;ref&gt;Շատ ըլլայ այս տեղ Պէյթարի թարգմանչին (Leclerc) այս խնդրոյս վրայօք ըսածին սկիզբը և վերջը. ’’L’histoire du Silphium (Անճուտան) est une des plus épineuses et des plus controversées de la matière médicale… En somme, l’histoire des Silphium et de l’Andjoudan présente encore des lacunes à remplir’’.&lt;/ref&gt;. զոր եթէ մենք ալ չեմք կըրնար բոլորովին պարզել, գոնէ հաւանօրէն՝ անոնց նմանելով և քիչ մի զատելով՝ այսպէս զուգեմք. Ա. վերոյիշեալ Օշակն, Ammoniac. Բ. Անճիտան–Silphium. Գ. Անճիտան Ռումի (Հոռոմոց), Seseli: Դ. Անճիտանի տակ = Մախրուս: Ե. Մեղրածուծ = Ֆարասիոն = Marrubium. զոր տես ի կարգի Մ տառի։

Ամիրտոլվաթ ընդհանուր անուամբ զԱնճիտան զուգէ Սեսելեայ, Յ. Σέοελι, և Սայսալիոս կոչէ ըստ Արաբաց, որոյ «Թուրքն Ղասնու ծառ կ’ասէ. և ինքն երկու ցեղ է. և Պ. Անկիտան ասեն, և ինքն Հլթիսին ծառն է, և Մախրուսն է, և Հլթիսն իր խէժն է, և իր տերեւն սպիտակ և սեւ է, և լաւն այն է, որ սպիտակ լինի և անուշահոտ. և այն, որ տերեւն սեւ է` մնթինն է, և ինքն Անճիտանին սամխն (խէժ) է… և այն Անճիտանն մնթին կու լինի. և այն, որ Անճիտայի տայիպն է՝ անոր Հլթիսի տայիպ կ’ասեն, և Անճիտանի Քաշիմ կ’ասեն. և այն, որ Անճիտանի Խորասանի է` Ուլթուրխար կ’ասեն անոր տակին. և այն, որ Անճիտանի Ռումին է՝ Սայսալիոս կ’ասեն, և հունդն՝ Քաշիմն է: Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ Անճիտանն Ուշթուրխարն է, և կարմիր պտուղն է. և Ղասնին իր խէժն է. և ինքն սեւ այլ կու լինի և սպիտակ այլ կու լինի», և այլն։ Այս Սէսէլի Անճիտանի Libanotis կոչուած տեսակը տեսած են տեղաքնինք ’ի Կիւմկիւմ, Մշոյ կողմերը։

Քաշիմի Ռումի, որ է Անճիտանի Ըռում. ինքն ի բարձր լերունքն կու բուսնի և ի ծառերուն ի մէջն, և Սամթի պէս է և Աքլիլմէլիքի պէս կակուղ, և հոտն աղէկ կու լինի, և հունտն ի Ըռզիան կու նմանի… Հունտն և տակն տաքցնող է, և զկերակուրն մարսէ: … Եւ ոմանք ասեն, թէ ինքս ի Սայսալիոսին ցեղերուն է:… Ասէ Պտ. (Պատէհին), թէ ինքն Անճիտանի ըռումին է, և Հոռոմն Վալղիտիղոննէ? (Tordylium) կ’ասէ. լաւն այն է, որ դեղին լինի և մեծ, և տերեւն այլ ի Անճիտան նման է, և ուժն ի Քամոնի կու նմանի… Թիատուղ (Tiadocus) բժիշկն ասէ, թէ Քաշիմ՝ ածւոցն է», այսինքն յ’ածուս, արտերու մէջ կու գտուի։ — Այս Քաշիմի Ռումի ըսուած Անճիտանը Եւրոպացիք Ligusticum, Փ. Ligustique կոչեն, ըստ Դիոսկորիտոսի, ի Լիգուրիա (Ճենովայի կողմերը) շատ գտուելուն համար, և Հովանեկաձև բուսոց ցեղէն է, ինչպէս Սեսելին ալ: Այս յոյն անունով ալ առանձինն գրէ Ամիրտ. «Սասալիոս. ինքն Օշախին ծառն է, և պտուղն է Սասալիոսն. աղէկն ի Հնդկաց գայ»։

Իսկ Անճիտանի տակ կ’անուանէ զ Մախրուս (Մահրութ, ګﺮﻮﺖ) ըստ Պէյթարայ, «և լաւն այն է, կ’ըսէ, որ սպիտակ լինի և թեթեւ լինի»։ Ուրիշ տեղ նոյնպէս Անճիտանի տակ կոչէ վերոյիշեալ Ուշթուրխար Իւշթիւրղազ, ﺍﺸﺘﺮﻏﺎﺯ) պարսիկ բառը, որ է Ըղտափուշ, և յիշուի ի կարգին։

== 119. *Անճիրիտամ. ==

«Ինքն թուզ կու նմանի, բոլոր և կարմիր. և ինքն Հանդալն է (տե՛ս զայս). և ի մէջն որպէս կէտեր ունի, և ինքն ծառի մի միրգն է. ի Հնդկաց կու գայ»: – Ամիրտ։

== * Անճորա. ==
– Տե՛ս Անճարա. 

== 120. Անճորան. ==

Ոսպան տերեւ է, կ’ըսէ բժշկարան մի։

== 121. *Անճուհ. ==

Ըստ Ամիրտ. է Յօտ (տե՛ս զայս), Հալուէի տեսակ մի. իսկ Պէյթար յիշէ Անճուք, և ըստ ոմանց Անճարակն է, կ’ըսէ:

== 122. *Անճուպար. ==

«Ինքն խոտ մ’ է, որ ի գետեզերքն կու լինի և ի Մրտենուն տակերն կու բուսնի, և տերեւն նման է Առվուտին տերեւին, և ճղերն այլ ի Առվոյտին ճղերն կու նմանի, և այլ հաստկեկ, և գոյնն կարմիր, և ծաղիկն այլ կարմրժեռ է… Այսոր շարապն… զհին թոքացաւութիւնն շատ ուժովցընէ և օգտէ. և ասեր են, թէ Մեք երեքամսուն թոքացաւութեան՝ այսով դեղ արաք, շատ օգտութիւն գտաք։… Ասէ Պատէհին, թէ ինքն հընդին Շատախ կ’ասուի, և Շալախ այլ կու ասեն. և Ինճուպարն ի պատուական դեղերուն է. և ի տակն և ի քամուքսն՝ որպէս Թըթի ջուրն է, խիստ կարմիր. և այն, որ սպիտակ է՝ չէ աղէկ»: Թարգմանիչն Պէյթարայ՝ անծանօթ բոյս մի գտնէ զայս, թէ և ուրիշ արաբացի հեղինակ մի ըսած ըլլայ՝ թէ Ճանկիկն է, Chevrefeuille. — Պ. ﺍݢﺒﺎﺮ։

== 123. Անմեռուկ. ==

Ծանօթ բանջար ուտելի, որոյ աւելի ընտիր անունն է Փրփրեմ, և այն տեղ՝ յիշենք ինչ որ Ամիրտ. կ’աւանդէ արաբացի անուան տակ. Լ. Portulaca. Փ. Pourpier. Վաստակոց գիրքն առաջին անուամբն յիշէ իբրեւ դեղ։ Բժշկարան մի՝ «Անմեռուկ՝ Փրփրեմին հունտն է, կ’ըսէ, և այլ ասեն Ղըրքայ» (նոյն Փրփրեմն), ոմանք ալ վայրի Փրփրեմն է կ’ըսեն։

== 124. Անտախ. ==

Սիմ. Կամարկապցի կոչէ, Թ. Տէվէ տիքէնի, որ է Ակքան փշեղէնն&lt;ref&gt;Թէ ոչ ամենու՝ գոնէ սակաւուց միայն ծանօթ կարծեմ՝ այս անձս, որոյ՝ առ ժամս՝ փոքր ի շատէ ծանօթարար ըլլայ իր գրոց ճակատագիրն, որ է. «Գիրքս, որ կոչի Հէքիմարան արարեալ ի յիմաստուն բժշկապետացն.&lt;/ref&gt;(տ. թիւ 46):

== 125. *Անտուզ. ==

Թ. Ինտուզ. կամ Էնտուզ, ﺍﺒﯩﻮﺯ հայերէն Կղմուխ. տե՛ս զայս:

== 126. Աշարայ. ==

Այսպէս կ’անուանեն գաւառականք նորաբոյս խոտերը։

== 127. *Աշխէն. ==

Թ. Աշգըն. Փշոտ խոտ մի է. այս անունս լսուի ի կողմանս Սեբաստիոյ։

== 128. Աշմունիսայ? ==

Վայրի Ստեպղին` ըստ Սեբաստացւոց:

== 129. Աշմուշայ. ==

Հալուորիկն է, կամ տեսակ մի Մոլոշի. տե՛ս զասոնք։

== 130. Աշնապ. ==

Ստեփ. Ռոշքեան գրէ ի Բառարանին. «Թուփ է, որ ի սկիզբն ձմերան պտղաբերէ». և վկայութիւն բերէ, «ԶԱշնապի պտուղն քաղեաց և արար», և այլն:

== 131. Աշնապաշար. ==

Յատուկ բոյս մի, որ յաշնան կու ծաղկի, և անասնոց կեր կ’ըլլայ:

== 132. Աշորայ. ==

Երկու բոյս նշանակուի այս անուամբ. մէկն է ծանօթ Հաճար ն, զոր տես. միւսն՝ ըստ ոմանց Լուբիա կամ անոր մէկ տեսակն. Բժշկարան մ’ալ մէկտեղ յիշելով կ’ըսէ. «զԱշորայն և զՍիսեռն և զԲակլայն՝ մեղրով եփէ», և այլն։ Ուրիշ տեղ ալ նոյնպէս զոյգ յիշուի «Աշորայ, Կորեակ, Ոսպն»: Յայտնի է, որ Հաճարէն հաց ալ շինեն՝ որ այս բառով կ’անուանի Աշորեայ հաց:

== 133. Աշորախոտ. ==

Զայս ալ Ռոշքեանն յիշէ, իբրև արտերու մէջ բուսած Աշորոյի և Ցորենի միջոց, ի բժշկարանէ վկայութիւն բերելով, և Լ. կ’անուանէ Consiligo, բայց այս Լ. անուամբ բուսաբանք կ’իմանան Ելեբորոս (Hellébore) և կամ անոր ազգակից բոյս մի, Veratrum, զոր նոյն Ռոշքեան Ջոք կոչէ։

== 134. Աշորուկ. ==

Թերեւս վերինն ըլլայ կամ Աշորայն. վասն զի նոր ծանօթարարն կ’ըսէ, Հաճարի նման երկայն խոտ է, ծաղիկ կու բերէ այլ ոչ պտուղ կամ հատ։

== 135. Աշտիպ. ==

Բժկարան մի այսոր դիմաց գրէ Աթոր, և կ’ըսէ. «Էնքտ հետ մարտին ելանէ», — Ador, ցորեն նշանակէ առ Հռոմայեցիս. Գալիենոսի բառից մէջ ալ համանիշ գրուած է Ձաւար։ Ասկից ալ շինուի Աշտըպեայ հաց, ինչպէս գրուած է։

== 136. Աչխընթին. ==

Քննելու և գիտնալու արժանի բոյս մի, որովհետեւ յիշէ հին բժշկարանն, այս բանիւ. «Վայրի խաշխիշի ունտ Գ դրամ, Աշխընթին դրամ Ա. աղա՛, մաղէ»:

== 137–8. Աչքծաղիկ. ==

Զայս յիշեն տեղացիք և ծանօթք ի Խոտուջուր, Համշէն, Արտահան և ասոնց մօտերը. և ոմն կ’անուանէ Թ. Կիւլկիւլիւ. և համարուի վայրի վարդ մի, ինչպէս Rosa Eglatea կամ Latea. թերեւս նոյն է ոմանց Աչքախոտ ըսածն ալ։

== 139. Աչքափուճ. ==

Թ. Կէօզ օթի, իբր դեղ աչաց. թէ և ինքն թունաւոր կաթ ունի, կ’ըսուի։ Լ. Euphrasia. Փ. Euphrasie. Հասարակ տեսակն այլեւայլ զանազանութիւն ունի, մէկն Tatarica կոչուի, յոմանց ալ Հայկական, Euph. Armena, ’ի փոքր Հայս նշանակուած, ուր գտուին և Սալիսբուրգեան կոչուածն ալ, Euph. Salisburgensis.

== Ապանոս. ==
– Տե՛ս Ոպնիաս։ 

== 140. Ապիկու խոտ. ==

Ըստ Ար. Հաշիշէթ էզ-զիւճճաճ. ﺍﻟﺯڲﺎﺝ ﺤﺷﯿﺷﺖ, Ամիրտ. կ’ըսէ «Հաշիշ ըլ–զուճաճ, որ Հայք Ապիկու խոտ կ’ասեն, և Հոռոմն Րիսիմօն (‛Ρύσιμον, Փեգենա), և ինքն խոտ-մն է, որ աղբերներուն մէջ (կամ խէչն) կու բուսնի և ի ջրեզերք. և իր տերեւովն ապիկի կու լվանան»: Պէյթար փոխանակ յունարէն Րիսիմոնի՝ կ’ըսէ Էլքսինի, որ է Helxine, յոյն ’Ελχω բառէն, որ քաշուըտիլ ըսել է, այն խոտին գետնի վրայ ճապղելու համար. այս պատճառաւ ոմանք ի մեր նորոց՝ Կռուինչ կոչեցին. Դիոսկորիտէս գրէ՝ թէ պատերու վրայ ալ բուսնի, ասոր համար Ստ. Ռոշքեան ալ Սոխորմ թարգմաներ է. լատին անունն ալ որմ (պատ) նշանակէ. Parietaria. Փ. Pariétaire. Եղիճներու ցեղէ է։ Տե՛ս և Փիթրախ:

== 141. Ապկաւ. ==

Սեբաստիոյ կողմանց բառահաւաքն յիշէ և զուգէ Ար. Լուպապ ըլ-շահմ, Թ. Նիշաստան անուանց։

== 142. *Ապուզան. ==

Ամիրտ. Անղարա անուամբ կու ստորագրէ, զոր լաւ եւս գրէ Պէյթար՝ Օնաղրա ﺍﺫﻏﺮﺍ ի յոյն անունէ, որ իշու որս կամ կեր նշանակէ. նոյնպէս անուանի և Լ. Oenothera. Փ. Onagre. «Ինքն խոտ-մն է, որ փայտ (ծառ) կու նմանի, և տերեւն նշի տերեւի կու նմանի. և ի մէջն տերեւ կայ, որ ի Սուսան կու նմանի, և ծաղիկն նման է նռան ծաղկին. ի լերունքն կու բուսնի. և բնութիւնն հով է. և տակն փոքր կու բուսնի, և սպիտակ է. և թէ առնուս զայս խոտս և չորացընես՝ հոտն ի գինու հոտ կու նման. և թէ զայս խոտս ջրով եփեն և զջուրն խմցընեն այն գազանացն և անասնոցն, որ ի մարդ չէ սովրել, սովրի (ընտանենայ). և թէ սպեղանի առնես և օծես ի վերայ պեղծ խոցերուն, օգտէ և աղէկ միս բուսցընէ: Ասէ Պտ. թէ այս խոտիս պարսկերէն Անօսար կ’ասեն և Ապուզան այլ կ’ասեն»: Իսկ բուսաբանք հիմայ անուանեն Epilobium angustifolium (նեղտերեւի) կամ hirsutum: Այս անուամբ նշանակեն գիտնական ճամբորդք, որ տեսեր են ի կողմանս Հայոց, յԱրդուին, Համշէն, Խոտուջուր, և այլն:

== 143. *Ապրանճ. ==

Պարսկերէն անուն է, ﺍﺒﺮﻍ, զոր Պէյթար Պօրինճ կամ Պօրէնք գրէ. Ամարտ. կ’ըսէ. «Ինքն Հնդի եղեգին հունտն է. աղէկն ի Հնդկաց գայ… Ասէ Սահակ բժիշկն&lt;ref&gt;Հրեայ բժիշկ մ’է, Ապու Եաքուպ պէն Սօլէյման էլ–Իզրայիլի մականուանեալ, Թ դարու կիսուն ծնած և դար մի ապրած է. շատ բան գրած է, որոց ոմանց բնագիրն հիմայ չի գտուիր, այլ լատին թարգմանութիւնն.&lt;/ref&gt;, թէ օգտէ ամենայն թանձր պալղամին»։ Դարձեալ գրէ, թէ «Սեւուկ հունդ-մն է, և բողկի հունդ կու նմանի. և մանր այլ կու լինի և խոշոր և այլ կու լինի. լաւն այն է, որ նոր լինի… Ասէ Պատէհին, թէ Ապրաճ և Պարնախ կու ասեն. և պարսկերէն Պրինկ Քապիլի կ’ասեն. և ինքն երկու ցեղ է, մեծ և փոքր. լաւն այն է, որ փոքր լինայ, և գունն կարմիր կու զարնէ… ըզճիճին սպանելու համար՝ իսկի դեղ այսոր նման չկայ… Եւ այլ ասացած է, թէ Ղանբիլն է», Քինպիլ, ﻘﻨﺒڍﻞ այս անծանօթ բոյս մ’է Եւրոպացւոց, բայց կարծեն իրենց Mallotus philippensis կոչածը, իսկ մեր Ամիրտ. Ղ գրին շալակին մէջ կ’ըսէ, Քաքանաճն է, Alkekengi. վերոյգրեալ Պրինկն ալ հոմանիշ կամ հոմացեղ է Քաքանաճի։

== 144. Ապրիմ հունտով. ==

Գաւառական անուն Թ. Սուսաց օթու կոչուածին։

== 145. Ապրիմ ճորով. ==

Թ. Ապտալ օթու, իբր թէ սակաւակեր ճգնաւորաց ուտելիք։ Երկուքին որպիսութիւնն ալ ստորագրուած չէ. յետինս կըրնայ ըլլալ Աբեղախոտ (թ. 3)։

== 146. Ապրիմ մեռնիմ կամ Ապրիմ չապրիմ. ==

Մանր և բարդ կամ բազմաթերթ ծաղիկ՝ ըստ Մանանայի (եր. 461), ըստ ոմանց՝ Երիցուկն է, կամ անոր նման մի։

== 147. Ապրիվի?. ==

Անծանօթ ծառ մի է. բժշկարան մի յիշէ։

== 148. Ապրշումի ծառ. ==

Աղուանից կամ Նուխիի կողմերը յիշուի (Մեղու, ԻԲ, 83):

== 149. Ապրուր. ==

«Ինքն դեղին խոտ-մն է, սեւգուն փշեր ունի, և ի Սնպուլի կերպ է, և անուշ հոտ ունի»: Այսպէս Ամիրտ: Պ. Էպրուտ ﺍﺒﺮﻮﮟ կոչուի Սնպուլի տեսակ մի։

== 150. Ապրսամ կամ Ապրսադ. ==

Ոչ է բոյս, այլ բուսեղինի հիւթ կամ եղ։ Տե՛ս Բալասան:

Գըրեալ եղեւ ի նըւաստէ Եւ հօրն անուն Գրիգորի է։

Փրկչին ծառայ Սիմէօնէ, Ընթերցօղն ողորմիս տացէ,

Ակնայ գիւղէն Կամերկապէ. Միոյ Հայր մերիւ. Ամէն:

Արուեստըն իւր Սառաֆ է.

Ես իմ կենաց մէջն ինչ որ լսեր իմ, փորձեր եմ, թէ մեզի որ պատահեր է կամ այլոց, ամէնն ի յայս գրքոջս գրեցի, առ ի յիմոյ յիշատակի համար։ Որ և յիշատակն արդարոցն օրհնութեամբ եղիցի. եղիցի. Ամէն: Որ և գրեցաւ տետրակս ի թուականին Հայոց ՌՄԼԴ (1785), յունվարի մէկ. Ի մայրաքաղաքն Ըստամպօլ. Ի չնչին նoտար Յարութենէ Վասպուրականեցւոյ եղեւ գծագրեցեալ»:

Գիրքն նախ Մարդակազմութեան վրայ խօսի, յետոյ առանձին-առանձին հիւանդութեանց վրայ, յետոյ բժշկական նիւթոց և բուսոց, և անոնց զօրութեանց այբբենական կարգաւ. վերջը բառգիրք մի նոյն նիւթոց չորս լեզուաւ՝ հայ, արաբ, թուրք, պարսիկ:

Ինչպէս իր գրոց ճակատը գրած է՝ իրմէ առաջ գրողներուն բժշկարաններէն քաղած է, և տեղ տեղ անոնց յիշած բժիշկները կու յիշէ, բայց ինչպէս ինքն նոր է՝ նոր ազգային և օտար բժիշկներ կամ փորձողներ ալ կու յիշէ. ինչպէս Երզնկացի Տէր Սիմոնն, Եւդոկիացի Ժամկոչ օղլի տիրացու Յօհաննէս, Մնսու Ճուան, Գառլուս, Սփէչոյ Փէթրօ Ֆրանսացի, Կիլապտանցի Խօճայ Հուրմուզ դեղավաճառ, որոց խանութն էր «յԸստամպօլ պէզէստանին ֆինճոցն դուռն». և յիշուի սա տեսակ մի սպեղանւոյ (մէհլէմ) համար, որ «Ֆրէնկիստանու կու գայ… մէկ խութին 12 փարայ կու տան, և հետն ալ փաթենթայ ունի. անունն Պալսամայ մէհլէմի է. ամենայն խոցի, եարայի օգուտ է. ինչ թունաւոր եարայ և ցաւ կ’ըլլայ՝ թող լինայ, կու բժշկէ. ես մեղաւորս շատ փորձեր եմ, և շատ մարդու տըվեր եմ, և թարիֆ արեր եմ. օգտութիւնն տեսեր են»: — Կամերկապեցւոյն լեզուին օրինակ մի տալու համար ալ համարուի այս յիշատակս, թէ և տեղ-տեղ աւելի յստակ և իրմէ հին բժշկարանաց ոճով և բանիւ ալ գրէ:

== 151. Առաքեալ. ==

Ասարայ բժշկարանի բառից մէջ գրուած է. «Հավարիօն՝ Առաքեալն է», բայց այդ Հավարիօն անուն ուստի՞ ծագած է. — չեմ կարծեր, որ ըլլայ Ամիրտոլվաթայ յիշածն «Հավարի, որ է լուացած ցորենին ալուրն, և բարակ մաղած և եփած»։

== 152. Առիւծախոտ. ==

Միայն Վաստակոց գիրքն յիշէ առասպելաբանութեամբ այս խոտս, բնիկ անունը Խատխալ ըսելով. «Վասն խոտին, որ անուանեալ կոչի Խատխալ, զոր ոմանք Առիւծախոտ անուանեն։ Ինքն հետ հընտանացն լինի, և խածաբրէ զբոյսն, եւս առաւել զբակլայն. արդ առաջինքն գտեալ են դեղ այն խոտին, և Դիմոկրատէս վկայեալ է գործոյն. և է դեղն այս. տանին կոյս աղջիկ մի յայն տեղն, ուր խոտն լինի… և տան ի ձեռն խօսող մի (աքլոր), որ գայ շուրջ ի վերայ տեղացն՝ ուր խոտն լինի. նա ի նոյն ժամանակ չըքի խոտն և չորանայ, և սերմանքն զերծանին և արքինանան։ Եւ ճշմարտած է, որ զերդ խոտս սասանի ի կուսէն և ի խօսողէն, նա և թէ կենդանի առիւծ երթայ՝ խրտչի ի նմանէ. և որ առնու զսերմն և խօսողի արեամբ մնշէ և ցանէ այս խոտս՝ բնաւ չմերձենայ ի յինքն»:

== 153. Առիւծմորենի. ==

Բառգիրք մի այսպէս կոչէ Բաստոս կամ Բարտոս կամ Բրաստոս օտարալեզու բոյսը, որ ծանօթ չէ այդպիսի՝ հաւանօրէն խանգարեալ անուամբ. քիչ մի մօտաւոր է Վրաթիս Βράζυς յոյն անունն, որ նշանակէ Գի, Լ. Iuniperus Sabina. մեր հին բժշկարանին ստորագրութիւնն ալ մօտենայ այս ծառոյս պտղոյն, բայց Մորենեաց ցեղէն գուշակուի. «Առոյծմորենին, կ’ըսէ, փոթոթ է. զհերն եփեալ և զոստսն՝ զփորանցութիւն արգիլէ… Որ զպտուղն ուտէ՝ լընդացն օգտէ, ու զփորն կապէ… Արմատն խառնեալ ընդ մեղր և տալ? (դալ?) օգտէ կրծացաւոյ և հազի», — Յիշեալ տեսակ Գի և մանաւանդ Բարձրաձաղկն, I. Sabina excelsa, կամ Sabina orientalis, նշանակուած է ի Սիսական նահանգի (Գարապաղ):

== 154. Առկայծ. ==

Ոչ ի գրոց, այլ ի լրոյ. ցամաք դաշտային խոտ մի է, որ շուտով բռընկի. անկէ առած է անունը, ինչպէս և Թ. Աթէշօթի, Պ. Ազէրխիյշ:

== 155. Առնուկ. ==

Այս ալ ի լրոյ է, բայց ի՞նչպէս ըլլալն չէ բացատրուած:

== 156. Առուակարոս. ==

Աթանասեանն գրէ (եր. 86) Կարոսի ցեղէն բոյս մի ոտնաչափ բարձրութեամբ, մանր և դեղին փայլուն տերեւով. առուակներու եզերք գտուելուն համար այսպէս կոչուած։

== 157. Առուեղ. ==

Դաւիթ Սալաձորցին կու յիշէ Աւգէր ծաղկի հետ (տես). թէ և գրուածը օրինակող մի՝ Առուեղներու տեղ՝ Առուեզերու գրած է, բայց հեղինակն ընդհանրապէս ուր երկու կամ այլեւայլ ծաղկըներ կու յիշէ` այն տեղ հետ բառով զուգէ։

== 158-9. Առուոյտ. ==

Ամենածանօթ և պիտանի բոյս, կեր ընտանի անասնոց. ծաղկին գունովը, քիչ մ’ալ տերեւոց ձեւով կամ վրայի պիսակով` յայլևայլ տեսակ զանազանի, և թերեւս այս պատճառաւ զանազան անուններ ալ ունի մեր լեզուաւ ալ. և նախ իր միացեալ կամ միակից երեք տերեւներուն համար Եռատերեւ կամ Երեքնուկ, ինչպէս և Լ. Trifolium, յորմէ Փ. Trèfle Ռ. Трилистникъ. Ասպաստ. Ախլախնձոր (թ. 31), Գնդածաղիկ, Կորնգան, Հանդաղուղ և այլն. զորոնք տես ի կարգին։ Ամիրտ. Ռատպայ՝ ﺮﻃﺒﻫ բառի ներքեւ գրէ, «որ Թ. Եաւնճա կու ասէ, և Հ. Առվոտ, և ինքն երեք ցեղ է. լաւն այն է, որ դալար լինի և կանանչ լինի… և ինքն ի գիրացընող դեղերուն է, բայց ստամոքին զէն կու առնէ… Ասէ Պտ. թէ Ֆասֆասայ ասեն չոր Եօնճային, որ Պ. Ասպաստ ասեն, և Հ. Առվոտ ասեն»: Բայց Ասպաստ բառն ալ գործածեն Հայք, վասն զի զատ տեսակ մի է, ի Լ. կոչուածն Medicago. Փ. Luzèrne.

Առուոյտի քանի մի տեսակները յիշէ Մխիթար Գոշ յառակին (ԼԳ). «Գնդածաղիկք և Կորնգան և Խոլորձ, Առուոյտ Կապոյտ և Սէզ և նմանք սոցին, ծաղր եդեալ զՑինկ ` ասէին, եթէ Զի՞ է, զի մեք զուարճացեալ կամք, և նա ծիւրեալ դեղնութեամբ» և այլն։ — Բարդ կամ կից անուամբք յիշին հետեւեալ տեսակք.

== 160. Իշառուոյտ. ==

Որ է դեղին Առուոյտն. այդ կենդանւոյ անուամբ յիշեր են և հին յոյն հեղինակք, և նոյն բառիւ նաեւ Լ. Onobrychis. Փ. Esparcette. ինչպէս գրէ և Ամիրտոլվաթ և կ’ըսէ. «Ունուպրուխիս. որ ի փլփլկած տեղեր կու լինի, և ի թաց տեղեր կու բուսնի. երկայնութիւն մէկ թիզ կու լինի, և տերեւն մանր որպէս Ոսպան տերեւ, և կարմիր ծաղիկ ունի»:

== 161. Եղան Առուոյտ. ==

Անուամբ նոյն, բայց տեսակաւ շատ տարբեր, մարդաչափ բարձր կ’ըլլայ և ճղեր ալ ունի. ծաղիկն դեղին ծոպաձեւ կախուի. գործածուի դեղի համար: Ծանօթ է Մշոյ կողմերը։

Առուոյտի հունտ ալ յատուկ յիշուի ի հին և նոր բժշկարանս արաբ բառին քով Պըզր-էլ-Ճարճիր, որ Պ. Թուխմի Քիքիզ կասեն, ըստ Ամիրտ. և ի Շիրազ Քամասք? կ’ասեն. և լաւն այն է, որ ածւոց լինի և ի լի լինի»։ Հասարակ Առուոյտէն տարբերիլն ալ նշանակէ Ռազկան որդւոյ&lt;ref&gt;Անուանի և գիտուն բժիշկ Պարսիկ, Թ դարու մէջ, կոչուի շատ հեղ Մուհամմատ որդի Զաքարիայի, բայց աւելի շատ՝ Ռազիկ, Ըռզիկ, Ռազէս, յանուն Ռէյ քաղաքի. ուր ծնած է։&lt;/ref&gt;վկայութեամբ, թէ այդոր փոխանն իր չափով՝ Առուոյտն է»։ Հայերէն ալ Ճարճրուկ կ’ըսուի, Փ. Roquette:

Այս հայերէն բառերով անուանուածներէն զատ՝ Առուոյտի շատ տեսակներէն քսանի չափ յիշեն բուսաբանք ի Հայս, որոց մին յատուկ Հայկական, T. Armenium ի լեռնակողմանս. Գիսագլուխն Trichocephalum ի Մասիս. Նկունն՝ T. Hybridum ի Մուշ, Բաբերդ, և այլն։

== 162. Առսան? ==

Ըստ Ամիրտ. այս ալ Առուոյտի տեսակ պիտի ըլլայ, եթէ ստոյգ է գրուածն. վասն զի Յալափ անուան տակ գրէ. «Որ է Ռատպան, որ հայերէն Առսան ասեն։ Դարձեալ Յ տառի&lt;ref&gt;Յիշենք, որ Ամիրտոլվաթ՝ մեր հնչմամբ Ա կամ Ե սկսած արաբերէն բառերը՝ Յ տառիւ գրէ, ինչպէս Արաբը՝ Յարաբ:&lt;/ref&gt;շալակաց մէջ գրէ (Փի տեղ Թ). «Յալաթ, որ է Ռատպայ»։ Տեսանք, որ և Ռատպայ Առուոյտն է, իսկ Յալափ կամ Յալաթ անծանօթ է ինձ:

== 163. Ասիկ. ==

Ալոճի տեսակ պտուղ. գրէ Սեբաստացի ոմն:

== 164. Ասլանճ. ==

«Որ է Իսլիհ ﺍﺴﺎڍﺥ. ինքն խոտ–մն է, որ ի աւզին մէջն կու բուսնի, և յերկան յերկան և դեղին դեղին է. Ջրկոտեմ կու նմանի. և ներկրարքն կու բանին զինքն: Եւ յորժամ զտերեւնին եփես և սպեղանի առնես՝ օգտէ պալղամի ուռէցնուն… Եւ մէկ ցեղ այլ կու լինի, որ ի չոր տեղեր կու բուսնի, և ծաղիկն ու Աղվէշբանկի ծաղիկ կու նմանի»: Պէյթար ասոր համանիշ անուն մ’ալ գրէ, Լիրուն, իսկ բոյսն է վայրի Կանչխոտ (Réséda), բայց այս Ասլանճ նշանաւոր անունը՝ ոչ նա յիշէ և ոչ այլք:

== 165. *Ասխիս?. ==

«Որ Թ. Սախըզ թիքանի ասէ» ըստ բժշկարանի։

== 166. Ասղուկ կամ Ասեղուկ. ==

Սուր-սուր թելի նման խոտ, ուսկից կու զգուշանան գառներն ուտելու:

== 167. Ասմաղուն կամ Ասմաճուն. ==

Գրուի ի բառս Գալիենոսի և կու զուգի Լուրջ Շուշանի:

== 168. Ասորեկ. ==

Որ է Ար. և Պ. բառիւ Ճարճիր կամ Ճարճրուկ, Լ. Erica, Փ. Roquette, Ռ. Шпулька։ Ծանօթ բանջար և աղցան ուտելի. երկու տեսակ է ըստ Ամասիացւոյն. «մէկն ածուիքն լինի և մէկն վայրի լինի. և լաւն այն է, որ յածուոցն լինի:… Եւ Հարսնուկ ասեն անասուն մի կայ, թէ խայթէ` զչարութիւնն տանի։ Եւ գրած է ի Խասիաթին գիրքն (Վաստակոց, Մշակութեան) թէ որ զՃարճիրն ծեծէ և զջուրն առնու և ի Թթու Նռան տակն լնու, քաղցր Նուռ լինի. և այն որ Վայրի Ճարճիրն է՝ Խարտալ կու ասեն»:

— Տե՛ս և Ճարճիր։

Գալիենոսի բառից մէջ գրուի «Եւզոմն՝ Ասորեակ». ուղիղն՝ Եւզոմոն Εΰζωφον. զոր յիշէ և Պէյթար ի Դիոսկորիտեայ գրոց, Ուզիմուն գրելով, ﺍﻮﺰڍﻤﻮﻦ։

Ասորեկի անուամբ մեր բժշկարանք կ’իմանան նաեւ անոր մերձաւոր Կոտեմ ը և Ջրկոտեմ ը. մէկն գրէ, «Ասորեկ, որ է Ջրկոտիմն, որ է Ճարճիրն». միւսն «Կարդամոմոյ (Cardamina) Ասորեակ կամ Կոտեմն»:

Զարմանալի կամ հետաքննական բան մ’է, որ մեր Ասորեկ կոչածը՝ Ափրիկեցիք ալ հիմայ Ասուրիկ կոչեն, ըստ վկայութեան Ատանսոն բուսաբանի, որ շատ տարիներ կեցաւ ի Սենեկամպիա:

== 169. Ասուիկ. ==

Ասրի նման կակուղ և փափուկ խոտեղէն մի՝ ըստ նոր գրողի առ մեզ:

== 170. *Ասպաղօլ կամ Ասպայուլ. ==

Պարսկերէն է. բժշկարան մի յիշէ «Ասպաղօլի Լուապ» դեղ: Տե՛ս Ջղախոտ:

== 171. Ասպանակ. ==

Նարեկի աղօթագրոց Լուծմանց մէջ կ’ըսուի, «Ասպանակն է Սառապիսեայ փայտն»։ — Sarapias անուամբ բոյս ճանչնան բուսաբանք Կոլոռճիկներու (Orchideæ) ցեղէն, բայց բո՞յս կ’ուզէ նշանակել մեր հեղինակն, թէ Եգիպտացւոց Սերապիս չաստուածոյն գլխարկը, որ էր գրիւ մի, իբր նշանակ առատութեան բերոց:

== 172. Ասպանտ?. ==

Սպիտակ Մանանեխն է՝ ըստ բժշկարանի մի։

== 173. Ասպաստ. ==

Տես ինչ որ գրուած է Առուոյտի համար, որոյ մէկ ազգն է ըսուեցաւ. Լ. Medicago. Փ. Luzèrne. Ռ. Медунка: Ըստ Ամիրտ. պարսկերեն նշանակէ Չոր Առուոյտ: Եւրոպացի տեղագրողք յիշեն այս տեսակս յայլեւայլ կողմանս մեր երկրին, ի Կարին, յԵրասխայ հովտի, յարևելեան հիւսիսային գաւառս. ինչպէս. Մատզուկ տեսակն, M. Glutinosa, ի ստորոտս Մասեաց. – M. Papillosa (Պիսակոտ) ի Կարին, Թորթում, — M. Gerardi ի Շահպուլագ Սիւնեաց:

== 174. Ասպուզան. ==

Որչափ որ մեր հեղինակք կարճ խօսքերով կ’իմացընեն, գեղեցիկ և անուշահոտ ծաղիկ մ’է լեռնային, ինչպէս Մխ. Գոշի (Լ) առակն վկայէ. «Եղև երբեմն գժտութիւն ի մէջ լեռնականացն և դաշտականացն ծաղկանց, զի Հօրուտն և Մօրուտն և Ասպուզանն և այլք այսպիսիք՝ ոչ տանէին պարսաւանացն Դաշտականաց, Արքայածաղկին, Կակաջին և այլոց նմանեաց, զի ստգտանէին իբրեւ տմարդիք և անիմաստք, և զինքեանս հանճարեղս և ի բժշկութիւնս պատրաստս», բայց բուսոց թագաւորն կու յանդիմանէ զանոնք. և յիշեցընելով, որ ինքն ամենուն յարմար տեղ տուեր է, և կըրնան մէկմէկու պիտանի ըլլալ, «այսպէս համոզեաց զնոսա»: — Վաստակոց գիրքն (գլ. ՄԻԸ), խրատէ «ի միջոցս ծառոցն երակ-երակ անուշահոտ ծաղկունս սերմանել, Վարդենի, Մանուշակ, Զաֆրան, Մնփուր, Ասպուզան, Նռճէս, և այլ այսպիսիք». յոյն բնագիրն չորս ծաղիկ միայն գրէ, հայերէնին առաջին երեքն և Շուշան, որով չիմացուիր Ասպուզանի ինչպէս կոչուիլն յօտարաց, որոց թերեւս ծանօթ ալ չէր, բնիկ ըլլալով մեր երկրին սահմանաց, որ և մեր դպրութեան առաջին հեղինակի մէջ՝ յԱգաթանգեղոս՝ յիշուի Ասպազան գրութեամբ այլ. անունն յայտնապէս Հայոց և Պարսից լեզուի ձայն կու տայ։ — Քիմիա — գիրքն նորալուր բան մի կ’ըսէ և անունը յայտնէ. «Ասպուզան ծաղիկն Հալողի ներկին կ’ասեն. Թուրքն՝ Ասփուր չիչակի կ’ասէ». (տե՛ս Ասփուր)։ Իսկ հին բժշկարանն, «Ալշապhn? Ասպուզան», զուգէ. և ուրիշ տեղ մի իբրև դեղ, «զԳոճամորին և զԱսպուզանի տակն եփէ ջրով և խմցո ի յանօթից»: Այս նուսխայս ալ կու յանդիմանէ վերոգրեալ բամբասող դաշտական ծաղկըները, որ զլեռընցից բժշկութեան անյարմար կ’ըսէին, իսկ Ասպուզանի լեռնային ըլլալուն՝ վկայէ և Սալաձորցին, ականատես ’ի Կարնոյ բարձրաւանդակին, նաեւ գունոյն. [լեռներուն,

«Ան Ասբօսան ծաղիկ մի կայ, իսկի վար չի գար Վառ Կապուտ. հոտն է սակաւ»:

Շէհրիմանեանն այս բոյսս համարի Լ. Psyllium, որ յատուկ նշանակէ վայրի Բզրուկն (տես), Լուախոտի տեսակ մի. բժշկարանք ոմանք զուգեն զայս վերոյիշեալ (թիւ 170) Ասպաղօլի կամ Իսպաղուլի, որ է Պ. Իսփէղուլ, ﺍﺴﭘﻏﻮﻝ, և նշանակէ Ձիականջ: — Ուրիշ բժշկական բառից հաւաքման մ’այլ մէջ գրուի, «Խաղավաթի? քամուքս՝ Ասպուզան»:

== 175. Ասպուզանուկ. ==

Անշուշտ Ասպուզանին նման՝ այլ անկէ պզտիկ է. զոր վերոյիշեալ բառից հաւաքողն զուգէ Խափիթ անուան. ուրիշ մ’այլ երկու անուանքն եւս այլայլելով գրէ, Խաբոտ՝ Ասպոնան։ Եթէ Խափիթ՝ է հաւանօրէն Ղաֆէթն, և սա հայերէն Երեսնակն է (Eupatorium), ինչպէս գրէ Ամիրտ. այլ, բայց անկէ զատ դարձեալ կայ ուրիշ Ղաֆէթ մ’այլ, և ասոր համար կ’ըսէ. «Ինքն խոտ մի է, մէկ թիզ է, կէս տերեւ է և կէս ծաղիկ, երեք ազգ է. աղէկն ծիրանի ծաղիկ ունի, բնութիւնն տաք է և չոր է», և այլն:

== 176. Ասպուր. Ասպուրակ. Ասպուռ, Ասփուր. ==

Թէ և նոյնանիշ են այսպէս զանազանեալ գրուածքն, բայց մի և նոյն իսկ անուան նշանակութիւնն տարակուսական է, այսինքն՝ Արաբացւոց այլ Ասֆուր կոչածն և իբր համանիշ Ղրտումն կամ Կրտիմն՝ ի՞նչ տեսակ բոյս է կամ ի՞նչ զանազան տեսակք. մեր բժշկարանք՝ կամ Ամիրտ. հասարակ Ասպուրը չի ստորագրեր՝ այլ Վայրին. երկուքն ալ Ղուրտում անուան տակ, որ է ըստ Ար. Գորթոմ, ﻘﺮﻄﻡ. Պէյթար կ’ըսէ, երկայն թանձր և փշոտ տերեւներով բոյս մի է, երկու կանգուն բարձր, գլուխն մեծ ձիթապտղի մի չափ. ծաղիկն քրքմային, համեմի տեղ ի գործածուի, իսկ սերմն կարմիր և ճերմակ, երկայնաձև և անկիւնաւոր է։ Մեր բժշկապետն գրէ. «Ղրտում, որ է Ասփրին հունտն, ածւոց լինի և վայրի, և լաւն այն է, որ սպիտակ լինի. տաք է և կակուղ… թէ իր հնդին եղն ծովու փրփրով ի յաչքն քաշեն՝ զսպիտակն ի յաչացն տանի. և թէ զգլուխն այնով լուանայ՝ զոջիլն սպանանէ։ Եւ ասացել է, թէ Վայրի Ղուրտումին՝ (եթէ) մէկ մարդն կարիճ հարեալ լինի՝ ի հետն պահէ, զցաւն խափանէ. և յորժամ ձգէ՝ այլվի ցաւի… Ասէ Պատ. թէ Պ. այսոր Հասաքտանայ կ’ասեն»: — Իսկ Վայրի Ասփուրին համար գրէ. «Ղուրտումի պէրրի… Վայրի Ղուրտումն այլ Ասփուր է, բայց տերեւն յերկան կու լինի, և գագաթն կու բուսանի մէկ-մէկ կարմրուկ հատիկներ. և ծաղիկն դեղնուկ կու լինի, և տակն բարկուկ. և թէ զտերեւն և զգագաթն մանր ծեծեն և պեղպեղով և գինով խմեն, օգտէ կարճահարին», և այլն: Պէյթար կ’ըսէ, թէ տերեւներն՝ միայն գագաթան վրայ են, և թէ կանայք անկէ իլ (իլիկ) կու շինեն. Արաբացի անունն Գորթոմ՝ Ղրտում, Ղուրտում կամ Կրտիմ՝ ըստ մերոցս, համաձայնի Փ. և Լ. Carthame, Carthamus. Ռ. Сафлоръ Красильный. Վայրի Ասփուրն այլ Carthamus lanatus. Այն տեսակն, որ Սրափուշ կ’ըսուի, Carthamus Oxyacanthus, ’ի Միջագետս Երասխայ և Կուրի նշանակած են բուսաքնինք. թերեւս այս տեսակն է, զոր Ամիրտ. Տարիղան անուանելով գրէ. «Որ է Վայրի Ղուրտումն. ինքն բոյս-մն է, որ գարունն կու բուսնի, և իր ծաղիկն նման է Հասակին ծաղկին (Տատաշ, Tribulus), և դեղին է և բոլոր է, և ծաղիկն փուշ ունի, և ի Շիրազ՝ Անկուվիզ կու ասեն: — Նոր հայերէն անուն մ’այլ կ’ընծայէ Անգիտաց անպէտն այս բուսոյ». Ղուրտում, Հասաքտանայ պարսկերէն, հայերէն Հաճկիրակ ասեն, որ է Ասփրի հունտն». լաւ եւս Հակժիրակ, զոր տես:

Վաստակոց գիրքն յիշէ (գլ. ՃԼԱ.) զՎայրի Ասփուրն, գինեգործութեան վրայ խօսելով, զոր և կամ Դաղձ կ’անուանէ կամ ասոր յետ կու յիշէ. «Եթէ ուզես, որ (գինին) յեռալն չվայթի, ա՛ռ զԴաղձն կամ զՎայրի Ասփուրն, և կանդի (վանդակաձեւ) շինեա կարասին բերանոյն չաքօք՝ զերդ գտակ, և ի վերայ բերանոյն դիր». յոյն բնագիրն Καλαμίντης կոչէ զբոյսը, որ է Nepeta, Փ. Pouliot sauvage, Ռ. Дыкий полей. Վայրի Դաղձ: — Ոմանք յԵւրոպացի գիտնոց Dulcamara կոչեն զԱսփուրն։

== 177. *Ասպուրակ. ==

Որ է Հալիոնն, կ’ըսէ բժշկարան մի, և յոյն կամ լատին բառին տառադարձութիւնն է, Asparagus, որ է հայերէն Ծնեբեկ:

== 178. *Աստախօտոս. ==

Տ. Աբեղախոտ (թ. 3) և Եզնախոռն. Յ. և Լ. Stachys. Այս յոյն անունը գործածէ և Մխ. Հերացի (երես 126)։

== 179. Աստեղած. ==

Բոյս մի աստեղանման, որ գիշերը կու բացուի, ըստ նոր գրողի մի. քննելի է. այսպէս և հետեւեալքն,

== 180. Աստղիկ. ==

Որոյ սոսկ անունը գրէ նոյն անձն. նոյնպէս եւ

== 181. Աստեղունք. ==

Յիշեալ ի Մշակ օրագրի (ԺԸ, 88)։

== 182. Աստղափուշ. ==

Ըստ նոր գրողաց՝ երկթզաչափ բոյս մի է մոխրագոյն մեծ տերեւներով, կապոյտ ծաղկով, գլուխն թաւ գնտաձեւ:

== 183. Ասրունճ. ==

Յովասափ անուամբ բժշկական բառից և բանից հաւաքող մի՝ գրէ այս անունս, և կ’ըսէ, Սիլիկոն ն է. լատինն Siligo, հասարակ ցորեն կամ ցորենի տեսակ մի նշանակէ, ըստ յունականին Σιλίγνιον:

== 184. Ատաբոխի. ==

Անկիւնաւոր բունով կամ ցօղունով կէս Չափ բարձրությամբ բոյս մի, թելաձեւ տերեւներով, վերէն ի վար ծաղկալից և անուշահոտ, ծաղկըներն հովանաձեւ են և ճերմակ. ուտելի է։

== 185. Ատմատ. ==

Հնդի բակլայ, գրէ բժշկարան մի։

== 186. Ատոլ. ==

Գետնախնձորի (Փաթաթ) նման մանր կոճղէզ է քաղցրահամ ուտելի, և գտուի ի Կարին և այլ տեղուանք. Շիրակայ կողմերը Խանտող կ’անուանեն զայս:

== 187. *Ատրագոյն. ==

Էտրէկիւն ըստ Պարսից, գրէ Շէհրիմանեանն, և համարի Լ. Flos Adonis, Փ. Adonide, յանուն Ադոնիս պատանւոյ ըստ առասպելաց, զոր վարազ մի սպանեց, և Աստղիկ այլափոխեց ի ծաղիկ։ Այս և այլ տեսակք տեսնուած են ի Կարին, Թորթում, Բաբերդ, Ծանախ (Կիւմիւշխանէ) Պարխար, Սպեր, Նախճաւան։

== 188. Ատրուք ատրաք?. ==

Ալոճի պտուղ՝ ըստ Սեբաստացւոց:

== 189. Արած. ==

Քարերու և ժայռերու վրայ մաշկի պէս կպած բան մի, դեղին կամ կանաչ, որ թէ և չի նմանիր բուսոց սովորական ձեւին, բայց անոնց նման աճումն և սերումն ունի. հասարակօրէն Եւրոպացիք Lichen կ’անուանեն. և կան տեսակք, որք դեղի այլ գործածուին ներկելու այլ: Քարերու, պատերու և ճապղած ջրոց երեսն այլ կու պատեն այսպիսի բոյսք, որ մեր լեզուով այլեւայլ անուններ ունին, և ըստ կարգի յիշուին, ինչպէս Գորտնբուրդ, Լօռ, Մամուռ, և այլն:

== 190. Արանդ. ==

Յ. Բողբո ս բառն է Գալիենոսի, Βολβός. Լ. Bulbus, Ռ. Цбеточная луковица, որ է յայտնի բուսոց ոմանց սոխաձեւ տակն կամ կոճղէզն: Պէյթար այլ նոյն յոյն բառով յիշէ, ﺑﻠﺑﻮس, բայց յատկապէս այսպէս կ’անուանէ ուտելի Սոխը, Պասսալ էզ-զիր, զոր մեր Ամասիացին այլ նշանակէ գրելով «Պասալ ըլ-զիլ, որ է Պալպուսն»։

== 191. Արանդուպարանդ կամ Արիտպարիտ. ==

Ըստ Պարսից՝ ﺑﺮﻨﮟ ﺍﺮﻨﮟ. «Ինքն դեղ-մն է որպէս սոխ ճղքած, և ինքն ի Սիսթանու աշխարհէն կու գայ». կ’ըսէ մեր բժշկապետն. ուրիշ մ’ալ. «որ է զէտ երկու սոխ»: Այսպէս գրէ և Պէյթար, և ուրիշ անուն մ’այլ կու տայ, Տօլպութ կամ Տալապութ, որոյ ստորագրութիւնն ցուցընէ Ագռաւիթուր կոչուած բոյսը, զոր յիշած եմք (թիւ 5). Լ. Gladiolus.

== 192. Արանց ծաղիկ. ==

Աւելի պարզ բառով հայերէն կ’ըսուի Թաղթ, և ուրիշ անուամբք այլ, զոր գտնես ի կարգին. և է Լ. Cyclamen, զոր տառադարձութեամբ գրէ բժշկարանն՝ ըստ յունին, «Կիկղամինոն, Արանց ծաղիկ կամ Լօշ»:

== 193. Արապլէզ. ==

Ըստ Սեբաստացւոց կամ Բրգնիքցոց, խոտ մի՝ զոր և Լէկլէկի Սխտոր կոչեն. թերեւս պէտք էր ըսել Արագլէզ։

== 194. Արգանդաց ծաղիկ. ==

Այսպէս յարմարցուցեր են նոր գրողք կոչել Լ. Matricaria. Փ. Matricaire. Տե՛ս Մածնի ծաղիկ:

== 195. Արդղիկ. ==

Վայրի բանջար է, ըստ Մանանայի, որ այսչափ միայն գրէ։

== 196. Արդուխա. ==

Հին բժշկարանն յիշէ Արդուխայի տակ կամ Արդուխի տակ, զոր նոր բժշկարանք կու մեկնեն՝ Նուարտակ (տես ի կարգին) կամ Սարքուլա, որ նույնն է, իսկ Ամիրտ., կ’ըսէ Արդուղա կամ Արթուխա կոչուի յԵզնկա Շէտառէճն, որ է Անձխոտ, ինչպէս յիշած եմք։

== 197. Արեան խոտ. ==

Թարգմանութիւն է արաբերէնին Ըխմիմ պէլաթի, և Թ. Գան օթու. նոյնպէս Լ. Sanguinaria, Փ. Sanguinaire. Տե՛ս Ոսկէխոտ:

== 198. Արեգական ծաղիկ. ==

Յունական բառի թարգմանութիւն, որպէս և Լ. Helianthemum. Փ. Hélianthème, Ռ. Солнецвешъ. քիչ օր դիմանալուն համար այսպէս կոչուած համարուի. խոտեղէն բոյս է, մանր ծաղկով, ի ցեղէ Տփատեսակաց (Cistacæ).

== 199. Արեգական մայր. ==

Գեղեցիկ անուն, բայց քիչ մ’այլ այլաբանեալ, ըստ Երազաhանից, ուր և գրուած է. «Խարահար խոտ, զոր Արեգական մայր ասեն. չորս տերեւ կ’ելնէ, ի գետինն կու փռուի խաչանման. տերեւին երկանքն երկու թիզ է, և մէջն զէտ ճռթոն է? և յետին փուշեր ունի զէտ ասղան ծայր. և յետեւ տերեւին այլ մանտր փշեր կայ. և որձան կոկ որպէս վարոց մի և զէտ տաճկինակի կոթ. և տերեւն խաչանման, և ի ծայրն ծաղիկ ունի կարմրժեռ, և այս խոտս կաթն ունի որպէս կարմիր արիւն։… Լսեցի, թէ ի Մնծրայ լեառն այլ կու բուսնի»։ — Բժշկարան մ’այլ աւելի համառօտ գրէ, կոչելով «Խադահար, որ ասի Արեգակն. յառաջն չորս տերեւ ի գետինն փռվի. որձայն քան ի վարոց մի. տերեւն խաչ, կաթ ունի զէտ արուն. պատրաստ (զգուշացիր), որ չցաթկէ կաթն. ուր հասնի՝ խոցէ անբժշկելի։ Ասեն, թէ ի Մնծրայ լեառն բուսանի»։ Մնձուր լեռն և գաւառ՝ Կարնոյ հարաւակողմն է, Մուզուր կոչուի յայլազգեաց:

== 200. Արենիճ. ==

Զայս յիշէ Ստ. Ռոշքեան ի բառագիրսն. «Խոտ է նման Պոպղակի (Գոճամօրուաց), ունի վարսս՝ որք ձեռօք ճմլեալք զարեան ծուծս հոսեն». Ինքն Լ. անուանէ Auyrum կամ Ascyrum, nր է տեսակ մի Գոճամօրուաց, իսկ Ստ. Շէհրիման Ձագխոտի զուգէ։

== 201. Արեւադէմ. ==

Ի բառս Գալիենոսի այս զուգուի Հիղա ր բառի, կամ լաւ եւս ըստ այլ օրինակաց՝ Հեղիոտրոպոն, որ է ճիշդ Յ. և Լ. բառն Heliotropium, որ Արեւադարձ ըսել է, այսինքն՝ յարեւն դարձող. Փ. Tournesol, Ռ. Подсолнечникъ. Թ, Այ չիչէկի. ծանօթ բոյս է և աչք առնող իր մեծ անուանման կամ սկաւառակի նման գլխով, որ և ծաղիկն է, անհամար կուտերով. Ար. կոչուի Սամէր-եաւմա, ասորերէնէ առած, ըստ Պէյթարայ. Ամիրտ. այլ այս անուան տակ ստորագրէ, բայց ասով երկու տեսակ բոյսք ճանաչուին, զորս խառն գրէ Պէյթար, մէկն յիշեալ մեծ տունկ և ծաղիկն է, միւսն փոքր. և այս է մեր հեղինակին յիշածն, այսպէս. «Սամիր եաւմա, որ թուրքն Մամպուլ օթի կ’ասէ, և Յաղրապ օթի այլ կ’ասէ. այս խոտ-մն է, որ մէկ տակէն երեք կամ չորս ճիւղ կու ելանէ, և ի գագաթն սպիտակ ծաղիկ կու լինի, և ի կարմրութիւն կու քշտէ. զէտ կորու (կարիճի) ագի կու լինի ծուռ, և տերեւն՝ արեգակն յոր դեհ որ ցայթէն՝ նա յայն դեհն կու դառնայ. և ի խոշոր տեղրանք կու բուսնի. և տակն բարակ կու լինի. և բժշկնուն ի բան չի մտել… Եւ ցեղ մի այլ կու լինի մանր, և ի հանգած ջրերուն ի մէջն կու բուսնի. և տերեւն բոլոր կու լինի, և միրգ կ’ունենայ բոլորկեկ երեք-չորս հատ, զէտ կոծիծներ, կախման կու լինի»: Կարիճի ագիի նմանութեանն համար յԵգիպտոս՝ կ’ըսէ Պէյթար, կ’անուանեն Հաշիշէթ էլ-ագրէպ, Կարճի խոտ:

== 202. Արեւաբաց. ==

Թ. Կիւնէշ սէվէն, ըստ նոր գրողի առ մեզ, արեւ ատեն բացուելուն համար, բայց ի՞նչ տեսակ կամ ձեւ է, ստուգելու է, նոյնպէս և հետեւեալն.

== 203. Արեւածագ. ==

Թ. Կիւնէշ տօղան, Ար. Շամշըդլայ? ըստ նոյն գրողի:

== 204. Արեւածաղիկ. ==

Նոր հնարած բառ է, որով ոմանք Արեւադէմը կ’իմանան, ոմանք Արեգական ծաղիկը:

== 205. Արեւպաշ. ==

Այսպէս կոչէ բժշկարան մի Թ. Այ չիչէկի բոյսը, որ է Արեւադէմն:

== 206. Արեւքուրիկ. ==

Այսպէս կոչեն գաւառականք Պոնտոսի զԳոճամորուս, որ և Պոպղակ. հարկաւ հին կամ նոր աւանդութեամբ մի, և անշուշտ այսոր ցեղին հարիւրաւոր տեսակաց գեղեցիկներէն մէկն է, թերեւս Hypericum Pulchrum, Փ. Millepertuis élégant.

== 207-8. Արինճ. Արիճ. ==

Ի բառս Գալիենոսի Արինճ կոչուած է Լ. Centinodia, Փ. Centinode կոչուածն, որ հարիւր հանգոյց կամ կապ ունող նշանակէ, և Մատիտեղին ցեղէն է, յատկապէս Polygonium Aviculare (Մատիտեղն թռչնոց) տեսակն, Փ. Renouée des petits oiseaux. Ռ. Спорышъ птичекъ. արաբերէն կ’ըսուի Թոռնա ﻄﺮﻨﻪ (կամ Թօրիէ), բայց աւելի լաւ կերպով, կ’ըսէ Պէյթար, կ’անուանի Պէսադ էլ-ղուլ, որ նշանակէ Ճիւաղի կամ ջատուկ (կնոջ) Կապերտ: — Ի կողմանս Խոտուջրոյ յիշուի Արիճ բոյս մի, բայց նոյն ըլլալն ընդ Արինճի՝ յայտնի չէ։

== 209. *Արիովթ. ==

Եբրայական բառ է. (Դ Թգր. Դ, 39). Եղիսէ մարգարէի գործոց մէջ պատմուի, որ սովի ատեն օր մի իր աշկերտն գնաց արտը՝ «քաղել Արիովթ. և եգիտ Որթ յանդին, և քաղեաց ի նմանէ ազոխ լի շալակաւ»: Լատին թարգմանութիւնն կ’ըսէ Վայրի բանջար, իսկ քաղած Որթն՝ թէ և նոյն անուամբ վայրի որթ կ’ըսուի, բայց դդումի տեսակ պտուղ ունի, (Colocynthis). Տե՛ս Ձմերուկ վայրի։

== 210. Արիւնակուլ? ==

Տարակուսելի բառ, զոր նոր բառագիրք մի զուգէ Pimpinella խոտոյ, որ է Սէզ։

== 211. Արիւնշղփի. ==

Վայրի Զողալենի. կու լսուի Պոնտոսի կողմերը։

== 212. Արծին. ==

Ըստ Ստ. Ռոշքեան՝ է Satyrion, որ է Աղուեսու ձուքն, զոր ստորագրած եմք (թ. 63). Նոյնն ուրիշ լատին անուն մ’ալ գրէ, Arvenogonum, բայց հիմայ բուսաբանութեան մէջ այսպիսի անուն չի լսուիր:

== 213. Արծուաճանկ կամ Արծուոյ ճանկ. ==

Թ. թառի թարգմանութիւն, Կարքազ այաղի, ինչպէս գրէ Ամիրտոլ. այդպիսի նմանութիւն մի տեսնուելով բուսոյն բազմաթիւ բարակ թեփերուն վրայ, որոյ փոխան Յոյնք օձասանդրի (Թ. գըրք այագ) ոտից նմանցընելով՝ Հազարոտուի, Σκολόπενδρα կոչեցին, զնոյն և Լ. Scolopendrum, և Փ. Scolopendre. Ռ. Олений языкъ, այս յոյն անուամբ գրէ և Պէյթար, յորմէ և Ամիրտ. «Սղուլուֆանտարիոն, որ է Կարքազ այաղի։ Ինքն տերեւ է, որ ի վերայ քարին կու բուսնի, և եզերքն խազ խազ է, և յետեւն կէտկներ ունի դեղնուկ, և ինքն երկու ազգ է. և նորն լաւ է… Եւ իր ուտելուն չափն մէկ մթխալ է, բայց ստամոքին զեն կու առնէ… Իպտ (Պէյթ.) ասէ, թէ իր տերեւն նման է Պասպայիճին (Փ. Polypode) տերեւին, և ծաղիկ չունի. և տակն կարմրուկ կու լինի… Եւ հելլենացի բառով ասեն, թէ պախրէ-մն է ի ծովուն ի մէջն. և այլ Ըսղուլուֆանտարիոն ասելն թարգմանի՝ թէ փայծաղ չունի. և այս դեղիս գործն այն է, որ զփայծաղն կու հալէ: Եւ այլ ասացել են, թէ ինքն քիչ մի ի Ձարխոտ կու նմանի… Եւ այլ ասացել է գրոցս շինողն, Սղուլոս ասեն Հելլենացւոց բառովն, պախրէ մի ի ծովն կու լինի՝ որ Ղանարին? ասեն, այնոր համար այս անուամբ կու ասուի, որ այն պախրէն փայծաղ չունի։ Եւ այս խոտիս թէ հարցանես զանունն՝ հայ բառով Արծվոյ ճան կ կ’ասեն»:

Պէյթար ալ կ’ասէ, թէ յԵգիպտոս Արծուաճանկ կոչեն ﺍﻠﺑﺴﺮ ﮐﻑ Քաֆ էլ-Նասր: Իսկ փայծեղան համար ըսուածն ուղղակի այս բուսոյ համար չէ, այլ անոր ազգակցին, որ յունական բառով (α’ ςπλην, անփայծաղն) կոչուի. Լ. Asplenium, Փ. Doradille, ըստ մեզ Հ. այլ Խտուտ:

== 214. Արծուոց Մոշի. ==

Ըստ բժշկարանաց ոմանց՝ Ար. կոչի Աթալ, «և իր պտուղն Յատպէն է»։ Այս անուամբ գրէ և Ամիրտ. «Յատպէ, ﻋﮟﺑﻪ, Մոշու պտուղն է, և լաւն այն է, որ նոր լինի… Որոյ լեզուն թուլանայ՝ օգտէ (ի դեղ). և որոյ բերանն և լեզուն վեր տայ՝ օգտէ, և ակռային ցաւուն օգտէ, և զստամոքսն ուժովցընէ… բայց կըրծոց զեն կ’առնէ»։ — Ըստ Պէյթարայ՝ ծառն կամ մոշին կոչի Թամր ալ-Աթալ, որ է ծանօթ վայրենի ծառն Tamarix, Թ. Իլղուն աղաճի։ Տե՛ս և Մոշայ:

== 215. Արծպայ. ==

Ըստ Ստ. Ռոշքեան՝ «Սպիտակ խոտ, որ զՔրքմի հոտ ունի. և ի բոլորեալ պսակս դնի»: Լ. Serratula. Փ. Sarrette, Ռ. Серпуха, որ փշոտ Կառի ցեղէն է, և գործածուի ի ներկարարութեան:

== 216. Արկած?. ==

Բժշկարան մի ի կարգի դեղոց գրէ. «Սատաճ հընդիկ, Հնդիկ Արկածի տերեւ»: Նոյնն. Հնդիկ Սատաճը Նուարտակն է կ’ըսէ, բայց Արկածին ինչ ըլլալը չի յայտներ:

== 217. Արճիճուկ կամ Արճճուկ. ==

Ռամկօրէն Կանգար նշանակէ. իսկ,

== 218. Արճճուկ գետնի. ==

Խռնդատն է՝ ըստ Պ. Գալանթարեան (եր. 125):

== 219. Արճուան. ==

Ամիրտոլվաթ օտար լեզուի հոմանիշներն այլ յիշէ այս անուան տակ. «Պահար տրախտի կամ Տրայիտ? ասեն, և Պ. Արղաւան ասէ. և այսոր բնութիւնն հով և չոր է… և թէ իր ծաղկէն շարապ շինեն և խմեն՝ զգինուն խումարութիւն տանի»: Արղաւանն Պարսից է, ըստ Գէորգայ կամ Ֆէհրէնկի. «Տեսակ իմն կարմիր ծաղկան, որ ի ծառ բուսանի, որոյ և ծառն խոշոր լինի». յետոյ ասէ, թէ և ծառն կոչի Էրղէվանի։ — Պէյթար վկայէ, որ Արճուան անունն ի Պարսից առեալ արաբացեալ բառ է, ﺍﺮﺟﻮﺍﻦ, անոնք կ’ասեն Արղուան ﺍﺮﻏﻮﺍﻦ. ծաղկին գոյնն այնքան կարմրափայլ և գեղեցիկ է, որ Արաբացիք այն անուամբ կոչեն ամեն կարմիր բան. կ’ուտուի ալ, մանաւանդ գինեխումէ ետեւ. փայտն կակուղ և թեթեւ է, կանայք այրելով զայն՝ ծարար կ’ընեն մոխիրը։ Նփըրկերտոյ կողմերը շատ գտուի, կ’ըսեն, ինչպէս և ի Սպանիա։ Այս ծառիս Լ. կ’ըսեն Cercis siliquastrum. Փ. Gainier. Ռ. Стручковое дерево. նա եւ Հրէաստանի կամ Յուդայի ծառ, Arbre de Judée.

== 220. Արմ. ==

Վանական վարդապետ քիչ մի մութ կամ ստուգելի բառիւ և բանիւ կու հարցնէ, և պատասխանէ. «Միկոնն ի՞նչ է (յունարէն). — Արմ՝ ասեն, քան զԶաֆրանն հով է և քան զՍապռն տաք, երբ մարդոյն ձեռինն ցաւ տայ կամ այրի կամ խոցի, ի բերանն փախ? ցանէ»։ Միկոն՝ յունարէն Μήκον, յայտնի է Խաշխաշն, իսկ թէ նո՞յն նշանակէ Արմ հայերէն, թէ անոր փոխանն կամ տեղը բռնողն է, և թէ ցանելու է, թէ փակցընելու, ինձ անյայտ:

== 221. Արմաւենի. ==

Որչափ որ միայն տաք կլիմաներու յատուկ է, անուամբ և պտղովն աշխարհածանօթ է, մանաւանդ Ս. Գրոց յիշատակութեամբ և պէսպէս գովութեամբ և նմանութեամբք: Հետաքրքրական է մեզ անունն, այնու որ առ Յոյնս՝ Փիւնիկ, Ֆինիքս կ’ըսուի, մանաւանդ պտուղն, ուստի և առ Լ. ծառն Phœnix, ի Փիւնիկեցւոց ծանուցուած ըլլալուն համար. նոյնպէս և առասպելեալ թռչունն ալ Փիւնիկ, իսկ առ մեզ ինչպէս ծառն և պտուղն Արմաւ կոչուի, նոյնպէս և Փիւնիկ թռչունն ալ Արմաւ, միթէ Արմ-հաւ? Առ Լ. Dactylus եւս կ’ըսուի, որպէս և Palma, ուստի Փ. Dattier և Palme. Ռ. Финиковое, пальмовое дерево. Ար. Թմր կամ Թամր. Թ. Խուրմա, որ քիչ մի մերձենայ Արմաւ ձայնի։ — Թողլով Ս. Գրոց և Ս. Հարց ըսածներն այս գերահռչակ ծառոյն և պտղոյն վրայօք, յառաջ բերենք մեր Ամասիացւոյն Թմր բառի կարգին գրածը. «Ամրաւն ցեղ ու ցեղ կու լինի. և լաւն այն է, որ գէր և քաղցր լինի. տաք է առաջին տարաճաին վերջքն, և չոր է Բ տարաճին առաջն. և ճլէ այնող է։ Արմաւին հատն, որ այրեն՝ զմազն սեւ առնէ և չթողու, որ վաթի… թէ Արմաւն շատ ուտեն՝ զմիսն կ’աճեցընէ, և շտեր կու հանէ։ — Արմաւ ուտող մարդոյն թէ ակռան վատուժնայ, թող Աղտորին ջրովն զբերանն լվանայ, և վարդի ջրովն խաղաչ առնէ»։ — Զբօսանաց համար ըսենք, որ Արմաւենոյն յարգը ծանուցանէ մեր Առակախօսն այլ (Մխ. Գոշ), զինքը տնկոց թագաւոր կարգելով, որոյ թէ և չէին հաւանիր ուրիշ տունկք՝ ըսելով, թէ՝ թէպէտ «Բարձր ես հասակաւ և քաղցր պտղով, բայց երկու ինչ պակասէ քեզ, զի յաւուրս մեր ոչ տաս պտուղ, և ի շինուած ոչ պատշաճիս. մանաւանդ, զի բարձրութեամբ քո՝ անճաշակ բազմաց լինիս»: Բայց Արմաւենին զանոնք շողոքորթելով և ամենուն մեծամեծ պաշտօններ տալով՝ լռեցուց: Որթն ըրաւ գինէպետ, Դժնիկը՝ դահճապետ, Նռնենին՝ բժշկապետ, Թզենին՝ հիպատոս, և այլն։

Թէպէտ և մեր երկրի կլիմայն չընդունիր զԱրմաւենի, բայց անոր հարաւակողմն և Կիլիկիա անընդունակ չեն, և այսոր համար անշուշտ Վաստակոց գիրքն գլուխ մի բան գրէ տնկելու կերպին. գոնէ հետաքննութեամբ լսեմք մաս մի. «Փոս արա խոր ու կանգուն ու կէս, և ի լայնութիւն նոյնպէս. և աղբախառն հող լից ի ներք, որ լնուի կէս փոսոյն. և ա՛ռ կուտ Արմաւի, և զ’ոռքն ի վայր արա և զծայրն ի վեր. և յամէն փոսոյն յատակն ցըցեա մէկ զհետ մէկի՝ խիստ մօտ ի յիրեար, որ լնուի փոսդ. և ապա ա՛ռ աղ և խառնեա ի հողն աի մի մանր, որ շաղղի յիրեար, զի Արմաւենին զաղտաղտուկ հողն սիրէ. և ի վերայ ած, և զփոսն լի՛ց և այգւոյ յօտով ծածկեա, մինչեւ բուսանի որ ծլէ. և ապա զյօտն ի հետ ձգեա. և ծառայեա, որ ծիլն չկոտրի, և ստէպ ջրեա»։

Սիմէոն Կամարկապցի նորալուր անուն մի գրէ իբրև հոմանիշ Արմաւոյ, «Փրէրուկ, Խուրմայ. նոյնպէս կամ Փրիրուկ գրուի՝ 1728-ի տպագրեալ բառագրոց մէջ»։

== 222. *Արմինան. ==

«Որ է Արմիեան, ըստ Ամիրտ. ինքն խոտ–մն է, որ ի գետնէն ի վեր կէս կանգուն կու ելանէ, և չորեքժռէն (քառակուսի) կու լինի, և հունդն նման է Հուլպային. և աղէկն այն է, որ ի պարտիզնին լինայ և բուսնի, և հունդն երկանկուկ լինի և սեւուկ»: — Անունն է Ար. Արմինին կամ Օրմինին, ﺍﺮﻩڍﻨڍﻦ Լ. Horminum (Salvia). Փ. Horminelle, Ռ. Шалфей (полевой). Պէյթար Հուլպայի տեղ Ֆրասիոն կ’ըսէ, որ է Մեղրածուծ, Marrubium, բարձրութիւնը՝ կէս կանգուն, և լուբիայի նման մաշկաւոր հատիկներ։

== 223. Արշատ. ==

Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն յիշէ այս անուամբ պտուղ մի յերկրին Մոկաց. Մեր բառագրող հեղինակն կ’ըսէ. «Արշատ, որ է Հաճար ըլ–նուան, որ է Ըռօշնայն». զայս ալ նոյն համարի ընդ Մարգաշիդայ, բայց ասոնք հանքային զանգուած են և ոչ բուսական։ Մոկացւոց յանձնեմք ծանուցանել մեզ այս իրենց երկրին պտուղը։

== 224. Արուանտակ?. ==

Ստ. Շէհրիման գրէ զայս և զուգէ Լ. Densocanis, փոխանակ ըսելու Cynodon. Փ. Chiendent. Ռ. Палочная трава. որ թարգմանի Շնատամն, իբրեւ ծամոց շանց: Ար. Նաճմ, Թիլ կամ Սիլ. այս ետքի անուամբ ստորագրէ Ամիրտ. և կ’իմացընէ, որ Հայք Սէզ կ’անուանեն մէկ տեսակը. մենք ալ թողումք ի կարգի Ս. տառի:

== 225. Արուսիկ. ==

Թերեւս նորահնար, զի ոչ է ի գրոց այլ ի լրոյ, իբրեւ ծաղիկ Արուսեկի նուիրուած. և Թ. Սէմայա թագթիս կոչուած, որ նշանակէ երկնանուէր։

== 226. Արջախստոր. ==

Նոր գրողք յիշեն իբրև մեր գաւառականաց Ղանձիլ կոչածն, զոր անուանեն և Խալիար: Յայտ է անունէն, որ տեսակ մի վայրի Սխտոր է, և ըստ այսմ Լ. Alium silvestrum.

== 227. Արջնդեղ. ==

Թերեւս սեւ գունոյն համար այսպէս կոչուած է և ոչ թէ գազանին անուամբ, ինչպէս կարծեց ինքն, ըստ առակին Մխ. Գոշի. «Լուեալ արջու՝ ի ցաւել որովայնին առեալ եկեր, կարծելով դեղ ինքեան, վասն անուանն. և ինչ ոչ օգտեալ», և այլն. կ’ըսուի և Սեւ Սոնիճ, Սեւ Գնտիկ կամ Հնտիկ, Սեւուկ Հնտիկ, և Շոնիզ, որ Ար. անունն է, ﺸﻮﻨڍﺰ. ուրիշ անուններ ալ կան յարաբերէնն. մերոց մէջ հարազատն է Արջնդեղ, որ և ի Ս. Գիրս յիշուի. Ո՞չ ապաքէն, կ’ըսէ, Եսայի մարգարէ (ԻԸ, 25-7) սերմանողն նախ երկրին երեսը կու կակղէ, «և ապա սերմանէ փոքր մի Արջնդեղ և Չաման… Ոչ եթէ խստիւ ինչ սրբի Արջնդեղն»։ — Թէ և իբր որոշելով Սեւ կ’ըսուի տեսակն, բայց տարբեր չի ստորագրուիր, և ճերմակ չի կոչուիր ուրիշ տեսակն։ — Իբրեւ հանրածանօթ բոյս՝ Բժշկարան մի կ’ըսէ. «Ինքն Սեւ հունտ է, որ ամէն մարդ զինքն կու ճանաչէ»: Լ. և Փ. անուանքն այլ սեւութիւնը նշանակեն, Nigella, Nigelle կամ Nielle, ինչպէս և Ռ. Чернуха, Ամիրտոլվաթ այլ թէ և երկու հեղ կու գրէ Շոնիզ անուամբ, բայց զանազանութիւն մի չերեւցըներ. նախ կ’ըսէ. «Շոնիզ, ինքն Սեւ հունտն է, կու ճանչվի. աղէկն նորն է… Ասէ Մասրուճուանն, թէ՝ Սեւուկ Հնտիկն ընդ առաջին դեղերն uահմանեցին Գալիանոս և այլ իմաստասէրքն». յետոյ գրէ. «Շոնիզ, Սեւ գնտիկն, որ Ար. Հապի Սէվտա կ’ասէ (Հապպա Սուտա, ﺴﻮﮟﺁ ﺤﺑﺑﻪ), և շատ տեսակ հիւանդութեանց դեղ և օգտակար ըլլալը կու շարէ։ — Միաբանող Եղբարք անուանելոց առաքեալն (Եր. Բարդողիմէ) իր մէկ քարոզին մէջ կ’ըսէ. «Արջնդեղն, որ կոչի Սոնիճ, է եռանգիւնի և սեաւ, մանր և քաղցր, և ի հաց ձգեն», որ համ տայ: — Գալիենոսի բառից մէջ Արջնդեղ կոչուի յունարէն Ղագանոն կամ Ղաւանոն, բայց λάυανον բառն ուրիշ բան նշանակէ։ — Եւրոպացի տեղագիրք յիշեն զԱրջնդեղ յայլեւայլ կողմանս մեր երկրի, ի Կողբ, Մուշ, Ջուլամերկ։

== 228. Արջու ականջ. ==

Թարգմանութիւն է Թ. անուան Այու ղուլաղի, զոր յիշէ Ամիրտ. Աստար–ատիղօս անուամբ (որ է ’Αςτνρ α’ττικος, Ատտիկեան աստղ. Լ. Aster Amellus, յանուն Մելլա գետոյ Իտալիոյ), և գրէ. «Ինքն խոտ-մն է, որ ի գետնէն մէն կու ելնէ և ճղեր չունի. և ինքն ամուր կու լինի և խոշոր, և ի մէջն դեղին ծաղիկ կ’ունենայ, նման է Պապունաճի ծաղկին. և գագաթնին մէկմէկէ զատած կու լինի, և տերեւնին յերկան կու լինայ»: Դեղ կ’ըլլայ պէսպէս ուռէցքներում — Փ. Amelle.

== 229. Արջու աչք. ==

Տեսող մէկն ըսաւ, թէ աչքի ձեւով ծաղիկ մ’է մեծ ու սպիտակ. Ամիրտ. գրէ սոսկ Ար. բառով. «Այն ըլ–տուպ. Արջուն աչքն է. և թէ զինքն ի կտաւ կապես, և ըռիպ ջերման տիրոջն ի վիզն կապես, ջերմն թողու. փորձիւ է»:

== 230. Արջընգոյզ. Արջու Ընգոյզ. ==

Ըստ Ար. Ճավզի մաթիլ կամ Ճէվզի մայիլ, ﻩﺎﺗﻞ ﺠﻮﺰ, Փ. Noix Métel. Ըստ Ամիր. կ’ըսուի «Կավզ մաթիլ, և Հնդիկքն Թուրունար կ’ասեն. և ինքն երկու ցեղ կու լինի. մէկ ցեղն ի Ճավզ ըլ-ղայը, ﺍﻟﻘﻝ ﺠﻮﺰ, և մէկ ցեղն ի վերայ փուշ ունի, որպէս փայտի խարտուց կու նմանի փուշն, և սպիտակ այլ կու լինի. և իր միջին հատն մեծ է, քան զՊատնաճին հունտն և քան զԼուֆահի (տե՛ս Լուֆ), մանր է և դեղնբար է, և մէջն ի լիք հունտ է, և կեղեւն նօսր է, և գլուխն նման է Պատինճանի և Լուֆայի. և մեծութիւնն Ընկըզի չափ է. և թէ մէկ կուտ յիրմէն ուտեն՝ ըղեղին զեն առնէ և հարբեցընէ. մէկ տէնկն և մէկ դրամն սպանանէ և մէկ օրն քուն անէ, և փսղել տայ և թմրեցընէ. և իր դեղն այն է, որ փօղեն, և այլն։ Եւ գիտացիր, որ Թ. Թաթուլայ ասեն»: Ըստ այսմ և Լ. Datura Stramonium:

Վերոյգրեալ արաբերէն Ղայը կամ Գայի անուանեալ Ընգոյզն՝ փսխեցուցիչն է, Փ. Noix vomique, որոյ համար կ’ըսէ Ամիրտ., թէ կոչի և «Ճավզի քուսար. ինքն ընկուզ-մն է, որ մեծութիւնն կաղինի մի չափ է. և լաւն այն է, որ ամուր լինի և մեծ… փսխեցընող է… և իր տալուն չափն՝ կէս տրամ է»: Ուրիշ բժշկարան մ’այլ կ’ըսէ տընկին մեծութեանն համար. «Ինքն բարձր թուփ է, և հնտի բունն փշփշուտ»: Պէյթար ալ մարդաչափ մի է կ’ըսէ Արջընկուզենոյ բարձրութիւնն։

== 231. Արջի հատ. ==

Այսպէս կ’անուանէ բառագիրք մի Լ. Mélapyrum. Փ. Mėlapyre կոչուածը, որ յունարէն բառիւ Սեւ ցորեան նշանակէ։ Հասարակ դաշտային ցորենի նման հասկաձև խոտեր են, անոր համար և կ’անուանին ի բուսաբանից ածուոց կամ մարգաց, Arvense, Pratense. — Կու յիշուի ի Հայս Տայոց կողմերում, բայց ուրիշ կողմեր ալ պէտք է ըլլայ:

== 232. Արջխնդեղնի. ==

Ծառ կամ թուփ, Նուխոյ կողմերը յիշուի օրագրի (Մեղու, ԻԲ, 83)։

== 233. Արջմրջմի. ==

Սրածայր տերեւներով թուփ մի, ծանօթ ի Խոտուջուր։

== 234. Արջնի. ==

Վայրենի Զողալենւոյ նման կամ տեսակ մի պտղատու ծառ:

== 235. Արջու խաղող. ==

Ըստ Ար. Ինապ էտ-տօպ կամ Ինէպ իւլ–տիւպպ. զոր Ամիրտ. գրէ Եանապ ըլ տէպ կամ տում. Լ. ալ նոյնանիշ Uva Ursi. Փ. Raisain d’ours կամ Basserole. «Արջու խաղողն, որ Թ. Չիլակ ասէ, և կոթով կու լինի, և մարդու չափ երկայնութիւն ունի. և տերեւն նման է Նռան տերեւին. և ի մրգին մէջն մանր կուտ ունի չորս կամ հինգ հատ։ Եւ թէ ուտեն՝ օգտէ լուծման և արիւն թքնելուն. փորձած է»։ Այսպէս աւանդէ Ամիրտոլվաթ։

== 236. Արջտակ. Արջատակ. ==

Աւելի զուտ հայերէն կոչուի Թաղթ. ըստ տեսակին՝ Վայրի Շաղգամ, կամ Շողգամուկ ` բոլորակ ձեւին պատճառաւ. յունական բառիւ Κυκλάμινος կոչուի և Լ. Cyclamen. Փ. Cyclame (որ հայերէն անուանն ալ նման է). ինչպէս մեր մէկ բժշկարանն ալ կ’ըսէ. «Ինքն բոլոր զէտ Շողգմբուկ է, և գունն ծիրանի լինի»: Ուրիշ մ’ալ. «Խոտ մի կայ Արջատակ ասեն. տերեւն զինչ Մանուշակի, և տակն զինչ Շողգամբի, և ծաղիկն կարմիր է»։ Առաջինն այս անունս զուգէ Արտանիսա յոյն անուան, որ և փոխուած է ի Լ. Arthanita. Այս հասարակ և անշնորհք անուանց հետ՝ Արաբք շնորհաւոր անուն մի տան, զոր մեր բժշկարանք այլ հիշեն. «Արտանիսա, որ է Պուխուրի Մարիամն (Բուրումն Մարեմայ, Suffitus Mariæ), որ է Արջտակն». Անգիտաց անպէտն կ’աւելցընէ. «Որ Պ. Ղալղամախ Շալղամի կու ասէ. Թ. Տօնկուզ աղիրշաղի կամ այաղի (Խոզի ծընկի ոսկր), բայց տարբեր տեսակ մի ցուցընէ, ըսելով. «Որ ինքն փուչ-մն է, որ բուրդն այնով կու լուանան, և լաւն այն է, որ նոր լինի»: — Ֆէհրէնկ ի պարսիկ բառարանի գրէ. «Շէղլէմէք. է արմատ ինչ նման Շողգամի. Թ. Տէնկիզ Թօփալաղի». աւելցընենք, որ ոմանք ալ Եէր սօմունի կ’ըսեն: — Շատ տեսակ դեղոց և օգտից մէջ մէկն ալ այս է, ըստ մեր բժշկապետին, որ թէ այնով «Օծես յայն տեղն, որ ի ցրտուն ճեղքեալ լինի, օգտէ. և լաւն այն է, որ քիչ մի մոմ խառնես ի հետն»: — Արջտակն Գարնանային բուսոց ցեղէն համարուի (Primulaceæ).

Արջտակի մէկ տեսակն Ար. իրենց լեզուով Առիւծաճանկ կ’անուանեն, Քաֆ ըլ-ասատ, նոյնպէս և Լ. Leontopetalon. զայս այլ յիշէ մեր հեղինակն Ամասիացի, Արտանիսա (Յարտանիսա գրելով) բառին ներքեւ. «Յ. (Արաբն) Քաֆ ըլ-յասատ ասէ, և Թ. Ասլան այեաղի. և ինքն խոտ-մն է, որ մէկ թիզ երկայնութիւն ունի, և շատ ճղեր ունի. և յամէն ճղի ծայր հանց որ ի Սիսեռ կու բուսնի, հնդեր ունի, և տերեւն նման է Կաղամբի տերեւին. և ամէն ամանի մեջ երկու-երեք հատ հունտ կ’ունենայ. և տակն սև կու լինի, և ի Շողգամն կու նմանի, և ի վարած արտերու մէջն կու լինի, և ի ցորենին մէջն ալ կու բուսնի… Եւ թէ կապանին և զքթան կտաւնին լուանան այս խոտովս՝ յիստակ առնէ և սպիտակ»։

== 237. Արջփիլունց. ==

Ի գաւառս Պոնտոսի՝ Փիլունց կոչուած՝ բուսոց մէկ տեսակն է, որ լայն և բոլորշի տերեւներուն համար Լ. Aspidium կոչուի, յոյն ասպիu άςπης բառէն, որ նշանակէ մեր հայերէնի նմանաձայն Ասպարը, որ է վահան։

== 238. Արտախոյր կամ Արտախուր Խաւարտ. ==

Մեր հին հեթանոս վիպասանից երգերէն հանած է Խորենացի (Ա, Լ,) այս անծանօթ բանջարին անունը, որոյ նման զրոյցն ալ շատ յայտնի չէ. «Տենչայ Սաթենիկ տենչանս զԱրտախոյր հաւասար խաւարտ և զՏից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ». թէ և ջանացեր են նոր բանասէրք պէսպէս՝ նաև այլանդակ մեկնութիւններ տալ:

== 239. Արտիճ. ==

Ըստ Ստ. Ռոշքեան՝ է «Խոտ, որ յարտս բուսանի». և վկայութիւն բերէ ի Բժշկարանէ. «Արտիճ. երեք կամ չորս հատս ի բուքն». և Լ. Aphaca կոչէ։ Այս բոյսս բանջարեղինաց ցեղէն և Ճուլպանի տեսակներէն է, բայց նաեւ Վիգի տեսակ մի, որ Vicia Cracca կոչուի. և կ’երեւի, թէ այս է Արտիճն. ասկէ տարբեր պէտքէ ըլլայ:

== 240. Արտիճուկ. ==

Աւելի սովորական անուն բանջարեղէնիս է Կանկառ, զոր տես, իսկ առջի անուան նոյնաձայն է Փ. Artichaut, և Իտ. Articiocco. ո՞վ որմէ՞ առած է։

== 241. Արտուճ. ==

Բժշկարան մի յիշէ տերեւը, մինչ վերոյգրելոյն տերևն անպիտան գուշակուի։ — Բրգնիքցոց բառից հաւաքողն նոյնանիշ դնէ Վայրի Հաւուկի? (Հավաճ?):

== 242. Արքակաղին. Արքակաղնի. ==

Ծանօթ ծառ, մանաւանդ պտղովն, որ է Կաղին, ուստի և ծառը՝ Կաղինի կոչեն Խոտուջըրցիք. Լ. Nux. Փ. Noisette. Aveline. Ար. Պօնտօք. Թ. Ֆընտըգ. նոյնպէս ծանօթ է Պոնտոսի կողմերն այս ծառիս յատուկ կամ հայրենիք ըլլալն. անոր համար ի հնուց Յոյնք՝ Պոնտական ընգոյզ կոչեր, են Κάρυα ποντικά: Մեր հին Բժշկարանն՝ կ’ըսէ. «Արքակաղին ծանր և չոր է, քան զԸնգոյզ, և այլ շատ կերակրէ, քան զընգոյզ. և Ընկուզի ձէթ լաւ է, քան զԿաղնի, բայց Կաղին լաւ է, քան զԸնգոյզ»։ Իսկ մեր բնիկ Պոնտոսի երկրցին՝ Ամիրտոլվաթ՝ կ’իմացընէ, որ «Պնդուխ երկու ազգ է, մէկն Վայրի և մէկն Տեղացի. աղէկն քաղքին է, և կեղեւն նօսր. բնութիւնն տաք է և գէջ»: Եւ դարձեալ գրէ. «Պնտուխ, որ է Ֆնտուխն, որ Հ. Կաղին կ’ասեն. լաւն այն է, որ մեծ լինի և քաղցր լինի, և տաքութիւն ունի միջակ, և ինքն գիրացընող է. յորժամ մանր և կանաչ լինի՝ ծեծեն և մեղրով խառնեն և յաչքն քաշեն, զզաֆրան տանի, որ է ըղունկն? և թէ ուտեն՝ զըղեղն յաւելցընէ. և իր կեղեւն կապող է», և այլն, — Վաստակոց գիրքն Արքակաղնոյն տնկելու կերպը կու գրէ (գլ. ՄԼԸ) այսպէս. «Իւր ցանելն՝ զերդ այլոց (ծառոց) է, բայց ինքն զսպիտակ հողն և զկակուղն և զշատ ջուրն սիրէ. և իւր տնկելոյն նշանն (կերպն) է, որ արձակ փոս առնես և պարան (երկար կարգաւ). և զբերուիկ ճիւղն չաչեր առնես և շուրջանակի փոսերոյն շարես, և ապա զհողն ի վերայ ածես. և փոս թող, որ ջուրն ի ներք հանգչի. և այսպէս արա զամէն դրախտն ի պարան, զի ինքն ծառ չսիրէ լինել՝ քան թուփ բազմաճիւղ»:

Իսկ մեր մեծ առակախօսն (Մխ. Գոշ) զԱրքակաղնին՝ Վայրի Կաղնի ծառոյ հետ համեմատելով, այս ետքինս ներկայացընէ հպարտ իր մեծութեան համար. «Իսկ Արքայկաղնի ոչ ժուժեալ` յանդիմանական վարեցաւ առ նա բանիւ… (զի ծառք) ի պտղոյ առաւել, քան ի հասակէ գովեալք (լինին). զի՞ այդպէս յանդըգնիս, ես և ոչ մի ինչ եմ, բայց մարդիկ զպտուղ իմ ուտելով՝ և զիս եւս յարգեն. այլ պտուղ քո ի դարման կամ խոզից»:

Յետևառաջութեամբ բարդեալ բառիցն՝ կ’ըսուի և Կաղին արքայական, ինչպէս քարոզաբան մի գրէ. «Տէրն պտուղ խնդրէ, ոչ եթէ Նուշ և Թուզ և կամ Կաղին արքայական, այլ պտուղ պահոց, պտուղ աղօթից», և այլն։

== 243. Արքայածաղիկ. ==

Նոյն առակախօս վարդապետն յիշէ զայս այլ՝ Կակաջի և իր նման դաշտական կամ ընտանի ծաղկանց ցեղակից. զորս պաշտպանեց ծաղկանց թագաւորն՝ լեռնականաց մեղադրանքէն, ինչպէս յիշեցինք յԱսպուզանն: Անունէն գուշակուի, որ գեղեցիկ և մեր երկրին մէջ հասարակ կամ ծանօթ ծաղիկ մ’է, բայց թերեւս հիմայ ուրիշ անուամբ կոչուի, և այս հին անուամբն անծանօթ մնայ։

== 244. Արքայամոր. ==

Մորենւոյ տեսակ մի յայտնէ անունն. հաւանօրէն Փ. Framboise կոչածն է, Լ. Rubus Idæus. Թ. Զմաուլա, որ Դժնկաց ցեղէն է, բայց պտուղն և անոր օշարակն քաղցրիկ և զովարար։

== 245. Արքայեակ. Արքայիկ. ==

Հին բժշկարանն գրէ. «Խոտ մի Արքայիկ ասեն. ծաղիկն դեղին է, տերեւն որպէս Խուշբինակ? և տակն՝ որպէս Սունկն, առ ծեծէ, և ի վերայ սընկան դիր, կտրէ և ընկենու»։ Իբրեւ ականատես ճանչցող մէկ մի գրէ մեզ, թէ ծաղիկն եռագոյն է, կարմիր, ճերմակ և սեւուկ։ — Սիմ. Կամրկպ. գրէ. «Արքայեկ. Պ. Ար. Շէվքէթ. Ինքն խոտ մի է. ջուրն կու հանեն, Շէվքէթ սուի կ’ասեն»:

== 246. Արքայորդի? ==

Եթէ նորահնար չէ, վասն զի ի լրոյ է, և զուգուած Թ. Թաճ չիչէկի ծաղկին։

== 247. Արօսախոտ. ==

Վայրի կամ ածուոց խոտ կարծուի, զոր հին Բժշկարանն յիշէ, և կաթով եփելով դեղ կու տայ սընգան և ուրիշ հիւանդութեանց։ Գուցէ ըլլայ նոյնն, որ Պ. և Թ. անուամբք Արուսախոտ կոչուի հիմայ այլ, ըստ նոր ծանուցողի, և է Պ. Արուսպուխէ, Թ. Կէլին օթու կամ Եէնի կէլին օթու&lt;ref&gt;Այս անունս հարցնելով բուսագէտ թուրքի մի (Ղալաթալը Ահմէտ էֆէնտի), տուաւ դեղին ու կարմրուկ մաշկով պտուղ մի, որ էր Յակոբուկ, Փ. Coqueret.&lt;/ref&gt;(Հարսնխոտ), իբրև հարսանց ուտելի, զոր գաւառականք կոչեն եւս Հարսին Արուս:

== 248. Արօսի. ==

Հազորանի ծառի և պտղոյ տեսակ մի կամ նոյնանիշ անուն։ Տե՛ս զայն ի կարգին։

== 249. Աւգեր ծաղիկ. ==

Առուեղին հետ յիշեցինք Սալաձորեցոյն երգով, որ անոր և Մամխոպոպի հետ յիշէ. ծանօթ է և յարեւելակողմանս մեր երկրին, որպէս յիշէ Մշակ (ԺԸ, 88):

== 250. Աւելախոտ. ==

Ընդհանուր անուն այն տեսակ խոտերու՝ ուսկից աւել կու շինուի։

== 251. Աւելուկ. ==

Գալիենոսի բառից մէջ սա զուգած է Ղափաթին, այսինքն՝ Լապաթոն, Λάπαζον, անուան, յորմէ Լ. Lapathum, բայց բուն Լ. է Rumex, Փ. Oseille, իսկ մեր լեզուի մէջ կայ ուրիշ անուն մ’ալ պէսպէս այլայլեալ՝ Թթռկիչ, Թթռնիճ, Թրթնջուկ, Թրթկիճ, որ սովորաբար Վայրի Աւելուկ համարուի։ Ամիրտոլվաթ Աւելուկ չի յիշեր, այլ արաբերէն Հումազ բառին ներքեւ կու ստորագրէ. «Համազ, որ Հ. Թթռըկիչ ասէ, որ է Գառնադմակի կ (փոխանակ ըսելու Գառնականջ, վասն զի) և Թ. Ղուզի ղուլաղի ասէ. ածւոց լինի, և ի լերունքն այլ լինի. լաւն այն է, որ ածուենիքն լինի… թէ զիր տերեւն յայն խոցին վերայ դնեն, որ ի յակնջթոռքն լինի՝ օգտէ. և իր հունդն օգտէ արեան թքնելուն… Եւ ցեղ մի այլ կու լինի՝ որ ի ջրին մէջն կու բուսնի, և տերեւն նման է Քասնու մառօքին? տերեւին, և ի գագաթն հունտ կու ժողովի. և թէ եփեն և ուտեն՝ օգտէ փորոյն պնդութեան և կակղացընէ. և թէ զհունտն ծեծեն և գինով խմեն՝ զսիրտն ուրախ առնէ և զհոգսն ի սրտէն հանէ։… Ասէ Պտ., թէ ինքն շատ ցեղ է. մէկ Վայրի, մէկ Ածւոց, մէկ Ջրի. և այն, որ Ջրի է՝ Աքսուլաեաթուն (Oxylabathon) կ’ասեն, և այն, որ վայրի է՝ Սիլխ վայրի կ’ասեն, և Հումազ ըլ-պախար կ’ասեն. և ինքն ի լերունքն կու լինի, և ի թուլ հողի վերայ կու բուսնի, և Հոռոմն այսոր Տատաղաղրիոն? կ’ասէ»: Այս խանգարել բառին վերջի կէսն՝ վայրի նշանակէ, առաջինն? միթէ Լապաթ Λάπαζον և Τρύτλον, Ճակնդեղ:

Հին Բժշկարան մեր Աւելուկի այլեւայլ օգուտները գրէ. «Աւելուկ՝ հով ու չոր է. եփած տուր, հանէ զխարտէշ մաղձն և հահընդէ. — հում ծեծէ և ի վերայ քաղցկեղի դիր. — զունդն գինով խմցո որովայնածաց և ստամոքցվաց. — թէ ջրով զդա յառաջ խմէ, իժաբարի օգնէ, և թէ խայթ է` չահոկէ. — քացխով եփած՝ ի վրայ հերքունի դիր կամ բորոյ. — թէ ըղընգունքն կուտ է, շփէ քացխով և բորակով, և զինքտ ի վրայ դիր: Եփէ ու ի ջուրն նստո, կամ լից, որ կիծ ուննայ. — Ակռացվու՝ ի գինի եփէ վ’ի բերանն առնու: Թէ ի կզակ-գլուխն ելունտ կամ խոզք (լինի), եթէ գինով և ի վրայ դիր. — Փայծաղնցվի՝ եփէ քացխով և ի վերայ դիր. — եփէ գինով և խմցո, զգոյնն սրբէ, և զքար՝ որ փաղաբուշտն՝ սրբէ»:

== 252. Էգ Աւելուկ. ==

Ոմանք զայս նոյն համարին ընդ Էգ Երնջայի, ուր պիտի յիշենք։

== 253. Աւելկի Ծաղիկ. ==

Փոքր խոտեղէն բաժակաձև ծաղիկ մի կարմրասպիտակ, շրթունքն թել-թել:

== 254. Աւելտկուկ. ==

Որ և Աւելուկի տակ, յիշուած ի Բժշկարանս իբրև դեղ, օտար յոյն անուամբ, Քառջիդոս? խոտ, զոր օրինակող մ’ալ գրէ Քառջիդոսխոս:

== 255. Աւելի պիպիլ. ==

Անտառային բոյս մի, անունը՝ նմանութենէն առած, Տրապիզոնի կողմերում ծանօթ. ուսկից անգղիացի գունցն՝ յամին 1883-4՝ հռչակեց իբրեւ տեսակ մի Չայ (տե՛ս յէջ 72)։

== 256. *Աւենիա? ==

Ըստ Ամիրտ. «Խոտ-մն է, որ տերեւն ի Ջրկոտիմի տերև կու նմանի, և շատ ծակտիք ունի. ասեն, թէ ցեցն է ծակծըկել, և Թ. այսոր ազգ մի ԿալընՃուկ չիչակի ասեն. և թէ քամեն զջուրն ի յաչքն կաթեցնեն՝ զաչից մթութիւնն տանի»։

== 257. Աւետիկ. Ավետիք. ==

Կարմիր հատով ցորենի տեսակ, «որոյ հասկերն անփուշ են», կ’ըսէ Մանանայ (եր. 442):

== 258. Աւիւն. ==

Կամտեսակ մի է կամ հոմանուն Կնիւնի։ Տե՛ս զայս:

== 259. Աւճոր. ==

Ընդհանուր անուն ընդեղինաց, ըստ Զէյթունցոց, ինչպէս Բակլայ, Ոսպն, և այլն։

== 260. *Ափարբիոն կամ Աբարբիոն. ==

Խանգարեալ անուն Ευφορβία Լ. Euphorbia, Փ. Euphorbe, բուսոյ, յանուն Եւփորպայ բժշկի Մաւրիտանիոյ Յուբաս թագաւորին։ Բժշկարանք աւելի կրճատելով ալ գրեն. «Ֆարֆիոն, և ֆռանկերէն Ֆարպիում»: Ամիրտոլվաթ` արաբերէն Եէթուհ ﻴﺘﻮﺡ բառին ներքեւ կու ստորագրէ. «Այն խոտն է, որ կաթ ունի. եօթն ցեղ է. կաթն և հունտն և տերեւն՝ երեք տարաճան տաք և չոր է և այրող է. և կաթն՝ այրած ակռան կտրատէ, և զսպին ի յերեսացն տանի… և ի ըղնգան քովի զաւելի միսն ուտէ, և զմորթն խոց կ’առնէ. — Ասէ Պատէհին, թէ ամենայն խոտն որ կաթ ունի՝ այն ի Եէթուհներուն է. որպէս Շիպրիմն և Յաշրն և Ըռզիան. և իր ցեղերն շատ ազգեր են և ամէնն վնասակար է. և ուժովն՝ կաթն է, և այլ յետեւ հունդն է, և այլ յետեւ տերեւն է. և թէ զկաթն, որ (ի) ջուր վաթես, որ տեղ որ ձուկ կենայ՝ ’ի ջրին երեսն գան»:

Նոյն Ամիրտ. առանձինն յիշէ և զԱփարբիոն, ոչ իբրև բոյս, այլ անոր հիւթը, հանդերձ Լ. Ֆարպիում և Աֆարպիոն անուամբք. «Եւ ինքն ի Անծրութ կու նմանի. խէժ-մն է, մէջն փոս և խիստ սուր է. լաւն այն է, որ նոր լինի և սուր լինի»: Այս այլ կ’աւելցընէ մեր բազմաքրքիր հեղինակն, թէ. «Ի յայլ գիրք գտայ, որ Ճունտուպատասդարն է», կամ Ճումպութաստար, այսինքն՝ է Ճօնտպատէսդէր ﺠﺫﻝﺬﺎﮟﺴﺘﺮ, որ բոլորովին տարբեր բան է, և ինչպէս ինքն իսկ գրէ այս անուան տակ, Կղբու ձուն է, որ է Ղունտուզ հայասին։ — Դարձեալ գրէ. «Ինքն խէժ է դեղնբար, և փշեր ունի, աղէկն նորն է և ուժով»։ — Ափարբիոնի հարիւրաւոր տեսակք կան, ի Հայաստան այլ գտուին շատ, և հարկ է, որ բնիկ հայերէն անուն այլ ունենայ ազգն, կամ ոմանք ի տեսակաց, որոց մէջ բուսաբանից կոչած մէկն այլ է Հայկական ն, E. Armeniaca. — E. Gerardiana ի Գանձակ. — E. Marschalliana, յԱզղոր, Վան. — E. Denticulata ի Ծանախ. — E. Bothriosperma (Խորասերմն) ի Մուշ, Կիւմկիւմ, — E. Rumicifolia ի Մոկս: — Մեծածաղիկն՝ E. Megalantha յԵրեւան. — E. Wittmanni յԱզղոր. — E. Eriophora (Ասրաբեր) ի Թ–Հ.&lt;ref&gt;Կարդա Թուրքահայք, Թուրքիոյ Հայաստան, ինչպէս Ռ-Հ. Ռուսահայք։&lt;/ref&gt;— E. Subtuberculata ի Հեր. — E. Orientalis ի Մոկս, Խօշատէրէ. — E. Macrocarpa, E. Condylocarpa, E. Szowitsi, E. Arvalis, E. Petrophila, E. Virgata, E. Iberica, E. Glareosa, E. Tinctoria, յայլեւայլ կողմանս:

== 261. Ափիոն. ==

Ծանօթ այս անուամբ՝ յարեւելս Աֆիոն, յարեմուտս Opium. ոչ բոյս, այլ հիւթ բուսոյ Մեկոնին որ և Խաշխաշ. այս ետքի անուամբ յիշեմք մենք այլ բոյսը, իսկ այս տեղ քիչ մի մեր բժշկապետին ըսած էն, հիւթին համար «Աբիոն, որ է դալար և սեւ Խաշխըշին և Հազրին խէժն և կաթն. երկու ազգ կու լինի. լաւն այն է, որ խիստ լեղի և հոտն սուր լինի… Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ ինքն դալար Խաշխըշին կաթն է. և թէ ի տաք ջուրն ձգեն՝ շուտ տրորի. և թէ յարեւն դնես՝ շուտ կակղանայ. և այն, որ սուգծու է՝ զջուրն դեղին կ’առնէ, և խոշոր լինի որպէս մումիա։ — Եւ ասեր են, թէ Վայրի Հազրին կաթն է. և այն, որ փայլուն է՝ խէժն է։… Աղէկն ի Մսրայ գայ:.. Ասէ Պտ., թէ յորժամ ուզենաս, որ ի ծառէն քաղես, պիտի որ զբերանն ամուր կապէ և փակէ մարդ, որ փոշին ի բերանն չմտնու. թէ մտնու՝ զակռանին կու վաթէ իր փոշին զամէնն. և յորժամ զինքն ժողովեն, կու պիտի որ կտուած Բակլայ խառնեն ի մէջն, որ ուժն չխափանի»։ — Շատ տեսակ օգուտներն և վնասներն յիշելով՝ կու վերջացընէ գրողն. «Աստուած օրհնէ զայն մարդն, որ զԱֆիոն ուտելն իր գործ չանէ»:

— Տե՛ս և Խաղպատ։

== 262. Ափնիք. ==

Արաբ բառէ առնուած, որ է Քէֆի-ատամ, Ադամայ կամ մարդոյ ձեռք. Խոտ-մն է կ’ըսէ Ամիրտոլվաթ, որոյ ուժն կամ ազդեցութիւնն նման է Քաֆ ըլ-Հարիրին օգտութեան և զօրութեան. ետքինս Կատուաճանկն է, զոր գտնես ի կարգին։ Պէյթար կ’աւելցընէ, որ բոյսն կանգնաչափ մի բարձր է, տերեւներն Մրտենւոյ նման, վերի ծայրերնին քիչ մի կլոր. արմատն կամ տակն կէս դեղին կէս սեւ գունով, ներսի դին կարմիր։ Թարգմանիչն (Leclero) անծանօթ բոյս մի համարի, բայց հաւանօրէն է Լ. Symphytum, Փ. Consoude, և Հ. Շամղիտակ, կամ Ծործորակ: Տե՛ս զայս։

== 263. *Ափրիանա. ==

Անծանօթ և ստուգելի «Խոտ մի, ըստ Բժշկարանի, որ ի չարեաց կամ ի ջատկաց (կախարդ կին) ահ լինի, զնա հանէ և առ իւրն պահէ, չկարէ ոք ինչ առնել։ Նշանն այն է, բարձր է, և ծաղիկն բոլոր և խիստ կարմիր, քան զամենայն ծաղիկ. տերեւին ծայրքն սուր լինի. սերմն նման է Նռան հատի. ի լերինս լինի։ Երբ կտրես՝ ասա՛, թէ, Զքեզ վասն այս իրացս հատանեմ»:

== 264. Աքալ. ==

Ամիրտ. Ասգալինաս անուան տակ կը գրէ. «Որ է Աքալ. Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ ինքն խոտ-մն է, որ երկու ցեղ կու լինայ. և ինքն ի ջրեզերնին կու բուսնի. և մէկն պտուղ չունի, և մէկն սեւ բոլորկեկ պտուղ ունի. և թէ այն պտղէն գինով խմես՝ զփորն կապէ… և թէ զտերեւն սպեղանի առնես և ի վերայ օձահարին դնես, օգտէ, բայց (թէ) զայն պտուղն ի կրակն տապկես և ապա խմես, օգտէ»: — Երկու անուններն այլ չի գտայ Պէյթարայ մէջ. առաջինն յունաձայն է, որոյ նման կան Ascalea և Ascalia բոյսք՝ Կանգառի և Կառին ցեղէն. կայ և Ascalonia, որ Ասկաղոնի Սխտոր նշանակէ, բայց և ոչ մէկն Ամարտոլվաթայ ըսածին յարմարին։ — Ծանօթագոյն է Ասկլիպիասն Յ. ’Αςκληπάς, Լ. Asclepias. Ար. ﺍﺴﻘﻟﻴﺒﻴﺎﺱ, որոյ յատուկ Հ. անունն ինձ յայտնի չէ. և մեծ ցեղ մ’է բուսոց, աւելի տաք երկիրներու, այլեւայլ ազգ բաժնուած, յորոց՝ Թունաթափ՝ Vicetoxicum ազգի ճերմակ տեսակն (A. Canescens) տեսնուած է ի Ծանախ, յՈւռհա. — Սեւ տեսակն V. Nigrum ի Հս. և Հր. Կովկաս, Ճիմիլ լեռ. — Sմոլեան կոչուածն V. Tmoleus ի Բաբերդ, ի կողմանս Մոկաց. — As. Cyanchum ազգէն՝ Սուր (Acutum) կոչուածն՝ յԱմիդ, Խարբերդ։

== 265. Աքաղաղի խոտ. ==

Բժշկարան մի յիշէ, բայց չի բացատրեր, գուցէ ըլլայ Աքլորուկն:

== 266. *Աքլիլմէլիք կամ Իքլ իւլ-մէլիք. ==

Արաբերէն նշանակէ թագաւորի պսակ, և ըստ այսմ կոչած է Ասար բժիշկն Թագաւորապսակ, ուր և յիշեմք, նաեւ ուրիշ անուններ, բայց այս արաբացի անունն յարեւելս հասարակաց ըլլալով և ի մեր բժշկական գիրս, հարկ համարեցանք յիշել և այս տեղ:

== 267. Աքլոր–կոտոշ. ==

Ըստ Շէհրիմանի սա է Յունաց և Լատինաց Osyris կոչած բոյսն, զոր նոյնպէս կոչէ և Պէյթար ﺍﻮﺴﻴﺮﻮﺱ, և սեւագոյն բոյս մ’ է կ’ըսէ, բարակ, բայց դժար կոտրուող ճիւղերով, զոր կրակ վառելու գործածեն. տերեւներն ալ նման Կանեփոյ, նախ սեւ՝ յետոյ կարմրին. համն լեղի և բացողական (apéritive): Ի՞նչ նմանութիւն ունի աքլորի կոտոշի կամ գագաթան. — տեսնողն ստուգէ։

== 268. Աքլորուկ կամ Աքլորիկ. ==

Որ և Կաթնբանջար կոչուի, և գտուի մեր երկրին այլեւայլ կողմերում, ի Շիրակ, Լօռի, Վան. գարնան կու բուսնի և կ’աճի. կարճ բոյս մ’է, զոր թթուեցնելով կու պահեն ի պաշար ձմեռուան և պահոց (տե՛ս յէջ 68).

== 269. *Աքսար. ==

Աաքուցար ըստ Ար. ﺍﺃکﮇﺎﺮ։ «Որ է Խլալ (ըստ Թուրքաց). ինքն խոտ-մն է, որ իր տերեւն նման է Ստեպղնին տերեւին, և ինքն մէկ-մէկ կու բուսնի, և յերկանքն երկու թիզ կու լինի, և գագաթն Սամիթի գագաթ կու նմանի, բայց ծաղիկն սպիտակ է և տակն բոլոր, քան ընկզի մի չափ. և թէ ի քօքէն հաց առնեն և ուտեն՝ քնացընէ։ Եւ ինքն լինի ի ցանի տեղերն և արտերն և ի լերունքն. և ինքն տաք է և չոր է, և իր անունն Թ. Խաղալ ասեն։ Ով որ յամէն վաղվընէ մինչեւ տասնուհինգ օր ամէն օր զասոր հունդն երկու մթխալ ուտէ և Տատաշի ջուր խմէ ի վերայ, հալէ զան քարն, որ երիկամն լինայ»։

Այս բոյսս բուսաբանից տարակուսի և վիճի առիթ եղած էր, հիմայ հաւանին, թէ ըլլայ կոչուածն Bunium Bulbocastanum. Փ. Noix de terre, որ նշանակէ Գետնի Ընկոյզ, Ամիրտոլվաթայ ստորագրածին այլ յմարմար։ Պէյթար ուրիշ շատ անուններ այլ յիշէ Աքսարայ՝ Ասորւոց և Ափրիկէի այլեւայլ կողմանց մէջ լսուած։ — Հաւանօրէն այս է և Հ. Գետնիպտուղ և Գետնի աղիք կոչուածն, այլ և Երկրմայր, զորս տե՛ս ի կարգին:
[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>6xhgjo9h2xp99l6ejh8ju92iqld0c43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Tovma Artsruni, History of the House of Artsrunik (Թովմա Արծրունի, Պատմություն Արծրունյաց տան).djvu/3</title>
    <ns>104</ns>
    <id>151772</id>
    <revision>
      <id>397245</id>
      <timestamp>2026-09-25T18:28:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satenik Avetisyan</username>
        <id>7468</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */</comment>
      <origin>397245</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3670" sha1="cwiltuu870ve523ek29i73ghq75769q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Satenik Avetisyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Կենտրոն|ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ
}}
Հայ գրական մտքի անդաստանում իր ուրույն տեղն ունի «Արծրունյաց տան պատմությունը», որն աշխարհաբար թարգմանությամբ հրատարակվում է առաջին անգամ։ Երկասիրության հեղինակներն են Թովմա Արծրունին ե Անանուն շարունակողը։ Երկի նպատակն է ոչ միայն վեր հանել
Արծրունիների տոհմի և հայրենի Վասպուրականի, այլև բովանդակ Հայաստանի պատմությունը։ Արծրունիները Հայաստանի նախարարական համակարգում հին և ազդեցիկ տներից էին, ունեին իրենց զորքը, հարկային
սիստեմը, դատավարական իշխանությունը և այլն։ Հայ նախարարների մեջ
իրենց դիրքով նրանք բռնում էին երրորդ տեղը (Սյունյաց և Բագրատունյաց տոհմերից հետո) և հայտնի էին իրենց ինքնուրույն քաղաքականությամբ։ Արշակունյաց հայոց թագավորության շրջանում այդ տոհմն իշխում էր միայն իր ժառանգական հայրենիքում՝ Վասպուրականի Աղբակ
գավառում։ Արշակունիների անկումից հետո, մարզպանության և արաբական խալիֆայության օրոք ստեղծված նոր պայմաններում Արծրունիները
իրենց շուրջը համախմբելով հարևան իշխանություններին, VIII դ. արդեն
անբաժանորեն իշխում են Վասպուրականում։ Նույն դարի կեսերից նահանգի քաղաքական ամբողջացման պայմաններում Արծրունիները, դառնալով Հայաստանի խոշորագույն այդ երկրամասի տիրակալներ, է՛լ ավելի
մեծ ազդեցություն են ձեռք բերում երկրի քաղաքական կյանքում։

VIII դարում Հայաստանը շարունակում էր մնալ խալիֆայության
գերիշխանության տակ։ Ստեղծված դառնաղետ իրավիճակի՝ ծանր հարկերի, ապօրինությունների ու բռնությունների պատճառով երկրի տնտեսական կյանքը հետադիմեց։ 850—851 թվականներին արաբական խալիֆայության զորապետ Բուղան մեծ զորքով արշավեց Հայաստան, կատարեց խժդժություններ, երկիրը ողողեց արյամբ։ Նա իր պատժիչ զորաբանակով առաջին հերթին ներխուժեց Վասպուրական և Հարավային Հայաստանի մյուս շրջաններ, կամենալով մեկընդմիշտ վերջ տալ ժողովրդի ազատագրական ոգորումներին։ Բռնակալի զորքը պատժեց Սասունի հերոս լեռնցիներին, ասպատակեց Տարոնը,	Վասպուրականը, Այրարատը և Հայաստանի մյուս շրջանները։ Ժողովրդի աչքի առջև ավերվում էր իր հայրենիքը, պղծվում էին ազգային սրբությունները, հրո ճարակ դառնում դարերով ստեղծված հոգևոր գանձերը։ Սակայն Բուղայի շահատակությունները չկարողացան&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cwiltuu870ve523ek29i73ghq75769q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Tovma Artsruni, History of the House of Artsrunik (Թովմա Արծրունի, Պատմություն Արծրունյաց տան).djvu/4</title>
    <ns>104</ns>
    <id>151773</id>
    <revision>
      <id>397246</id>
      <timestamp>2026-09-25T18:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satenik Avetisyan</username>
        <id>7468</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */</comment>
      <origin>397246</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5036" sha1="2joss3dc6bl8vot9cok0k5g1yyp70um" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Satenik Avetisyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;սանձել ժողովրդի ազատաբաղձ ոգին։ Այդ դաժան տարիներին հայ նախարարությունների զգալի մասը կարողացավ պահպանել իր դիրքերը։ Իսկ
Բուղայի հեռանալուց հետո ստեղծված բարենպաստ պայմաններում Հայաստանը թևակոխեց զարգացման ուղին։ Երկրի քայքայված տնտեսությունը աշխուժացում ապրեց։ Զարգացան գյուղատնտեսությունն ու առևտուրը։ Վասպուրականով էր անցնում արևելքն արևմուտքի հետ շաղկապող առևտրական մայրուղու ճյուղավորումներից մեկը, մի հանգամանք, որը նպաստեց երկրամասի տնտեսական զարգացմանը։ Ներքին ու արտաքին բարդ և հակասական պայմանները հայ նախարարներին հուշում էին քաղաքական նոր ձևերի ստեղծման, երկրի անկախության վերականգնման ճշմարիտ ուղիներ։ Քայքայվում էր նախարարական հնամենի կարգը, փոխվում էին հնօրյա հասկացություններն ու ձևերը, հոգեվարք էր ապրում արաբական խալիֆայության տիրապետությունը, որը վերջին ճիգերն էր թափում իր տիրապետությունը երկարաձգելու։ Հայաստանի քաղաքական հորիզոնում բախտորոշ դեր խաղացող Բագրատունի, Արծրունի և Սյունաց իշխանական տները միմյանց զորավիգում էին երկրի միասնականությունը վերականգնելու գործում։ 885 թ. ստեղծվեց Բագրատունյաց Հայոց թագավորությունը, սակայն շարունակվեցին միջիշխանական տարաձայնությունները, որոնք բացասաբար էին անդրադառնում երկրի քաղաքական ամբողջացման գործին։ Հայաստանի հարևան Ատրպատականի Սաջյան ամիրայությունը, որի թիկունքին կանգնած էր խալիֆան, կամենում էր տիրել Հայաստանը, որը սակայն նրան չհաջողվեց։ Սաջյանները ամեն կերպ ջանում էին երկիրը մասնատել, իրար հակադրել հայ իշխաններին, ջլատել երկրի ուժերը, և այդպիսով դյուրությամբ զավթել Հայաստանը։ Ատրպատականի ամիրա Ցուսուփի խրախուսանքով 908 թվականին Վասպուրականում ստեղծվեց առանձին թագավորություն։ Հայաստանը քաղաքականապես թուլացավ։ 909 թ. Ցուսուփը ներխուժեց Հայաստան, երկիրը վերստին հրի ու սրի մատնվեց։ Հայոց թագավոր Սմբատ Ա-ն գերվեց և 913 թ. տանջալի մահով սպանվեց։ Գագիկ Արծրունի թագավորը, քիչ ուշացումով, հասկանալով Ցուսուփի հետին նպատակները, համախոհ իշխանների հետ գերադասեց հրաժարվել նրա հետ համագործակցելուց։ Արծրունիների հանդեպ թշնամանքով լցված Ցուսուփը ի զորու չեղավ ծնկի բերել վասպուրականցիներին, հանգամանք, որին նպաստեց Բագրատունյաց գահի ամրապնդումը Աշոտ Բ. Երկաթ թագավորի ջանքերով։ Ժողովրդի անձնվիրության գնով հայոց երկրում կրկին տիրեց խաղաղություն։ Ավելի քան հարյուրամյա խաղաղության պայմաններում զարգացան գյուղատնտեսությունը, արհեստներն ու առևտուրը։ Զարկ տրվեց մշակույթին ու գրականությանը, ստեղծվեցին ճարտարապետական հոյակերտ կոթողներ։ Ծաղկում ապրեցին նաև Վասպուրականի քաղաքները՝ Վանը, Ոստանը, Աղթամարը, Ադամակերտը և այլն։ Նոր պայմաններում դրսևորվեց հայ ժողովրդի հոգևոր նկարագիրը։ Ֆեոդալական հայ իրականությունը ծնեց նոր անուններ, առաջացան նորանշան երևույթներ։ Սակայն բնատնտեսական հարաբերությունները, ֆեոդալական հիմնաշենքը զարգանում էին տարերայնորեն, ուստի հայ մատենագիրները չէին կարող հաղթահարել ժամանակի սահմանափակությունը։ Ֆեոդալական&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2joss3dc6bl8vot9cok0k5g1yyp70um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Tovma Artsruni, History of the House of Artsrunik (Թովմա Արծրունի, Պատմություն Արծրունյաց տան).djvu/5</title>
    <ns>104</ns>
    <id>151774</id>
    <revision>
      <id>397247</id>
      <timestamp>2026-09-25T18:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Satenik Avetisyan</username>
        <id>7468</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */</comment>
      <origin>397247</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="0h4jvt9hjpsvccmqxy2mkwzc7kk5e50" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Satenik Avetisyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մասնատվածությունն իր արտացոլումը գտավ նաև հայ մտաշխարհում,
մատենագրության մեջ և պատճառ դարձավ որպեսզի գրվեն ֆեոդալական
առանձին տների պատմությունները։ Ստեղծված երկասիրությունները ավելի շուտ իրականության (թե ներկա և թե անցյալ) գրական, քան թե գիտական արտացոլումն էին։ Այդուհանդերձ Միջնադարյան Հայաստանում ստեղծված մատենագրական երկերը կազմում են նրա հոգևոր կյանքի էությունը, ուր զգացվում է քաղաքական, տնտեսական ու մտավոր զարթոնք ապրող Հայաստանի կյանքի զարկերակը, նրա դարակուտակ փորձն ու իմաստնությունը։ Միաժամանակ մատենագրության մեջ արտացոլվում են
ֆեոդալական պայմաններում կյանքի ներքին տարաձայնությունները և
պայքարն արտաքին թշնամիների դեմ։ Պահանջ էր զգացվում անդրադառնալ ժողովրդի պատմական անցյալին, իմաստավորել ոչ միայն ներկան,
այլև պատմության դասերը։ Այս հանգամանքը դառնում էր մտավոր կյանքի աոաջահազյաց ուղղությունը, որը պայմանավորում էր նաև ստեղծվող
երկասիրության բնույթն ու արժեքը։ Իշխող այդ մտահայեցությանը այս
կամ այն չափով տուրք էին տալիս ժամանակի բոլոր պատմագիրները։ Իհարկե, այդպիսով նրանք ոչ այնքան շահարկում էին պատմությունը, որքան իմաստավորում։

Հայ պատմագրության մեջ իր ուրույն տեղն ունի «Արծրունյաց տան
պատմությունը», որի գերակշիռ մասը պատկանում է Թովմա Արծրունու
գրչին, մնացածը շարունակել է Անանունը։ Հեղինակները, լինելով իրենց
դարի հարազատ զավակները, բնականաբար չէին կարող անհաղորդ մնալ
ժամանակի գերիշխող միտումներին։ Այս երկասիրությունը հայ մշակույթի
անմեռ հուշարձաններից է։

Թովմա Արծրունու մասին եղած կենսագրական տվյալները աղքատիկ են։
Հայ մյուս մատենագիրների պես նա ևս համեստաբար չի հաղորդում իր
կենսագրությանը վերաբերող փաստեր։ Այդ իսկ պատճառով մենք չգիտենք
ո՜չ պատմիչի ծննդավայրը, ո՜չ ուսումնառության և ո՛չ էլ ապրելու և վարդապետելու վայրը։ Հայտնի է, որ նա եղել է Արծրունի, ուստի որոշ չափով մոտ է եղել Վասպուրականի իշխաններին, անձամբ շփվել նրանց հետ։ Բայց սա բավարար հիմք չի տալիս կարծելու, որ նա մշտապես ապրել է Արծրունիների գահանիստ Վանում։ Դատելով Թովմա Արծրունու մոտ եղած
հատուկենտ տվյալներից, կարելի է մակաբերել, որ նա եղել է ազդեցիկ
հոգևորական, հմուտ աստվածաբան «Վարդապետ», որը ծանոթ է եղել ոչ
միայն Հայաստանի, այլև հարևան երկրների պատմությանը, հասու եղել
ժամանակակից գիտություններին, հատկապես՝ աստվածաբանությանը։ Ելնելով պատմության բովանդակությունից, կարելի է մոտավորապես որոշել Թովմա Արծրունու ծննդյան և մահվան թվականներր։ Իր մատյանի երկրորդ դպրության Դ գլխի վերջում պատմիչը հավաստում է, որ եղել է
850-ական թվականներին տեղի ունեցած անցքերի ժամանակակիցը։ Ընդունելով, որ այդ ժամանակ նա կարող էր լինել 15—20 տարեկան, կարելի է ենթադրել, որ Պատմության շարադրանքն սկսելիս, այսինքն 876—877 թվերին եղել է 40—45 տարեկան։ Թովմա Արծրունին ժամանակակից է Հովհանես Դրասխանակերտցի	պատմագիր-կաթողիկոսին։ Թովման հիշում է&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0h4jvt9hjpsvccmqxy2mkwzc7kk5e50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Բ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151775</id>
    <revision>
      <id>397249</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]] |author = Ղևոնդ Ալիշան |previous = [[Հայբուսակ/Ա|Ա]] |next = [[Հայբուսակ/Գ|Գ]]}}  == 270. *Բաբունաճ կամ Պապունիճ. ==  Տե՛ս Գետնախնձոր կամ Երիցուկ։ — Ըստ ոմանց է Լ. Achillea fragrantissima.  == 271. Բագաւորդ?. ==  «Մանր Երնջակի տակ» է, կու գրէ բ...»:</comment>
      <origin>397249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100778" sha1="oigmvqxvxlgas074rk55jrwzk0irte5" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ա|Ա]]
|next = [[Հայբուսակ/Գ|Գ]]}}

== 270. *Բաբունաճ կամ Պապունիճ. ==

Տե՛ս Գետնախնձոր կամ Երիցուկ։ — Ըստ ոմանց է Լ. Achillea fragrantissima.

== 271. Բագաւորդ?. ==

«Մանր Երնջակի տակ» է, կու գրէ բառգիրք մի, և ի Լ. Baccaris, որ ըստ առասպելաց նուիրեալ էր Բաքոս դից:

== Բադդկենի ==
— Տե՛ս Բաթկենի։

== 272. Բադըռանկ. ==

Մեծ և լեղուահամ լիմոն՝ ըստ Քալանթարեանի։

== 273. *Բադիան. ==

Պարսկերէն բառ է ﺒﺎﮟﻴﺎﻦ Մխ. Հերացի յիշէ (եր. 78. 122). «Բադիանի հունդ, որ է Ըռզիան», կամ Ռազիան. Լ. Fœniculum. Փ. Fenouil. Տե՛ս Ռազիան։

== Բադրուճ.==
Տե՛ս Պատրուճ կամ Պատրիճ։

== 274. *Բազբազ. ==

Որ սովորաբար Պասպաս գրուի, բայց լաւագոյն անունն է առ մեզ իլ։

== 275. Բազդ?. ==

Տե՛ս Դառնուշ. 

== 276. Բազուկ. Բազկիկ. ==

Վաստակոց գիրքն (ՄԿԱ) նոյն համարի զԲազուկ և զՃակնդեղ, սակայն թէ և ազգակից՝ այլ տարբեր տեսակք են. առաջինն կոչուի Լ. Beta. Փ. Bette. երկրորդն Լ. Beta Rapa. Փ. Betterave. Ամիրտ. Բազուկի համար կ’ըսէ. «Արապն՝ Սիլխ (Սիլք ﺴﻟﻖ) և Հոռոմն Սեւքլօն (Տեւտլիոն, Τέυτλιον) ասէ. և ինքն երկու ցեղ է, Կարմիր և Սպիտակ. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի… և տերեւն կ’օգտէ կրակին այրածին, և զուռէցն կու տանի և կու բանայ, և զշտերն այլ կու բանայ. և ինքս սավտայի բնութեան մարդ չէ աղէկ», և այլն: — Ուրիշ Բժշկարան մ’այլ կ’ուզէ, որ աղէկ Բազուկն ոչ միայն սպիտակ ըլլայ, այլ և տափակ, իսկ Վաստակոց գիրքն՝ Սպիտակ և աղւոր ընելու համար «Պախրէից աղբ ա՛ծ ի վերայ, կ’ասէ. նոյնպէս և զԿարմիրն ի յիւր ոճն շլինէ՝ պախրէից աղբն»: — Ինչպէս շատ բանջարեղինաց՝ այսպէս և այսոր այլ կայ Վայրին, կամ Լեռնային Բազուկն, ըստ Ար. Սիլխի ճապալի, որոյ համար գրէ մեր հեղինակն. «Սիլխ ճապրի և Սիլխ պարրի ասեն, որ է Վայրի Բազուկն. և իր տակին Հալիմու ասեն (Յ. ˇΑλιμος) և ինքն Չալթալն է, և Պ. Ազատտարու ﺍﺯﺍﮟﮟﺍﺮﻮ, կ’ասեն, և Հալմօթ այլ կու ասեն», և այլն։ — Թէ և հասարակ բոյս է Բազուկն, բայց քանի մի տեսակ զանազանուած է, որոցմէ ի Թ–Հ. նշանակուած են, B. Trigina և B. Lomatogona, իսկ B. Macrorrhizza ի (Հեր) Խոյ:

== 277. Բաթկենի. Բաթտուկ. Բադդկենի. Բադկենի. ==

Երկու ցեղ բոյս կ’իմացուի այս անուամբ. մին է Գայլխոտն, զոր տես ի կարգին, և որ օտար անուամբ կոչուի Շքութր, ինչպէս գրէ հին Բժշկարանն. «Շքութրի ունտ, որ է այն Բադդկենին, որ լինի յայգիքն». Վաստակոց գիրքն այլ (ՅԳ) բուսոյն թելանման մասերը կ’անուանէ Բադկենոյ հեր (մազ)։ — Միւս համանուն բոյսն կարծուի Կնձնի ծառն. և անշուշտ այսոր հիւթն է յիշեալն ի Բժշկարանի՝ Բադկենոյ Խէժ։

== 278. Բալախ. ==

Ըստ Ամիրտ. է Օշնան. ուրիշ մ’ալ կ’ըսէ. «Օշնանին խոտն, և ինքն Սիսռան նման է»։ Նման և ոչ նոյն. այլ ըստ Ստ. Շէհրիմանի և ըստ վկայութեան տեսողաց և լսողաց ի Հայս, է տեսակ մի Պրտու կամ Կնիւն, որով կու հիւսեն նստոց, սփրիդ, և այլն։ Այս բառս, որ սեմական լեզուաց սեփական թուի, Ս. Եփրեմի գրոց թարգմանութեան մէջ գտուի, և անպիտան խոտ կամ չնչին բան մի նշանակէ. և Քրիստոսի վասն Յովհաննու Մկրտչի ըսածին համար. «Զի՞նչ ելէք յանապատին տեսանել, Եղէ՞գն շարժուն ի հողմոյ», կ’ըսէ. «Ոչ էր նա Եղէգն Բալախ»: Ուրիշ տեղ մ’ալ (Մեկն. Ելից). «Փոխանակ այնր, զի ասէ սակաւ հացիւս, հեբրայեցի Բալախ հացիւս՝ ասէ»: — Լ. Salicornia. Փ. Salicorne անուան պատշաճի, և յատկապէս Խոտեղէն կոչուած տեսակին, S. Horbacea, որ ճանչցուած է ի Կեսարիա, ի Հր. Կովկաս:

== 279. *Բալախուր?. ==

Այս անունս յիշուած չէ առ մեզ, այլ նման է Հ. բառից։ Ար. նշանակէ տեսակ մի Ճանկիկ. (Chèvrefeuille), Լ. Lonicera Iberica.

== 280. Բալասան. ==

Ծանօթ յարեւելս և յարեւմուտս՝ անուշահոտ իւղոյն անուամբ, որ մասամբ զըտուի իր ծառէն. «Որ է ինքն Մեռոնին ծառն, ըստ Ամիրտ. որ ֆռանկն Պալսամի ասէ (Balsamum). ինք ծառ-մն է, որ ի յԵգիպտոս կու բուսնի. նմանի ծառն ի Փշատի ծառն, և ի ոստերուն եղ կու ելանէ. էգ և որձ կու լինի. լաւն այն է, որ անուշահոտ լինի… Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ, իր փայտն երկըթով ճեղքեն, և եղ կու ելանէ… և թէ զայս ձէթս ի կաթն կաթեցընէ՝ մակըրդի. և թէ կաթով խմես՝ զմահացու դեղն խափանէ։ Եւ ասեր են հին բժշկապետքն, թէ Բալասանին եղն ուժով է, քան զհամն, և հապն ուժով է, քան զփայտն… Ասէ Պատէհին, թէ… տերեւն նման է Սազապի տերեւին, և այլ սպիտակ է. և իր տեղացն անունն (յԵգիպտոս) Այնի շէմս կ’ասեն (Ելիուպօլիս, Արեգ քաղաք), և Պատի–հունէյնի այլ ասեն»: — Մեր նպատակէն օտար համարելով Բալասանի իւղոյն վրայ զանազան գիտելիքն, յիշենք միայն արեւելեայց նա և Արաբացւոց ոմանց աղուական աւանդութիւնը, թէ Բալասանն անուշահոտ՝ այլափոխութիւն մ’է այն ջրոյն, որով Տիրամայրն՝ Յիսուսի մանկան հագուստը լուանալով՝ թափեր է։ — Ուսումնականք հիմայ փոխանակ Բալսամոն անուան՝ կ’ըսեն Amyria Gileadensis, իբր՝ Զմուռս Գալաադու։ — Իւղաբեր ծառէն զատ կայ նաեւ,

== 281. Բալասան Ծաղիկ. ==

Ծանօթ մեր հայրենի հողուն վրայ այլ, և երգողին եւս (Սալաձորեցւոյն), որ կ’իմացընէ ոչ մի, այլ շատ տեսակ ըլլալն, ըսելով.

&lt;poem&gt;«Այն Պալասան ծաղիկն որ կայ, երամըն մեծ (կամ շատ) է Ամիրնուն.
Մեռոնին մակարդն այն է, որ կու կարդան մէջ գրքերուն»:&lt;/poem&gt;

Միթէ Ամիր կոչածն՝ վերոյիշեալ Լ. Amyris է՞, թէ մանաւանդ նոյնանուն Balsamita կոչուած ծաղիկն, զոր Պէյթար ալ յիշէ Ահլեալ գոսդա անուամբ, իբր համեմային սուր անուշ հոտով բոյս մի, կանաչ ու ճերմակ գունով, զոր տանց պարտիզաց մէջ կու դարմանեն, և Թրընջխոտի տեղ կու բռնէ (Մելիսա), քան զայն զօրաւոր է:

== Բալատուր. ==

Տե՛ս Պալատուր, վասն զի աւելի Պ տառիւ գրուի:

== 282. Բալենի. Բալի. — Նալկապ Բալի. ==

Որոյ պտուղն է Բալ. Այս անուամբ հիմայ ընդհանրապէս կ’իմացուի քիչ մի թթուահամ տեսակն Կեռասի, Թ. Ֆիշնէ, իտալերէն Visciola. Լ. Cerasus Griotta. Փ. Griotte, բայց շատ տեղ ի Հայս և ի գիրս՝ բուն Կեռաս ը, որ նոյն անուամբ կոչի յարեւելս և յարեւմուտս (տե՛ս Կեռաս): Ամիրտոլվաթ չի զանազաներ, այլ երկու անուամբք ալ նոյն մի պտուղը և ծառը ցուցընէ՝ վկայելով, որ զանազան տեսակներ ունի։ Առաջին անուամբ կ’ըսէ. «Բալի պտուղ, որ է Ղարասիա, որ է Կեռասն»։ Երկրորդը Ղարասիա բառիւ յիշէ, ինչպէս նաեւ Պէյթար. «Ղարասիս. Թուրքն Կեռաս ասէ, և Հայն Բալի պտուղ ասէ»: Պէյթար այլ յիշէ Կեռասի զանազան տեսակներ ունենալը, բայց առանձին անուամբ Բալ չի յիշեր. նոյնպէս և Վաստակոց գիրքն շատ անգամ յիշէ զԿեռասի ծառը, բայց և ոչ մի անգամ զԲալենի։ — Նալկապ Բալի կոչուի ի Խոտուջուր այն Բալին, որոյ պտուղն կարմիր ու ճերմակ է, ինչպէս կ’ըլլայ և Խնձորն, որ յարմար կամ անյարմար՝ Երգ երգոցի մէկ խօսքով՝ Եղբօրորդի ըսուած է յոմանց։

== 284. Բակլայ. ==

Ծանօթ ընդեղէն, նոյն անուամբ կամ Պաքիլա Ա. և Թ. ﺒﺎﻘﻟﻰ նաեւ Ալ-Ֆուլ ﺍﻟﻔﻮﻞ, իսկ Լ. Faba. Փ. Fève. «Լաւն այն է, կ’ասէ մեր հեղինակն, որ Նապտի լինի կամ Մըսրի, և շուտ եփի, և խոշոր լինի և գէր, և բնութիւնն մուհթատիլ է (բարեխառն) ընդ տաք և հով. բացող է. և զմանն յերեսացն տանի, և անձինն ճլէ տայ… և ինքն աղէ կերակուր է, և զանձն առողջ պահէ. և թէ քացխով եփեն՝ օգտէ… և իր կանաչ կեղեւն օգտէ բորին և քորին:… Ասէ Իպն., թէ զԲակլան հաւուն ուտեցընէն՝ այլ հաւկիթ չածէ. և զբակլան շատ ուտելն զհոգս կու յաւելցընէ. և թէ զիր ալիւրն նշի ձիթով խառնես և ուտես՝ օգտէ հազին և զաթլճամին, որ է կողցաւութիւն… Եւ լաւ եփելն այն է, որ կտվեն և ճղքեն և ապա եփեն, և աղով և հոռոմճիթով և Ծաթրինով և Քամոն և Տարչինի և Պղպեղ և Ֆութանաճ (Դաղձն) և Անճիտանով ուտեն, և ի վերայ Զանճապիլ սնուցած ուտեն»:

Հին Բժշկարանն այլ նոյնն և ուրիշ օգուտ ու վնասը գրէ. «Հով և չոր է: Դալարն՝ հով ու գէճ, պակաս կերակրէ, և յուշ երթայ ի ստամոքաց՝ և շատ քամի ձգէ ի ստամոք: Ծայթրինով՝ չձգէ խիստ, և կեր զինք՝ Պղպեղով, Վայրի Դաղձնով, Չամնով, Հոռոմ ձիթով և Նշի։ Եւ ինքտ սրբական է. և թէ վասն քամոյն չէր՝ իր ջուրն գարէջրի բան այնէր. և ինք աղէկ է հազի, կրծացվի՝ և որ ի տաքէ լինի։ Եւ լաւն՝ մեծ, սպիտակ և եգիպտացին, որ է Թրմուզն»։

Վաստակոց գիրքն շատ տեղ զԲակլայ յիելէն զատ՝ առանձին գլուխ մի (ԻԳ) այլ գրէ անոր մշակութեան. թերեւս ոմանց պիտանի ոմանց հաճոյ ըլլայ լսելն. «Ասացին ոմանք ի փորձականացն և հաւանեցան, թէ զԲակլայն ի գիջային և ի շաղախուտ տեղ պարտ է ցանել, զի թէ ի նօսր և ի չորային տեղ ցանես, նա մանր լինի և անեփ. և Բակլայն երբ ծաղկի՝ զանձրեւն խիստ ընդունի. նոյնպէս և զԲակլայն պարտ է թրջել և ապա ցանել, և մինչ թրջել կամենաս, ջուրն սակաւ մի նատրուն դիր. — նատրունն զերդ աղ է, և ի Մորայ գայ. — երբ հանց անես՝ նա Բակլայն մեծ գայ և եփուն լինի և լաւ։ Եւ գիտելի է, զի չէ պարտ զառաջնոց իմաստուն և փորձական արանց խրատուքն զանց առնել և հակառակիլ բանից նոցա, քանզի գրեալ են, թէ Բակլայն զմարդն մոռացկոտ և անմիտ առնէ. և աստի է յայտ, որ երբ զինքն զատ (կամ շատ) ուտէ ոք, նա զբոլոր գիշերն մինչ ի լոյս երազանայ»։ — Մխիթար Գոշ այլ քանի մի առակ գրած է՝ Բակլայի մեծութիւնը և տափակութիւնը ցուցընելով, յորում յիշէ, թէ «մարդիկ աղօրեօք ջախջախեն զիս», թերեւս ալիւր շինելու համար: — Նաբաթացւոց Մշակութեան գիրքն շատ երկար գրէ Բակլայի վրայ, յորում նշանաւոր է մեզ հին Յամբուշատ&lt;ref&gt;Տե՛ս յէջ 6։&lt;/ref&gt;վկայութիւնն, որ ըսեր է, թէ երբ մեր երկրի բնակիչք Բակլայ ցանեն (մեր հաշուով) յանուարի սկիզբները, մեծ և աղէկ կ’ըլլայ պտուղն և որդնահար չըլլար։ Նոյն հեղինակն խրատէ, որ Բակլայն ձկան հետ չուտուի, զի սուր ցաւեր պատճառ է։

Պիւթագոր փիլիսոփայի հետեւողք և այլք յարեւելս և յարեւմուտս՝ խորշէին Բակլայ ուտելու, պէսպէս առասպել կարծեօք. ոմանք այլ համարէին, թէ մեռելոց հոգիք Բակլայից մէջ մտնեն, կամ գոնէ յարաբերութիւն մ’ ունին. այսոր հակառակ քրիստոնեայք այլ հաստատեցին ի յիշատակի մեռելոց՝ Բակլայ ուտել կամ տալ աղքատաց, և դեռ այսպէս կ’ընեն տեղ-տեղ, Բակլայի տեղ ուրիշ բան այլ տալով, բայց միշտ Բակլայ անուամբ. մեր բարեսէր Լամբրունեցի Հայրն այլ՝ ոչ միայն քանի մի մեռելոց յիշատակի օրեր, այլ՝ «Սահմանեալ եմք, կ’ըսէ, յուրբաթի և ի չորեքշաբաթի 200 և 300 աղքատաց՝ հաց և Բակլայ բաշխել»։

== 285. Վայրի Բակլայ. ==

«Պախիլայի Ղպտի (ըստ Արաբ.). ի կանկնման (անշարժ) ջրերուն ի մէջն կու բուսնի. և իր երկայնութիւնն երեք թիզ կու լինի, և հաստութիւնն մատի մի չափ կու լինի. և գունն կարմիր կու լինի վարդի պէս. և թէ ծեծեն և խմեն ալիւրով՝ օգտէ լուծման և աղեց գաներուն (վէրք). և թէ տրորեն և խառնեն նշի ձիթով և յականջն կաթեցընեն, զծանրութիւնն տանի»։ Ի Պէյթարայ առած է Ամիրտ. այս և ուրիշ բացատրութիւններ. նա յիշէ, որ Եգիպտացիք կամ Ղպտիք՝ Ճեմասա կոչեն ջրային Բակլայն. Լ. Nymphæa Nelumbo: — Իսկ Ամիրտոլվաթ իբրեւ տարբեր տեսակ մի կ’ըսէ. «Պախիլայի Ղպտի -մն այլ (կալ), որ է Ճարմուuա»: Թէ սա և թէ Պէյթար շատ ուրիշ տեսակ Պախիլա կամ Պախիլաթ յիշեն, որոց շատն ոչ միայն տեսակաւ՝ այլ և ցեղով տարբեր բոյսեր են. աւելի մօտ տեսակներէն յիշենք «զ Պախլաթ ըլ-Եամանիա (որու) կանանչ և կարմիր այլ կու լինի որձան. և ի յԱմասիա՝ այս խոտիս՝ Թուրքք Փրփրեմ օնաշի (վայրենի) կ’ասեն. և լաւն այն է, որ դեռ հունտ չէ բռնել. և հունտն սեւ և մանր և պսպղուն լինի»: Ասիկայ է յունարէն Վլիտոն կոչուածն, Βλητον, որ նոյն ձայնով գրուած է և հայերէն. Փ. Blette. — «Պախլաթ ըլ-Ռամլ, — որ իրենն Աւզի Բակլայ կ’ասեն, այնոր համար, որ ի աւզոտ տեղեր կու բուսնի». Փ. այլ այսպէս կոչուի, Plante des sables.

— Տե՛ս և Գղգիղ։

== 286. Խոզի Բակլայ. ==

Ստ. Ռոշքեան նոյն համարի ընդ Բանգ կամ ընդ Աղուէշբանկ. Տե՛ս զասոնք։

== 287. Բակլախոտ. ==

Արտերու մէջ ինքնաբոյս խոտ մի է, նման Բակլայի, զոր Թ. կոչեն Եալան բակլայ:

== 288. Բակլուսին. ==

Այսպէս կոչուի, ըստ նոր գրողի առ մեզ, մահկաձև ոսկեգոյն ծաղիկ մի, զոր Պ. կոչեն 78, Զ էրնիշան (ոսկէնիշ), Թ. Այ չիչէկի։

== 289. Բահման. ==

Հայերէն Փշաքեղ կոչուի. տե՛ս զայս ի կարգին։

== Բաղասամոն ==
— Տե՛ս Բալասան: 

== 290. Բաղբակ կամ Բաղբար կամ Բաղբաղ. ==

Բժշկական բառգիրք կու ղրկեն առ համանիշն և զտագոյն հայերէն Ջրաբաբ: — Բաղբակա (Balbaka) կ’անուանեն Հնդիկք բրնձանման ընդեղէն մի, Eleusine՝ ըստ Բուսաբանից, և յատկապէս Eleusine Indica.

== 291. Բաղամ Փայտ. ==

Որ և Որդան փայտ, տե՛ս Մծղի։ Յիշուի յԱրուեստաբանական գիրս։

== 292. Բաղեղն. ==

Ծանօթ բոյս, որ կու պլլուի ուրիշ մեծ բուսոց (ծառոց) վրայ, պատերու վրայ և որ և է նիւթոյ. անոր համար Պատատուկ այլ կ’ըսուի. և ուրիշ անուններ այլ ունի թէ՛ մեր լեզուի մէջ և թէ՛ Արաբացւոց, և բայց նոյն իսկ անուանց շատութիւնն կ’իմացընէ բուսոց այլ տարբերութիւն, թէ և ունենան ընդհանուր նմանութիւն. սակայն դժուար է զանազանելն ըստ անուանց. այլ ըստ մեր կարելւոյն՝ հասարակ Բաղեղ իմանանք կոչուածն Ա. Գասու ս, կամ Ղուսուս՝ ըստ Ամիրտ. Լ. Hedera. Փ. Lièrre. Թ. Սարմաշուղ: Յիշեալ Ար. անուան տակ ստորագրելով մեր հեղինակն՝ յիշէ ուրիշ նոյն լեզուաւ անուններ այլ ըստ Պատէհինի, Ղայըսու, Հապ ըլ-Մասաքին, Մեծ Լապլապ, և ի մի խառնէ ասոնց յատկութիւնները։ Նախ ըստ Պէյթարայ կ’ըսէ. «Թէ ինքն ի քարերուն և ի պատերուն մէջն կու բուսնի և կու կպի. և Սինեայ որդին ասէ, թէ ինքն մեծ ծառ-մն է, սպիտակ և կարմիր կու լինի. և լաւն նորն է»: Յետոյ ըստ Պատէհինի Մեծ Լապլապին համար գրէ. «Իր տերեւն քան զՄանր Լապլապին մեծ է. ասոր ի Շիրազ Մարշա կ’ասեն. և ինքն շատ ցեղ է. և մէկ ցեղն Սպիտակ է, և մէկ ցեղն Սեւ է. և այլ պազի ցեղին Ղաս կու ասեն. և այն որ Սպիտակ է՝ միրգն այլ սպիտակ է, և այն որ սեւ է՝ միրգն այլ սեւ է և ի սեւութիւն կու քշտէ, և գոյնն զաֆրանի լինի… և երրորդ ցեղն այն, որ Ղաս կ’ասեն, ինքն թեթեւ է, և իսկի միրգ չի բռներ և չի բուսնիր, և ճղերն բարակ է, և տերեւն փոքր է», և այլն։

Լապլապ անուան ներքեւ այլ կու գրէ Ամիրտ. «Որ է Բաղեղն. ինքն կանաչ խոտ-մն է, տաքութիւն և չորութիւն կու քշտէ, կակղացընող և հալող է… Ասէ Պատ., թէ ինքն Ղարպուլն է և Ղարպուլան կ’ասեն, և ինքն Ղուսուսին ցեղերուն է, և Ճուլպուպ այլ կ’ասեն, և ի Շիրազ Հարշայ ասեն. և ինքն ուր բուսնի, քովեր կու բուսնի, յինքն կու փաթվի»։ Այս տեսակ Բաղեղան յարմարի Բառեղ անունն, և Լ. Convolvulus arvensis կոչածն, իսկ Սինայի որդւոյն (Աւիչենա) յիշած ծառն և Մեծ Լապլապն՝ Hedera Arborea.

Բժշկարան բառից հաւաքման մի մէջ գրուած է. «Հիւսնի Իւսուֆ, որ է Բաղեղն, որ ծառերն կու փաթթըվի», բայց նոյն գրիչն դարձեալ զնոյն Թ. անունը Վառվռուկի զուգէ:

== 293. Բաղմ. ==

Քթան նշանակէ՝ ըստ Կալհօկցի Տ. Պետրոսի:

== 294. Բաղինջ. ==

Յիշուած է աղցան կամ Թթուուկ ուտելի բուսոց հետ։

== Բաղշտակ. ==
— Տե՛ս Բաշխտակ։

== 295. Բաղջ. ==

Սեւհընտկի նման մանր հատեր ունի, զոր հացի վրայ ցանեն. ըսել է նոյն կամ նման Հացհամեմի։ Թ. Էքմէկ չէօրէկի. Պ. Նանէքիւնտ. տ. Արջնդեղ:

== 296. Բաղրջուկ. ==

Մոլոշի շատ անուններէն, թերեւս և տեսակներէն մէկն է, գուցէ Լ. Hibiscus Pentacarpus. Թ. Խուպազի մէլէք, որ թագաւորական Մոլոշ ըսել է։

== 297. Բաճիճ կամ Բաջիջ. ==

Այսպէս կոչուի որ և է ընդեղինաց մաշկային պարկն կամ պարկուճն, որոյ մէջ կ’ըլլան հատելն, բայց յատկապէս այս անուամբ կոչուի Լուբիայն։

== 298. Բամբակ. Բամբակենի. ==

Աշխարհածանօթ պիտանի բոյս, իր պտղէն շինուած զգեստեղէնի նիւթոյն համար, որով զուգակից կամ եղբայր Քթանի կըրնանք ըսել. դիտման արժանի է, որ այս ետքինին անուամբ կոչի Բամբակն արաբերէն Քոթն 80, կամ Ղուտն՝ ըստ մեր Բժշկարանաց. նոյնպէս Փ. Coton և Cotonnier. Լ. օտար անուամբ՝ Gossipium: Իտալացին ալ մերին պէս Bombace. որպէս և Թ. Փամպուգ, Արաբացի անուան տակ Ամիրտ. կ’ըսէ. «Բամբակն երկու ցեղ է. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի». և բժշկական օգուտները յիշելով՝ կ’աւելցընէ. «Բամբակէ հալաւ հագնիլն՝ զանձն տաքցընէ և կակղացընէ, և խոշոր բամբակէ՝ զանձն ավաղցնէ. և հին բամբակն՝ զխոցերն յիստակցնէ և սրբէ. և կուտն զծաղկին (հիւանդութեան) տեղն կու յիստակէ և սրբէ»։ — Մխ. Գոշ առակաբանելով՝ Բամբակին բերնով կ’ըսէ. «Ես թէպէտ փանաքի և տկար (եմ), այլ բազմաշահ. ոչ միայն մեծատանց, այլ և աղքատաց, ի տածել, ի քաղել և ի գործել. և լինիմ հանդերձ՝ որպէս զասր՝ յոչխարաց, և զվուշ՝ ի կտաւէ, զմետաքս՝ յորդանց»:

Բամբակի մշակութիւնն որչափ տարածուած է մեր երկրին մէջ, մանաւանդ միջին և արեւելեան կողմերում, յայտնի է. յիշեցընեմք միայն, որ Ռուբինեանց ժամանակ՝ Կիլիկիոյ տաք կլիմային գլխաւոր բերոց և վաճառուց մէկն էր, և շատ կու խաւրուէր ի դուրս, մանաւանդ յԻտալիա, ասոր վաճառականաց ձեռօք:

== 299. Բամբակխոտ. ==

Այսպէս կոչուի Պոնտոսի կողմերում բարակ երկայն խոտ մի, որ ցորենի նման՝ բայց մաս-մաս բաժնուած հասկ ունի ծայրը. տափակ և ճերմակ բազմաթիւ հատիկներով, առանց մաշկի և մազի:

== 300. Բամբոզ կամ Բիւմբոս. ==

Ի Կիլիկիա և այլ կողմեր յիշուի ի տեսողաց և լսողաց, բայց մեզ չեն բացատրած որպիսութիւնը։

== 301. Բամիկ? ==

Արտասուակաթ աչքի դեղ գրէ Բժշկարան մի. «զԲամկին Կուտ ն այրէ՝ և դիր»: Կուտէն գուշակուի պտղատեսակ բոյս մ’ըլլալ։

== 302. Բան. ==

Խորենացւոյ Աշխարհագրութիւնն յիշէ յԵրջանիկ Արաբիա, և համարուի Լ. Myrobolanum. Փ. Myrobolan. Ա. Հալիլա կամ Հլէլիճ, 81. ծանօթ է աւելի իր համեմաւոր սալորանման պտղով՝ քան իր ծառովը։ Պէյթար չորս տեսակ կու յիշէ՝ Դեղին, Սեւ, Հնդիկ և Փոքր սեւ կամ Քապուլի։ Ամիրտոլվաթ յիշէ զՍեւն Հնդկին հետ և զՔապուլին. ասոր համար գրէ. «Հալիլայի Քապիլի. լաւն այն է, որ գէր լինի, և թէ ի ջուրն ձգես՝ ի տակն նստի», և այլն։ Իսկ Սեւին համար, «Պարսիկն Հալիլա Սիահ ասէ, և Ար. Հալիլամ ըլ-ասվատ ասէ. լավն այն է որ Հնդի լինի. և երկուքին այլ օգուտները կու գրէ։ Ուրիշ Բժշկարան այլ գրէ ասոր համար. «Ինքն ի Հնդկաց գայ, նման է սեւ Չամչի. աղէկն առողջն ի բան մտնէ»: Ուրիշ տեղ յիշէ և զԴեղինն. «Որ Ար. Հալիլաճի ասվատ կ’ասեն, և Պ. Հալիլայի զարտ, և Թ. Սարու Հալիլա կ’ասէ. լաւն այն է, որ գէր լինի և մսլի… Եւ ասեր են, թէ Հալիլայքս մէկմէկի փոխան են, և շատոք կու վկայեն այս բանիս»:

Հին Բժշկարանն անծանօթ անուն մի գրէ. «Բանի պտուղ, որ է Աղըզանտի հունտ», եթէ չէ Աղըշբանկ, ինչպէս գրուած է Բանկի համար (տե՛ս թիւ 304)։

— Այժմու բուսաբանք Բանին մէկ ազգը կու կոչեն Terminalia կա. Dracæna.

== 303. Բանբուշ. ==

Այսպէս գրուած է Սալաձորեցւոյն ծաղկանց երգոյն մէկ օրինակի մէջ, որ կըրնար ըլլալ վերոյգրեալն (թ. 300), բայց ստուգագոյն թուի Բաքռօշ։

== 304. Բանգ կամ Բանկ. ==

Երեք-չորս զանազան ցեղէ բոյսք կոչուած են այս անուամբ. մին՝ նոյն կամ նման յիշուած Աղուէշբանկի, որպէս կ’ըսէ մեր Հերացի բժշկապետն այլ. «Բանկի հունդ, որ է Աղվէշբանկ». Ար. Պէնկ կամ Պէնճ: Մէկ մ’այլ նշանակէ «Հնդի Կանեփն, որ է Ասրար», ըստ բառագրոց Ամիրտոլվաթի, զոր հաստատեն և ընտիր բառգիրք Փռանկաց (Լիտրէ). նոյն դարձեալ ի շալակ բառից Ա. տառի գրէ. «Առաւենդաւ? որ է Պանճն»։ Ուրիշ տեղ այլ կ’ըսէ, թէ Պէնճ Թ. Պանք օթի կ’ըսուի, և շատ մի օգուտները յիշէ։ Եւ դարձեալ. «Պանճ. ինքն խոտ է, և հունտն ի պտկներու մէջն է. երկու ազգ է, Սպիտակ և Սեւ. աղէկն սպիտակ հունտն է։ — Ասէ Գալիենոս, թէ օգտէ սաֆրային, և զարիւնն պակսեցընէ, և զանձն հովացընէ. և թէ զինքն ծեծես և մեղրով խառնես՝ զկիծն տանի. և թէ յերեսն քսես՝ զմանն տանի, և զմարդն թմրեցընէ»: — Այս ամենէն տարբեր և նշանաւոր Պանկ մ’ալ կայ, որոյ համար գրէ Ամիրտ. ըստ Պէյթարայ. «Ինքն կեղեւնի է, Եամանու կու գայ, և ի Մրտենու ճիւղն կու բուսնի, և հոտն անուշ կու լինի. տաք է և չոր է ի մէկ տարաճէն. կապողութիւն կայ ի յինքն, և իւր հոտն զըղեղն կ’ուժովցընէ, և օգտէ այն գլխուն ցաւուն, որ ցուրտ անցած լինի, և ստամոքին և լերդին լաւ է… Ասացել է Պտ., թէ ինքն Ումիղալիանին տակէն կու ելնէ. լաւն այն է, որ դեղին լինի և թեթեւ. և այն, որ սպիտակ է և գէր է` չէ աղէկ»։ Ում կամ Օմ-ղիյլեան ն՝ 82 է Լ. Mimosa gummifera, իսկ այս Եմէնի կամ Հնդկի Պանկն, զոր հին բժշկապետք Յունաց Նա՛սկաֆթոն, Ναςκαφθον, կոչեն, նոր գիտնոց քննութեան տակ ընկած է, բայց դեռ չեն կըրցեր ստուգել ինչ ըլլալը։ — Վերոյիշել Սեւ ու Սպիտակ խոտեղէնն է անշուշտ, որ իբր ախորժաբեր՝ վարդապետի մի բարոյական գրուածի մէջ կու հարցուի. «Բանկ կերա՞ր՝ վասն շատ ուտելոյ»: Թերևս այս ըլլայ և

== 305. Բանկէխոտն. ==

Զոր Ասար բժիշկ համարի Ղարամֆիլի պօստանի կոչուածն, որ թէ ըստ Պարսից և թէ ըստ մեր Բժշկարանաց՝ է Ֆարանճամուշկ ն, ի մեզ անդրադարձեալ Փաղանգամուշկ, որով և յիշեմք, բայց հարկ համարիմ այս տեղ յիշեցընել, որ Բժշկարանք մեր միաբան կ’ըսեն, թէ Դաղձն է. նոյնպէս կ’ըսեն, թէ և Ձագխոտն է. յայտ է, թէ նոյն ցեղի այլևայլ ազգք կամ տեսակք են. ինչպէս վկայէ և մեր հեղինակն Դաղձին համար, թէ երեք տեսակ է։ Մեր լեզուաւ շատ բառեր կան Դաղձի և Ձագախոտի համանիշք կամ քիչ զանազանեալ բոյսք, որոց դժուար է պատշաճեցընել օտար լեզուաց անունները, այլ ինչ որ հաւանական երեւի՝ նշանակեմք ի կարգի բառիցն. Բանկէխոտին յատուկ համարելով արեւելեայց Ղարամֆիլի պօստանին, իբրև տեսակ մի Ֆարանճամշկոյ։ — Անունով նոյն, բայց տարբեր բոյս թուի

== 306. Բանկի Ծաղիկն. ==

Յիշուած ի կողմանս Աղուանից, և նշանակէ Աղուաշբանկ:

== 307. Բանկուլակ. ==

Լուպիա հասարակ կամ տեսակ մի՝ ըստ Խոտաջրեցոց:

== 308. Բանպօտ. Բօնպօտին.&lt;ref&gt;Օրինակ մի գրոցն սխալ գրէ. «Բօնբօնին տակն, որ է Սորընջանն»:&lt;/ref&gt; ==

Երկբայելի կ’երեւէր անուանս ստուգութիւնն, եթէ ուրիշ նման անուն մ’այլ զայն չհաստատէր. Ամիրտ. գրէ. «Բանպօտին տակն, որ է Պասպայիճ ն, և «Հոռոմք Պոլուպոտիոն ասեն». երկու յոյն անուանքն եւս ոչ միայն համաձայն, այլ և համանիշ կըրնան ըլլալ, Յ. բառերով, Լ. Polypodium, Փ. Polipode, որ նշանակէ Շատոտուի, ինչպէս թարգմաներ և գրեր է Ստ. Ռոշքեան։ Ամիրտոլվաթ՝ Ար. Պասպայիճ բառին (83) ներքեւ կու ստորագրէ. «Ինքն խոտի տակ է կարմիր և ճուկումուկ (ծուռումուռ), և համն քաղցր է. աղէկն ֆստուխ լինի»։ Դարձեալ, Պէյթարի գրածէն համառօտելով կ’ըսէ, թէ «Ասոր Թաշթիոն կու ասեն (Բարբարոսաց լեզուաւ, Թէշթիուան 83), և Ասրաս ըլ-քալապ … քօք (արմատ) է զէտ Ակիր (տե՛ս թիւ 41). և ի մէկ քովն ի վար ճղեր ունի սէզ (մազի նման), և ի մէկ դին չէ, և լաւն այն է, որ Ղարամֆիլին համովն լինի. և ինքն քառսուն ոտվօք (Թ. Գըրք այագ) սողուն կու նմանի. և ինքն մեծ և փոքր այլ կու լինի. և լաւն այն է, որ կանանչ լինի և հաստ»: — Այս բոյսս Պտերներու տեսակէն է (Pteryx, Fougère), որ ծառոց կոճղերու և քարերու վրայ կու բուսնի, քլաչափ մի բարձրութեամբ, վրան գծեր ունի, ուսկից այն 40 ոտուի ճճոյն նմանութիւնն և անունն կ’առնու` ըստ Պէյթարայ 44 ոտուի։ Շատ տեսակ բժշկական օգուտները յիշեն հին բժիշկք, որոց հետ մեր Ամասիացին այլ, որ և վերը յիշուածներէն զատ՝ առանձին անունը կրկնելով կու գրէ. «Լաւն այն է, որ երբ կոտրես, մէջն դեղին լինի, և հաստ լինի, քան զճկոյթ. եփէ գարեջրով կամ մեղրաջրով, և տուր»: — Այս Բազմոտուի բուսոյ հասարակ տեսակն Pol. Vulgaris, Կովկասու երկու կողմ այլ գիտուի։

== 309. Բանջար. ==

Զատ ընդհանուր ուտելի տունկերէն, որք Բանջարեղէն կ’ըսուին, ռամկօրէն կամ ըստ Թ. այսպէս կ’անուանի Ճակնդեղն։ — Յատուկ Բանջար կոչուի և թեթեւ ու արմատով մազանման բարակ ծիլերով բոյս մի, զոր չորցընելով կերակրոց համեմ կ’ընեն. Շոռոթեցիք իրենց լերան անուամբ Ալանկի Բանջար կոչեն։

== 310. Դառն Բանջար. ==

Տե՛ս Դառնիճ: 

== 311. Բաշխ. Բաշխտակ. Բաղշտակ. ==

Այս է հայերեն անուն Ակիրի ն, զոր յիշեցինք (թիւ 41) Լ. Acorus. Փ. Acore, իսկ Ա. սովորաբար Ուաճ անուանեն, զոր մեր բժիշկք այլ Վաճ կամ Ոճ կու գրեն, նա և Վաշտ. Թ. Էկիր օթի։ Ամիրտ. հայերէն անուամբն ստորագրէ՝ արաբացի անուններն այլ յիշելով. «Բաղշտակ. ինքն սպիտակ և թեթեւ» տակ է, և ջրին մէջն կու բուսնի. լաւն այն է, որ իլի լինի և թանձր լինի և անուշահոտ լինի… Եւ թէ խմես և թէ սպեղանի առնես՝ զերեսին զգունն «յիստակ առնէ, և պիսակին և կերուածին օգտէ»: Հին Բժշկարանն այլ կ’ըսէ. «Որ ի կողն վ’ի կուրծքն խէթ կայ կամ աղիքն ցաւի կամ ոլրի, կամ փայծաղն ցաւի, հալէ… զտակին ջուրն յաչքդ դիր, լուսաւորի»: Անուշահոտութեանն և ջըրի մէջ կամ եզերք բուսնելուն համար՝ Եղէգ ալ կ’ըսուի Լ. Acorus calamus, և Acorus aromaticus: Իտալացիք այլ կ’ըսեն՝ Canna odorifera. — Ի Բառս Գալիենոսի գրուի Բաշխէ = Ակարոն:

== 312. Բառեղ կամ Բարեխ. ==

Գալիենոսի Բառից մէջ գրուած է Եղկեսինէ (Helxine) = Բառեղն. ըստ Ասարայ է հասարակ Բաղեղն (տե՛ս թ. 292), բայց հիմայ գաւառական այս անուամբ կոչեն այն գետնի վրայ նաև ծառոց վրայ գրեթէ կպած և ճապաղ բոյսը, ճերմակ և կարմրանիշ բաժակաձեւ ծաղկամբ, որ կոչուի Լ. Convolvulus arvensis. Փ. Lizeron des champs. Թ. Չատըր չիչէկի։ Պէյթար Լէպլապ կ’անուանէ, և բաղեղան նման՝ այլ փոքր տերեւներով։ Յիշուած է ի Պարսկահայս։

== 313. *Բատավարդ կամ Պատավարդ. ==

Ըստ Ար. Յ. Սպիտակ փուշ կոչուի, Λκανθα λευκη, յորմէ և Լ. Spina alba. Ամիրտոլվաթ ասոր ուրիշ արաբերէն անուն մ’այլ յիշէ. «Պատավարդ, որ է Շավքաթ էլ-պաղա. ինքն փշով խոտ-մն է, մեծ տերեւներ ունի. նման է Ասփըրի հնտին. և լաւն այն է, որ տերեւն սպիտակ լինի»։ Շատ տեսակ բժշկական օգուտներն այլ յիշէ. ինչպէս. «Իպն (Պէյթ.) ասէ, թէ զհունտն, որ տղակներն քսեն, օգտէ տղայոց ցաւուն, և ամենայն գազանահարին, որ վնաս առնէ, և թէ զայս խոտն ի տունն կախ առնեն՝ ամենայն վնասակար գազան փախչի ի տանէն…։ Ասէ Պտ., թէ ինքն ի լերունքն և ի աւազոտ տեղեր կու բուսնի. և իր որձային հաստութիւնն մատի չափ լինի և այլ հաստ լինի. և իր երկայնութիւնն մէկ-երկու կանգուն լինի, և այլ աւելի և պակաս լինի. և գունն սպիտակ լինի, և ծաղիկն մանուշակին գունովն լինի, և հունտն նման է Ասփրին հնտին. և փուշ ունի. և լաւն այն է, որ տերեւն սպիտակ լինի»։ — Ուրիշ Բժշկարան մի համառօտ կ’ըսէ. «Տերեւն մեծ և փշոտ, ծաղիկն նման Ասփուրի. ջրի տեղ լինի աղէկն. փուշն (պտուղն) հաւկըթի նման»: Այլեւայլ բժիշկք կամ բժշկարանք զանազան բուսոց զուգեն զԲատավարդ, կամ զանազան անուն կու տան. Հերացին (Մխիթար) կ’ըսէ. «Պատվարդ, որ է «Հոտվարդ, որ է Վայրի Երնջակին տակն»:

== Բատկենի. ==
Տե՛ս Բաթկենի:

== Բատրխան. ==
Տե՛ս Պատրխան:

== 314. Բարաբբի? ==

Այս անծանօթ կամ անստոյգ բառս գտուի գուսանական երգոյ մի մէջ.

&lt;poem&gt;«Գիշեր ցորեկ չունիմ դադար.
Միշտ կը շրջիմ սարէ ի սար.
Ո՞ւր գըտանեմ մի անգին քար,
Որ քեզ լինի Բարաբբի ծառ»:&lt;/poem&gt;

== 315. Բարբիւզակ. Բարբիւզնակ. Բարբուզան. Բարբուզնա. ==

Բժշկական բառգիրք կ’ըսեն. «Որ է Վիլտուն և ինքն Ծիմել ն է», զոր տես ի կարգին։ Բայց հիմա այս անուամբ ի Վան և ուրիշ կողմեր ծանօթ է տեսակ մի Վարունգ կամ՝ Վարընգի նման բանջարեղէն մի։

== 316. Բարդոց? ==

Յիշուի ի Խոտուջուր. խնդրեմք ստուգել։

== 317. Բարիբոյս. ==

Աղքատի Ժախի նման բոյս մի՝ ըստ գաւառականաց. ի սկիզբն գարնան բուսնի և բանջարեղինաց պէս ուտուի, ըստ վկայութեան տեսողի, որ չէ բացատրած ձեւը, այլ կ’ըսէ, թէ Թ. Պահար օթի կոչուի:

== 318. Բարկածոր. ==

Ոչ ի գրոց, այլ ի լրոյ. վարդաձեւ հոտաւէտ և իւղային ծաղիկ և համեմ, Թ. Ճէննէթ կիւլիւ. Պ. Նէվրուզի Խուտէ (Աստուծոյ նոր օր), Ար. Թապանայ միuկ? Գեղեցիկ անուններ, այլ ստուգութեան կարօտ, որպէս և բոյսն իսկ։

== 319. Բարկժատ. ==

Ոչ բոյս, այլ բուսեղինի հիւթ. տե՛ս Մաղթ:

== 320. Բարկի կամ Բարկու. ==

Լեռնային հոտաւէտ ու գոյնզգոյն պզտիկ ծաղիկ մի, որ Մեռոնի պատրաստութեան մէջ կու յիշուի ուրիշ ծաղկանց հետ. Թ. Փէլէսէնկ չիչէկի, որով տեսակ մի Բալասան ալ կըրնար կոչուիլ։ Յիշուի Աղուանից կողմերում, ի Նուխի։

== 321. Բարձմանեակ. Բարձուենեկ. Բարձուինեակ. Բարձումենեկ. Բարձնակ. Բացուենեկ. Բացմենակ. Բըրթվինակ. Համբարձում. ==

Այսչափ զանազանութիւն անուանն կամ բառին՝ յայտնեն հասարակ և ծանօթ բոյս մ’ըլլալը՝ նա և մեր երկրի շատ կողմերում, ինչպէս յիշեն եւրոպացի տեղագրողք այլ, և աւելի յարեւմտակողմն, ի Տայս, Արդուին, Խոտուջուր, Թորթում, Կարին, Սօմխէթ, Երասխայ դաշտ, և այլն։ Տեսակ մ’է Գնդածաղկի (Artemisia), կոչուի Լ. Abrotanum, Փ. Aurone. Ար. Գայսում կամ ըստ Ամիրտ. Ղայսում. որ և գրէ. «Որ է Բացվենեկն. ինքն մանր և մեծ կու լինի, և Դեղին և Սպիտակ այլ կու լինի ծաղիկն… Ասացած է, թէ ինքն ի Պարանճիֆի ճապալուն ցեղերուն է, և իւր ծաղիկն, քան զՕշինդրին ծաղիկն, լաւ է»: Դարձեալ գրէ. «Ղայսում. ինքն խոտ է, երկու ազգ է. մէկին ծաղիկն Սպիտակ է, մէկին՝ Դեղին. աղէկն դեղին և անուշահոտն է. բնութիւնն տաք է և չոր է երկու տարաճան», և այլն։ Ուրիշ տեղ ալ գրէ. «Թուրքն՝ զայս խոտս Զուան չիչակի անուանէ, և Հոռոմն Այիստանա? ասէ»: Գոյներուն զանազանութեամբն օտար անունները զանազանեն բժշկարանք մեր։ «Պարանճասիֆն» (զոր ուրիշ մի գրէ Բրնջաս) է Դեղին Բացուենեկն», որ է Արտեմիսիայն ըստ Ամիրտ., իսկ Սպիտակ Բացուենեկի յարմարի Լ. Artemisia argentea Փ. Armoise argentée. Սալաձորցին կ’երեւի, թէ գոյներուն չի հաւնիր։

«Բարձրուենեկին գունն է պակաս», կ’ըսէ։

Ծաղկին գոյնէն զատ բուսոյն սեռն ալ զանազանեն հին բուսաբանք. մէկն Որձ Բարձ. Լ. Artemisia Abrotanum, միւսն Էգ Բարձ. Artemisia Pontica, Փ. Armoise pontique. Մեր հին Բժշկարանն այլ յիշէ զանազանութիւնը, հանդերձ յատկութեամբք. «Բարձվենեկ երկու ազգ է. Կարմիր ն էգ է, և Սպիտակ ն՝ որձ։ Զծաղիկ նորա եփէ ջրով, և նոյն ջրովն լեսել և տալ՝ օգնէ թառանչի, ջարդածի, որ ի փորին ինչ հատել է, քամակցվի, դժվարամիզի: Յում մահու դեղ տան՝ գինով խմէ, նա դեղթափ է, և զամենայն ինչ արգելու. և զով թունաւոր գազան խածէ կամ կարիճ և մոր, Սերկեվլով զինք ծեծես և հացով՝ և ի վերայ դնես, օգտէ. — և խառնել ընդ ձէթ և օծել՝ զսողունս փախցընէ»։

— Ուրիշ Բժշկարան մ’այլ այլեւայլ բուսոց հետ Կարմիր Բարձուենեկը մաղասկաթի դեղ գրէ:

Շատ տեսակ Բարձուենեկ կայ, որոցմէ յիշուին՝ Դաշտայինն Ar. Campestris canescens ի Ռ–Հ. — A. Scoparia, ի Գարապաղ, Հր. Կովկաս, Մելիտինէ. — Անուշահոտն՝ A. Fragrans, ի Թ–Հ. յԵրեւան. — A. Fasciculosa ի Թ–Հ. — Վրաստան, Ատրպատական. — A. Austriaca ի Բաբերդ, Կարին, Մուշ. — A. Procera ի Թ–Հ. — A. Chamæmelifolia ի Ռ–Հ. Գարապաղ. — Հասարակն, A. Vulgaris, ի Կարին, Հր. Կովկաս, Ամիդ. — A. Annua ի Գարապաղ. — A. Tournefortiana, ի Կարին, Խարբերդ, Վան. — A. Absinthium ի Թ–Հ. — A. Splendida ի Մասիս, ի Թ–Հ. — մեզի աւելի նշանաւոր է հայկականն՝ A. Armeniaca, ի Կարին, յԱրագլի գլուխ լ. Սիւնեաց։

== 322. Բարձուկ. ==

Այս անուամբ բոյս մի ծանուցանէ քեզ ոմն, բայց ինչպէս ըլլալը չ’ասեր. գուցէ վերոյգրեալ Բարձուենեկն ըլլայ։

== 323. Բարտի. ==

Վայրենի և շատ տեղ գտուող բարձր ծառերէն մէկն. Թ. Ղավախ աղաճի ճանչցուած յարեւելս. Ար. Ղարէպ կամ Ղուրպ երկու կերպով ալ գրէ մեր հեղինակն. «Ղուրպ, որ է Ղարապ ն, որ է Ղաւախ ն, որ է Բարտին, երեք ցեղ կու լինի. լաւն այն է, որ թաժայ լինի… Ասէ Պտ., թէ Ղարապն ծառ-մն է, և միրգ չունի, և ոմանք ասեն խէժ-մն է, որ կու ճեղքեն և կու հատանեն… Թէ զծառին տերեւն այրեն և քացղով տրորեն և սպեղանի առնեն և օծեն ի վերայ կոծիծներուն՝ օգտէ, զշտերն կակղացընէ. և թէ դալար կեղեւն և կամ զտերեւն տրորեն և նռան կեղեւով յականջն կաթեցընեն, զցաւն տանի. և թէ եփեն և զջուրն յամառան աւուրքն նիկրիսին ոտքն օծեն, օգտէ. և թէ այս ջրովս զգլուխն լուանան, զթեփուկն տանի. և թէ զտերեւն չորացընեն և ծեծեն և դնեն ի վերայ խոցին, որ նոր լինի՝ օգտէ և բուսուցանէ… և թէ կեղեւն եռացընես ջրով և զմազն այնով լուանաս, սեւցընէ»: — Պէյթար՝ այս Ղուրպ կամ Ղարէպ անուամբ ծառն շատ ծանօթ է ըսելով, համառօտ կու ստորագրէ. և միայն մազին ներկելը կամ սեւցընելը յիշէ՝ Ամիրտոլվաթայ համաձայն. թարգմանիչն (Լըգլէր) Ուռենի (Saule) համարեր է այս ծառս. մեր բանասէրք այլ չեն միաբան Բարտիի եւրոպական անուանց. ըստ ոմանց է Populus Tremula, Փ. Tremble, զոր այլք Կաղամախի ճանչնան, այլք ուրիշ ծառ. ինձ թուի, թէ ըլլայ Լ. Alnus. Փ. Aune կամ Aulne. Ռ. Ольха. Ստ. Ռոշքեան այս անուամբ ծառը հայերէն Լաստենի կոչէ։ Անտառային կամ վայրենի ծառք՝ ծաղկանց և բանջարեղինաց պէս շատ կամ շատերու ծանօթ չըլլալով՝ իրենց քիչ-շատ իրարու նմանութեամբն դիւրաւ կըրնան շփոթուիլ յանուանս. այսպէս եղած են Բարտի, Կաղամախի, Յոփի, և այլն։

Բարտի ծառն մասնաւոր յիշատակ մ’այլ ունի. մեր կիսակրօն ազգային Արեւորդիք՝ սրբազան կամ պատուելի համարէին զսա. պատճառն և զգուշանալու խրատը կու տայ մեր Շնորհալի հայրապետն. «ԶԲարտի ծառն՝ մի՛ աւելի պատուէք, քան զՈւռին և զԿաղամախին և զայլս ի ծառոց. և մի՛ կարծէք, թէ փայտ խաչին Քրիստոսի Բարտի էր»։ Նոյն դարձեալ յիշեցընէ, որ. «Այդ ծառ, որ Բարտի անուանի՝ ի կռապաշտութեան ժամանակն՝ ի պաշտօն առեալ էր նոցա»։ Այս պաշտօն կամ պատիւն նուիրեալ էր և Կաղամախի, զի ըստ առասպելաց Յունաց՝ Արեգական և Կլիւմենեայ երեք դստերքն (Լամպետիա, Փեթուսա և Փեբէ) իրենց Փայեթովն եղբօր մահուան վրայ անմխիթար կու լային չորս ամիս. չաստուածք գթալով` զանոնք այլափոխեցին ի Կաղմխի ծառս, արցունքնին այլ յ’Ամբար (ambre)։ Ոմանք համարին. թէ այս ծառիս տրուած պատիւն իրեն ձեւին համար ըլլայ, որ նեղկուկ բարձր ու երկայն կու վերանայ յօդս, շատ հեղ ի ջրեզերս: — Քանի մի տեսակք կան Բարտեաց, յորոց յատուկ յիշուի Խիժայինն A. Glutinosa ի Հր. Հայս, ի Կորճայս։

== 324. Բարփ. ==

Ըստ Սալաձորեցւոյն՝ մէկն է այն չորս ծաղկըներէն, որ յառաջ քան զայլս ի սկիզբն գարնան կու բացուին, ու.

«Ձայն ածեն (դեռ չերևցած ծաղկըներուն).

Ծաղկո՜ւնք, զարթիք ի խոր քընոյն.

Քանի՞ պառկիք ներքեւ հողոյն»:

Երգոյն ուրիշ օրինակաց մէջ Բարդ կամ Բարթ գրուած է փոխանակ Բարփի։

== 325. Բացգառի? ==

Միջակ մեծութեամբ ծառ մի, կ’ըսուի, սեւագոյն, փշոտ տերեւներով, որ անասնոց կեր կ’ըլլան ի ձմերան (Արարատ Օրագ. ԻԵ, 430)։

== 326. Բաւեղ. ==

Այսպէս կ’անուանեն հին բառգիրք և Ստ. Ռոշքեան, Լ. Phlomis կոչուած բոյսը, Ֆլոմպոս, Յ. φλογμος բառէն, որ բոց ըսել է. վասն զի անոր բարակ ճիւղերէն պատրոյգ կը շինէին: Շատ տեսակներ ունի, թէ՛ խոտեղէն, թէ՛ թուփ՝ գեղեցիկ հինգթերթեան ծաղկըներով, որոյ համար և պարտիզաց մէջ կը դարմանուի, Շրթնատեսակաց ցեղէն է (Labiée). Այլեւայլ տեսակներէն յիշուած են Հայկականն, Ph. Armeniacus ի Կարին, Բաբերդ. — P. Bruguierii. յԱմիդ, Մարտին. – Արեւելեանն P. Orientalis ի Մուշ։ — P. Linearis ի Հր. Հայս. — P. Rigida ի Կիւմկիւմ, Մարաշ. P. Herba-venti (Հողմախոտ) ի Բաբերդ. — P. Tuberosa ի Կարին, Բաբերդ:

== 327. Բաքռօշ. ==

Մի ի վերոյիշեալ (թիւ 303) չորս գարնանաբեր ծաղկըներէն՝ ըստ Սալաձորեցոյն, որ ուրիշ օրինակաց մէջ գրուած է Բամբուշ, Բեբղօշ:

== Բդում.  ==
Տե՛ս Բտում:

== Բդրաղ.  ==
Տե՛ս Փիթրախ։

== 328. Բեբկի. ==

Տե՛ս Բեւեկնի։ 

== Բեբղօշ. ==
Տե՛ս ի վեր (327) Բաքռօշ:

== 329. Բեզա կամ Պեզա. ==

Մէկ-երկու թզաչափ բարձր բոյս մի, նեղ ու սուր տերեւներով, ծայրը մանր-մանր դեղին ծաղկներէ փունջ մի ձեւացած. որձայն իբր մատնաչափ հաստ: Բոլորն այլ թթուեցընելով պատեն ուտելու։ — Յիշուի և

== 330. Հայոց Պեզա. ==

Իբրև յատուկ տեսակ մի, ի նոր բառհաւաքէ:

== 331. Բեխի. ==

Աղուանից կողմերում այսպէս կոչուի այն բոյսն, որ ուրիշ տեղ Բոխ կամ Բոքի, ևս և Պողիկ։ — (Բարխուդար. եր. 207)։

== 332. Բեկոն. ==

Այսպէս կոչուած գրէ նոր ոմն՝ Հաճարի ծառը։ Տե՛ս զայս:

== 333. Բեհեզնիկ. ==

Գեղեցիկ անուն, զոր այլ նոր ոմն յիշէ՝ առանց որպիսութիւնն իմացընելու։

== 334. Բեմնա կամ Բիմնա. ==

Նոյնպէս և այլ ոմն ի կողմանց Սեբաստիոյ՝ գրէ այս անուամբ բոյս մի։

== Բեպկի. ==
Տե՛ս Բեբկի, Բեւեկ։

== 335. *Բերեզատ. ==

«Որ ինքն խոտ է», կ’ըսէ հին Բժշկարանն. Արաբերէն կամ պարսկերէն Պարզէտ, է Մաղթն, որ և Քաղբան, Չարհոտ, եւայլն, և մերձաւոր անուամբ Բարկժատ (թիւ 319)։

== 336. Բերկրիճ. ==

Հին Բժշկարանն պատուիրէ. «Ծեծէ զԲերկրիճն դալար կամ չոր», դեղի համար: Հարազատ հայ բառ ըլլալով՝ աւելի փափագելի է գիտնալ ինչ ըլլալը։

== 337. Բեւեկ. Բեւեկնի. ռամկօրէն Բեբկի, Բեպկի. ==

Հին Բժշկարանն յիշէ ի կարգի պտղոց, և կ’ըսէ. «Տաք է յերկու տարաճայն՝ ոռքն, և չոր՝ ի մէջն. յուշ հալի. չէ ախորժական. և ձէթն օգտէ պլղամի»։ Իսկ Ամիրտ գրէ. «Բեւեկ, որ Թ. Մանակօշ ասէ և Ար. Պուտմ և Յելք ասէ. ինքն էգ և որձ լինի. և լաւն այն է, որ խոշոր լինի և թաժա»: Ուրիշ Ար. բառով այլ գրէ. «Հապ ըլ-Խազրայ, որ է Պուտմն… և ես այլ յիշեմ քիչ մի, որ է Բեւեկին միրգն, որ է Պարսինապան, և ինքն երկու ցեղ է. և մէկ ցեղին Շահպուն կ’ասեն, և ան մանտր և նուրբ է, և կեղեւովն կ’ուտվի. և մէկայլ ցեղն Պուն ասեն. և լաւն այն է, որ թաժայ լինի և մեծ լինի և կեղեւն կանաչ»: — Բառգիրք մ’այլ տարբեր կու ստորագրէ. «Է փշոտ և մշտականաչ, ի դեռընձիւղ ծայրից սորին կազմեն թթւենի, զոր Թուրքք Ֆիլիզ թուրշուuի ասեն. պտուղն է կարմրագոյն, ռամկօրէն Ղզվան, Չատանայ, Չաթլաղուշ): Պ. Ֆլֆուլի քիւհի (Լերան Պղպեղ), Սագըզ աղաճի»: — Թուի, թէ երկու ոչ նոյն այլ նման ծառոց նկարագիր է այս. մէկն բուն Բեւեկնի, Լ. Terebinthus, Փ. Terebinthe, միւսն Հէրձի, կամ յատուկ ձութ տուողն (ծամոն, Մազդիկ ծառն, Թ. Սագըզ աղաճի)։

Առաջինէն կ’ելնէ Բեւեկնոյ խէժն, զոր ի Հայս Վանի Խէժ կ’անուանեն. յայտ է ուրեմն ծառոյն այն կողմերում գտնուիլն։ Պտուղն կամ հատերն՝ թէ և կարծր բան մ’է, ոմանց ուտելի կամ ծամելի է՝ համեմային ըլլալով։ — Վաստակոց գիրքն Մազտաքէին ծառն որոշէ ի Բեւեկնոյ, միանգամայն նմանութիւնն այլ իմացընելով, երբ գինւոյ կարասները ձիւթել խրատէ. «Են որ Մազտաքէին ցախովն ձիւթեն, կամ Պանին ցախովն, և են որ Բեւեկնի ցախովն, կամ այլ անուշահամ ծառոց»: — Բժշկարանք յիշեն Բեւեկնոյ օգուտներն իբրեւ դեղ. մշակութեան մէջ ալ մէկ օգուտը։ Ս. Բարսղի Վեցօրէից մեկնիչն, անոր ըսածն աւելի պարզելով. «Թթու Նռնենին և Լեղի Նշենին, թէ Բեւեկնի սեպ տան յատակն ի վայր, նա քաղցրանայ»։ — Այս ծառս Ս. Գրոց մէջ շատ տեղ յիշուած է, և ամենահին ժամանակ Ասորւոց, Արաբացւոց և Պաղեստինոյ կողմերում իբրև նշանական արձանի տեղ ճանչցուած, թերեւս անապատի սահմաններն քիչ ծառ ունենալով, նշանաւոր բան մի երեւէր, կամ ոմանք այլ մեծութեամբ աչքի զարնէին։ Աբրահամ նահապետի ատեն, երբ չորս թագաւորք հինգ թագաւորաց դէմ պատերազմի ելան, եկան «ի լեռնէն Սէիրայ մինչև ցԲեւեկնի ձորոյն, որ է յանապատի անդ». (Ծննդ. ԺԱ, 6)։ — Յակոբ նահապետ՝ իր կանանց և ծառայից կռապաշտական բաները «Ծածկեաց ի ներքոյ Բեւեկնոյն ի Սկիմ» (նոյն, ԼԵ, 4). Յեսու՝ ի յիշատակ իր մեծամեծ գործոց և պատուիրանաց՝ «Առ վէմ մի մեծ և կանգնեաց զնա ի ներքոյ Բեւեկնոյն, առաջի Տեառն (Յես. ԻԳ, 26): Եղիա Յեզաբելէն փախչելով կ’երթայ յանապատ, կու նստի ընդ Բեւեկնեաւ (Գ. Թգր. ԺԹ, 4), և ձանձրացած այնպիսի թագուհւոյ և անոր արժանի թագաւորի (Աքաաբու) և ժողովըրդեան անկարգութենէն, այն մենաւոր ծառին տակ մեռնիլ կ’ուզէ. «Շատ է արդ, Տէր, առ զոգի իմ յինէն», բայց Աստուած կարծուածէն աւելի կը պահէ անոր հոգին, և հրեղէն կառօք ողջ-ողջ յափշտակէ յերկինս։ Եսայի մարգարէ` ոչ միայն զԲեւեկնի՝ անապատի հետ կու լծորդէ, այլ և զծառն անապատացեալ կու ցուցընէ, երբ կ’ըսէ. «Բեւեկնի տերեւաթափ». կամ «Իբրև զԲեւեկնի և իբրեւ զԿաղին թօթափեալ յիւրաքանչիւր պատենից»։ — Չեմ ուզեր ծառապաշտ երեւնալ այս վկայութիւններով, Բարտին պատուողներուն նման, այլ որչափ հին և հեռաւոր, այնքան քաղցր են այսպիսի յիշատակք սրբազան անձանց: — Բեւեկնոյ Խէժն, որ իր պիտանեգոյն մասն կամ բերքն է, կ’ըսուի եւս Ձէթ, ինչպէս Բժշկարան մի. «Բեպկի և Տաֆնի ձէթ». Թուի Տաֆնիի, Դափնոյ։

== 338. Բզէզավարդ. Բզէզի վարդ. ==

Ստ. Շէհրիման կու յիշէ զայս իբրեւ բոյս մի ոտնաչափ բարձր, հերձոտած տերեւով եղջիւրաձեւ, ծիրանեգոյն ծաղկով, ածուոց մէջ աճող. արմատն կ’ըսուի Բոլորդեղ կամ Կոլորդեղ։

== 339. *Բզրկատուն կամ Պզրկատուն. ==

Տե՛ս Կտաւախոտ կամ Կտուախոտ և Գաղտիկուռ:

== 340. Բզրուկ. ==

«Խոտ, զոր ոմանք Մկնականջ կոչեն, ի ճախին տեղիս լինի. Alsine». այսպէս գրէ Ստ. Ռոշքեան: Գալիենոսի բառից մէջն այլ գրուած է Բզրկի տուտն՝ Alopecurus. Լ. բառն ի յունականէն նշանակէ Աղուեսու տուտն (ագի). ըստ այսմ՝ Բզրուկն այլ աղուէս պիտի նշանակէր. այս յայտ է, որ թէ՛ տուտ, թէ՛ ականջ` ի նմանութենէ մասանց բուսոյն կոչուած են։ — Կայ և Բզրուկ վայրի, որոյ հոմանիշ գրեն Բժշկարանք՝ Ասփոշի կամ Ասֆայօշ, որ թուի, թէ պիտի ըլլայ Ասպաղօլ կամ Ասպաղուլ, որոց ամենն ալ նոյն և մի համարին ընդ Պզըրկատունի։ Այս վերջը բառին համար պարսկերէն բառագիրն կ’ըսէ. «Իսփէղուլ, է խոտն այն, որ կոչի արապերէն Պիզրիգադունա, թուրքն Գառնիեարըգ, և այս անուն տուեալ է վասն նմանելոյ նորա ականջաց ձիոյ, քանզի ղուլ նշանակէ ականջ, և իսպ՝ ձի..։ Ոմանք մեկնեն զսա, թէ նշանակէ Պուղա եափրաղի»: Բզրըկի կամ Աղուիսու տուտն՝ զանազան տեսակներով գտուի ի Պոնտոս, ի Կովկաս. Եղեգնակերպն այլ A. Arundinaceus ի Թ–Հ. Պոնտոս, Արգիաս լ. — A. Gerardi ի Թէքտաղ լ. յԱրգէոս լ. — A. Glacialis ի Համշէն, Ճիմիլ, Պորճոմ. — A. Aucheri, յԱրագլիգլուխ լ. Սաւալան լ։

== 341. Բէշ. Բիշ. ==

Հին Բժշկարանն գրէ. «Ի հետ Բէշի կու բուսնի Ճատվարն»։ Նոյն է անշուշտ Պէյթարայ յիշածն Բէշ կամ Բիշ, զոր Ամիրտ. կոչէ «Պիշ, ինքն խոտ-մն է որ Հնդկաց աշխարն կու լինի. երկայնութիւնն մէկ կանգուն կու լինի. և տերեւն ի Հազրի տերեւ կը նմանի, և Քասնու տերեւ (այլ) կու նմանի. և երեք ցեղ է. լաւն հալահիլ լինի, որ է լեղի. և ինքն ի մահացու դեղերուն է. հանց զահր (թոյն) է, որ թէ ծառին տակն բուսնի, նա այն ծառն այլ պտուղ չի տայ… Ասէ Իպն., թէ Խոտ-մն է, որ մէկ թիզ երկայնութիւն կու լինի, եւն. և հանապազ զինքն, Պլտըրճին կ’ասեն Թուրքքն՝ ձագ մի կայ, զինքն կ’ուտէ, և այն պատճառին համար Թ. այս խոտիս Պլտըրճին օթի կ’ասեն. և մուկն այլ զայս խոտս կ’ուտէ. և թէ մարդն զինքն յանձն օծէ՝ զմիսն ուտէ, և թէ կէս մթխալ յիրմէն ուտէ, զմարդն կու սպանանէ… քան զթիւնաւոր օձն աւելի վնասող է. և թէ խմեն՝ զգլուխն ի շուրջ կ’ածէ, և ուխտաւորութիւն (ցնորք) կու բերէ մարդուն. և իր թտպիրն այն է, որ շատ փսխել տան շողգամի հընտի ջրովն և պախրու կարագ եղովն, որ խմցընեն օգտէ Աստուծով… մինչեւ որ չի փսխեցընեն զմարդն՝ չի ազատիր… և ոմանք ասացեալ են, թէ իր թրիաքն Կապարին տակին կեղեւն է»։

Բէշի նման և անուանակից բոյս մ’այլ յիշէ Ամիրտ. Պէշմուշիա, որ է ըստ Պէյթարայ Բիշմուշբիշա. «Ինքն խոտ-մն է, որ ի Պէշին քով կու բուսնի, և Պէշն, որ ցեղն որ յոր ծառի մօտ բուսնի՝ այն ծառն միրգ չի տար. և այս խոտս այլ զՊէշի զօրութիւնն ունի… և այսոր անունն Պէշմուշ է՞ր եղեւ. — և այնոր համար Պէշմուշ ասացին, որ անասուն մի կայ Պէշմուշ անուն, ի մուկն կու նմանի. ի յայս խոտիս տակն կու կենայ… ամենայն մահացու դեղոց թիրիաքն է։ Այս անասունն Բէշկ մշկոյ ըսուածն է, ինքն և խոտն իրարմէ առած կ’երևան անուննին։ Բուսաբանք թէ և տարակուսին այս խոտերուն ստուգիւ ինչ ըլլալուն, բայց առաջինը հաւանօրէն կոչեն Acoոitum ferox (Բարկ Ընձախոտ), երկրորդը Acoոitum Napellus. — Բէշի մահացու զօրութիւնը յիշած է հեղինակ մեր հին Աշխարհագրութեան (Խորեն.). «ի Հնդիկս, ուր կան, կ’ըսէ. «Մկունք, որ կոչին Բէշմաշկ, յաղագս Բիշ մահացու արմատ ուտելոյ, որ լինի անդեղեայք»:

== 342. Բէշկ-ուռի կամ Փոկուռի. ==

Ըստ Ստ. Շէհրիմանի՝ Ասորւոց ըսուած Ուռենիի տեսակն է. Լ. Salix siriaca.

== 343. Բէջար կամ Բէչար. ==

Յիշէ Սալաձորցին, և վկայէ, թէ «Հոտն անուշ է»։

== 344. Բթակ? ==

Բժշկարան մի դեղոց նուսխայ գրէ. «Առ Բթակ ու Սատաֆի տերեւ չորս դրամ», ևայլն։

== 345. *Բիան. ==

Թուրք անուն Մատուտակի։

== Բիբերդ.==
Տե՛ս Փիփեռթ։ 

== 346. Բիբկան. ==

Բժշկարան մի խրատէ. «Բաբկանի խէժ արա և ի կերակուրն խառնէ»: Թերեւս Բեւեկնին ըլլայ:

== 347. Բիծխի կամ Պիծխի. ==

Այլ և այլ ծառոց հետ յիշէ Վաստակոց գիրքն (Գլ. ԿԱ). յոյն բնագիրն է Սֆէնտանոս Σφένδανος, որ է Լ. Acer. Փ. Erable. հայերէն աւելի յատուկ կ’երեւի Տխկի. տե՛ս զայս:

== 348. Բիճուռի. ==

Այս ալ Ուռենւոյ տեսակ մի յայտնուի անունէն, բայց մեզ անծանօթ է. անունէն զատ բան չի յիշեր Բժշկարան մի։

== 349. Բինդ? ==

Աստր կը զուգէ այս անունս Բէսէդի հետ, երկուքն ալ անծանօթ ինձ, բոյս ըլլալն ալ, վասն զի յետին անունն կըրնայ ըլլալ արաբերէն, որ Բուստ նշանակէ։

== 350. Բիպիկ. ==

Պղպեղի հատի նման և աւելի փոքր և իւղային է, որ կու սեւնայ, երբ հասուննայ. խարկելով՝ կերակրոց համեմ կ’ընեն, Զէյթունի կողմերում (Ուլնի, 180)։

== 351. Բլդըրխա? ==

Իբրև աղցան և թթուիկ՝ ուտելի բուսոց կարգին յիշէ օրագիր մի (Մուրճ, Ե):

== 352. Բլթենի. ==

«Որ է Հացհամեմ ն, որ է Զապաթ ըլ-Սավտան». գրէ Ամիրտոլվաթ: Սովորաբար երկրորդ հայերէն անուամբն հասարակաց ծանօթ է, բայց ինչպէս սա նկարագրական անուն է, Բլթենին այլ նոյնպէս հացի բլիթէն առած կ’երեւի, անոր համեմ տալու, նաև ուրիշ ուտելեաց. Լ. Fœnum grecum. Փ. Fénugrec. Հին բժշկարանն զՀացհամեմն զուգէ Հուլպէ և Հիլիբովրակ անուանց: Մխ. Հերացին ալ կ’ըսէ. «Հուլպա, որ է Հացհամեմի ունդ»: Նոյնպէս և Ամիրտ. «Հուլպա, որ է Հացհամեմ. նորն աղէկ է, յատենն քաղվի. աղէկն չոր և առողջ, բնութիւնն տաք և գէճ:.. Օգտէ սընկան և կշտացաւուն և թոքացաւուն, ևայլն»։ Տե՛ս և Հուլպա: — Ոմանք նոյն համարին զՀացհամեմն և Բլթենին ընդ Արջնդեղի, որ այլևայլ անուններ ալ ունի, ինչպէս յիշեցինք (թիւ 227) և պիտի յիշենք իրենց կարգին:

== 353. Բլիլաճ. ==

Կու յիշուի ի հին Բժշկարանի. Ամիրտոլվաթ Պալիլաճ կոչէ, և թէ «Ինքն բոլոր է զէտ Գղթոր, և մէջն կուտ լինի. աղէկն այն է, որ նոր և անփուտ լինի» ևայլն։ Դարձեալ առանձին գրէ. «Պալիլաճ, որ է Բէլիլէճն, ինքն Հալիլաներուն է. լաւն այն է, որ դեղին լինի և ամուր… թէ ծարուր անես և յաչքն քաչես՝ զաչքն սրացընէ և ուժովցընէ, և զարցունքն կտրէ. և թէ այրես և օծես՝ զարտևանունքն բուսցընէ, և թէ զինքն ուտեն՝ զջղերն ուժովցընէ, և չթողու, որ մարդն շուտով ծերանայ», և այլն: — Լ. Biliric կոչուի Բլէլիճն, ցեղակից է Հլէլիճի կամ Հալիլայի։ Տե՛ս զասոնք։

== 354. Բխբուճ. ==

Տե՛ս Բողբոջ։ 

== 355. Բծիծ. ==

Ստ. Ռոշքեան կ’ըսէ. «Տակի ազգ, զոր Սոխ ծովու կոչեն, Scilla». Բառգիրք մ’ալ կ’անուանէ զնոյն՝ Գայլասխտոր, զոր հարկ է զուգել ընդ Մկնսոխի։ Այս այլեւայլ հայերէն անուանց մէջ պարզագոյնն ըլլալով Բծիծն, այս տեղ գրեմք ինչ որ Ամիրտ. կ’աւանդէ, որ և այն յոյն և լատին անունը (Scilla, Փ. Scille, որ յունարէն՝ կճել, խայթել նշանակէ), փոխեր է «յԻսղիլ, որ է Իսկիլն (Իշքիլ, որ է 93 Մկնսոխն), որ է Պասալ ըլ-յանուլն, որ է Պասալ ըլ-ֆարն 93 Մկնսոխ), և ինքն Վայրի Սոխն է, և ինքն ի յանապատ լերինքն կու լինի. աղէկն այն է, որ այն տեղերն լինի, որ ի հօն Քիթրա (Գազ?) բուսնի… Իպն. ասէ, թէ եփեն հոռոմ ձիթով և Փիճոյ խէժ խառնեն և ծեծեն և օծեն ի ձեռքն, որ ճեղքել լինի, օգտէ, և ոտիցն այլ օգտէ. և թէ եփեն և ի կոծիծնուն վրայ դնեն, յետ տանի. և թէ զայս Սոխս անարատ ի դուռն ի վայր կախեն, վնասակար և թունաւոր գազան ի յայն տունն չի մտնայ. և թէ յանձն օծես՝ շտեր այնէ յանձն. և թէ մուրտասանկ քսես՝ աղէկցընէ: Եւ որ այս Սոխին կեղեւին վրայ կոխէ՝ կաղ կու լինի. և թէ զայս Սոխն մուկն ուտէ՝ մեռնի։ Եւ յիշենք զշարապն. այս է. ա՛ռ զսոխն և մանտրէ մանտր, և իր չքօքն չորս այնչափ շիրայ լնուն, և կենայ վեց ամիս. քամէ և ի բան տար. և այն ցաւոցն օգտէ, որ ի վերն գրած է… Եւ ասեր է գրոցս ժողովողն, թէ լաւ թտպիր այն է, որ յորժամ զինքն ի գետնէն հանեն, պիտի որ կտրեն, այսպէս հանց կու պիտի. զկղմինդրն տաքցընեն և զայս սոխին որձան ի մջէն հանեն՝ փատէ դանկով, և երկաթ չի հասնի յինքն. և խարեն այն տաք կղմնտրովն զտակն, որ ուժն չերթայ. և յորժամ ուզենաս, որ եփես, կեղեւէ փատէ դանկով, և ի խմորին մէջն ա՛ռ և եփէ, կամ ի փուռն կամ ի թոնիրն. և թէ ի վերայ խմորին կաւ այլ օծես՝ լաւ է, հանէ կտրէ փայտէ դանկով և փռէ ի վերայ քթան կտաւի, որ չորնայ… Եւ ասեր է Մինհաճին տէրն (Բժշկութեան հեղինակ մի), թէ ջղերուն զէն կ’առնէ, և զիր չարութիւնն տանի Համաման… Եւ այլ գրած է, թէ զիր տերեւն գայլն կոխէ՝ նա կաղ լինի, և այլ ոմանք ասեն՝ թէ մեռնի»։

Վերոյիշեալ Մկնսոխի շարապ շինելը սովրեցընէ և Վաստակոց գիրքն (գլ. ՃՁԸ), որ և գինի կոչէ. «Առ Մկնսոխ ի լեռնէ, և թէ չգտանես՝ ի ծովեզերէ, լաւ է ի թէմուզի (յուլիսի) ԺԶ օրն, թէ քաղես պահես ի շուք տեղ. և ի մուստառին (եփ ելլելուն) ժամն ա՛ռ և հան զդրուց կեղեւն, և կտրեա զքիթն և զտակն, և խաչք ճեղքեա. և երկու նուկի ի տասն լտեր աման ձգեա. և այս կշռովս (չափով) արա զայլ շատն, և երբ գինենայ (ի գինի փոխուի)՝ ի բան տար: — Նոյն գրէ (գլ. ՅԺԴ). «Դեմոկրատէս? գրեալ է, թէ ով ի գարնան սկիզբն առնու Մկնսոխ և Մորենւոյ տակ, ծեծէ և ի ջուրն դնէ, և տայ գրաuտուն տասն օր զհետ իրերաց, որ խմէ, նա փրկէ զանասունն յամենայն անծանօթ և ի ծանօթ ցաւոց»։ — Բծիծի տեսակներէն ճանչցուած է Տ. Cernua կոչուածն ի Կարին, Ծանախ, Ուռհա. — S. Bifolia ի Վիրս:

== 356. Բոգ. ==

Լ. Gentiana, Փ. Gentiane. յանուն Կենտիոսի թագաւորին Լիւրիկիոյ, որ նախ գործածեց զայս ի դեղ, Դիոսկորիտէս բժշկապետին խրատով. Պէյթար այս անուամբ կու ստորագրէ. հայերէն կ’ըսուի նա եւ Օձի սխտոր կամ Օձի դեղ. ոմանք Տերեփուկի հետ այլ զուգեն։ Ամիրտոլվաթ ոչ այս ետքի անունս յիշէ և ոչ զԲոգ, այլ հասարակաց գործածած յունալատին անուամբն, բայց ուրիշ բոյսերու հետ այլ զուգէ՝ այսպէս գրելով. «Ճնդիանայ, որ է Չընդիանայ … ասեն, թէ Աւելկին էգն է, որ որձայ չունի. ճշմարիտ է, որ է Երընջակին տակն. յերկան տակեր է, և դեղնութիւնն ի Զրեւանդ կու նմանի, և տերեւն յԸնկըզի տերեւ կու նմանի… յաչից դեղերուն (մէջ) կու մտնու. զլերդին և զփայծաղին կալուածն կու բանայ… և որ ի բարձր տեղաց ի վայր անկանի՝ օգտէ, և կռնակին ցաւուն այլ օգտէ. և օձահարին և կարճահարի այլ օգտէ, և կատղած շան խածածին, և ամենայն վնասակար դեղոց օգտէ… Ասէ գրոցս ժողովողն, թէ է՞ր այս դեղիս անունն Ճնդիանայ թարգմանեցաւ։ — Ասացած է, թէ Ճնդիանան երկու ցեղ է. մէկն Հռոմայեցի է և մէկն Ճարմաղանի է (Գերմանական. Պէյթարի թարգմանիչն Խուրմագանի կու գրէ և կ’ըսէ, թէ ձեռագրի մի մէջ Ճերմագանի կարդացեր է). ինքն տակ-մն է կարմրագոյն, և հաստութիւնն մատի մի չափ է և այլ հաստ է և երկան. և ասած է, թէ ինքն թագաւորի մի անուն է, որ այն թագաւորին Ճնդիանայ կու անուանէին, և Ճնդիկապ կ’ասէին. և լաւն Հոռմցի է, որ խիստ կարմիր լինի… Եւ ասացած է, թէ Զրեւանդ մուտահրաճն (Բոլոր Զր.) է. ինքն տակ է Ճնդիանան, մէջն դեղին, և կեղեւն սեւուկ է. աղէկն ի Հոռոմքս լինի»։

Բոգն բարեխառն կլիմայից բոյս է, և 200 կամ 300 տեսակ կու զանազանի թէ՛ բոլոր տնկոյն ձեւին և թէ՛ ծաղկանն համար՝ պարտիզաց զարդ մի համարուի։ Մեր երկրին կողմերում յիշուած են G. Obtusifolia ի լ. Պոնտոսի և Վրաց. — Կովկասեանն G. Caucasica ի Կովկաս, Գարապաղ. — G. Aurea ի Կովկաս, Կիլիկիա. — G. Pyrenaica ի Կարին, Թ–Հ. — G. Humilis ի Ճիմի լ. — G. Ciliata ի Կարին, Կովկաս. — G. Verna ի Թ–Հ. — G. Septemfida Պինկէօլ լ. Ճիմիլ լ. — G. Gelida ի Պինկէօլ, Թ–Հ. — G. Cruciata ի Բաբերդ, Կարին, Պինկէօլ. — G. Olivieri ի Կարին, Մարաշ, Ատրպատական:

== 357. Բոլի կամ Բօլի, որ և Բոլիկ. ==

Դառնահամ վայրի բանջար մ’է՝ ըստ Մանանայի, իսկ ըստ Աթանասեանի (եր. 82). «Ամենապատուական լեռնային ամենաթանգ բոյս… ունի մանր խիտ ճիւղեր ու տերևներ, և հաստ ու դալար ցօղուն. փնջանման մի բնի հաւաքուած ծաղիկ։ Ցօղունն ընդհանրապէս լեղի է, բայց անուշն ալ գտուի, ինչպէս նաեւ ծաղիկն, որ դեռ չի բացուած կ’ուտեն, բայց հոտն Սխտորի պէս կծու է»:

== 358. Բոլորդեղ. ==

Ըստ Ստ. Շէհրիմանի արմատ Բզէզավարդի. Տե՛ս զայս:

== 359. Բոլոր Զրեւանդ. ==

Տե՛ս Զրեւանդ, Որդնտակ և Սղանգ։ Բժշկարան մ’այլ գրէ, այլ ոչ ուղիղ. «Բոլոր Զրեւանդ, որ է հայերէն Խաշնդեղ»:

== 360. Բոլորհամեմ. ==

Լ. Acetosa. այսպէս զուգած է Բժշկարան մի։ Տե՛ս Թթռկիճ:

== 361. Բոխ. ==

Որ և Նարդէս. Լ. Ferula Communis Փ. Férule. Ար. Քէլէխ, Հովանեկաձիւ բուսոց ցեղէն է, գեղեցիկ ձեւով. ըստ Աթանասենի շատ գտուի ի Գաւառ (Նոր Պայէզիտ), ոտնաչափ բարձրութեամբ. չորս-հինգ տափակ ու հաստ ճերմակ ցողուններով, որոց ծայրք փնջաձեւ ծիլեր ունին, զոր քաղեն և աղեն և պահոց կերակուր պատրաստեն: — Եթէ հասարակօրէն յԵւրոպա ճանչցուած Նարդէսն է, իր գլխաւոր բերքն է մաղթի նման խէժն: — Գաւառի մօտ ի Վարաժնունիք՝ ճանչցուած է Հայկական Բոխն, F. Armena. — Արեւելեանն F. Orientalis ի Կարին, Կեսարիա. — F. Persica ի Նախճաւան. — F. Microcoles ի Դաւրէժ. — F. Oopoda ի Նախճաւան:

== 362. Բոխի. ==

Վայրենի ծառոց մէջ յիշուի ի Հայս՝ Հաղբատայ կողմերում՝ առանց ձեւն ու չափը ստորագրուելու (Մեղու, ԻԳ. 85. — Արարատ, ԺԹ. 445):

== 363. Բոխնի. ==

Ըստ Պետ. Քալանթարեան Լ. Angelica, Փ. Angélique բոյսն է. հովանեկաձեւաց ցեղէն. խոտեղէն, բաւական բարձր. թէ՛ դեղ կ’ըլլայ այլևայլ ախտից (որոյ համար իբրեւ զարմանալի՝ Հրեշտակային կոչուած է ի Լ. Փ. Իտ. լեզուս, նոյնպէս և Թ. Մէլայիք օթու), թէ՛ քաղցրաւենի՝ շաքարով զանգուած։ Կու յիշուի ի Հայս՝ Վարաժնունեաց կողմերում. ուրիշ կողմերում Խմի կոչուի։

== 364. Բող. ==

Ստ. Շէհրիման կ’ըսէ, թէ բարձր բոյս մ’է, արմատն լաւ Սունկ. Լ. Caucalis Ստեպղինի տեսակ մի: — Ըստ հեղինակի Նոր Հայաստան գրոց (Ինճիճեան)՝ է «Բանջար եռաշառաւեղ ծանրահոտ. ունի և ի միջի բուն կամ ջիղ (որձայ) սերմնաբեր, զոր՝ ի բաց արկեալ՝ զշառաւիղսն խարշեալ թողուն ի ջուր, առ ի բառնալ զհոտն. ապա արկանեն ի ջուր աղի, որ տեւէ մինչեւ յաշուն, իսկ զարմատ նորա մինչդեռ է ի գետնի՝ ընդ մէջ հատեալ՝ դնեն անօթ առ նովաւ, ի հաւաքել զկաթնանման հիւթ նորա (որ կոչի Բողիճ), որոյ հոտ զօրաւոր գոլով սաստիկ, ի գործ ածեն հովիւք ի սատակումն որդանց դմակաց խաշանց»: — Մշոյ կողմերում գտուի, որոյ երկըրցի մի (Մէհէրեան Հ. Պօղոս), Բազմաստեղն և մարդաչափ բարձր բոյս գրած է, կլորակ դեղին ծաղկըներով. տերեւներն նման Սամթի և հոտաւէտ. յաղջուր դնելով՝ ձմեռուան ուտելիք պատրաստեն։ Յիշուի և ի հիւսիսային արեւելեան Հայս և ի Պարսկահայս՝ յատուկ Ստեպղինի նման, Լ. Cau. Daucoides. — Տարբեր բույս է՝

== 365. Բողոյ տակ. ==

Զոր յիշէ հին Բժշկարանն ուրիշ դեղոց հետ. Գալիենոսի բառից մէջ զուգուի Ակըրկարհայի, և սա այլ Իգաբողի. յետինս՝ բարդուած անուն ըլլալով՝ կու վայլէ, որ այդ ազգ բուսոց սեռական անունն ըլլայ պարզն, այսինքն՝ Բողն, և է Լ. Pyrethrum, Փ. Pyréthre. Ար. Աքէրքարհա, զոր Ամիրտ. գրէ. «Յակրկարhայ (և կ’ըսէ), որ է Վայրի Տարղօնի ն տակն. և լաւն այն է, որ պինտ լինի, սպիտակգոյն լինի… լաւն այն է, որ սուր լինի և այրող լինի. և ոմանք ասեն, թէ Հոռմի Տարղօն ն է։ — Դարձեալ գրէ հաստատութեամբ, թէ. «Ինքն Վայրի Տարղունին տակն է. յորժամ բերանտ առնուս՝ մրմռայ. աղէկն ի Մաղրիպու գայ»: — Շատ և շատ տեսակ դեղերն և օգուտներն այլ յիշէ, ինչպէս և Պէյթար. սա իր առանձին փորձերն և զանազան տեղ անձամբ փնտռելն և գտնելն այլ պատմէ, և Բողի իւղ ն ալ յիշէ։

Այս բուսոյ շատ տեսակներէն՝ Պտղաւէտն՝ P. Fructiculosum գտուի ի Ծանախ, Կեսարիա. — P. Sericeum ի Ռ–Հ. — P. Nivale ի լեռնակողմանս Մշոյ. — P. Roseum ի Ռ–Հ. — P. Aucherianum ի Մէզրէ, Բաբերդ. — P. Pelustre, յԱրտահան, Մուշ. — P. Sorbifolium ի Ճիմիլ լ. — P. Parthenifolium ի Ռ–Հ. Ճիմիլ լ. Փալանտէօքէն լ. — P. Balsamita ի Բաբերդ, Թէք տաղ լ. Գարապաղ, — P. Cadmeum, յԱմիդ, Սեւերակ. — P. Uniflorum ի Խոյ. – P. Millefoliatum (Հազարաթերթեան), որ և Հայկական կոչուած է, ի Կարին, Վարաժնունիք, Գարապաղ։ — P. Myriophyllum (Բիւրաթերթ) ի Նախճաւան. — P. Vulgare, ի Մուշ, Գարապաղ, Մարզուան. — P. Canescens ի Քէմէրլիւ Երեւանայ. — P. Argenteum, ի Բերդագրակ. — P. Tomentellum ի Բաղէշ. —P. Bourgæi ի Բերդակ Բաբերդու. — P. Tabrisianum ի Սէիտապատ Դաւրիժու:

== 366. Բողաղ? ==

Յիշուի Բարդող լերան (Թաքալդու) կողմերում, բայց ինչպէս ըլլալն չէ բացատրուած։

== 367. Բողբոջ կամ Բողբուճ. Բխբուճ. ==

Գետնախնձորներու ազնուագոյն տեսակն. Լ. Tuber. Փ. Truffe. Թ. Տօմալան. Պ. Ար. Քամահ կամ Քէմաթ ըստ թարգմանչին Պէյթարի, որ երկար գրէ իր օգուտները, իսկ Ամիրտ. համառօտ. «Թէ զջուրն յաչքն քաշես, զկապն (կոպ) ուժով առնէ, զաչքն սուր առնէ, և աչաց սպիտակին ճլէ տայ… Ասէ Պտ., թէ Քամահն շատ ցեղ է, մէկ ցեղն Ղաւշանա ն է, և մէկ ցեղն Քիշնիշն է»: Ղաւշանա կամ Ղօշինա, ինչպէս գրէ ի կարգին՝ Փտրի հետ, որ է Մանթարն կ’ըսէ. «Եւ Իպն. ասէ, թէ յԵրուսաղէմայ կու գայ, և անդ շատ կու լինի. և ի հօն Պկուշիա կ’ասեն. և յորժամ չորնայ՝ կապայ կու լուանան. և թթու կ’ուտվի… և հանց հով չէ որպէս զՔամահն, որ պեղծ խըլտ ընծայէ»: Պկուշիայի տեղ տպագրեալ Պէյթարի բառն է Քէրսէնա բայց թարգմանիչն համարի զայս ոչ Tuber, այլ Lycoperdum, Փ. Lycoperde կոչուած Սունկ. Թ. Ա. Շահմէթ իւլ-արզ (Գետնի ճարպ). — Մեր երկրին սահմանաց մօտ՝ Ամդայ կողմերում յիշուի ազնիւ Տօմալան։ Եթէ ոչ նոյն՝ նման պիտի ըլլայ այսոր՝ Ատոլն, զոր յիշած եմք: — Վաստակոց գրոց բառերը մեկնելով Գէորգ Պալատցին՝ Քիմէ բառին համար Թ. Տօմալան կ’ըսէ. մեր հին Բժշկարանն այլ Քիմէն զուգէ Խորենացւոյ աշխարհագրութեան յիշած Գերերի ին: Տե՛ս զայս:

== 368. Բողիկ. ==

Նոյն կամ նման Բողոյ (թիւ 364), ուտելի Ժախ կամ բանջարեղէն մի, յիշուի այլևայլ կողմերում. Բժշկարան մի կ’ըսէ Թ. Չաշուր? կոչուի։

== 369. Բողկ. ==

Raphanus Լ. Փ. Radis. «Ար. Ֆիճլ ասէ (կամ Ֆոճըլ) և Պ. Թուրփ. և ինքն երկու ցեղ կու լինի, մէկն վայրի է, որ է Աֆիուս? (Աֆրուզ?), Պ. այսոր Թարպուզ կ’ասէ, և մէկ ածվոցն է. լաւն այն է… Բողկին ձէթն օգնէ նամազին (կեղ, քոս) և քալաքին (երեսի մշուշ): Ասէ Պտ., թէ այն որ վայրի՝ ուժով է ամենայն դիմօք, քան զածվոցն… Եւ հունդն՝ զմազն սպիտակ առնէ՝ և զձայնն կու բանայ, և թէ կերակրէն յառաջ ուտեն՝ չթողու, որ կերակուրն ի խռչակէն ի վայր երթայ և անցնի, փսխել կու տայ. և թէ կերակրէն յետեւ ուտեն՝ մարսէ, և ստամոքաց զպալղամն կու կտրէ… և ջուրն գինով օգտէ օձափարին. և թէ կորն խայթէ զմարդն, յայն պահն Բողկ ուտէ՝ զէն չայնէ, և եղն օգտէ ոսկրացաւութեան… Եւ ասեր են, թէ զԲողկն առանց տերեւի ծեծեն և առնուն ի ջրէն տասն դրամ և անօթից խմեն, զմեծ և զփոքր քարն հալէ և հանէ ի բշտէն. այս փորձած է… Եւ թէ զծայրն կտրես և զմէջն փորես և վարդի ձէթ տաքցընես ի մէջն և ի յականջն կաթեցընես, զցաւն խաղեցընէ… Եւ թէ զմէջն փորես և չորս դրամ շողգմի հունդ ի մէնջ դնես, և զԲողկն խմորով ծեփես և ի հահանդ կրակ թաղես մինչեւ եփի, և տաքցընես եղկ՝ և երեք օր խմես անօթուց, զքարն հալէ. փորձած է»: Այսպէս և աւելի բժշկական բաներ կու գրէ Ամարտոլվաթ։

Բողկի բնութեան համար Վաստակոց գիրքն կ’ըսէ (Գլ. ՁԹ), թէ Շողգամի և Կաղամբի պէս «քարշող են գիջութեան և ապականեն զայգին, (որոյ մէջ) ամենևին չէ պարտ ցանել»։ Իսկ Բողկի մշակութեան համար այլ գրէ (Գլ. ՄԾԹ). «Եթէ կամիս, որ Բողկն մեծ լինի և գեղեցիկ, երկու թիզ փոս արա վարսամով (ցից), և յարդ և հող լից սակաւ մի, և սատրեա (զատէ իրարմէ), կամ զհունտն անդ դիր. նա Բողկին ցըցին օրինակաւն լինի». յետոյ խօսի Բողկի օգտից վրայ՝ ըստ Բժշկարանաց. «Որ ի սէվտայէ նեղհոգուկ և թալուկ ունենայ, խաղաղեցուցանէ… Եւ որչա՜փ գովեմ, երբ գովելի է, զի ով առնու զջուրն նորին և զձեռսն օծանէ, և զօձն բռնէ և զկորն, նա չկարէ խայթել. և թէ ոք զԲողկն ի վերայ կորի դնէ՝ սատակի: Եւ իւրն ահոկն (վնասն) այն է, որ զակռայքն և զձայնն աւերէ»:

== 370. Սեւ Բողկ. ==

Յիշէ զայս Բժշկարան մի՝ առանց բացատրելու զանազանութիւնը։

== 371. Բողկուկ. ==

Երկայն բարակ թելանման ճիւղերով բոյս կամ բանջար մի, որոց ծայրն մանրիկ սպիտակ ծաղկանց փունջ մի է, տերեւներն կէս մատին երկայնութեամբ, նեղկուկ և ցանցառ: Ուտելի է, և համին համար այսպէս կոչուած է: Ազգակից համարուի Շողգմուկի։

== 372. Բոմբոզ կամ Բիւմբոս. Բամպոզ. ==

Տեսողք ի Հայս և ի Կիլիկիա վկայած են, այլ չեն բացատրած. նոյնպէս և Սէր Բամպոզ, զոր յիշէ մէկն:

== 373. Բոշխ. ==

Խոտեղէն մի թելի պէս բարակ և սուր տերեւներով, փնջաձեւ մանր ծաղկով անասնոց և թռչնոց ուտելի նա. և ոտք տաքցընելու համար կօշկաց մէջ դրուի, անոր համար Թ. կոչուի Այագ օթի։ Ծանօթ է ի Կարմիրք, Խոտուջուր: — Այս բոյսերն Լ. Carex կոչուին. Փ. նա և Laiche. յատուկ Բոշխ տեսակն C. Davaliana. Մեծագույն տեսակն այլ կոչուի Ձիաբոշխ։

== 374. Բոշնակ. ==

Որ և Ասոր՝ ըստ Ստ. Ռոշքեան. «Խոտ է, որ յԱսորեստանէ բերի». անուանի Լ. Singidium: Այս անուամբ յիշէ Պէյթար, և տեսակ մի Ստեպղին է, կ’ըսէ, աւելի բարակ և լեղի, ճերմակ արմատով. յԱսորիս և ի Կիլիկիա կ’աճի, ուր ինքն գտեր է ի Սատալիա և նմանցընէ Գազարի։

== 375. Բոր. ==

Գառանց և այծուց ախորժելի խոտ, որոյ հատերուն մէջ մանրիկ ոջլի նման տիզեր կ’ըլլան, անոր համար Թ. Պիթ օթու (ոջլախոտ) կ’ըսեն։

== 376. *Բորկոնիմ. ==

Եբրայերէն բառ (Պարքանիմ), Յ. թարգմանիչք այլ Հ. այլ՝ պահեր են նոյն անունը (ի գիրս Դատաւ. Ը. 7. 16), ուր կ’ըսուի, թէ Գեդէոն սպառնացաւ և իր հակառակորդները փշոց և Բորկոնիմայ վրայ քաշելով սպանեց, որ էր տեսակ մի Դժնիկ:

== 377. Բոցտան Ծաղիկ. ==

Թ. Փէյղամպէր տիւյմէսի. թուի երկայն և օղ-օղ կամ հանգոյց-հանգոյց, զի տղայք այսով պսակ շինեն, կ’ըսէ Բառագրողն (Պատկ. Գ. 133):

== 378. Բուբու. ==

Դեղին ծաղկով խոտ մ’է՝ ըստ Մանանայի (եր. 142)։

== 379. Բութ? ==

Բժշկարան մի կ’ըսէ. «Շամի (Դամասկոսի) Բութ ն, որ է Հոռոմ Բութ ն»՝ առանց բացատրութեան։ Տե՛ս և Բթակ։

== 380. Բուխտակ. ==

Երջանիկ Արաբիոյ ծաղկանց կարգին յիշուի յԱշխարհագրութեան Խորենացւոյ:

== 381. Բուտ. ==

Վայրենի ծառոյ մի ողկուզաձեւ մանրիկ հատերով պտուղ, զոր աղջրով թթուեցնելով կ’ուտեն. (Մանանայ, եր. 162)։

== 382. Բուրաստան. ==

Անշուշտ անուշահոտութեանն համար այսպէս կոչուած, որու վկայէ և Սալաձորեցին, առանց ձեւը կամ գոյնը բացատրելու, թերեւս կարմիր նշանակէ, ըսելով.

«Բուրաստան ծաղիկ մի կայ, վարդ է շարեր հետ Բանգերուն

Կարմիր խնձոր թագաւորաց, ոսկի բուրվառ է խնկերուն»։

Երգոյն ուրիշ օրինակք անունը գրած են Բուրազան կամ Բոզան:

== 383. Բուրդի ծառ. ==

— Տե՛ս Դարիսվար։ 

== 384. Բուրեմ? ==

Շատ անուշահոտ կամ սաստկահոտ ծաղիկ մ’է. Ար. Պուխուր Լալէ կոչուի. Թ. Քիւնլուկ չիչէկի։ Այսչափ գրէ մեզ տեսող մի յարեւմտեան Հայս։

== 385. Բուրճինիճ? ==

Նորահնար բառ (որմէ՞) ի նշանակել զկեղեւ Cascarilla կամ Cinchona ծառոյ, որ է տեսակ կամ նման ջերմահալած Կինկինայի (Quinquina)։

== 386. Բոքի. ==

Կակուղ կամ խոտեղէն մեծ բոյս, որ ծառաձեւ կ’աճի և կու հաստընայ, դեղին ծաղիկ ունի մազի պէս բարակ թելերով. դալարութեան ատեն անասնոց կեր կ’ըլլայ, չորցած` մարագներու և հիւղերու տանեաց ծածկոյթ։ — Ոմանք Բոքի անուամբ Խռնդատը կ’իմանան:

== 387. Բռնչի. Բռնչենի. ==

Պտուղն այլ, որ Յունապի գունով և փոքրիկ է, Բռինչ. տերեւն նման Վարդին. համն անոյշ, ախորժելի տղայոց. Թ. Չաթլանկուճ։ Գալիենոսի բառից մէջ կան քանի մի անստոյգ և խանգար բառեր, որ այսոր զուգուին. Նաբակ (Ար. Նըբըկ), Քօնար? Կալալ: Եթէ ասոնք անծանօթ են, կան շատ հայերէն անուններ, որ այս հասարակ կամ ոչ շատ պիտանի ծառոյն կու տրուին, շատ հեղ նոյն համարելով ընդ Բեւեկնոյ, որպէս յիշեցինք (թիւ 337) և ընդ Բդումի, հարկաւ թէ ոչ նոյն, այլ իրարու շատ նման ըլլալով, զոր չկարենալով մենք որոշել, յիշեմք յաջորդ անուան տակ։ Թէ ոչ մի եւ նոյն՝ այլ մօտ ազգակից է Բռնչին ընդ Լդդենւոյ (զոր տես), երկուքն այլ Լ. Celtis, ետքինն C. Australis, կոչուի, իսկ առաջինն C. Occidentalis, իբր հար. և հիւս: — Ոմանք Վայրի Կեռասենի համարին զԲռնչին։

== 388. Բտում. Բդում. Պտում. Բուտում. Պուտմ. ==

Ինչպէս տեսանք (թիւ 337) Ար. Հապ ըլ-Ղատրա կամ Խազրա զԲեւեկն նշանակէր՝ ըստ Բժշկարանաց ոմանց. նոյնք գրեն դարձեալ. «Հապ ուլ-ղատրա, որ է Չիտլաղուճ թուրքերէն, և հայերէն Կապուի ասեն, որ է Բուտումն, որ է Վանն»։ Ամիրտոլվաթ Ար. Զարու կամ Զիրու, բառին ներքեւ ստորագրէ. «Զարու էգ և որձ Պուտմ ասեն. լաւն այն է, որ կանաչ լինի… կապող և չորացնող է. օգտէ բերնին ցաւուն և ակընջին, և զարտեւանունքն բուսցընէ՝ իր ծառին մոխիրն. և իր ձէթն զերիկամն տաքցընէ… և զքարն կու հանէ, և իր միրգն լուծում կու առնէ… և թէ զձէթն խմեն՝ զկռնըկին ցաւն տանի, և ոսկրացաւութեան օգտէ, բայց զստամոքն վատուժցընէ… Իպն. ասէ, թէ ի լերունքն կու բուսնի. ծառ-մն է, ի Կաղնու ծառ կու նմանի, և հաստ ծառ է. և միրգն Մանակոշին (Բեւեկնոյ) միրգին պէս կուզ-կուզ լինի, թէ աղէկ հասնի՝ տերեւն և միրգն ծեծեն և զեղն հանեն և օծեն յանձն, զքամին ի յանձնէն հանէ. և թէ զծառն այրեն և զգործելին լոսեն և ի վերայ խոցին ցանեն, օգտէ Աստուծով», — Ամիրտոլվաթ ըսածներն ըստ մասին Պէյթարէն կ’առնու, իսկ սա կ’որոշէ զՊտումն ի Բեւեկնոյ, ասոր տերեւոց ծայրն կարմրուկ կ’ըլլայ կ’ըսէ, որ յետոյ պտղոյն պէս աւելի կարմըրնան. կու յիշէ և խէժն, որ ինք իրեն կու ծորի քիչ-քիչ: Թարգմանիչն կ’իմացընէ, որ եւրոպացի գիտնականք այլ նոյնացուցեր են զԲեւեկնին և զԲտումն, բայց հիմայ այս ետքինս ճանաչուի Լ. Lentiscus Փ. Lentisque. — Դառնալով մեր լեզուի hոմանիշ բառից` նախ յիշեցընենք, որ Բռնչին այլայլեալ հնչմամբ ըսուած է և Փղնջքի, իսկ ծառն կամ իր ազգակիցքն կ’ըսուին Հերձի, Շշի, Նորգենի, Մահլապի, զորս տես ի կարգի անուանցն. այլ և Լեվշոր և Լտուտ, գոնէ պտուղն այս ետքի անուամբս, որպէս և Պուկնուկ։ — Ար. Բատում կոչուի և Պիստակն Պաղեստինու. Pistacia palestina.

== 389. Բրաբիոն. ==

Յայտ է մեր լեզուագիտաց, որ այս յոյն բառս՝ Βραβειον շատ հեղ նշանակէ պսակ կամ վարձ յաղթութեան, ինչպէս կ’երգէ Շարականն. «Ընկալեալ զբրաբիոնն յաղթանակ նահատակաց». կամ Գանձն.

&lt;poem&gt;«Հրեշտակապետին բերեալ Բրաբիոն Կուսին,
Նշան յաղթութեան կրից աշխարհի». — ևայլն.&lt;/poem&gt;

ըստ այսմ Լ. Præmium. Փ. Prime. Եւ որովհետեւ ինչպէս ի վկայութեան Գանձին (գոնէ մեր ազգի աւանդութեան մէջ)՝ հրեշտակին երեւնալն առ Ս. Աստուածածին՝ թէ՛ Աւետմանն ատեն, թէ՛ ի Ննջմանն, ձեռքում ծաղիկ մի նկարուի, ոչ միայն ծաղիկն Բրաբիոն կ’ըսուի, այլ և յատուկ ծաղկի մի անուն համարուի Բրաբիոն, կամ նոյնն Մարեմայ ծաղիկ կոչուի, նա եւ առ օտարս՝ ըստ որոց է և Լ. Sanamunda, կամ Geum urbanum, և ըստ Տուռնըֆորի՝ Caryophyllata, իբր մեխակահոտ։ Ղփտիք՝ Բրաբիոն անուանեն Թ. Հիւսնիւ-Եուսուֆ — ըսուածը (Յովսէփ Գեղեցկի ծաղիկն), որ ըստ Ամիրտոլվաթայ է Հայոց Վառվռուկն, թէ և ուրիշ տեղ կ’ըսէ. «Հուսնի Իւսուֆ, որ է Բաղեղն, որ ի ծառերն կու փաթթվի»: Հիմայ ոմանք ի մերոց համարին, թէ Բրաբիոնն է սպիտակ Շուշանն, ըստ որում՝ աւետաբեր Գաբրիէլ հրեշտակապետին ձեռքում այս ծաղիկս կու տրուի. այլք ա՛յլ տեսակ ծաղիկ, ինչպէս Շահխաթունեանն կ’ըսէ, Բջնոյ Չորուտ ձորակին մէջ բուսնի Մարեմ ծաղիկ մի կամ Բրաբիոն. ցօղունն երկու կանգնաչափ, շատ անուշահոտ, զոր եռացընելով ջըրի մէջ կողացաւութեան (զաթլըճամ) դեղ կ’ընեն. և Թ. Զանթափ կոչեն այս ծաղիկս: Տուռնըֆոր յիշէ այս ծաղիկս ի Բարձր Հայս, այլ և ի Դ Հայս. յիշուի և յԵրեւան գաւառի, ի Համշէն, և այլն։ Սալաձորցին ուրիշ յարգի և անուշահոտ ծաղկանց մերձաւոր ընելով կ’երգէ.

«Մուրտն ու Սուսամն և Բրաբիոն՝ հասրաթ են թէ զիրար տեսնուն»։

== 390. Բրինձ. ==
— Տե՛ս Որիզ:

== 391. Բրինձ ծաղիկ. ==
Մանրիկ և անուշահոտ ծաղիկ մի՝ ըստ Սեբաստացւոց:</text>
      <sha1>oigmvqxvxlgas074rk55jrwzk0irte5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397254</id>
      <parentid>397249</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100820" sha1="4o97lo74tnmp685vk0mkkqk1kvydryn" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ա|Ա]]
|next = [[Հայբուսակ/Գ|Գ]]}}

== 270. *Բաբունաճ կամ Պապունիճ. ==

Տե՛ս Գետնախնձոր կամ Երիցուկ։ — Ըստ ոմանց է Լ. Achillea fragrantissima.

== 271. Բագաւորդ?. ==

«Մանր Երնջակի տակ» է, կու գրէ բառգիրք մի, և ի Լ. Baccaris, որ ըստ առասպելաց նուիրեալ էր Բաքոս դից:

== Բադդկենի ==
— Տե՛ս Բաթկենի։

== 272. Բադըռանկ. ==

Մեծ և լեղուահամ լիմոն՝ ըստ Քալանթարեանի։

== 273. *Բադիան. ==

Պարսկերէն բառ է ﺒﺎﮟﻴﺎﻦ Մխ. Հերացի յիշէ (եր. 78. 122). «Բադիանի հունդ, որ է Ըռզիան», կամ Ռազիան. Լ. Fœniculum. Փ. Fenouil. Տե՛ս Ռազիան։

== Բադրուճ.==
Տե՛ս Պատրուճ կամ Պատրիճ։

== 274. *Բազբազ. ==

Որ սովորաբար Պասպաս գրուի, բայց լաւագոյն անունն է առ մեզ իլ։

== 275. Բազդ?. ==

Տե՛ս Դառնուշ. 

== 276. Բազուկ. Բազկիկ. ==

Վաստակոց գիրքն (ՄԿԱ) նոյն համարի զԲազուկ և զՃակնդեղ, սակայն թէ և ազգակից՝ այլ տարբեր տեսակք են. առաջինն կոչուի Լ. Beta. Փ. Bette. երկրորդն Լ. Beta Rapa. Փ. Betterave. Ամիրտ. Բազուկի համար կ’ըսէ. «Արապն՝ Սիլխ (Սիլք ﺴﻟﻖ) և Հոռոմն Սեւքլօն (Տեւտլիոն, Τέυτλιον) ասէ. և ինքն երկու ցեղ է, Կարմիր և Սպիտակ. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի… և տերեւն կ’օգտէ կրակին այրածին, և զուռէցն կու տանի և կու բանայ, և զշտերն այլ կու բանայ. և ինքս սավտայի բնութեան մարդ չէ աղէկ», և այլն: — Ուրիշ Բժշկարան մ’այլ կ’ուզէ, որ աղէկ Բազուկն ոչ միայն սպիտակ ըլլայ, այլ և տափակ, իսկ Վաստակոց գիրքն՝ Սպիտակ և աղւոր ընելու համար «Պախրէից աղբ ա՛ծ ի վերայ, կ’ասէ. նոյնպէս և զԿարմիրն ի յիւր ոճն շլինէ՝ պախրէից աղբն»: — Ինչպէս շատ բանջարեղինաց՝ այսպէս և այսոր այլ կայ Վայրին, կամ Լեռնային Բազուկն, ըստ Ար. Սիլխի ճապալի, որոյ համար գրէ մեր հեղինակն. «Սիլխ ճապրի և Սիլխ պարրի ասեն, որ է Վայրի Բազուկն. և իր տակին Հալիմու ասեն (Յ. ˇΑλιμος) և ինքն Չալթալն է, և Պ. Ազատտարու ﺍﺯﺍﮟﮟﺍﺮﻮ, կ’ասեն, և Հալմօթ այլ կու ասեն», և այլն։ — Թէ և հասարակ բոյս է Բազուկն, բայց քանի մի տեսակ զանազանուած է, որոցմէ ի Թ–Հ. նշանակուած են, B. Trigina և B. Lomatogona, իսկ B. Macrorrhizza ի (Հեր) Խոյ:

== 277. Բաթկենի. Բաթտուկ. Բադդկենի. Բադկենի. ==

Երկու ցեղ բոյս կ’իմացուի այս անուամբ. մին է Գայլխոտն, զոր տես ի կարգին, և որ օտար անուամբ կոչուի Շքութր, ինչպէս գրէ հին Բժշկարանն. «Շքութրի ունտ, որ է այն Բադդկենին, որ լինի յայգիքն». Վաստակոց գիրքն այլ (ՅԳ) բուսոյն թելանման մասերը կ’անուանէ Բադկենոյ հեր (մազ)։ — Միւս համանուն բոյսն կարծուի Կնձնի ծառն. և անշուշտ այսոր հիւթն է յիշեալն ի Բժշկարանի՝ Բադկենոյ Խէժ։

== 278. Բալախ. ==

Ըստ Ամիրտ. է Օշնան. ուրիշ մ’ալ կ’ըսէ. «Օշնանին խոտն, և ինքն Սիսռան նման է»։ Նման և ոչ նոյն. այլ ըստ Ստ. Շէհրիմանի և ըստ վկայութեան տեսողաց և լսողաց ի Հայս, է տեսակ մի Պրտու կամ Կնիւն, որով կու հիւսեն նստոց, սփրիդ, և այլն։ Այս բառս, որ սեմական լեզուաց սեփական թուի, Ս. Եփրեմի գրոց թարգմանութեան մէջ գտուի, և անպիտան խոտ կամ չնչին բան մի նշանակէ. և Քրիստոսի վասն Յովհաննու Մկրտչի ըսածին համար. «Զի՞նչ ելէք յանապատին տեսանել, Եղէ՞գն շարժուն ի հողմոյ», կ’ըսէ. «Ոչ էր նա Եղէգն Բալախ»: Ուրիշ տեղ մ’ալ (Մեկն. Ելից). «Փոխանակ այնր, զի ասէ սակաւ հացիւս, հեբրայեցի Բալախ հացիւս՝ ասէ»: — Լ. Salicornia. Փ. Salicorne անուան պատշաճի, և յատկապէս Խոտեղէն կոչուած տեսակին, S. Horbacea, որ ճանչցուած է ի Կեսարիա, ի Հր. Կովկաս:

== 279. *Բալախուր?. ==

Այս անունս յիշուած չէ առ մեզ, այլ նման է Հ. բառից։ Ար. նշանակէ տեսակ մի Ճանկիկ. (Chèvrefeuille), Լ. Lonicera Iberica.

== 280. Բալասան. ==

Ծանօթ յարեւելս և յարեւմուտս՝ անուշահոտ իւղոյն անուամբ, որ մասամբ զըտուի իր ծառէն. «Որ է ինքն Մեռոնին ծառն, ըստ Ամիրտ. որ ֆռանկն Պալսամի ասէ (Balsamum). ինք ծառ-մն է, որ ի յԵգիպտոս կու բուսնի. նմանի ծառն ի Փշատի ծառն, և ի ոստերուն եղ կու ելանէ. էգ և որձ կու լինի. լաւն այն է, որ անուշահոտ լինի… Իպն (Պէյթար) ասէ, թէ, իր փայտն երկըթով ճեղքեն, և եղ կու ելանէ… և թէ զայս ձէթս ի կաթն կաթեցընէ՝ մակըրդի. և թէ կաթով խմես՝ զմահացու դեղն խափանէ։ Եւ ասեր են հին բժշկապետքն, թէ Բալասանին եղն ուժով է, քան զհամն, և հապն ուժով է, քան զփայտն… Ասէ Պատէհին, թէ… տերեւն նման է Սազապի տերեւին, և այլ սպիտակ է. և իր տեղացն անունն (յԵգիպտոս) Այնի շէմս կ’ասեն (Ելիուպօլիս, Արեգ քաղաք), և Պատի–հունէյնի այլ ասեն»: — Մեր նպատակէն օտար համարելով Բալասանի իւղոյն վրայ զանազան գիտելիքն, յիշենք միայն արեւելեայց նա և Արաբացւոց ոմանց աղուական աւանդութիւնը, թէ Բալասանն անուշահոտ՝ այլափոխութիւն մ’է այն ջրոյն, որով Տիրամայրն՝ Յիսուսի մանկան հագուստը լուանալով՝ թափեր է։ — Ուսումնականք հիմայ փոխանակ Բալսամոն անուան՝ կ’ըսեն Amyria Gileadensis, իբր՝ Զմուռս Գալաադու։ — Իւղաբեր ծառէն զատ կայ նաեւ,

== 281. Բալասան Ծաղիկ. ==

Ծանօթ մեր հայրենի հողուն վրայ այլ, և երգողին եւս (Սալաձորեցւոյն), որ կ’իմացընէ ոչ մի, այլ շատ տեսակ ըլլալն, ըսելով.

&lt;poem&gt;«Այն Պալասան ծաղիկն որ կայ, երամըն մեծ (կամ շատ) է Ամիրնուն.
Մեռոնին մակարդն այն է, որ կու կարդան մէջ գրքերուն»:&lt;/poem&gt;

Միթէ Ամիր կոչածն՝ վերոյիշեալ Լ. Amyris է՞, թէ մանաւանդ նոյնանուն Balsamita կոչուած ծաղիկն, զոր Պէյթար ալ յիշէ Ահլեալ գոսդա անուամբ, իբր համեմային սուր անուշ հոտով բոյս մի, կանաչ ու ճերմակ գունով, զոր տանց պարտիզաց մէջ կու դարմանեն, և Թրընջխոտի տեղ կու բռնէ (Մելիսա), քան զայն զօրաւոր է:

== Բալատուր. ==

Տե՛ս Պալատուր, վասն զի աւելի Պ տառիւ գրուի:

== 282. Բալենի. Բալի. — Նալկապ Բալի. ==

Որոյ պտուղն է Բալ. Այս անուամբ հիմայ ընդհանրապէս կ’իմացուի քիչ մի թթուահամ տեսակն Կեռասի, Թ. Ֆիշնէ, իտալերէն Visciola. Լ. Cerasus Griotta. Փ. Griotte, բայց շատ տեղ ի Հայս և ի գիրս՝ բուն Կեռաս ը, որ նոյն անուամբ կոչի յարեւելս և յարեւմուտս (տե՛ս Կեռաս): Ամիրտոլվաթ չի զանազաներ, այլ երկու անուամբք ալ նոյն մի պտուղը և ծառը ցուցընէ՝ վկայելով, որ զանազան տեսակներ ունի։ Առաջին անուամբ կ’ըսէ. «Բալի պտուղ, որ է Ղարասիա, որ է Կեռասն»։ Երկրորդը Ղարասիա բառիւ յիշէ, ինչպէս նաեւ Պէյթար. «Ղարասիս. Թուրքն Կեռաս ասէ, և Հայն Բալի պտուղ ասէ»: Պէյթար այլ յիշէ Կեռասի զանազան տեսակներ ունենալը, բայց առանձին անուամբ Բալ չի յիշեր. նոյնպէս և Վաստակոց գիրքն շատ անգամ յիշէ զԿեռասի ծառը, բայց և ոչ մի անգամ զԲալենի։ — Նալկապ Բալի կոչուի ի Խոտուջուր այն Բալին, որոյ պտուղն կարմիր ու ճերմակ է, ինչպէս կ’ըլլայ և Խնձորն, որ յարմար կամ անյարմար՝ Երգ երգոցի մէկ խօսքով՝ Եղբօրորդի ըսուած է յոմանց։

== 284. Բակլայ. ==

Ծանօթ ընդեղէն, նոյն անուամբ կամ Պաքիլա Ա. և Թ. ﺒﺎﻘﻟﻰ նաեւ Ալ-Ֆուլ ﺍﻟﻔﻮﻞ, իսկ Լ. Faba. Փ. Fève. «Լաւն այն է, կ’ասէ մեր հեղինակն, որ Նապտի լինի կամ Մըսրի, և շուտ եփի, և խոշոր լինի և գէր, և բնութիւնն մուհթատիլ է (բարեխառն) ընդ տաք և հով. բացող է. և զմանն յերեսացն տանի, և անձինն ճլէ տայ… և ինքն աղէ կերակուր է, և զանձն առողջ պահէ. և թէ քացխով եփեն՝ օգտէ… և իր կանաչ կեղեւն օգտէ բորին և քորին:… Ասէ Իպն., թէ զԲակլան հաւուն ուտեցընէն՝ այլ հաւկիթ չածէ. և զբակլան շատ ուտելն զհոգս կու յաւելցընէ. և թէ զիր ալիւրն նշի ձիթով խառնես և ուտես՝ օգտէ հազին և զաթլճամին, որ է կողցաւութիւն… Եւ լաւ եփելն այն է, որ կտվեն և ճղքեն և ապա եփեն, և աղով և հոռոմճիթով և Ծաթրինով և Քամոն և Տարչինի և Պղպեղ և Ֆութանաճ (Դաղձն) և Անճիտանով ուտեն, և ի վերայ Զանճապիլ սնուցած ուտեն»:

Հին Բժշկարանն այլ նոյնն և ուրիշ օգուտ ու վնասը գրէ. «Հով և չոր է: Դալարն՝ հով ու գէճ, պակաս կերակրէ, և յուշ երթայ ի ստամոքաց՝ և շատ քամի ձգէ ի ստամոք: Ծայթրինով՝ չձգէ խիստ, և կեր զինք՝ Պղպեղով, Վայրի Դաղձնով, Չամնով, Հոռոմ ձիթով և Նշի։ Եւ ինքտ սրբական է. և թէ վասն քամոյն չէր՝ իր ջուրն գարէջրի բան այնէր. և ինք աղէկ է հազի, կրծացվի՝ և որ ի տաքէ լինի։ Եւ լաւն՝ մեծ, սպիտակ և եգիպտացին, որ է Թրմուզն»։

Վաստակոց գիրքն շատ տեղ զԲակլայ յիելէն զատ՝ առանձին գլուխ մի (ԻԳ) այլ գրէ անոր մշակութեան. թերեւս ոմանց պիտանի ոմանց հաճոյ ըլլայ լսելն. «Ասացին ոմանք ի փորձականացն և հաւանեցան, թէ զԲակլայն ի գիջային և ի շաղախուտ տեղ պարտ է ցանել, զի թէ ի նօսր և ի չորային տեղ ցանես, նա մանր լինի և անեփ. և Բակլայն երբ ծաղկի՝ զանձրեւն խիստ ընդունի. նոյնպէս և զԲակլայն պարտ է թրջել և ապա ցանել, և մինչ թրջել կամենաս, ջուրն սակաւ մի նատրուն դիր. — նատրունն զերդ աղ է, և ի Մորայ գայ. — երբ հանց անես՝ նա Բակլայն մեծ գայ և եփուն լինի և լաւ։ Եւ գիտելի է, զի չէ պարտ զառաջնոց իմաստուն և փորձական արանց խրատուքն զանց առնել և հակառակիլ բանից նոցա, քանզի գրեալ են, թէ Բակլայն զմարդն մոռացկոտ և անմիտ առնէ. և աստի է յայտ, որ երբ զինքն զատ (կամ շատ) ուտէ ոք, նա զբոլոր գիշերն մինչ ի լոյս երազանայ»։ — Մխիթար Գոշ այլ քանի մի առակ գրած է՝ Բակլայի մեծութիւնը և տափակութիւնը ցուցընելով, յորում յիշէ, թէ «մարդիկ աղօրեօք ջախջախեն զիս», թերեւս ալիւր շինելու համար: — Նաբաթացւոց Մշակութեան գիրքն շատ երկար գրէ Բակլայի վրայ, յորում նշանաւոր է մեզ հին Յամբուշատ&lt;ref&gt;Տե՛ս յէջ 6։&lt;/ref&gt;վկայութիւնն, որ ըսեր է, թէ երբ մեր երկրի բնակիչք Բակլայ ցանեն (մեր հաշուով) յանուարի սկիզբները, մեծ և աղէկ կ’ըլլայ պտուղն և որդնահար չըլլար։ Նոյն հեղինակն խրատէ, որ Բակլայն ձկան հետ չուտուի, զի սուր ցաւեր պատճառ է։

Պիւթագոր փիլիսոփայի հետեւողք և այլք յարեւելս և յարեւմուտս՝ խորշէին Բակլայ ուտելու, պէսպէս առասպել կարծեօք. ոմանք այլ համարէին, թէ մեռելոց հոգիք Բակլայից մէջ մտնեն, կամ գոնէ յարաբերութիւն մ’ ունին. այսոր հակառակ քրիստոնեայք այլ հաստատեցին ի յիշատակի մեռելոց՝ Բակլայ ուտել կամ տալ աղքատաց, և դեռ այսպէս կ’ընեն տեղ-տեղ, Բակլայի տեղ ուրիշ բան այլ տալով, բայց միշտ Բակլայ անուամբ. մեր բարեսէր Լամբրունեցի Հայրն այլ՝ ոչ միայն քանի մի մեռելոց յիշատակի օրեր, այլ՝ «Սահմանեալ եմք, կ’ըսէ, յուրբաթի և ի չորեքշաբաթի 200 և 300 աղքատաց՝ հաց և Բակլայ բաշխել»։

== 285. Վայրի Բակլայ. ==

«Պախիլայի Ղպտի (ըստ Արաբ.). ի կանկնման (անշարժ) ջրերուն ի մէջն կու բուսնի. և իր երկայնութիւնն երեք թիզ կու լինի, և հաստութիւնն մատի մի չափ կու լինի. և գունն կարմիր կու լինի վարդի պէս. և թէ ծեծեն և խմեն ալիւրով՝ օգտէ լուծման և աղեց գաներուն (վէրք). և թէ տրորեն և խառնեն նշի ձիթով և յականջն կաթեցընեն, զծանրութիւնն տանի»։ Ի Պէյթարայ առած է Ամիրտ. այս և ուրիշ բացատրութիւններ. նա յիշէ, որ Եգիպտացիք կամ Ղպտիք՝ Ճեմասա կոչեն ջրային Բակլայն. Լ. Nymphæa Nelumbo: — Իսկ Ամիրտոլվաթ իբրեւ տարբեր տեսակ մի կ’ըսէ. «Պախիլայի Ղպտի -մն այլ (կալ), որ է Ճարմուuա»: Թէ սա և թէ Պէյթար շատ ուրիշ տեսակ Պախիլա կամ Պախիլաթ յիշեն, որոց շատն ոչ միայն տեսակաւ՝ այլ և ցեղով տարբեր բոյսեր են. աւելի մօտ տեսակներէն յիշենք «զ Պախլաթ ըլ-Եամանիա (որու) կանանչ և կարմիր այլ կու լինի որձան. և ի յԱմասիա՝ այս խոտիս՝ Թուրքք Փրփրեմ օնաշի (վայրենի) կ’ասեն. և լաւն այն է, որ դեռ հունտ չէ բռնել. և հունտն սեւ և մանր և պսպղուն լինի»: Ասիկայ է յունարէն Վլիտոն կոչուածն, Βλητον, որ նոյն ձայնով գրուած է և հայերէն. Փ. Blette. — «Պախլաթ ըլ-Ռամլ, — որ իրենն Աւզի Բակլայ կ’ասեն, այնոր համար, որ ի աւզոտ տեղեր կու բուսնի». Փ. այլ այսպէս կոչուի, Plante des sables.

— Տե՛ս և Գղգիղ։

== 286. Խոզի Բակլայ. ==

Ստ. Ռոշքեան նոյն համարի ընդ Բանգ կամ ընդ Աղուէշբանկ. Տե՛ս զասոնք։

== 287. Բակլախոտ. ==

Արտերու մէջ ինքնաբոյս խոտ մի է, նման Բակլայի, զոր Թ. կոչեն Եալան բակլայ:

== 288. Բակլուսին. ==

Այսպէս կոչուի, ըստ նոր գրողի առ մեզ, մահկաձև ոսկեգոյն ծաղիկ մի, զոր Պ. կոչեն 78, Զ էրնիշան (ոսկէնիշ), Թ. Այ չիչէկի։

== 289. Բահման. ==

Հայերէն Փշաքեղ կոչուի. տե՛ս զայս ի կարգին։

== Բաղասամոն ==
— Տե՛ս Բալասան: 

== 290. Բաղբակ կամ Բաղբար կամ Բաղբաղ. ==

Բժշկական բառգիրք կու ղրկեն առ համանիշն և զտագոյն հայերէն Ջրաբաբ: — Բաղբակա (Balbaka) կ’անուանեն Հնդիկք բրնձանման ընդեղէն մի, Eleusine՝ ըստ Բուսաբանից, և յատկապէս Eleusine Indica.

== 291. Բաղամ Փայտ. ==

Որ և Որդան փայտ, տե՛ս Մծղի։ Յիշուի յԱրուեստաբանական գիրս։

== 292. Բաղեղն. ==

Ծանօթ բոյս, որ կու պլլուի ուրիշ մեծ բուսոց (ծառոց) վրայ, պատերու վրայ և որ և է նիւթոյ. անոր համար Պատատուկ այլ կ’ըսուի. և ուրիշ անուններ այլ ունի թէ՛ մեր լեզուի մէջ և թէ՛ Արաբացւոց, և բայց նոյն իսկ անուանց շատութիւնն կ’իմացընէ բուսոց այլ տարբերութիւն, թէ և ունենան ընդհանուր նմանութիւն. սակայն դժուար է զանազանելն ըստ անուանց. այլ ըստ մեր կարելւոյն՝ հասարակ Բաղեղ իմանանք կոչուածն Ա. Գասու ս, կամ Ղուսուս՝ ըստ Ամիրտ. Լ. Hedera. Փ. Lièrre. Թ. Սարմաշուղ: Յիշեալ Ար. անուան տակ ստորագրելով մեր հեղինակն՝ յիշէ ուրիշ նոյն լեզուաւ անուններ այլ ըստ Պատէհինի, Ղայըսու, Հապ ըլ-Մասաքին, Մեծ Լապլապ, և ի մի խառնէ ասոնց յատկութիւնները։ Նախ ըստ Պէյթարայ կ’ըսէ. «Թէ ինքն ի քարերուն և ի պատերուն մէջն կու բուսնի և կու կպի. և Սինեայ որդին ասէ, թէ ինքն մեծ ծառ-մն է, սպիտակ և կարմիր կու լինի. և լաւն նորն է»: Յետոյ ըստ Պատէհինի Մեծ Լապլապին համար գրէ. «Իր տերեւն քան զՄանր Լապլապին մեծ է. ասոր ի Շիրազ Մարշա կ’ասեն. և ինքն շատ ցեղ է. և մէկ ցեղն Սպիտակ է, և մէկ ցեղն Սեւ է. և այլ պազի ցեղին Ղաս կու ասեն. և այն որ Սպիտակ է՝ միրգն այլ սպիտակ է, և այն որ սեւ է՝ միրգն այլ սեւ է և ի սեւութիւն կու քշտէ, և գոյնն զաֆրանի լինի… և երրորդ ցեղն այն, որ Ղաս կ’ասեն, ինքն թեթեւ է, և իսկի միրգ չի բռներ և չի բուսնիր, և ճղերն բարակ է, և տերեւն փոքր է», և այլն։

Լապլապ անուան ներքեւ այլ կու գրէ Ամիրտ. «Որ է Բաղեղն. ինքն կանաչ խոտ-մն է, տաքութիւն և չորութիւն կու քշտէ, կակղացընող և հալող է… Ասէ Պատ., թէ ինքն Ղարպուլն է և Ղարպուլան կ’ասեն, և ինքն Ղուսուսին ցեղերուն է, և Ճուլպուպ այլ կ’ասեն, և ի Շիրազ Հարշայ ասեն. և ինքն ուր բուսնի, քովեր կու բուսնի, յինքն կու փաթվի»։ Այս տեսակ Բաղեղան յարմարի Բառեղ անունն, և Լ. Convolvulus arvensis կոչածն, իսկ Սինայի որդւոյն (Աւիչենա) յիշած ծառն և Մեծ Լապլապն՝ Hedera Arborea.

Բժշկարան բառից հաւաքման մի մէջ գրուած է. «Հիւսնի Իւսուֆ, որ է Բաղեղն, որ ծառերն կու փաթթըվի», բայց նոյն գրիչն դարձեալ զնոյն Թ. անունը Վառվռուկի զուգէ:

== 293. Բաղմ. ==

Քթան նշանակէ՝ ըստ Կալհօկցի Տ. Պետրոսի:

== 294. Բաղինջ. ==

Յիշուած է աղցան կամ Թթուուկ ուտելի բուսոց հետ։

== Բաղշտակ. ==
— Տե՛ս Բաշխտակ։

== 295. Բաղջ. ==

Սեւհընտկի նման մանր հատեր ունի, զոր հացի վրայ ցանեն. ըսել է նոյն կամ նման Հացհամեմի։ Թ. Էքմէկ չէօրէկի. Պ. Նանէքիւնտ. տ. Արջնդեղ:

== 296. Բաղրջուկ. ==

Մոլոշի շատ անուններէն, թերեւս և տեսակներէն մէկն է, գուցէ Լ. Hibiscus Pentacarpus. Թ. Խուպազի մէլէք, որ թագաւորական Մոլոշ ըսել է։

== 297. Բաճիճ կամ Բաջիջ. ==

Այսպէս կոչուի որ և է ընդեղինաց մաշկային պարկն կամ պարկուճն, որոյ մէջ կ’ըլլան հատելն, բայց յատկապէս այս անուամբ կոչուի Լուբիայն։

== 298. Բամբակ. Բամբակենի. ==

Աշխարհածանօթ պիտանի բոյս, իր պտղէն շինուած զգեստեղէնի նիւթոյն համար, որով զուգակից կամ եղբայր Քթանի կըրնանք ըսել. դիտման արժանի է, որ այս ետքինին անուամբ կոչի Բամբակն արաբերէն Քոթն 80, կամ Ղուտն՝ ըստ մեր Բժշկարանաց. նոյնպէս Փ. Coton և Cotonnier. Լ. օտար անուամբ՝ Gossipium: Իտալացին ալ մերին պէս Bombace. որպէս և Թ. Փամպուգ, Արաբացի անուան տակ Ամիրտ. կ’ըսէ. «Բամբակն երկու ցեղ է. լաւն այն է, որ սպիտակ լինի». և բժշկական օգուտները յիշելով՝ կ’աւելցընէ. «Բամբակէ հալաւ հագնիլն՝ զանձն տաքցընէ և կակղացընէ, և խոշոր բամբակէ՝ զանձն ավաղցնէ. և հին բամբակն՝ զխոցերն յիստակցնէ և սրբէ. և կուտն զծաղկին (հիւանդութեան) տեղն կու յիստակէ և սրբէ»։ — Մխ. Գոշ առակաբանելով՝ Բամբակին բերնով կ’ըսէ. «Ես թէպէտ փանաքի և տկար (եմ), այլ բազմաշահ. ոչ միայն մեծատանց, այլ և աղքատաց, ի տածել, ի քաղել և ի գործել. և լինիմ հանդերձ՝ որպէս զասր՝ յոչխարաց, և զվուշ՝ ի կտաւէ, զմետաքս՝ յորդանց»:

Բամբակի մշակութիւնն որչափ տարածուած է մեր երկրին մէջ, մանաւանդ միջին և արեւելեան կողմերում, յայտնի է. յիշեցընեմք միայն, որ Ռուբինեանց ժամանակ՝ Կիլիկիոյ տաք կլիմային գլխաւոր բերոց և վաճառուց մէկն էր, և շատ կու խաւրուէր ի դուրս, մանաւանդ յԻտալիա, ասոր վաճառականաց ձեռօք:

== 299. Բամբակխոտ. ==

Այսպէս կոչուի Պոնտոսի կողմերում բարակ երկայն խոտ մի, որ ցորենի նման՝ բայց մաս-մաս բաժնուած հասկ ունի ծայրը. տափակ և ճերմակ բազմաթիւ հատիկներով, առանց մաշկի և մազի:

== 300. Բամբոզ կամ Բիւմբոս. ==

Ի Կիլիկիա և այլ կողմեր յիշուի ի տեսողաց և լսողաց, բայց մեզ չեն բացատրած որպիսութիւնը։

== 301. Բամիկ? ==

Արտասուակաթ աչքի դեղ գրէ Բժշկարան մի. «զԲամկին Կուտ ն այրէ՝ և դիր»: Կուտէն գուշակուի պտղատեսակ բոյս մ’ըլլալ։

== 302. Բան. ==

Խորենացւոյ Աշխարհագրութիւնն յիշէ յԵրջանիկ Արաբիա, և համարուի Լ. Myrobolanum. Փ. Myrobolan. Ա. Հալիլա կամ Հլէլիճ, 81. ծանօթ է աւելի իր համեմաւոր սալորանման պտղով՝ քան իր ծառովը։ Պէյթար չորս տեսակ կու յիշէ՝ Դեղին, Սեւ, Հնդիկ և Փոքր սեւ կամ Քապուլի։ Ամիրտոլվաթ յիշէ զՍեւն Հնդկին հետ և զՔապուլին. ասոր համար գրէ. «Հալիլայի Քապիլի. լաւն այն է, որ գէր լինի, և թէ ի ջուրն ձգես՝ ի տակն նստի», և այլն։ Իսկ Սեւին համար, «Պարսիկն Հալիլա Սիահ ասէ, և Ար. Հալիլամ ըլ-ասվատ ասէ. լավն այն է որ Հնդի լինի. և երկուքին այլ օգուտները կու գրէ։ Ուրիշ Բժշկարան այլ գրէ ասոր համար. «Ինքն ի Հնդկաց գայ, նման է սեւ Չամչի. աղէկն առողջն ի բան մտնէ»: Ուրիշ տեղ յիշէ և զԴեղինն. «Որ Ար. Հալիլաճի ասվատ կ’ասեն, և Պ. Հալիլայի զարտ, և Թ. Սարու Հալիլա կ’ասէ. լաւն այն է, որ գէր լինի և մսլի… Եւ ասեր են, թէ Հալիլայքս մէկմէկի փոխան են, և շատոք կու վկայեն այս բանիս»:

Հին Բժշկարանն անծանօթ անուն մի գրէ. «Բանի պտուղ, որ է Աղըզանտի հունտ», եթէ չէ Աղըշբանկ, ինչպէս գրուած է Բանկի համար (տե՛ս թիւ 304)։

— Այժմու բուսաբանք Բանին մէկ ազգը կու կոչեն Terminalia կա. Dracæna.

== 303. Բանբուշ. ==

Այսպէս գրուած է Սալաձորեցւոյն ծաղկանց երգոյն մէկ օրինակի մէջ, որ կըրնար ըլլալ վերոյգրեալն (թ. 300), բայց ստուգագոյն թուի Բաքռօշ։

== 304. Բանգ կամ Բանկ. ==

Երեք-չորս զանազան ցեղէ բոյսք կոչուած են այս անուամբ. մին՝ նոյն կամ նման յիշուած Աղուէշբանկի, որպէս կ’ըսէ մեր Հերացի բժշկապետն այլ. «Բանկի հունդ, որ է Աղվէշբանկ». Ար. Պէնկ կամ Պէնճ: Մէկ մ’այլ նշանակէ «Հնդի Կանեփն, որ է Ասրար», ըստ բառագրոց Ամիրտոլվաթի, զոր հաստատեն և ընտիր բառգիրք Փռանկաց (Լիտրէ). նոյն դարձեալ ի շալակ բառից Ա. տառի գրէ. «Առաւենդաւ? որ է Պանճն»։ Ուրիշ տեղ այլ կ’ըսէ, թէ Պէնճ Թ. Պանք օթի կ’ըսուի, և շատ մի օգուտները յիշէ։ Եւ դարձեալ. «Պանճ. ինքն խոտ է, և հունտն ի պտկներու մէջն է. երկու ազգ է, Սպիտակ և Սեւ. աղէկն սպիտակ հունտն է։ — Ասէ Գալիենոս, թէ օգտէ սաֆրային, և զարիւնն պակսեցընէ, և զանձն հովացընէ. և թէ զինքն ծեծես և մեղրով խառնես՝ զկիծն տանի. և թէ յերեսն քսես՝ զմանն տանի, և զմարդն թմրեցընէ»: — Այս ամենէն տարբեր և նշանաւոր Պանկ մ’ալ կայ, որոյ համար գրէ Ամիրտ. ըստ Պէյթարայ. «Ինքն կեղեւնի է, Եամանու կու գայ, և ի Մրտենու ճիւղն կու բուսնի, և հոտն անուշ կու լինի. տաք է և չոր է ի մէկ տարաճէն. կապողութիւն կայ ի յինքն, և իւր հոտն զըղեղն կ’ուժովցընէ, և օգտէ այն գլխուն ցաւուն, որ ցուրտ անցած լինի, և ստամոքին և լերդին լաւ է… Ասացել է Պտ., թէ ինքն Ումիղալիանին տակէն կու ելնէ. լաւն այն է, որ դեղին լինի և թեթեւ. և այն, որ սպիտակ է և գէր է` չէ աղէկ»։ Ում կամ Օմ-ղիյլեան ն՝ 82 է Լ. Mimosa gummifera, իսկ այս Եմէնի կամ Հնդկի Պանկն, զոր հին բժշկապետք Յունաց Նա՛սկաֆթոն, Ναςκαφθον, կոչեն, նոր գիտնոց քննութեան տակ ընկած է, բայց դեռ չեն կըրցեր ստուգել ինչ ըլլալը։ — Վերոյիշել Սեւ ու Սպիտակ խոտեղէնն է անշուշտ, որ իբր ախորժաբեր՝ վարդապետի մի բարոյական գրուածի մէջ կու հարցուի. «Բանկ կերա՞ր՝ վասն շատ ուտելոյ»: Թերևս այս ըլլայ և

== 305. Բանկէխոտն. ==

Զոր Ասար բժիշկ համարի Ղարամֆիլի պօստանի կոչուածն, որ թէ ըստ Պարսից և թէ ըստ մեր Բժշկարանաց՝ է Ֆարանճամուշկ ն, ի մեզ անդրադարձեալ Փաղանգամուշկ, որով և յիշեմք, բայց հարկ համարիմ այս տեղ յիշեցընել, որ Բժշկարանք մեր միաբան կ’ըսեն, թէ Դաղձն է. նոյնպէս կ’ըսեն, թէ և Ձագխոտն է. յայտ է, թէ նոյն ցեղի այլևայլ ազգք կամ տեսակք են. ինչպէս վկայէ և մեր հեղինակն Դաղձին համար, թէ երեք տեսակ է։ Մեր լեզուաւ շատ բառեր կան Դաղձի և Ձագախոտի համանիշք կամ քիչ զանազանեալ բոյսք, որոց դժուար է պատշաճեցընել օտար լեզուաց անունները, այլ ինչ որ հաւանական երեւի՝ նշանակեմք ի կարգի բառիցն. Բանկէխոտին յատուկ համարելով արեւելեայց Ղարամֆիլի պօստանին, իբրև տեսակ մի Ֆարանճամշկոյ։ — Անունով նոյն, բայց տարբեր բոյս թուի

== 306. Բանկի Ծաղիկն. ==

Յիշուած ի կողմանս Աղուանից, և նշանակէ Աղուաշբանկ:

== 307. Բանկուլակ. ==

Լուպիա հասարակ կամ տեսակ մի՝ ըստ Խոտաջրեցոց:

== 308. Բանպօտ. Բօնպօտին.&lt;ref&gt;Օրինակ մի գրոցն սխալ գրէ. «Բօնբօնին տակն, որ է Սորընջանն»:&lt;/ref&gt; ==

Երկբայելի կ’երեւէր անուանս ստուգութիւնն, եթէ ուրիշ նման անուն մ’այլ զայն չհաստատէր. Ամիրտ. գրէ. «Բանպօտին տակն, որ է Պասպայիճ ն, և «Հոռոմք Պոլուպոտիոն ասեն». երկու յոյն անուանքն եւս ոչ միայն համաձայն, այլ և համանիշ կըրնան ըլլալ, Յ. բառերով, Լ. Polypodium, Փ. Polipode, որ նշանակէ Շատոտուի, ինչպէս թարգմաներ և գրեր է Ստ. Ռոշքեան։ Ամիրտոլվաթ՝ Ար. Պասպայիճ բառին (83) ներքեւ կու ստորագրէ. «Ինքն խոտի տակ է կարմիր և ճուկումուկ (ծուռումուռ), և համն քաղցր է. աղէկն ֆստուխ լինի»։ Դարձեալ, Պէյթարի գրածէն համառօտելով կ’ըսէ, թէ «Ասոր Թաշթիոն կու ասեն (Բարբարոսաց լեզուաւ, Թէշթիուան 83), և Ասրաս ըլ-քալապ … քօք (արմատ) է զէտ Ակիր (տե՛ս թիւ 41). և ի մէկ քովն ի վար ճղեր ունի սէզ (մազի նման), և ի մէկ դին չէ, և լաւն այն է, որ Ղարամֆիլին համովն լինի. և ինքն քառսուն ոտվօք (Թ. Գըրք այագ) սողուն կու նմանի. և ինքն մեծ և փոքր այլ կու լինի. և լաւն այն է, որ կանանչ լինի և հաստ»: — Այս բոյսս Պտերներու տեսակէն է (Pteryx, Fougère), որ ծառոց կոճղերու և քարերու վրայ կու բուսնի, քլաչափ մի բարձրութեամբ, վրան գծեր ունի, ուսկից այն 40 ոտուի ճճոյն նմանութիւնն և անունն կ’առնու` ըստ Պէյթարայ 44 ոտուի։ Շատ տեսակ բժշկական օգուտները յիշեն հին բժիշկք, որոց հետ մեր Ամասիացին այլ, որ և վերը յիշուածներէն զատ՝ առանձին անունը կրկնելով կու գրէ. «Լաւն այն է, որ երբ կոտրես, մէջն դեղին լինի, և հաստ լինի, քան զճկոյթ. եփէ գարեջրով կամ մեղրաջրով, և տուր»: — Այս Բազմոտուի բուսոյ հասարակ տեսակն Pol. Vulgaris, Կովկասու երկու կողմ այլ գիտուի։

== 309. Բանջար. ==

Զատ ընդհանուր ուտելի տունկերէն, որք Բանջարեղէն կ’ըսուին, ռամկօրէն կամ ըստ Թ. այսպէս կ’անուանի Ճակնդեղն։ — Յատուկ Բանջար կոչուի և թեթեւ ու արմատով մազանման բարակ ծիլերով բոյս մի, զոր չորցընելով կերակրոց համեմ կ’ընեն. Շոռոթեցիք իրենց լերան անուամբ Ալանկի Բանջար կոչեն։

== 310. Դառն Բանջար. ==

Տե՛ս Դառնիճ: 

== 311. Բաշխ. Բաշխտակ. Բաղշտակ. ==

Այս է հայերեն անուն Ակիրի ն, զոր յիշեցինք (թիւ 41) Լ. Acorus. Փ. Acore, իսկ Ա. սովորաբար Ուաճ անուանեն, զոր մեր բժիշկք այլ Վաճ կամ Ոճ կու գրեն, նա և Վաշտ. Թ. Էկիր օթի։ Ամիրտ. հայերէն անուամբն ստորագրէ՝ արաբացի անուններն այլ յիշելով. «Բաղշտակ. ինքն սպիտակ և թեթեւ» տակ է, և ջրին մէջն կու բուսնի. լաւն այն է, որ իլի լինի և թանձր լինի և անուշահոտ լինի… Եւ թէ խմես և թէ սպեղանի առնես՝ զերեսին զգունն «յիստակ առնէ, և պիսակին և կերուածին օգտէ»: Հին Բժշկարանն այլ կ’ըսէ. «Որ ի կողն վ’ի կուրծքն խէթ կայ կամ աղիքն ցաւի կամ ոլրի, կամ փայծաղն ցաւի, հալէ… զտակին ջուրն յաչքդ դիր, լուսաւորի»: Անուշահոտութեանն և ջըրի մէջ կամ եզերք բուսնելուն համար՝ Եղէգ ալ կ’ըսուի Լ. Acorus calamus, և Acorus aromaticus: Իտալացիք այլ կ’ըսեն՝ Canna odorifera. — Ի Բառս Գալիենոսի գրուի Բաշխէ = Ակարոն:

== 312. Բառեղ կամ Բարեխ. ==

Գալիենոսի Բառից մէջ գրուած է Եղկեսինէ (Helxine) = Բառեղն. ըստ Ասարայ է հասարակ Բաղեղն (տե՛ս թ. 292), բայց հիմայ գաւառական այս անուամբ կոչեն այն գետնի վրայ նաև ծառոց վրայ գրեթէ կպած և ճապաղ բոյսը, ճերմակ և կարմրանիշ բաժակաձեւ ծաղկամբ, որ կոչուի Լ. Convolvulus arvensis. Փ. Lizeron des champs. Թ. Չատըր չիչէկի։ Պէյթար Լէպլապ կ’անուանէ, և բաղեղան նման՝ այլ փոքր տերեւներով։ Յիշուած է ի Պարսկահայս։

== 313. *Բատավարդ կամ Պատավարդ. ==

Ըստ Ար. Յ. Սպիտակ փուշ կոչուի, Λκανθα λευκη, յորմէ և Լ. Spina alba. Ամիրտոլվաթ ասոր ուրիշ արաբերէն անուն մ’այլ յիշէ. «Պատավարդ, որ է Շավքաթ էլ-պաղա. ինքն փշով խոտ-մն է, մեծ տերեւներ ունի. նման է Ասփըրի հնտին. և լաւն այն է, որ տերեւն սպիտակ լինի»։ Շատ տեսակ բժշկական օգուտներն այլ յիշէ. ինչպէս. «Իպն (Պէյթ.) ասէ, թէ զհունտն, որ տղակներն քսեն, օգտէ տղայոց ցաւուն, և ամենայն գազանահարին, որ վնաս առնէ, և թէ զայս խոտն ի տունն կախ առնեն՝ ամենայն վնասակար գազան փախչի ի տանէն…։ Ասէ Պտ., թէ ինքն ի լերունքն և ի աւազոտ տեղեր կու բուսնի. և իր որձային հաստութիւնն մատի չափ լինի և այլ հաստ լինի. և իր երկայնութիւնն մէկ-երկու կանգուն լինի, և այլ աւելի և պակաս լինի. և գունն սպիտակ լինի, և ծաղիկն մանուշակին գունովն լինի, և հունտն նման է Ասփրին հնտին. և փուշ ունի. և լաւն այն է, որ տերեւն սպիտակ լինի»։ — Ուրիշ Բժշկարան մի համառօտ կ’ըսէ. «Տերեւն մեծ և փշոտ, ծաղիկն նման Ասփուրի. ջրի տեղ լինի աղէկն. փուշն (պտուղն) հաւկըթի նման»: Այլեւայլ բժիշկք կամ բժշկարանք զանազան բուսոց զուգեն զԲատավարդ, կամ զանազան անուն կու տան. Հերացին (Մխիթար) կ’ըսէ. «Պատվարդ, որ է «Հոտվարդ, որ է Վայրի Երնջակին տակն»:

== Բատկենի. ==
Տե՛ս Բաթկենի:

== Բատրխան. ==
Տե՛ս Պատրխան:

== 314. Բարաբբի? ==

Այս անծանօթ կամ անստոյգ բառս գտուի գուսանական երգոյ մի մէջ.

&lt;poem&gt;«Գիշեր ցորեկ չունիմ դադար.
Միշտ կը շրջիմ սարէ ի սար.
Ո՞ւր գըտանեմ մի անգին քար,
Որ քեզ լինի Բարաբբի ծառ»:&lt;/poem&gt;

== 315. Բարբիւզակ. Բարբիւզնակ. Բարբուզան. Բարբուզնա. ==

Բժշկական բառգիրք կ’ըսեն. «Որ է Վիլտուն և ինքն Ծիմել ն է», զոր տես ի կարգին։ Բայց հիմա այս անուամբ ի Վան և ուրիշ կողմեր ծանօթ է տեսակ մի Վարունգ կամ՝ Վարընգի նման բանջարեղէն մի։

== 316. Բարդոց? ==

Յիշուի ի Խոտուջուր. խնդրեմք ստուգել։

== 317. Բարիբոյս. ==

Աղքատի Ժախի նման բոյս մի՝ ըստ գաւառականաց. ի սկիզբն գարնան բուսնի և բանջարեղինաց պէս ուտուի, ըստ վկայութեան տեսողի, որ չէ բացատրած ձեւը, այլ կ’ըսէ, թէ Թ. Պահար օթի կոչուի:

== 318. Բարկածոր. ==

Ոչ ի գրոց, այլ ի լրոյ. վարդաձեւ հոտաւէտ և իւղային ծաղիկ և համեմ, Թ. Ճէննէթ կիւլիւ. Պ. Նէվրուզի Խուտէ (Աստուծոյ նոր օր), Ար. Թապանայ միuկ? Գեղեցիկ անուններ, այլ ստուգութեան կարօտ, որպէս և բոյսն իսկ։

== 319. Բարկժատ. ==

Ոչ բոյս, այլ բուսեղինի հիւթ. տե՛ս Մաղթ:

== 320. Բարկի կամ Բարկու. ==

Լեռնային հոտաւէտ ու գոյնզգոյն պզտիկ ծաղիկ մի, որ Մեռոնի պատրաստութեան մէջ կու յիշուի ուրիշ ծաղկանց հետ. Թ. Փէլէսէնկ չիչէկի, որով տեսակ մի Բալասան ալ կըրնար կոչուիլ։ Յիշուի Աղուանից կողմերում, ի Նուխի։

== 321. Բարձմանեակ. Բարձուենեկ. Բարձուինեակ. Բարձումենեկ. Բարձնակ. Բացուենեկ. Բացմենակ. Բըրթվինակ. Համբարձում. ==

Այսչափ զանազանութիւն անուանն կամ բառին՝ յայտնեն հասարակ և ծանօթ բոյս մ’ըլլալը՝ նա և մեր երկրի շատ կողմերում, ինչպէս յիշեն եւրոպացի տեղագրողք այլ, և աւելի յարեւմտակողմն, ի Տայս, Արդուին, Խոտուջուր, Թորթում, Կարին, Սօմխէթ, Երասխայ դաշտ, և այլն։ Տեսակ մ’է Գնդածաղկի (Artemisia), կոչուի Լ. Abrotanum, Փ. Aurone. Ար. Գայսում կամ ըստ Ամիրտ. Ղայսում. որ և գրէ. «Որ է Բացվենեկն. ինքն մանր և մեծ կու լինի, և Դեղին և Սպիտակ այլ կու լինի ծաղիկն… Ասացած է, թէ ինքն ի Պարանճիֆի ճապալուն ցեղերուն է, և իւր ծաղիկն, քան զՕշինդրին ծաղիկն, լաւ է»: Դարձեալ գրէ. «Ղայսում. ինքն խոտ է, երկու ազգ է. մէկին ծաղիկն Սպիտակ է, մէկին՝ Դեղին. աղէկն դեղին և անուշահոտն է. բնութիւնն տաք է և չոր է երկու տարաճան», և այլն։ Ուրիշ տեղ ալ գրէ. «Թուրքն՝ զայս խոտս Զուան չիչակի անուանէ, և Հոռոմն Այիստանա? ասէ»: Գոյներուն զանազանութեամբն օտար անունները զանազանեն բժշկարանք մեր։ «Պարանճասիֆն» (զոր ուրիշ մի գրէ Բրնջաս) է Դեղին Բացուենեկն», որ է Արտեմիսիայն ըստ Ամիրտ., իսկ Սպիտակ Բացուենեկի յարմարի Լ. Artemisia argentea Փ. Armoise argentée. Սալաձորցին կ’երեւի, թէ գոյներուն չի հաւնիր։

«Բարձրուենեկին գունն է պակաս», կ’ըսէ։

Ծաղկին գոյնէն զատ բուսոյն սեռն ալ զանազանեն հին բուսաբանք. մէկն Որձ Բարձ. Լ. Artemisia Abrotanum, միւսն Էգ Բարձ. Artemisia Pontica, Փ. Armoise pontique. Մեր հին Բժշկարանն այլ յիշէ զանազանութիւնը, հանդերձ յատկութեամբք. «Բարձվենեկ երկու ազգ է. Կարմիր ն էգ է, և Սպիտակ ն՝ որձ։ Զծաղիկ նորա եփէ ջրով, և նոյն ջրովն լեսել և տալ՝ օգնէ թառանչի, ջարդածի, որ ի փորին ինչ հատել է, քամակցվի, դժվարամիզի: Յում մահու դեղ տան՝ գինով խմէ, նա դեղթափ է, և զամենայն ինչ արգելու. և զով թունաւոր գազան խածէ կամ կարիճ և մոր, Սերկեվլով զինք ծեծես և հացով՝ և ի վերայ դնես, օգտէ. — և խառնել ընդ ձէթ և օծել՝ զսողունս փախցընէ»։

— Ուրիշ Բժշկարան մ’այլ այլեւայլ բուսոց հետ Կարմիր Բարձուենեկը մաղասկաթի դեղ գրէ:

Շատ տեսակ Բարձուենեկ կայ, որոցմէ յիշուին՝ Դաշտայինն Ar. Campestris canescens ի Ռ–Հ. — A. Scoparia, ի Գարապաղ, Հր. Կովկաս, Մելիտինէ. — Անուշահոտն՝ A. Fragrans, ի Թ–Հ. յԵրեւան. — A. Fasciculosa ի Թ–Հ. — Վրաստան, Ատրպատական. — A. Austriaca ի Բաբերդ, Կարին, Մուշ. — A. Procera ի Թ–Հ. — A. Chamæmelifolia ի Ռ–Հ. Գարապաղ. — Հասարակն, A. Vulgaris, ի Կարին, Հր. Կովկաս, Ամիդ. — A. Annua ի Գարապաղ. — A. Tournefortiana, ի Կարին, Խարբերդ, Վան. — A. Absinthium ի Թ–Հ. — A. Splendida ի Մասիս, ի Թ–Հ. — մեզի աւելի նշանաւոր է հայկականն՝ A. Armeniaca, ի Կարին, յԱրագլի գլուխ լ. Սիւնեաց։

== 322. Բարձուկ. ==

Այս անուամբ բոյս մի ծանուցանէ քեզ ոմն, բայց ինչպէս ըլլալը չ’ասեր. գուցէ վերոյգրեալ Բարձուենեկն ըլլայ։

== 323. Բարտի. ==

Վայրենի և շատ տեղ գտուող բարձր ծառերէն մէկն. Թ. Ղավախ աղաճի ճանչցուած յարեւելս. Ար. Ղարէպ կամ Ղուրպ երկու կերպով ալ գրէ մեր հեղինակն. «Ղուրպ, որ է Ղարապ ն, որ է Ղաւախ ն, որ է Բարտին, երեք ցեղ կու լինի. լաւն այն է, որ թաժայ լինի… Ասէ Պտ., թէ Ղարապն ծառ-մն է, և միրգ չունի, և ոմանք ասեն խէժ-մն է, որ կու ճեղքեն և կու հատանեն… Թէ զծառին տերեւն այրեն և քացղով տրորեն և սպեղանի առնեն և օծեն ի վերայ կոծիծներուն՝ օգտէ, զշտերն կակղացընէ. և թէ դալար կեղեւն և կամ զտերեւն տրորեն և նռան կեղեւով յականջն կաթեցընեն, զցաւն տանի. և թէ եփեն և զջուրն յամառան աւուրքն նիկրիսին ոտքն օծեն, օգտէ. և թէ այս ջրովս զգլուխն լուանան, զթեփուկն տանի. և թէ զտերեւն չորացընեն և ծեծեն և դնեն ի վերայ խոցին, որ նոր լինի՝ օգտէ և բուսուցանէ… և թէ կեղեւն եռացընես ջրով և զմազն այնով լուանաս, սեւցընէ»: — Պէյթար՝ այս Ղուրպ կամ Ղարէպ անուամբ ծառն շատ ծանօթ է ըսելով, համառօտ կու ստորագրէ. և միայն մազին ներկելը կամ սեւցընելը յիշէ՝ Ամիրտոլվաթայ համաձայն. թարգմանիչն (Լըգլէր) Ուռենի (Saule) համարեր է այս ծառս. մեր բանասէրք այլ չեն միաբան Բարտիի եւրոպական անուանց. ըստ ոմանց է Populus Tremula, Փ. Tremble, զոր այլք Կաղամախի ճանչնան, այլք ուրիշ ծառ. ինձ թուի, թէ ըլլայ Լ. Alnus. Փ. Aune կամ Aulne. Ռ. Ольха. Ստ. Ռոշքեան այս անուամբ ծառը հայերէն Լաստենի կոչէ։ Անտառային կամ վայրենի ծառք՝ ծաղկանց և բանջարեղինաց պէս շատ կամ շատերու ծանօթ չըլլալով՝ իրենց քիչ-շատ իրարու նմանութեամբն դիւրաւ կըրնան շփոթուիլ յանուանս. այսպէս եղած են Բարտի, Կաղամախի, Յոփի, և այլն։

Բարտի ծառն մասնաւոր յիշատակ մ’այլ ունի. մեր կիսակրօն ազգային Արեւորդիք՝ սրբազան կամ պատուելի համարէին զսա. պատճառն և զգուշանալու խրատը կու տայ մեր Շնորհալի հայրապետն. «ԶԲարտի ծառն՝ մի՛ աւելի պատուէք, քան զՈւռին և զԿաղամախին և զայլս ի ծառոց. և մի՛ կարծէք, թէ փայտ խաչին Քրիստոսի Բարտի էր»։ Նոյն դարձեալ յիշեցընէ, որ. «Այդ ծառ, որ Բարտի անուանի՝ ի կռապաշտութեան ժամանակն՝ ի պաշտօն առեալ էր նոցա»։ Այս պաշտօն կամ պատիւն նուիրեալ էր և Կաղամախի, զի ըստ առասպելաց Յունաց՝ Արեգական և Կլիւմենեայ երեք դստերքն (Լամպետիա, Փեթուսա և Փեբէ) իրենց Փայեթովն եղբօր մահուան վրայ անմխիթար կու լային չորս ամիս. չաստուածք գթալով` զանոնք այլափոխեցին ի Կաղմխի ծառս, արցունքնին այլ յ’Ամբար (ambre)։ Ոմանք համարին. թէ այս ծառիս տրուած պատիւն իրեն ձեւին համար ըլլայ, որ նեղկուկ բարձր ու երկայն կու վերանայ յօդս, շատ հեղ ի ջրեզերս: — Քանի մի տեսակք կան Բարտեաց, յորոց յատուկ յիշուի Խիժայինն A. Glutinosa ի Հր. Հայս, ի Կորճայս։

== 324. Բարփ. ==

Ըստ Սալաձորեցւոյն՝ մէկն է այն չորս ծաղկըներէն, որ յառաջ քան զայլս ի սկիզբն գարնան կու բացուին, ու.

«Ձայն ածեն (դեռ չերևցած ծաղկըներուն).

Ծաղկո՜ւնք, զարթիք ի խոր քընոյն.

Քանի՞ պառկիք ներքեւ հողոյն»:

Երգոյն ուրիշ օրինակաց մէջ Բարդ կամ Բարթ գրուած է փոխանակ Բարփի։

== 325. Բացգառի? ==

Միջակ մեծութեամբ ծառ մի, կ’ըսուի, սեւագոյն, փշոտ տերեւներով, որ անասնոց կեր կ’ըլլան ի ձմերան (Արարատ Օրագ. ԻԵ, 430)։

== 326. Բաւեղ. ==

Այսպէս կ’անուանեն հին բառգիրք և Ստ. Ռոշքեան, Լ. Phlomis կոչուած բոյսը, Ֆլոմպոս, Յ. φλογμος բառէն, որ բոց ըսել է. վասն զի անոր բարակ ճիւղերէն պատրոյգ կը շինէին: Շատ տեսակներ ունի, թէ՛ խոտեղէն, թէ՛ թուփ՝ գեղեցիկ հինգթերթեան ծաղկըներով, որոյ համար և պարտիզաց մէջ կը դարմանուի, Շրթնատեսակաց ցեղէն է (Labiée). Այլեւայլ տեսակներէն յիշուած են Հայկականն, Ph. Armeniacus ի Կարին, Բաբերդ. — P. Bruguierii. յԱմիդ, Մարտին. – Արեւելեանն P. Orientalis ի Մուշ։ — P. Linearis ի Հր. Հայս. — P. Rigida ի Կիւմկիւմ, Մարաշ. P. Herba-venti (Հողմախոտ) ի Բաբերդ. — P. Tuberosa ի Կարին, Բաբերդ:

== 327. Բաքռօշ. ==

Մի ի վերոյիշեալ (թիւ 303) չորս գարնանաբեր ծաղկըներէն՝ ըստ Սալաձորեցոյն, որ ուրիշ օրինակաց մէջ գրուած է Բամբուշ, Բեբղօշ:

== Բդում.  ==
Տե՛ս Բտում:

== Բդրաղ.  ==
Տե՛ս Փիթրախ։

== 328. Բեբկի. ==

Տե՛ս Բեւեկնի։ 

== Բեբղօշ. ==
Տե՛ս ի վեր (327) Բաքռօշ:

== 329. Բեզա կամ Պեզա. ==

Մէկ-երկու թզաչափ բարձր բոյս մի, նեղ ու սուր տերեւներով, ծայրը մանր-մանր դեղին ծաղկներէ փունջ մի ձեւացած. որձայն իբր մատնաչափ հաստ: Բոլորն այլ թթուեցընելով պատեն ուտելու։ — Յիշուի և

== 330. Հայոց Պեզա. ==

Իբրև յատուկ տեսակ մի, ի նոր բառհաւաքէ:

== 331. Բեխի. ==

Աղուանից կողմերում այսպէս կոչուի այն բոյսն, որ ուրիշ տեղ Բոխ կամ Բոքի, ևս և Պողիկ։ — (Բարխուդար. եր. 207)։

== 332. Բեկոն. ==

Այսպէս կոչուած գրէ նոր ոմն՝ Հաճարի ծառը։ Տե՛ս զայս:

== 333. Բեհեզնիկ. ==

Գեղեցիկ անուն, զոր այլ նոր ոմն յիշէ՝ առանց որպիսութիւնն իմացընելու։

== 334. Բեմնա կամ Բիմնա. ==

Նոյնպէս և այլ ոմն ի կողմանց Սեբաստիոյ՝ գրէ այս անուամբ բոյս մի։

== Բեպկի. ==
Տե՛ս Բեբկի, Բեւեկ։

== 335. *Բերեզատ. ==

«Որ ինքն խոտ է», կ’ըսէ հին Բժշկարանն. Արաբերէն կամ պարսկերէն Պարզէտ, է Մաղթն, որ և Քաղբան, Չարհոտ, եւայլն, և մերձաւոր անուամբ Բարկժատ (թիւ 319)։

== 336. Բերկրիճ. ==

Հին Բժշկարանն պատուիրէ. «Ծեծէ զԲերկրիճն դալար կամ չոր», դեղի համար: Հարազատ հայ բառ ըլլալով՝ աւելի փափագելի է գիտնալ ինչ ըլլալը։

== 337. Բեւեկ. Բեւեկնի. ռամկօրէն Բեբկի, Բեպկի. ==

Հին Բժշկարանն յիշէ ի կարգի պտղոց, և կ’ըսէ. «Տաք է յերկու տարաճայն՝ ոռքն, և չոր՝ ի մէջն. յուշ հալի. չէ ախորժական. և ձէթն օգտէ պլղամի»։ Իսկ Ամիրտ գրէ. «Բեւեկ, որ Թ. Մանակօշ ասէ և Ար. Պուտմ և Յելք ասէ. ինքն էգ և որձ լինի. և լաւն այն է, որ խոշոր լինի և թաժա»: Ուրիշ Ար. բառով այլ գրէ. «Հապ ըլ-Խազրայ, որ է Պուտմն… և ես այլ յիշեմ քիչ մի, որ է Բեւեկին միրգն, որ է Պարսինապան, և ինքն երկու ցեղ է. և մէկ ցեղին Շահպուն կ’ասեն, և ան մանտր և նուրբ է, և կեղեւովն կ’ուտվի. և մէկայլ ցեղն Պուն ասեն. և լաւն այն է, որ թաժայ լինի և մեծ լինի և կեղեւն կանաչ»: — Բառգիրք մ’այլ տարբեր կու ստորագրէ. «Է փշոտ և մշտականաչ, ի դեռընձիւղ ծայրից սորին կազմեն թթւենի, զոր Թուրքք Ֆիլիզ թուրշուuի ասեն. պտուղն է կարմրագոյն, ռամկօրէն Ղզվան, Չատանայ, Չաթլաղուշ): Պ. Ֆլֆուլի քիւհի (Լերան Պղպեղ), Սագըզ աղաճի»: — Թուի, թէ երկու ոչ նոյն այլ նման ծառոց նկարագիր է այս. մէկն բուն Բեւեկնի, Լ. Terebinthus, Փ. Terebinthe, միւսն Հէրձի, կամ յատուկ ձութ տուողն (ծամոն, Մազդիկ ծառն, Թ. Սագըզ աղաճի)։

Առաջինէն կ’ելնէ Բեւեկնոյ խէժն, զոր ի Հայս Վանի Խէժ կ’անուանեն. յայտ է ուրեմն ծառոյն այն կողմերում գտնուիլն։ Պտուղն կամ հատերն՝ թէ և կարծր բան մ’է, ոմանց ուտելի կամ ծամելի է՝ համեմային ըլլալով։ — Վաստակոց գիրքն Մազտաքէին ծառն որոշէ ի Բեւեկնոյ, միանգամայն նմանութիւնն այլ իմացընելով, երբ գինւոյ կարասները ձիւթել խրատէ. «Են որ Մազտաքէին ցախովն ձիւթեն, կամ Պանին ցախովն, և են որ Բեւեկնի ցախովն, կամ այլ անուշահամ ծառոց»: — Բժշկարանք յիշեն Բեւեկնոյ օգուտներն իբրեւ դեղ. մշակութեան մէջ ալ մէկ օգուտը։ Ս. Բարսղի Վեցօրէից մեկնիչն, անոր ըսածն աւելի պարզելով. «Թթու Նռնենին և Լեղի Նշենին, թէ Բեւեկնի սեպ տան յատակն ի վայր, նա քաղցրանայ»։ — Այս ծառս Ս. Գրոց մէջ շատ տեղ յիշուած է, և ամենահին ժամանակ Ասորւոց, Արաբացւոց և Պաղեստինոյ կողմերում իբրև նշանական արձանի տեղ ճանչցուած, թերեւս անապատի սահմաններն քիչ ծառ ունենալով, նշանաւոր բան մի երեւէր, կամ ոմանք այլ մեծութեամբ աչքի զարնէին։ Աբրահամ նահապետի ատեն, երբ չորս թագաւորք հինգ թագաւորաց դէմ պատերազմի ելան, եկան «ի լեռնէն Սէիրայ մինչև ցԲեւեկնի ձորոյն, որ է յանապատի անդ». (Ծննդ. ԺԱ, 6)։ — Յակոբ նահապետ՝ իր կանանց և ծառայից կռապաշտական բաները «Ծածկեաց ի ներքոյ Բեւեկնոյն ի Սկիմ» (նոյն, ԼԵ, 4). Յեսու՝ ի յիշատակ իր մեծամեծ գործոց և պատուիրանաց՝ «Առ վէմ մի մեծ և կանգնեաց զնա ի ներքոյ Բեւեկնոյն, առաջի Տեառն (Յես. ԻԳ, 26): Եղիա Յեզաբելէն փախչելով կ’երթայ յանապատ, կու նստի ընդ Բեւեկնեաւ (Գ. Թգր. ԺԹ, 4), և ձանձրացած այնպիսի թագուհւոյ և անոր արժանի թագաւորի (Աքաաբու) և ժողովըրդեան անկարգութենէն, այն մենաւոր ծառին տակ մեռնիլ կ’ուզէ. «Շատ է արդ, Տէր, առ զոգի իմ յինէն», բայց Աստուած կարծուածէն աւելի կը պահէ անոր հոգին, և հրեղէն կառօք ողջ-ողջ յափշտակէ յերկինս։ Եսայի մարգարէ` ոչ միայն զԲեւեկնի՝ անապատի հետ կու լծորդէ, այլ և զծառն անապատացեալ կու ցուցընէ, երբ կ’ըսէ. «Բեւեկնի տերեւաթափ». կամ «Իբրև զԲեւեկնի և իբրեւ զԿաղին թօթափեալ յիւրաքանչիւր պատենից»։ — Չեմ ուզեր ծառապաշտ երեւնալ այս վկայութիւններով, Բարտին պատուողներուն նման, այլ որչափ հին և հեռաւոր, այնքան քաղցր են այսպիսի յիշատակք սրբազան անձանց: — Բեւեկնոյ Խէժն, որ իր պիտանեգոյն մասն կամ բերքն է, կ’ըսուի եւս Ձէթ, ինչպէս Բժշկարան մի. «Բեպկի և Տաֆնի ձէթ». Թուի Տաֆնիի, Դափնոյ։

== 338. Բզէզավարդ. Բզէզի վարդ. ==

Ստ. Շէհրիման կու յիշէ զայս իբրեւ բոյս մի ոտնաչափ բարձր, հերձոտած տերեւով եղջիւրաձեւ, ծիրանեգոյն ծաղկով, ածուոց մէջ աճող. արմատն կ’ըսուի Բոլորդեղ կամ Կոլորդեղ։

== 339. *Բզրկատուն կամ Պզրկատուն. ==

Տե՛ս Կտաւախոտ կամ Կտուախոտ և Գաղտիկուռ:

== 340. Բզրուկ. ==

«Խոտ, զոր ոմանք Մկնականջ կոչեն, ի ճախին տեղիս լինի. Alsine». այսպէս գրէ Ստ. Ռոշքեան: Գալիենոսի բառից մէջն այլ գրուած է Բզրկի տուտն՝ Alopecurus. Լ. բառն ի յունականէն նշանակէ Աղուեսու տուտն (ագի). ըստ այսմ՝ Բզրուկն այլ աղուէս պիտի նշանակէր. այս յայտ է, որ թէ՛ տուտ, թէ՛ ականջ` ի նմանութենէ մասանց բուսոյն կոչուած են։ — Կայ և Բզրուկ վայրի, որոյ հոմանիշ գրեն Բժշկարանք՝ Ասփոշի կամ Ասֆայօշ, որ թուի, թէ պիտի ըլլայ Ասպաղօլ կամ Ասպաղուլ, որոց ամենն ալ նոյն և մի համարին ընդ Պզըրկատունի։ Այս վերջը բառին համար պարսկերէն բառագիրն կ’ըսէ. «Իսփէղուլ, է խոտն այն, որ կոչի արապերէն Պիզրիգադունա, թուրքն Գառնիեարըգ, և այս անուն տուեալ է վասն նմանելոյ նորա ականջաց ձիոյ, քանզի ղուլ նշանակէ ականջ, և իսպ՝ ձի..։ Ոմանք մեկնեն զսա, թէ նշանակէ Պուղա եափրաղի»: Բզրըկի կամ Աղուիսու տուտն՝ զանազան տեսակներով գտուի ի Պոնտոս, ի Կովկաս. Եղեգնակերպն այլ A. Arundinaceus ի Թ–Հ. Պոնտոս, Արգիաս լ. — A. Gerardi ի Թէքտաղ լ. յԱրգէոս լ. — A. Glacialis ի Համշէն, Ճիմիլ, Պորճոմ. — A. Aucheri, յԱրագլիգլուխ լ. Սաւալան լ։

== 341. Բէշ. Բիշ. ==

Հին Բժշկարանն գրէ. «Ի հետ Բէշի կու բուսնի Ճատվարն»։ Նոյն է անշուշտ Պէյթարայ յիշածն Բէշ կամ Բիշ, զոր Ամիրտ. կոչէ «Պիշ, ինքն խոտ-մն է որ Հնդկաց աշխարն կու լինի. երկայնութիւնն մէկ կանգուն կու լինի. և տերեւն ի Հազրի տերեւ կը նմանի, և Քասնու տերեւ (այլ) կու նմանի. և երեք ցեղ է. լաւն հալահիլ լինի, որ է լեղի. և ինքն ի մահացու դեղերուն է. հանց զահր (թոյն) է, որ թէ ծառին տակն բուսնի, նա այն ծառն այլ պտուղ չի տայ… Ասէ Իպն., թէ Խոտ-մն է, որ մէկ թիզ երկայնութիւն կու լինի, եւն. և հանապազ զինքն, Պլտըրճին կ’ասեն Թուրքքն՝ ձագ մի կայ, զինքն կ’ուտէ, և այն պատճառին համար Թ. այս խոտիս Պլտըրճին օթի կ’ասեն. և մուկն այլ զայս խոտս կ’ուտէ. և թէ մարդն զինքն յանձն օծէ՝ զմիսն ուտէ, և թէ կէս մթխալ յիրմէն ուտէ, զմարդն կու սպանանէ… քան զթիւնաւոր օձն աւելի վնասող է. և թէ խմեն՝ զգլուխն ի շուրջ կ’ածէ, և ուխտաւորութիւն (ցնորք) կու բերէ մարդուն. և իր թտպիրն այն է, որ շատ փսխել տան շողգամի հընտի ջրովն և պախրու կարագ եղովն, որ խմցընեն օգտէ Աստուծով… մինչեւ որ չի փսխեցընեն զմարդն՝ չի ազատիր… և ոմանք ասացեալ են, թէ իր թրիաքն Կապարին տակին կեղեւն է»։

Բէշի նման և անուանակից բոյս մ’այլ յիշէ Ամիրտ. Պէշմուշիա, որ է ըստ Պէյթարայ Բիշմուշբիշա. «Ինքն խոտ-մն է, որ ի Պէշին քով կու բուսնի, և Պէշն, որ ցեղն որ յոր ծառի մօտ բուսնի՝ այն ծառն միրգ չի տար. և այս խոտս այլ զՊէշի զօրութիւնն ունի… և այսոր անունն Պէշմուշ է՞ր եղեւ. — և այնոր համար Պէշմուշ ասացին, որ անասուն մի կայ Պէշմուշ անուն, ի մուկն կու նմանի. ի յայս խոտիս տակն կու կենայ… ամենայն մահացու դեղոց թիրիաքն է։ Այս անասունն Բէշկ մշկոյ ըսուածն է, ինքն և խոտն իրարմէ առած կ’երևան անուննին։ Բուսաբանք թէ և տարակուսին այս խոտերուն ստուգիւ ինչ ըլլալուն, բայց առաջինը հաւանօրէն կոչեն Acoոitum ferox (Բարկ Ընձախոտ), երկրորդը Acoոitum Napellus. — Բէշի մահացու զօրութիւնը յիշած է հեղինակ մեր հին Աշխարհագրութեան (Խորեն.). «ի Հնդիկս, ուր կան, կ’ըսէ. «Մկունք, որ կոչին Բէշմաշկ, յաղագս Բիշ մահացու արմատ ուտելոյ, որ լինի անդեղեայք»:

== 342. Բէշկ-ուռի կամ Փոկուռի. ==

Ըստ Ստ. Շէհրիմանի՝ Ասորւոց ըսուած Ուռենիի տեսակն է. Լ. Salix siriaca.

== 343. Բէջար կամ Բէչար. ==

Յիշէ Սալաձորցին, և վկայէ, թէ «Հոտն անուշ է»։

== 344. Բթակ? ==

Բժշկարան մի դեղոց նուսխայ գրէ. «Առ Բթակ ու Սատաֆի տերեւ չորս դրամ», ևայլն։

== 345. *Բիան. ==

Թուրք անուն Մատուտակի։

== Բիբերդ.==
Տե՛ս Փիփեռթ։ 

== 346. Բիբկան. ==

Բժշկարան մի խրատէ. «Բաբկանի խէժ արա և ի կերակուրն խառնէ»: Թերեւս Բեւեկնին ըլլայ:

== 347. Բիծխի կամ Պիծխի. ==

Այլ և այլ ծառոց հետ յիշէ Վաստակոց գիրքն (Գլ. ԿԱ). յոյն բնագիրն է Սֆէնտանոս Σφένδανος, որ է Լ. Acer. Փ. Erable. հայերէն աւելի յատուկ կ’երեւի Տխկի. տե՛ս զայս:

== 348. Բիճուռի. ==

Այս ալ Ուռենւոյ տեսակ մի յայտնուի անունէն, բայց մեզ անծանօթ է. անունէն զատ բան չի յիշեր Բժշկարան մի։

== 349. Բինդ? ==

Աստր կը զուգէ այս անունս Բէսէդի հետ, երկուքն ալ անծանօթ ինձ, բոյս ըլլալն ալ, վասն զի յետին անունն կըրնայ ըլլալ արաբերէն, որ Բուստ նշանակէ։

== 350. Բիպիկ. ==

Պղպեղի հատի նման և աւելի փոքր և իւղային է, որ կու սեւնայ, երբ հասուննայ. խարկելով՝ կերակրոց համեմ կ’ընեն, Զէյթունի կողմերում (Ուլնի, 180)։

== 351. Բլդըրխա? ==

Իբրև աղցան և թթուիկ՝ ուտելի բուսոց կարգին յիշէ օրագիր մի (Մուրճ, Ե):

== 352. Բլթենի. ==

«Որ է Հացհամեմ ն, որ է Զապաթ ըլ-Սավտան». գրէ Ամիրտոլվաթ: Սովորաբար երկրորդ հայերէն անուամբն հասարակաց ծանօթ է, բայց ինչպէս սա նկարագրական անուն է, Բլթենին այլ նոյնպէս հացի բլիթէն առած կ’երեւի, անոր համեմ տալու, նաև ուրիշ ուտելեաց. Լ. Fœnum grecum. Փ. Fénugrec. Հին բժշկարանն զՀացհամեմն զուգէ Հուլպէ և Հիլիբովրակ անուանց: Մխ. Հերացին ալ կ’ըսէ. «Հուլպա, որ է Հացհամեմի ունդ»: Նոյնպէս և Ամիրտ. «Հուլպա, որ է Հացհամեմ. նորն աղէկ է, յատենն քաղվի. աղէկն չոր և առողջ, բնութիւնն տաք և գէճ:.. Օգտէ սընկան և կշտացաւուն և թոքացաւուն, ևայլն»։ Տե՛ս և Հուլպա: — Ոմանք նոյն համարին զՀացհամեմն և Բլթենին ընդ Արջնդեղի, որ այլևայլ անուններ ալ ունի, ինչպէս յիշեցինք (թիւ 227) և պիտի յիշենք իրենց կարգին:

== 353. Բլիլաճ. ==

Կու յիշուի ի հին Բժշկարանի. Ամիրտոլվաթ Պալիլաճ կոչէ, և թէ «Ինքն բոլոր է զէտ Գղթոր, և մէջն կուտ լինի. աղէկն այն է, որ նոր և անփուտ լինի» ևայլն։ Դարձեալ առանձին գրէ. «Պալիլաճ, որ է Բէլիլէճն, ինքն Հալիլաներուն է. լաւն այն է, որ դեղին լինի և ամուր… թէ ծարուր անես և յաչքն քաչես՝ զաչքն սրացընէ և ուժովցընէ, և զարցունքն կտրէ. և թէ այրես և օծես՝ զարտևանունքն բուսցընէ, և թէ զինքն ուտեն՝ զջղերն ուժովցընէ, և չթողու, որ մարդն շուտով ծերանայ», և այլն: — Լ. Biliric կոչուի Բլէլիճն, ցեղակից է Հլէլիճի կամ Հալիլայի։ Տե՛ս զասոնք։

== 354. Բխբուճ. ==

Տե՛ս Բողբոջ։ 

== 355. Բծիծ. ==

Ստ. Ռոշքեան կ’ըսէ. «Տակի ազգ, զոր Սոխ ծովու կոչեն, Scilla». Բառգիրք մ’ալ կ’անուանէ զնոյն՝ Գայլասխտոր, զոր հարկ է զուգել ընդ Մկնսոխի։ Այս այլեւայլ հայերէն անուանց մէջ պարզագոյնն ըլլալով Բծիծն, այս տեղ գրեմք ինչ որ Ամիրտ. կ’աւանդէ, որ և այն յոյն և լատին անունը (Scilla, Փ. Scille, որ յունարէն՝ կճել, խայթել նշանակէ), փոխեր է «յԻսղիլ, որ է Իսկիլն (Իշքիլ, որ է 93 Մկնսոխն), որ է Պասալ ըլ-յանուլն, որ է Պասալ ըլ-ֆարն 93 Մկնսոխ), և ինքն Վայրի Սոխն է, և ինքն ի յանապատ լերինքն կու լինի. աղէկն այն է, որ այն տեղերն լինի, որ ի հօն Քիթրա (Գազ?) բուսնի… Իպն. ասէ, թէ եփեն հոռոմ ձիթով և Փիճոյ խէժ խառնեն և ծեծեն և օծեն ի ձեռքն, որ ճեղքել լինի, օգտէ, և ոտիցն այլ օգտէ. և թէ եփեն և ի կոծիծնուն վրայ դնեն, յետ տանի. և թէ զայս Սոխս անարատ ի դուռն ի վայր կախեն, վնասակար և թունաւոր գազան ի յայն տունն չի մտնայ. և թէ յանձն օծես՝ շտեր այնէ յանձն. և թէ մուրտասանկ քսես՝ աղէկցընէ: Եւ որ այս Սոխին կեղեւին վրայ կոխէ՝ կաղ կու լինի. և թէ զայս Սոխն մուկն ուտէ՝ մեռնի։ Եւ յիշենք զշարապն. այս է. ա՛ռ զսոխն և մանտրէ մանտր, և իր չքօքն չորս այնչափ շիրայ լնուն, և կենայ վեց ամիս. քամէ և ի բան տար. և այն ցաւոցն օգտէ, որ ի վերն գրած է… Եւ ասեր է գրոցս ժողովողն, թէ լաւ թտպիր այն է, որ յորժամ զինքն ի գետնէն հանեն, պիտի որ կտրեն, այսպէս հանց կու պիտի. զկղմինդրն տաքցընեն և զայս սոխին որձան ի մջէն հանեն՝ փատէ դանկով, և երկաթ չի հասնի յինքն. և խարեն այն տաք կղմնտրովն զտակն, որ ուժն չերթայ. և յորժամ ուզենաս, որ եփես, կեղեւէ փատէ դանկով, և ի խմորին մէջն ա՛ռ և եփէ, կամ ի փուռն կամ ի թոնիրն. և թէ ի վերայ խմորին կաւ այլ օծես՝ լաւ է, հանէ կտրէ փայտէ դանկով և փռէ ի վերայ քթան կտաւի, որ չորնայ… Եւ ասեր է Մինհաճին տէրն (Բժշկութեան հեղինակ մի), թէ ջղերուն զէն կ’առնէ, և զիր չարութիւնն տանի Համաման… Եւ այլ գրած է, թէ զիր տերեւն գայլն կոխէ՝ նա կաղ լինի, և այլ ոմանք ասեն՝ թէ մեռնի»։

Վերոյիշեալ Մկնսոխի շարապ շինելը սովրեցընէ և Վաստակոց գիրքն (գլ. ՃՁԸ), որ և գինի կոչէ. «Առ Մկնսոխ ի լեռնէ, և թէ չգտանես՝ ի ծովեզերէ, լաւ է ի թէմուզի (յուլիսի) ԺԶ օրն, թէ քաղես պահես ի շուք տեղ. և ի մուստառին (եփ ելլելուն) ժամն ա՛ռ և հան զդրուց կեղեւն, և կտրեա զքիթն և զտակն, և խաչք ճեղքեա. և երկու նուկի ի տասն լտեր աման ձգեա. և այս կշռովս (չափով) արա զայլ շատն, և երբ գինենայ (ի գինի փոխուի)՝ ի բան տար: — Նոյն գրէ (գլ. ՅԺԴ). «Դեմոկրատէս? գրեալ է, թէ ով ի գարնան սկիզբն առնու Մկնսոխ և Մորենւոյ տակ, ծեծէ և ի ջուրն դնէ, և տայ գրաuտուն տասն օր զհետ իրերաց, որ խմէ, նա փրկէ զանասունն յամենայն անծանօթ և ի ծանօթ ցաւոց»։ — Բծիծի տեսակներէն ճանչցուած է Տ. Cernua կոչուածն ի Կարին, Ծանախ, Ուռհա. — S. Bifolia ի Վիրս:

== 356. Բոգ. ==

Լ. Gentiana, Փ. Gentiane. յանուն Կենտիոսի թագաւորին Լիւրիկիոյ, որ նախ գործածեց զայս ի դեղ, Դիոսկորիտէս բժշկապետին խրատով. Պէյթար այս անուամբ կու ստորագրէ. հայերէն կ’ըսուի նա եւ Օձի սխտոր կամ Օձի դեղ. ոմանք Տերեփուկի հետ այլ զուգեն։ Ամիրտոլվաթ ոչ այս ետքի անունս յիշէ և ոչ զԲոգ, այլ հասարակաց գործածած յունալատին անուամբն, բայց ուրիշ բոյսերու հետ այլ զուգէ՝ այսպէս գրելով. «Ճնդիանայ, որ է Չընդիանայ … ասեն, թէ Աւելկին էգն է, որ որձայ չունի. ճշմարիտ է, որ է Երընջակին տակն. յերկան տակեր է, և դեղնութիւնն ի Զրեւանդ կու նմանի, և տերեւն յԸնկըզի տերեւ կու նմանի… յաչից դեղերուն (մէջ) կու մտնու. զլերդին և զփայծաղին կալուածն կու բանայ… և որ ի բարձր տեղաց ի վայր անկանի՝ օգտէ, և կռնակին ցաւուն այլ օգտէ. և օձահարին և կարճահարի այլ օգտէ, և կատղած շան խածածին, և ամենայն վնասակար դեղոց օգտէ… Ասէ գրոցս ժողովողն, թէ է՞ր այս դեղիս անունն Ճնդիանայ թարգմանեցաւ։ — Ասացած է, թէ Ճնդիանան երկու ցեղ է. մէկն Հռոմայեցի է և մէկն Ճարմաղանի է (Գերմանական. Պէյթարի թարգմանիչն Խուրմագանի կու գրէ և կ’ըսէ, թէ ձեռագրի մի մէջ Ճերմագանի կարդացեր է). ինքն տակ-մն է կարմրագոյն, և հաստութիւնն մատի մի չափ է և այլ հաստ է և երկան. և ասած է, թէ ինքն թագաւորի մի անուն է, որ այն թագաւորին Ճնդիանայ կու անուանէին, և Ճնդիկապ կ’ասէին. և լաւն Հոռմցի է, որ խիստ կարմիր լինի… Եւ ասացած է, թէ Զրեւանդ մուտահրաճն (Բոլոր Զր.) է. ինքն տակ է Ճնդիանան, մէջն դեղին, և կեղեւն սեւուկ է. աղէկն ի Հոռոմքս լինի»։

Բոգն բարեխառն կլիմայից բոյս է, և 200 կամ 300 տեսակ կու զանազանի թէ՛ բոլոր տնկոյն ձեւին և թէ՛ ծաղկանն համար՝ պարտիզաց զարդ մի համարուի։ Մեր երկրին կողմերում յիշուած են G. Obtusifolia ի լ. Պոնտոսի և Վրաց. — Կովկասեանն G. Caucasica ի Կովկաս, Գարապաղ. — G. Aurea ի Կովկաս, Կիլիկիա. — G. Pyrenaica ի Կարին, Թ–Հ. — G. Humilis ի Ճիմի լ. — G. Ciliata ի Կարին, Կովկաս. — G. Verna ի Թ–Հ. — G. Septemfida Պինկէօլ լ. Ճիմիլ լ. — G. Gelida ի Պինկէօլ, Թ–Հ. — G. Cruciata ի Բաբերդ, Կարին, Պինկէօլ. — G. Olivieri ի Կարին, Մարաշ, Ատրպատական:

== 357. Բոլի կամ Բօլի, որ և Բոլիկ. ==

Դառնահամ վայրի բանջար մ’է՝ ըստ Մանանայի, իսկ ըստ Աթանասեանի (եր. 82). «Ամենապատուական լեռնային ամենաթանգ բոյս… ունի մանր խիտ ճիւղեր ու տերևներ, և հաստ ու դալար ցօղուն. փնջանման մի բնի հաւաքուած ծաղիկ։ Ցօղունն ընդհանրապէս լեղի է, բայց անուշն ալ գտուի, ինչպէս նաեւ ծաղիկն, որ դեռ չի բացուած կ’ուտեն, բայց հոտն Սխտորի պէս կծու է»:

== 358. Բոլորդեղ. ==

Ըստ Ստ. Շէհրիմանի արմատ Բզէզավարդի. Տե՛ս զայս:

== 359. Բոլոր Զրեւանդ. ==

Տե՛ս Զրեւանդ, Որդնտակ և Սղանգ։ Բժշկարան մ’այլ գրէ, այլ ոչ ուղիղ. «Բոլոր Զրեւանդ, որ է հայերէն Խաշնդեղ»:

== 360. Բոլորհամեմ. ==

Լ. Acetosa. այսպէս զուգած է Բժշկարան մի։ Տե՛ս Թթռկիճ:

== 361. Բոխ. ==

Որ և Նարդէս. Լ. Ferula Communis Փ. Férule. Ար. Քէլէխ, Հովանեկաձիւ բուսոց ցեղէն է, գեղեցիկ ձեւով. ըստ Աթանասենի շատ գտուի ի Գաւառ (Նոր Պայէզիտ), ոտնաչափ բարձրութեամբ. չորս-հինգ տափակ ու հաստ ճերմակ ցողուններով, որոց ծայրք փնջաձեւ ծիլեր ունին, զոր քաղեն և աղեն և պահոց կերակուր պատրաստեն: — Եթէ հասարակօրէն յԵւրոպա ճանչցուած Նարդէսն է, իր գլխաւոր բերքն է մաղթի նման խէժն: — Գաւառի մօտ ի Վարաժնունիք՝ ճանչցուած է Հայկական Բոխն, F. Armena. — Արեւելեանն F. Orientalis ի Կարին, Կեսարիա. — F. Persica ի Նախճաւան. — F. Microcoles ի Դաւրէժ. — F. Oopoda ի Նախճաւան:

== 362. Բոխի. ==

Վայրենի ծառոց մէջ յիշուի ի Հայս՝ Հաղբատայ կողմերում՝ առանց ձեւն ու չափը ստորագրուելու (Մեղու, ԻԳ. 85. — Արարատ, ԺԹ. 445):

== 363. Բոխնի. ==

Ըստ Պետ. Քալանթարեան Լ. Angelica, Փ. Angélique բոյսն է. հովանեկաձեւաց ցեղէն. խոտեղէն, բաւական բարձր. թէ՛ դեղ կ’ըլլայ այլևայլ ախտից (որոյ համար իբրեւ զարմանալի՝ Հրեշտակային կոչուած է ի Լ. Փ. Իտ. լեզուս, նոյնպէս և Թ. Մէլայիք օթու), թէ՛ քաղցրաւենի՝ շաքարով զանգուած։ Կու յիշուի ի Հայս՝ Վարաժնունեաց կողմերում. ուրիշ կողմերում Խմի կոչուի։

== 364. Բող. ==

Ստ. Շէհրիման կ’ըսէ, թէ բարձր բոյս մ’է, արմատն լաւ Սունկ. Լ. Caucalis Ստեպղինի տեսակ մի: — Ըստ հեղինակի Նոր Հայաստան գրոց (Ինճիճեան)՝ է «Բանջար եռաշառաւեղ ծանրահոտ. ունի և ի միջի բուն կամ ջիղ (որձայ) սերմնաբեր, զոր՝ ի բաց արկեալ՝ զշառաւիղսն խարշեալ թողուն ի ջուր, առ ի բառնալ զհոտն. ապա արկանեն ի ջուր աղի, որ տեւէ մինչեւ յաշուն, իսկ զարմատ նորա մինչդեռ է ի գետնի՝ ընդ մէջ հատեալ՝ դնեն անօթ առ նովաւ, ի հաւաքել զկաթնանման հիւթ նորա (որ կոչի Բողիճ), որոյ հոտ զօրաւոր գոլով սաստիկ, ի գործ ածեն հովիւք ի սատակումն որդանց դմակաց խաշանց»: — Մշոյ կողմերում գտուի, որոյ երկըրցի մի (Մէհէրեան Հ. Պօղոս), Բազմաստեղն և մարդաչափ բարձր բոյս գրած է, կլորակ դեղին ծաղկըներով. տերեւներն նման Սամթի և հոտաւէտ. յաղջուր դնելով՝ ձմեռուան ուտելիք պատրաստեն։ Յիշուի և ի հիւսիսային արեւելեան Հայս և ի Պարսկահայս՝ յատուկ Ստեպղինի նման, Լ. Cau. Daucoides. — Տարբեր բույս է՝

== 365. Բողոյ տակ. ==

Զոր յիշէ հին Բժշկարանն ուրիշ դեղոց հետ. Գալիենոսի բառից մէջ զուգուի Ակըրկարհայի, և սա այլ Իգաբողի. յետինս՝ բարդուած անուն ըլլալով՝ կու վայլէ, որ այդ ազգ բուսոց սեռական անունն ըլլայ պարզն, այսինքն՝ Բողն, և է Լ. Pyrethrum, Փ. Pyréthre. Ար. Աքէրքարհա, զոր Ամիրտ. գրէ. «Յակրկարhայ (և կ’ըսէ), որ է Վայրի Տարղօնի ն տակն. և լաւն այն է, որ պինտ լինի, սպիտակգոյն լինի… լաւն այն է, որ սուր լինի և այրող լինի. և ոմանք ասեն, թէ Հոռմի Տարղօն ն է։ — Դարձեալ գրէ հաստատութեամբ, թէ. «Ինքն Վայրի Տարղունին տակն է. յորժամ բերանտ առնուս՝ մրմռայ. աղէկն ի Մաղրիպու գայ»: — Շատ և շատ տեսակ դեղերն և օգուտներն այլ յիշէ, ինչպէս և Պէյթար. սա իր առանձին փորձերն և զանազան տեղ անձամբ փնտռելն և գտնելն այլ պատմէ, և Բողի իւղ ն ալ յիշէ։

Այս բուսոյ շատ տեսակներէն՝ Պտղաւէտն՝ P. Fructiculosum գտուի ի Ծանախ, Կեսարիա. — P. Sericeum ի Ռ–Հ. — P. Nivale ի լեռնակողմանս Մշոյ. — P. Roseum ի Ռ–Հ. — P. Aucherianum ի Մէզրէ, Բաբերդ. — P. Pelustre, յԱրտահան, Մուշ. — P. Sorbifolium ի Ճիմիլ լ. — P. Parthenifolium ի Ռ–Հ. Ճիմիլ լ. Փալանտէօքէն լ. — P. Balsamita ի Բաբերդ, Թէք տաղ լ. Գարապաղ, — P. Cadmeum, յԱմիդ, Սեւերակ. — P. Uniflorum ի Խոյ. – P. Millefoliatum (Հազարաթերթեան), որ և Հայկական կոչուած է, ի Կարին, Վարաժնունիք, Գարապաղ։ — P. Myriophyllum (Բիւրաթերթ) ի Նախճաւան. — P. Vulgare, ի Մուշ, Գարապաղ, Մարզուան. — P. Canescens ի Քէմէրլիւ Երեւանայ. — P. Argenteum, ի Բերդագրակ. — P. Tomentellum ի Բաղէշ. —P. Bourgæi ի Բերդակ Բաբերդու. — P. Tabrisianum ի Սէիտապատ Դաւրիժու:

== 366. Բողաղ? ==

Յիշուի Բարդող լերան (Թաքալդու) կողմերում, բայց ինչպէս ըլլալն չէ բացատրուած։

== 367. Բողբոջ կամ Բողբուճ. Բխբուճ. ==

Գետնախնձորներու ազնուագոյն տեսակն. Լ. Tuber. Փ. Truffe. Թ. Տօմալան. Պ. Ար. Քամահ կամ Քէմաթ ըստ թարգմանչին Պէյթարի, որ երկար գրէ իր օգուտները, իսկ Ամիրտ. համառօտ. «Թէ զջուրն յաչքն քաշես, զկապն (կոպ) ուժով առնէ, զաչքն սուր առնէ, և աչաց սպիտակին ճլէ տայ… Ասէ Պտ., թէ Քամահն շատ ցեղ է, մէկ ցեղն Ղաւշանա ն է, և մէկ ցեղն Քիշնիշն է»: Ղաւշանա կամ Ղօշինա, ինչպէս գրէ ի կարգին՝ Փտրի հետ, որ է Մանթարն կ’ըսէ. «Եւ Իպն. ասէ, թէ յԵրուսաղէմայ կու գայ, և անդ շատ կու լինի. և ի հօն Պկուշիա կ’ասեն. և յորժամ չորնայ՝ կապայ կու լուանան. և թթու կ’ուտվի… և հանց հով չէ որպէս զՔամահն, որ պեղծ խըլտ ընծայէ»: Պկուշիայի տեղ տպագրեալ Պէյթարի բառն է Քէրսէնա բայց թարգմանիչն համարի զայս ոչ Tuber, այլ Lycoperdum, Փ. Lycoperde կոչուած Սունկ. Թ. Ա. Շահմէթ իւլ-արզ (Գետնի ճարպ). — Մեր երկրին սահմանաց մօտ՝ Ամդայ կողմերում յիշուի ազնիւ Տօմալան։ Եթէ ոչ նոյն՝ նման պիտի ըլլայ այսոր՝ Ատոլն, զոր յիշած եմք: — Վաստակոց գրոց բառերը մեկնելով Գէորգ Պալատցին՝ Քիմէ բառին համար Թ. Տօմալան կ’ըսէ. մեր հին Բժշկարանն այլ Քիմէն զուգէ Խորենացւոյ աշխարհագրութեան յիշած Գերերի ին: Տե՛ս զայս:

== 368. Բողիկ. ==

Նոյն կամ նման Բողոյ (թիւ 364), ուտելի Ժախ կամ բանջարեղէն մի, յիշուի այլևայլ կողմերում. Բժշկարան մի կ’ըսէ Թ. Չաշուր? կոչուի։

== 369. Բողկ. ==

Raphanus Լ. Փ. Radis. «Ար. Ֆիճլ ասէ (կամ Ֆոճըլ) և Պ. Թուրփ. և ինքն երկու ցեղ կու լինի, մէկն վայրի է, որ է Աֆիուս? (Աֆրուզ?), Պ. այսոր Թարպուզ կ’ասէ, և մէկ ածվոցն է. լաւն այն է… Բողկին ձէթն օգնէ նամազին (կեղ, քոս) և քալաքին (երեսի մշուշ): Ասէ Պտ., թէ այն որ վայրի՝ ուժով է ամենայն դիմօք, քան զածվոցն… Եւ հունդն՝ զմազն սպիտակ առնէ՝ և զձայնն կու բանայ, և թէ կերակրէն յառաջ ուտեն՝ չթողու, որ կերակուրն ի խռչակէն ի վայր երթայ և անցնի, փսխել կու տայ. և թէ կերակրէն յետեւ ուտեն՝ մարսէ, և ստամոքաց զպալղամն կու կտրէ… և ջուրն գինով օգտէ օձափարին. և թէ կորն խայթէ զմարդն, յայն պահն Բողկ ուտէ՝ զէն չայնէ, և եղն օգտէ ոսկրացաւութեան… Եւ ասեր են, թէ զԲողկն առանց տերեւի ծեծեն և առնուն ի ջրէն տասն դրամ և անօթից խմեն, զմեծ և զփոքր քարն հալէ և հանէ ի բշտէն. այս փորձած է… Եւ թէ զծայրն կտրես և զմէջն փորես և վարդի ձէթ տաքցընես ի մէջն և ի յականջն կաթեցընես, զցաւն խաղեցընէ… Եւ թէ զմէջն փորես և չորս դրամ շողգմի հունդ ի մէնջ դնես, և զԲողկն խմորով ծեփես և ի հահանդ կրակ թաղես մինչեւ եփի, և տաքցընես եղկ՝ և երեք օր խմես անօթուց, զքարն հալէ. փորձած է»: Այսպէս և աւելի բժշկական բաներ կու գրէ Ամարտոլվաթ։

Բողկի բնութեան համար Վաստակոց գիրքն կ’ըսէ (Գլ. ՁԹ), թէ Շողգամի և Կաղամբի պէս «քարշող են գիջութեան և ապականեն զայգին, (որոյ մէջ) ամենևին չէ պարտ ցանել»։ Իսկ Բողկի մշակութեան համար այլ գրէ (Գլ. ՄԾԹ). «Եթէ կամիս, որ Բողկն մեծ լինի և գեղեցիկ, երկու թիզ փոս արա վարսամով (ցից), և յարդ և հող լից սակաւ մի, և սատրեա (զատէ իրարմէ), կամ զհունտն անդ դիր. նա Բողկին ցըցին օրինակաւն լինի». յետոյ խօսի Բողկի օգտից վրայ՝ ըստ Բժշկարանաց. «Որ ի սէվտայէ նեղհոգուկ և թալուկ ունենայ, խաղաղեցուցանէ… Եւ որչա՜փ գովեմ, երբ գովելի է, զի ով առնու զջուրն նորին և զձեռսն օծանէ, և զօձն բռնէ և զկորն, նա չկարէ խայթել. և թէ ոք զԲողկն ի վերայ կորի դնէ՝ սատակի: Եւ իւրն ահոկն (վնասն) այն է, որ զակռայքն և զձայնն աւերէ»:

== 370. Սեւ Բողկ. ==

Յիշէ զայս Բժշկարան մի՝ առանց բացատրելու զանազանութիւնը։

== 371. Բողկուկ. ==

Երկայն բարակ թելանման ճիւղերով բոյս կամ բանջար մի, որոց ծայրն մանրիկ սպիտակ ծաղկանց փունջ մի է, տերեւներն կէս մատին երկայնութեամբ, նեղկուկ և ցանցառ: Ուտելի է, և համին համար այսպէս կոչուած է: Ազգակից համարուի Շողգմուկի։

== 372. Բոմբոզ կամ Բիւմբոս. Բամպոզ. ==

Տեսողք ի Հայս և ի Կիլիկիա վկայած են, այլ չեն բացատրած. նոյնպէս և Սէր Բամպոզ, զոր յիշէ մէկն:

== 373. Բոշխ. ==

Խոտեղէն մի թելի պէս բարակ և սուր տերեւներով, փնջաձեւ մանր ծաղկով անասնոց և թռչնոց ուտելի նա. և ոտք տաքցընելու համար կօշկաց մէջ դրուի, անոր համար Թ. կոչուի Այագ օթի։ Ծանօթ է ի Կարմիրք, Խոտուջուր: — Այս բոյսերն Լ. Carex կոչուին. Փ. նա և Laiche. յատուկ Բոշխ տեսակն C. Davaliana. Մեծագույն տեսակն այլ կոչուի Ձիաբոշխ։

== 374. Բոշնակ. ==

Որ և Ասոր՝ ըստ Ստ. Ռոշքեան. «Խոտ է, որ յԱսորեստանէ բերի». անուանի Լ. Singidium: Այս անուամբ յիշէ Պէյթար, և տեսակ մի Ստեպղին է, կ’ըսէ, աւելի բարակ և լեղի, ճերմակ արմատով. յԱսորիս և ի Կիլիկիա կ’աճի, ուր ինքն գտեր է ի Սատալիա և նմանցընէ Գազարի։

== 375. Բոր. ==

Գառանց և այծուց ախորժելի խոտ, որոյ հատերուն մէջ մանրիկ ոջլի նման տիզեր կ’ըլլան, անոր համար Թ. Պիթ օթու (ոջլախոտ) կ’ըսեն։

== 376. *Բորկոնիմ. ==

Եբրայերէն բառ (Պարքանիմ), Յ. թարգմանիչք այլ Հ. այլ՝ պահեր են նոյն անունը (ի գիրս Դատաւ. Ը. 7. 16), ուր կ’ըսուի, թէ Գեդէոն սպառնացաւ և իր հակառակորդները փշոց և Բորկոնիմայ վրայ քաշելով սպանեց, որ էր տեսակ մի Դժնիկ:

== 377. Բոցտան Ծաղիկ. ==

Թ. Փէյղամպէր տիւյմէսի. թուի երկայն և օղ-օղ կամ հանգոյց-հանգոյց, զի տղայք այսով պսակ շինեն, կ’ըսէ Բառագրողն (Պատկ. Գ. 133):

== 378. Բուբու. ==

Դեղին ծաղկով խոտ մ’է՝ ըստ Մանանայի (եր. 142)։

== 379. Բութ? ==

Բժշկարան մի կ’ըսէ. «Շամի (Դամասկոսի) Բութ ն, որ է Հոռոմ Բութ ն»՝ առանց բացատրութեան։ Տե՛ս և Բթակ։

== 380. Բուխտակ. ==

Երջանիկ Արաբիոյ ծաղկանց կարգին յիշուի յԱշխարհագրութեան Խորենացւոյ:

== 381. Բուտ. ==

Վայրենի ծառոյ մի ողկուզաձեւ մանրիկ հատերով պտուղ, զոր աղջրով թթուեցնելով կ’ուտեն. (Մանանայ, եր. 162)։

== 382. Բուրաստան. ==

Անշուշտ անուշահոտութեանն համար այսպէս կոչուած, որու վկայէ և Սալաձորեցին, առանց ձեւը կամ գոյնը բացատրելու, թերեւս կարմիր նշանակէ, ըսելով.

«Բուրաստան ծաղիկ մի կայ, վարդ է շարեր հետ Բանգերուն

Կարմիր խնձոր թագաւորաց, ոսկի բուրվառ է խնկերուն»։

Երգոյն ուրիշ օրինակք անունը գրած են Բուրազան կամ Բոզան:

== 383. Բուրդի ծառ. ==

— Տե՛ս Դարիսվար։ 

== 384. Բուրեմ? ==

Շատ անուշահոտ կամ սաստկահոտ ծաղիկ մ’է. Ար. Պուխուր Լալէ կոչուի. Թ. Քիւնլուկ չիչէկի։ Այսչափ գրէ մեզ տեսող մի յարեւմտեան Հայս։

== 385. Բուրճինիճ? ==

Նորահնար բառ (որմէ՞) ի նշանակել զկեղեւ Cascarilla կամ Cinchona ծառոյ, որ է տեսակ կամ նման ջերմահալած Կինկինայի (Quinquina)։

== 386. Բոքի. ==

Կակուղ կամ խոտեղէն մեծ բոյս, որ ծառաձեւ կ’աճի և կու հաստընայ, դեղին ծաղիկ ունի մազի պէս բարակ թելերով. դալարութեան ատեն անասնոց կեր կ’ըլլայ, չորցած` մարագներու և հիւղերու տանեաց ծածկոյթ։ — Ոմանք Բոքի անուամբ Խռնդատը կ’իմանան:

== 387. Բռնչի. Բռնչենի. ==

Պտուղն այլ, որ Յունապի գունով և փոքրիկ է, Բռինչ. տերեւն նման Վարդին. համն անոյշ, ախորժելի տղայոց. Թ. Չաթլանկուճ։ Գալիենոսի բառից մէջ կան քանի մի անստոյգ և խանգար բառեր, որ այսոր զուգուին. Նաբակ (Ար. Նըբըկ), Քօնար? Կալալ: Եթէ ասոնք անծանօթ են, կան շատ հայերէն անուններ, որ այս հասարակ կամ ոչ շատ պիտանի ծառոյն կու տրուին, շատ հեղ նոյն համարելով ընդ Բեւեկնոյ, որպէս յիշեցինք (թիւ 337) և ընդ Բդումի, հարկաւ թէ ոչ նոյն, այլ իրարու շատ նման ըլլալով, զոր չկարենալով մենք որոշել, յիշեմք յաջորդ անուան տակ։ Թէ ոչ մի եւ նոյն՝ այլ մօտ ազգակից է Բռնչին ընդ Լդդենւոյ (զոր տես), երկուքն այլ Լ. Celtis, ետքինն C. Australis, կոչուի, իսկ առաջինն C. Occidentalis, իբր հար. և հիւս: — Ոմանք Վայրի Կեռասենի համարին զԲռնչին։

== 388. Բտում. Բդում. Պտում. Բուտում. Պուտմ. ==

Ինչպէս տեսանք (թիւ 337) Ար. Հապ ըլ-Ղատրա կամ Խազրա զԲեւեկն նշանակէր՝ ըստ Բժշկարանաց ոմանց. նոյնք գրեն դարձեալ. «Հապ ուլ-ղատրա, որ է Չիտլաղուճ թուրքերէն, և հայերէն Կապուի ասեն, որ է Բուտումն, որ է Վանն»։ Ամիրտոլվաթ Ար. Զարու կամ Զիրու, բառին ներքեւ ստորագրէ. «Զարու էգ և որձ Պուտմ ասեն. լաւն այն է, որ կանաչ լինի… կապող և չորացնող է. օգտէ բերնին ցաւուն և ակընջին, և զարտեւանունքն բուսցընէ՝ իր ծառին մոխիրն. և իր ձէթն զերիկամն տաքցընէ… և զքարն կու հանէ, և իր միրգն լուծում կու առնէ… և թէ զձէթն խմեն՝ զկռնըկին ցաւն տանի, և ոսկրացաւութեան օգտէ, բայց զստամոքն վատուժցընէ… Իպն. ասէ, թէ ի լերունքն կու բուսնի. ծառ-մն է, ի Կաղնու ծառ կու նմանի, և հաստ ծառ է. և միրգն Մանակոշին (Բեւեկնոյ) միրգին պէս կուզ-կուզ լինի, թէ աղէկ հասնի՝ տերեւն և միրգն ծեծեն և զեղն հանեն և օծեն յանձն, զքամին ի յանձնէն հանէ. և թէ զծառն այրեն և զգործելին լոսեն և ի վերայ խոցին ցանեն, օգտէ Աստուծով», — Ամիրտոլվաթ ըսածներն ըստ մասին Պէյթարէն կ’առնու, իսկ սա կ’որոշէ զՊտումն ի Բեւեկնոյ, ասոր տերեւոց ծայրն կարմրուկ կ’ըլլայ կ’ըսէ, որ յետոյ պտղոյն պէս աւելի կարմըրնան. կու յիշէ և խէժն, որ ինք իրեն կու ծորի քիչ-քիչ: Թարգմանիչն կ’իմացընէ, որ եւրոպացի գիտնականք այլ նոյնացուցեր են զԲեւեկնին և զԲտումն, բայց հիմայ այս ետքինս ճանաչուի Լ. Lentiscus Փ. Lentisque. — Դառնալով մեր լեզուի hոմանիշ բառից` նախ յիշեցընենք, որ Բռնչին այլայլեալ հնչմամբ ըսուած է և Փղնջքի, իսկ ծառն կամ իր ազգակիցքն կ’ըսուին Հերձի, Շշի, Նորգենի, Մահլապի, զորս տես ի կարգի անուանցն. այլ և Լեվշոր և Լտուտ, գոնէ պտուղն այս ետքի անուամբս, որպէս և Պուկնուկ։ — Ար. Բատում կոչուի և Պիստակն Պաղեստինու. Pistacia palestina.

== 389. Բրաբիոն. ==

Յայտ է մեր լեզուագիտաց, որ այս յոյն բառս՝ Βραβειον շատ հեղ նշանակէ պսակ կամ վարձ յաղթութեան, ինչպէս կ’երգէ Շարականն. «Ընկալեալ զբրաբիոնն յաղթանակ նահատակաց». կամ Գանձն.

&lt;poem&gt;«Հրեշտակապետին բերեալ Բրաբիոն Կուսին,
Նշան յաղթութեան կրից աշխարհի». — ևայլն.&lt;/poem&gt;

ըստ այսմ Լ. Præmium. Փ. Prime. Եւ որովհետեւ ինչպէս ի վկայութեան Գանձին (գոնէ մեր ազգի աւանդութեան մէջ)՝ հրեշտակին երեւնալն առ Ս. Աստուածածին՝ թէ՛ Աւետմանն ատեն, թէ՛ ի Ննջմանն, ձեռքում ծաղիկ մի նկարուի, ոչ միայն ծաղիկն Բրաբիոն կ’ըսուի, այլ և յատուկ ծաղկի մի անուն համարուի Բրաբիոն, կամ նոյնն Մարեմայ ծաղիկ կոչուի, նա եւ առ օտարս՝ ըստ որոց է և Լ. Sanamunda, կամ Geum urbanum, և ըստ Տուռնըֆորի՝ Caryophyllata, իբր մեխակահոտ։ Ղփտիք՝ Բրաբիոն անուանեն Թ. Հիւսնիւ-Եուսուֆ — ըսուածը (Յովսէփ Գեղեցկի ծաղիկն), որ ըստ Ամիրտոլվաթայ է Հայոց Վառվռուկն, թէ և ուրիշ տեղ կ’ըսէ. «Հուսնի Իւսուֆ, որ է Բաղեղն, որ ի ծառերն կու փաթթվի»: Հիմայ ոմանք ի մերոց համարին, թէ Բրաբիոնն է սպիտակ Շուշանն, ըստ որում՝ աւետաբեր Գաբրիէլ հրեշտակապետին ձեռքում այս ծաղիկս կու տրուի. այլք ա՛յլ տեսակ ծաղիկ, ինչպէս Շահխաթունեանն կ’ըսէ, Բջնոյ Չորուտ ձորակին մէջ բուսնի Մարեմ ծաղիկ մի կամ Բրաբիոն. ցօղունն երկու կանգնաչափ, շատ անուշահոտ, զոր եռացընելով ջըրի մէջ կողացաւութեան (զաթլըճամ) դեղ կ’ընեն. և Թ. Զանթափ կոչեն այս ծաղիկս: Տուռնըֆոր յիշէ այս ծաղիկս ի Բարձր Հայս, այլ և ի Դ Հայս. յիշուի և յԵրեւան գաւառի, ի Համշէն, և այլն։ Սալաձորցին ուրիշ յարգի և անուշահոտ ծաղկանց մերձաւոր ընելով կ’երգէ.

«Մուրտն ու Սուսամն և Բրաբիոն՝ հասրաթ են թէ զիրար տեսնուն»։

== 390. Բրինձ. ==
— Տե՛ս Որիզ:

== 391. Բրինձ ծաղիկ. ==
Մանրիկ և անուշահոտ ծաղիկ մի՝ ըստ Սեբաստացւոց:
[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>4o97lo74tnmp685vk0mkkqk1kvydryn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Գ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151776</id>
    <revision>
      <id>397250</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]] |author = Ղևոնդ Ալիշան |previous = [[Հայբուսակ/Բ|Բ]] |next = [[Հայբուսակ/Դ|Դ]]}}  == 392. Գաբ. Գաբծիլ. Գամբծիլ. ==  Բազմանկիւն ըսուած բուսոց ցեղէն է, մետրաչափ բարձրութեամբ, ծուռումուռ ճիւղերով, և հասարակօրէն կարմրագոյն, թանձ...»:</comment>
      <origin>397250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99793" sha1="7jewiss5jjfevltv1ppf9sdppoqo55e" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Բ|Բ]]
|next = [[Հայբուսակ/Դ|Դ]]}}

== 392. Գաբ. Գաբծիլ. Գամբծիլ. ==

Բազմանկիւն ըսուած բուսոց ցեղէն է, մետրաչափ բարձրութեամբ, ծուռումուռ ճիւղերով, և հասարակօրէն կարմրագոյն, թանձրկեկ ափաձեւ տերեւներով, որ յատկապէս Գաբ կ’ըսուին, ու շատ ծաղկըներով։ Բոլոր բոյսն ամէն մասամբ թթուահամ է, բայց շաքարով շաղուած՝ լաւ դեղ կ’ընծայէ։ Բժշկարանք նոյն համարին զԳաբծիլ և Խաւրծիլ, բայց հին Բժշկարանն որ տեղ մի այսպէս ասէ, տեղ մ’այլ գրէ. «Գաբին տակ ն, որ Խաւրծիլ ասեն»։ Նոյնպէս ուրիշ Բժշկարան մ’այլ, տեղ մի գրէ, Գաբծիլ, ինքն Խործվիլն է, և համն թթու. ի Չինու գայ». ուրիշ տեղ, թէ ոմանք կ’ըսեն այսպէս, բայց խոր ծիլն նման է Գաբին է Ամիրտոլվաթ գրէ. «Գամբծիլ, որ է Ըռիվաճ, որ է Ըռիպասն, ինքն ցեղ-մն է, լաւն այն է, որ մատղաշ լինի և դալար… Պատէհին ասէ, թէ իր ուժն նման է Հումազին (Թթռկիչ) և Ութրունճին և Ազոխին ուժին. և լաւն այն է, որ Պարսից գայ. և ճղերն երկան և հաստ լինի, և ջրի և դալարի լինի»: — Ասար բժշկապետն այլ յիշէ լատին անունն Ռիպէս, որ յատկապէս է Rheum Ribes, իսկ Ռիպաս կու լսուի նաեւ Ասորւոց կողմերում, ուր կ’ըլլայ լաւ տեսակ բուսոյն, ինչպէս և ի հարաւային Հայս, բայց գտուի և ուրիշ կողմերում. Անգղիացի հին ճամփորդ մի, ԺԶ դարու վերջերը (Քարթրայթ), յիշէ նաեւ ի ստորոտս Մասիս լերին։ Կիլիկիոյ Պրիտ բարձր լերին քարոտ կողից վրայ այլ գտուի լաւ տեսակ մի Գաբի, զոր տեղացիք կոչեն Սալիրկին Գոբ: — Գաբ գրի և Գափ, իսկ Ծիլ՝ տերեւոց և ճըղից միջոց ընծայուած մասերուն յարմարի։ Հին Բժշկարանն յիշէ Սերկեւլի և Ժռի հետ Գաբի շարապ։ Բայց հիմայ ամենէն նշանաւոր մասն բուսոյն և դեղն՝ է արմատն կամ տակն (rhizome), որ կ’ընծայէ հռչակաւոր Խաշնդեղը (Ռաւէնտ), մեր երկրի ամենէն նշանաւոր բերոց մէկն. այս անունն այլ առած է անշուշտ տեղացեաց սովորութենէն, որ արմատները կտրտելով` խաշանց (ոչխարներու) վըզին կու կախեն, որ չորնան։ Արեւելքի Գաբն կամ տեսակներն՝ դեռ լաւ չեն ճանչցուած. եւրոպացւոց ծանօթին պատկերն է այս ծաղիկս: Տե՛ս և Խաշնդեղ։

== 393. Գազ. ==

Շատ փշոտ թուփ մի, որոյ բնութիւնը կամ իրեն անվտանգ մօտենալու դժարութիւնը՝ լաւ բացատրեց Մերուժան Արծրունին, երբ Ուռնայր Աղուանից թագաւորն պարծենալով կու խնդրէր Պարսից թագաւորէն, որ ինքն ելնէ ընդդէմ Մուշեղի՝ Հայոց և Պապ թագաւորին զօրապետին. «Աստ, ըսաւ (Մերուժան) արկեր զԳազիւ՝ գիրկս, բայց թէ ժողովել կարիցես, մեծ զարմանք իցեն», այսինքն՝ շատ փշոտ բանի մի ձեռք երկընցուցիր, Մուշեղի պէս կտրիճ մի բռնելու, բայց եթէ կարենաս բռնել կամ ձեռքերդ ազատել իրմէ, մեծ զարմանք պիտի ըլլայ. — (զարմանաց տեղ խայտառակ եղաւ պարծենկոտն, երբ Մուշեղ իր նիզակով Ուռնայրի գլուխը ծեծելով հալածեց, կենացը խնայելով՝ ի պատիւ թագաւորութեանն). — Գազն՝ Թ. ալ Կէզ կոչուի. Լ. Spina Hirci, բայց կայ և մեծ տեսակ կամ Գազի ծառ: Իսկ Բժշկարան մի զանազանէ անուամբք՝ ըստ տեղեաց. «Գազին ծառն՝ յորժամ ի լեառն բուսնի, Նազար ասեն, և յորժամ ածուենիքն՝ Իսլկու», որ պիտի ըլլայ Թ. պարզ Իսլ կամ Իլկուն աղաճի, իսկ զՆազարն լեռնցի՝ ուրիշ Բժշկարան մ’այլ անուանէ (Թ.) Քէվէն: Այլք Չուքաղ կ’անուանեն «Գազին փայտն, երբ զփուչն վայր տան» (յաջող ձեռօք, քան զՈւռնայր). մէկն գրէ. «Չուքաղն է Գազին փայտին վարդն». թուի, թէ Վարդի նմանութիւն մի ունի ծաղիկն։ Ծաղկէն ետեւ յիշուի Գազի պտուղ, և Ար. Ջովզմազիճ, յորմէ և Գազմազիճ, իբր ընկոյզ վայրենի ծառոյն, որ և Մոշոյ պտուղ կոչի ի մերայոց. անունն աւելի ծռելով` գրուի «Քազմազու, ինքն Մաքքային ճամփուն Մոշուն պտուղն է, աղէկն այն է, որ ի յատենն քաղուի. և բնութեամբ հով է և չոր է»։ Տե՛ս Մոշա: — Ծաղկէն և պտղէն պատուական է Գազի Խէժն, Ար. Քթիրա կամ Քաթիրա որ և Քասիրայ, ինչպէս գրէ Ամիրտոլվաթ, և կ’ըսէ. «Ինքն խէժ է. երկու ազգ է, սեւ դեղնագոյն, աղէկն սպիտակ և յստակն է», և շատ տեսակ դեղերու մէջ մտնէ և կ’օգտէ, եթէ «օծեն ի ձեռքն և յոտքն՝ զճղքիլն կու տանի… զարեւուն այրածն՝ ի յերեսէն տանի. հազին և կրծոց խոշորութեան և թոքին խոցերուն օգտէ», և այլն։ Այս խէժը կ’անուանեն Լ. Adracanthum. Փ. Adragante. խիժաբեր ծառն այլ Tragacantum: Բայց ոչ այս ծառէ միայն, այլ և ուրիշ Կռնի ծառոց տեսակներէ հանուի հիմայ Ադրականտ ըսուած խէժն։

Գազի այլեւայլ տեսակք յիշուին, ինչպէս,

== 394. Գունձ գազ. ==

Գրէթէ մարդաչափ բարձր փշեղէն է, գընտաձեւ, և վառելու գործածուի. երբեմն գիւղացիք իրենց տանիքն ասով կու ծածկեն և վրան հող կու լեցընեն:

Այս է կարծեմ ոմանց Գեանգիզ կոչածն:

== 395. Սեւ Գազ. ==

Թերեւս իր խիժին գոյնէն այսպէս կոչուած. աւելի քննելի է կոչուածն ի նոր գրողէ Կերերի Գազ.

Գազ կ’անուանեն Պոնտացիք կոծոծն այլ, որ պիտի յիշուի իր կարգին։

== 396. Գազար. ==

Սոյնպէս կոչի և Ար. Ճազար կամ Ճէզար, ծանօթ խաւարտ, մեր լեզուով սովորաբար կ’ըսուի Ստեպղին (զոր տես), բայց Գազարն դեղնագոյն կամ մթագոյնն է, և ոչ ազնիւ իբրեւ զկարմիրն. լաւ եւս ըսել Վայրի Ստեպղին է, որ կոչուի Ար. Ճազար ըլ-պարրի. Լ. Pastinaca (Dasganthia), Փ. Panais. Ամիրտոլվաթ վայրի Ստեպղինը Ար. կոչէ նաև Ճազարի իխլիտի? և աւելցընէ. «Որ է Շաղախուլ ն. և ոմանք ասեն, թէ Տուղուն ն է»։ Այս ետքի անունովս լեռան Ստեպղին կ’իմացուի, իսկ Շաղախուլ նշանակէ նաև ուրիշ տեսակ բույս, որ տեսնուի ի կարգին։ Ընդհակառակն Յունաց Ստաֆիլինոս կոչածը, որ է բուն ընտանի Ստեպղինն, Ամիրտ. կ’ըսէ. «Աստաֆլին, որ է Վայրի Ստեպղին ն… և մէկ ցեղն այլ կու լինի, որ տերեւն Անձխոտին տերեւն կու նմանի, և ի ջրեզերքն կու բուսնի»։ — Գազարի քանի մի տեսակաց մէկն յատուկ Հայկական կոչուած է, Pastinaca armena, և ճանչցուած ի կողմանս Գանձակայ։

== 397. *Գազերբուակ. ==

Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն արեւելեան Ասիոյ բերոց մէջ յիշէ, հաւանօրէն Ար. Պ. Ճաւզ էլ-պուէ, զոր ոմանք խնկեղէն համարին, և այլք Հնդկաց ընգոյզն: Տե՛ս Նարճիլ։

== 398. Գալ. ==

Տեսակ մի մանր Շաղգամ, զոր պահեն Կարնեցիք ձմերուան համար:

== 399. Գահտակ. ==

Ըստ Բժշկարանի՝ է Ակիր, որ յիշուած է ի թիւ 41-2։

== 400. Գահրշակ. ==

Անծանօթ պտուղ մի, զոր Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն նշանակէ ի նահանգին Մոկաց, եթէ չէ ուրիշ օրինակաց մէջ Արշատ գրուածն, զոր յիշեցինք, թիւ 223։

== Գաղբան.==
Տե՛ս Քաղբան և Մաղթ: 

== 401. Գաղձ կամ Գաղձն. ==

Անպիտան բոյս և վնասակար այլոց, որոց հիւթը ծծելով և վրանին պլլըւելով կու չորցընէ. ըստ ոմանց է Գայլխոտ ն (զոր տե՛ս քիչ մի վարը)։ Վաստակոց գիրքն յիշէ (Գլ. ԼԴ. ՃԺԹ) և Գետի և Ծովու Գաղձ, և պարարտութեան աղբ շինելու համար՝ խրատէ, թէ. «Գաղձն, զոր ծովն ի դուրս ձգէ՝ լուա՛, որ աղիութիւնն ելանէ, և ի ներք խառնես. նոյնպէս և Գետի լինի»: Նոյնն հնձանի մէջ կոխուած խաղողին՝ անձրեւէ թրջըւելէն պահելու համար՝ խրատէ ձարձատած Գաղձ ձգել մէջը։

== 402. Գաղտիկ. Գաղտիկուռ կամ Գաղտիկուր. Գաղտնակոր. ==

Այս անուանս ծագումն անյայտ է և կը թուի հին աւանդութենէ մի. բոյսն կոչուի մեր լեզուաւ և Գառնալեզու, բայց աւելի հասարակ Ջղախոտ, մենք այլ այս ետքի անուան տակ բացատրեմք. այս տեղ միայն երկու անուանց հոմանիշ ըլլալն և առասպելական աւանդութեան մէջ յիշուիլը նշանակեմք, աղթարախառն Բժշկարանի մէջ գրուած աղցիփեղց խօսքով, իբր ի դեղ սունկ (տեսակ մի ուռեցք) ախտի. «Ա՛ռ խունկ և նոր դանակ մի, և գնա յառաջ ի Գաղտիկուռանն, և ա՛րկ զխունկն ի վերայ կրակին, զդանակն զա՛րկ ի տակն, և ասա. Հրաւիրած ես, Ջղախոտ, 365 ցաւոց դեղ, այս անուն մարդոյն սնկան», եւ այլն: Նշանելի է Գաղտիկուռան բառն, որ է Գաղտիկուռի արտ կամ ածու:

Գալիենոսի բառից մէջ Գաղտիկուր դրուած է Առնոգղու, Առնուգղու խանգարած բառին առջեւ, որ է Arnoglossum, և թարգմանի Գառնալեզու։ — Հայերէն բառն այլ խանգարած գրուած կայ Կխտըկուր. Լ: Plantago, Փ. Plantain. Ռ. Попутникъ Բժշկական գրոց և բառից մէջ յիշուի և

== 403. Գաղտիկուռ Բարակ. ==

Որոյ համանիշ արաբերէնն՝ այլայլած անշուշտ՝ գրուի, Ասլունաթար ասափիլ?

== 404. Գամանտրաշ. ==

Սալաձորեցոյն ծաղկանց երգոյն մէջ յիշուի.

«Գամանտրաշ և Չատըր–ծաղիկն, Գօճակն ծաղկեր արտերուն»: Ուրիշ օրինակի մէջ Կամօտաշ գրուած է, թուի Գամուտաշն։

== 405. Գամբ. ==

Փշեղէն բոյս մի թուի իր հետ յիշուած Տատասկ բառէն, բայց ըստ ոմանց է Անճիտայ. զոր տե՛ս ի թիւ 117։

== 406. Գամճակ. ==
—Տե՛ս Գոճամակ.

== 407. Գամուտաշ. ==

Կապոյտ ու սեւի զարնող խոտ մ’է. գուցէ, նոյն ըլլայ ընդ Գամանտրաշի, մանաւանդ որ զայս յիշողքն Կարնոյ կողմէն են, ուսկից և Սալաձորցին։

== 408. Գայիսոն? ==

Ծաղիկ, զոր յիշէ Քաջբերունի յարեւելեան սահմանս Կարսի. եթէ չէ Ար. Ղայսում ն, որ է Բարձուենեկ։

== 409. Գայլ. Գայլխոտ. ==

Հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «յայգիքն լինի, որպէս Բաղեղ է»: Ար. անուանէ Քշութր, զոր Ամիրտ. գրէ Քշուշ կամ Քշուս, այլ և Աքշուշ. և աւելի պարզէ Բաղեղի նմանութիւնը. «Ինքն ի յոր տեղ բուսնի՝ ի յայն տուփն (թուփն?) կու փաթվի, և զգիճութիւնն կու քաշէ. և լաւն այն է, որ ի վերայ փշին բուսնի»։ Իր օգուտները կու գրէ նաեւ առանձինն իր հունտը յիշելով և կոչելով Ար. «Պզր ըլ-Քշուշ, որ Պ. Ըռահմուլ կու ասեն և Աքշուշ այլ կ’ասեն, և Ասորին Տինարքլուս ասէ»: Խոտին պատատուկ բնութիւնը (մանրիկ փուշերով ուրիշ բուսոց պլլըւելով) և սոսկ անունը՝ համառօտ գրէ ուրիշ մի. «Ա՛ռ զԳայլն, որ զորթով պատատէ», եւայլն։ Այս բնութեանս համար կոչուի եւս Բաթտուկ կամ Բադդկենի, ինչպէս որ տեսանք ի թիւ 277։ — Լ. Cuscuta, Փ. Cuscute. — Թէպէտ շատ հասարակ և անարգ խոտեղէն է, բայց բուսաբանք իրեն տեսակներ այլ որոշեր են, և Եւրոպական կոչուածն՝ C. Europea. ի Հր. Հայս նշանակած են:

== 410. Գայլաբոխ. ==

Գելաբոխ ռամկօրէն, տեսակ մի Բոխի (տե՛ս թիւ 361). Յիշուի Սեւանայ ծովեզերքում:

== 411. Գայլասխտոր. ==
— Տե՛ս Բծիծ.

== 412. Գայլասոխ. ==

Յիշուած է, այլ ոչ բացատրուած։

== 413. Գայլթաթ. ==

Տեսակ Մոլոշի. Լ. Alchimilla Vulgaris. Փ. Alchimille. յարմարի և Pied de Lion կամ Lapin կոչուածին (որ և Mantelet de dame). փոքրիկ քլաչափ բոյս մի, եօթն շերտ կամ մասն բաժնուած վայելչաձեւ տերեւներով։ — Բայց բուն բառին նշանակութեամբ յունարէնէ առնուած անունն Լ. Lycopodium. Փ. Lycopode, տարբեր ցեղէ բոյս է, խոտեղէն, ճղճղած, և ասոր համար գայլու թաթի նմանցուցած, մանրիկ տերեւներով պարուրաձեւ որձային վրայ շարուած։ — Այս ետքինս քանի մի տեսակ ճանչցուած է ի Պոնտոս, Ճիմիլ լ. Լեռնային կոչուածն L. Alpinum ի Թ-Հ։

== 414. Գայլթիւ? ==

Թուի անպիտան բոյս մի, զի բանջարոց յատկութեան վրայ գրող Բժշկարան մի յիշելով զՍունկն՝ իբր գէշ ցաւ տուող. «Վատ (է կ’ըսէ), քան զԳայլթիւն»:

== 415. Գայլու ականջ. ==

Որդնտակ կամ Սղանգ բոյսն է, զոր չորցուցած դեղ կ’ընեն ձիոց հին վէրքերու: Անունն առած է ձեւէն, որ է իբր սուր եռանկիւն. ծայրն երկայն, վարի կողմն երկու կլորիկ բաժնուած։ Պատկերս չորցած տերեւէ մի հանուած է։

== 416. Գայլու թուր. Գելութուր. ==

Կանգնաչափ սոխարմատ բոյս մի սուր տերեւներով, հասկաւոր բաժակաձեւ շառագոյն ծաղկներով:

== 417. Գայլուկ. ==

ՅԵւրոպա շատ ծանօթ՝ գարէջուր զուգելու համար գործածուած խոտն է. Լ. Lupulus. Փ. Houblօո, որոյ թերեւս լաւագոյն հայերէնն է Հումել կամ Հմել։ Տե՛ս զայս:

== 418. Գայլվիզ. ==

Նշանակած է բառահաւաք մի՝ առանց բացատրելու:

== 419. Գանգլեզ. ==

Նոյն բառահաւաքն զայս ալ նշանակէ առանց բացատրութեան։ Թերեւս ըլլայ Գունձ Գազն։

== 420. Գանի. ==

Նոճի կամ Մայրի ծառ է՝ ըստ գրոց Նոր Հայաստանի, իսկ ըստ Պետ. Կալհօկեցւոյ է Գի. լ. Juniperus Sabina. Փ. Génevrier Sabine.

== 421. Գառան դմակ. ==

Տեսակ մի խաղողոյ է յԵրեւան՝ նմանցընելով այսպէս կոչուած։

== 422. Գառնադմակ. Գառնադմակիկ. Գառանդմակ. Գառանդմակիկ. ==

«Արաբն Հայ ըլ-յալամ ասէ և Ֆրանկն Սիմպերվիվում (Sempervipum. Փ. Joubarbe) ասէ, և Թ. Ղայա ղօրուղի ասէ, և ինքն երեք ցեղ է. մէկ ցեղին տերեւն տափակ է և թանձր. և մէկ ցեղն մանտր՝ զէտ ազոխ է, և մէկ այլ ի քարերուն վերայ կու բուսնի. և լաւն այն է, որ թաժայ լինի… Իպն. ասէ, թէ ցեղ-մն այլ կայ, որ ի վերայ պատերուն կու բուսնի. և թէ յանձինն շտերուն վերայ քսես՝ օգտէ… Եւ այս խոտիս Հայ ըլ-յալամ ասելուն պատճառն այն է, որ հանապազ կանաչ է և թաժայ, և ոմանք ասել են այսոր, թէ Պօստան աֆրօսն է. չէ ստոյգ։ Պատէհին ասէ, թէ այսոր Պարսիկք Ապրուն կու ասեն, որ հանապազ կանաչ է և կենդանի է, և իր տերեւն չի թոռմիլ։ Եւ ասեր է Դս. (Դիոսկորիտէս), թէ երեք ցեղ է, և ինքն ի շուք տեղեր և ի պատտըկեր շատ կու բուսնի. և իր որձան կարճ կու լինի, և ծաղիկն դեղին, և այն որ ածվոցն է՝ հաստ կու լինի` մատի-մն չափ. և երրորդ «ցեղին Պախլաթ ըլ-համզայ է ասեր և կամ նմանցուցեր: Սնահաւատ բան մ’ալ աւելցընէ. «Ասած է, եթէ ուզես, որ երկու չարկամին ի մէջ սիրելութիւն ձգես, եփ որ երկուքն ի քուն լինին` զինքն չոր տրորես և ի վրան ցանես՝ սիրեն զիրար»: — Վերոյիշեալ Պ. Ապրուն բառը՝ ուրիշ տեղ յիշելով Ամիր. նոր հայերէն անուն մ’այլ կու տայ բուսոյն. «որ է Վայրի Ազոխ»: Իսկ Թ. Ղայայ ղօրուղին՝ կ’անուանէ Փերփեր քարի. այս քարերու մէջ բուսած տեսակը յիշէ հին Բժշկարանն այլ՝ լատին անուան դիմաց. «Սիփիռոն (Sempervirum) Գառնադմակ, որ ի քար է»։ — Ի Պինկէօլ լ. յատուկ տեսակ մի գտուած՝ անուանուած է Հայկական, Տ. Armenum. հօն տեսնուած է և Globiferum. (Գնտաձեւ) տեսակն։ — Գառնադմակին մէկ օգուտն այլ է, ըստ Վաստակոց գրոց (Գլ. Ի.) ընդեղինաց սերմերը ապահովել ի վնասէ, ցանուած ատեն. «Առ զԳառնադմակիկ խոտն, և ծեծեա ի սանդի, և զնոյն իւր ջրովն լից ի տաշտ, զսերմն այնով շփեա և մնշեա աղէկ և ցանեա, նա ո՛չ մուկն մերձենայ և ո՛չ թռչունք. և լինի բոյսն խիստ թորթոշ և լաւ»:

== 423. Գառնադմակիկ փոքր. ==

Պզտիկ տեսակ մ’է և աւելի քարերու մէջ բուսողն, որ կոչուի Լ. Sedum minus, և պարզապէս ալ Sempervivum. մինչ մեծ տեսակը կոչեն ոմանք Sempervivum arboreum, այսինքն՝ Ծառակերպ — Յիշենք, որ Սալաձորցին իր գոված ծաղկներուն մէջ յիշէ զԳառին–դմակն եւս Ակընջուկի հետ, իբրև «Կարօտ մանուշկին տեսուն»:

== 424. Գառնալեզու. ==

Զայս նշանակէ և Ար. Լիսան ըլ-համալ։ Տե՛ս, ինչ որ ըսինք Գաղտիկուռ բառին և պիտի ըսեմք Ջղախոտին համար։ Ամիրտոլվաթ Հ. Ար. բառերը յիշելով՝ նոյնացնէ վերոյգրելոյն հետ՝ ըսելով. «Եւ Գառնադմակիկ այլ կ’ասեն», սակայն տարբեր բոյնք են։

== 425. Գառնականջ. Գառան ականջ. ==

Ըստ վկայութեան Ասարայ և այլոց` Թրթնջուկ ն է, և այս անուան տակ բացատրուի։ Բայց հօս յիշեմք, որ հինգ կամ աւելի տեսակ այս բուսոյ զանազանեն բուսաբանք, որոց մէկն կոչուի Limonion, Ամիրտոլվաթ յիշէ զայս բառս և կ’որոշէ. «Լիմունիոն՝ Գառնալեզուին և Գառնադմակիկին խոշորն է, որ Թ. Ղուզու ղուլաղի ասէ (Գառնականջ), և տերեւն նման է Չքընտրի տերեւին, և որձան բարակուկ կու լինի, և տերեւն յերկան կու լինի և տասն կու լինի տերեւն, այլ աւելի այլ կու լինի։ Եւ թէ զմիրգն մանտր ծեծեն և Սերկեւլի շարապով խմեն՝ օգտէ աղեաց գաներուն (սուր ցաւեր) և հին լուծման», և այլն։ — Ըստ ոմանց՝ Գառնականջն է Լ. Oxalis. Փ. Oxalide կոչուածն, որ յատկապէս է Թրթնջուկն։

== 426. Գառին ծաղիկ. ==

Գալիենոսի բառից մէջ` այս բառս դրուած է Խիրի անուան դիմաց. թէ Պէյթար և թէ մեր Ամասիացին վկայեն, թէ սա շատ կամ «Վեց ցեղ է (այլ և այլ գոյներով). լաւն այն է, որ դեղին և անուշահոտ լինի… թէ զծաղիկն յաչքն քաշեն՝ ճլէ տայ աչաց… Օգտէ այն, որ կարմիր ծաղիկ ունի՝ ոսկրացաւին, թիրեաք է։… Իպն. ասէ, թէ որն սպիտակ, որն դեղին, որն կարմիր, որն խոտ, որն ծիրանի. լաւն այն է, որ դեղին լինի»: Պէյթարի թարգմանուած օրինակին մէջ միայն կարմիր, սպիտակ և դեղին գոյնքն յիշուին, ուստի տարակուսելի մնայ հեղինակին խոտ ըսածն ինչ գոյն է. գիտեմք, որ խոտոյ սովորական գոյնն է կանաչ, այլ այս բոյսս, որոյ արաբացի Խիրի անուան վրայ յունական անթոս (ծաղիկ) անունն այլ յարելով Լ. կ’ըսէն Chairanthus, Փ. Giroflée, Թ. Շէհպօյ, յորմէ յարմարեալ է հայերէնն Շահպրակ, միթէ կ’ըլլա՞յ և կանաչ:

== 427. Գառնակերտ. ==

Տարակուսական անուն, նոր բառահաւաքէ մի նշանակուած ի լրոյ կամ ծաղիկը տեսնելով, զոր թողլով ստուգելու, խորհրդածեմք` այսչափ Գառին անդամոց նմանութեամբ յարմարած անուանց վրայ, որք կարծել տան, թէ հովուութեան, որ է ըսել և մարդկութեան՝ առաջին դարուց մէջ հնարուած են, երբ հովուութիւնն հասարակաց արուեստ էր, մարդիկ դեռ քիչ մտաւոր գաղափարներ ունենալով՝ շատ հեղ իրենց ընտանի կենդանեաց (գառն, եզն, կով, ցուլ, էշ, ձիուղտ, աղաւնի, ճնճղուկ, աքլոր, եւ այլն), և երբեմն և վայրենեաց (առիւծ, գայլ, արջ, աղուէս, ինձ, ագռաւ, արծուի, և այլն) անուամբք՝ կամ անոնց անդամոց՝ կ’անուանէին իրենց նոր տեսած բոյսերը, երբ երկուքին մէջ ձեւոց նմանութիւն մի նշմարէին. վայրենեաց անուանքն աւելի եւս հաստատեն այս կարծիքս, հնագոյն ժամանակներ յիշեցընելով, երբ քաղաքականութիւնն զարգացեալ չէր, և դեռ գազանք շատւոր և մօտաւոր էին մարդկանց կիսաշէն կամ փորած անշուք բնակարանաց։

== 428. Գառուլիկ? ==

Վերոյիշեալ բառահաւաքն նշանակեր էր և զայս:

== 429. Գարեկենի. ==

Տեսակ անոյշ և փխրուն Խնձորոյ՝ ըստ Խոտուջրեցւոց:

== 430. Գարի. ==

Ծանօթ ընդեղէն, ուտելի մարդկան՝ այլ աւելի կենդանեաց. «որ Արաբն Շէր ասէ (կամ Շաիր) և Պ. Ճավ, և Թ. Արփա ասէ (Լ. Hordeum. Փ. Orge. Ռ. Ячмень). և ինքն երկու ցեղ լինի. մէկն կեղև ունի, և մէկն չունի, մերկիկ է, և այսոր Սալաթ ասեն. և լաւն այն է, որ գէր լինի… Լաւ Գարին այն է, որ յԵգիպտոս լինի. և ազգ-մն այլ Գարի կայ, որ սեւգուն կու լինի, այն լաւ է և ուժով և ծանր, և գովելի է»։ — Տարակոյս չկայ, որ ցորենոյ պէս մշակուած է Գարին մարդկութեան առաջին դարերէն, որոյ հնութեան մէկ նշանն այլ է՝ կշռոց միութիւն կամ տարր ըլլալն, Գարեչափ կոչմամբ. միւս՝ և սեւ նշան մ’այլ է՝ մոլար մտաց գարիով գուշակութիւն կամ կախարդութիւն ընելն՝ ցրուելով, համրելով, և այլն (Արփա աթմաք՝ ըստ Թուրքաց), որոյ ընողն Գարեդիւթ կոչուէր և կոչուի ինչուան հիմայ: Ըստ այսմ՝ դիւրին է գուշակել, թէ պատմութեան մէջ որքան յիշատակներ ունի Գարին, բայց ամենէն արժանին և ախորժելին է՝ «Հինգ նկանակն Գարեղէն», զոր Փրկիչն մեր օրհնեց, աճեցուց, 5000 մարդու կշտանալիք ըրաւ, և աշակերտքն «Լցին 12 սակառի զկոտորոցն՝ ի հինգ գարեղէն նկանակէ անտի, որ յաւելաւ ի կերողացն». (Յովհ. Զ. 13): Այդ անհատնում հինգ նկանակաց բաղդակից եղան երկու ձկունք այլ, կամ մանաւանդ ուտողքն:

Դեղորէից մէջ այլ շատ գործածուի Գարին. «և թէ զգլուխն Գարեջրով լուանան՝ զմոռացկոտութիւն տանի, և գլխուն գիճութիւն տայ և մազն հաւսարէ (կ’ասէ Ամիրտ.) և թէ զԳարին այրեն և աղ խառնեն և ակռան քսեն, սպիտակ առնէ և ճլէ տայ. և Գարէջուրն զկուրծքն կակղացընէ, և օգտէ հազին. և թէ սպեղանի առնես՝ օգտէ ճռանցաւութեան. և թէ յիրմէն մալէզ առնես՝ զստամոքն հովցընէ… Գարուն ջուրն օգտէ ամենայն տաք ջերմերուն… Իպն. ասէ, թէ Գինով խառնես զգարուն ալուրն և ի ձեռքդ զէտ հինա օծես, զտաք գլխացաւութիւն տանի. և թէ զինքն գիշերն թրջես ջրով և վաղն տաս, որ խմէ, օգտէ ջերմերուն և ամենայն տաքութեան, և զծարաւն այլ կտրէ»: — Գարեջրոյ խմելու զօրութիւնն կամ օգուտն ու վնասն թողումք փորձողաց, բանասիրաց այլ նշանակեմք հայանման Յ. անունը Գարւոյ, Κρει. — Վաստակոց գիրքն Գարի ցանելու հողոյ թանձրութեան համար խրատէ, որ միջաշաւիղ լինի, այսինքն՝ միջակ, «ոչ խորու լինի և ոչ նօսր»: — Հին Բժշկարանն այլ գրէ. «Գարի, հով և չոր է և հալական, զայտոյցն ի ստամոքէն սրբէ, զայտոյցն հալէ, և՛ սրբական է. զանձն կերակրէ պակաս, քան զԲակլան, և՛ թեթև է, և Գարոյ ջուր լաւ է, քան զՑորենոյ, ղորկութիւն ունի, և Սպիտակն լաւ է, և որ ոչ նոր լինի կամ շատ հին. զինք փերճոկէ և կորկոտ արա, և մէկ զինք ու ԺԵ ջուր, և եփէ, որ ի ԺԵ չափէն մէկ մնայ. թէ մարդն գիջաբնութիւն լինի և պլղամիկ, պակաս մի աղ արկ ի ներս և տուր, և օգուտ է, զի Բագարատ գովէ, թէ զծարաւն կտրէ, զտաքութիւնն հահընդեցընէ, զստամոքն սրբէ, և ինք շոյտ գնայ ստամոքաց. և օգուտ ողջոյ և հիւանդի. ապա (բայց) Գարի հացն թեթեւ կերակրէ և գիրցընէ ոչ»։ — Գարիի տեսակաց մէջ յիշուած է ի Բաբերդ Մանիշակայինն՝ H. Violaceum. Կոճղիզաւորն H. Bulbosum ի Սնճար լ. ի Հր. Կովկաս, — Դիւրաբեկն՝ H. Fragile ի Բաբերդ։

== 431. Գարճին կամ Քարճին. ==

Տեսակ մի վայրի Տանձի. այսպէս կոչուած է ի Հայս։

== 432. Գարնան ծաղիկ. ==

Ոմանք համարին Հարսնու ծաղիկն. տես զայս և Պուտ. Բայց Թ. Պեհար.. թի՝ որ ճիչդ Գարնան ծաղիկ ըսել է, նշանակէ զԵրիցուկն, զԳետնախնձոր է

== 433. Գարնան Հալուորիկ. ==

Ի գարնան ծաղկելուն, և գունով ճերմակ ըլլալուն, միանգամայն և ծաղկին մազանման թելերով ձեւացած ըլլալուն համար՝ այսպէս կոչուած է. հասարակ վայրենի խոտեղէն մ’է, բանջարեղինաց նման ընդարձակ և անկիւնաւոր տերեւներով. պտուղն կամ պարկուճն (հունտերու ամանն) այլ՝ երկայնաձև և հնգէ ինչուան տասն կողմն կամ երես կ’ունենայ: — Լ. Senecio, որ նոյնպէս հալուորութիւն կամ ծերութիւն նշանակէ. Փ. Senecon.

== 434. Գաւարս. ==

Ար. և Պ. ալ նոյնաձայն. Ճավարս, Ամիրտոլվաթ, ըստ Պէյթարայ, նոյն համարելով՝ գրէ. «Ճավարս, որ է Կորեկ. լաւն այն է, որ հատն մեծ լինի». բայց կ’աւելցընէ այլ, թէ. «գիտացիր, որ Կորեկն երեք ցեղ է, մեկին ասեն Տուխն), և երկրորդին Կավարս, և երրորդին ասեն Արզան… Եւ ցեղ մի այլ պատմէ Պտ., թէ Կորեկն երեք ցեղ է, մէկ ցեղին Տուխն կ’ասեն, և այն Արզանն է, որ ի Շիրազ Ալում կ’ասեն. և երկրորդ ցեղն Ճավարսի Հնտին է, և այսքան երկու ցեղն մեծկակ և սպիտակ է. և ասոր Պ. Զուռռաթ կ’ասեն, և ցեղ մի այլ Ճավարս կ’ասեն, և ի Շիրազ Քալ ասեն. ամենուն բնութիւնն հով է և չոր, կապող է»։ Պէյթարի թարգմանն ալ Ճարսը հասարակ Կորեկ համարած է, Փ. Millet, բայց ծանուցանէ, թէ Արաբացւոյն յիշածը պէտք է ճանչնալ Լ. Panicum miliaceum, և ոչ պարզ Milium. Կորեկի և Գաւարսի զանազանութիւնն մեր լեզուի մէջ ալ ամենէն էին ազգային գրոց մէջ գտնեմք. «Գարին և Կորեակն և Գաւարսն», գրուած է յԱգաթանգելոս —ԲԺշկարանի մէջ փոխանակ Գաւարսի և Ճաւարսի` գրուած կայ և Կապարս&lt;ref&gt;Իռլանտերէն Coirce, Cuirce, Curce կոչի Վարսակն. հին գերմ. Hirse, Hirsi Կորեակ:&lt;/ref&gt;: — Ասար բժշկապետ մեր՝ Գաւարսի և Զօռաթի զոյգ գրէ և Խոռմոյ Կորեկ, իսկ այդ զանազանիչ «Խոռեմն կամ Խոռում, ի՞նչ տեսակ է. նոյնպէս և

== 435. Գաւարսուկ. ==

Որ լսուի ի Խոտուջուր, նոյն հասարակ Գաւա՞րսն է, թէ մանրահատիկ տեսակ մի։

== 436. Գեղաւեր. Գեղաւերակ. Գեղաւերիչ. ==

Խոր արմատով արտորէից վնասող փշեղէն մի, որ իր գարնան հողը հերկելու ատեն կու բուսնի և կու հանուի. ոմանք կ’ուտեն հում։ Յիշուի ի Շիրակ, ի ծովեզերս Սեւանայ ’ի Փոքր Հայս:

== 437. Գեղձ. ==

Պատատուկ վնասակար բուսոց տեսակէն, այսպէս ճանչցուած ի հնուց. Ս. գրոց Նաւումի մարգարէութեան մէջ գրուած՝ ըստ մեր թարգմանութեան (Ա, 10). «Իբրեւ զԳեղձ պատեալ կերիցի, և իբրեւ զԵղէգն լի երաշտութեամբ», ուրիշ թարգմանութեանց մէջ բացատրուի, Գեղձի պէս իրարու կը պլլըւիք կերուխումի ատեն։ Պիտոյից գրոց հեղինակն այլ կ’ասէ (ԺԹ). «Եթէ զԳեղձս քաղելով այժմ զբժշկութեան ծառ մաքրեալ՝ պտղաբեր կենաց կազմիցէք»: — Ամիրտոլվաթ արաբացի անուամբ ստորագրէ այս բոյսս. «Ֆաշա, (Ֆէշաղ), որ է Չիթլամպուկ. ինքն խոտ-մն է, որ ճղերն Յուլեխ ըլ-քալպին (Շան մորենի) ճղերն կու նմանին, և ի յայն ծառն կու փաթտվի, որ ի քովն լինի, և շատ ճղեր կ’ունենայ. և փուշերուն վրայ միրգն կուզ-կուզ լինի և կու բուսնի, և մանր և կարմրուկ կու լինի. և միրգն և տերեւն կ’օգտէ ամենայն մահացու դեղոց… և թէ ի մրգէն երեք դրամ առնուն և խմցընեն, ցեղ ու ցեղ երազ տեսցընէ մարդուն՝ գիշերն»: Պէյթար՝ ճիւղերուն նմանող բոյսը յոյն կամ լատին անուամբն կոչէ Ֆալիուրոս, Paliurus, որ տեսակ մ’է կորակոր ճղերով Դժնըկի. ասորերէն ալ Շապահի կոչուի կ’ըսէ: Իսկ Գեղձն է՝ ըստ Լ. և Փ. Smilax aspera. — Անուամբ և բնութեամբ նման է այս բոյսս նախայիշեալ Գաղձի (թիւ 401), իբրեւ չարաճճիկ եղբայր և քոյր, բայց ոչ նոյն։ Բարձրաձիգ կոչուած տեսակն S. Excelsa շատ գտուի ի Պոնտոս, Հս. Կովկաս, Վրաստան։

== 438. Գեղձի. ==

Սա ծառ է, և ըստ Ստ. Ռոշքեան. «մեծութեամբ և տերեւով նման Գիոյ. ունի պտուղ թունաւոր, մանաւանդ որ ի Հիսպանիա և յԱրկադիա լինի», բայց վկայութեամբք կու շփոթէ ընդ վերոյգրեալ Գեղձ բուսոյ, թէ լատին անուամբ այլ նոյն համարուին, վասն զի Գեղձին է Smilax Taxus. Փ. If. Պէյթար եւս Սմիլաքս, անուամբ ստորագրէ։ Ռոշքեանի բերած վկայութեանց մէջ յիշուի և Գեղձեայ անտառ: — Եւրոպացի տեղագիրք յիշեն զԳեղձի ի հիւսիսային արեւմտեան Հայս, ի Սպեր, Խոտուջուր, Սօմխէթ, և թուի հասարակ կամ Հատեւոր տեսակն Taxus Baccata, ճանչցուած է նա և ի Ռ-Հ։

== 439. Գենգեն. ==

Բժշկարանի մի մէջ գրուած է երկու ուրիշ անուանց հետ «Դիամաւրոն՝ Թթենի, Գենգեն ծառ». թուին նոյնանիշք, զի յայտնի է Թութն Յ. Μορέα, Լ. Morus.

== 440. Գենի. ==

Տե՛ս Գի կամի Գիհի, վասն զի նոյն ծառն է:

== 441. Գետափու ուռ. ==

Նոյն համարուի ընդ Գազի ծառին (թիւ 393) կամ ընդ Մոշայի:

== 442. Գետնաբաղեղ. ==

Սոյն բառերով կոչուի և Փ. Lierre de terre կամ terrestre, իսկ Լ. Glechoma, ի յունարէնէ Γλήκων, Ղլիխոն բառով, որ տեսակ մի Անանուխ է. վասն զի այս Գետնի բաղեղն այլ անոր նման բայց ծանր հոտ ունի, կապոյտ՝ երբեմն այլ վարդագոյն ծաղկով, երբեմն նաեւ ճերմակ։ Թէ և գետնի վրայ կու տարածուի, կ’երեւի նա և թփատեսակ կանգնած:

== 443. Գետնաբուրդ. ==

Թուի տեսակ մի Մամուռ կամ Գորտնբուրդ։

== 444. Գետնաթութ. ==

Կարմիր, քիչ անգամ ճերմակ՝ ելակ մ’է, շատ անուշահոտ, և զայս նշանակէ Լ. անունն Fragaria.

== 445–446. Գետնախնձոր. Գետնի Խնձոր. ==

Այս անունով հիմայ սովորաբար կ’իմացուի Ամերիկայի ընծայած կոճղէզն, հասարակօրէն Փաթաթ, Patate կոչուած. Լ. Tubera, որ Կոճ կամ Կոճղէզ նշանակէ։ Հին աշխարհի և մեր երկրի մէջ գտուած այս ցեղ Գետնախնձորն է Թ. Sօմալան կոչուածն, Ար. Քամահ, ինչպէս յիշեցինք Բողբոջ անուամբ. տե՛ս թ. 367։ Պէյթար կ’ըսէ, թէ համն աղած միս կու նմանի, բայց տաք ջրով աղիութիւնը կորուսցընէ, և թանձր ու կպչուն կ’ըլլայ, մինչ առաջ թոյլ էր։ Մէկ տեսակն այլ կոչուի Քիշնիշ. ուղիղն՝ Քաշնուճ, որ ըստ Պէյթարի է Սունկ մի, նման Ղաւշանայ, և ըստ Էպու Սինայի՝ աւազոց մէջ կու բուսնի. շատ ախորժահամ է. առատապէս գտուի ի Խորասան և ի Մաւարաննահար: Փափագելի է քննել և ստուգել, թէ մեր երկրին մէջ գտուած Կոճղէզն կամ Գետնի–Խնձորն՝ այս յիշելոց ո՞ր տեսակին նմանի։ Տե՛ս և Հողկիթ։ — Ասոնք ըստ այժմու իմացման Գետնախնձոր անուանին, այլ ըստ գրոց:

Գետնախնձոր է շատանուն բոյսն և ռամկօրէն Երիցուկ կոչուած ծաղիկն, և շատ հեղ՝ Ար. բառով Բաբունաճ կամ Պապունիճ, որով ստորագրէ Ամիրտ. յիշելով. «Որ է Իրիցուկն, որ է Գետնի խնծորն, որ է Ֆռ. Փափաթիա (լաւ եւս՝ յունարէն). և ինքն սպիտակ կու լինի, և դեղին այլ կու լինի. և լաւն է, որ մէջն դեղին լինի և եզերն սպիտակ, և հոտն սուր, և Գարունն բուսնի… օգտէ ամենայն հով գլխացաւութեան. և թէ օծեն զըղեղն (ուղեղն) ուժովցընէ, և զաչից արցունքն կտրէ, և իր ձէթն օգտէ ակընջին ցաւութեան, որ ի հովութենէ լինի. և շոգին այլ զայն օգտութիւն կ’առնէ… Եւ Սահակն ասէ, թէ փողացն զեն առնէ, և զիր չարութիւնն տանի մեղրն», և այլն։ — Լ. Anthemis ըստ յունարէնի և Chamæmelum. Փ. Camomille. ըստ Պէյթարայ յատուկ Ար. անունն է Ախհուան, իսկ Բաբունաճ կոչումն Ափրիկիոյ կողմերում լսուի։ Իբրեւ աշխարհածանօթ և աշխարհաքաղաքացի ծաղիկ մի, թէ և հասարակ և անմշակ, այլ իր պարզութեամբն և առջինեկութեամբն ի գարնան՝ սիրելի ծաղկանց մեկն է, և ըստ այսմ՝ մեր լեզուով այլ այլեւայլ անուններ առած, վերը յիշուածներէ զատ՝ նաև Կոկոռճիկ, Կուծուռի, Օշօշ, Հոշոշիկ, Խնձոր-խոտ, Կաթնապուր, Շնփնածաղիկ, Գարնան ծաղիկ. աւելորդ է յիշել, որ թերեւս ծաղկին տեսակներն ալ անուանց շատութիւն պատճառեր են։ Եւրոպացի տեղագիրք յիշեն Cham. Pterigantha (Փետրածաղիկ) կոչուածը՝ ի Շիրակ. ― Cham. Pusilla (Փոքրիկ) Երեւանու կողմերը. ― C. Disciforme (Պնակաձեւ) և Փոքրագլուխն, C. Microcephalum ի Մուշ. ― C. Decipiens ի Կեսարիա, Խոյ. ― C. Heterocarpum ի Համշէն. ― C. Kochii ի Տայք. ― C. Oreades ի Բաբերդ, Ծանախ, Հր. Հայք. ― C. Monticolum ի Կարին, Բաբերդ, Պրիտ լ. Սիսուանայ, և այլն։

== 447. Գետնախնծորենի. ==

Ցած ծառ մի, ըստ Ստ. Ռոշքեան, զոր Լ. Arbatus կոչէ, իսկ սա համարի Մաթըզենի կոչուածն առ մեզ, զոր տե՛ս ի կարգին:

== 448. Գետնամայր. ==

Որ և Գետնի Փիճի, որ է թարգմանութիւն արաբերէնի Սանավպըր ըլ-արզ ինչպէս գրէ և Ամիրտոլվաթ, Քամաֆատոս անուան տակ, առանց յիշելու զԳետնամայր, այլ բնիկ հայերէն անուն գրէ Ճանկխոտ, մենք ալ այս անուան տակ թողումք բացատրել։

== 449. Գետնամուշկ. ==

Ըստ ոմանց Գայլթաթն է (թ. 413), բայց տարակուսական է։

== 450. Գետնամօրուք. ==

Վաստակոց Գիրքն (Գլ. ԿԲ) նորատունկ որթերը ծածկելու համար կ’ըսէ «Են ոմանք, որ ծածկեն զտակս տնկացուին այն իրօքն, զոր Պօլոնեացիքն կոչեն Գետնամօրուք և Սուրացիք Ռիպուս. և այս սովորական է մեզ փորձով, որ լաւ պահէ»։ Այս բանս յունարէն բնագրին մէջ չկայ. Ռիպուս բառին տեղ այլ ուրիշ օրինակի մէջ՝ մէզ գրուած է, որ կըրնար սէզ գրուած ըլլալ, և նշանակել մազմզուկ խոտ մի, յարմար գետնի մօրուք կոչուելու, և մատղաշ տունկ մի ծածկելով պաշտպանելու, քան թէ կարծել Ռիպէս Ribes, լատին անունը, որ Ծոր բոյսը նշանակէ։

== 451. Գետնանոճ. ==

Որ է թարգմանութիւն Chamæcypressus Յ. և Լ. անուան, ըստ Ստ. Ռոշքեան, որ կոչէ զսա «Խոտ, որ գինւով արբեալ՝ ընդդէմ թիւնից օձից և կարճաց զօրէ»: Լատին բառն պէտք է ուղղել Chamæcyparissus, որ հիմայ խափանուած է, և բոյսն, որ թուփ է հիւսիսային կողմանց՝ Santolina կոչուի. պտուղներն 2-5 անկիւնի ձեւով են (թ. 445)։

== 452. Գետնաշագանակ. ==

Ի նորոց յարմարցուցած Փաթաթի (Patate) համար, զոր այլք կոչեն Գետնախնձոր. զոր տե՛ս։

== 453. Գետնառիւծ. ==

Վերոյիշեալ Ռոշքեան զայս այլ նշանակէ իր բառագրոց մէջ՝ ըսելով. «Խոտ ինչ խայթոցաւոր, որ զանազան տերեւս ունի, և ըստ գետնոյն զգոյնս փոխէ. Chamæleon, Chardapastum»: Այսպէս գրէ լատին անուններն ալ, որոց յետինն անծանօթ է հիմայ, իսկ բոյսն անշուշտ է Chamæleon Carlina, և աւելի ընդունելի կոչմամբ Atractylis gummifera. Հին յոյն հեղինակք երկու տեսակ Գետնառիւծ փշոտ բոյս ճանաչէին, Սեւ և Սպիտակ. ետքինս կ’ըսուի Ար. Իշխիս, կամ՝ ըստ Ամիրտ. «Իuխիս, որ Թ. Սախիզ տիքանի ասէ. եթէ զտակն ծեծես և Սերկեւելի շարապով խմես, զտափակ ճիճին հանէ, և թէ գինով յօրն երկու տրամ խեւցած մարդուն խմցընես, օգտէ… և թէ օձահարն և կարճահարն խմեն օգտէ. և թէ ալուրով խառնես ջրով և հոռոմ ձիթով, շներն և խոզն և մուկն ուտէ՝ մեռնի», եւայլն։ Հիներն այս բոյսս սաստիկ թունաւոր գրեն, բայց Արաբացիք հիմայ աղցանով կ’ուտեն:

== 454. Գետնասօս. ==

Chamæplatanus. — Զայս այլ յիշէ Ռոշքեանն ի մեկնութենէ Ծննդոց գրոց. լատին անուան տեղ, որոյ թարգմանութիւն է հայերէն, հիմայ բուսաբանք կոչեն Viburnum Opulus. փոքր ծառ կամ թուփ մ’է կակուղ ճիւղերով՝ ուսկից կողով կու լինեն, և անկէ առնուած է նոր Լ. անունն. Փ. Viorne, սղոցաձեւ տերեւներով, սպիտակ կամ վարդագոյն ծաղկօք.

== 455. Գետնատափն. ==

Ըստ Հին Բժշկարանի՝ ճիշդ թարգմանութեամբ Chamædaphne բառի, փոխանակ գրելու Գետնադափնի. «Նման է Կասլայի, այլ նօսրգոյն է, եբ ի բերանդ դնես՝ նա բերանը շողնայ և զփողքդ կսկծեցընէ. ծաղիկն սպիտակ է. պտուղն եբ հասնի՝ սեւ է, գտանի ի լերինս և ի լանջ տեղս: Զտերեւն չորցո և մեղրով խառնէ, և տուր եղկ ջրով. զմաղձն ի վայր հանէ ու զմաղասն ի վեր բերէ, և զիր հունդն ԺԵ հատ մաղձնդեղ տալ՝ ազնիւ է»։ — Հիմայ բուսաբանք փոխանակ հին այդ լատին անուան՝ կոչեն Vinca major. Փ. Grande Pervenche, Ար. Ղուզապ., որ Թ. Ծերոց գաւազանին մեծն է, ասէ. և ոմանք «ասեն, թէ խոտ-մն է, երբ բուսանի, գետինն կու ճապաղի և կու բռվի. բարկուկ և երկայն ճղեր ունի, ի սէզի ճիւղ կու նմանի, և մանր տերեւ ունի. նման է Տաֆնու տերեւին, և այլ մանր կու լինի. և յանկից (թէ) զմէկ տերեւն ճղովն ուտեն-խմեն՝ զլուծումն արգիլէ… և թէ քացախով խառնեն և խմեն, օգտէ վիշապին խածածին, և թէ գինով խմես, զփորն կապէ, և օգտէ աղեց գաներուն»:

== 456. Գետնատօսախ. ==

Յոյժ ցած Souախ. Chamæacte՝ ըստ Ստ. Ռոշքեան. հիմայ կոչուի Լ. Ebulus. Փ. Yéble կամ Hiéble, այլ և Sureau, որով կ’իմացուի Թանթրուենի ծառն, զոր տես:

== 457. Գետնարմաւ. ==

«Ծառ նման Արմաւենւոյ՝ ըստ Ռոշքեանի, բայց լայնագոյն տերեւս ունի»: Լ. Chamædactylis. բուսաբանք ոչ ծառ, այլ խոտեղէն ճանչնան այս անուամբ, Սիզոց ցեղէն (Graminées Cynosurées):

== 458. Գետնի աղիք. ==

Որ և Գետնի պտուղ. — Գուցէ լաւ եւս համարուի Երկրմայր անունն հայերէն, որոյ համար Բժկարանն կ’ըսէ. «Խոտ է. երկու ազգ է, մէկին ծաղիկն կարմիր և մէկին ծիրանի` զէտ կապուտ»։

== 459. Գետնի աստղ. Գետնի աստղուկ. Գետնի աստղունք. ==

Ըստ Արաբ. Քավքապ իւլ–արզ, «Ասացած է (ըստ Ամիրտ.), թէ Քավքապի ղլմունի ն է (Քիմուլիա). և Ըռազին (բժիշկն) ասէ, թէ Տաղլ ն է. և Իպնի Սամհուն ասէ, թէ ծառ-մն է, որ գիշերն լոյս կու տայ, և ասացած է (յայլոց), թէ քար է, որ գիշերն լոյս կու տայ. և ինքդ Sախլն է»: Ուղղագոյն գրէ յետոց Տալխ, ինչպէս կոչուի հիմայ այլ յԵւրոպացւոց, Talc, թէ և թափանցիկ և շերտ-շերտ քարն իմացուի այս անուամբ. հիներն այլ տարակուսէին էութեանը վրայ, ոմանք լուսաւոր քար մի, ոմանք բոյս կ’ըսէին. ստուգիւ երկուքն այլ, և ամենայն լուսափայլ նիւթ այս անուամբ կոչուէր: Ամիրտոլվաթ իբրեւ քար ստորագրէ զՏալխ, և թէպէտ կու յիշէ, թէ. «Ասէ Ըռազին, թէ ինքն Գ ցեղ է, մէկին Պահրի կու ասեն, և մեկին Եամանի, և մէկին Ճապալի կու ասեն, և Ալին&lt;ref&gt;Ալի անուամբ շատ Արաբացի բժիշկք կան, որք մականուամբք կ’որոշուին մէկմէկէ. հարկ էր և զսա այսպէս որոշել:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ Գ ցեղ է, Եամանի, Հնդի և Անդալիսի, բայց ոչ քար կոչէ և ոչ բոյս. յետոյ դարձեալ նոյն Տալխ անուամբ գրէ. «Ինքն որպէս քար է, ի գետնէն ելնէ, աղէկն սպիտակն և յիստակն է, եւայլն»: Իբրեւ բոյս Գետնի աստղն համարուի Լ. Asperula odorata, Փ. Asperule odorante, կամ Petit Muguet, այլ և Hépatique étoilée, Reine des bois. հոտաւէտ և փայլուն տերեւներով խոտեղէն, որ տեսնուած է և ի Ճիմիլ լ. Պոնտոսի: — Յիշենք այս տեղ, որ Գետնի աստեղ նման Գետնի ճրագու այլ կայ, Ճաւզի ճանդում ըստ Ար. հող է և ոչ բոյս։

== 460. Գետնի Դաղձ. ==

Կոչուի և Առուի Ռեհան։ Տե՛ս Դաղձ անուան ներքեւ։

== 461. Գետնի խնձոր. Գնտակ խնձոր. ==

Զատ ի Գետնախնձորէ, զոր յիշեցինք (թիւ 446), նշանակէ և Ձարխոտը:

== 462. Գետնի Ձար. ==

Վերոյգրեալ Ձարխոտն է։

== 463. Գետնի Պտուղ։  ==
— Տե՛ս Գետնի աղիք:

== 464. Գետնի Ռեհան. ==

Որ և Գետնի Դաղձ. տե՛ս Դաղձ։

== 465. Գետնի Վարդ. ==

Յիշուի ի կողմանս Վանայ:

== 466. Գետնի Փիճի.  ==
— Տե՛ս Ճանկխոտ:

== 467. Գետոյ պտուղ. ==

Բժշկարան մի հոմանիշ գրէ զսա և զ Ալոյգ? և Հոլ։

== 468. Գերերի. ==

Խորենացւոյ Աշխարհագրութիւնն Սիւնեաց երկրի բերոց մէջ յիշէ «Մուրտ և Գերերի և Նուռն», զոր Սէն Մարտէն Փռանկ թարգմաներ է Geranium: Հին բժշկարանն զուգէ. «Գերերի՝ Քիմէ». նոյնպէս և Ամիրտ. Քիմէ ն, որ է Գերիէ՝ փոխանակ գրելու Գերերի։ Ռոշքեանն, ր տառի տեղ տ կարդալով, Գետերի գրէ, և ըստ իմաստին (մօտ ի գետ) համարի Potamogeton, Փ. Potamon, բոյսը, եւ կ’ըսէ. «Ազգ Բալասանի, բարձրագոյն քան զայլս, թաւ կեղեւով. Eumecest?»: Մերոց յիշեալ Քիմէն թուի Քամահն Արաբաց, զոր տեսանք Գետնախնձոր կամ Տոմալան: — Բայց այս ամենայն կ’ունայնանան, եթէ փոխանակ գ տառի դ կարդանք Դերերի, զի այս անուամբ կոչեն Արաբացիք ուրիշ բոյս մի, Aristida obtusa, ի ցեղէ Սիզոց:

== 469. * Գերիոն. ==
—Տե՛ս Եղամա:

== 470. Գերմաստ կամ Գերմաստի. ==

Հին Բժշկարանն և Բառգիրք զուգեն զսա օտար անուան մի, Աստբան, կամ Ալստաբան, որ թերեւս ըլլայ Astepanus, Ասկլեպիադեան (Asclepiadæe) կոչուած թփատեսակ կաթոտ բոյսերէն. Գալիենոսի բառից մէջ Գերմաստի զուգուած է Թերմոկելոն բառի, որ եթէ է Thermocœlium, տեսակ մի Ջրիմուռ է (Algսe). ոմանք համարին, թէ յունական Թերմոն ն է, Θέρμος և Լ. Lupinus, Փ. Lupin, արեւելեայց Թրմուզ ն, կամ Եգիպտական Բակլայ։ Ուրիշ Բժշկարան և բառգիրք մի գրէ Գերմաստի Թ. Կէրմէշիկ։ — Բառագրոց մէկն այլ յիշէ Գերմաստոյ պտ ուղ։ Դարձեալ, ուրիշ Բժշկարան յիշէ Գերմաստի ուռ, Գերմաստի փայտ։ Հաստատութեամբ ստուգել մէկը կամ մէկայլը՝ մնայ հմտից կամ ժամանակի։ Եւ եթէ գրի սխալ չէ՝ ի նոր գրողէ յիշուի՝ մէկ գրով զանազանեալ հետեւեալն:

== 471. Գերմասրի. ==

Ի կողմանս Աղուանից, նման Մասրի և Ցախաւելի թփոց:

== 472. Գերսէն. ==

Ըստ Սեբաստացւոց կամ Բրգնիքցոց՝ նոյն է ինչ որ Գամբ (թ. 405):

== 473. Գզիր. ==

Թուփ մի է բազմաթիւ բարակ ճիւղերով, ուսկից կողով կու հիւսեն:

== 474. Գզմազ. Գզմազիճ. Գզմաստ. ==

«Մոշոյ պտուղն է»՝ ըստ Բժշկարանաց, այսինքն՝ Մոշի ծառոյ. աւելի յատկութեամբ գրէ մէկն. «Մաքային ճամբուն Մոշուն պտուղն է». Գզմազիճ կամ Քէզմազիք պարսկերէն է, արաբերէն Հապպ էլ–աթէլ։ Ոմանք Գազի հունդ կոչեն. վասն զի, ըստ Ամիրտոլվաթայ. «Ասէ Պատէհին, թէ Կազ կ’ասեն (ծառին) և իր պտուղն Կազմազուն է, և Իսլ կ’ասեն և իւր պտուղն Հապ ըլ-իսլ ն է». զայս գրէ Տարֆա անուան ներքեւ, որ է Մոշայն. տե՛ս զայս ի կարգին և զԳազ։ — Մանուկեանն ալ գրէ Իլղին ադաճի եէմիշի։

== 475. Գէշուր. ==

Ստեպղինն է՝ ըստ Պոնտացւոց կամ Տրապիզոնցւոց:

== 476. Ս. Գէորգու խոտ կամ Խոտիկ. ==

«Որ երկան լինի, կ’ըսէ Բժշկարան մի. և դեղ աչաց, որ նասուր ելանէ»։ Ուրիշ մի գրէ. «Մեծ Ս. Գէորգու Խոտ. հոռմերէն Սիրինկոյ». այս բառս Եղէգ նշանակէ. նոյնը կ’ըսէ և Գրիգորի Ծառի համար, շփոթելով, վասն զի սա Սալիխա կոչուի. Ամիրտոլվաթ ի բառգիրքն գրէ. «Սալիխայ Հոռմի, Սիրինգա, և է ինքն Մեծ Ս. Գէորգու խոտ ին տակն, որ ի բակերն լինի»: — Ըստ քննողաց ոմանց Ս. Գէորգի խոտն է Կատուախոտն Valeriana sativa: Իսկ որոշելով խոտի տեղ Տակ ըսուածն այլ՝ Լ. Dentaria, Փ. Dentaire, որոյ Հնգտերեւեան կոչուած տեսակն՝ D. Quinquefolia նշանակուած է յԱտրպատական. — Սոխաբերն D. Bulbifera ի Թ–Հ:

== 477. Գըմուկ. ==

Մեծ բանջարեղէն մի է թփաձեւ, բարակ և մազոտ, խիտ առ խիտ փունջ-փունջ բաժակաձև կամ հովանոցաձեւ մանր հոտաւէտ ծաղկըներ ունի. արմատն այլ կոճղէզ է կոնաձեւ, թէ հում կ’ուտուի և թէ խաշած աղջրով: Յիշուի ի Մուշ, ի Շիրակ։ — Երեւի թէ անունն Գիմ բուսոյ նուազականն է։

== 478. Գի. Գիհի. Գենի. ==

Լ. Juniperus. Փ. Genévrier. — Բառգիրք մի գրէ. «Գիհի, Արտուճ, Ցրդի». միջին բառն Թ. է. ուրիշ հայերէն հին գրքի մէջ կարդամք. «Գի ծառ է անփուտ և անթառամ, բոլորոստ և տերեւաւոր, արեւ և անձրեւ ի տակն չանկանի»։ Ծանօթ է ծառս և ի Ս. Գրոց, ինչպէս Սողոմոնի համար կ’ըսէ (Գ Թագ. Զ. 31), թէ տաճարին դաբիրային դռները շինեց «ի փայտից Գիոց». Ագաթանգելոսի մէջ ալ յիշուի ուրիշ ծառոց հետ:

Ամիրտոլվաթ Ար. Արար անուամբ գրէ, «Յարար, որ է Վայրի Սարվ ն» (Նոճ) տերեւն այլ նմանցընէ Թ. Իլղուն ծառոյն (Մոշի). «մեծ կու լինի և փոքր այլ կու լինի, և լաւն այն է, որ կարմիր լինի… քնքուշ այնող է. իւր հոտն օգտէ ըխտաւորին, և պիղծ պուխարն ի գլխոյն տանի, և չի թողուր, որ յաւելնայ. և իր ձէթն չի թողուր, որ ականջն ծանրանայ. և իր հոտն օգտէ կրծոց ցաւուն. և թէ ծխես՝ ամենայն գազանահարի (օգտէ)»:

Մեր երկրին անտառային կողմերում գտուի այս ծառս, և հին դարերէ յիշուած է գործածութիւնն շինութեան համար: Գր. Մագիստրոս, իր թղթոց մէկին մէջ ծառոց վրայ գրելով, յիշէ Սեւանայ ծովուն հարաւային արեւելեան կողմը՝ Ծար աւանին եկեղեցւոյն շէնքն՝ այս տեսակ փայտերով. «Մակաբուսեալն վաղնջուց գեղեցկուղէշն Գի, յորմէ սիւնս ոչ սակաւս՝ հզօրս և ստուարս ի կոչարանում՝ անդ տեսեալ մեր. և գերանք գերակատարք և երկայնաձիգք, որ է վկայարան Սրբոյն Յակովբայ. ամենայն կահք տաճարին գերակայ, տախտակք և խոյակք և խարիսխք, և զթակաղակք և զդրունս և զսեամսն՝ հանդերձ բարաւորօք, և ներքոյ զատակս կազմեալ ի միոջէ ծառէ յայնմանէ Գիոյն գոլ ասեն զնա»: Մեծամեծ ծառոց վրայօք խօսելով՝ կըրնայ կարծուիլ, թէ ի միոջէ ծառէ ըսածն՝ մի և նոյն մէկ Գի ծառ էր, թէ և կըրնայ եւս իմացուիլ, թէ միայն Գի ծառի տեսակէն էր։ Հին Բժշկարան մեր գրէ. «Գի. զտերեւն չորցո և աղա մանր, կամ զդալարն ծեծէ և մեղրով շաղէ, և յաղտեղի վիրին վերայ դիր, մաքրէ, զայտոյցն նստցընէ, զսեւութիւնն սրբէ, զչար կեղն ի բաց հատանէ… Զարմատն եփել և ի ջուրն դնել՝ զմսածն ու զայրածն բժշկէ զտեղն. Քոսի և Խաղվրտի՝ թէ զտերեւն ծեծես և ընդ Սարտակ խառնես և դնես ի վերայ, զվէրն արագ կրցցէ»: — Ըստ ռամկական աւանդութեան մերայոց՝ այս ծառս Քրիստոսի յատուկ օրհնութեամբ անթառամ և անուշահոտ եղեր է, որովհետեւ այնոր տակ պահուըտեր է անգամ մի՝ ի Հրէից հալածուած, կամ յԵգիպտոս փախչելու ատեն. ի Գերմանիա այլ Գիոյ ճիւղերն դիւահալած կամ չար ոգիներէ պահպանող համարուին:

Ուրիշ յիշատակներ ալ կըրնամք գտնել այս Հայոց սիրող կամ սիրելի ծառին, բայց ամենէն սիրելագոյնն և սրբագոյնն է` իրենց Լուսաւորչին զարմանալի մահիճ և կամ տապան ըլլալն. վասն զի ինչպէս աւանդեն պատմիչք մեր և երգողք, այս իրենց «Հովուին հսկողի՝ ճշմարիտ և քաջ հովուին պատկերի՝ հետեւող «հովիւք», գտին յետ ժամանակաց մովսիսական անտեսաբար վախճանելոյն մարմինն՝ «ի փորուած Գիոյ միոյ», կամ ըստ Առաքեալ Գանձասացի.

«Ի լեառըն Սեպուհ ելեալ Հրեշտակք յերկնից նըմա առաքեալ

Եւ ի Գիհոյ ծառին աղօթեալ. Եւ զմաքուր հոգին անդէն աւանդեալ»։

Այս է աւանդութիւնն, թէ, մահուանէն հաւանօրէն շատ տարի ետեւ՝ հովիւներ գտան Լուսաւորչի մարմինը, մեծ Գի ծառոյ մի հնութենէ բացուած փորոյ մէջ, կռթընած կեցած, գաւազանն ի ձեռին. և հօն անարուեստ գմբեթակերպ գերեզման մի ձեւացընելով՝ թաղեցին։ Տեղաքնինք յիշեն Հասարակ և ցած տեսակ Գի ի Թ-Հ. J. Communis depressa. — Բարձրը J. Excelsa ի Գարապաղ, Պոնտոս. նոյնպէս և Հոտածը, J. Fætidissima. — J. Oxycedrus ի լերինս Մասեաց 8000՛ բարձրութեան վրայ. աւելի բարձր կարծուի (իբր 9000՛) ի Շահեօլ լեռնանցս։

== 479. Գիմ. ==

Կոճղէզ մի է, որոյ բոյսն Ղեր կ’ըսուի, և դալարութեան ատեն կ’ուտուի։ Յիշուած է ի կողմանս Խոտուջրոյ, ի Կարմիրք, այլ և ի Բարդող լ. (Թաքեալդու):

== 480-1. Գինածաղիկ. Գինէծաղիկ. ==

Որ է թարգմանութիւն յունական անուան, οινάνθις, որով և Լ. և Փ. Օenanthe. ծաղկին ձեւոյն և կոտոյն համար այսպէս կոչուած. ընդհանրապէս թունաւոր բոյս է, ի ցեղէ Հովանեկաձեւոց. այլեւայլ տեսակ, խոնաւ և ջրոտ տեղերում, ճերմակ կամ բաց դեղին գունով։ — Նարդոսային կոչուած տեսակն Oe. Ferulacea տեսնուած է ի Վարդոյ, ի Չմշկածագ: — Կոչուի և Այգոյ Ծաղիկ։

== 482. Գինարբ կամ Գինարփ. ==

Երկայն որձայով բոյս մ’ է դեղին փընջաձեւ մանր ծաղկըներով, զօրաւոր հոտով՝ ոմանց անոյշ, ոմանց անհաճոյ. ճերմակն այլ կայ ըստ ոմանց. «Փորացաւի դեղ է», կ’ըսէ գրիչ մի։ Յիշուի ի Տարօն, Սասուն, Վարագ, Կարին, որոյ ծաղկաբան երգիչն կ’ըսէ գովութեամբ.

«Գինարբին հոտն է գովական. շատոնք հասրաթ են նորա հոտոյն.

Ծաղիկն փունջ-փունջ է եղել, մարդ չի յագիլ իւր կարօտոյն»։

Թէ՛ զգեստուց մէջ կու դնեն անոյշ հոտ տալու համար, թէ՛ ծխախոտի հետ խառնեն: Այս Սալաձորեցոյն երգոյն մէկ օրինակն Գինարբի տեղ Գինեվարդ գրէ։

== 483. Գինարբու. ==

Եթէ նոյն չէ, նմանութիւն մը ունենալու է վերնոյն հետ, բայց զերկուքն այլ առանձին յիշէ նոյն գրիչն (Մանանայ, 443), և ետքինիս ծաղիկն կապտակարմիր կ’ըսէ. ուրիշ մ’այլ (Միրախորեան) «մեր երկրի սիրուն ծաղիկ, և վեհ թագուհի բոլոր ծաղկանց» կ’անուանէ։

== 484. Գինել, Գինելկոթ կամ Գինեկոթ. ==

Փոքր բանջարեղէն մ’է նեղ տերեւներով, ծանօթ մեր գաւառականաց, զոր տապկելով կ’ուտեն։ Ոմանք իրարմէ տարբեր համարին այս երկու անուամբք կոչուածները, և ոմանք Թթուաշ կոչեն։

== 485. Գինեխաղող. ==

Լաւ գինի շինելու խաղող՝ ըստ Վաստակոց գրոց (ՄԺ):

== 486. Գինեղէգն. ==

Գալիենոսի բառից մէջ Պիկրի, Πικρός, յոյն բառին զուգուած է, որ նշանակէ կծու կամ թթու. և թուի Լ. Picris. հասարակ տեսակն կոչուի եւս Scorzonera picroides. ուրեմն Սինձ բանջարին տեսակ մ’է. տե՛ս զայս: — Այլեւայլ տեսակք են Գինեղէգի, յորոց Picris Stricta յիշուած է ի Բաբերդ. — P. Glomerata, յԱկունս Եփրատայ. — P. Strigosa ի Մարաշ, Այնթապ։

== 487. Գինձ. ==

Ծանօթ բոյս մանրիկ անոյշ խաղողանման հատերով կամ չամչով. Ամիրտ. յիշէ շփոթելով օտար անունները. «Որ է Քիշնիճ ն (Քիշմիշ) որ է Քուզպարա, որ Ֆռանկն Կօլիանդրում (Coriandrum) ասէ. ածվոց և վայրի լինի. և լաւն այն է, որ ածվոց լինի». շատ ու շատ բժշկական օգուտները կու համրէ, վկայութեամբք Հիպոկրատայ, Գալիենոսի, Ռուփոսի և այլոց. յիշէ և վնասը. «Իր ջուրն սպաննող է. զչարութիւնն ի լերդն կու հասցընէ, և խելքն կ’անցնի և արուն կ’երթայ. որպէս հարբած կու լինի». կ’աւելցընէ, «թէ հետ մահացու դեղին լինի՝ մահացու է. և թէ հետ բանճարնուն ուտվի` բանճար է»: Բայց այս ամենն այլ ոչ է Քիշմիշ կոչուած Գինձն, որ անուշահամ, ախորժելի և անվնաս է, այլ Քուզպարա կոչածն, որոյ վրայօք Պէյթար աւելի երկար գրէ: Գնձին գովեստն՝ ինքնին կու տայ առակագիր Վարդապետին գրչով (Մխ. Գոշի), ընդդէմ մեծ՝ այլ անպիտան խոտոց, զի թէ եւ քիչ և փոքր է՝ իրեն քանի մը նմանեաց պէս, բայց «եփեալ՝ զօրութիւն տամք կերակրոց. և իբր զպատուական ակունս՝ ի վարշամակի ծրարիմք»։ Կըրնար այլ պարծիլ, որ Իսրայելացւոց համար՝ երկընքէն իջած մանանայն Ս. Գիրք նմանցընեն Գընձի։

Գընձի բնութեանն համար հին Բժշկր. կ’ըսէ. «Հով ու չոր է, հով շատ է, քան չոր, և ի ներս քիչ գիճութիւն կայ, զի իր վաստակն ի գիճութենէ է. և քիչ լեղութիւն և փոթտութիւն. օգտէ ջերմի և սաֆրայի, որ ուտէ» եւայլն։ Գընձի C. Tordylioides կոչուած տեսակն ճանչուած է ի Սեւերակ։

Գնձի անուամբ ուրիշ բոյսեր ալ կան՝ կամ տեսքով, կամ ցեղով տարբեր, ինչպէս,

== 488. Գինձ լերան. ==

Ար. Ուէսսիճ կոչուած, ըստ Ամիրտ՝ «Վասիթիճ (որ գուցէ լաւագոյն գրուած ըլլայ), ոմանք այսոր Լերան Գինձ կ’ասեն. և տերեւն նման է Գնձին տերեւին, և ի քարերուն մէջն կու բուսնի, և ճղկներն բարկուկ կու լինի, և տակն ի Կիպեռիս կու նմանի, և պօղուն-պօղուն կու լինի, և համն տտիպ կու լինի որպէս Գղթորի. և թէ զայս տակս չորցընեն և լոսեն կէս դրամ, և ըռօֆօտօն հաւկըթով ուտեն, զկրծոց տախտակին զկոտրածն բուսցընէ. և թէ ծեծելուն և ընկնելուն՝ ոսկրն կոտրի, բուսցընէ շուտ»: – Կու մնայ գտնել այս տեսակ Գինձը, որ Պէյթարի Փռանկ թարգմանչին այլ անծանօթ է։

== 489. Գինձ Վայրի. ==

Ար. «Պարպինա, որ է Վայրի Գինձ. ինքն խոտ-մն է, որ երկան տերեւ ունի, և գոյնն խիստ կանաչ է, և չորեքզռէն ճղեր ունի, և մէկ-մէկ կանգուն երկայն է, և ի ծայրերն ծաղիկ ունի, նման է Գնձին ծաղկին». այսպէս գրէ Ամիրտ.՝ ըստ Պէյթարայ:

== 490. Գինձ ջրհորի.  ==
— Տե՛ս Ձարխոտ։

== 491. Գիշախոտ։ ==

Վաստակոց Գիրքն (Գլ. ՅԳ), այս խոտիս տակն և Թեղոյ տակ ու Բադկենոյ հերը (մազը)՝ լաւ եփելով դեղ կազմէ՝ ձիոց ցաւած ջիղերը օծելու և բժշկելու:

== 492. Գիշերածաղիկ. ==

Ոմանք ի նորոց այսպէս կ’անուանեն Թուրքաց Կէճէ սէֆա կոչածը. Լ. Mirabilis Jalapa, Փ. Belle-de-nuit, բայց մեր երկըրցիք ուրիշ ծաղիկ մի ճանչնան այս անուամբ, որ ինձ անծանօթ է։

== 493. Գիշերավար. ==

Գալիենոսի բառից մէջ զուգած է Աստորիգէ? անուան։ Մերձաւոր նմանութեամբ կան բուսաբանական անուանք, Asterochæte, խոտեղէն մի, Asterochiton, Մոլոշներու ցեղէն։

== 494. Գլանտոր կամ Գլընտոր. Կլընտոր. ==

Նոյն կամ տեսակ մի Կանտողի, որ ծանօթ է Մշեցւոց. և է սա փոքրիկ ու մանրատերեւ բոյս մի, զոր աղցան ընելով կ’ուտեն, բայց աւելի պատուական համարին իր տակը կամ կոճղեզը, որ գետնին բաւական խորը կ’իջնէ, շագանակի նմանի և հում կ’ուտուի. ճերմակ և կաթոտ է։ — Սիմ. Կամարակապցին յիշէ բոյս մի Գանտի անուն, Ար. Լըֆթ, Թ և Պ. Չելէմ. և կ’ըսէ. «Ինքն հունտ է, կու բուսնի, կու լինի տակն Շողգամ»:

== 495. Գլկիլ. ==

Մսրացորենի (Maΐs) նման բազմահատ բոյս մի է։ Ըստ անուանն կըրնար հին Գղգիղն ըլլալ, զոր տես քիչ մի վար: Պէյթար յիշէ ուրիշ բոյս մ’ալ Գիլգիլ անուամբ, զոր Ամիրտ. կարդայ Ղուլղուլ, մենք այլ թողումք ի կարգ բառից Ղ տառի:

== 496. Գլճղուկ կամ Գճղուկ. ==

Փոքրիկ բոյս մի է, բայց ծառաձեւ, ճերմակ ծաղկով, և անուշահոտ հունտով, զոր չորցուցած՝ համեմեն ի կերակուրս։ Ծանօթ է ի Տարօն։

== 497. Գղգիղ. ==

Հին Բառգիրք յունարէն Կիւամոս բառի զուգեն, որպէս կոչի և Լ. Cyamus, այլ և Nelumbium. Փ. Nélumbo. Այս անուամբք ծանօթ բոյսն է Վայրի Բակայ ն, զոր նշանակեցինք ի թիւ 285. տե՛ս հօն. կոչի հասարակօրէն Եգիպտոսի կամ Ղփտի բակլայ, Ար. Պաքիլայի Գըպթի: Ըստ Դիոսկորիտեայ՝ կոչուէր և յանուն Պոնտոսի, եթէ գտուէր այս տեղ, վաղուց ծանօթ պիտի ըլլար Հայոց, որք և իրեն սեփականեր են այս Գղգիղ անունը, յորմէ կարծեցինք և հիմկու Գլկիլ կոչուածը։ — Մեր հին Բժշկարանն այլ յիշէ, Սնգան (երեսի վրայ սունկի պէս ելած վէրքի) դեղ՝ «Գղգղոյ տակ ծեծէ մանր, մարդոյ կաթամբ խառնէ և դիր ի վերայ, մաշէ և հանէ»:

== 498. Գղթոր. Գխտոր կամ Գխթոր. ==

Աշխարհածանօթ զարմանալի բերք մի Կաղնի ծառոց, իր տուած ներկին համար, զոր ոչ ծառն ինքնին բերէ, այլ մանր որդեր տերեւները ծակելով՝ կու պատճառեն պտղի նման ուռոյց մի. Լ. Galla. Փ. Noix de Galle. Ար. Աֆս, Թ. Մազո ւ. Ռ. Чернильный орешекъ, Ամիրտ. արաբերէն անունը Յաֆուզ գրէ, և «Լաւն այն է, կ’ըսէ, որ կանանչ լինի և խակ… Ինքն երեք ազգ է, սեւ և կանանչ և սպիտակ. աղէկն կանանչն է… Քացխով՝ օգտէ ակռացաւութեան, զքթին արիւնն կու կտրէ, և զմազն կու երկընցընէ և որոյ պռկունքն ճխքի՝ օգտէ, և զքթին զաւելի միսն տանի և ուտէ», եւայլն, եւայլն։

== 499. Գղթոր ծաղիկ. ==

Նոր բառհաւաք մի գրած է Կխդոր ծաղիկ, համարիմ, թէ պիտէր Գղթոր գրել, բայց ծաղիկն անծանօթ:

== Գմուկ. ==
Տե՛ս Գըմուկ.

== 500. Գնգեղ կամ Գոնգեղ. ==

Մշեցիք Գնկեղ կ’ըսեն տրցակ մի Կանեփի թելոց, բայց հին գրուածոյ մէջ Գոնգեղ կոչուի յատուկ բոյս մի, զոր յիշէ մեր բազմահմուտ Վարդան վարդապետն ի բանաստեղծական բանից Պիսիդիոսի. «Ուղտ՝ զայրեցած մաղձ փսխէ՝ Գոնգեղ ուտելով», բայց հին թարգմանիչն ըստ յոյն հեղինակին գրած է. «Դալար տերեւով Կաղնւոյ մաղձադեղով՝ ուղտ փսխէ զմաղաս այրեցած»: — Հաւանօրէն է Վայրի Շաղգամն. ինչպէս նշանակէ յունարէնն ալ Γονγυλις, Ղոնղիլիս. Լ. Rapumrotondum.

== 501. Գնտածաղիկ. ==

«Որ է Ղայuումն, որ է Բարձուենեկն»՝ ըստ Ամիրտոլվաթայ, ըստ որում և մենք նշանակեցինք այդ (Բարձմանեակ) անուամբ. (տե՛ս թիւ 321, այլ և յԱռուոյտ թիւ 159): Գալիանոսի բառարանն այլ գրէ. «Արտեմեսին (’Λγτεμιςία) Եղեւին կամ «Գնտածաղիկ»: Հին Բժշկարանն այլ որոշելով Բարձուենեկէ, երկու տարբեր ծաղիկ կ’իմանայ այս հայերէն անուամբ. «Գնդածաղիկ, երկու տարազք են», կ’ըսէ, բայց չի բացատրեր զանազանութիւնը, այլ խրատէ զծաղիկն եփել և դեղ տալ այլեւայլ հիւանդութեանց. և «գինով եփէ և տուր, ի մահադեղէ փրկէ. (և) Փայծղնցաւի` զտերեւն ծեծէ և կար(ա)գով սպեղնլիք արա և ի վերայ դիր, և Քամակի, Հեծկի, Քարի, որ ի փաղաբուշտն՝ զջուրն խմցո օգտէ»։ — Ըստ յունին է և Լ. անունն Artemisia. Փ. Armoise կամ Herbe de la Saint-Jean. վասն զի Ս. Յովհ. Մկրտչի տօնին քաղեն և տարի մի պահեն տանց մէջ՝ բարեացաբեր համարելով. նոյնպէս և Իտալացիք. հեթանոսք այլ Անահտայ նուիրած էին այս բոյսս, և իր բազմապատիկ բժշկական զօրութեանց համար՝ Մայր ամենայն բուսոց անուանէին։ — Դաշտային կոչուած տեսակն Ar. Campestris նշանակուած է ի Վան, ի Ռ–Հ. — A. Scoparia ի Գարապաղ. — A. Herba alba ի Մելիտինէ, Ատիաման. — A. Fragrans (Հոտաւէտ) յԵրեւան, ի Ռ. և Թ–Հ. — A. Fasciculata, ի Թ–Հ. Ատրպատական. — A. Austriaca ի Կարին, Մուշ, Բաբերդ, Թ–Հ. — A. Procera ի Թ–Հ. — A. Chamæmelifolia ի Ռ–Հ. — A. Vulgaris ի Կարին։ — A. Annua ի Գարապաղ, Վան. — A. Absinthium ի Ռ. և Թ–Հ. — A. Splendens ի Մասիս, Թ–Հ. — և յատուկ Հայկական՝ A. Armeniaca ի Կարին, յԱրագլիգլուխ լ։

== 502. Գնձիկ. ==

Փոքր խոտ մի՝ բթաչափ երկայնկեկ սղոցաձև տերեւօք, ծայրն թանձր շառագոյն մազմզուկէ ձեւացած ծաղիկ մի, որչափ որ գուշակուի չորցած խաւրուածէն։

== 503-4. Գնձմնձուկ կամ Կնձմնձուկ. ==

Ըստ բազմաց՝ է Ազատքեղն (տե՛ս զայս ի թիւ 11), Լ. Petroselinum, որ ծանօթ է շատ տեղ, յիշուի յօտարաց յԱրտահան, ի Վանանդ, ի Կոտայս, ի Համշէն, եւայլն: Բայց ըստ Գինձ անուանն՝ նշանակէ և տեսակ մի Գնձի, Եթովպիոյ Գինձ անուանեալն յԱրաբաց, Քուզպարաթ էլ–Հապէշ, Լ. Thalictrum. Փ. Pigamon. նոյնպէս գրէ և Պէյթար, և փոքր բոյս մ’է, կ’ըսէ, տերեւներն նման Գնձի, բայց խժային հիւթ մի ունին:

== 505. Գնտակ. ==

Այսպէս կոչուի երբեմն Խնձորն ի Բժշկարանս. երբեմն այլ զոյգ

== 506. Գնտակ–Խնձոր. ==

Որ նշանակէն զԳայլ խոտն, տե՛ս ինչ որ այս անուամբ նշանակուած է ի թիւ 409։

== 507. Սեւ Գնտիկ. ==

Որ և Հնտիկ (տե՛ս Արջնդեղ, թիւ 227), վասն զի նոյն բոյսն է, որ այլեւայլ անուններ ունի։

== 508. Գոդռէճ. ==

Չորցած և բացուած Մասուր (տե՛ս զայս), զոր սեւ ներկելու գործածեն կանայք՝ ըստ Պ. Կալհօհեցւոյ։

== Գոզմազիճ. Գոզմոս. ==
— Տե՛ս Գզմազիճ:

== 509. Գոթեց ճանկ կամ Գօտեաց ճանկ. ==

Տե՛ս Աղպատ, ուր զանազան անուններ այլ յիշեցինք. հօս աւելցընեմք, որ Թ. Պ. Փէնճէնկուշտ (Հինգմատնի) անուամբ կ’իմացուի և ուրիշ տեսակ մի բուսոյն, որ է Լ. Agnus Castus&lt;ref&gt;Այս երկու բառերն այլ՝ մէկն Յ. միւսն Լ. պարկեշտ կամ ողջախոհ նշանակեն: Կարծէին հինք և ի միջին դարս եւս, թէ այս բոյսս պարկեշտութեան և կուսութեան պահող է. անոր համար տերեւները վրանին պահէին կանայք, իսկ արք անոր ճիւղերէն գօտի կապէին մէջքերին. թուի, թէ զայն նշանակէ և Հ. Գօտեաց ճանկ կոչումն:&lt;/ref&gt;կամ Vitex. Փ. Gattilier: Ըստ Ամիրտոլվաթայ այսոր «Թ. Այիտ ակաճի ասէ. և տերեւն նման է Կանեփի տերեւին, և հունտն նման է Գնծին հնտին, և հոտն անուշ. և ինքն ծառ է»։ Զատ ի շատ օգուտներէն, «թէ ի փայտէն գաւազան առնեն հովիւքն և ճանապարհորդքն վերցընեն, քանի որ հետեւակ քայլեն չի հօգնին։ Ասեր է Պտ., թէ այս խոտիս Ար. Խամսաթ ըլ-արվազ ասէ և Խամսաթ ըլ-ասապէհ ասէ. և չէ ստուգ. և ինքն ծառ է, որ ի ջրեզերք և ի գետեզերքն լինի, և ի յաւզոտ տեղերն այլ կու բուսնի, և ծաղիկն ի բան կու մտնէ և տերեւն և հունտն. և լաւն այն է, որ նոր լինի… և իւր մուխն փախցընէ զամենայն վնասակար գազանք, և օձահարին և ամենայն կատղած շան խածածին՝ թէ տիմէտ առնեն՝ շատ օգտէ և խափանէ զվնասն Աստուծով»:

== 510. Գոհար Վարդ. ==

Վարդի հետ միացուցած թանկ և լուսափայլ ազնիւ քարի անունն՝ ի հարկէ պիտի նշանակէ գեղեցկագոյն տեսակ մի Վարդի. մեր քնարերգակն Նարեկացի Քրիստոսի հրաշափայլ Այլակերպութեանն պատշաճեցընէ՝ ըստ հասարակ կոչման տօնին Վարդավառ.

«Գոհար Վարդըն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից,

Ի վեր ի վերայ վարսիցըն պղպըջէր ծաղիկ ծովային»:

Ինչպէս նորագոյն ազգային գուսան մի Ս. Աստուածածնի նմանցընէ՝ երգելով.

«Գոհար վարդն ինքնագոյն, Սիրամարգ ոսկեգոյն.

Գոհար վարդն ինքնագոյն ի Հոգոյն, Սիրամարգ յարփոյն...

Մայրըդ Մարիամ, Տիրուհի, Սրբուհի, Թագուհի», եւայլն։

Դաւիթ Սալաձորցի այլ չէր կըրնար մոռնալ զայս, բայց իր երգոց երեք օրինակաց մէջ երկուքն փոխանակ ասոր՝ Սիսամբար գրեն, և գունով կարմիր պայծառագոյն պանծալի։

== 511. Գոճամօրուք. Գոճմօրու. Գոճմօրէք. եւայլն. ==
— Տե՛ս Քոշմօրուք.

== 512. Գոճմակ կամ Գոճամակ. ==

Ռոշքեան գրէ ի Բառարանին. «Խոտ՝ որ տերեւս նմանս Ձիթենւոյ ունի. է դառն և հոտատու, յապառաժ տեղիս լինի, մի թզաչափ». և համարի ըստ Գալիենոսի Chamelæe, և Oleago? Մեր քով եղած Գալիենու բառից մէջ ոմանք Գոճմակի ուրիշ անուն գրեն՝ Կիպո-կոկոն, ուրիշ մ’այլ Քարմեղի, որ մօտ է Ռոշքեանի Քամելիային. մէկ ուրիշ մի գրէ. «Գոճմակի հունդ, Կոկոն–Կնիդոյ, Coccus Gnidia», որ է Յ. Κόκκιον, յորմէ և լատինն Coccus Gnidios կամ Daphne Gnidium, և նշանակէ Դափնոյ հատիկները կամ պտուղը, և այս թուի Գոճմակի հունդն։ Պէյթար իր լեզուով այս բույսը Մէթնան կոչէ, և վկայէ, որ տերեւներն նմանին Քամելէա կոչուածին. մեր Ամասիացին այլ ըստ այնմ՝ և յաւելուածով եւս գրէ. «Մաթնան, որ Թ. Ղուրտ պաղրի ասեն (Գայլոյ աղիք?), և ինքն խոտ-մն է, որ զետ Քթան կու բուսնի, երկու կանգուն երկայնութիւն կու լինի, և մանր և սեւուկ հատիկներ ունի, նման Մրտին հնտին, և սպիտակ ծաղիկ ունի, և կեղեւն պինտ լինի, և սեւ կու լինի, և մէջն սպիտակ կու լինի. և ասոր Հնդիկքն Քրմունա կ’ասեն… (Պ. Քիրմտանէ՝ ըստ Պէյթ.): Եւ ցեղ մի այլ կու լինի, որ ծառի պէս է, և ծաղիկն դեղին է կամ դեղնութիւն կու քշտէ, և մանրկեկ և պնտկեկ միրգ ունի. նմանի Եղիճին հնտին, և յամանի մէջ կու լինի, և ի յաւազոտ տեղեր կու լինի, և յամէն ամանի մէջ երկու հատ կու լինի. և ճղերն ի գետինն է ճկել։ — Եւ ցեղ մի այլ կու լինի, որ ի Ցրդի կու նմանի, և ի ծովեզերքն կու բուսնի, սպիտակ հունտ կ’ունենայ, և ի տերեւն կու բուսնի այս հունտս. և թէ զտերեւն ի քացախն թրջես և ի շուքն չորացընես նշի ձիթով և մեղրով և հալես, խառնես, և մէկ տրամ տաս, որ ուտէ կամ խմէ, զճիճին ի փորուն հանէ՝ թէ՛ մանր է և թէ՛ խոշոր, և զտափակն ալ կու հանէ… Եթէ զճղերուն կեղեւն ծեծեն և ցանեն ի վերայ խոցերուն՝ օգտէ: — Այս Գոճմակ դափնի ծառը բուսաբանք կ’անուանեն՝ ըստ հին Յունաց Thymelæa, իսկ Մէթնան կամ Մաթնան անուամբ հիմայ Ափրիկիոյ Բարբարոսաց երկրցիք կ’իմանան անոր Լ. Passerine, Փ. Passerine կոչուած տեսակը:

== 513. Գոմէշ սպանող. ==

Մայծի (Մայիզ) նման մետրաչափ բարձր բոյս մ’է, փաթութաձեւ տերեւներով, գլուխն այլ մոխրագույն ծաղիկ մի ունի։ Յիշուի ի Շիրակ։

== 514. Գոմշու ականջ. ==

Յիշուած է ի կողմանս Վանայ. գուցէ նոյն ըլլայ և

== 515. Գոմշու կոտոշ. ==

Ճահիճներու մէջ բուսած Եղէգի տեսակ մի: Յիշուած է այս այլ ի Շիրակ։

== 516. Գոմիզ. ==

Մեր Ս. Եղիշէ Վարդապետի Վարդանանց պատմութեան մէջ յիշուած այս պարսիկ բառն յայտ է, որ հայերէն կովու մէզ նշանակէ. բայց նոյն անուամբ բոյս մի գրէ Ստ. Ռոշքեան. «Է խոտ, գլխիկս ունելով ի ծայրն, և դեղ է ախտից երանաց». Լ. Bubonium. Այս լատին անունս յայտնէ Կղմուխ, Փ. Inula կոչուած բուսոյ տեսակ մի: Ուրիշ լատին անուն մ’այլ կու տայ Ռոշքեան, Aster Atticus, որ առ մեզ ռամկօրէն Աչուկ կոչուի։

== Գոնգեղ.  ==
– Տե՛ս Գնգեղ:

== 517. Գոնգոծ. ==

Խոտ վայրի, կ’անուանէ Մանանայի հեղինակն (երես 443). գուցէ նոյն ըլլայ և

== 518. Գոնծոծ. ==

Որ է փշեղէն բոյս մի, ըստ Խոտուջրեցւոց, թերեւս Կոծոծն ըլլայ։ Ըստ ոմանց՝ Գոնծոծ կոչուի և Կաղամբի գլուխն։

== 519. Գովաղակ? ==

Կարծուի Լ. Cnicus benedictus կոչուած փշեղէն Ակքանն. Փ. Chardon béni, կամ Carthamus, Փ. Carthame, որ տարբեր տեսակ մ’է նոյն ցեղին (Tubuliflora, Փողածաղիկ կամ Խողովակաձեւ)։ Յիշուի յԵրեւան, ի Կողբ, յԱմիդ։ Առաջինն գտուի ի Հր. Կովկաս, տեսնուած է և ի Հալէպ։

== 520. Գորտակ կամ Գորտակ խոտ. ==

Ըստ Ռոշքեան Ստեփ.՝ Խոտ է, և ոսկէ սոսընձոյ նիւթ, յոյժ թիւնաւոր. ըստ Գալիենի Բառագրոց Bachium. Այս Լ. անունս չի յիշուիր հիմայ, այլ Bacchioո, ի յունականէ առնուած, որ Բաքոսական նշանակէ, Փ. Bardane, ըստ մեզ՝ Կռատուկ։ Սակայն, ըստ հայերէն նշանակութեան Գորտակի, Ռոշքեանն անշուշտ Batrachium կ’ուզէր գրել, որ յիրաւի Գորտ նշանակէ յունարէն, ուստի առած է և լատինն. Ամիրտոլվաթ այլ վկայէ, թէ. «Հոռոմն Պատրախիոն ասէ», և ստորագրէ Ար. Քէպիքէճ կամ Քապիքաջ անուան տակ. ուրիշ անուններն այլ յիշելով, որ է. «Շաճարաի Զաֆտահ? և ինքն խոտ-մն է, որ ի Գինծ կու նմանի. սպիտակ դեղին կերպն, և երեք ցեղ է… և տակն փռնգտալ կու տայ խիստ… Եւ Պտ. ասէ, թէ ասոր Քապ ըլ-զապհ ասեն. և այս ցեղիս տերեւն ի Գնծի տերեւ կու նմանի, բայց այս տափակ է, և գոյնն սպիտակ է, և քիչ մի յինքն լազիճութիւն (կպչողութիւն) ունի. և ծաղիկն դեղին է, և որձան հաստ, և երկայնութիւնն մէկ կանգուն է և այլ երկայն է, և տակն փոքր է և սպիտակ է խիստ, և լեղի է, և հանգուսնի (օղ-օղ) ունի, որպէս խարպախ (Կոճ Վրացի). և այս ցեղս ի քայլման ջրերն ի մօտ կու բուսնի։ Եւ ցեղ մի այլ կայ մթնագոյն և սուր է. և երրորդ ցեղն փոքր է ծաղիկն և ոսկոյն գոյնովն է… և երեք ցեղն այլ (մէկմէկու) կու նմանի. բայց Դ ցեղին ծաղիկն սպիտակ կաթն կու նմանի, և բնութիւն չորրորդին այլ տաք ու չոր է»:

== 521. Գորտան դմակ. ==

Ախտարական գրոց մէջ յիշուած է այս անուամբ բոյս՝ առանց բացատրութեան։

== 522. Գորտան Քաք. Գորտնբուրդ. ==

Ջրային Մամուռն է (տե՛ս զայս բառ), անոր համար կոչուի և Ջրիմուռ. ուրիշ անուամբ այլ՝ Ս. Գրիգորի Նիւսացւոյ Բնութեան գրոց մեկնիչն կ’ըսէ. «Պրտու, զոր ոմանք Գորտբուրդ ասեն, և այլք Խոտի մէջ»: Ամիրտոլվաթ ըստ Պէյթարայ յունական և Լ. Ստրատիոտիս (Stratiotis) անուամբ ստորագրէ, ծռելով «Սատրստիօտիս, Ջրին Գորտնուրդ ն է, որ Թ. Սու Եօսունի կ’ասէ. և տակ չունի. և տերեւն նման է Հայլյալամին (Գառնադմակի) տերեւին»:

== 523. Գորտնակ. Գորտնուկ. ==

Թերեւս վերոյիշեալ Գորտակն է (թիւ 520), լսուի ի Սեբաստիա կամ ի Բրգնիք. ոմանք այլ Հարսնուկի նման բոյս մի համարին:

== 524. Գուգէնիճ. ==

Հին բժշկարանն յիշէ «Խուռս Գուգէնիճի. ուժովցընէ զստամոքն»։ Տե՛ս Քաքանաճ:

== 525. Գուզ. ==

Ընկոյզ՝ ըստ Պ. Կիւզ, կամ Ար. Ճէվզ բառի։

== 526. *Գուզէլ. ==

Թուի Թ. Կիւզէլ, գեղեցիկ նշանակող բառն, տեսակ մի աղուոր ծաղկի յատկացեալ, զոր յիշէ Սարաձորցին.

«Գուզէլ անուն ծաղիկ մի կայ, որ դեղ է ամեն անբժիշկ ցաւերուն»:

Նոյնպէս Թ. կամ Պ. անուամբ յիշէ և երգէ զյաջորդն այլ.

== 527. *Գուլի սապահ. ==

«Գուլիսապահ ծաղիկ մի կայ, որ չի բացուիր զօրն արեւուն,

Արեւմըտեան յետ կու բացուի, պայծառանայ մէջ գիշերուն»։

Թերեւս մեր զարմանալի հայ Ախրիզանն ըլլայ, զոր տեսանք ի թիւ 35: — Նոյն երգիչն յիշեցընէ մեզ նոյնպէս օտար և բնիկ անուամբ բարդած

== 528. Գուլվարդ. ==

«Վարդն ու Գուլվարդն ու Հազրէվարդ. երամն ծանր է Վարդենոյն», այսինքն՝ Վարդի ցեղն շատ տեսակներ ունի, որոց գեղեցկագոյններէն մէկն պէտք է կարծել զայս։ Սասնոյ կողմերում այլ յիշուի, և տեսնողն կ’ըսէ, թուփ մի է, որոյ ճիւղերն երեք-երեք վարդ կու բերեն, որ Չայի տեղ ի գործ ածուին՝ չատ քրտնաբեր ըլլալով։

== 529. Գունդունա? ==

Նոր բժշկարանն մի շատ հեղ յիշէ Գունդունայի կուտ և ջուր։ Անուամբ մօտ, բայց չի կարծուիր Gentiana (Բոգ)։

== 530. Գունիծատակ. ==

Բժշկարան մի նոյն համարի զսա և զԱնձրութ. տե՛ս թիւ 112։

== 531. Գունուզ. ==

Այսպէս կոչեն մեր երկըրցիք տեսակ մի մանր Շաղգամ:

== 532. Գռզի. ==

Հարանց Վարուց գրոց մէջ կը յիշուի. «Արմատ ինչ անապատին իբրև զԳռզի». որով երեւի չոր տեղերու բոյս ըլլալ, բայց ըստ Նոր Հայաստան գրոց և գաւառականաց՝ Բողկոյ նման, տերեւներն այլ նման Սընձի, բանջարեղէն ուտելի, զոր այլազգիք՝ Սգորչինա կոչեն, ըստ իտալ կամ սպանիացի բառից, յորմէ և Լ. Scorzonera, Փ. Scorzonère, որ թարգմանի Սեւկեղեւի, վասն զի արմատն սեւ է։ Իսկ ըստ Շէհրիմանի՝ կանգնաչափ բարձր բոյս է, երկայն և սրածայր տերեւներով, դեղին բաժակաձեւ ծաղկօք, պտուղն կամ հունտն այլ եռանկիւնի ձեւով, մաշկապատ: Քանի մի ազգ և շատ տեսակներ են Գռզեաց, որոց մէկն Հայկական կոչուի, Sc. Armeniaca, տեսնուած ի Խօշապբունար Կարնոյ. — S. Jacquiniana, ի Սպեր, Բաբերդ, Ծանախ. — S. Tuberosa, ի Բաբերդ և Խօշապբունար. — S. Mollis, յԻլիճէ Կարնոյ, Երեւան, Նախճուան. — S. Inæquiscapa, ի Բաբերդ. — S. Semicana ի Մէրտին. — S. Incise, ի Բաբերդ. Ծանախ. — S. Parviflora, Կարին, Որմիա, Կեսարիա. — S. Cinerea, յԱսլան տաղ լերին Գարապաղ. — S. Tomentosa ի Մէկմանսուր. — S. Sericea և S. Rigida, Եփրատայ քովերը Փ. և Մ. Հայոց միջոց. — S. Seidlitzii, յԱրագած լ. — S. Lanata, ի Կարին, Սօմխէթ, Միջագետք, Ամիդ. — S. Eriophora ի Կեսարիա. — S. Nervosa, ի Մուշ, Ամիդ, Նախճաւան. — S. Eriosperma ի Հելենտորֆ Գանձակայ:

== 533. Գռզիկ. ==

Տեսակ մի Հազարի՝ ըստ անուանն (գռուզ) շատ իրարպատած տերեւներով, որ նոյնպէս անուանի Լ. Lactuca Crispa, մէկն ի միւսմէն թարգմանուած. — հաւանօրէն այս է կամ առաջինն (Գռզի) ախտարական գրոց մէջ ր տառիւ գրուածն

== 534. Գրզեայ. ==

«Գեր Քամոյ. Գրզեայ կամ Կըղնչանան կտրէ, և կաթն ի վերայ կաթեցուր, երբ լուսինն նոր լինի» եւայլն։

== 535. Գռըմբի. ==

Փոքրիկ թուփ մի գետնի վրայ տարածուած ճիւղերով. ծանօթ Խոտուջրեցւոց:

== 536. Ս. Գրիգորի Խոտ. ==

Որ և Մարեմխոտ կոչուի, այլ և Խնկողկուզակ. տե՛ս զայս յետին բառս:

== 537. Ս. Գրիգորի Ծառ. ==

Ամիրտոլվաթ և ուրիշ Բժշկարանք Սալիխա. անուան տակ գրեն, թէ «Ս. Գրիգորի ծառին խէժն է. սպիտակ և կարմիր կեղեւ է քօքի. աղէկն կարմիրն է». կամ Ս. Գրիգորի Ուխտին փայտին կեղեւն է: Ուրիշ մ’այլ. «Մանր կեղեւ և կարմրաժեռ, և հինգ ցեղ է. լաւն այն է, որ կարմիր լինի գունովն, և թանձր լինի կեղեւն և երկայն, և ծակն փոքր լինի, զետ Ղրֆա? փաթութ լինի. և այն որ սեւ է` չէ աղէկ, և այն, որ նօսր է՝ Քուս այլ ասի, որ Սալիխային ղալպն է… Եւ այլ Սալիխայ կայ, զէտ Տարչինի է, և այն լաւ է, քան զամենայն ցեղն»։ Այս ամեն վկայութիւնք յայտնեն, որ ռամկօրէն կամ Թ. Տարչին կոչուածն է, ըստ մեզ Դարիճենիկ կամ Դարիսենի (տե՛ս զայս), բայց Ս. Գրիգորի նուիրուած ըլլալն ոչ այնքան անոր արժանաւորութեան համար երեւի, որքան այն յիշեալ հինգ ցեզ ծառոց մէկն մեր երկրի ծառերէն ըլլալուն, որ քիչ շատ Ղարիճենիկի կեղեւին նման կեղեւ և մանաւանդ հոտ ունենայ, զոր ստուգել վայլէ, ուր որ հիմայ Ս. Գրգորի անուանի ուխտատեղիք գտուին, ինչպէս յԵզնկայ։ Հին Բժշկարանն ուրիշ բան գրէ. «Սալիխա, հոռմերէն Սիրինգո ասեն»: Այս բառս Եղէգն նշանակէ, բայց կայ և անուշահոտ Եղէգ. և վերոյգրեալ նկարագրութիւնն այլ՝ թանձր և երկայն կեղեւ փոքր ծակով, Դարիճենիկի եղեգանման կտորները կ’երեւցընեն։ Այս ամենայն և եւրոպացի բանասիրաց քննութիւն՝ հաստատէ հասարակօրէն ընդունիլ զՍ. Գրիգորի ծառն՝ Արաբիոյ Դարիճենիկ, Փ. Cannelle: Բայց ինչպէս մեր գրիչք ոմանք Խէժ համարեցան զՍալիխա, նոյնպէս և Եւրոպացի բնախօսք տարակուսին, և ոմանք համարին Կասիա։ — Վաստակոց գիրքն տեղ մի յիշէ զՍալիխա (գլ. ՃՁԶ) Oշնդրի գինի շինելու համար. «Թէ Սալիխա խառնես ի ներք, լաւ է» կ’ըսէ. տեղ մ’այլ (ՃՂԹ) հալողական քացախ շինելու համար, ուրիշ նիւթերով խառնած, որով երեւի, թէ կամ իր ճանչցած Սալիխայն Դարիճենիկէն տարբեր և աւելի դիւրագիւտ ծառ մ’էր, կամ վաճառականութիւնն առատապէս կու բերէր զԴարիճենիկն ի Հայս:

== 538. Գրճակ. ==

Ըստ Շէհրիմանի՝ Դափնոյ տեսակ թուփ մի է, զոր և անուանէ Լ. Laureola Daphnoides.

== 539. Գրքոր կամ Գրխոռ. ==

Բազմաճիւղ կամ բազմացօղուն՝ իբր երկու ոտնաչափ բարձր բոյս մի է, դեղին ծաղկներով ճիւղերուն ծայրը. ասոնց ծուռ-մուռ ըլլալուն համար՝ Ալաշկերտցիք կու կոչեն Ծուռ ցախ։

== 540. Գօճակ կամ Կօճակ.  ==
— Տե՛ս Գամանտրաշ.</text>
      <sha1>7jewiss5jjfevltv1ppf9sdppoqo55e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397255</id>
      <parentid>397250</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99835" sha1="9kwsuk522lhtx2dm3dtqs2psvmz9f99" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Բ|Բ]]
|next = [[Հայբուսակ/Դ|Դ]]}}

== 392. Գաբ. Գաբծիլ. Գամբծիլ. ==

Բազմանկիւն ըսուած բուսոց ցեղէն է, մետրաչափ բարձրութեամբ, ծուռումուռ ճիւղերով, և հասարակօրէն կարմրագոյն, թանձրկեկ ափաձեւ տերեւներով, որ յատկապէս Գաբ կ’ըսուին, ու շատ ծաղկըներով։ Բոլոր բոյսն ամէն մասամբ թթուահամ է, բայց շաքարով շաղուած՝ լաւ դեղ կ’ընծայէ։ Բժշկարանք նոյն համարին զԳաբծիլ և Խաւրծիլ, բայց հին Բժշկարանն որ տեղ մի այսպէս ասէ, տեղ մ’այլ գրէ. «Գաբին տակ ն, որ Խաւրծիլ ասեն»։ Նոյնպէս ուրիշ Բժշկարան մ’այլ, տեղ մի գրէ, Գաբծիլ, ինքն Խործվիլն է, և համն թթու. ի Չինու գայ». ուրիշ տեղ, թէ ոմանք կ’ըսեն այսպէս, բայց խոր ծիլն նման է Գաբին է Ամիրտոլվաթ գրէ. «Գամբծիլ, որ է Ըռիվաճ, որ է Ըռիպասն, ինքն ցեղ-մն է, լաւն այն է, որ մատղաշ լինի և դալար… Պատէհին ասէ, թէ իր ուժն նման է Հումազին (Թթռկիչ) և Ութրունճին և Ազոխին ուժին. և լաւն այն է, որ Պարսից գայ. և ճղերն երկան և հաստ լինի, և ջրի և դալարի լինի»: — Ասար բժշկապետն այլ յիշէ լատին անունն Ռիպէս, որ յատկապէս է Rheum Ribes, իսկ Ռիպաս կու լսուի նաեւ Ասորւոց կողմերում, ուր կ’ըլլայ լաւ տեսակ բուսոյն, ինչպէս և ի հարաւային Հայս, բայց գտուի և ուրիշ կողմերում. Անգղիացի հին ճամփորդ մի, ԺԶ դարու վերջերը (Քարթրայթ), յիշէ նաեւ ի ստորոտս Մասիս լերին։ Կիլիկիոյ Պրիտ բարձր լերին քարոտ կողից վրայ այլ գտուի լաւ տեսակ մի Գաբի, զոր տեղացիք կոչեն Սալիրկին Գոբ: — Գաբ գրի և Գափ, իսկ Ծիլ՝ տերեւոց և ճըղից միջոց ընծայուած մասերուն յարմարի։ Հին Բժշկարանն յիշէ Սերկեւլի և Ժռի հետ Գաբի շարապ։ Բայց հիմայ ամենէն նշանաւոր մասն բուսոյն և դեղն՝ է արմատն կամ տակն (rhizome), որ կ’ընծայէ հռչակաւոր Խաշնդեղը (Ռաւէնտ), մեր երկրի ամենէն նշանաւոր բերոց մէկն. այս անունն այլ առած է անշուշտ տեղացեաց սովորութենէն, որ արմատները կտրտելով` խաշանց (ոչխարներու) վըզին կու կախեն, որ չորնան։ Արեւելքի Գաբն կամ տեսակներն՝ դեռ լաւ չեն ճանչցուած. եւրոպացւոց ծանօթին պատկերն է այս ծաղիկս: Տե՛ս և Խաշնդեղ։

== 393. Գազ. ==

Շատ փշոտ թուփ մի, որոյ բնութիւնը կամ իրեն անվտանգ մօտենալու դժարութիւնը՝ լաւ բացատրեց Մերուժան Արծրունին, երբ Ուռնայր Աղուանից թագաւորն պարծենալով կու խնդրէր Պարսից թագաւորէն, որ ինքն ելնէ ընդդէմ Մուշեղի՝ Հայոց և Պապ թագաւորին զօրապետին. «Աստ, ըսաւ (Մերուժան) արկեր զԳազիւ՝ գիրկս, բայց թէ ժողովել կարիցես, մեծ զարմանք իցեն», այսինքն՝ շատ փշոտ բանի մի ձեռք երկընցուցիր, Մուշեղի պէս կտրիճ մի բռնելու, բայց եթէ կարենաս բռնել կամ ձեռքերդ ազատել իրմէ, մեծ զարմանք պիտի ըլլայ. — (զարմանաց տեղ խայտառակ եղաւ պարծենկոտն, երբ Մուշեղ իր նիզակով Ուռնայրի գլուխը ծեծելով հալածեց, կենացը խնայելով՝ ի պատիւ թագաւորութեանն). — Գազն՝ Թ. ալ Կէզ կոչուի. Լ. Spina Hirci, բայց կայ և մեծ տեսակ կամ Գազի ծառ: Իսկ Բժշկարան մի զանազանէ անուամբք՝ ըստ տեղեաց. «Գազին ծառն՝ յորժամ ի լեառն բուսնի, Նազար ասեն, և յորժամ ածուենիքն՝ Իսլկու», որ պիտի ըլլայ Թ. պարզ Իսլ կամ Իլկուն աղաճի, իսկ զՆազարն լեռնցի՝ ուրիշ Բժշկարան մ’այլ անուանէ (Թ.) Քէվէն: Այլք Չուքաղ կ’անուանեն «Գազին փայտն, երբ զփուչն վայր տան» (յաջող ձեռօք, քան զՈւռնայր). մէկն գրէ. «Չուքաղն է Գազին փայտին վարդն». թուի, թէ Վարդի նմանութիւն մի ունի ծաղիկն։ Ծաղկէն ետեւ յիշուի Գազի պտուղ, և Ար. Ջովզմազիճ, յորմէ և Գազմազիճ, իբր ընկոյզ վայրենի ծառոյն, որ և Մոշոյ պտուղ կոչի ի մերայոց. անունն աւելի ծռելով` գրուի «Քազմազու, ինքն Մաքքային ճամփուն Մոշուն պտուղն է, աղէկն այն է, որ ի յատենն քաղուի. և բնութեամբ հով է և չոր է»։ Տե՛ս Մոշա: — Ծաղկէն և պտղէն պատուական է Գազի Խէժն, Ար. Քթիրա կամ Քաթիրա որ և Քասիրայ, ինչպէս գրէ Ամիրտոլվաթ, և կ’ըսէ. «Ինքն խէժ է. երկու ազգ է, սեւ դեղնագոյն, աղէկն սպիտակ և յստակն է», և շատ տեսակ դեղերու մէջ մտնէ և կ’օգտէ, եթէ «օծեն ի ձեռքն և յոտքն՝ զճղքիլն կու տանի… զարեւուն այրածն՝ ի յերեսէն տանի. հազին և կրծոց խոշորութեան և թոքին խոցերուն օգտէ», և այլն։ Այս խէժը կ’անուանեն Լ. Adracanthum. Փ. Adragante. խիժաբեր ծառն այլ Tragacantum: Բայց ոչ այս ծառէ միայն, այլ և ուրիշ Կռնի ծառոց տեսակներէ հանուի հիմայ Ադրականտ ըսուած խէժն։

Գազի այլեւայլ տեսակք յիշուին, ինչպէս,

== 394. Գունձ գազ. ==

Գրէթէ մարդաչափ բարձր փշեղէն է, գընտաձեւ, և վառելու գործածուի. երբեմն գիւղացիք իրենց տանիքն ասով կու ծածկեն և վրան հող կու լեցընեն:

Այս է կարծեմ ոմանց Գեանգիզ կոչածն:

== 395. Սեւ Գազ. ==

Թերեւս իր խիժին գոյնէն այսպէս կոչուած. աւելի քննելի է կոչուածն ի նոր գրողէ Կերերի Գազ.

Գազ կ’անուանեն Պոնտացիք կոծոծն այլ, որ պիտի յիշուի իր կարգին։

== 396. Գազար. ==

Սոյնպէս կոչի և Ար. Ճազար կամ Ճէզար, ծանօթ խաւարտ, մեր լեզուով սովորաբար կ’ըսուի Ստեպղին (զոր տես), բայց Գազարն դեղնագոյն կամ մթագոյնն է, և ոչ ազնիւ իբրեւ զկարմիրն. լաւ եւս ըսել Վայրի Ստեպղին է, որ կոչուի Ար. Ճազար ըլ-պարրի. Լ. Pastinaca (Dasganthia), Փ. Panais. Ամիրտոլվաթ վայրի Ստեպղինը Ար. կոչէ նաև Ճազարի իխլիտի? և աւելցընէ. «Որ է Շաղախուլ ն. և ոմանք ասեն, թէ Տուղուն ն է»։ Այս ետքի անունովս լեռան Ստեպղին կ’իմացուի, իսկ Շաղախուլ նշանակէ նաև ուրիշ տեսակ բույս, որ տեսնուի ի կարգին։ Ընդհակառակն Յունաց Ստաֆիլինոս կոչածը, որ է բուն ընտանի Ստեպղինն, Ամիրտ. կ’ըսէ. «Աստաֆլին, որ է Վայրի Ստեպղին ն… և մէկ ցեղն այլ կու լինի, որ տերեւն Անձխոտին տերեւն կու նմանի, և ի ջրեզերքն կու բուսնի»։ — Գազարի քանի մի տեսակաց մէկն յատուկ Հայկական կոչուած է, Pastinaca armena, և ճանչցուած ի կողմանս Գանձակայ։

== 397. *Գազերբուակ. ==

Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն արեւելեան Ասիոյ բերոց մէջ յիշէ, հաւանօրէն Ար. Պ. Ճաւզ էլ-պուէ, զոր ոմանք խնկեղէն համարին, և այլք Հնդկաց ընգոյզն: Տե՛ս Նարճիլ։

== 398. Գալ. ==

Տեսակ մի մանր Շաղգամ, զոր պահեն Կարնեցիք ձմերուան համար:

== 399. Գահտակ. ==

Ըստ Բժշկարանի՝ է Ակիր, որ յիշուած է ի թիւ 41-2։

== 400. Գահրշակ. ==

Անծանօթ պտուղ մի, զոր Խորենացւոյ աշխարհագրութիւնն նշանակէ ի նահանգին Մոկաց, եթէ չէ ուրիշ օրինակաց մէջ Արշատ գրուածն, զոր յիշեցինք, թիւ 223։

== Գաղբան.==
Տե՛ս Քաղբան և Մաղթ: 

== 401. Գաղձ կամ Գաղձն. ==

Անպիտան բոյս և վնասակար այլոց, որոց հիւթը ծծելով և վրանին պլլըւելով կու չորցընէ. ըստ ոմանց է Գայլխոտ ն (զոր տե՛ս քիչ մի վարը)։ Վաստակոց գիրքն յիշէ (Գլ. ԼԴ. ՃԺԹ) և Գետի և Ծովու Գաղձ, և պարարտութեան աղբ շինելու համար՝ խրատէ, թէ. «Գաղձն, զոր ծովն ի դուրս ձգէ՝ լուա՛, որ աղիութիւնն ելանէ, և ի ներք խառնես. նոյնպէս և Գետի լինի»: Նոյնն հնձանի մէջ կոխուած խաղողին՝ անձրեւէ թրջըւելէն պահելու համար՝ խրատէ ձարձատած Գաղձ ձգել մէջը։

== 402. Գաղտիկ. Գաղտիկուռ կամ Գաղտիկուր. Գաղտնակոր. ==

Այս անուանս ծագումն անյայտ է և կը թուի հին աւանդութենէ մի. բոյսն կոչուի մեր լեզուաւ և Գառնալեզու, բայց աւելի հասարակ Ջղախոտ, մենք այլ այս ետքի անուան տակ բացատրեմք. այս տեղ միայն երկու անուանց հոմանիշ ըլլալն և առասպելական աւանդութեան մէջ յիշուիլը նշանակեմք, աղթարախառն Բժշկարանի մէջ գրուած աղցիփեղց խօսքով, իբր ի դեղ սունկ (տեսակ մի ուռեցք) ախտի. «Ա՛ռ խունկ և նոր դանակ մի, և գնա յառաջ ի Գաղտիկուռանն, և ա՛րկ զխունկն ի վերայ կրակին, զդանակն զա՛րկ ի տակն, և ասա. Հրաւիրած ես, Ջղախոտ, 365 ցաւոց դեղ, այս անուն մարդոյն սնկան», եւ այլն: Նշանելի է Գաղտիկուռան բառն, որ է Գաղտիկուռի արտ կամ ածու:

Գալիենոսի բառից մէջ Գաղտիկուր դրուած է Առնոգղու, Առնուգղու խանգարած բառին առջեւ, որ է Arnoglossum, և թարգմանի Գառնալեզու։ — Հայերէն բառն այլ խանգարած գրուած կայ Կխտըկուր. Լ: Plantago, Փ. Plantain. Ռ. Попутникъ Բժշկական գրոց և բառից մէջ յիշուի և

== 403. Գաղտիկուռ Բարակ. ==

Որոյ համանիշ արաբերէնն՝ այլայլած անշուշտ՝ գրուի, Ասլունաթար ասափիլ?

== 404. Գամանտրաշ. ==

Սալաձորեցոյն ծաղկանց երգոյն մէջ յիշուի.

«Գամանտրաշ և Չատըր–ծաղիկն, Գօճակն ծաղկեր արտերուն»: Ուրիշ օրինակի մէջ Կամօտաշ գրուած է, թուի Գամուտաշն։

== 405. Գամբ. ==

Փշեղէն բոյս մի թուի իր հետ յիշուած Տատասկ բառէն, բայց ըստ ոմանց է Անճիտայ. զոր տե՛ս ի թիւ 117։

== 406. Գամճակ. ==
—Տե՛ս Գոճամակ.

== 407. Գամուտաշ. ==

Կապոյտ ու սեւի զարնող խոտ մ’է. գուցէ, նոյն ըլլայ ընդ Գամանտրաշի, մանաւանդ որ զայս յիշողքն Կարնոյ կողմէն են, ուսկից և Սալաձորցին։

== 408. Գայիսոն? ==

Ծաղիկ, զոր յիշէ Քաջբերունի յարեւելեան սահմանս Կարսի. եթէ չէ Ար. Ղայսում ն, որ է Բարձուենեկ։

== 409. Գայլ. Գայլխոտ. ==

Հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «յայգիքն լինի, որպէս Բաղեղ է»: Ար. անուանէ Քշութր, զոր Ամիրտ. գրէ Քշուշ կամ Քշուս, այլ և Աքշուշ. և աւելի պարզէ Բաղեղի նմանութիւնը. «Ինքն ի յոր տեղ բուսնի՝ ի յայն տուփն (թուփն?) կու փաթվի, և զգիճութիւնն կու քաշէ. և լաւն այն է, որ ի վերայ փշին բուսնի»։ Իր օգուտները կու գրէ նաեւ առանձինն իր հունտը յիշելով և կոչելով Ար. «Պզր ըլ-Քշուշ, որ Պ. Ըռահմուլ կու ասեն և Աքշուշ այլ կ’ասեն, և Ասորին Տինարքլուս ասէ»: Խոտին պատատուկ բնութիւնը (մանրիկ փուշերով ուրիշ բուսոց պլլըւելով) և սոսկ անունը՝ համառօտ գրէ ուրիշ մի. «Ա՛ռ զԳայլն, որ զորթով պատատէ», եւայլն։ Այս բնութեանս համար կոչուի եւս Բաթտուկ կամ Բադդկենի, ինչպէս որ տեսանք ի թիւ 277։ — Լ. Cuscuta, Փ. Cuscute. — Թէպէտ շատ հասարակ և անարգ խոտեղէն է, բայց բուսաբանք իրեն տեսակներ այլ որոշեր են, և Եւրոպական կոչուածն՝ C. Europea. ի Հր. Հայս նշանակած են:

== 410. Գայլաբոխ. ==

Գելաբոխ ռամկօրէն, տեսակ մի Բոխի (տե՛ս թիւ 361). Յիշուի Սեւանայ ծովեզերքում:

== 411. Գայլասխտոր. ==
— Տե՛ս Բծիծ.

== 412. Գայլասոխ. ==

Յիշուած է, այլ ոչ բացատրուած։

== 413. Գայլթաթ. ==

Տեսակ Մոլոշի. Լ. Alchimilla Vulgaris. Փ. Alchimille. յարմարի և Pied de Lion կամ Lapin կոչուածին (որ և Mantelet de dame). փոքրիկ քլաչափ բոյս մի, եօթն շերտ կամ մասն բաժնուած վայելչաձեւ տերեւներով։ — Բայց բուն բառին նշանակութեամբ յունարէնէ առնուած անունն Լ. Lycopodium. Փ. Lycopode, տարբեր ցեղէ բոյս է, խոտեղէն, ճղճղած, և ասոր համար գայլու թաթի նմանցուցած, մանրիկ տերեւներով պարուրաձեւ որձային վրայ շարուած։ — Այս ետքինս քանի մի տեսակ ճանչցուած է ի Պոնտոս, Ճիմիլ լ. Լեռնային կոչուածն L. Alpinum ի Թ-Հ։

== 414. Գայլթիւ? ==

Թուի անպիտան բոյս մի, զի բանջարոց յատկութեան վրայ գրող Բժշկարան մի յիշելով զՍունկն՝ իբր գէշ ցաւ տուող. «Վատ (է կ’ըսէ), քան զԳայլթիւն»:

== 415. Գայլու ականջ. ==

Որդնտակ կամ Սղանգ բոյսն է, զոր չորցուցած դեղ կ’ընեն ձիոց հին վէրքերու: Անունն առած է ձեւէն, որ է իբր սուր եռանկիւն. ծայրն երկայն, վարի կողմն երկու կլորիկ բաժնուած։ Պատկերս չորցած տերեւէ մի հանուած է։

== 416. Գայլու թուր. Գելութուր. ==

Կանգնաչափ սոխարմատ բոյս մի սուր տերեւներով, հասկաւոր բաժակաձեւ շառագոյն ծաղկներով:

== 417. Գայլուկ. ==

ՅԵւրոպա շատ ծանօթ՝ գարէջուր զուգելու համար գործածուած խոտն է. Լ. Lupulus. Փ. Houblօո, որոյ թերեւս լաւագոյն հայերէնն է Հումել կամ Հմել։ Տե՛ս զայս:

== 418. Գայլվիզ. ==

Նշանակած է բառահաւաք մի՝ առանց բացատրելու:

== 419. Գանգլեզ. ==

Նոյն բառահաւաքն զայս ալ նշանակէ առանց բացատրութեան։ Թերեւս ըլլայ Գունձ Գազն։

== 420. Գանի. ==

Նոճի կամ Մայրի ծառ է՝ ըստ գրոց Նոր Հայաստանի, իսկ ըստ Պետ. Կալհօկեցւոյ է Գի. լ. Juniperus Sabina. Փ. Génevrier Sabine.

== 421. Գառան դմակ. ==

Տեսակ մի խաղողոյ է յԵրեւան՝ նմանցընելով այսպէս կոչուած։

== 422. Գառնադմակ. Գառնադմակիկ. Գառանդմակ. Գառանդմակիկ. ==

«Արաբն Հայ ըլ-յալամ ասէ և Ֆրանկն Սիմպերվիվում (Sempervipum. Փ. Joubarbe) ասէ, և Թ. Ղայա ղօրուղի ասէ, և ինքն երեք ցեղ է. մէկ ցեղին տերեւն տափակ է և թանձր. և մէկ ցեղն մանտր՝ զէտ ազոխ է, և մէկ այլ ի քարերուն վերայ կու բուսնի. և լաւն այն է, որ թաժայ լինի… Իպն. ասէ, թէ ցեղ-մն այլ կայ, որ ի վերայ պատերուն կու բուսնի. և թէ յանձինն շտերուն վերայ քսես՝ օգտէ… Եւ այս խոտիս Հայ ըլ-յալամ ասելուն պատճառն այն է, որ հանապազ կանաչ է և թաժայ, և ոմանք ասել են այսոր, թէ Պօստան աֆրօսն է. չէ ստոյգ։ Պատէհին ասէ, թէ այսոր Պարսիկք Ապրուն կու ասեն, որ հանապազ կանաչ է և կենդանի է, և իր տերեւն չի թոռմիլ։ Եւ ասեր է Դս. (Դիոսկորիտէս), թէ երեք ցեղ է, և ինքն ի շուք տեղեր և ի պատտըկեր շատ կու բուսնի. և իր որձան կարճ կու լինի, և ծաղիկն դեղին, և այն որ ածվոցն է՝ հաստ կու լինի` մատի-մն չափ. և երրորդ «ցեղին Պախլաթ ըլ-համզայ է ասեր և կամ նմանցուցեր: Սնահաւատ բան մ’ալ աւելցընէ. «Ասած է, եթէ ուզես, որ երկու չարկամին ի մէջ սիրելութիւն ձգես, եփ որ երկուքն ի քուն լինին` զինքն չոր տրորես և ի վրան ցանես՝ սիրեն զիրար»: — Վերոյիշեալ Պ. Ապրուն բառը՝ ուրիշ տեղ յիշելով Ամիր. նոր հայերէն անուն մ’այլ կու տայ բուսոյն. «որ է Վայրի Ազոխ»: Իսկ Թ. Ղայայ ղօրուղին՝ կ’անուանէ Փերփեր քարի. այս քարերու մէջ բուսած տեսակը յիշէ հին Բժշկարանն այլ՝ լատին անուան դիմաց. «Սիփիռոն (Sempervirum) Գառնադմակ, որ ի քար է»։ — Ի Պինկէօլ լ. յատուկ տեսակ մի գտուած՝ անուանուած է Հայկական, Տ. Armenum. հօն տեսնուած է և Globiferum. (Գնտաձեւ) տեսակն։ — Գառնադմակին մէկ օգուտն այլ է, ըստ Վաստակոց գրոց (Գլ. Ի.) ընդեղինաց սերմերը ապահովել ի վնասէ, ցանուած ատեն. «Առ զԳառնադմակիկ խոտն, և ծեծեա ի սանդի, և զնոյն իւր ջրովն լից ի տաշտ, զսերմն այնով շփեա և մնշեա աղէկ և ցանեա, նա ո՛չ մուկն մերձենայ և ո՛չ թռչունք. և լինի բոյսն խիստ թորթոշ և լաւ»:

== 423. Գառնադմակիկ փոքր. ==

Պզտիկ տեսակ մ’է և աւելի քարերու մէջ բուսողն, որ կոչուի Լ. Sedum minus, և պարզապէս ալ Sempervivum. մինչ մեծ տեսակը կոչեն ոմանք Sempervivum arboreum, այսինքն՝ Ծառակերպ — Յիշենք, որ Սալաձորցին իր գոված ծաղկներուն մէջ յիշէ զԳառին–դմակն եւս Ակընջուկի հետ, իբրև «Կարօտ մանուշկին տեսուն»:

== 424. Գառնալեզու. ==

Զայս նշանակէ և Ար. Լիսան ըլ-համալ։ Տե՛ս, ինչ որ ըսինք Գաղտիկուռ բառին և պիտի ըսեմք Ջղախոտին համար։ Ամիրտոլվաթ Հ. Ար. բառերը յիշելով՝ նոյնացնէ վերոյգրելոյն հետ՝ ըսելով. «Եւ Գառնադմակիկ այլ կ’ասեն», սակայն տարբեր բոյնք են։

== 425. Գառնականջ. Գառան ականջ. ==

Ըստ վկայութեան Ասարայ և այլոց` Թրթնջուկ ն է, և այս անուան տակ բացատրուի։ Բայց հօս յիշեմք, որ հինգ կամ աւելի տեսակ այս բուսոյ զանազանեն բուսաբանք, որոց մէկն կոչուի Limonion, Ամիրտոլվաթ յիշէ զայս բառս և կ’որոշէ. «Լիմունիոն՝ Գառնալեզուին և Գառնադմակիկին խոշորն է, որ Թ. Ղուզու ղուլաղի ասէ (Գառնականջ), և տերեւն նման է Չքընտրի տերեւին, և որձան բարակուկ կու լինի, և տերեւն յերկան կու լինի և տասն կու լինի տերեւն, այլ աւելի այլ կու լինի։ Եւ թէ զմիրգն մանտր ծեծեն և Սերկեւլի շարապով խմեն՝ օգտէ աղեաց գաներուն (սուր ցաւեր) և հին լուծման», և այլն։ — Ըստ ոմանց՝ Գառնականջն է Լ. Oxalis. Փ. Oxalide կոչուածն, որ յատկապէս է Թրթնջուկն։

== 426. Գառին ծաղիկ. ==

Գալիենոսի բառից մէջ` այս բառս դրուած է Խիրի անուան դիմաց. թէ Պէյթար և թէ մեր Ամասիացին վկայեն, թէ սա շատ կամ «Վեց ցեղ է (այլ և այլ գոյներով). լաւն այն է, որ դեղին և անուշահոտ լինի… թէ զծաղիկն յաչքն քաշեն՝ ճլէ տայ աչաց… Օգտէ այն, որ կարմիր ծաղիկ ունի՝ ոսկրացաւին, թիրեաք է։… Իպն. ասէ, թէ որն սպիտակ, որն դեղին, որն կարմիր, որն խոտ, որն ծիրանի. լաւն այն է, որ դեղին լինի»: Պէյթարի թարգմանուած օրինակին մէջ միայն կարմիր, սպիտակ և դեղին գոյնքն յիշուին, ուստի տարակուսելի մնայ հեղինակին խոտ ըսածն ինչ գոյն է. գիտեմք, որ խոտոյ սովորական գոյնն է կանաչ, այլ այս բոյսս, որոյ արաբացի Խիրի անուան վրայ յունական անթոս (ծաղիկ) անունն այլ յարելով Լ. կ’ըսէն Chairanthus, Փ. Giroflée, Թ. Շէհպօյ, յորմէ յարմարեալ է հայերէնն Շահպրակ, միթէ կ’ըլլա՞յ և կանաչ:

== 427. Գառնակերտ. ==

Տարակուսական անուն, նոր բառահաւաքէ մի նշանակուած ի լրոյ կամ ծաղիկը տեսնելով, զոր թողլով ստուգելու, խորհրդածեմք` այսչափ Գառին անդամոց նմանութեամբ յարմարած անուանց վրայ, որք կարծել տան, թէ հովուութեան, որ է ըսել և մարդկութեան՝ առաջին դարուց մէջ հնարուած են, երբ հովուութիւնն հասարակաց արուեստ էր, մարդիկ դեռ քիչ մտաւոր գաղափարներ ունենալով՝ շատ հեղ իրենց ընտանի կենդանեաց (գառն, եզն, կով, ցուլ, էշ, ձիուղտ, աղաւնի, ճնճղուկ, աքլոր, եւ այլն), և երբեմն և վայրենեաց (առիւծ, գայլ, արջ, աղուէս, ինձ, ագռաւ, արծուի, և այլն) անուամբք՝ կամ անոնց անդամոց՝ կ’անուանէին իրենց նոր տեսած բոյսերը, երբ երկուքին մէջ ձեւոց նմանութիւն մի նշմարէին. վայրենեաց անուանքն աւելի եւս հաստատեն այս կարծիքս, հնագոյն ժամանակներ յիշեցընելով, երբ քաղաքականութիւնն զարգացեալ չէր, և դեռ գազանք շատւոր և մօտաւոր էին մարդկանց կիսաշէն կամ փորած անշուք բնակարանաց։

== 428. Գառուլիկ? ==

Վերոյիշեալ բառահաւաքն նշանակեր էր և զայս:

== 429. Գարեկենի. ==

Տեսակ անոյշ և փխրուն Խնձորոյ՝ ըստ Խոտուջրեցւոց:

== 430. Գարի. ==

Ծանօթ ընդեղէն, ուտելի մարդկան՝ այլ աւելի կենդանեաց. «որ Արաբն Շէր ասէ (կամ Շաիր) և Պ. Ճավ, և Թ. Արփա ասէ (Լ. Hordeum. Փ. Orge. Ռ. Ячмень). և ինքն երկու ցեղ լինի. մէկն կեղև ունի, և մէկն չունի, մերկիկ է, և այսոր Սալաթ ասեն. և լաւն այն է, որ գէր լինի… Լաւ Գարին այն է, որ յԵգիպտոս լինի. և ազգ-մն այլ Գարի կայ, որ սեւգուն կու լինի, այն լաւ է և ուժով և ծանր, և գովելի է»։ — Տարակոյս չկայ, որ ցորենոյ պէս մշակուած է Գարին մարդկութեան առաջին դարերէն, որոյ հնութեան մէկ նշանն այլ է՝ կշռոց միութիւն կամ տարր ըլլալն, Գարեչափ կոչմամբ. միւս՝ և սեւ նշան մ’այլ է՝ մոլար մտաց գարիով գուշակութիւն կամ կախարդութիւն ընելն՝ ցրուելով, համրելով, և այլն (Արփա աթմաք՝ ըստ Թուրքաց), որոյ ընողն Գարեդիւթ կոչուէր և կոչուի ինչուան հիմայ: Ըստ այսմ՝ դիւրին է գուշակել, թէ պատմութեան մէջ որքան յիշատակներ ունի Գարին, բայց ամենէն արժանին և ախորժելին է՝ «Հինգ նկանակն Գարեղէն», զոր Փրկիչն մեր օրհնեց, աճեցուց, 5000 մարդու կշտանալիք ըրաւ, և աշակերտքն «Լցին 12 սակառի զկոտորոցն՝ ի հինգ գարեղէն նկանակէ անտի, որ յաւելաւ ի կերողացն». (Յովհ. Զ. 13): Այդ անհատնում հինգ նկանակաց բաղդակից եղան երկու ձկունք այլ, կամ մանաւանդ ուտողքն:

Դեղորէից մէջ այլ շատ գործածուի Գարին. «և թէ զգլուխն Գարեջրով լուանան՝ զմոռացկոտութիւն տանի, և գլխուն գիճութիւն տայ և մազն հաւսարէ (կ’ասէ Ամիրտ.) և թէ զԳարին այրեն և աղ խառնեն և ակռան քսեն, սպիտակ առնէ և ճլէ տայ. և Գարէջուրն զկուրծքն կակղացընէ, և օգտէ հազին. և թէ սպեղանի առնես՝ օգտէ ճռանցաւութեան. և թէ յիրմէն մալէզ առնես՝ զստամոքն հովցընէ… Գարուն ջուրն օգտէ ամենայն տաք ջերմերուն… Իպն. ասէ, թէ Գինով խառնես զգարուն ալուրն և ի ձեռքդ զէտ հինա օծես, զտաք գլխացաւութիւն տանի. և թէ զինքն գիշերն թրջես ջրով և վաղն տաս, որ խմէ, օգտէ ջերմերուն և ամենայն տաքութեան, և զծարաւն այլ կտրէ»: — Գարեջրոյ խմելու զօրութիւնն կամ օգուտն ու վնասն թողումք փորձողաց, բանասիրաց այլ նշանակեմք հայանման Յ. անունը Գարւոյ, Κρει. — Վաստակոց գիրքն Գարի ցանելու հողոյ թանձրութեան համար խրատէ, որ միջաշաւիղ լինի, այսինքն՝ միջակ, «ոչ խորու լինի և ոչ նօսր»: — Հին Բժշկարանն այլ գրէ. «Գարի, հով և չոր է և հալական, զայտոյցն ի ստամոքէն սրբէ, զայտոյցն հալէ, և՛ սրբական է. զանձն կերակրէ պակաս, քան զԲակլան, և՛ թեթև է, և Գարոյ ջուր լաւ է, քան զՑորենոյ, ղորկութիւն ունի, և Սպիտակն լաւ է, և որ ոչ նոր լինի կամ շատ հին. զինք փերճոկէ և կորկոտ արա, և մէկ զինք ու ԺԵ ջուր, և եփէ, որ ի ԺԵ չափէն մէկ մնայ. թէ մարդն գիջաբնութիւն լինի և պլղամիկ, պակաս մի աղ արկ ի ներս և տուր, և օգուտ է, զի Բագարատ գովէ, թէ զծարաւն կտրէ, զտաքութիւնն հահընդեցընէ, զստամոքն սրբէ, և ինք շոյտ գնայ ստամոքաց. և օգուտ ողջոյ և հիւանդի. ապա (բայց) Գարի հացն թեթեւ կերակրէ և գիրցընէ ոչ»։ — Գարիի տեսակաց մէջ յիշուած է ի Բաբերդ Մանիշակայինն՝ H. Violaceum. Կոճղիզաւորն H. Bulbosum ի Սնճար լ. ի Հր. Կովկաս, — Դիւրաբեկն՝ H. Fragile ի Բաբերդ։

== 431. Գարճին կամ Քարճին. ==

Տեսակ մի վայրի Տանձի. այսպէս կոչուած է ի Հայս։

== 432. Գարնան ծաղիկ. ==

Ոմանք համարին Հարսնու ծաղիկն. տես զայս և Պուտ. Բայց Թ. Պեհար.. թի՝ որ ճիչդ Գարնան ծաղիկ ըսել է, նշանակէ զԵրիցուկն, զԳետնախնձոր է

== 433. Գարնան Հալուորիկ. ==

Ի գարնան ծաղկելուն, և գունով ճերմակ ըլլալուն, միանգամայն և ծաղկին մազանման թելերով ձեւացած ըլլալուն համար՝ այսպէս կոչուած է. հասարակ վայրենի խոտեղէն մ’է, բանջարեղինաց նման ընդարձակ և անկիւնաւոր տերեւներով. պտուղն կամ պարկուճն (հունտերու ամանն) այլ՝ երկայնաձև և հնգէ ինչուան տասն կողմն կամ երես կ’ունենայ: — Լ. Senecio, որ նոյնպէս հալուորութիւն կամ ծերութիւն նշանակէ. Փ. Senecon.

== 434. Գաւարս. ==

Ար. և Պ. ալ նոյնաձայն. Ճավարս, Ամիրտոլվաթ, ըստ Պէյթարայ, նոյն համարելով՝ գրէ. «Ճավարս, որ է Կորեկ. լաւն այն է, որ հատն մեծ լինի». բայց կ’աւելցընէ այլ, թէ. «գիտացիր, որ Կորեկն երեք ցեղ է, մեկին ասեն Տուխն), և երկրորդին Կավարս, և երրորդին ասեն Արզան… Եւ ցեղ մի այլ պատմէ Պտ., թէ Կորեկն երեք ցեղ է, մէկ ցեղին Տուխն կ’ասեն, և այն Արզանն է, որ ի Շիրազ Ալում կ’ասեն. և երկրորդ ցեղն Ճավարսի Հնտին է, և այսքան երկու ցեղն մեծկակ և սպիտակ է. և ասոր Պ. Զուռռաթ կ’ասեն, և ցեղ մի այլ Ճավարս կ’ասեն, և ի Շիրազ Քալ ասեն. ամենուն բնութիւնն հով է և չոր, կապող է»։ Պէյթարի թարգմանն ալ Ճարսը հասարակ Կորեկ համարած է, Փ. Millet, բայց ծանուցանէ, թէ Արաբացւոյն յիշածը պէտք է ճանչնալ Լ. Panicum miliaceum, և ոչ պարզ Milium. Կորեկի և Գաւարսի զանազանութիւնն մեր լեզուի մէջ ալ ամենէն էին ազգային գրոց մէջ գտնեմք. «Գարին և Կորեակն և Գաւարսն», գրուած է յԱգաթանգելոս —ԲԺշկարանի մէջ փոխանակ Գաւարսի և Ճաւարսի` գրուած կայ և Կապարս&lt;ref&gt;Իռլանտերէն Coirce, Cuirce, Curce կոչի Վարսակն. հին գերմ. Hirse, Hirsi Կորեակ:&lt;/ref&gt;: — Ասար բժշկապետ մեր՝ Գաւարսի և Զօռաթի զոյգ գրէ և Խոռմոյ Կորեկ, իսկ այդ զանազանիչ «Խոռեմն կամ Խոռում, ի՞նչ տեսակ է. նոյնպէս և

== 435. Գաւարսուկ. ==

Որ լսուի ի Խոտուջուր, նոյն հասարակ Գաւա՞րսն է, թէ մանրահատիկ տեսակ մի։

== 436. Գեղաւեր. Գեղաւերակ. Գեղաւերիչ. ==

Խոր արմատով արտորէից վնասող փշեղէն մի, որ իր գարնան հողը հերկելու ատեն կու բուսնի և կու հանուի. ոմանք կ’ուտեն հում։ Յիշուի ի Շիրակ, ի ծովեզերս Սեւանայ ’ի Փոքր Հայս:

== 437. Գեղձ. ==

Պատատուկ վնասակար բուսոց տեսակէն, այսպէս ճանչցուած ի հնուց. Ս. գրոց Նաւումի մարգարէութեան մէջ գրուած՝ ըստ մեր թարգմանութեան (Ա, 10). «Իբրեւ զԳեղձ պատեալ կերիցի, և իբրեւ զԵղէգն լի երաշտութեամբ», ուրիշ թարգմանութեանց մէջ բացատրուի, Գեղձի պէս իրարու կը պլլըւիք կերուխումի ատեն։ Պիտոյից գրոց հեղինակն այլ կ’ասէ (ԺԹ). «Եթէ զԳեղձս քաղելով այժմ զբժշկութեան ծառ մաքրեալ՝ պտղաբեր կենաց կազմիցէք»: — Ամիրտոլվաթ արաբացի անուամբ ստորագրէ այս բոյսս. «Ֆաշա, (Ֆէշաղ), որ է Չիթլամպուկ. ինքն խոտ-մն է, որ ճղերն Յուլեխ ըլ-քալպին (Շան մորենի) ճղերն կու նմանին, և ի յայն ծառն կու փաթտվի, որ ի քովն լինի, և շատ ճղեր կ’ունենայ. և փուշերուն վրայ միրգն կուզ-կուզ լինի և կու բուսնի, և մանր և կարմրուկ կու լինի. և միրգն և տերեւն կ’օգտէ ամենայն մահացու դեղոց… և թէ ի մրգէն երեք դրամ առնուն և խմցընեն, ցեղ ու ցեղ երազ տեսցընէ մարդուն՝ գիշերն»: Պէյթար՝ ճիւղերուն նմանող բոյսը յոյն կամ լատին անուամբն կոչէ Ֆալիուրոս, Paliurus, որ տեսակ մ’է կորակոր ճղերով Դժնըկի. ասորերէն ալ Շապահի կոչուի կ’ըսէ: Իսկ Գեղձն է՝ ըստ Լ. և Փ. Smilax aspera. — Անուամբ և բնութեամբ նման է այս բոյսս նախայիշեալ Գաղձի (թիւ 401), իբրեւ չարաճճիկ եղբայր և քոյր, բայց ոչ նոյն։ Բարձրաձիգ կոչուած տեսակն S. Excelsa շատ գտուի ի Պոնտոս, Հս. Կովկաս, Վրաստան։

== 438. Գեղձի. ==

Սա ծառ է, և ըստ Ստ. Ռոշքեան. «մեծութեամբ և տերեւով նման Գիոյ. ունի պտուղ թունաւոր, մանաւանդ որ ի Հիսպանիա և յԱրկադիա լինի», բայց վկայութեամբք կու շփոթէ ընդ վերոյգրեալ Գեղձ բուսոյ, թէ լատին անուամբ այլ նոյն համարուին, վասն զի Գեղձին է Smilax Taxus. Փ. If. Պէյթար եւս Սմիլաքս, անուամբ ստորագրէ։ Ռոշքեանի բերած վկայութեանց մէջ յիշուի և Գեղձեայ անտառ: — Եւրոպացի տեղագիրք յիշեն զԳեղձի ի հիւսիսային արեւմտեան Հայս, ի Սպեր, Խոտուջուր, Սօմխէթ, և թուի հասարակ կամ Հատեւոր տեսակն Taxus Baccata, ճանչցուած է նա և ի Ռ-Հ։

== 439. Գենգեն. ==

Բժշկարանի մի մէջ գրուած է երկու ուրիշ անուանց հետ «Դիամաւրոն՝ Թթենի, Գենգեն ծառ». թուին նոյնանիշք, զի յայտնի է Թութն Յ. Μορέα, Լ. Morus.

== 440. Գենի. ==

Տե՛ս Գի կամի Գիհի, վասն զի նոյն ծառն է:

== 441. Գետափու ուռ. ==

Նոյն համարուի ընդ Գազի ծառին (թիւ 393) կամ ընդ Մոշայի:

== 442. Գետնաբաղեղ. ==

Սոյն բառերով կոչուի և Փ. Lierre de terre կամ terrestre, իսկ Լ. Glechoma, ի յունարէնէ Γλήκων, Ղլիխոն բառով, որ տեսակ մի Անանուխ է. վասն զի այս Գետնի բաղեղն այլ անոր նման բայց ծանր հոտ ունի, կապոյտ՝ երբեմն այլ վարդագոյն ծաղկով, երբեմն նաեւ ճերմակ։ Թէ և գետնի վրայ կու տարածուի, կ’երեւի նա և թփատեսակ կանգնած:

== 443. Գետնաբուրդ. ==

Թուի տեսակ մի Մամուռ կամ Գորտնբուրդ։

== 444. Գետնաթութ. ==

Կարմիր, քիչ անգամ ճերմակ՝ ելակ մ’է, շատ անուշահոտ, և զայս նշանակէ Լ. անունն Fragaria.

== 445–446. Գետնախնձոր. Գետնի Խնձոր. ==

Այս անունով հիմայ սովորաբար կ’իմացուի Ամերիկայի ընծայած կոճղէզն, հասարակօրէն Փաթաթ, Patate կոչուած. Լ. Tubera, որ Կոճ կամ Կոճղէզ նշանակէ։ Հին աշխարհի և մեր երկրի մէջ գտուած այս ցեղ Գետնախնձորն է Թ. Sօմալան կոչուածն, Ար. Քամահ, ինչպէս յիշեցինք Բողբոջ անուամբ. տե՛ս թ. 367։ Պէյթար կ’ըսէ, թէ համն աղած միս կու նմանի, բայց տաք ջրով աղիութիւնը կորուսցընէ, և թանձր ու կպչուն կ’ըլլայ, մինչ առաջ թոյլ էր։ Մէկ տեսակն այլ կոչուի Քիշնիշ. ուղիղն՝ Քաշնուճ, որ ըստ Պէյթարի է Սունկ մի, նման Ղաւշանայ, և ըստ Էպու Սինայի՝ աւազոց մէջ կու բուսնի. շատ ախորժահամ է. առատապէս գտուի ի Խորասան և ի Մաւարաննահար: Փափագելի է քննել և ստուգել, թէ մեր երկրին մէջ գտուած Կոճղէզն կամ Գետնի–Խնձորն՝ այս յիշելոց ո՞ր տեսակին նմանի։ Տե՛ս և Հողկիթ։ — Ասոնք ըստ այժմու իմացման Գետնախնձոր անուանին, այլ ըստ գրոց:

Գետնախնձոր է շատանուն բոյսն և ռամկօրէն Երիցուկ կոչուած ծաղիկն, և շատ հեղ՝ Ար. բառով Բաբունաճ կամ Պապունիճ, որով ստորագրէ Ամիրտ. յիշելով. «Որ է Իրիցուկն, որ է Գետնի խնծորն, որ է Ֆռ. Փափաթիա (լաւ եւս՝ յունարէն). և ինքն սպիտակ կու լինի, և դեղին այլ կու լինի. և լաւն է, որ մէջն դեղին լինի և եզերն սպիտակ, և հոտն սուր, և Գարունն բուսնի… օգտէ ամենայն հով գլխացաւութեան. և թէ օծեն զըղեղն (ուղեղն) ուժովցընէ, և զաչից արցունքն կտրէ, և իր ձէթն օգտէ ակընջին ցաւութեան, որ ի հովութենէ լինի. և շոգին այլ զայն օգտութիւն կ’առնէ… Եւ Սահակն ասէ, թէ փողացն զեն առնէ, և զիր չարութիւնն տանի մեղրն», և այլն։ — Լ. Anthemis ըստ յունարէնի և Chamæmelum. Փ. Camomille. ըստ Պէյթարայ յատուկ Ար. անունն է Ախհուան, իսկ Բաբունաճ կոչումն Ափրիկիոյ կողմերում լսուի։ Իբրեւ աշխարհածանօթ և աշխարհաքաղաքացի ծաղիկ մի, թէ և հասարակ և անմշակ, այլ իր պարզութեամբն և առջինեկութեամբն ի գարնան՝ սիրելի ծաղկանց մեկն է, և ըստ այսմ՝ մեր լեզուով այլ այլեւայլ անուններ առած, վերը յիշուածներէ զատ՝ նաև Կոկոռճիկ, Կուծուռի, Օշօշ, Հոշոշիկ, Խնձոր-խոտ, Կաթնապուր, Շնփնածաղիկ, Գարնան ծաղիկ. աւելորդ է յիշել, որ թերեւս ծաղկին տեսակներն ալ անուանց շատութիւն պատճառեր են։ Եւրոպացի տեղագիրք յիշեն Cham. Pterigantha (Փետրածաղիկ) կոչուածը՝ ի Շիրակ. ― Cham. Pusilla (Փոքրիկ) Երեւանու կողմերը. ― C. Disciforme (Պնակաձեւ) և Փոքրագլուխն, C. Microcephalum ի Մուշ. ― C. Decipiens ի Կեսարիա, Խոյ. ― C. Heterocarpum ի Համշէն. ― C. Kochii ի Տայք. ― C. Oreades ի Բաբերդ, Ծանախ, Հր. Հայք. ― C. Monticolum ի Կարին, Բաբերդ, Պրիտ լ. Սիսուանայ, և այլն։

== 447. Գետնախնծորենի. ==

Ցած ծառ մի, ըստ Ստ. Ռոշքեան, զոր Լ. Arbatus կոչէ, իսկ սա համարի Մաթըզենի կոչուածն առ մեզ, զոր տե՛ս ի կարգին:

== 448. Գետնամայր. ==

Որ և Գետնի Փիճի, որ է թարգմանութիւն արաբերէնի Սանավպըր ըլ-արզ ինչպէս գրէ և Ամիրտոլվաթ, Քամաֆատոս անուան տակ, առանց յիշելու զԳետնամայր, այլ բնիկ հայերէն անուն գրէ Ճանկխոտ, մենք ալ այս անուան տակ թողումք բացատրել։

== 449. Գետնամուշկ. ==

Ըստ ոմանց Գայլթաթն է (թ. 413), բայց տարակուսական է։

== 450. Գետնամօրուք. ==

Վաստակոց Գիրքն (Գլ. ԿԲ) նորատունկ որթերը ծածկելու համար կ’ըսէ «Են ոմանք, որ ծածկեն զտակս տնկացուին այն իրօքն, զոր Պօլոնեացիքն կոչեն Գետնամօրուք և Սուրացիք Ռիպուս. և այս սովորական է մեզ փորձով, որ լաւ պահէ»։ Այս բանս յունարէն բնագրին մէջ չկայ. Ռիպուս բառին տեղ այլ ուրիշ օրինակի մէջ՝ մէզ գրուած է, որ կըրնար սէզ գրուած ըլլալ, և նշանակել մազմզուկ խոտ մի, յարմար գետնի մօրուք կոչուելու, և մատղաշ տունկ մի ծածկելով պաշտպանելու, քան թէ կարծել Ռիպէս Ribes, լատին անունը, որ Ծոր բոյսը նշանակէ։

== 451. Գետնանոճ. ==

Որ է թարգմանութիւն Chamæcypressus Յ. և Լ. անուան, ըստ Ստ. Ռոշքեան, որ կոչէ զսա «Խոտ, որ գինւով արբեալ՝ ընդդէմ թիւնից օձից և կարճաց զօրէ»: Լատին բառն պէտք է ուղղել Chamæcyparissus, որ հիմայ խափանուած է, և բոյսն, որ թուփ է հիւսիսային կողմանց՝ Santolina կոչուի. պտուղներն 2-5 անկիւնի ձեւով են (թ. 445)։

== 452. Գետնաշագանակ. ==

Ի նորոց յարմարցուցած Փաթաթի (Patate) համար, զոր այլք կոչեն Գետնախնձոր. զոր տե՛ս։

== 453. Գետնառիւծ. ==

Վերոյիշեալ Ռոշքեան զայս այլ նշանակէ իր բառագրոց մէջ՝ ըսելով. «Խոտ ինչ խայթոցաւոր, որ զանազան տերեւս ունի, և ըստ գետնոյն զգոյնս փոխէ. Chamæleon, Chardapastum»: Այսպէս գրէ լատին անուններն ալ, որոց յետինն անծանօթ է հիմայ, իսկ բոյսն անշուշտ է Chamæleon Carlina, և աւելի ընդունելի կոչմամբ Atractylis gummifera. Հին յոյն հեղինակք երկու տեսակ Գետնառիւծ փշոտ բոյս ճանաչէին, Սեւ և Սպիտակ. ետքինս կ’ըսուի Ար. Իշխիս, կամ՝ ըստ Ամիրտ. «Իuխիս, որ Թ. Սախիզ տիքանի ասէ. եթէ զտակն ծեծես և Սերկեւելի շարապով խմես, զտափակ ճիճին հանէ, և թէ գինով յօրն երկու տրամ խեւցած մարդուն խմցընես, օգտէ… և թէ օձահարն և կարճահարն խմեն օգտէ. և թէ ալուրով խառնես ջրով և հոռոմ ձիթով, շներն և խոզն և մուկն ուտէ՝ մեռնի», եւայլն։ Հիներն այս բոյսս սաստիկ թունաւոր գրեն, բայց Արաբացիք հիմայ աղցանով կ’ուտեն:

== 454. Գետնասօս. ==

Chamæplatanus. — Զայս այլ յիշէ Ռոշքեանն ի մեկնութենէ Ծննդոց գրոց. լատին անուան տեղ, որոյ թարգմանութիւն է հայերէն, հիմայ բուսաբանք կոչեն Viburnum Opulus. փոքր ծառ կամ թուփ մ’է կակուղ ճիւղերով՝ ուսկից կողով կու լինեն, և անկէ առնուած է նոր Լ. անունն. Փ. Viorne, սղոցաձեւ տերեւներով, սպիտակ կամ վարդագոյն ծաղկօք.

== 455. Գետնատափն. ==

Ըստ Հին Բժշկարանի՝ ճիշդ թարգմանութեամբ Chamædaphne բառի, փոխանակ գրելու Գետնադափնի. «Նման է Կասլայի, այլ նօսրգոյն է, եբ ի բերանդ դնես՝ նա բերանը շողնայ և զփողքդ կսկծեցընէ. ծաղիկն սպիտակ է. պտուղն եբ հասնի՝ սեւ է, գտանի ի լերինս և ի լանջ տեղս: Զտերեւն չորցո և մեղրով խառնէ, և տուր եղկ ջրով. զմաղձն ի վայր հանէ ու զմաղասն ի վեր բերէ, և զիր հունդն ԺԵ հատ մաղձնդեղ տալ՝ ազնիւ է»։ — Հիմայ բուսաբանք փոխանակ հին այդ լատին անուան՝ կոչեն Vinca major. Փ. Grande Pervenche, Ար. Ղուզապ., որ Թ. Ծերոց գաւազանին մեծն է, ասէ. և ոմանք «ասեն, թէ խոտ-մն է, երբ բուսանի, գետինն կու ճապաղի և կու բռվի. բարկուկ և երկայն ճղեր ունի, ի սէզի ճիւղ կու նմանի, և մանր տերեւ ունի. նման է Տաֆնու տերեւին, և այլ մանր կու լինի. և յանկից (թէ) զմէկ տերեւն ճղովն ուտեն-խմեն՝ զլուծումն արգիլէ… և թէ քացախով խառնեն և խմեն, օգտէ վիշապին խածածին, և թէ գինով խմես, զփորն կապէ, և օգտէ աղեց գաներուն»:

== 456. Գետնատօսախ. ==

Յոյժ ցած Souախ. Chamæacte՝ ըստ Ստ. Ռոշքեան. հիմայ կոչուի Լ. Ebulus. Փ. Yéble կամ Hiéble, այլ և Sureau, որով կ’իմացուի Թանթրուենի ծառն, զոր տես:

== 457. Գետնարմաւ. ==

«Ծառ նման Արմաւենւոյ՝ ըստ Ռոշքեանի, բայց լայնագոյն տերեւս ունի»: Լ. Chamædactylis. բուսաբանք ոչ ծառ, այլ խոտեղէն ճանչնան այս անուամբ, Սիզոց ցեղէն (Graminées Cynosurées):

== 458. Գետնի աղիք. ==

Որ և Գետնի պտուղ. — Գուցէ լաւ եւս համարուի Երկրմայր անունն հայերէն, որոյ համար Բժկարանն կ’ըսէ. «Խոտ է. երկու ազգ է, մէկին ծաղիկն կարմիր և մէկին ծիրանի` զէտ կապուտ»։

== 459. Գետնի աստղ. Գետնի աստղուկ. Գետնի աստղունք. ==

Ըստ Արաբ. Քավքապ իւլ–արզ, «Ասացած է (ըստ Ամիրտ.), թէ Քավքապի ղլմունի ն է (Քիմուլիա). և Ըռազին (բժիշկն) ասէ, թէ Տաղլ ն է. և Իպնի Սամհուն ասէ, թէ ծառ-մն է, որ գիշերն լոյս կու տայ, և ասացած է (յայլոց), թէ քար է, որ գիշերն լոյս կու տայ. և ինքդ Sախլն է»: Ուղղագոյն գրէ յետոց Տալխ, ինչպէս կոչուի հիմայ այլ յԵւրոպացւոց, Talc, թէ և թափանցիկ և շերտ-շերտ քարն իմացուի այս անուամբ. հիներն այլ տարակուսէին էութեանը վրայ, ոմանք լուսաւոր քար մի, ոմանք բոյս կ’ըսէին. ստուգիւ երկուքն այլ, և ամենայն լուսափայլ նիւթ այս անուամբ կոչուէր: Ամիրտոլվաթ իբրեւ քար ստորագրէ զՏալխ, և թէպէտ կու յիշէ, թէ. «Ասէ Ըռազին, թէ ինքն Գ ցեղ է, մէկին Պահրի կու ասեն, և մեկին Եամանի, և մէկին Ճապալի կու ասեն, և Ալին&lt;ref&gt;Ալի անուամբ շատ Արաբացի բժիշկք կան, որք մականուամբք կ’որոշուին մէկմէկէ. հարկ էր և զսա այսպէս որոշել:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ Գ ցեղ է, Եամանի, Հնդի և Անդալիսի, բայց ոչ քար կոչէ և ոչ բոյս. յետոյ դարձեալ նոյն Տալխ անուամբ գրէ. «Ինքն որպէս քար է, ի գետնէն ելնէ, աղէկն սպիտակն և յիստակն է, եւայլն»: Իբրեւ բոյս Գետնի աստղն համարուի Լ. Asperula odorata, Փ. Asperule odorante, կամ Petit Muguet, այլ և Hépatique étoilée, Reine des bois. հոտաւէտ և փայլուն տերեւներով խոտեղէն, որ տեսնուած է և ի Ճիմիլ լ. Պոնտոսի: — Յիշենք այս տեղ, որ Գետնի աստեղ նման Գետնի ճրագու այլ կայ, Ճաւզի ճանդում ըստ Ար. հող է և ոչ բոյս։

== 460. Գետնի Դաղձ. ==

Կոչուի և Առուի Ռեհան։ Տե՛ս Դաղձ անուան ներքեւ։

== 461. Գետնի խնձոր. Գնտակ խնձոր. ==

Զատ ի Գետնախնձորէ, զոր յիշեցինք (թիւ 446), նշանակէ և Ձարխոտը:

== 462. Գետնի Ձար. ==

Վերոյգրեալ Ձարխոտն է։

== 463. Գետնի Պտուղ։  ==
— Տե՛ս Գետնի աղիք:

== 464. Գետնի Ռեհան. ==

Որ և Գետնի Դաղձ. տե՛ս Դաղձ։

== 465. Գետնի Վարդ. ==

Յիշուի ի կողմանս Վանայ:

== 466. Գետնի Փիճի.  ==
— Տե՛ս Ճանկխոտ:

== 467. Գետոյ պտուղ. ==

Բժշկարան մի հոմանիշ գրէ զսա և զ Ալոյգ? և Հոլ։

== 468. Գերերի. ==

Խորենացւոյ Աշխարհագրութիւնն Սիւնեաց երկրի բերոց մէջ յիշէ «Մուրտ և Գերերի և Նուռն», զոր Սէն Մարտէն Փռանկ թարգմաներ է Geranium: Հին բժշկարանն զուգէ. «Գերերի՝ Քիմէ». նոյնպէս և Ամիրտ. Քիմէ ն, որ է Գերիէ՝ փոխանակ գրելու Գերերի։ Ռոշքեանն, ր տառի տեղ տ կարդալով, Գետերի գրէ, և ըստ իմաստին (մօտ ի գետ) համարի Potamogeton, Փ. Potamon, բոյսը, եւ կ’ըսէ. «Ազգ Բալասանի, բարձրագոյն քան զայլս, թաւ կեղեւով. Eumecest?»: Մերոց յիշեալ Քիմէն թուի Քամահն Արաբաց, զոր տեսանք Գետնախնձոր կամ Տոմալան: — Բայց այս ամենայն կ’ունայնանան, եթէ փոխանակ գ տառի դ կարդանք Դերերի, զի այս անուամբ կոչեն Արաբացիք ուրիշ բոյս մի, Aristida obtusa, ի ցեղէ Սիզոց:

== 469. * Գերիոն. ==
—Տե՛ս Եղամա:

== 470. Գերմաստ կամ Գերմաստի. ==

Հին Բժշկարանն և Բառգիրք զուգեն զսա օտար անուան մի, Աստբան, կամ Ալստաբան, որ թերեւս ըլլայ Astepanus, Ասկլեպիադեան (Asclepiadæe) կոչուած թփատեսակ կաթոտ բոյսերէն. Գալիենոսի բառից մէջ Գերմաստի զուգուած է Թերմոկելոն բառի, որ եթէ է Thermocœlium, տեսակ մի Ջրիմուռ է (Algսe). ոմանք համարին, թէ յունական Թերմոն ն է, Θέρμος և Լ. Lupinus, Փ. Lupin, արեւելեայց Թրմուզ ն, կամ Եգիպտական Բակլայ։ Ուրիշ Բժշկարան և բառգիրք մի գրէ Գերմաստի Թ. Կէրմէշիկ։ — Բառագրոց մէկն այլ յիշէ Գերմաստոյ պտ ուղ։ Դարձեալ, ուրիշ Բժշկարան յիշէ Գերմաստի ուռ, Գերմաստի փայտ։ Հաստատութեամբ ստուգել մէկը կամ մէկայլը՝ մնայ հմտից կամ ժամանակի։ Եւ եթէ գրի սխալ չէ՝ ի նոր գրողէ յիշուի՝ մէկ գրով զանազանեալ հետեւեալն:

== 471. Գերմասրի. ==

Ի կողմանս Աղուանից, նման Մասրի և Ցախաւելի թփոց:

== 472. Գերսէն. ==

Ըստ Սեբաստացւոց կամ Բրգնիքցոց՝ նոյն է ինչ որ Գամբ (թ. 405):

== 473. Գզիր. ==

Թուփ մի է բազմաթիւ բարակ ճիւղերով, ուսկից կողով կու հիւսեն:

== 474. Գզմազ. Գզմազիճ. Գզմաստ. ==

«Մոշոյ պտուղն է»՝ ըստ Բժշկարանաց, այսինքն՝ Մոշի ծառոյ. աւելի յատկութեամբ գրէ մէկն. «Մաքային ճամբուն Մոշուն պտուղն է». Գզմազիճ կամ Քէզմազիք պարսկերէն է, արաբերէն Հապպ էլ–աթէլ։ Ոմանք Գազի հունդ կոչեն. վասն զի, ըստ Ամիրտոլվաթայ. «Ասէ Պատէհին, թէ Կազ կ’ասեն (ծառին) և իր պտուղն Կազմազուն է, և Իսլ կ’ասեն և իւր պտուղն Հապ ըլ-իսլ ն է». զայս գրէ Տարֆա անուան ներքեւ, որ է Մոշայն. տե՛ս զայս ի կարգին և զԳազ։ — Մանուկեանն ալ գրէ Իլղին ադաճի եէմիշի։

== 475. Գէշուր. ==

Ստեպղինն է՝ ըստ Պոնտացւոց կամ Տրապիզոնցւոց:

== 476. Ս. Գէորգու խոտ կամ Խոտիկ. ==

«Որ երկան լինի, կ’ըսէ Բժշկարան մի. և դեղ աչաց, որ նասուր ելանէ»։ Ուրիշ մի գրէ. «Մեծ Ս. Գէորգու Խոտ. հոռմերէն Սիրինկոյ». այս բառս Եղէգ նշանակէ. նոյնը կ’ըսէ և Գրիգորի Ծառի համար, շփոթելով, վասն զի սա Սալիխա կոչուի. Ամիրտոլվաթ ի բառգիրքն գրէ. «Սալիխայ Հոռմի, Սիրինգա, և է ինքն Մեծ Ս. Գէորգու խոտ ին տակն, որ ի բակերն լինի»: — Ըստ քննողաց ոմանց Ս. Գէորգի խոտն է Կատուախոտն Valeriana sativa: Իսկ որոշելով խոտի տեղ Տակ ըսուածն այլ՝ Լ. Dentaria, Փ. Dentaire, որոյ Հնգտերեւեան կոչուած տեսակն՝ D. Quinquefolia նշանակուած է յԱտրպատական. — Սոխաբերն D. Bulbifera ի Թ–Հ:

== 477. Գըմուկ. ==

Մեծ բանջարեղէն մի է թփաձեւ, բարակ և մազոտ, խիտ առ խիտ փունջ-փունջ բաժակաձև կամ հովանոցաձեւ մանր հոտաւէտ ծաղկըներ ունի. արմատն այլ կոճղէզ է կոնաձեւ, թէ հում կ’ուտուի և թէ խաշած աղջրով: Յիշուի ի Մուշ, ի Շիրակ։ — Երեւի թէ անունն Գիմ բուսոյ նուազականն է։

== 478. Գի. Գիհի. Գենի. ==

Լ. Juniperus. Փ. Genévrier. — Բառգիրք մի գրէ. «Գիհի, Արտուճ, Ցրդի». միջին բառն Թ. է. ուրիշ հայերէն հին գրքի մէջ կարդամք. «Գի ծառ է անփուտ և անթառամ, բոլորոստ և տերեւաւոր, արեւ և անձրեւ ի տակն չանկանի»։ Ծանօթ է ծառս և ի Ս. Գրոց, ինչպէս Սողոմոնի համար կ’ըսէ (Գ Թագ. Զ. 31), թէ տաճարին դաբիրային դռները շինեց «ի փայտից Գիոց». Ագաթանգելոսի մէջ ալ յիշուի ուրիշ ծառոց հետ:

Ամիրտոլվաթ Ար. Արար անուամբ գրէ, «Յարար, որ է Վայրի Սարվ ն» (Նոճ) տերեւն այլ նմանցընէ Թ. Իլղուն ծառոյն (Մոշի). «մեծ կու լինի և փոքր այլ կու լինի, և լաւն այն է, որ կարմիր լինի… քնքուշ այնող է. իւր հոտն օգտէ ըխտաւորին, և պիղծ պուխարն ի գլխոյն տանի, և չի թողուր, որ յաւելնայ. և իր ձէթն չի թողուր, որ ականջն ծանրանայ. և իր հոտն օգտէ կրծոց ցաւուն. և թէ ծխես՝ ամենայն գազանահարի (օգտէ)»:

Մեր երկրին անտառային կողմերում գտուի այս ծառս, և հին դարերէ յիշուած է գործածութիւնն շինութեան համար: Գր. Մագիստրոս, իր թղթոց մէկին մէջ ծառոց վրայ գրելով, յիշէ Սեւանայ ծովուն հարաւային արեւելեան կողմը՝ Ծար աւանին եկեղեցւոյն շէնքն՝ այս տեսակ փայտերով. «Մակաբուսեալն վաղնջուց գեղեցկուղէշն Գի, յորմէ սիւնս ոչ սակաւս՝ հզօրս և ստուարս ի կոչարանում՝ անդ տեսեալ մեր. և գերանք գերակատարք և երկայնաձիգք, որ է վկայարան Սրբոյն Յակովբայ. ամենայն կահք տաճարին գերակայ, տախտակք և խոյակք և խարիսխք, և զթակաղակք և զդրունս և զսեամսն՝ հանդերձ բարաւորօք, և ներքոյ զատակս կազմեալ ի միոջէ ծառէ յայնմանէ Գիոյն գոլ ասեն զնա»: Մեծամեծ ծառոց վրայօք խօսելով՝ կըրնայ կարծուիլ, թէ ի միոջէ ծառէ ըսածն՝ մի և նոյն մէկ Գի ծառ էր, թէ և կըրնայ եւս իմացուիլ, թէ միայն Գի ծառի տեսակէն էր։ Հին Բժշկարան մեր գրէ. «Գի. զտերեւն չորցո և աղա մանր, կամ զդալարն ծեծէ և մեղրով շաղէ, և յաղտեղի վիրին վերայ դիր, մաքրէ, զայտոյցն նստցընէ, զսեւութիւնն սրբէ, զչար կեղն ի բաց հատանէ… Զարմատն եփել և ի ջուրն դնել՝ զմսածն ու զայրածն բժշկէ զտեղն. Քոսի և Խաղվրտի՝ թէ զտերեւն ծեծես և ընդ Սարտակ խառնես և դնես ի վերայ, զվէրն արագ կրցցէ»: — Ըստ ռամկական աւանդութեան մերայոց՝ այս ծառս Քրիստոսի յատուկ օրհնութեամբ անթառամ և անուշահոտ եղեր է, որովհետեւ այնոր տակ պահուըտեր է անգամ մի՝ ի Հրէից հալածուած, կամ յԵգիպտոս փախչելու ատեն. ի Գերմանիա այլ Գիոյ ճիւղերն դիւահալած կամ չար ոգիներէ պահպանող համարուին:

Ուրիշ յիշատակներ ալ կըրնամք գտնել այս Հայոց սիրող կամ սիրելի ծառին, բայց ամենէն սիրելագոյնն և սրբագոյնն է` իրենց Լուսաւորչին զարմանալի մահիճ և կամ տապան ըլլալն. վասն զի ինչպէս աւանդեն պատմիչք մեր և երգողք, այս իրենց «Հովուին հսկողի՝ ճշմարիտ և քաջ հովուին պատկերի՝ հետեւող «հովիւք», գտին յետ ժամանակաց մովսիսական անտեսաբար վախճանելոյն մարմինն՝ «ի փորուած Գիոյ միոյ», կամ ըստ Առաքեալ Գանձասացի.

«Ի լեառըն Սեպուհ ելեալ Հրեշտակք յերկնից նըմա առաքեալ

Եւ ի Գիհոյ ծառին աղօթեալ. Եւ զմաքուր հոգին անդէն աւանդեալ»։

Այս է աւանդութիւնն, թէ, մահուանէն հաւանօրէն շատ տարի ետեւ՝ հովիւներ գտան Լուսաւորչի մարմինը, մեծ Գի ծառոյ մի հնութենէ բացուած փորոյ մէջ, կռթընած կեցած, գաւազանն ի ձեռին. և հօն անարուեստ գմբեթակերպ գերեզման մի ձեւացընելով՝ թաղեցին։ Տեղաքնինք յիշեն Հասարակ և ցած տեսակ Գի ի Թ-Հ. J. Communis depressa. — Բարձրը J. Excelsa ի Գարապաղ, Պոնտոս. նոյնպէս և Հոտածը, J. Fætidissima. — J. Oxycedrus ի լերինս Մասեաց 8000՛ բարձրութեան վրայ. աւելի բարձր կարծուի (իբր 9000՛) ի Շահեօլ լեռնանցս։

== 479. Գիմ. ==

Կոճղէզ մի է, որոյ բոյսն Ղեր կ’ըսուի, և դալարութեան ատեն կ’ուտուի։ Յիշուած է ի կողմանս Խոտուջրոյ, ի Կարմիրք, այլ և ի Բարդող լ. (Թաքեալդու):

== 480-1. Գինածաղիկ. Գինէծաղիկ. ==

Որ է թարգմանութիւն յունական անուան, οινάνθις, որով և Լ. և Փ. Օenanthe. ծաղկին ձեւոյն և կոտոյն համար այսպէս կոչուած. ընդհանրապէս թունաւոր բոյս է, ի ցեղէ Հովանեկաձեւոց. այլեւայլ տեսակ, խոնաւ և ջրոտ տեղերում, ճերմակ կամ բաց դեղին գունով։ — Նարդոսային կոչուած տեսակն Oe. Ferulacea տեսնուած է ի Վարդոյ, ի Չմշկածագ: — Կոչուի և Այգոյ Ծաղիկ։

== 482. Գինարբ կամ Գինարփ. ==

Երկայն որձայով բոյս մ’ է դեղին փընջաձեւ մանր ծաղկըներով, զօրաւոր հոտով՝ ոմանց անոյշ, ոմանց անհաճոյ. ճերմակն այլ կայ ըստ ոմանց. «Փորացաւի դեղ է», կ’ըսէ գրիչ մի։ Յիշուի ի Տարօն, Սասուն, Վարագ, Կարին, որոյ ծաղկաբան երգիչն կ’ըսէ գովութեամբ.

«Գինարբին հոտն է գովական. շատոնք հասրաթ են նորա հոտոյն.

Ծաղիկն փունջ-փունջ է եղել, մարդ չի յագիլ իւր կարօտոյն»։

Թէ՛ զգեստուց մէջ կու դնեն անոյշ հոտ տալու համար, թէ՛ ծխախոտի հետ խառնեն: Այս Սալաձորեցոյն երգոյն մէկ օրինակն Գինարբի տեղ Գինեվարդ գրէ։

== 483. Գինարբու. ==

Եթէ նոյն չէ, նմանութիւն մը ունենալու է վերնոյն հետ, բայց զերկուքն այլ առանձին յիշէ նոյն գրիչն (Մանանայ, 443), և ետքինիս ծաղիկն կապտակարմիր կ’ըսէ. ուրիշ մ’այլ (Միրախորեան) «մեր երկրի սիրուն ծաղիկ, և վեհ թագուհի բոլոր ծաղկանց» կ’անուանէ։

== 484. Գինել, Գինելկոթ կամ Գինեկոթ. ==

Փոքր բանջարեղէն մ’է նեղ տերեւներով, ծանօթ մեր գաւառականաց, զոր տապկելով կ’ուտեն։ Ոմանք իրարմէ տարբեր համարին այս երկու անուամբք կոչուածները, և ոմանք Թթուաշ կոչեն։

== 485. Գինեխաղող. ==

Լաւ գինի շինելու խաղող՝ ըստ Վաստակոց գրոց (ՄԺ):

== 486. Գինեղէգն. ==

Գալիենոսի բառից մէջ Պիկրի, Πικρός, յոյն բառին զուգուած է, որ նշանակէ կծու կամ թթու. և թուի Լ. Picris. հասարակ տեսակն կոչուի եւս Scorzonera picroides. ուրեմն Սինձ բանջարին տեսակ մ’է. տե՛ս զայս: — Այլեւայլ տեսակք են Գինեղէգի, յորոց Picris Stricta յիշուած է ի Բաբերդ. — P. Glomerata, յԱկունս Եփրատայ. — P. Strigosa ի Մարաշ, Այնթապ։

== 487. Գինձ. ==

Ծանօթ բոյս մանրիկ անոյշ խաղողանման հատերով կամ չամչով. Ամիրտ. յիշէ շփոթելով օտար անունները. «Որ է Քիշնիճ ն (Քիշմիշ) որ է Քուզպարա, որ Ֆռանկն Կօլիանդրում (Coriandrum) ասէ. ածվոց և վայրի լինի. և լաւն այն է, որ ածվոց լինի». շատ ու շատ բժշկական օգուտները կու համրէ, վկայութեամբք Հիպոկրատայ, Գալիենոսի, Ռուփոսի և այլոց. յիշէ և վնասը. «Իր ջուրն սպաննող է. զչարութիւնն ի լերդն կու հասցընէ, և խելքն կ’անցնի և արուն կ’երթայ. որպէս հարբած կու լինի». կ’աւելցընէ, «թէ հետ մահացու դեղին լինի՝ մահացու է. և թէ հետ բանճարնուն ուտվի` բանճար է»: Բայց այս ամենն այլ ոչ է Քիշմիշ կոչուած Գինձն, որ անուշահամ, ախորժելի և անվնաս է, այլ Քուզպարա կոչածն, որոյ վրայօք Պէյթար աւելի երկար գրէ: Գնձին գովեստն՝ ինքնին կու տայ առակագիր Վարդապետին գրչով (Մխ. Գոշի), ընդդէմ մեծ՝ այլ անպիտան խոտոց, զի թէ եւ քիչ և փոքր է՝ իրեն քանի մը նմանեաց պէս, բայց «եփեալ՝ զօրութիւն տամք կերակրոց. և իբր զպատուական ակունս՝ ի վարշամակի ծրարիմք»։ Կըրնար այլ պարծիլ, որ Իսրայելացւոց համար՝ երկընքէն իջած մանանայն Ս. Գիրք նմանցընեն Գընձի։

Գընձի բնութեանն համար հին Բժշկր. կ’ըսէ. «Հով ու չոր է, հով շատ է, քան չոր, և ի ներս քիչ գիճութիւն կայ, զի իր վաստակն ի գիճութենէ է. և քիչ լեղութիւն և փոթտութիւն. օգտէ ջերմի և սաֆրայի, որ ուտէ» եւայլն։ Գընձի C. Tordylioides կոչուած տեսակն ճանչուած է ի Սեւերակ։

Գնձի անուամբ ուրիշ բոյսեր ալ կան՝ կամ տեսքով, կամ ցեղով տարբեր, ինչպէս,

== 488. Գինձ լերան. ==

Ար. Ուէսսիճ կոչուած, ըստ Ամիրտ՝ «Վասիթիճ (որ գուցէ լաւագոյն գրուած ըլլայ), ոմանք այսոր Լերան Գինձ կ’ասեն. և տերեւն նման է Գնձին տերեւին, և ի քարերուն մէջն կու բուսնի, և ճղկներն բարկուկ կու լինի, և տակն ի Կիպեռիս կու նմանի, և պօղուն-պօղուն կու լինի, և համն տտիպ կու լինի որպէս Գղթորի. և թէ զայս տակս չորցընեն և լոսեն կէս դրամ, և ըռօֆօտօն հաւկըթով ուտեն, զկրծոց տախտակին զկոտրածն բուսցընէ. և թէ ծեծելուն և ընկնելուն՝ ոսկրն կոտրի, բուսցընէ շուտ»: – Կու մնայ գտնել այս տեսակ Գինձը, որ Պէյթարի Փռանկ թարգմանչին այլ անծանօթ է։

== 489. Գինձ Վայրի. ==

Ար. «Պարպինա, որ է Վայրի Գինձ. ինքն խոտ-մն է, որ երկան տերեւ ունի, և գոյնն խիստ կանաչ է, և չորեքզռէն ճղեր ունի, և մէկ-մէկ կանգուն երկայն է, և ի ծայրերն ծաղիկ ունի, նման է Գնձին ծաղկին». այսպէս գրէ Ամիրտ.՝ ըստ Պէյթարայ:

== 490. Գինձ ջրհորի.  ==
— Տե՛ս Ձարխոտ։

== 491. Գիշախոտ։ ==

Վաստակոց Գիրքն (Գլ. ՅԳ), այս խոտիս տակն և Թեղոյ տակ ու Բադկենոյ հերը (մազը)՝ լաւ եփելով դեղ կազմէ՝ ձիոց ցաւած ջիղերը օծելու և բժշկելու:

== 492. Գիշերածաղիկ. ==

Ոմանք ի նորոց այսպէս կ’անուանեն Թուրքաց Կէճէ սէֆա կոչածը. Լ. Mirabilis Jalapa, Փ. Belle-de-nuit, բայց մեր երկըրցիք ուրիշ ծաղիկ մի ճանչնան այս անուամբ, որ ինձ անծանօթ է։

== 493. Գիշերավար. ==

Գալիենոսի բառից մէջ զուգած է Աստորիգէ? անուան։ Մերձաւոր նմանութեամբ կան բուսաբանական անուանք, Asterochæte, խոտեղէն մի, Asterochiton, Մոլոշներու ցեղէն։

== 494. Գլանտոր կամ Գլընտոր. Կլընտոր. ==

Նոյն կամ տեսակ մի Կանտողի, որ ծանօթ է Մշեցւոց. և է սա փոքրիկ ու մանրատերեւ բոյս մի, զոր աղցան ընելով կ’ուտեն, բայց աւելի պատուական համարին իր տակը կամ կոճղեզը, որ գետնին բաւական խորը կ’իջնէ, շագանակի նմանի և հում կ’ուտուի. ճերմակ և կաթոտ է։ — Սիմ. Կամարակապցին յիշէ բոյս մի Գանտի անուն, Ար. Լըֆթ, Թ և Պ. Չելէմ. և կ’ըսէ. «Ինքն հունտ է, կու բուսնի, կու լինի տակն Շողգամ»:

== 495. Գլկիլ. ==

Մսրացորենի (Maΐs) նման բազմահատ բոյս մի է։ Ըստ անուանն կըրնար հին Գղգիղն ըլլալ, զոր տես քիչ մի վար: Պէյթար յիշէ ուրիշ բոյս մ’ալ Գիլգիլ անուամբ, զոր Ամիրտ. կարդայ Ղուլղուլ, մենք այլ թողումք ի կարգ բառից Ղ տառի:

== 496. Գլճղուկ կամ Գճղուկ. ==

Փոքրիկ բոյս մի է, բայց ծառաձեւ, ճերմակ ծաղկով, և անուշահոտ հունտով, զոր չորցուցած՝ համեմեն ի կերակուրս։ Ծանօթ է ի Տարօն։

== 497. Գղգիղ. ==

Հին Բառգիրք յունարէն Կիւամոս բառի զուգեն, որպէս կոչի և Լ. Cyamus, այլ և Nelumbium. Փ. Nélumbo. Այս անուամբք ծանօթ բոյսն է Վայրի Բակայ ն, զոր նշանակեցինք ի թիւ 285. տե՛ս հօն. կոչի հասարակօրէն Եգիպտոսի կամ Ղփտի բակլայ, Ար. Պաքիլայի Գըպթի: Ըստ Դիոսկորիտեայ՝ կոչուէր և յանուն Պոնտոսի, եթէ գտուէր այս տեղ, վաղուց ծանօթ պիտի ըլլար Հայոց, որք և իրեն սեփականեր են այս Գղգիղ անունը, յորմէ կարծեցինք և հիմկու Գլկիլ կոչուածը։ — Մեր հին Բժշկարանն այլ յիշէ, Սնգան (երեսի վրայ սունկի պէս ելած վէրքի) դեղ՝ «Գղգղոյ տակ ծեծէ մանր, մարդոյ կաթամբ խառնէ և դիր ի վերայ, մաշէ և հանէ»:

== 498. Գղթոր. Գխտոր կամ Գխթոր. ==

Աշխարհածանօթ զարմանալի բերք մի Կաղնի ծառոց, իր տուած ներկին համար, զոր ոչ ծառն ինքնին բերէ, այլ մանր որդեր տերեւները ծակելով՝ կու պատճառեն պտղի նման ուռոյց մի. Լ. Galla. Փ. Noix de Galle. Ար. Աֆս, Թ. Մազո ւ. Ռ. Чернильный орешекъ, Ամիրտ. արաբերէն անունը Յաֆուզ գրէ, և «Լաւն այն է, կ’ըսէ, որ կանանչ լինի և խակ… Ինքն երեք ազգ է, սեւ և կանանչ և սպիտակ. աղէկն կանանչն է… Քացխով՝ օգտէ ակռացաւութեան, զքթին արիւնն կու կտրէ, և զմազն կու երկընցընէ և որոյ պռկունքն ճխքի՝ օգտէ, և զքթին զաւելի միսն տանի և ուտէ», եւայլն, եւայլն։

== 499. Գղթոր ծաղիկ. ==

Նոր բառհաւաք մի գրած է Կխդոր ծաղիկ, համարիմ, թէ պիտէր Գղթոր գրել, բայց ծաղիկն անծանօթ:

== Գմուկ. ==
Տե՛ս Գըմուկ.

== 500. Գնգեղ կամ Գոնգեղ. ==

Մշեցիք Գնկեղ կ’ըսեն տրցակ մի Կանեփի թելոց, բայց հին գրուածոյ մէջ Գոնգեղ կոչուի յատուկ բոյս մի, զոր յիշէ մեր բազմահմուտ Վարդան վարդապետն ի բանաստեղծական բանից Պիսիդիոսի. «Ուղտ՝ զայրեցած մաղձ փսխէ՝ Գոնգեղ ուտելով», բայց հին թարգմանիչն ըստ յոյն հեղինակին գրած է. «Դալար տերեւով Կաղնւոյ մաղձադեղով՝ ուղտ փսխէ զմաղաս այրեցած»: — Հաւանօրէն է Վայրի Շաղգամն. ինչպէս նշանակէ յունարէնն ալ Γονγυλις, Ղոնղիլիս. Լ. Rapumrotondum.

== 501. Գնտածաղիկ. ==

«Որ է Ղայuումն, որ է Բարձուենեկն»՝ ըստ Ամիրտոլվաթայ, ըստ որում և մենք նշանակեցինք այդ (Բարձմանեակ) անուամբ. (տե՛ս թիւ 321, այլ և յԱռուոյտ թիւ 159): Գալիանոսի բառարանն այլ գրէ. «Արտեմեսին (’Λγτεμιςία) Եղեւին կամ «Գնտածաղիկ»: Հին Բժշկարանն այլ որոշելով Բարձուենեկէ, երկու տարբեր ծաղիկ կ’իմանայ այս հայերէն անուամբ. «Գնդածաղիկ, երկու տարազք են», կ’ըսէ, բայց չի բացատրեր զանազանութիւնը, այլ խրատէ զծաղիկն եփել և դեղ տալ այլեւայլ հիւանդութեանց. և «գինով եփէ և տուր, ի մահադեղէ փրկէ. (և) Փայծղնցաւի` զտերեւն ծեծէ և կար(ա)գով սպեղնլիք արա և ի վերայ դիր, և Քամակի, Հեծկի, Քարի, որ ի փաղաբուշտն՝ զջուրն խմցո օգտէ»։ — Ըստ յունին է և Լ. անունն Artemisia. Փ. Armoise կամ Herbe de la Saint-Jean. վասն զի Ս. Յովհ. Մկրտչի տօնին քաղեն և տարի մի պահեն տանց մէջ՝ բարեացաբեր համարելով. նոյնպէս և Իտալացիք. հեթանոսք այլ Անահտայ նուիրած էին այս բոյսս, և իր բազմապատիկ բժշկական զօրութեանց համար՝ Մայր ամենայն բուսոց անուանէին։ — Դաշտային կոչուած տեսակն Ar. Campestris նշանակուած է ի Վան, ի Ռ–Հ. — A. Scoparia ի Գարապաղ. — A. Herba alba ի Մելիտինէ, Ատիաման. — A. Fragrans (Հոտաւէտ) յԵրեւան, ի Ռ. և Թ–Հ. — A. Fasciculata, ի Թ–Հ. Ատրպատական. — A. Austriaca ի Կարին, Մուշ, Բաբերդ, Թ–Հ. — A. Procera ի Թ–Հ. — A. Chamæmelifolia ի Ռ–Հ. — A. Vulgaris ի Կարին։ — A. Annua ի Գարապաղ, Վան. — A. Absinthium ի Ռ. և Թ–Հ. — A. Splendens ի Մասիս, Թ–Հ. — և յատուկ Հայկական՝ A. Armeniaca ի Կարին, յԱրագլիգլուխ լ։

== 502. Գնձիկ. ==

Փոքր խոտ մի՝ բթաչափ երկայնկեկ սղոցաձև տերեւօք, ծայրն թանձր շառագոյն մազմզուկէ ձեւացած ծաղիկ մի, որչափ որ գուշակուի չորցած խաւրուածէն։

== 503-4. Գնձմնձուկ կամ Կնձմնձուկ. ==

Ըստ բազմաց՝ է Ազատքեղն (տե՛ս զայս ի թիւ 11), Լ. Petroselinum, որ ծանօթ է շատ տեղ, յիշուի յօտարաց յԱրտահան, ի Վանանդ, ի Կոտայս, ի Համշէն, եւայլն: Բայց ըստ Գինձ անուանն՝ նշանակէ և տեսակ մի Գնձի, Եթովպիոյ Գինձ անուանեալն յԱրաբաց, Քուզպարաթ էլ–Հապէշ, Լ. Thalictrum. Փ. Pigamon. նոյնպէս գրէ և Պէյթար, և փոքր բոյս մ’է, կ’ըսէ, տերեւներն նման Գնձի, բայց խժային հիւթ մի ունին:

== 505. Գնտակ. ==

Այսպէս կոչուի երբեմն Խնձորն ի Բժշկարանս. երբեմն այլ զոյգ

== 506. Գնտակ–Խնձոր. ==

Որ նշանակէն զԳայլ խոտն, տե՛ս ինչ որ այս անուամբ նշանակուած է ի թիւ 409։

== 507. Սեւ Գնտիկ. ==

Որ և Հնտիկ (տե՛ս Արջնդեղ, թիւ 227), վասն զի նոյն բոյսն է, որ այլեւայլ անուններ ունի։

== 508. Գոդռէճ. ==

Չորցած և բացուած Մասուր (տե՛ս զայս), զոր սեւ ներկելու գործածեն կանայք՝ ըստ Պ. Կալհօհեցւոյ։

== Գոզմազիճ. Գոզմոս. ==
— Տե՛ս Գզմազիճ:

== 509. Գոթեց ճանկ կամ Գօտեաց ճանկ. ==

Տե՛ս Աղպատ, ուր զանազան անուններ այլ յիշեցինք. հօս աւելցընեմք, որ Թ. Պ. Փէնճէնկուշտ (Հինգմատնի) անուամբ կ’իմացուի և ուրիշ տեսակ մի բուսոյն, որ է Լ. Agnus Castus&lt;ref&gt;Այս երկու բառերն այլ՝ մէկն Յ. միւսն Լ. պարկեշտ կամ ողջախոհ նշանակեն: Կարծէին հինք և ի միջին դարս եւս, թէ այս բոյսս պարկեշտութեան և կուսութեան պահող է. անոր համար տերեւները վրանին պահէին կանայք, իսկ արք անոր ճիւղերէն գօտի կապէին մէջքերին. թուի, թէ զայն նշանակէ և Հ. Գօտեաց ճանկ կոչումն:&lt;/ref&gt;կամ Vitex. Փ. Gattilier: Ըստ Ամիրտոլվաթայ այսոր «Թ. Այիտ ակաճի ասէ. և տերեւն նման է Կանեփի տերեւին, և հունտն նման է Գնծին հնտին, և հոտն անուշ. և ինքն ծառ է»։ Զատ ի շատ օգուտներէն, «թէ ի փայտէն գաւազան առնեն հովիւքն և ճանապարհորդքն վերցընեն, քանի որ հետեւակ քայլեն չի հօգնին։ Ասեր է Պտ., թէ այս խոտիս Ար. Խամսաթ ըլ-արվազ ասէ և Խամսաթ ըլ-ասապէհ ասէ. և չէ ստուգ. և ինքն ծառ է, որ ի ջրեզերք և ի գետեզերքն լինի, և ի յաւզոտ տեղերն այլ կու բուսնի, և ծաղիկն ի բան կու մտնէ և տերեւն և հունտն. և լաւն այն է, որ նոր լինի… և իւր մուխն փախցընէ զամենայն վնասակար գազանք, և օձահարին և ամենայն կատղած շան խածածին՝ թէ տիմէտ առնեն՝ շատ օգտէ և խափանէ զվնասն Աստուծով»:

== 510. Գոհար Վարդ. ==

Վարդի հետ միացուցած թանկ և լուսափայլ ազնիւ քարի անունն՝ ի հարկէ պիտի նշանակէ գեղեցկագոյն տեսակ մի Վարդի. մեր քնարերգակն Նարեկացի Քրիստոսի հրաշափայլ Այլակերպութեանն պատշաճեցընէ՝ ըստ հասարակ կոչման տօնին Վարդավառ.

«Գոհար Վարդըն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից,

Ի վեր ի վերայ վարսիցըն պղպըջէր ծաղիկ ծովային»:

Ինչպէս նորագոյն ազգային գուսան մի Ս. Աստուածածնի նմանցընէ՝ երգելով.

«Գոհար վարդն ինքնագոյն, Սիրամարգ ոսկեգոյն.

Գոհար վարդն ինքնագոյն ի Հոգոյն, Սիրամարգ յարփոյն...

Մայրըդ Մարիամ, Տիրուհի, Սրբուհի, Թագուհի», եւայլն։

Դաւիթ Սալաձորցի այլ չէր կըրնար մոռնալ զայս, բայց իր երգոց երեք օրինակաց մէջ երկուքն փոխանակ ասոր՝ Սիսամբար գրեն, և գունով կարմիր պայծառագոյն պանծալի։

== 511. Գոճամօրուք. Գոճմօրու. Գոճմօրէք. եւայլն. ==
— Տե՛ս Քոշմօրուք.

== 512. Գոճմակ կամ Գոճամակ. ==

Ռոշքեան գրէ ի Բառարանին. «Խոտ՝ որ տերեւս նմանս Ձիթենւոյ ունի. է դառն և հոտատու, յապառաժ տեղիս լինի, մի թզաչափ». և համարի ըստ Գալիենոսի Chamelæe, և Oleago? Մեր քով եղած Գալիենու բառից մէջ ոմանք Գոճմակի ուրիշ անուն գրեն՝ Կիպո-կոկոն, ուրիշ մ’այլ Քարմեղի, որ մօտ է Ռոշքեանի Քամելիային. մէկ ուրիշ մի գրէ. «Գոճմակի հունդ, Կոկոն–Կնիդոյ, Coccus Gnidia», որ է Յ. Κόκκιον, յորմէ և լատինն Coccus Gnidios կամ Daphne Gnidium, և նշանակէ Դափնոյ հատիկները կամ պտուղը, և այս թուի Գոճմակի հունդն։ Պէյթար իր լեզուով այս բույսը Մէթնան կոչէ, և վկայէ, որ տերեւներն նմանին Քամելէա կոչուածին. մեր Ամասիացին այլ ըստ այնմ՝ և յաւելուածով եւս գրէ. «Մաթնան, որ Թ. Ղուրտ պաղրի ասեն (Գայլոյ աղիք?), և ինքն խոտ-մն է, որ զետ Քթան կու բուսնի, երկու կանգուն երկայնութիւն կու լինի, և մանր և սեւուկ հատիկներ ունի, նման Մրտին հնտին, և սպիտակ ծաղիկ ունի, և կեղեւն պինտ լինի, և սեւ կու լինի, և մէջն սպիտակ կու լինի. և ասոր Հնդիկքն Քրմունա կ’ասեն… (Պ. Քիրմտանէ՝ ըստ Պէյթ.): Եւ ցեղ մի այլ կու լինի, որ ծառի պէս է, և ծաղիկն դեղին է կամ դեղնութիւն կու քշտէ, և մանրկեկ և պնտկեկ միրգ ունի. նմանի Եղիճին հնտին, և յամանի մէջ կու լինի, և ի յաւազոտ տեղեր կու լինի, և յամէն ամանի մէջ երկու հատ կու լինի. և ճղերն ի գետինն է ճկել։ — Եւ ցեղ մի այլ կու լինի, որ ի Ցրդի կու նմանի, և ի ծովեզերքն կու բուսնի, սպիտակ հունտ կ’ունենայ, և ի տերեւն կու բուսնի այս հունտս. և թէ զտերեւն ի քացախն թրջես և ի շուքն չորացընես նշի ձիթով և մեղրով և հալես, խառնես, և մէկ տրամ տաս, որ ուտէ կամ խմէ, զճիճին ի փորուն հանէ՝ թէ՛ մանր է և թէ՛ խոշոր, և զտափակն ալ կու հանէ… Եթէ զճղերուն կեղեւն ծեծեն և ցանեն ի վերայ խոցերուն՝ օգտէ: — Այս Գոճմակ դափնի ծառը բուսաբանք կ’անուանեն՝ ըստ հին Յունաց Thymelæa, իսկ Մէթնան կամ Մաթնան անուամբ հիմայ Ափրիկիոյ Բարբարոսաց երկրցիք կ’իմանան անոր Լ. Passerine, Փ. Passerine կոչուած տեսակը:

== 513. Գոմէշ սպանող. ==

Մայծի (Մայիզ) նման մետրաչափ բարձր բոյս մ’է, փաթութաձեւ տերեւներով, գլուխն այլ մոխրագույն ծաղիկ մի ունի։ Յիշուի ի Շիրակ։

== 514. Գոմշու ականջ. ==

Յիշուած է ի կողմանս Վանայ. գուցէ նոյն ըլլայ և

== 515. Գոմշու կոտոշ. ==

Ճահիճներու մէջ բուսած Եղէգի տեսակ մի: Յիշուած է այս այլ ի Շիրակ։

== 516. Գոմիզ. ==

Մեր Ս. Եղիշէ Վարդապետի Վարդանանց պատմութեան մէջ յիշուած այս պարսիկ բառն յայտ է, որ հայերէն կովու մէզ նշանակէ. բայց նոյն անուամբ բոյս մի գրէ Ստ. Ռոշքեան. «Է խոտ, գլխիկս ունելով ի ծայրն, և դեղ է ախտից երանաց». Լ. Bubonium. Այս լատին անունս յայտնէ Կղմուխ, Փ. Inula կոչուած բուսոյ տեսակ մի: Ուրիշ լատին անուն մ’այլ կու տայ Ռոշքեան, Aster Atticus, որ առ մեզ ռամկօրէն Աչուկ կոչուի։

== Գոնգեղ.  ==
– Տե՛ս Գնգեղ:

== 517. Գոնգոծ. ==

Խոտ վայրի, կ’անուանէ Մանանայի հեղինակն (երես 443). գուցէ նոյն ըլլայ և

== 518. Գոնծոծ. ==

Որ է փշեղէն բոյս մի, ըստ Խոտուջրեցւոց, թերեւս Կոծոծն ըլլայ։ Ըստ ոմանց՝ Գոնծոծ կոչուի և Կաղամբի գլուխն։

== 519. Գովաղակ? ==

Կարծուի Լ. Cnicus benedictus կոչուած փշեղէն Ակքանն. Փ. Chardon béni, կամ Carthamus, Փ. Carthame, որ տարբեր տեսակ մ’է նոյն ցեղին (Tubuliflora, Փողածաղիկ կամ Խողովակաձեւ)։ Յիշուի յԵրեւան, ի Կողբ, յԱմիդ։ Առաջինն գտուի ի Հր. Կովկաս, տեսնուած է և ի Հալէպ։

== 520. Գորտակ կամ Գորտակ խոտ. ==

Ըստ Ռոշքեան Ստեփ.՝ Խոտ է, և ոսկէ սոսընձոյ նիւթ, յոյժ թիւնաւոր. ըստ Գալիենի Բառագրոց Bachium. Այս Լ. անունս չի յիշուիր հիմայ, այլ Bacchioո, ի յունականէ առնուած, որ Բաքոսական նշանակէ, Փ. Bardane, ըստ մեզ՝ Կռատուկ։ Սակայն, ըստ հայերէն նշանակութեան Գորտակի, Ռոշքեանն անշուշտ Batrachium կ’ուզէր գրել, որ յիրաւի Գորտ նշանակէ յունարէն, ուստի առած է և լատինն. Ամիրտոլվաթ այլ վկայէ, թէ. «Հոռոմն Պատրախիոն ասէ», և ստորագրէ Ար. Քէպիքէճ կամ Քապիքաջ անուան տակ. ուրիշ անուններն այլ յիշելով, որ է. «Շաճարաի Զաֆտահ? և ինքն խոտ-մն է, որ ի Գինծ կու նմանի. սպիտակ դեղին կերպն, և երեք ցեղ է… և տակն փռնգտալ կու տայ խիստ… Եւ Պտ. ասէ, թէ ասոր Քապ ըլ-զապհ ասեն. և այս ցեղիս տերեւն ի Գնծի տերեւ կու նմանի, բայց այս տափակ է, և գոյնն սպիտակ է, և քիչ մի յինքն լազիճութիւն (կպչողութիւն) ունի. և ծաղիկն դեղին է, և որձան հաստ, և երկայնութիւնն մէկ կանգուն է և այլ երկայն է, և տակն փոքր է և սպիտակ է խիստ, և լեղի է, և հանգուսնի (օղ-օղ) ունի, որպէս խարպախ (Կոճ Վրացի). և այս ցեղս ի քայլման ջրերն ի մօտ կու բուսնի։ Եւ ցեղ մի այլ կայ մթնագոյն և սուր է. և երրորդ ցեղն փոքր է ծաղիկն և ոսկոյն գոյնովն է… և երեք ցեղն այլ (մէկմէկու) կու նմանի. բայց Դ ցեղին ծաղիկն սպիտակ կաթն կու նմանի, և բնութիւն չորրորդին այլ տաք ու չոր է»:

== 521. Գորտան դմակ. ==

Ախտարական գրոց մէջ յիշուած է այս անուամբ բոյս՝ առանց բացատրութեան։

== 522. Գորտան Քաք. Գորտնբուրդ. ==

Ջրային Մամուռն է (տե՛ս զայս բառ), անոր համար կոչուի և Ջրիմուռ. ուրիշ անուամբ այլ՝ Ս. Գրիգորի Նիւսացւոյ Բնութեան գրոց մեկնիչն կ’ըսէ. «Պրտու, զոր ոմանք Գորտբուրդ ասեն, և այլք Խոտի մէջ»: Ամիրտոլվաթ ըստ Պէյթարայ յունական և Լ. Ստրատիոտիս (Stratiotis) անուամբ ստորագրէ, ծռելով «Սատրստիօտիս, Ջրին Գորտնուրդ ն է, որ Թ. Սու Եօսունի կ’ասէ. և տակ չունի. և տերեւն նման է Հայլյալամին (Գառնադմակի) տերեւին»:

== 523. Գորտնակ. Գորտնուկ. ==

Թերեւս վերոյիշեալ Գորտակն է (թիւ 520), լսուի ի Սեբաստիա կամ ի Բրգնիք. ոմանք այլ Հարսնուկի նման բոյս մի համարին:

== 524. Գուգէնիճ. ==

Հին բժշկարանն յիշէ «Խուռս Գուգէնիճի. ուժովցընէ զստամոքն»։ Տե՛ս Քաքանաճ:

== 525. Գուզ. ==

Ընկոյզ՝ ըստ Պ. Կիւզ, կամ Ար. Ճէվզ բառի։

== 526. *Գուզէլ. ==

Թուի Թ. Կիւզէլ, գեղեցիկ նշանակող բառն, տեսակ մի աղուոր ծաղկի յատկացեալ, զոր յիշէ Սարաձորցին.

«Գուզէլ անուն ծաղիկ մի կայ, որ դեղ է ամեն անբժիշկ ցաւերուն»:

Նոյնպէս Թ. կամ Պ. անուամբ յիշէ և երգէ զյաջորդն այլ.

== 527. *Գուլի սապահ. ==

«Գուլիսապահ ծաղիկ մի կայ, որ չի բացուիր զօրն արեւուն,

Արեւմըտեան յետ կու բացուի, պայծառանայ մէջ գիշերուն»։

Թերեւս մեր զարմանալի հայ Ախրիզանն ըլլայ, զոր տեսանք ի թիւ 35: — Նոյն երգիչն յիշեցընէ մեզ նոյնպէս օտար և բնիկ անուամբ բարդած

== 528. Գուլվարդ. ==

«Վարդն ու Գուլվարդն ու Հազրէվարդ. երամն ծանր է Վարդենոյն», այսինքն՝ Վարդի ցեղն շատ տեսակներ ունի, որոց գեղեցկագոյններէն մէկն պէտք է կարծել զայս։ Սասնոյ կողմերում այլ յիշուի, և տեսնողն կ’ըսէ, թուփ մի է, որոյ ճիւղերն երեք-երեք վարդ կու բերեն, որ Չայի տեղ ի գործ ածուին՝ չատ քրտնաբեր ըլլալով։

== 529. Գունդունա? ==

Նոր բժշկարանն մի շատ հեղ յիշէ Գունդունայի կուտ և ջուր։ Անուամբ մօտ, բայց չի կարծուիր Gentiana (Բոգ)։

== 530. Գունիծատակ. ==

Բժշկարան մի նոյն համարի զսա և զԱնձրութ. տե՛ս թիւ 112։

== 531. Գունուզ. ==

Այսպէս կոչեն մեր երկըրցիք տեսակ մի մանր Շաղգամ:

== 532. Գռզի. ==

Հարանց Վարուց գրոց մէջ կը յիշուի. «Արմատ ինչ անապատին իբրև զԳռզի». որով երեւի չոր տեղերու բոյս ըլլալ, բայց ըստ Նոր Հայաստան գրոց և գաւառականաց՝ Բողկոյ նման, տերեւներն այլ նման Սընձի, բանջարեղէն ուտելի, զոր այլազգիք՝ Սգորչինա կոչեն, ըստ իտալ կամ սպանիացի բառից, յորմէ և Լ. Scorzonera, Փ. Scorzonère, որ թարգմանի Սեւկեղեւի, վասն զի արմատն սեւ է։ Իսկ ըստ Շէհրիմանի՝ կանգնաչափ բարձր բոյս է, երկայն և սրածայր տերեւներով, դեղին բաժակաձեւ ծաղկօք, պտուղն կամ հունտն այլ եռանկիւնի ձեւով, մաշկապատ: Քանի մի ազգ և շատ տեսակներ են Գռզեաց, որոց մէկն Հայկական կոչուի, Sc. Armeniaca, տեսնուած ի Խօշապբունար Կարնոյ. — S. Jacquiniana, ի Սպեր, Բաբերդ, Ծանախ. — S. Tuberosa, ի Բաբերդ և Խօշապբունար. — S. Mollis, յԻլիճէ Կարնոյ, Երեւան, Նախճուան. — S. Inæquiscapa, ի Բաբերդ. — S. Semicana ի Մէրտին. — S. Incise, ի Բաբերդ. Ծանախ. — S. Parviflora, Կարին, Որմիա, Կեսարիա. — S. Cinerea, յԱսլան տաղ լերին Գարապաղ. — S. Tomentosa ի Մէկմանսուր. — S. Sericea և S. Rigida, Եփրատայ քովերը Փ. և Մ. Հայոց միջոց. — S. Seidlitzii, յԱրագած լ. — S. Lanata, ի Կարին, Սօմխէթ, Միջագետք, Ամիդ. — S. Eriophora ի Կեսարիա. — S. Nervosa, ի Մուշ, Ամիդ, Նախճաւան. — S. Eriosperma ի Հելենտորֆ Գանձակայ:

== 533. Գռզիկ. ==

Տեսակ մի Հազարի՝ ըստ անուանն (գռուզ) շատ իրարպատած տերեւներով, որ նոյնպէս անուանի Լ. Lactuca Crispa, մէկն ի միւսմէն թարգմանուած. — հաւանօրէն այս է կամ առաջինն (Գռզի) ախտարական գրոց մէջ ր տառիւ գրուածն

== 534. Գրզեայ. ==

«Գեր Քամոյ. Գրզեայ կամ Կըղնչանան կտրէ, և կաթն ի վերայ կաթեցուր, երբ լուսինն նոր լինի» եւայլն։

== 535. Գռըմբի. ==

Փոքրիկ թուփ մի գետնի վրայ տարածուած ճիւղերով. ծանօթ Խոտուջրեցւոց:

== 536. Ս. Գրիգորի Խոտ. ==

Որ և Մարեմխոտ կոչուի, այլ և Խնկողկուզակ. տե՛ս զայս յետին բառս:

== 537. Ս. Գրիգորի Ծառ. ==

Ամիրտոլվաթ և ուրիշ Բժշկարանք Սալիխա. անուան տակ գրեն, թէ «Ս. Գրիգորի ծառին խէժն է. սպիտակ և կարմիր կեղեւ է քօքի. աղէկն կարմիրն է». կամ Ս. Գրիգորի Ուխտին փայտին կեղեւն է: Ուրիշ մ’այլ. «Մանր կեղեւ և կարմրաժեռ, և հինգ ցեղ է. լաւն այն է, որ կարմիր լինի գունովն, և թանձր լինի կեղեւն և երկայն, և ծակն փոքր լինի, զետ Ղրֆա? փաթութ լինի. և այն որ սեւ է` չէ աղէկ, և այն, որ նօսր է՝ Քուս այլ ասի, որ Սալիխային ղալպն է… Եւ այլ Սալիխայ կայ, զէտ Տարչինի է, և այն լաւ է, քան զամենայն ցեղն»։ Այս ամեն վկայութիւնք յայտնեն, որ ռամկօրէն կամ Թ. Տարչին կոչուածն է, ըստ մեզ Դարիճենիկ կամ Դարիսենի (տե՛ս զայս), բայց Ս. Գրիգորի նուիրուած ըլլալն ոչ այնքան անոր արժանաւորութեան համար երեւի, որքան այն յիշեալ հինգ ցեզ ծառոց մէկն մեր երկրի ծառերէն ըլլալուն, որ քիչ շատ Ղարիճենիկի կեղեւին նման կեղեւ և մանաւանդ հոտ ունենայ, զոր ստուգել վայլէ, ուր որ հիմայ Ս. Գրգորի անուանի ուխտատեղիք գտուին, ինչպէս յԵզնկայ։ Հին Բժշկարանն ուրիշ բան գրէ. «Սալիխա, հոռմերէն Սիրինգո ասեն»: Այս բառս Եղէգն նշանակէ, բայց կայ և անուշահոտ Եղէգ. և վերոյգրեալ նկարագրութիւնն այլ՝ թանձր և երկայն կեղեւ փոքր ծակով, Դարիճենիկի եղեգանման կտորները կ’երեւցընեն։ Այս ամենայն և եւրոպացի բանասիրաց քննութիւն՝ հաստատէ հասարակօրէն ընդունիլ զՍ. Գրիգորի ծառն՝ Արաբիոյ Դարիճենիկ, Փ. Cannelle: Բայց ինչպէս մեր գրիչք ոմանք Խէժ համարեցան զՍալիխա, նոյնպէս և Եւրոպացի բնախօսք տարակուսին, և ոմանք համարին Կասիա։ — Վաստակոց գիրքն տեղ մի յիշէ զՍալիխա (գլ. ՃՁԶ) Oշնդրի գինի շինելու համար. «Թէ Սալիխա խառնես ի ներք, լաւ է» կ’ըսէ. տեղ մ’այլ (ՃՂԹ) հալողական քացախ շինելու համար, ուրիշ նիւթերով խառնած, որով երեւի, թէ կամ իր ճանչցած Սալիխայն Դարիճենիկէն տարբեր և աւելի դիւրագիւտ ծառ մ’էր, կամ վաճառականութիւնն առատապէս կու բերէր զԴարիճենիկն ի Հայս:

== 538. Գրճակ. ==

Ըստ Շէհրիմանի՝ Դափնոյ տեսակ թուփ մի է, զոր և անուանէ Լ. Laureola Daphnoides.

== 539. Գրքոր կամ Գրխոռ. ==

Բազմաճիւղ կամ բազմացօղուն՝ իբր երկու ոտնաչափ բարձր բոյս մի է, դեղին ծաղկներով ճիւղերուն ծայրը. ասոնց ծուռ-մուռ ըլլալուն համար՝ Ալաշկերտցիք կու կոչեն Ծուռ ցախ։

== 540. Գօճակ կամ Կօճակ.  ==
— Տե՛ս Գամանտրաշ.
[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>9kwsuk522lhtx2dm3dtqs2psvmz9f99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Դ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151777</id>
    <revision>
      <id>397251</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]] |author = Ղևոնդ Ալիշան |previous = [[Հայբուսակ/Գ|Գ]] |next = [[Հայբուսակ/Ե|Ե]]}}  == 541. Դադէ? ==  Բժշկարան բառագրոց մէջ գրուի. «Սոխ է, որ ընդ որմն ի վեր երթայ, և սպիտակ ծաղիկ ունի»: — Այսպիսի պատէ վեր քալող Սոխի յարմարագոյն ա...»:</comment>
      <origin>397251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47650" sha1="lcqecs95c7841rb7wuk3sq59jcmqcyt" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Գ|Գ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ե|Ե]]}}

== 541. Դադէ? ==

Բժշկարան բառագրոց մէջ գրուի. «Սոխ է, որ ընդ որմն ի վեր երթայ, և սպիտակ ծաղիկ ունի»: — Այսպիսի պատէ վեր քալող Սոխի յարմարագոյն անուն համարի Ստ. Ռոշքեան՝ Սոխորմն, և յարմար լատին անունն ալ գրէ, զատ յայլոց, Parietaria, Փ. Pariétaire, որ որմնային թարգմանուի։ Այս բոյս է արաբերէնէ թարգմանուած Ապիկու Խոտն, զոր յիշած եմք (թիւ 140)։ — Մեր Հարց Բառագրոց մէջ կոչուած է և Փիթրախ։ — Այս խոտիս մէկ տեսակն Հրէական կ’ըսուի, P. Judaica և գտուի նաեւ ի Մարաշ, Այնթապ, Ուռկա. — P. Lusitanica կոչուածն այլ ի Հ. և Հր. Կովկաս, ի Սնճար լ:

== 542. Դաժանման? ==

Դամասկացի Սալորն այսպէս կոչուած է, բայց կոչողն ինձ անյայտ:

== 543. Դալ. ==

Բանջերեղէն է, շուտ աճեցող և մարդաչափ բարձրացող, մատնաչափ հաստ, թարմ եղած ատեն՝ խաշելով կ’ուտուի:

== 544. Դակիկ. ==
— Տե՛ս Մանիքեղ։

== 545. Դաղձ կամ Դաղձն. ==

Ծանօթ բոյս Անանուխի ցեղակից, կամ անոր վայրենին, Լ. Mentha sylvestris. Փ. Mentho sauvage. Ամիրտ. գրէ. «Դաղձ, որ Արաբն Ֆութանաճ, և Պարսիկն Պուտինա? ասէ. Վայրի լինի և ածվոց լինի. և լաւն այն է, որ տերեւն նօսր լինի։… Ասէ գրոցս շինողն, թէ այս երեք ցեղ է. մէկն ի լեառն կու բուսնի և վայրի տեղրանքն, և մէկն ի ջրեզերք կու բուսնի. և այլ ասեր է գրոցս շինողն, թէ այն, որ լեռան է, երկու ցեղ կու լինի. մէկ ցեղին Հաշա, կ’ասեն… և մէկ ցեղ-մն այլ Ֆուֆուլմուն? կ’ասեն… Եւ ան, որ վայրի է՝ այն այլ երկու ցեղ է. և մէկ ցեղն այլ Վայրի Դաղձն է, և այն ստուգ Դաղձն է. և այն, որ Ջրին է՝ մէկ ցեղէն աւելի չի լինիր. և այն, որ Լեռանն է, աղէկն այն է, որ հոտն անուշ լինի, և դալար և կանաչ լինի, և տերեւն փոքր լինի»։

Ֆուտէնէճ անունն, զոր իբր հայացուցեալ Փօտինէճ գրէ հին Բժշկարանն, յատկապէս Վայրի կամ լեռան Դաղձին կու տան մեր և օտար գրիչք. յիշեալ հին Բժշկարանն գրէ պէսպէս անուամբք. «Լեռնցի Ֆօտինէճ, Լերին Դաղձն, Փօտինէճ, որ է Խոռն, և ինքն Վայրի Դաղձն է»: Վաստակոց Գիրքն այլ (ՃԴ) Ֆօտանջ ն, որ է Լեռան Դաղձն։ Ասար կ’անուանէ Սարի Դաղձ՝ — Ֆութանաճ: Ուրիշ օտար բառով Ֆլուսքան կոչուի Վայրի Դաղձն, իսկ ըստ Լ. Pulegium Փ. Pouliot: Վայրի Դաղձից այլ և այլ տեսակք, այլեւայլ անուն կամ մականուն ունեն, ինչպէս.

== 546. Առուի Դաղձն. ==

Յիշուած ի Մխիթարայ Հերացւոյ ի դեղորայս պալղամի. Էլ ֆուդէնէճ էլ–նահրի Արաբաց, նոյն պիտի ըլլայ և Ջրեզրի կամ Ջրի Դաղձն։

Բժշկական բառակարգ մի խանգարելով՝ գրէ. «Մնդիտայ Էպռէհն? (Mentha?), որ է Ջրի Դաղձն, որ արաբերէն Ֆութէնէճ ասէ»: Բուսաբանք Վայրի Դաղձին մի տեսակը՝ M. Sylvestris Glabrata (լերկ) յիշեն ի Մուշ:

== 547. Անջրդի Դաղձն. ==

Որ յատկապէս Խոռիճ կոչուի ի Բժշկական բառս:

== 548. Կարմիր Ջրի Դաղձ. ==

Լ. Mentha aquatica կամ Mentha Rubra. Փ. Menthe Rouge կամ Rougeâtre, որ և M. Aquatique: Ճանչցուած է այս ի Փ. Ասիա, ի Հս. և Հր. Կովկաս:

== 549. Էգադաղձ. ==

Այսինքն՝ այգեաց կամ ածուոց Դաղձ. Լ. Mentha Arvensis. Փ. M. des Champs կամ Pouliot–Thym: Այս այլ յիշուած է ի Կովկաս։

Գուցէ Դաղձին այսչափ և աւելի զանազան տեսակք ըլլան, բայց այս անուններն ամենն ալ զանազան չեմք կըրնար ըսել, որովհետեւ մի և նոյն գրոց մէջ գրուած չեն, այլ զանազան գրիչք զնոյն տեսակը՝ տարբեր, բայց նման մականուամբ գրած են, որով շփոթութիւն կ’ըլլայ, ինչպէս եւրոպացի գիտունք այլ խոստովանին իրենց թարգմանածին համար։ — Հին Բժշկր. մեր իբրեւ ազգակից մէկ տեղ գրէ զԱննուխ և զԴաղձն. «Մէկ բնութիւն են, տաք են յԲ տրճ., այլ յԱննուխն քիչ գիճութիւն կայ. զստամոքս տաքցընէ և ուժովցընէ. զկերակուրն հալէ, զործկալն ի պլղամէ՝ դադրէ»:

== 550. *Դամասխ. ==

Դամասկեան սև սալորն է, մանաւանդ անոր չիրն:

== 550. *Դամասխ. ==

Դամասկեան սև սալորն է, մանաւանդ անոր չիրն:

== 551. Դամոն. Դամոյն. Դամոնի. ==

Ծառ և պտուղ Սալորի կամ տեսակ մի. հիմայ հասարակօրէն մեր լեզուի մէջ այս ետքի բառ նշանակէ Լ. Prunus, Փ. Prune կոչուած աշխարհածանօթ և բազմատեսակ պտուղը. գրոց և Բժշկարանաց մէջ շատ հեղ անզանազան հոմանիշ գործածուին Դամոն և Սալոր, զոր օրինակ կ’ըսէ մէկն. «Դամոն, որ է Սալոր ն, որ է Աճաս ն». նոյնն ուրիշ տեղ գրէ. «Դամոն՝ Ալուչա (թիւ 24), Ինջաս. ինքն շատ ազգ է… զաղէկն կու չորցընեն, որ է Ալուիսիա և Ալու բխարա»: — Վաստակոց Գիրքն չի յիշեր Սալոր կամ Շլոր, այլ միայն Դամոն կամ Դամոնի (գլ. ՄԺԸ, ՄԸ). և ասոր պահելու կերպն այլ սովրեցընէ. «Ա՛ռ զԴամոնն և դի՛ր ի կարաս, և յիստակած քաղցր գինի լից ի վերայ. և երբ սնկիս (պէտք ունենաս), կե՛ր, անո՛ւշ լինի։ Այլ ազգ. Քաղեա զաղուոր հասած Դամոնն ձեռօքդ, որ չհարու, և լի՛ց ի նոր կաւէ աման, և զբերանն ծեփես և պահես, շատ դիմանայ։ — (Դարձեալ) Ա՛ռ զխակ Դամոնն, կիսաեփ արա, և չորացո ի փուռն»:

Բայց Դամոնի և Սալորի զանազանութիւնն աւելի հին ատեն՝ յայտնէ Մխ. Գոշի առակն (ԺԵ). «Ի միասին Սալոր և Դամոն և Ծիրան ամբաստանեցան, թէ ընդէր զատամունս հարուն», եւայլն։ Ո՞ր արդեօք տեսակն էր Դամոն կոչուածն իր ազգակցաց մէջ: — Նոյն Վաստակոց գրոց նորագոյն օրինակ մի գրէ, թէ այն է. «զոր այլազգիքն Պարտաղ էրիգի ասեն». թէ և ոմանք Ամասիոյ սալորը կարծեն։ — Հին Բժշկարանաց մէջ ի կարգի դեղոց յիշուի չոր Դամոնն՝ Դամոնաչիր կոչմամբ. ջուրն կամ օշարակն այլ Դամոնաջուր: — Դամոնի այլեւայլ ազգակցաց վրայ յիշելիքը թողումք ի բառն Սալոր: — Մեր հին Բժշկարանն գրէ վասն Դամոնի, թէ. «Լաւ կերակրէ և գիճացընէ զստամոք, և իր լուծումն զՍաֆրա հանէ. Սեւ ն լաւ է, քան զ Սպիտակ ն, և մեծն լաւ է, քան զմանր. և յանօթից լաւ է ուտել, եւս մանաւանդ թէ տաքութիւն ուննայ… թէ հովաբնութիւն մարդոյ տաս, ի վերայ մեղրջուր խմցո, որ տանի ի ստամոքէն զգիճութիւն»:

== Դանբուլ. ==
Տե՛ս Թամբուլ: 

== 552. Դանդուռ. ==

Անմեռուկ է՝ ըստ Սիմէոնի Կամարկապեցոյ։

== Դանդռնակ. ==
Տե՛ս Թանթռնիկ։ 

== 553. Դանիկ. ==

Նուիճն է՝ ըստ վերոյիշեալ Կամարկապեցւոյն:

== 554. Դառնիճ. Դառինչ. ==

Մանր վայրի Խնձոր է թթուահամ, զոր չորցընելով Լիմոնի տեղ գործածեն ի Հայս. Լ. Pomus acerb. Փ. Pomme à Cidre. — Ըստ ոմանց Դառնիճ նշանակէ և Եղրդակ կամ Վայրի Հազար: Կամարկապցին գրէ, Թ. «Աճի օթ. ինքն է խոտ լեղի, դառն. Քասնի Եղէգն, Դառն Բանջար»։

== 555. Դառնուշ. ==

Այսպէս գրուած է երկու անգամ բաւական ուղղագիր Բժշկարանի մի մէջ, որ և կ’ըսէ. «Բազդ՝ Դառնուշն է». ուրիշ տեղ՝ գլխոյ և մօրուքի թեփուկի դեղ գրէ. «Առ զԴառնուշն, ծեծէ և ջրով յարո՛յ և օ՛ծ. և յերբ ցամքի՝ այլ ած, և Ճակնդեղի ջրով»: Հաւանօրէն է Դառն Նուշ (լեղի), դիւրաւ արտասանելու համար մէկ ն գիրը թողած: Կամարկապցին յայտնի գրէ, թէ և ուրիշ գրի մի սխալով. «Բազգ, Ա. Անճիլօզ. Թ. Աճի պատէմ. Պ. Անդիլօն. ինքն ծառի պտուղ է, Լեղի Նուշ կ’ըսեն»:

== 556. Դառնջիկ կամ Դառնճիկ. ==

Գուցէ ուրիշ կերպով պէտք էր գրել, որովհետեւ այս բառս՝ եւրոպական գրով գտած եմ՝ Tarandschick, և վկայուած հայերէն ըլլալ: Բաղադրեալ (Composée) բուսոց կարգէն, Լ. Phæopappus salignus կոչուած տեսակն է՝ ըստ Բուասիէի, Chartolepis՝ ըստ Լիննէոսի, զոր Կարլ. Քոխ բուսաբան բժիշկն տեսած և նշանակած է ի Վարդոյ և ի Պոկլան՝ Տարօնոյ կողմերում, ուրիշ մ’այլ յԱլպիստան՝ սահմանակից Կիլիկիոյ, քանի մի ոտնաչափ բարձր, նեղտերեւի բոյս մի. Թ. և Պ. Ամպէրպույ կոչուած ծաղկին նման: Մէկ տեսակն այլ, զոր Կիլիկիոյ բարձր Պրիտ լերան վրայ տեսաւ Քոչի, իր անուամբ կոչուի Phæopappus Kotschy: Դարձեալ տարբեր տեսակ մի Phæpappus leuzeoides՝ Պուհսէ գերմանացի յիշէ Նախճաւանի կողմերում, ինչպէս նաև յԱտրպատական. ասոնց սահմանակից Պարսկահայոց Հեր (Խոյ) գաւառի մէջ այլ յիշուի Ph. Carthamoides, Ասփուրի նման։

Անուանց մերձաւորութիւնն կըրնար կարծեցընել, թէ օտար ակընջի լսածն Դառանջիկ՝ կըրնայ ըլլալ Թաւրինջակ ն, բայց սա տարբեր ցեղէ բոյս է, ինչպէս պիտի տեսնուի ի կարգին:

== 557. *Դառնքուշտ. ==

Հին Բժշկարանն հոմանիշ գրէ. «Դառնաքուշտ՝ Կօստի տակ», ուրիշներն գրեն Ղուստ կամ Խուստ կամ Քուստ։ Տե՛ս Կոստ և Կապարասի։

== 558. Դավարա. ==

Հոյնի կամ Զողալենւոյ (տե՛ս զասոնք) ազգակից կամ նոյնանիշ կ’երեւի՝ ըստ բնագրի Ս. Բարսղի Վեցօրէից, ուր կ’ըսուի դառնահամ պտղոց կամ պտղանմանեաց համար. «Կաղնեաց և Դավարայից պտուղ՝ ճաշակս գղտորահամս ունին», մեկնիչն կ’ըսէ. «Դավարայից պտուղ՝ Դարիսենի ծառն է». այս ծառս՝ պէտք է ոչ սովորաբար Դարիճենիկ կոչուած Դարիսենին իմանալ, այլ վերոյգրեալ Զողալենին կամ Դափնին, ինչպէս վկայէ և մեր Ամասիացին:

== 559. *Դարապղպեղ. ==

Տարի ֆիւլ ֆիւլ Ար. «Որ է Յերկան պղպեղն՝ ըստ Ամիրտ. (Piper longum, Փ. Poivre long.): Ոմանք ասել են, թէ Տարֆլուլի ծառն զատ է, ստուգ.՝ լաւն այն է, որ հաստ լինի. և իր համն ի Պղպեղ կու նմանի. և թէ զինքն ի յայծուն լերդին մէջն եփեն և զջուրն ի յաչքն կաթեցընել պիտի, զհաւկուրութիւնն տանի»:

== 560. Դարբուսիկ. ==

Յարմար անուն, բայց տեսակն անծանօթ։ Նշանակած է բառհաւաք մի։

== 561. Դարիճենիկ. Դարիսեն. ==

Երկու անուններն այլ իբրև hոմանիշ գրէ hին Բժշկարանն: Յայտնի է, որ ռամկօրէն կամ Թ. Տարչին կոչուածն է, որ նշանակէ ծառ կամ փայտ Չինաց, այն երկրէն բերուելուն համար. ինչպէս վկայէ և Բժշկարան մի. «Դարեսենեկ, Տարչինի. ինքն փայտի կեղեւ է կարմիր, քաղցր և անուշահոտ»: Ամիրտոլվաթ այլ. «Տարչինի. յայտնի է, որ է Տարսինի, և ինքն հինգ ցեղ կու լինի, և լաւն այն է, որ հոտն ուժով լինի և անուշահամ լինի, և զլեզուն այրէ, և ի տաք ջըրին մէջն չտրորի»։ Ուրիշ Բժշկարան մի. «Դարիսին, Ա. Տարսինի կամ Խռֆէ, թանձրն՝ Խռֆէ, նօսրն՝ Տարսինի. Լատ. Սանամօմում». Cinamomum. Փ. Cinamome, յորմէ, և Հ. Կինամոմոն կամ Կինամոն։ Այս բառով յաճախ կու յիշեն Ս. Գիրք այս անուշահոտ կեղեւը, որ, ինչպէս յայտ է, ամէն տեղ և ամէն ժողովրդոց, փափկութեան նիւթ մ’եղած է թէ՛ հագուստի, թէ՛ ճաշակի համար: Մեր ազգային հեղինակք անուամբ զանազանեն իրենց երկրի տարբեր բոյս մ’այլ զարմանալի զօրութեամբ, զոր յիշենք նոյն բառին կարգաւ։ Իսկ այս տեղ կրկնեմք Դավարայի անուան տակ նշանակուածը՝ բացատրելով, թէ.

== 562. Դարիսենի. ==

Նշանակէ և ծանօթ Դափնի ծառը, ինչպէս գրէ Ամիրտ. ի բառագիրսն. «Դարսենեկ, որ է հայերէն բառ, որ ասեն Տաֆնի, և արաբն Ղար ասէ»։ — Դարձեալ Դարսենեկն կամ Դարսինեկ ուրիշ ծառ մի նշանակէ՝ ըստ Բժշկարանի, որ և յատուկ անուամբ կոչի Ճփնի. տե՛ս զայս:

== 563. Դարինաճ. Դարինիճ. ==
– Տե՛ս Խօսակ։ 

== 564. *Դարիսվար• Դալիվար կամ Տալիսֆար. ==

«Ինքն Հնդի Զայթունին տերեւն է, ըստ Ամիրտ. լաւն այն է, որ ի դեղ չայնէ մուհթատիլ. և չոր է և կապող է. և զակռային զմիսն կու ամրացընէ, և արուն թքնելուն կտրելուն դեղերուն է: Ասէ Պտ., թէ Հելլենացիքն Տարքիսա կ’ասեն, և այլ ասացած է, թէ Պասպասն է, և այլ ոմանք ասացել են, թէ Լիսան ըլ-ասֆուր ն է. և ասացել են, թէ Յարախ ն (Areca) է Հնդի ծառին, և ոմանք ասեն, թէ Բուրդին ծառ ն է, և այսոնք չէ ստուգ. և Ճամուսին ասացել է, թէ Հնդի Զէյթունին տերեւն է։ Եւ գրոցս շինողն՝ զՄինհաճին խօսքն է ընդունել, որ ասացել են, թէ Հնդի Զէյթունին տակին կեղեւն է. և ամենայն խօսք, որ կու ասեն, չէ ստոյգ. և այս կեղեւ, քան զՏարչինին կեղեւն թանձր է և ամուր է, և ի սեւութիւն կու քշտէ. և համն խիստ տտիպ է, որպէս Գղթորի համ, և քիչ մի անուշ հոտ ունի»: — Բժշկարան մի Ար. և Լ. անունները յիշէ. «Դալըսֆէր. Լադ. Մայսիս», որ է Macis. Փ. Macer. — Ամիրտոլվաթայ ըսածներն իբրեւ ստոյգ և անստոյգ՝ են ըստ Պէյթարայ, բայց ինչուան հիմայ գիտնականք անտարակոյս չեն այս Յոյն (հեղինակաց) յիշած բուսոյ կամ ծառի կամ հիւթոյ ինչ ըլլալուն, և ուր տեղ գտուելուն ոմանք ըսած են, թէ Հնդկաց Բրահմանաց Մակր կոչած ծառն է, զոր քրիստոնեայք կոչեն Սուրբ Թովմայի ծառ։ Բայց ծառը ցուցընող չկայ, թերեւս նոյն իսկ Նարճիլ կամ Հնդկային Ընգուզին է, որ է Լ. Մասիս կոչուածն:

== 565. *Դարշիշան. Դարշիշիան. Տարշիշան. ==

Այս այլ վերիններուն նման օտար երկրի և տարակուսի տակ ընկած բոյս մի է, հասարակօրէն ընդունուած իբր. Լ. Aspalathus. Փ. Aspalathe. Ասպալատս գրուած հայերէն։ Մեր Բժշկարանաց մէկն համառօտ կ’ըսէ. «Ինքն փայտ է ամուր, և տերեւն նման է Փիճոյ տերեւին, և այլ երկայն է, տակն կարմիր է»։ Կ’աւելցընէ ուրիշ մի, թէ. «Ի յՌատօլիս (Հռոդոս) և ի Պարսիկ լինի»: Իսկ Ամիրտ. «Ասէ Սինայի որդին, թէ ինքն փշով միրգ է, և դեղին ծաղիկ ունի. և իր փայտն ի Սանդալ կու նմանի, և ինքն մէկ ցեղ է. լաւն այն է, որ պինդ լինի և հոտն անուշ։ Ասէ Իպն., թէ՝ ինքն ծառ-մն է, որ մէկ կանգուն բարձրութիւն ունի և բարակ ճիւղեր, և ի ճըղերուն ի ծարերն պինտ զէտ փուշ ճղեր ունի, ի վերայ գաղտուկ պահած տերեւնի ունի մէկմէկէ հեռու. և դեղին ծաղիկ ունի, անուշահոտ է, և տակն սեւ կու լինի։ Եւ Թ. այս ծառիս Շիմշակ աղաճի ասէ: Եւ թէ ասոր ի ծառն խունկ ծխես և քիչ մի ապրշում փաթտես, և լուսնին ԺԴ գիշերն բարձիտ ի ներքեւ դնես, զինչ որ խնդրուած ունիս, գիշերն ի յերազդ տեսնուս&lt;ref&gt;Այս Սնոտի հաւատաբանութիւնը՝ Պէյթար կ’իմացընէ, որ Վահշիահ է աւանդողն:&lt;/ref&gt;: Ասէ Պտ.՝ իրեն Զանդուլ կ’ասեն պարսկերէն. և Պարպարի լեզուաւ Աւզուտի&lt;ref&gt;Պէյթարի թարգմանողն կու կարդայ արուզի, և տարակուսելով կարծէ ուղղել Ազէզու, որ ըստ Քապայիլ Արաբաց նշանակ է փշոտ թուփ մի, Փ. Senet (Օրոճ): Տե՛ս թ. 8:&lt;/ref&gt;կ’ասեն. և այլ բառով է Զիլափուշ։ Եւ ասեր են, թէ ինքն ծառ-մն է թանձր և փուշ ունի. և յիր կեղեւն սրութիւն կայ և այրողութիւն կայ, և ի փայտն՝ տտպութիւն։ Եւ ոմանք ասեն, թէ Սմպուլի Հինդկին տակն է, և ոմանք ասեն, թէ Հոռոմցի Սմպուլին փայտն է. և չէ ստուգ, և այն, որ ստուգ է, այն է, որ իր կեղեւն զէտ Ղրֆա (Դարիճենիկ) լինի կերպովն, և շատ երկան լինի և թանձր. և գունն կարմիր՝ որպէս արունի գունով. և լաւն այն է, որ ծանր լինի և կարմիր. և թէ կեղեւես, արունի գուն լինի, և անուշահոտ, և համն քիչ մի լեղի։ Եւ ցեղ-մն այլ Տարշիշան կայ, որ կոկ կու լինի և սպիտակգուն, և հոտ չունի բնաւ»: — Գալիենոսի կամ Բժշկական բառից հաւաքման մի մէջ գրուի. «Դարիշնիշան՝ Ասկալոյոս». թուի Ասպալթոսի հետ շփոթելով. Ասկալոնիա նշանակէ Ասկալոնի Սխտոր, իսկ Ասկալէ, Ascales, է տեսակ մի վայրի Կանգառի կամ Ակքանի, Carduus nutans. Փ. Chardon penché. Նոյն Գալիենու բառակարգին մէջ գրուած կայ և «Դարաշխեն և Խոնմիաւշան (Խունի սիյավիւշան) Աղբերաց արիւն»: Բայց թուի, թէ Դարշիշանէ տարբեր բոյս կամ նիւթ ըլլայ։

— Տե՛ս Ճամբակ։

== 566. *Դարունէճ. Տարունաճ. Դրունաճ. ==

Յորմէ և Լ. Doronicum. Փ. Doronic. Թ. Չիմէն օթու՝ ըստ Ասարայ։ «Ինքն տակ է՝ ըստ Ամիրտ. զէտ Կարիճի ագի, բայց հետ Շաղախուլին բուսնի. աղէկն ի յԵրախու (Իրագ) գայ. տաք և չոր է Գ տարաճա», եւայլն: Կարիճի նմանութիւնն այլ բացատրէ Լ. Dor. Scorpoides. այսպէս այլ կ’անուանեն, կ’ըսէ Պէյթար՝ յԱսորիս, Ագայիրէպա, ուր գտուի ի Լիբանան և ի Քըֆր Սոլուան, և Պերութի լերանց վրայ. տերեւներն Բոքի տերեւոց նման գետնի վրայ կու տարածուին, որոց միջէն երկու կանգնաչափ կամ աւելի կու բարձրանայ որձայն, միայն չորս-հինգ նեղ ու երկայն տերեւներով, ծայրն ալ դեղին խորունկ ծաղիկ մ’ունի, արմատն կարճի նմանի, և ամէն տարի կու բուսնի, կարիճներն այլ կու շատնան երկու կամ իրեք հատ։ — Մեծ տեսակն D. Maximum գտուի ի Թէքտաղ լ. Կարնոյ և ի Պինկէօլ. — Երկայնատերեւն՝ D. Macrophyllum, ի Ճիմիլ լ. — Կովկասեանն՝ ի Պոնտոս և յամեն կողմ Կովկասու. նոյնպէս և D. Oblongifolium.

== 567. Դափնի. ==

Ծանօթ անուն ծառի յունականէն առնուած, մեր լեզուի աւելի յատուկ կ’երեւի Կասլա, և այսօր կարգին թողումք բացատրել։

== 568. Դգալուկ. ==

Այս բառիս նշանակութեամբ ուրիշ լեզուաց մէջ այլ կան բոյսք, բայց սա ո՞րն է, ինձ չէ յայտ:

== 569. Դդմախոտ. ==

Յիշած է բառհաւաք մի, բայց ոչ և Դդըմոյ հետ ինչ ազգակցութիւն ունենալը:

== 570. Դդմաճ. ==

Ի գետեզերս բուսող բանջարեղէն մի՝ թթուահամ տերեւներով, որոց ձեւն նմանի Դդմենւոյ. տապկելով կ’ուտուի։

== 571. Դդմենի. ==

Մեր երկրացւոց՝ գոնէ Տարօնեցւոց, ծանօթ ծառ մի է փունջ-փունջ ծաղկօք, այլ չգիտեմ, թէ նո՞յն տեսակէն, զոր մաղձոտ մարգարէին Յովնանու հովանոց ըրաւ գթածն Աստուած, և ապա զինքն խրատելու համար երկրորդ օրը որդնահար չորցուց: Թողումք մեկնչաց վիճաբանել այս ծառիս նկատմամբ, զոր շատք և Լատինաց թարգմանութիւնն համարի Բաղեղ մի. շատք եւս Ջղու (Ricinus), որովհետեւ յունարէն այսոր կ’ըսեն Քիքի, հրէարէն այլ Յովնանու Դդմենին կոչուի Քիքայոն: Հռովմի գետնադամբանաց և ուրիշ հին նկարուց մէջ Յովնանու վրայ հովանացեալ բոյսն՝ Դդըմի տերեւով և երկայն Վարունգի կամ Կոթայի ձեւով կախուած խաւարտ կամ պտուղ ներկայացընէ։ Մեր հեղինակ Անանիա Վարդապետն՝ Յովնանու վրայօք գրած ճառին մէջ կ’ըսէ. «Դդմենին զարդարեալ էր խիտ առ խիտ ուղէշօք և թանձրամած տերեւօք, և ոչ պտղովք»:

== 572. Դդմոլ. ==

Յիշուած է ի բառհաւաքէ, այլ ոչ բացատրուած:

== 573. Դդում. ==

Եթէ տարակուսական է Դդմենին, աշխարհածանօթ է Դդում ն. «Որ Ա. Ղարըն և Պ. Քուտու? և Հոռոմն Կոլոկինտան (Κολσκύνθα) ասեն՝ ըստ Ամիրտ. (Լ. Citrullus. Փ. Citrouille), և ինքն երկու ցեղ լինի, քաղցր և լեղի, լաւն այն է, որ քաղցր լինի և թաժա»: Շատ ու շատ տեսակ բժշկական օգուտներուն մէջ` գրէ նաեւ, թէ. «Ասցած է, թէ Դդումն ի խմորն առնուս, և զան ջուրն ի յաչքն քաշես, օգտէ աչաց դեղնութեան, որ ի յ’արաղանէն (դեղնախտ) լինայ… Եւ թէ զկուտն կտուեն և զձէթն հանեն, օգտէ տաք ակնջին ցաւուն… Եւ յորժամ Դդումն ի վերջն հասնի, զտակն բաց և ծակ արա զմէջն, և երկըթի աղ լից ի լի, և քառասուն օր ի շուքն դիր, և յետեւ կոտրէ զԴդումն, և այնոր մէջն լցիր և հան, քամէ, յիրմէ սեւ ջուր կ’ելնէ. ի շիշ արկ և պահէ, թէ ուզենաս, որ ի բան տանիս, հինայով օծէ, զմազն ներկէ և սեւ առնէ խիստ։ Եւ թէ զդալար Դդըմին քերուքն տիմէդ առնես, սուր ակռացաւութեան զտաքութիւն տանի. և լաւն այն է, որ գարու ալուրով լինի շաղած. և տաք գլխացաւութեան այլ օգտէ»:

Վաստակոց գիրքն (գլ. ՄԿԸ) Դդումին և նմանեաց համար կ’ըսէ, թէ. «զաղբին և զաղէկ փորած գետին սիրէ… և ջրելն՝ զԴդումն մատղաշցընէ և քաղցրացուցանէ և գտցընէ. և թէ լեղի լինի, ա՛ռ փուշ մի և զծիլն ծեծեա. նա ջուրն քամի, և Դդումն քաղցրանայ և այլ շատ սեր առնէ… Եւ թէ ուզես, որ Դդումն երկայնանայ, ա՛ռ ջուր ամանով և ներքեւ Դդըմին ոռիցն թերի կախեա, այնպէս որ չհասանի յինքն, զէտ չորս մատ ի յետ կենայ Դդումն, պիտի որ ի ջուրն հրոսանայ. և դու յամէն օր տես, քանի ցածանայ՝ զջուրն ցածացո և այդու երկայնացո որչափ և կամիս: Եւ թէ կամիս, որ Դդումն բոլոր լինի, զկուտն՝ ընդ քովն ծակեա և հան, և դիր մի ընդ բերանքն. նա Դդումն բոլոր լինի:… Եւ թէ զմատղաշ Դդումն ի յարդն թաղես, շատ դիմանայ: Եւ ոմանք առնուն զմատղաշ Դդումն և ի չորս ճեղքեն, զկուտն հանեն, և եռջուր ածեն ի վերայ, և ի գիշերն յաստեղսն պաղեցուցանեն, և ի քաղ(ել)ն ի գազան (բարկ) աղջուր դնեն, և հանեն և պահեն. շատ դիմանայ»:

== 574. Դդում Վայրի. ==

Ամիրտ. օտար և խանգար բառով կու բացատրէ «Անուպուլիոն, որ է Անպուլիոն, ի Դդում կու նմանի. խոտ-մն է. և այս խոտիս Վայրի Դդում ասեն. և թէ խոցերուն և ճառագաթներուն վրայ դնես, աղէկցընէ և զուռէցն տանի և միս բուսցընէ»։ Յիշեալ յոյն կամ լատին անուանքն անծանօթ են ինձ։

Յայտնի է, որ ձեւով, գունով, մեծութեամբ շատ ու շատ տեսակներ կան Դդմոց, և բնաւ իրարու չեն նմանիր, բայց եթէ բուսաբանից ուսումնական դիտմամբ. և հարկ էր, որ այդ այլակերպ զանգուածքն այլեւայլ անուններ ունենային, ինչպէս Մաճուր, Կոշ, Տոլ, եւայլն, զորս յիշենք ի կարգի անուանցն: — Ի գործածութեան նշանաւոր են Դդումք շիշի կամ կուժի ձեւով, զոր սովորաբար գինւոյ աման կ’ընեն մշակք:

== 575. Դեգան. ==

«Ի՞նչ է (կու հարցընէ Վանական Վ. և պատասխանէ). Եղեգան և Սիզոյն տակն է»:

== 576. Դեղ. ==

Բանջարեղէն, զոր պանրի մէջ դնեն և անուշ հոտ ունի (Միրախոր. Ա. 48):

== 577. Դեղդ. ==

Տուղտի նման ծաղկաբեր բոյս մի, որոյ արմատն օճառի պէս կու փրփրի ջրոյ մէջ, և աղջկունք գործածեն մազերնին երկընցընելու համար (Մանան, 443):

== 578. Դեղին ծաղիկ. Դեղնածաղիկ. ==

Սիմ. Կամարկապցին անորոշ կամ խառնակ գրէ. «Սարու չիչակ. ինքն Համիշաբահար? կու լինի, Ճահվարի? Անթառամ ծաղիկ»: — Եւրոպացի գիտնական մի Թ. այսպէս կոչուածին զուգանիշ գրէ Լ. Anchonium Glichifolium. Բայց ըստ բառին զուգանիշ է Յ. Լ. Anthoxanthum. Փ. Flouve, սակայն այսոր ձեւն չի յարմարիր ծաղկին։ Մերազգիք այլ յիշած են Դեղնածաղիկ ի կողմանս Կարսի։

== 579. Դեղին կոճ. ==

Դեղին ներկ տուող փայտ է, ծանօթ յարեւելս. Պ. Զէրտէ չիվա կամ Զէրտէ չօփ անուամբ. Ար. Օրուք էլ-սապաղին, ըստ Ամիրտ. «Յորուղ Սապաղին, որ է Զարտաչաւն… Այսոր Ծիծռնկի դեղ կու ասեն. այնոր համար, որ յորժամ ծիծռան ձագն կոյր կու լինի, մայրն կու բերէ զայս դեղն, ի յաչքն կու քսէ, աչքն կու տեսնու: (Որ) զջուրն ի մեղրն կու խառնէ և ի քիթն կու կաթեցընէ, զըղեղն կու յստակէ: Եւ ցեղ-մն այլ կու լինի մանր, այնոր Մամիրան կու ասեն»: Պէսպէս կերպով բացատրի Ծիծեռնիկի դեղ կամ խոտ կոչումն, զոր տեսնենք ի կարգի այն անուան. այնպէս կոչուի և Լ. Chelidonium և Փ. Chélidone, յունարէն Χελίδων բառէն, որ ծիծառնուկ նշանակէ։ Բայց թէ՛ Պէյթար և թէ՛ այլք զանազանեն և երբեմն շփոթեն այս երկու տեսակներն, որոց վրայ կ’աւելցընէ երրորդ մ’ալ Հորտ. Մէկ տեսակը Մեծ կ’անուանեն, և այն է յատուկ Ծիծեռնիկի դեղն, իսկ Դեղին կոճի յատկագոյն է Լ. Curcuma կոչուն, որ և մեր լեզուաւ ուրիշ անուններ այլ ունի. Վարս, Սպարակ, եւայլն, իսկ Մամիրանի՝ Ամիրտ. ուրիշ Ար. անուն մ’այլ զուգէ, զոր տեսնենք ի կարգին։

== 580. Դեղձ. ==

Ծանօթ ազնիւ պտուղ, որոյ ծառն այլ կոչուի Դեղձի կամ Դեղձենի. և Ար. բառով ալ Խաւխ կամ Խավխ կու լսուի Մշոյ կողմերը։ ՅԵւրոպա ի Պարսկաստանէ բերուած համարելով՝ Persica կոչուի, Փ. ծառն՝ Pêcher պտուղն Pêche, իսկ «Պարսիկն Շաֆթալու ասէ (ըստ Ամիրտ.) և ինքն երկու-երեք ցեղ լինի. լաւն այն է, որ ի կըտէն շուտ բաժնի… իր տերեւին ջուրն օգտէ քթին հոտուն, և որոյ ականջն ճճի կենայ՝ կու սպաննէ և հանէ զորդն… Լաւն այն է, որ չորացընեն և ապա ուտեն. և տասն հատ կեր և աւելի մի՛ ուտեր, (զի) շուտ բորբոսէ զմարմինն»։

Դեղձի օգուտն ու վնասը՝ այսպէս բացատրէ հին Բժկրն. «Ըղորկուտ և թանձր պլղամ ընծայէ. զստամոքն շոյտ խանկրէ և յանօթից կեր, և չորն ծանր է, քան զդալարն, և ով ուտէ, վերայ ջուր խմցո կամ անապակ գինի. զտերեւն ծեծէ և զջուրն հան ու խմցո, զամենայն ճիճի` թէ՛ տափակ, թէ՛ բոլոր, հանէ, և յականջն լից, նա զորդն սպանանէ»։

Վաստակոց գիրքն խնամով գրէ Դեղձի դարմանը և մեծ ու անբուրդ ընելու կերպը. «Զգիջային տեղ սիրէ (Դեղձենին), և սակաւ ջրել ուզէ… Եւ իւր կուտն այսպէս ցանուի, որ ի Դեղձէն սակաւ մի ի վերայ կըտին թողուս. և թէ ներքեւ Դեղձենւոյն և Խնձորենւոյն կարմիր Վարդենիք տնկեն, նա Դեղձն և Խնձորն կարմիր լինի… Որ զինքն ի Դամոնի կամ ի Նշենի պատրուսէ, նա խիստ աղէկ է, և մնացական լինի ծառն և անոյշ պտուղն, և փորձած է, որ երբ պտուղ ունենայ, նա ի կըտին տեղն Դամոն ընծայի, և ի դրուցէ Դեղձ: Եւ թէ ուզես, որ Դեղձն ի յիւր ծառն առանց կըտի լինի, դու ա՛ռ ի յամուր փայտէ և սրեա երիթ և ի բունն զարկ, որ զսրտուկն ճեղքէ և հանէ, և զերիթն ի տեղն թող, և հողով աղբախառն ծածկեա և թող. նա Դեղձն անկուտ լինի»։ — Թուի, թէ այս վնասին համար մեղադրուած է Դեղձն ի Սերկեւիլէ (ի ԺԶ Առակի Մխ. Գոշի), երբ ինքն զսա կու յանդիմանէր, թէ. «Դեղին ես տեսլեամբ և դժուարուտելի մարդկան, իսկ ես բարետեսիլ և դիւրաճաշակ, և նա ասէ. Կեղծաւոր ես ամենեւին և պատրիչ մարդկան, քաղցր երեւիս ի ճաշակել, և մտեալ յորովայն՝ բազում վնասս գործես, իսկ ես դեղին եմ, զի ցաւակցիմ հիւանդաց՝ ի տես երթալով և զհիւանդութիւն բառնալով, և ոչ որպէս դու հալածեալ ի հիւանդաց»:

Վերը յիշուեցաւ կուտէն բաժնուող լաւ Դեղձն, չբաժնուողն՝ ի մեր գաւառականաց՝ Լօզ կամ Լօդ կոչուի։

== 581. Դեղձնիկ. ==

Սիմ. Կամարկապցի գրէ. «Ֆութանաճ, որ է Դեղձնիկ, որ է Խարփուզ»: Լաւ եւս էր Դեղձնիկի տեղ Դաղձնիկ գրել, որ է Դաղձն, իսկ Ֆութանաճ՝ Ծոթրին է։

== 582. Դեղնախունկ. ==
– Տե՛ս Վարս: 

== 583. Դեղուկ Խոտ. ==

Ըստ բժշկարանի Ասարայ՝ «Խոտ մի կայ Դեղուկ ասեն, որ Ֆրանգք Դիթամ կ’ասեն», ուրեմն է Լ. Dictamus, Փ. Dictame, nր կոչուի առ մեզ և Ողկուզակ և Խանթեփար: Բժշկարան մ’այլ այս խոտը կ’անուանէ Թ. Մանղըր օթու:

== 584. Դեղու-տակ. ==

Բժշկարան մի գրէ. «Դեղուտակի կեղեւ, որ է Ղաւֆէթ». մեր լեզուով ուրիշ համանիշ անուններ ալ ունի. տե՛ս Երեսնակ։

== Դերեփուկ.  ==
Տե՛ս Տերեփուկ։

== 585. Դեւի Մուշկ. Դիւամուշկ. ==

Այսպէս կոչուած է տեղ մի Աղաւնարօտը. տե՛ս զայս։ Բժշկարան մ’այլ սրտի ցաւի դեղ գրէ թրիաքը Դիւամակի հետ խառնած։

== 586. Դեւու Եղունգ. ==

Արաբերէն ալ Սաթար ըլ-տիւ, այսչափ միայն յիշուի ի հաւաքման բառից։

== 587. Դեւու Ձար. ==

Ձարխոտն է, որ այլեւայլ անուններ ալ ունի։

== 588–9. Դժնիկ. ==

Անուանն համեմատ դժնդակ փշոտ թուփ, Լ. Rhamnus. Փ. Nerprun. Ար. Աւսաճ, որ ըստ Ամիրտ. «յՈւլէխին (Մասրենի) ցեղերուն է, ծառ-մն է, որ փուշ ունի, և լաւն այն է, որ կանանչ լինի, և հոտն զէտ Խնծորի հոտ լինի… և թէ ուտես (իր պտուղներէն, որ մանր ու սեւ են), ազգի-ազգի ջերմերուն զչարութիւնն խափանէ… Մումի զիլիեան ալ ասեն, և ինքն անվար վայրի տեղեր լինի. աղէկն անմարդաբնակ տեղեր լինի… Եւ թէ զինքն ծեծեն և զջուրն առնուն եօթն օր, յամէն օր աչքն կաթեցընեն, զըսպիտակն յաչիցն տանի», եւայլն: — Դժնիկ ծառին նմանութիւնն ուրիշ փշոտ, բայց պտղատու ծառի մի հետ՝ կու յայտնէ (ԺԸ) առակն Մխ. Գոշի. «Յանմտից ոք եհար զ Յունապի՝ կարծելով զնա Դժնիկ, որոյ զայրացեալ ասաց. Ո՜յ անագորոյն, զտունկ՝ ի պտղոյ արժան է ճանաչել, և ոչ ի տեսակէ»: Այսպիսի առակ մ’այլ հազարաւոր տարիներով առաջ Եբրայեցւոց նահապետաց մէկն ըսած էր, անզգամ իշխանները նմանցընելով Դժնըկի, որք պաշտպանել խոստանան հպատակները, յետոյ իբրեւ բռնկած Դժնիկ կ’այրեն մրկեն զանոնք (Դատաւ. Թ. 13): Երբեմն իբրեւ հոմանիշ կամ աւելի բացատրիչ կ’ըսուի

Դժնիկ Փուշ կամ Դժնոց Փուշ. Որոյ համար Նարեկացւոյ (ԿԹ) աղօթից մեկնիչն գրէ. «Դժնիկ փշոյն ծայրն կեռ է»։ — Դժնըկի այլեւայլ տեսակներէն յիշուին R. Pallasii ի Բաբերդ, Թ–Հ. Ատրպատական. — R. Petiolaris ի Թ. Հ. Պոկլան, Կեսարիա. — R. Microcarpa, ի Ծանախ, Թ. Հ — R. Cathartica ի Հր. Կովկաս. — R. Pontica, ի Ճիմիլ լ.

== Դիգան. ==
Տե՛ս Դեգան. 

== 590. Դիր. ==

Սպիտակ և մեծ հատիկներով Ցորեն։ — Բառհաւաք մի նշանակած է և Դիրք, որ տարբեր և անծանօթ այս գուշակուի։

== 591. *Դիֆլա. ==

Արաբերէն ի յունէն առնուած, որ թերեւս հին Բժշկարանին աւելի հայակերպ Տլփա կոչածն է։ Ըստ Ամիրտ. «Ինքն երկու ցեղ է. մէկն լեռան և մէկն ջրեզերի լինի. և լաւն այն է, որ կանաչ լինի և թաժա։ Տաք և չոր է և հոլող է… Թէ զտերեւն քացխով եփես և զջուրն ի տունն ցանես, զոջիլն և զլուն սպանանէ… Ասած է, թէ այս խոտիս՝ Սամմ ըլ-հիմար (Իշու թոյն կամ դեղ) կ’ասեն, և Պ. Խար զահրա կ’ասեն. և լաւն կանանչն է, և տերեւն խիստ լեղի, և ծաղիկն կարմիր վարդ կու նմանի. և պտուղն պինտ լինի»: — Թէ և խոտ կ’անուանէ Ամիրտոլվաթ, բայց Դիֆլան ծառ է, Լ. Nerium. Փ. Oléandre կամ Laurier-rose. հոտաւէտ տեսակն այլ Ol. Odorant. Թ. Զըգըմ. — Տերեւոց և ծաղկին նմանութիւնները մէկ տեղ առնելով՝ նոր գրիչք մեր Դափնեվարդ կամ Վարդաuարդ անուաներ էին, այլ լաւագոյն և սեփական հայերէն անունն է Ճփնի. տե՛ս զայս:

== 592. Դկուղ. ==

Ոսպան և Սիսռան հետ կու յիշուի Լուսաւորչի Վարդապետութեան մէջ՝ իր պատմըչէն (Ագաթանգելոս). յայտ է, որ անոնց նման ընդեղէն մ’է, գուցէ Լովիաս, որ մեր առջի դարերու գրականութեան մէջ չի յիշուիր, և կամ մանաւանդ անոր փոքր ազգակիցն, որ ռամկաբար Սեւ պորտիկ կոչուի կամ Պոլոճիկ, Թ. Պէօյրիւճէ. Լ. Dolichos melanophthalmus, Փ. Dolic կամ Dolique á œil noir. Իտ. Fagiuolo ad occhio կամ occhiato. ամենն ալ հատին մէջտեղի կամ փորին վրայի նիշը աչքի նմանցընելով, ինչպէս՝ մերոնք պորտի. անոնց տուած անունն յունարէնէ առնուած է Δολιχός, որ երկայնաձեւ նշանակէ, բուսոյ ցողունն շատ երկըննալուն համար։

== 593. Դմակ թութ. ==

Տեսակ մի սպիտակ և մեծ Թութ պտուղն է։

== 594. Դմակուկ. ==

Փոքր բոյս մի, քիչ երկայն տափակ կոթով զոյգ տերեւօք, որոց միջէն աւելի երկայն-բարակ որձայ բարձրանայ, ի ծայրն երեք (գուցէ և աւելի) բաժակաձեւ թանձր կապոյտ ծաղկըներ կ’ըլլան։

== 595. Դոկո? ==

«Մշկի ծաղիկ, որ է Սօդ»: Այսպէս գրուի ի բառս Գալիենոսի: Կամարկապցին Դստկոյ կարդայ:

== 596. Դոճ. Դոչ. ==

Այն ծառն է, որոյ վրայ ճճիներու ներգործութեամբ կու գոյանայ Լայքա, Lacca ըստ Եւրոպացւոց, Լաք, Լուք կամ Լէօք. Թ. և Ար. Ամիրտ. կ’ըսէ. «Լուք, որ է Դոճին խէժն. լաւն այն է, որ կարմիր և յստակ լինի… Պտ. ասէ, թէ ինքն խէժ է, որ ի ծովուն դիհէն կու գայ. և ասեր է գրոցս շինողն, թէ Պ. Ըռանկի լաք կ’ասեն, և Ըռանկի լաքա այլ կ’ասեն, և իրմէն գուն շինեն, որ կանայքն զերեսնին կու ներկեն, և այն, որ թանձրն է, ի յատակն կ’իջնու, այնոր Տօշ կ’ասեն. և Լուքն պիտի որ լուացած լինի». լուանալուն կերպն այլ գրէ երկար՝ ըստ Իպն Ճէզզարայ&lt;ref&gt;Ափրիկեցի բազմահմուտ բժիշկ մ’է Ժ դարու, ի Խէյրուան. շատ բշժկական գրքերէ զատ՝ Մաւրիտանիոյ տիրող Մահտի տոհմին պատմութիւնն այլ գրած է:&lt;/ref&gt;, յորմէ առեր է Պէյթար։ Հիներն կարծէին, որ ի Հնդկաց կու գայ այս նիւթս, հիմայ ստուգուած է այլեւայլ ծառոց և, մանաւանդ, Թզենեաց ցեղին վրայ գոյանալն՝ Որդան կարմրոյ նման որդերէ։ Նշանաւոր և քննելու արժանի է Դոճ բառին կամ ծառին բուն նշանակութիւնը, որ նոյն թուի և Դոչ, զոր Բժշկարան մի զուգանիշ դնէ Մուկլի. տե՛ս զայս։

== 597. Դոշտ կամ Թէօշտ. ==

Ուտելի բանջարեղէն մ’է. Թ. Թամարա կոչուած, թերեւս Պոնտոսի կողմերու յատուկ, ուսկից որ ծանուցուած է մեզ։

== 598. Դուալուկ. ==

Այս ալ երկայնաձեւ բանջերեղէն մ’է. տեսակն անծանօթ ինձ. այսոր անուան նման է և հինն:

== 599. Դուաղակ. ==

Խորենացւոյ Աշխարհագրութեան մէջ յիշուած, հնդկային բուսոց կարգում։

== 600. Դուդմակ. ==

Տեսակ մի է Սեխի՝ կակուղ և անոյշ։

== 600. Դուդմակ. ==

Տեսակ մի է Սեխի՝ կակուղ և անոյշ։

== 601. Դուկու. ==

Վայրի Ստեպղին է՝ ըստ բառագրոց Ամիրտոլվաթայ. անունն նման վերոյգրեալ Դոկոյ, բայց տարբեր, քան ծանուցուած։

== 602. Դուն. Դունոյ հատիկ. ==

Ոմանք կարծեր են Լուբիա, բայց բժշկական բուսոց բառակարգն գրէ իբր հոմանիշ Կիպեռիսի։ Ամիրտոլվաթ յիշէ Սաւտ կամ Սաուտ բառով, «որ է Կիպեռիսն, որ է Թ. բառով Թօփալախն. ինքն խոտի տակ է և անուշահոտ է, և լաւն այն է, որ Քոֆի լինի և Հնտի և Մսրի լինի և Պարսի. և ի Հոռոմոց երկիրն այլ կու լինի… զմոռացկոտութիւնն կու տանի, և զքթին հոտն աղէկ կու առնէ և զբերնին այլ, և զպուխուրն կու կտրէ, և՛ զգինուն, և՛ զՍոխին, և՛ զՍխտորին հոտն կու տանի, և զլեզուին թուլութիւնն կու տանի… Ցեղ մի այլ կայ, որ զէտ Զանճապիլ է, յերկան է, և մէջ տեղն բարակ է, որ Հոռոմն Մակրու Կիպեռիս ասէ»։ — Լ. Cyperus rotundus. Փ. Souchet odorant. — Մէկ տեսակն ուտելի կ’ըսուի C. Esculentus, Փ. S. Comestible Ար. կոչուի Հապ ըլ-զէլէմ, որ ըստ Ամիրտ. «Ինքն տափակ հատիկներ» է և եղլի է, և ի վերայ զէտ գիր կայ. և ինքն ի Շամախու երկիրն շատ կու լինի. լաւ այն է, որ նոր կու լինի». և դեղի համար գործածուի:

== 603. Դռինճ. ==

Բժշկարան մի ի նուսխայ դեղոց պատուիրէ խառնել չորս տրամ այս նիւթէս, որ Թուրինջէն տարբեր կ’երեւի։

== 604. Դրամանի? ==

Սերմն Santonicum լեղուահամ բուսոյ՝ ըստ Պ. Քալանթարեան:

== Դրունաջ կամ Դարունաջ. ==

— Տե՛ս Խօսակ։

== 605-6. Դալ և Դոլխոտ: ==

Իբրև իրարմէ տարբեր բոյս գրէ բառհաւաք մի. առաջինն՝ եթէ չէ Տոլ Դդումն, զոր տես ի կարգին, երկրորդին պէս անծանօթ է ինձ:</text>
      <sha1>lcqecs95c7841rb7wuk3sq59jcmqcyt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397256</id>
      <parentid>397251</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47692" sha1="llanb59ykcjiatu3mjup6a2l6cie1ys" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Գ|Գ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ե|Ե]]}}

== 541. Դադէ? ==

Բժշկարան բառագրոց մէջ գրուի. «Սոխ է, որ ընդ որմն ի վեր երթայ, և սպիտակ ծաղիկ ունի»: — Այսպիսի պատէ վեր քալող Սոխի յարմարագոյն անուն համարի Ստ. Ռոշքեան՝ Սոխորմն, և յարմար լատին անունն ալ գրէ, զատ յայլոց, Parietaria, Փ. Pariétaire, որ որմնային թարգմանուի։ Այս բոյս է արաբերէնէ թարգմանուած Ապիկու Խոտն, զոր յիշած եմք (թիւ 140)։ — Մեր Հարց Բառագրոց մէջ կոչուած է և Փիթրախ։ — Այս խոտիս մէկ տեսակն Հրէական կ’ըսուի, P. Judaica և գտուի նաեւ ի Մարաշ, Այնթապ, Ուռկա. — P. Lusitanica կոչուածն այլ ի Հ. և Հր. Կովկաս, ի Սնճար լ:

== 542. Դաժանման? ==

Դամասկացի Սալորն այսպէս կոչուած է, բայց կոչողն ինձ անյայտ:

== 543. Դալ. ==

Բանջերեղէն է, շուտ աճեցող և մարդաչափ բարձրացող, մատնաչափ հաստ, թարմ եղած ատեն՝ խաշելով կ’ուտուի:

== 544. Դակիկ. ==
— Տե՛ս Մանիքեղ։

== 545. Դաղձ կամ Դաղձն. ==

Ծանօթ բոյս Անանուխի ցեղակից, կամ անոր վայրենին, Լ. Mentha sylvestris. Փ. Mentho sauvage. Ամիրտ. գրէ. «Դաղձ, որ Արաբն Ֆութանաճ, և Պարսիկն Պուտինա? ասէ. Վայրի լինի և ածվոց լինի. և լաւն այն է, որ տերեւն նօսր լինի։… Ասէ գրոցս շինողն, թէ այս երեք ցեղ է. մէկն ի լեառն կու բուսնի և վայրի տեղրանքն, և մէկն ի ջրեզերք կու բուսնի. և այլ ասեր է գրոցս շինողն, թէ այն, որ լեռան է, երկու ցեղ կու լինի. մէկ ցեղին Հաշա, կ’ասեն… և մէկ ցեղ-մն այլ Ֆուֆուլմուն? կ’ասեն… Եւ ան, որ վայրի է՝ այն այլ երկու ցեղ է. և մէկ ցեղն այլ Վայրի Դաղձն է, և այն ստուգ Դաղձն է. և այն, որ Ջրին է՝ մէկ ցեղէն աւելի չի լինիր. և այն, որ Լեռանն է, աղէկն այն է, որ հոտն անուշ լինի, և դալար և կանաչ լինի, և տերեւն փոքր լինի»։

Ֆուտէնէճ անունն, զոր իբր հայացուցեալ Փօտինէճ գրէ հին Բժշկարանն, յատկապէս Վայրի կամ լեռան Դաղձին կու տան մեր և օտար գրիչք. յիշեալ հին Բժշկարանն գրէ պէսպէս անուամբք. «Լեռնցի Ֆօտինէճ, Լերին Դաղձն, Փօտինէճ, որ է Խոռն, և ինքն Վայրի Դաղձն է»: Վաստակոց Գիրքն այլ (ՃԴ) Ֆօտանջ ն, որ է Լեռան Դաղձն։ Ասար կ’անուանէ Սարի Դաղձ՝ — Ֆութանաճ: Ուրիշ օտար բառով Ֆլուսքան կոչուի Վայրի Դաղձն, իսկ ըստ Լ. Pulegium Փ. Pouliot: Վայրի Դաղձից այլ և այլ տեսակք, այլեւայլ անուն կամ մականուն ունեն, ինչպէս.

== 546. Առուի Դաղձն. ==

Յիշուած ի Մխիթարայ Հերացւոյ ի դեղորայս պալղամի. Էլ ֆուդէնէճ էլ–նահրի Արաբաց, նոյն պիտի ըլլայ և Ջրեզրի կամ Ջրի Դաղձն։

Բժշկական բառակարգ մի խանգարելով՝ գրէ. «Մնդիտայ Էպռէհն? (Mentha?), որ է Ջրի Դաղձն, որ արաբերէն Ֆութէնէճ ասէ»: Բուսաբանք Վայրի Դաղձին մի տեսակը՝ M. Sylvestris Glabrata (լերկ) յիշեն ի Մուշ:

== 547. Անջրդի Դաղձն. ==

Որ յատկապէս Խոռիճ կոչուի ի Բժշկական բառս:

== 548. Կարմիր Ջրի Դաղձ. ==

Լ. Mentha aquatica կամ Mentha Rubra. Փ. Menthe Rouge կամ Rougeâtre, որ և M. Aquatique: Ճանչցուած է այս ի Փ. Ասիա, ի Հս. և Հր. Կովկաս:

== 549. Էգադաղձ. ==

Այսինքն՝ այգեաց կամ ածուոց Դաղձ. Լ. Mentha Arvensis. Փ. M. des Champs կամ Pouliot–Thym: Այս այլ յիշուած է ի Կովկաս։

Գուցէ Դաղձին այսչափ և աւելի զանազան տեսակք ըլլան, բայց այս անուններն ամենն ալ զանազան չեմք կըրնար ըսել, որովհետեւ մի և նոյն գրոց մէջ գրուած չեն, այլ զանազան գրիչք զնոյն տեսակը՝ տարբեր, բայց նման մականուամբ գրած են, որով շփոթութիւն կ’ըլլայ, ինչպէս եւրոպացի գիտունք այլ խոստովանին իրենց թարգմանածին համար։ — Հին Բժշկր. մեր իբրեւ ազգակից մէկ տեղ գրէ զԱննուխ և զԴաղձն. «Մէկ բնութիւն են, տաք են յԲ տրճ., այլ յԱննուխն քիչ գիճութիւն կայ. զստամոքս տաքցընէ և ուժովցընէ. զկերակուրն հալէ, զործկալն ի պլղամէ՝ դադրէ»:

== 550. *Դամասխ. ==

Դամասկեան սև սալորն է, մանաւանդ անոր չիրն:

== 550. *Դամասխ. ==

Դամասկեան սև սալորն է, մանաւանդ անոր չիրն:

== 551. Դամոն. Դամոյն. Դամոնի. ==

Ծառ և պտուղ Սալորի կամ տեսակ մի. հիմայ հասարակօրէն մեր լեզուի մէջ այս ետքի բառ նշանակէ Լ. Prunus, Փ. Prune կոչուած աշխարհածանօթ և բազմատեսակ պտուղը. գրոց և Բժշկարանաց մէջ շատ հեղ անզանազան հոմանիշ գործածուին Դամոն և Սալոր, զոր օրինակ կ’ըսէ մէկն. «Դամոն, որ է Սալոր ն, որ է Աճաս ն». նոյնն ուրիշ տեղ գրէ. «Դամոն՝ Ալուչա (թիւ 24), Ինջաս. ինքն շատ ազգ է… զաղէկն կու չորցընեն, որ է Ալուիսիա և Ալու բխարա»: — Վաստակոց Գիրքն չի յիշեր Սալոր կամ Շլոր, այլ միայն Դամոն կամ Դամոնի (գլ. ՄԺԸ, ՄԸ). և ասոր պահելու կերպն այլ սովրեցընէ. «Ա՛ռ զԴամոնն և դի՛ր ի կարաս, և յիստակած քաղցր գինի լից ի վերայ. և երբ սնկիս (պէտք ունենաս), կե՛ր, անո՛ւշ լինի։ Այլ ազգ. Քաղեա զաղուոր հասած Դամոնն ձեռօքդ, որ չհարու, և լի՛ց ի նոր կաւէ աման, և զբերանն ծեփես և պահես, շատ դիմանայ։ — (Դարձեալ) Ա՛ռ զխակ Դամոնն, կիսաեփ արա, և չորացո ի փուռն»:

Բայց Դամոնի և Սալորի զանազանութիւնն աւելի հին ատեն՝ յայտնէ Մխ. Գոշի առակն (ԺԵ). «Ի միասին Սալոր և Դամոն և Ծիրան ամբաստանեցան, թէ ընդէր զատամունս հարուն», եւայլն։ Ո՞ր արդեօք տեսակն էր Դամոն կոչուածն իր ազգակցաց մէջ: — Նոյն Վաստակոց գրոց նորագոյն օրինակ մի գրէ, թէ այն է. «զոր այլազգիքն Պարտաղ էրիգի ասեն». թէ և ոմանք Ամասիոյ սալորը կարծեն։ — Հին Բժշկարանաց մէջ ի կարգի դեղոց յիշուի չոր Դամոնն՝ Դամոնաչիր կոչմամբ. ջուրն կամ օշարակն այլ Դամոնաջուր: — Դամոնի այլեւայլ ազգակցաց վրայ յիշելիքը թողումք ի բառն Սալոր: — Մեր հին Բժշկարանն գրէ վասն Դամոնի, թէ. «Լաւ կերակրէ և գիճացընէ զստամոք, և իր լուծումն զՍաֆրա հանէ. Սեւ ն լաւ է, քան զ Սպիտակ ն, և մեծն լաւ է, քան զմանր. և յանօթից լաւ է ուտել, եւս մանաւանդ թէ տաքութիւն ուննայ… թէ հովաբնութիւն մարդոյ տաս, ի վերայ մեղրջուր խմցո, որ տանի ի ստամոքէն զգիճութիւն»:

== Դանբուլ. ==
Տե՛ս Թամբուլ: 

== 552. Դանդուռ. ==

Անմեռուկ է՝ ըստ Սիմէոնի Կամարկապեցոյ։

== Դանդռնակ. ==
Տե՛ս Թանթռնիկ։ 

== 553. Դանիկ. ==

Նուիճն է՝ ըստ վերոյիշեալ Կամարկապեցւոյն:

== 554. Դառնիճ. Դառինչ. ==

Մանր վայրի Խնձոր է թթուահամ, զոր չորցընելով Լիմոնի տեղ գործածեն ի Հայս. Լ. Pomus acerb. Փ. Pomme à Cidre. — Ըստ ոմանց Դառնիճ նշանակէ և Եղրդակ կամ Վայրի Հազար: Կամարկապցին գրէ, Թ. «Աճի օթ. ինքն է խոտ լեղի, դառն. Քասնի Եղէգն, Դառն Բանջար»։

== 555. Դառնուշ. ==

Այսպէս գրուած է երկու անգամ բաւական ուղղագիր Բժշկարանի մի մէջ, որ և կ’ըսէ. «Բազդ՝ Դառնուշն է». ուրիշ տեղ՝ գլխոյ և մօրուքի թեփուկի դեղ գրէ. «Առ զԴառնուշն, ծեծէ և ջրով յարո՛յ և օ՛ծ. և յերբ ցամքի՝ այլ ած, և Ճակնդեղի ջրով»: Հաւանօրէն է Դառն Նուշ (լեղի), դիւրաւ արտասանելու համար մէկ ն գիրը թողած: Կամարկապցին յայտնի գրէ, թէ և ուրիշ գրի մի սխալով. «Բազգ, Ա. Անճիլօզ. Թ. Աճի պատէմ. Պ. Անդիլօն. ինքն ծառի պտուղ է, Լեղի Նուշ կ’ըսեն»:

== 556. Դառնջիկ կամ Դառնճիկ. ==

Գուցէ ուրիշ կերպով պէտք էր գրել, որովհետեւ այս բառս՝ եւրոպական գրով գտած եմ՝ Tarandschick, և վկայուած հայերէն ըլլալ: Բաղադրեալ (Composée) բուսոց կարգէն, Լ. Phæopappus salignus կոչուած տեսակն է՝ ըստ Բուասիէի, Chartolepis՝ ըստ Լիննէոսի, զոր Կարլ. Քոխ բուսաբան բժիշկն տեսած և նշանակած է ի Վարդոյ և ի Պոկլան՝ Տարօնոյ կողմերում, ուրիշ մ’այլ յԱլպիստան՝ սահմանակից Կիլիկիոյ, քանի մի ոտնաչափ բարձր, նեղտերեւի բոյս մի. Թ. և Պ. Ամպէրպույ կոչուած ծաղկին նման: Մէկ տեսակն այլ, զոր Կիլիկիոյ բարձր Պրիտ լերան վրայ տեսաւ Քոչի, իր անուամբ կոչուի Phæopappus Kotschy: Դարձեալ տարբեր տեսակ մի Phæpappus leuzeoides՝ Պուհսէ գերմանացի յիշէ Նախճաւանի կողմերում, ինչպէս նաև յԱտրպատական. ասոնց սահմանակից Պարսկահայոց Հեր (Խոյ) գաւառի մէջ այլ յիշուի Ph. Carthamoides, Ասփուրի նման։

Անուանց մերձաւորութիւնն կըրնար կարծեցընել, թէ օտար ակընջի լսածն Դառանջիկ՝ կըրնայ ըլլալ Թաւրինջակ ն, բայց սա տարբեր ցեղէ բոյս է, ինչպէս պիտի տեսնուի ի կարգին:

== 557. *Դառնքուշտ. ==

Հին Բժշկարանն հոմանիշ գրէ. «Դառնաքուշտ՝ Կօստի տակ», ուրիշներն գրեն Ղուստ կամ Խուստ կամ Քուստ։ Տե՛ս Կոստ և Կապարասի։

== 558. Դավարա. ==

Հոյնի կամ Զողալենւոյ (տե՛ս զասոնք) ազգակից կամ նոյնանիշ կ’երեւի՝ ըստ բնագրի Ս. Բարսղի Վեցօրէից, ուր կ’ըսուի դառնահամ պտղոց կամ պտղանմանեաց համար. «Կաղնեաց և Դավարայից պտուղ՝ ճաշակս գղտորահամս ունին», մեկնիչն կ’ըսէ. «Դավարայից պտուղ՝ Դարիսենի ծառն է». այս ծառս՝ պէտք է ոչ սովորաբար Դարիճենիկ կոչուած Դարիսենին իմանալ, այլ վերոյգրեալ Զողալենին կամ Դափնին, ինչպէս վկայէ և մեր Ամասիացին:

== 559. *Դարապղպեղ. ==

Տարի ֆիւլ ֆիւլ Ար. «Որ է Յերկան պղպեղն՝ ըստ Ամիրտ. (Piper longum, Փ. Poivre long.): Ոմանք ասել են, թէ Տարֆլուլի ծառն զատ է, ստուգ.՝ լաւն այն է, որ հաստ լինի. և իր համն ի Պղպեղ կու նմանի. և թէ զինքն ի յայծուն լերդին մէջն եփեն և զջուրն ի յաչքն կաթեցընել պիտի, զհաւկուրութիւնն տանի»:

== 560. Դարբուսիկ. ==

Յարմար անուն, բայց տեսակն անծանօթ։ Նշանակած է բառհաւաք մի։

== 561. Դարիճենիկ. Դարիսեն. ==

Երկու անուններն այլ իբրև hոմանիշ գրէ hին Բժշկարանն: Յայտնի է, որ ռամկօրէն կամ Թ. Տարչին կոչուածն է, որ նշանակէ ծառ կամ փայտ Չինաց, այն երկրէն բերուելուն համար. ինչպէս վկայէ և Բժշկարան մի. «Դարեսենեկ, Տարչինի. ինքն փայտի կեղեւ է կարմիր, քաղցր և անուշահոտ»: Ամիրտոլվաթ այլ. «Տարչինի. յայտնի է, որ է Տարսինի, և ինքն հինգ ցեղ կու լինի, և լաւն այն է, որ հոտն ուժով լինի և անուշահամ լինի, և զլեզուն այրէ, և ի տաք ջըրին մէջն չտրորի»։ Ուրիշ Բժշկարան մի. «Դարիսին, Ա. Տարսինի կամ Խռֆէ, թանձրն՝ Խռֆէ, նօսրն՝ Տարսինի. Լատ. Սանամօմում». Cinamomum. Փ. Cinamome, յորմէ, և Հ. Կինամոմոն կամ Կինամոն։ Այս բառով յաճախ կու յիշեն Ս. Գիրք այս անուշահոտ կեղեւը, որ, ինչպէս յայտ է, ամէն տեղ և ամէն ժողովրդոց, փափկութեան նիւթ մ’եղած է թէ՛ հագուստի, թէ՛ ճաշակի համար: Մեր ազգային հեղինակք անուամբ զանազանեն իրենց երկրի տարբեր բոյս մ’այլ զարմանալի զօրութեամբ, զոր յիշենք նոյն բառին կարգաւ։ Իսկ այս տեղ կրկնեմք Դավարայի անուան տակ նշանակուածը՝ բացատրելով, թէ.

== 562. Դարիսենի. ==

Նշանակէ և ծանօթ Դափնի ծառը, ինչպէս գրէ Ամիրտ. ի բառագիրսն. «Դարսենեկ, որ է հայերէն բառ, որ ասեն Տաֆնի, և արաբն Ղար ասէ»։ — Դարձեալ Դարսենեկն կամ Դարսինեկ ուրիշ ծառ մի նշանակէ՝ ըստ Բժշկարանի, որ և յատուկ անուամբ կոչի Ճփնի. տե՛ս զայս:

== 563. Դարինաճ. Դարինիճ. ==
– Տե՛ս Խօսակ։ 

== 564. *Դարիսվար• Դալիվար կամ Տալիսֆար. ==

«Ինքն Հնդի Զայթունին տերեւն է, ըստ Ամիրտ. լաւն այն է, որ ի դեղ չայնէ մուհթատիլ. և չոր է և կապող է. և զակռային զմիսն կու ամրացընէ, և արուն թքնելուն կտրելուն դեղերուն է: Ասէ Պտ., թէ Հելլենացիքն Տարքիսա կ’ասեն, և այլ ասացած է, թէ Պասպասն է, և այլ ոմանք ասացել են, թէ Լիսան ըլ-ասֆուր ն է. և ասացել են, թէ Յարախ ն (Areca) է Հնդի ծառին, և ոմանք ասեն, թէ Բուրդին ծառ ն է, և այսոնք չէ ստուգ. և Ճամուսին ասացել է, թէ Հնդի Զէյթունին տերեւն է։ Եւ գրոցս շինողն՝ զՄինհաճին խօսքն է ընդունել, որ ասացել են, թէ Հնդի Զէյթունին տակին կեղեւն է. և ամենայն խօսք, որ կու ասեն, չէ ստոյգ. և այս կեղեւ, քան զՏարչինին կեղեւն թանձր է և ամուր է, և ի սեւութիւն կու քշտէ. և համն խիստ տտիպ է, որպէս Գղթորի համ, և քիչ մի անուշ հոտ ունի»: — Բժշկարան մի Ար. և Լ. անունները յիշէ. «Դալըսֆէր. Լադ. Մայսիս», որ է Macis. Փ. Macer. — Ամիրտոլվաթայ ըսածներն իբրեւ ստոյգ և անստոյգ՝ են ըստ Պէյթարայ, բայց ինչուան հիմայ գիտնականք անտարակոյս չեն այս Յոյն (հեղինակաց) յիշած բուսոյ կամ ծառի կամ հիւթոյ ինչ ըլլալուն, և ուր տեղ գտուելուն ոմանք ըսած են, թէ Հնդկաց Բրահմանաց Մակր կոչած ծառն է, զոր քրիստոնեայք կոչեն Սուրբ Թովմայի ծառ։ Բայց ծառը ցուցընող չկայ, թերեւս նոյն իսկ Նարճիլ կամ Հնդկային Ընգուզին է, որ է Լ. Մասիս կոչուածն:

== 565. *Դարշիշան. Դարշիշիան. Տարշիշան. ==

Այս այլ վերիններուն նման օտար երկրի և տարակուսի տակ ընկած բոյս մի է, հասարակօրէն ընդունուած իբր. Լ. Aspalathus. Փ. Aspalathe. Ասպալատս գրուած հայերէն։ Մեր Բժշկարանաց մէկն համառօտ կ’ըսէ. «Ինքն փայտ է ամուր, և տերեւն նման է Փիճոյ տերեւին, և այլ երկայն է, տակն կարմիր է»։ Կ’աւելցընէ ուրիշ մի, թէ. «Ի յՌատօլիս (Հռոդոս) և ի Պարսիկ լինի»: Իսկ Ամիրտ. «Ասէ Սինայի որդին, թէ ինքն փշով միրգ է, և դեղին ծաղիկ ունի. և իր փայտն ի Սանդալ կու նմանի, և ինքն մէկ ցեղ է. լաւն այն է, որ պինդ լինի և հոտն անուշ։ Ասէ Իպն., թէ՝ ինքն ծառ-մն է, որ մէկ կանգուն բարձրութիւն ունի և բարակ ճիւղեր, և ի ճըղերուն ի ծարերն պինտ զէտ փուշ ճղեր ունի, ի վերայ գաղտուկ պահած տերեւնի ունի մէկմէկէ հեռու. և դեղին ծաղիկ ունի, անուշահոտ է, և տակն սեւ կու լինի։ Եւ Թ. այս ծառիս Շիմշակ աղաճի ասէ: Եւ թէ ասոր ի ծառն խունկ ծխես և քիչ մի ապրշում փաթտես, և լուսնին ԺԴ գիշերն բարձիտ ի ներքեւ դնես, զինչ որ խնդրուած ունիս, գիշերն ի յերազդ տեսնուս&lt;ref&gt;Այս Սնոտի հաւատաբանութիւնը՝ Պէյթար կ’իմացընէ, որ Վահշիահ է աւանդողն:&lt;/ref&gt;: Ասէ Պտ.՝ իրեն Զանդուլ կ’ասեն պարսկերէն. և Պարպարի լեզուաւ Աւզուտի&lt;ref&gt;Պէյթարի թարգմանողն կու կարդայ արուզի, և տարակուսելով կարծէ ուղղել Ազէզու, որ ըստ Քապայիլ Արաբաց նշանակ է փշոտ թուփ մի, Փ. Senet (Օրոճ): Տե՛ս թ. 8:&lt;/ref&gt;կ’ասեն. և այլ բառով է Զիլափուշ։ Եւ ասեր են, թէ ինքն ծառ-մն է թանձր և փուշ ունի. և յիր կեղեւն սրութիւն կայ և այրողութիւն կայ, և ի փայտն՝ տտպութիւն։ Եւ ոմանք ասեն, թէ Սմպուլի Հինդկին տակն է, և ոմանք ասեն, թէ Հոռոմցի Սմպուլին փայտն է. և չէ ստուգ, և այն, որ ստուգ է, այն է, որ իր կեղեւն զէտ Ղրֆա (Դարիճենիկ) լինի կերպովն, և շատ երկան լինի և թանձր. և գունն կարմիր՝ որպէս արունի գունով. և լաւն այն է, որ ծանր լինի և կարմիր. և թէ կեղեւես, արունի գուն լինի, և անուշահոտ, և համն քիչ մի լեղի։ Եւ ցեղ-մն այլ Տարշիշան կայ, որ կոկ կու լինի և սպիտակգուն, և հոտ չունի բնաւ»: — Գալիենոսի կամ Բժշկական բառից հաւաքման մի մէջ գրուի. «Դարիշնիշան՝ Ասկալոյոս». թուի Ասպալթոսի հետ շփոթելով. Ասկալոնիա նշանակէ Ասկալոնի Սխտոր, իսկ Ասկալէ, Ascales, է տեսակ մի վայրի Կանգառի կամ Ակքանի, Carduus nutans. Փ. Chardon penché. Նոյն Գալիենու բառակարգին մէջ գրուած կայ և «Դարաշխեն և Խոնմիաւշան (Խունի սիյավիւշան) Աղբերաց արիւն»: Բայց թուի, թէ Դարշիշանէ տարբեր բոյս կամ նիւթ ըլլայ։

— Տե՛ս Ճամբակ։

== 566. *Դարունէճ. Տարունաճ. Դրունաճ. ==

Յորմէ և Լ. Doronicum. Փ. Doronic. Թ. Չիմէն օթու՝ ըստ Ասարայ։ «Ինքն տակ է՝ ըստ Ամիրտ. զէտ Կարիճի ագի, բայց հետ Շաղախուլին բուսնի. աղէկն ի յԵրախու (Իրագ) գայ. տաք և չոր է Գ տարաճա», եւայլն: Կարիճի նմանութիւնն այլ բացատրէ Լ. Dor. Scorpoides. այսպէս այլ կ’անուանեն, կ’ըսէ Պէյթար՝ յԱսորիս, Ագայիրէպա, ուր գտուի ի Լիբանան և ի Քըֆր Սոլուան, և Պերութի լերանց վրայ. տերեւներն Բոքի տերեւոց նման գետնի վրայ կու տարածուին, որոց միջէն երկու կանգնաչափ կամ աւելի կու բարձրանայ որձայն, միայն չորս-հինգ նեղ ու երկայն տերեւներով, ծայրն ալ դեղին խորունկ ծաղիկ մ’ունի, արմատն կարճի նմանի, և ամէն տարի կու բուսնի, կարիճներն այլ կու շատնան երկու կամ իրեք հատ։ — Մեծ տեսակն D. Maximum գտուի ի Թէքտաղ լ. Կարնոյ և ի Պինկէօլ. — Երկայնատերեւն՝ D. Macrophyllum, ի Ճիմիլ լ. — Կովկասեանն՝ ի Պոնտոս և յամեն կողմ Կովկասու. նոյնպէս և D. Oblongifolium.

== 567. Դափնի. ==

Ծանօթ անուն ծառի յունականէն առնուած, մեր լեզուի աւելի յատուկ կ’երեւի Կասլա, և այսօր կարգին թողումք բացատրել։

== 568. Դգալուկ. ==

Այս բառիս նշանակութեամբ ուրիշ լեզուաց մէջ այլ կան բոյսք, բայց սա ո՞րն է, ինձ չէ յայտ:

== 569. Դդմախոտ. ==

Յիշած է բառհաւաք մի, բայց ոչ և Դդըմոյ հետ ինչ ազգակցութիւն ունենալը:

== 570. Դդմաճ. ==

Ի գետեզերս բուսող բանջարեղէն մի՝ թթուահամ տերեւներով, որոց ձեւն նմանի Դդմենւոյ. տապկելով կ’ուտուի։

== 571. Դդմենի. ==

Մեր երկրացւոց՝ գոնէ Տարօնեցւոց, ծանօթ ծառ մի է փունջ-փունջ ծաղկօք, այլ չգիտեմ, թէ նո՞յն տեսակէն, զոր մաղձոտ մարգարէին Յովնանու հովանոց ըրաւ գթածն Աստուած, և ապա զինքն խրատելու համար երկրորդ օրը որդնահար չորցուց: Թողումք մեկնչաց վիճաբանել այս ծառիս նկատմամբ, զոր շատք և Լատինաց թարգմանութիւնն համարի Բաղեղ մի. շատք եւս Ջղու (Ricinus), որովհետեւ յունարէն այսոր կ’ըսեն Քիքի, հրէարէն այլ Յովնանու Դդմենին կոչուի Քիքայոն: Հռովմի գետնադամբանաց և ուրիշ հին նկարուց մէջ Յովնանու վրայ հովանացեալ բոյսն՝ Դդըմի տերեւով և երկայն Վարունգի կամ Կոթայի ձեւով կախուած խաւարտ կամ պտուղ ներկայացընէ։ Մեր հեղինակ Անանիա Վարդապետն՝ Յովնանու վրայօք գրած ճառին մէջ կ’ըսէ. «Դդմենին զարդարեալ էր խիտ առ խիտ ուղէշօք և թանձրամած տերեւօք, և ոչ պտղովք»:

== 572. Դդմոլ. ==

Յիշուած է ի բառհաւաքէ, այլ ոչ բացատրուած:

== 573. Դդում. ==

Եթէ տարակուսական է Դդմենին, աշխարհածանօթ է Դդում ն. «Որ Ա. Ղարըն և Պ. Քուտու? և Հոռոմն Կոլոկինտան (Κολσκύνθα) ասեն՝ ըստ Ամիրտ. (Լ. Citrullus. Փ. Citrouille), և ինքն երկու ցեղ լինի, քաղցր և լեղի, լաւն այն է, որ քաղցր լինի և թաժա»: Շատ ու շատ տեսակ բժշկական օգուտներուն մէջ` գրէ նաեւ, թէ. «Ասցած է, թէ Դդումն ի խմորն առնուս, և զան ջուրն ի յաչքն քաշես, օգտէ աչաց դեղնութեան, որ ի յ’արաղանէն (դեղնախտ) լինայ… Եւ թէ զկուտն կտուեն և զձէթն հանեն, օգտէ տաք ակնջին ցաւուն… Եւ յորժամ Դդումն ի վերջն հասնի, զտակն բաց և ծակ արա զմէջն, և երկըթի աղ լից ի լի, և քառասուն օր ի շուքն դիր, և յետեւ կոտրէ զԴդումն, և այնոր մէջն լցիր և հան, քամէ, յիրմէ սեւ ջուր կ’ելնէ. ի շիշ արկ և պահէ, թէ ուզենաս, որ ի բան տանիս, հինայով օծէ, զմազն ներկէ և սեւ առնէ խիստ։ Եւ թէ զդալար Դդըմին քերուքն տիմէդ առնես, սուր ակռացաւութեան զտաքութիւն տանի. և լաւն այն է, որ գարու ալուրով լինի շաղած. և տաք գլխացաւութեան այլ օգտէ»:

Վաստակոց գիրքն (գլ. ՄԿԸ) Դդումին և նմանեաց համար կ’ըսէ, թէ. «զաղբին և զաղէկ փորած գետին սիրէ… և ջրելն՝ զԴդումն մատղաշցընէ և քաղցրացուցանէ և գտցընէ. և թէ լեղի լինի, ա՛ռ փուշ մի և զծիլն ծեծեա. նա ջուրն քամի, և Դդումն քաղցրանայ և այլ շատ սեր առնէ… Եւ թէ ուզես, որ Դդումն երկայնանայ, ա՛ռ ջուր ամանով և ներքեւ Դդըմին ոռիցն թերի կախեա, այնպէս որ չհասանի յինքն, զէտ չորս մատ ի յետ կենայ Դդումն, պիտի որ ի ջուրն հրոսանայ. և դու յամէն օր տես, քանի ցածանայ՝ զջուրն ցածացո և այդու երկայնացո որչափ և կամիս: Եւ թէ կամիս, որ Դդումն բոլոր լինի, զկուտն՝ ընդ քովն ծակեա և հան, և դիր մի ընդ բերանքն. նա Դդումն բոլոր լինի:… Եւ թէ զմատղաշ Դդումն ի յարդն թաղես, շատ դիմանայ: Եւ ոմանք առնուն զմատղաշ Դդումն և ի չորս ճեղքեն, զկուտն հանեն, և եռջուր ածեն ի վերայ, և ի գիշերն յաստեղսն պաղեցուցանեն, և ի քաղ(ել)ն ի գազան (բարկ) աղջուր դնեն, և հանեն և պահեն. շատ դիմանայ»:

== 574. Դդում Վայրի. ==

Ամիրտ. օտար և խանգար բառով կու բացատրէ «Անուպուլիոն, որ է Անպուլիոն, ի Դդում կու նմանի. խոտ-մն է. և այս խոտիս Վայրի Դդում ասեն. և թէ խոցերուն և ճառագաթներուն վրայ դնես, աղէկցընէ և զուռէցն տանի և միս բուսցընէ»։ Յիշեալ յոյն կամ լատին անուանքն անծանօթ են ինձ։

Յայտնի է, որ ձեւով, գունով, մեծութեամբ շատ ու շատ տեսակներ կան Դդմոց, և բնաւ իրարու չեն նմանիր, բայց եթէ բուսաբանից ուսումնական դիտմամբ. և հարկ էր, որ այդ այլակերպ զանգուածքն այլեւայլ անուններ ունենային, ինչպէս Մաճուր, Կոշ, Տոլ, եւայլն, զորս յիշենք ի կարգի անուանցն: — Ի գործածութեան նշանաւոր են Դդումք շիշի կամ կուժի ձեւով, զոր սովորաբար գինւոյ աման կ’ընեն մշակք:

== 575. Դեգան. ==

«Ի՞նչ է (կու հարցընէ Վանական Վ. և պատասխանէ). Եղեգան և Սիզոյն տակն է»:

== 576. Դեղ. ==

Բանջարեղէն, զոր պանրի մէջ դնեն և անուշ հոտ ունի (Միրախոր. Ա. 48):

== 577. Դեղդ. ==

Տուղտի նման ծաղկաբեր բոյս մի, որոյ արմատն օճառի պէս կու փրփրի ջրոյ մէջ, և աղջկունք գործածեն մազերնին երկընցընելու համար (Մանան, 443):

== 578. Դեղին ծաղիկ. Դեղնածաղիկ. ==

Սիմ. Կամարկապցին անորոշ կամ խառնակ գրէ. «Սարու չիչակ. ինքն Համիշաբահար? կու լինի, Ճահվարի? Անթառամ ծաղիկ»: — Եւրոպացի գիտնական մի Թ. այսպէս կոչուածին զուգանիշ գրէ Լ. Anchonium Glichifolium. Բայց ըստ բառին զուգանիշ է Յ. Լ. Anthoxanthum. Փ. Flouve, սակայն այսոր ձեւն չի յարմարիր ծաղկին։ Մերազգիք այլ յիշած են Դեղնածաղիկ ի կողմանս Կարսի։

== 579. Դեղին կոճ. ==

Դեղին ներկ տուող փայտ է, ծանօթ յարեւելս. Պ. Զէրտէ չիվա կամ Զէրտէ չօփ անուամբ. Ար. Օրուք էլ-սապաղին, ըստ Ամիրտ. «Յորուղ Սապաղին, որ է Զարտաչաւն… Այսոր Ծիծռնկի դեղ կու ասեն. այնոր համար, որ յորժամ ծիծռան ձագն կոյր կու լինի, մայրն կու բերէ զայս դեղն, ի յաչքն կու քսէ, աչքն կու տեսնու: (Որ) զջուրն ի մեղրն կու խառնէ և ի քիթն կու կաթեցընէ, զըղեղն կու յստակէ: Եւ ցեղ-մն այլ կու լինի մանր, այնոր Մամիրան կու ասեն»: Պէսպէս կերպով բացատրի Ծիծեռնիկի դեղ կամ խոտ կոչումն, զոր տեսնենք ի կարգի այն անուան. այնպէս կոչուի և Լ. Chelidonium և Փ. Chélidone, յունարէն Χελίδων բառէն, որ ծիծառնուկ նշանակէ։ Բայց թէ՛ Պէյթար և թէ՛ այլք զանազանեն և երբեմն շփոթեն այս երկու տեսակներն, որոց վրայ կ’աւելցընէ երրորդ մ’ալ Հորտ. Մէկ տեսակը Մեծ կ’անուանեն, և այն է յատուկ Ծիծեռնիկի դեղն, իսկ Դեղին կոճի յատկագոյն է Լ. Curcuma կոչուն, որ և մեր լեզուաւ ուրիշ անուններ այլ ունի. Վարս, Սպարակ, եւայլն, իսկ Մամիրանի՝ Ամիրտ. ուրիշ Ար. անուն մ’այլ զուգէ, զոր տեսնենք ի կարգին։

== 580. Դեղձ. ==

Ծանօթ ազնիւ պտուղ, որոյ ծառն այլ կոչուի Դեղձի կամ Դեղձենի. և Ար. բառով ալ Խաւխ կամ Խավխ կու լսուի Մշոյ կողմերը։ ՅԵւրոպա ի Պարսկաստանէ բերուած համարելով՝ Persica կոչուի, Փ. ծառն՝ Pêcher պտուղն Pêche, իսկ «Պարսիկն Շաֆթալու ասէ (ըստ Ամիրտ.) և ինքն երկու-երեք ցեղ լինի. լաւն այն է, որ ի կըտէն շուտ բաժնի… իր տերեւին ջուրն օգտէ քթին հոտուն, և որոյ ականջն ճճի կենայ՝ կու սպաննէ և հանէ զորդն… Լաւն այն է, որ չորացընեն և ապա ուտեն. և տասն հատ կեր և աւելի մի՛ ուտեր, (զի) շուտ բորբոսէ զմարմինն»։

Դեղձի օգուտն ու վնասը՝ այսպէս բացատրէ հին Բժկրն. «Ըղորկուտ և թանձր պլղամ ընծայէ. զստամոքն շոյտ խանկրէ և յանօթից կեր, և չորն ծանր է, քան զդալարն, և ով ուտէ, վերայ ջուր խմցո կամ անապակ գինի. զտերեւն ծեծէ և զջուրն հան ու խմցո, զամենայն ճիճի` թէ՛ տափակ, թէ՛ բոլոր, հանէ, և յականջն լից, նա զորդն սպանանէ»։

Վաստակոց գիրքն խնամով գրէ Դեղձի դարմանը և մեծ ու անբուրդ ընելու կերպը. «Զգիջային տեղ սիրէ (Դեղձենին), և սակաւ ջրել ուզէ… Եւ իւր կուտն այսպէս ցանուի, որ ի Դեղձէն սակաւ մի ի վերայ կըտին թողուս. և թէ ներքեւ Դեղձենւոյն և Խնձորենւոյն կարմիր Վարդենիք տնկեն, նա Դեղձն և Խնձորն կարմիր լինի… Որ զինքն ի Դամոնի կամ ի Նշենի պատրուսէ, նա խիստ աղէկ է, և մնացական լինի ծառն և անոյշ պտուղն, և փորձած է, որ երբ պտուղ ունենայ, նա ի կըտին տեղն Դամոն ընծայի, և ի դրուցէ Դեղձ: Եւ թէ ուզես, որ Դեղձն ի յիւր ծառն առանց կըտի լինի, դու ա՛ռ ի յամուր փայտէ և սրեա երիթ և ի բունն զարկ, որ զսրտուկն ճեղքէ և հանէ, և զերիթն ի տեղն թող, և հողով աղբախառն ծածկեա և թող. նա Դեղձն անկուտ լինի»։ — Թուի, թէ այս վնասին համար մեղադրուած է Դեղձն ի Սերկեւիլէ (ի ԺԶ Առակի Մխ. Գոշի), երբ ինքն զսա կու յանդիմանէր, թէ. «Դեղին ես տեսլեամբ և դժուարուտելի մարդկան, իսկ ես բարետեսիլ և դիւրաճաշակ, և նա ասէ. Կեղծաւոր ես ամենեւին և պատրիչ մարդկան, քաղցր երեւիս ի ճաշակել, և մտեալ յորովայն՝ բազում վնասս գործես, իսկ ես դեղին եմ, զի ցաւակցիմ հիւանդաց՝ ի տես երթալով և զհիւանդութիւն բառնալով, և ոչ որպէս դու հալածեալ ի հիւանդաց»:

Վերը յիշուեցաւ կուտէն բաժնուող լաւ Դեղձն, չբաժնուողն՝ ի մեր գաւառականաց՝ Լօզ կամ Լօդ կոչուի։

== 581. Դեղձնիկ. ==

Սիմ. Կամարկապցի գրէ. «Ֆութանաճ, որ է Դեղձնիկ, որ է Խարփուզ»: Լաւ եւս էր Դեղձնիկի տեղ Դաղձնիկ գրել, որ է Դաղձն, իսկ Ֆութանաճ՝ Ծոթրին է։

== 582. Դեղնախունկ. ==
– Տե՛ս Վարս: 

== 583. Դեղուկ Խոտ. ==

Ըստ բժշկարանի Ասարայ՝ «Խոտ մի կայ Դեղուկ ասեն, որ Ֆրանգք Դիթամ կ’ասեն», ուրեմն է Լ. Dictamus, Փ. Dictame, nր կոչուի առ մեզ և Ողկուզակ և Խանթեփար: Բժշկարան մ’այլ այս խոտը կ’անուանէ Թ. Մանղըր օթու:

== 584. Դեղու-տակ. ==

Բժշկարան մի գրէ. «Դեղուտակի կեղեւ, որ է Ղաւֆէթ». մեր լեզուով ուրիշ համանիշ անուններ ալ ունի. տե՛ս Երեսնակ։

== Դերեփուկ.  ==
Տե՛ս Տերեփուկ։

== 585. Դեւի Մուշկ. Դիւամուշկ. ==

Այսպէս կոչուած է տեղ մի Աղաւնարօտը. տե՛ս զայս։ Բժշկարան մ’այլ սրտի ցաւի դեղ գրէ թրիաքը Դիւամակի հետ խառնած։

== 586. Դեւու Եղունգ. ==

Արաբերէն ալ Սաթար ըլ-տիւ, այսչափ միայն յիշուի ի հաւաքման բառից։

== 587. Դեւու Ձար. ==

Ձարխոտն է, որ այլեւայլ անուններ ալ ունի։

== 588–9. Դժնիկ. ==

Անուանն համեմատ դժնդակ փշոտ թուփ, Լ. Rhamnus. Փ. Nerprun. Ար. Աւսաճ, որ ըստ Ամիրտ. «յՈւլէխին (Մասրենի) ցեղերուն է, ծառ-մն է, որ փուշ ունի, և լաւն այն է, որ կանանչ լինի, և հոտն զէտ Խնծորի հոտ լինի… և թէ ուտես (իր պտուղներէն, որ մանր ու սեւ են), ազգի-ազգի ջերմերուն զչարութիւնն խափանէ… Մումի զիլիեան ալ ասեն, և ինքն անվար վայրի տեղեր լինի. աղէկն անմարդաբնակ տեղեր լինի… Եւ թէ զինքն ծեծեն և զջուրն առնուն եօթն օր, յամէն օր աչքն կաթեցընեն, զըսպիտակն յաչիցն տանի», եւայլն: — Դժնիկ ծառին նմանութիւնն ուրիշ փշոտ, բայց պտղատու ծառի մի հետ՝ կու յայտնէ (ԺԸ) առակն Մխ. Գոշի. «Յանմտից ոք եհար զ Յունապի՝ կարծելով զնա Դժնիկ, որոյ զայրացեալ ասաց. Ո՜յ անագորոյն, զտունկ՝ ի պտղոյ արժան է ճանաչել, և ոչ ի տեսակէ»: Այսպիսի առակ մ’այլ հազարաւոր տարիներով առաջ Եբրայեցւոց նահապետաց մէկն ըսած էր, անզգամ իշխանները նմանցընելով Դժնըկի, որք պաշտպանել խոստանան հպատակները, յետոյ իբրեւ բռնկած Դժնիկ կ’այրեն մրկեն զանոնք (Դատաւ. Թ. 13): Երբեմն իբրեւ հոմանիշ կամ աւելի բացատրիչ կ’ըսուի

Դժնիկ Փուշ կամ Դժնոց Փուշ. Որոյ համար Նարեկացւոյ (ԿԹ) աղօթից մեկնիչն գրէ. «Դժնիկ փշոյն ծայրն կեռ է»։ — Դժնըկի այլեւայլ տեսակներէն յիշուին R. Pallasii ի Բաբերդ, Թ–Հ. Ատրպատական. — R. Petiolaris ի Թ. Հ. Պոկլան, Կեսարիա. — R. Microcarpa, ի Ծանախ, Թ. Հ — R. Cathartica ի Հր. Կովկաս. — R. Pontica, ի Ճիմիլ լ.

== Դիգան. ==
Տե՛ս Դեգան. 

== 590. Դիր. ==

Սպիտակ և մեծ հատիկներով Ցորեն։ — Բառհաւաք մի նշանակած է և Դիրք, որ տարբեր և անծանօթ այս գուշակուի։

== 591. *Դիֆլա. ==

Արաբերէն ի յունէն առնուած, որ թերեւս հին Բժշկարանին աւելի հայակերպ Տլփա կոչածն է։ Ըստ Ամիրտ. «Ինքն երկու ցեղ է. մէկն լեռան և մէկն ջրեզերի լինի. և լաւն այն է, որ կանաչ լինի և թաժա։ Տաք և չոր է և հոլող է… Թէ զտերեւն քացխով եփես և զջուրն ի տունն ցանես, զոջիլն և զլուն սպանանէ… Ասած է, թէ այս խոտիս՝ Սամմ ըլ-հիմար (Իշու թոյն կամ դեղ) կ’ասեն, և Պ. Խար զահրա կ’ասեն. և լաւն կանանչն է, և տերեւն խիստ լեղի, և ծաղիկն կարմիր վարդ կու նմանի. և պտուղն պինտ լինի»: — Թէ և խոտ կ’անուանէ Ամիրտոլվաթ, բայց Դիֆլան ծառ է, Լ. Nerium. Փ. Oléandre կամ Laurier-rose. հոտաւէտ տեսակն այլ Ol. Odorant. Թ. Զըգըմ. — Տերեւոց և ծաղկին նմանութիւնները մէկ տեղ առնելով՝ նոր գրիչք մեր Դափնեվարդ կամ Վարդաuարդ անուաներ էին, այլ լաւագոյն և սեփական հայերէն անունն է Ճփնի. տե՛ս զայս:

== 592. Դկուղ. ==

Ոսպան և Սիսռան հետ կու յիշուի Լուսաւորչի Վարդապետութեան մէջ՝ իր պատմըչէն (Ագաթանգելոս). յայտ է, որ անոնց նման ընդեղէն մ’է, գուցէ Լովիաս, որ մեր առջի դարերու գրականութեան մէջ չի յիշուիր, և կամ մանաւանդ անոր փոքր ազգակիցն, որ ռամկաբար Սեւ պորտիկ կոչուի կամ Պոլոճիկ, Թ. Պէօյրիւճէ. Լ. Dolichos melanophthalmus, Փ. Dolic կամ Dolique á œil noir. Իտ. Fagiuolo ad occhio կամ occhiato. ամենն ալ հատին մէջտեղի կամ փորին վրայի նիշը աչքի նմանցընելով, ինչպէս՝ մերոնք պորտի. անոնց տուած անունն յունարէնէ առնուած է Δολιχός, որ երկայնաձեւ նշանակէ, բուսոյ ցողունն շատ երկըննալուն համար։

== 593. Դմակ թութ. ==

Տեսակ մի սպիտակ և մեծ Թութ պտուղն է։

== 594. Դմակուկ. ==

Փոքր բոյս մի, քիչ երկայն տափակ կոթով զոյգ տերեւօք, որոց միջէն աւելի երկայն-բարակ որձայ բարձրանայ, ի ծայրն երեք (գուցէ և աւելի) բաժակաձեւ թանձր կապոյտ ծաղկըներ կ’ըլլան։

== 595. Դոկո? ==

«Մշկի ծաղիկ, որ է Սօդ»: Այսպէս գրուի ի բառս Գալիենոսի: Կամարկապցին Դստկոյ կարդայ:

== 596. Դոճ. Դոչ. ==

Այն ծառն է, որոյ վրայ ճճիներու ներգործութեամբ կու գոյանայ Լայքա, Lacca ըստ Եւրոպացւոց, Լաք, Լուք կամ Լէօք. Թ. և Ար. Ամիրտ. կ’ըսէ. «Լուք, որ է Դոճին խէժն. լաւն այն է, որ կարմիր և յստակ լինի… Պտ. ասէ, թէ ինքն խէժ է, որ ի ծովուն դիհէն կու գայ. և ասեր է գրոցս շինողն, թէ Պ. Ըռանկի լաք կ’ասեն, և Ըռանկի լաքա այլ կ’ասեն, և իրմէն գուն շինեն, որ կանայքն զերեսնին կու ներկեն, և այն, որ թանձրն է, ի յատակն կ’իջնու, այնոր Տօշ կ’ասեն. և Լուքն պիտի որ լուացած լինի». լուանալուն կերպն այլ գրէ երկար՝ ըստ Իպն Ճէզզարայ&lt;ref&gt;Ափրիկեցի բազմահմուտ բժիշկ մ’է Ժ դարու, ի Խէյրուան. շատ բշժկական գրքերէ զատ՝ Մաւրիտանիոյ տիրող Մահտի տոհմին պատմութիւնն այլ գրած է:&lt;/ref&gt;, յորմէ առեր է Պէյթար։ Հիներն կարծէին, որ ի Հնդկաց կու գայ այս նիւթս, հիմայ ստուգուած է այլեւայլ ծառոց և, մանաւանդ, Թզենեաց ցեղին վրայ գոյանալն՝ Որդան կարմրոյ նման որդերէ։ Նշանաւոր և քննելու արժանի է Դոճ բառին կամ ծառին բուն նշանակութիւնը, որ նոյն թուի և Դոչ, զոր Բժշկարան մի զուգանիշ դնէ Մուկլի. տե՛ս զայս։

== 597. Դոշտ կամ Թէօշտ. ==

Ուտելի բանջարեղէն մ’է. Թ. Թամարա կոչուած, թերեւս Պոնտոսի կողմերու յատուկ, ուսկից որ ծանուցուած է մեզ։

== 598. Դուալուկ. ==

Այս ալ երկայնաձեւ բանջերեղէն մ’է. տեսակն անծանօթ ինձ. այսոր անուան նման է և հինն:

== 599. Դուաղակ. ==

Խորենացւոյ Աշխարհագրութեան մէջ յիշուած, հնդկային բուսոց կարգում։

== 600. Դուդմակ. ==

Տեսակ մի է Սեխի՝ կակուղ և անոյշ։

== 600. Դուդմակ. ==

Տեսակ մի է Սեխի՝ կակուղ և անոյշ։

== 601. Դուկու. ==

Վայրի Ստեպղին է՝ ըստ բառագրոց Ամիրտոլվաթայ. անունն նման վերոյգրեալ Դոկոյ, բայց տարբեր, քան ծանուցուած։

== 602. Դուն. Դունոյ հատիկ. ==

Ոմանք կարծեր են Լուբիա, բայց բժշկական բուսոց բառակարգն գրէ իբր հոմանիշ Կիպեռիսի։ Ամիրտոլվաթ յիշէ Սաւտ կամ Սաուտ բառով, «որ է Կիպեռիսն, որ է Թ. բառով Թօփալախն. ինքն խոտի տակ է և անուշահոտ է, և լաւն այն է, որ Քոֆի լինի և Հնտի և Մսրի լինի և Պարսի. և ի Հոռոմոց երկիրն այլ կու լինի… զմոռացկոտութիւնն կու տանի, և զքթին հոտն աղէկ կու առնէ և զբերնին այլ, և զպուխուրն կու կտրէ, և՛ զգինուն, և՛ զՍոխին, և՛ զՍխտորին հոտն կու տանի, և զլեզուին թուլութիւնն կու տանի… Ցեղ մի այլ կայ, որ զէտ Զանճապիլ է, յերկան է, և մէջ տեղն բարակ է, որ Հոռոմն Մակրու Կիպեռիս ասէ»։ — Լ. Cyperus rotundus. Փ. Souchet odorant. — Մէկ տեսակն ուտելի կ’ըսուի C. Esculentus, Փ. S. Comestible Ար. կոչուի Հապ ըլ-զէլէմ, որ ըստ Ամիրտ. «Ինքն տափակ հատիկներ» է և եղլի է, և ի վերայ զէտ գիր կայ. և ինքն ի Շամախու երկիրն շատ կու լինի. լաւ այն է, որ նոր կու լինի». և դեղի համար գործածուի:

== 603. Դռինճ. ==

Բժշկարան մի ի նուսխայ դեղոց պատուիրէ խառնել չորս տրամ այս նիւթէս, որ Թուրինջէն տարբեր կ’երեւի։

== 604. Դրամանի? ==

Սերմն Santonicum լեղուահամ բուսոյ՝ ըստ Պ. Քալանթարեան:

== Դրունաջ կամ Դարունաջ. ==

— Տե՛ս Խօսակ։

== 605-6. Դալ և Դոլխոտ: ==

Իբրև իրարմէ տարբեր բոյս գրէ բառհաւաք մի. առաջինն՝ եթէ չէ Տոլ Դդումն, զոր տես ի կարգին, երկրորդին պէս անծանօթ է ինձ:
[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>llanb59ykcjiatu3mjup6a2l6cie1ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ե</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151778</id>
    <revision>
      <id>397252</id>
      <timestamp>2026-09-26T08:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]] |author = Ղևոնդ Ալիշան |previous = [[Հայբուսակ/Դ|Դ]] |next = [[Հայբուսակ/Զ|Զ]]}}  == 607. *Եապրուհ. ==  Ար. անուն լուսոյ, զոր յիշէ Ամիրտոլվաթ. տես Մանրագոր և Հալոր։  == 608. Եզախրուկ։ ==  Եզան անուամբ բարդեալ կամ՝ յարմարեալ բուսոց...»:</comment>
      <origin>397252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62887" sha1="czpf0nh6hssf4bw61mm1hadnilvd7ut" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Դ|Դ]]
|next = [[Հայբուսակ/Զ|Զ]]}}

== 607. *Եապրուհ. ==

Ար. անուն լուսոյ, զոր յիշէ Ամիրտոլվաթ. տես Մանրագոր և Հալոր։

== 608. Եզախրուկ։ ==

Եզան անուամբ բարդեալ կամ՝ յարմարեալ բուսոց՝ այս առաջինն՝ ի գրոց չէ, այլ ի լրոյ: տեսակ մի է Սեւախրռւկ կոչուած ին, երկայն տերեւներով, լաւ կանաչ և անուշակամ բանջարեղէն։ Ի Խրուկ սառէն զանազանեալ յիշուին բոյսեր։ ինչպէս և Սպիտակ Խրուկ: Հին գրոց մէջ Խրուկն ներկատու խէժ մի նշանակէ, $. Cinabre.

== 609. Եզան ագի ==

Որ և Պախրու ագի. ուրիշ անուններ այլ ունի, որոց ամենէն զուտ հայկական Համարի խռընդատ. արաբերէն այլ պէսպէս կոչուի, Հաւանօրէն նոյն ազգ բուսոյ զանազան տեսակները նշանակելով. Թ:: այլ պարզապէս Եզան ագի կոչեն, Սորս պոյուղի. Լ: Verbaseum, և Phlomis. Molene.

– Ամիրտոլվաթ կու ստորագրէ Պ։ Մահի զահրե 850; A անուամբ, կամ Մահի զահրամ, որ ձկան թոյն նշանակէ, ինչպէս հայերէն ալ կոչուած է Ձկան սուահարուր. «ինքն խոտի տակ է, կ’ըսէ, (որոյ) Եզան ագի ասեն, և կեղեւն ի բան կու գայ. աղէկն Հաստ-կեղեւնին է. դարձեալ գրէ, մեծ Յասայի ռային տակն է, և ինքն է ի Եթողներուն (ցեղէն). - Ա: է Պտ. թէ իր պատմութիւնն Սամի սամաքն է, որ թարգմանի Ձկան սպանօղ. և ինն տակ է, և կեղև է։ և իր բոյսն նման է Շիպրիմին բոյսին, և այլ երկայն. և գոյնն Հողին գունով: է, որ ի դեղնութիւն կու քշտէ, և մօտիկ է։ և ասացել է գրոցս չինողն, թէ այս խոտիս երկայնութիւնն մէկ կանգուն ու կէս է, և այլ երկայն, և լինի որ այլ կարճ կու լինի. և ծաղիկն դեղին է և անուչակոտ է, և ծաղկին մէջն կարմրագոյն է, և տերեւն մթնագոյն է• և Մինկաճին տէրն ասէ, թէ տակն մէկ է և ճղեր ունի։.. Թէ զհունտն ի ջուրն ցանես՝ ձկներուն փորն ի վեր գայ… և այս խոտս երեք ցեղ է. երկու ցեղն լեռան է և մէկն վայրի է. և այն որ լեռան է՝ ուժով է ասեն, և Զուլու՝ ասեն. և այն որ վայրի է՝ ասացած է թէ Մատի զաէրայ և Մատիզածրաճ է, — Յատկապէս այս պարսիկ բառով կոչուած վայրի խռընդատն՝ կոչուի: Menispermum Cocculus, որ Յ. նշանակէ մահկաձև (լուսնաձեւ), Տունտին ձեւին Տամար։ — Ար։ յատուկ անուն խռընդատի է Պուսիր Mes կամ Պոտսդրա. զայս այլ առանձին յիշէ Սիրտ. «Ինքն Պախրո: ագին է. թէ Էգ և Որձ կու լինի. և էգին տերեւն ի Քալամին (կաղամբ) տերեւն կու նըմանի, և որձին բարկուկ և յերկանկուկ լինի, երկուսն այլ ի դուրս տեղե: և ի լերունքն կու բուսնի, և ի քարոտ տեղեր կու բուսնի… Թէ զտերեւն ի Թզին մէջն դնես՝ որդն չի ընկնի և ցեցն չի ուտէ, և Թուզն առողջ կենայ, — Ուրիչ անուն մայլ յիշէ Պէյթար, յորմէ և Ամիրտ. Սիքյան բլ - Հուր որ ձկանց վերոյիշեալ ջըրին երեսն ելնելն և սատկելը նշանակէ.

== 610. Եզան ականջ: Եզի ականջ: ==

Թէ Պէյթար և թէ Ամիրտ. զայս սոսկ Ար- Լիսան… անուանեն, որ լեզու նշանակէ. բայց «Թուրքն Պախրու ականջ կ՚ասէ: և ինքն ի գետինն կու ճապղի, և կու բուսնի, և Եզնալեզու կասեն խոտ մի կայ՝ ի յայն կու նմանի, բայց չոտն նման է Խիարի հոտին. և ի միջէն մէկ կանգուն որձայ կելանէ, և ի գագաթն ծաղիկ կ’ունենայ: և թէ ծաղկով եփես և ուտես, օգտէ խաֆաղանին (Սրտի տրփալուն) և ստամոքին տաքութեան, և այն շտերն որ ի բերնին մէջն լինի և զցան այլ տանի և թէ ի լեզուին վրայ զէտ նռան Հատ բուշտ լինի՝ օգտէ: Լ: Echium Plantagineum. Յիչուած է ի Պոնտոս և ի Թ-Հ.

== 611. Եզան ճակատ, ==

Որ և կովու ճակտիկ. աղցանով ուտելի բանջարեղէն մ’ է։

== 612. Եզան շռուկ: ==

Խոտեղէն բոյս մի, մանրիկ կարմիր պտուղներով, մորենւոյ նման ուտելի։ Այսպէս և ըսուի ի կողմանս Սեբաստիոյ. բայց թուի թէ պէտք էր ըսել

== 613. Եզնացռուկ։ ==

Զոր յիշէ Շէհրիմանեանն, որ՝ կամ որոյ թարգմանութիւն է Լ: Antirrhinum, ի յունականէն, և ըսել է ծըռկի (Քըթի) նման. Ք. այլ նոյն իմաստով Mulier, Թ. Sանապուռնուս. Ար։ Ինձ էլ-էյմէջ e!) 43] կամ ըստ Ամիրտ, «Անֆահ ըլ– յօսիլ, որ Թ. Հորթու քիթ ասէ, այնոր համար որ միրգն հորթու քիթ կու նըմանի։ և թէ զայս խոտս եռցընես և զջուրն խմես, օգտէ ամենայն մակացու դեղոց. և թէ Սուլամի դեղով խառնես և յերեսն օծես, ով տեսնու՝ ընդունի զինքն սիրով!:

== 614. Եզնալեզու. Եզան լեզու, ==

Ի Թորթին ցեղերուն է, կ’ըսէ Բժշկարան մի, (տես զայն: բայց Ամիրտ, ուրիշ ոչ հեռու ցեղի կամ՝ ազգի վերաբերէ: «Լիսանի Սեվր (կամ Լիսանի թոռը (կլու լեզու), որ է Եզնալեզուն, և լաւն այն է որ տերեւն թանձր լինի։ Պտ. ասէ թէ Պ կավզոպան կ’ասեն. և ասած է թէ ինքն ի Մարվին (Մոլոչի) ցել ղերուն է. և լաւն այն է որ Շամի և կամ՝ Խորասանի լինի. և տերեւն թանձր լինի, և ի վերայ տերեւին ծին ծին լինի։ - Լ: Buglossus. Փ։ Buglosse. որ ի յունարէնէ առած՝ նոյնպէս Եզան լեզու նշանակեն։ — Սիմ. Կամարկապցին՝ փոխանակ Թորթի կամ Մարվի՝ Օշինտրի նմանցընէ այս բոյսս: — Թ. յատուկ Եզան լեզուն կոչուի Սղըր տիլի։

== 615. Եզնախեղդ. Եզնիճ. ==

Ռոշքեանն կ’ըսէ. «Խոտ, որ կերեալ յեզանց՝ զկոկորդն նեղէ և սպանանէ. Լ. Raplanum»: Յայտ է, թէ յունարէն բառի կամ անուան թարգմանութիւն է, բայց այդպիսի բուսաբանական անուն, կարծեմ, չի լսուիր հիմայ: Բառագրքի մի մէջ գրուած է. «Եզնիճ ն՝ է մահ արջառոց»:

== 616. Եզնախոռն կամ Եզնախոտ. ==

Ի սկզբան Բուսաբառիցս ծանուցինք, որ սա ռամկօրէն կոչի Աբեղախոտ (թիւ 3) և Բժշկարանաց մէջ Աստախոտօս, որ է Յ., և Լ. Stœchas բառէն ծեքած, ինչպէս որ գրած է և Պէյթար. բառին իմաստն այլ է՝ ըստ Ամիրտ՝ Հոգի լնող, իսկ ըստ Պէյթարայ Հոգիները բռնող կամ կեցընող (Մուգաֆ էլ-րուհ). «Թ. Ղարապաշլու ասեն. ինքն ծաղիկ-մն է, որ սերտ տերեւնի ունի, և կարմաժեռ ծաղիկ ունի. և լաւն այն է, որ կարմրագուն լինի. ըսած է, թէ Աստուխուտոս ասելն՝ թարգմանի Հոգի լնող. ասէ Պտ., թէ ինքն զհոգին կու յեմեցընէ (կ’ուշացընէ)… Եւ այս ի յայն կղզին լինի, որ Սատհատիս ասեն» (ըստ Պէյթարայ՝ Ստեխատէս՝ կղզիք Գաղատիոյ, այսինքն՝ Գաղղիոյ), և իր Շահսաֆրամի ռումի ասեն. և լաւն այն է, որ կանանչ լինայ, և համն լեղի լինի»։ — Բոյսս յատկապէս կ’ըսուի Լ. Lavandula Stœchas. Փ. Lavande St. — Մեր կողմերում բուսաքնինք նշանակած են զայս յԵրեւան, Արդուին, Արտահան. Համշէն։ — Հին Բժշկարանն և Մխիթար Հերացի յունական արաբացեալ անուամբ Աստախօտոս կոչեն, առաջինն վկայէ, թէ յԱնտաք (Անտիոք) լինի, յայտ է, թէ լաւն:

== 617. Եզնածաղիկ. ==

Թուի, թէ Դեղին Եզնակն է. միայն Սալաձորցի երգիչէն յիշուած և բացատրուած գտնեմ.

&lt;poem&gt;«Եզնծաղիկն է խիստ դեղին, գունն է գունով, քան զծիրանուն,
Անջրդի տեղն կու բուսնի, զուարճանայ ամռան ջերուն»:&lt;/poem&gt;

== 618. Եզնակն. Եզին աչք. ==

Այս ալ յունարէնէ թարգմանուած է ամեն լեզուաց մէջ. Լ. Buphthalmum, Փ. Buphthalme. Ար. «Պահար ըլ-ահմար (ինչպէս գրէ Ամիրտ.), որ Եզի աչք կ’ասեն խոտ մի կայ. և այն, որ ծաղիկն դեղին է, ազգ մի այլ է այն: Եւ թէ մոմով և եղով սպեղանի առնեն և դնեն ի վերայ, պինտ ուռեցնուն՝ օգտէ, և պալղամի ուռէցին. և թէ զծաղիկն ժողվեն և չորցընեն և ի յաչից դեղերն խառնեն, զաչաց մթանալն տանի, և զաչից ղափախնին աստառն ուժովցընէ, և ջուր իջնուլն խափանէ, և զճերմակն տանի»: — Պէյթար միայն Պէհար կոչէ, Պ. այլ գրէ Կաու չէշմ, որ կովու աչք ըսել է. ուրիշ անուններ այլ յիշէ։ — Ամիրտոլվաթի Եզան աչքն և Ազարիոն իրարու հետ շփոթելը կամ նոյն համարիլը յիշած եմք այդ ետքի անուամբ (թիւ 13), որ և թուի Լ. Tanacetum, Փ. Tanaisie կոչածն: — Կամարկապցին համառօտ կ’ըսէ Եզան աչքին համար. «Ինքն տերեւ (խոտ) է, երեք ազգ է, ծաղիկն կապուտ, տերեւն փշոտ»: — Բժշկական բառգիրք մ’այլ՝ «Աքհաւան, որ է Օքուզ կէօզի» (Եզնակն):

== 619. Եզնակն. ==

Այսպէս կոչի նաեւ տեսակ մի Խաղողոյ:

== 620. Եզնիկ. ==
— Տե՛ս Եզնախեղդ։ 

== 621. Եզրեղի. ==

Յատուկ հայերէն անուն երեւի Դափնի ծառոյ, որ հասարակօրէն ընդունուած է մեր լեզուի մէջ, գոնէ լաւ և պտղաբեր տեսակն. Բժշկարանք և Անգիտաց անպէտն գրեն. «Եզրեղոյ պտուղ, որ է Հապ ըլ-Ղարն, որ է Տափնին». կամ, «Եզրեղոյ պտուղն, որ է Տաֆնոյ պտուղն»: Տե՛ս Դափնի և Կասլա:

== 622. Եզրկան ծաղիկ. ==

Բժշկարան մի գրէ. «Դեղ աչաց. Ա՛ռ զԵզրկան ծաղիկն, Դդմի ծաղիկ, միալար (հաւասար) Գինձ ընդ իրար, չորցու և մանր աղա, բեր Ազոխ, իրար խառնէ, չորցու և կրկին մանդր աղա, և ի շարէն անցու. աչաց դեղ է»։ Փափագելի է, որ այդ վայելուչ և հարազատ հայանուն ծաղկան որպիսութիւնն յայտնուէր. մանաւանդ, որ կարելի է Զ գրին տեղ Ղ կարդալ և Եղրիկ կոչել։

== 623. *Եէթուհ. ==

Շատ անգամ յիշուած արաբացի բառ է ի Բժշկարանս. տե՛ս Ափարբիոն:

== 624–25. Ելակ. Ելակ Մորէ. ==

Ծանօթ, հաճելի, գեղեցիկ, այլ և տարօրինակ պտուղ մի, որովհետեւ ուտելին՝ բուն պտղոց պարունակող կամ պահող մասն է, իսկ պտուղքն՝ վրան և մէջն երեւցող մանր-մանր կէտերն են։ Թէ՛ մշակութեամբ յառաջ գայ և թէ՛ ինքնաբոյս անտառաց մարմանդներու մէջ, անցորդաց և մանաւանդ տղայոց քմաց անուշիչ: Ձեւով մեծութեամբ՝ շատ տարբեր տեսակներ կ’ըլլան, և զանազանին անուամբ ի բուսաբանից. հասարակ անունն է Լ. Fragaria, Փ. Fraisier.

Թ. Չիլէկ կամ Ֆրաուլա, ըստ Իտալ. Fragola. — Մեր լեզուաւ ինձ ծանօթ անազանութեան տեսակք են Ելակ–մորի, Fr. Sylvestris, Փ. Fr. des bois. — Ելակ մրտիկ, զոր յիշէ Ռոշքեանն ի Բառագիրսն: — Հասարակ անուն մ’այլ է Խմորուկ, զոր տես։

== Եկքան. ==
— Տե՛ս Ակքան։ 

== 626. Եղածաղիկ. ==

Տեսակ մի Խառածաղկի, Լ. Ranunculus Lingua և R. Flammula. Փ. La Douve (grande et petite).

== 627. Եղակոթ. ==

Հասունցած Ցորեն կամ տեսակ Ցորենոյ՝ ըստ Մշեցւոց:

== 628. *Եղամա. ==

Յովբայ գրոց մեկնութեան մէջ կ’ըսուի. «Բանջարն, զոր յիշէ Յովբ՝ Գերիոն, որ Եղամա ասեն»: — Գալիենոսի բառից մէջ գրուած է Կերիոն, որոյ հայերէն յատուկ անուն ալ գրուի Քարկծեղ կամ Քարծկեղ: Յունարէն Ելիմոս ˇΕλγμος տեսակ մի է Կորեկի։

== 629. Եղափիլունց. ==
— Տե՛ս Փիլունց. 

== 630. Եղբայրասպան. ==

«Որ է Սալապն» (Սայլապ), գրեն Բժշկարանք, իսկ սա տեսանք, որ Աղուեսուձուք կոչուածն է (թ. 63). Ար. Քաթ ըլ-ախիէ), և այսպէս կոչուելուն պատճառ՝ այն է կ’ըսեն հին գիտունք, որ երբ նոր արմատ կամ ձու մի բուսնի՝ առջիններէն մէկն կու չորնայ։

== 631. *Եղեբորոս. ==

Ellaborus. Այս Յ. և Լ. անուամբ շատ հեղ յիշուածը՝ տե՛ս ի Կոճ Վրացի։

== 632. Եղենի. ==

Եղին պատճառաւ այսպէս կոչուած է Ձիթենին ի գիրս Վաստակոց (գլ. ՄՀԴ և ի հետեւեալքն)։

== 633. Եղեշնակ կամ Եղեռնակ. ==

Սխամամբ երկու անուն գրէ Աթանասեան (եր. 86), և Ճարճտուկի նման կ’ըսէ, միայն տերեւներուն մեծութեամբ կու զանազանին, «որոնց դրսի կողմից ընկած ջիլերը՝ պարզ երեւում են ձգուած թելերի նման». և թէ, դալարն ախորժելի ուտելիք է ոչխարաց, չորցածն՝ անպիտան։

== 634. Եղեսպակ. ==

Այսպէս հայացուցեր են յունարէն Ելելիսֆագոն Ελελ՛ςφακον անունը, զոր Ամարտ. գրէ Ալիսֆաղին. և է Լ. Salvia. Տրապիզոնեցիք Մեղրթեր կ’անուանեն, զոր մենք այլ ընդունելով` այնոր կարգին բացատրենք։

== 635. Եղերդ. Եղերդակ. Եղերդակն. Հիւղերդակ. ==

Այսպէս զանազան կերպով գրուած կամ այլայլած է այս անունս, իսկ բոյսն զանազան անուններ եւս ունի մեր լեզուաւ, ինչպէս՝ Դառնիճ, զոր յիշեցինք (թիւ 554), Եղէգ, Ճարճատուկ. թերեւս քիչ մի զանազանութիւն ունենան մէկմէկէ, ինչպէս նաեւ Կայծխոտ և Հնդիպէ (տե՛ս զայս), զոր նորերս զանազանեն, այլ մեր Բժշկարանք երբեմն խառն գրեն, իբրեւ նոյն ազգ բոյս. մէկն՝ ընտանի (Եղերդն), միւսն՝ Վայրի (Հնդիպէն). յետին անուամբ կոչի և Լ. Endivia, իսկ Եղերդն՝ Cichorium. Փ. Chicorée. Լսենք մեր Ամասիացւոյն. «Հնդուպէ, որ է Վայրի Հազարն, և Հ. Եղրդակ ասեն, և Անտիղեա այլ ասէ, և Պ. Քասնի կ’ասէ. և լաւն է այն, որ ածուոց լինի»: Դարձեալ առանձին կամ կրկին գրելով կ’ըսէ. «Կապուտ ծաղիկ ունի. աղէկն ի պաղչան լինի… Ասցել է Սահակ բժիշկն, թէ ինքն ազգ-մն է ի Քասնուն»։ Ուրիշ Բժշկարան մի գրէ. «Քասնին, որ է Եղերդական ն, որ Արապն Հնտուպէ ասէ. մէկն տանոյ է և մէկն վայրի. և այն, որ վայրի է՝ Տարշաղուխ ասեն»:

Դարձեալ. «Ասէ Պատէհին, թէ Հռ. Սաղվիա կ’ասեն (Salvia), և Մէհուhիրոն? և իր տերեւն տափակ է. և այն, որ ածուոց է՝ Անտիղեա (Endivia) կ’ասեն, և ինքն երկու ցեղ է. մէկ ցեղին տերեւն տափակ է որպէս Հազար, և ցեղ մի այլ կայ, որ տերեւն բարակ է և համն լեղի է, և լաւն այն է, որ ածուոց լինի, քաղցր լինի. և լաւն այն է, որ Շամցի, լինի, այնոր Անդունիա (Անդուպիա) ասեն… ինքն ի յաղէկ Քասնիներուն է. Մասեհն&lt;ref&gt;Աբու Սահլ Մասեհ Վրկանցի (Էլ Ճօրճանի) անուանեալ քրիստոնեայ բժիշկ մի է Ժ դարու երկրորդ կիսուն, որոյ աշակերտած է հռչակաւորն Էպու Սինա:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ ասոր բնութիւնն Քասնուն և Հազրուն մէջն է. և Տապարին&lt;ref&gt;Անծանօթ է ինձ իբր բժիշկ. իբր պատմիչ հանրածանօթ է այս անուամբ (Sապարստանցի) հեղինակն Թ դարու:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ քան զՀազարն նուրբ է, և քիչ կերակրէ զանձն. և թէ զտերեւն ծեծես և ուռեցին վերայ դնես, որ կակուղ է, բանայ և հովցընէ, և՛ իր ջուրն, և՛ տակն, և՛ հունտն ուժով է. և կեղեւն ի բան կու մտնէ»: Բժշկութեան մէջ շատ Եղրդակի պէսպէս մասամբք՝ տեսակ օգուտներն այլ յիշէ առանձինն կամ ուրիշ դեղոց հետ զուգած։ — Ուրիշ անուն կամ տեսակ մ’այլ յիշէ մեր հեղինակն:

Եւ Քաuնի վայրի կայ, որ այնոր Խանդարեկի կ’ասեն (տե՛ս զայս): Աւելի հետաքրքական և արտառոց անուններ յիշէ ուրիշ Բժշկարան մի. «Հնտիպա-Եղրդակն. Հնտիպա չորս ազգ է. մէկն Չթլըխ ն է. մէկին Զէյթունցիք Ղազտամպուռա կ’ասեն, մէկն Քասնին է, մէկն Մառուլ ն է» (Հազարն):

Վերը յիշեցինք, որ Եղրդակին մէկ անունն այլ է Եղէգ. այս անուամբ յիշի ի Ս. Գիրս, երբ Եգիպտոսէն ելնող Հրէից պատուիրէր Մովսէս՝ ուտել Բաղարջ Եղէգով (Ելք, ԺԲ, 8). մեր հին Բժշկարանն այլ պատուիրէ հիւանդին. «Հետ հացին Հազար և Հնդպէ թող ուտէ». և ուրիշ տեղ մ’այլ իմացընէ, թէ. «Եղէգ, որ է Հնտիպէ, կայ յինքն լեղութիւն ու փոյթտութիւն (փոթոթ). և լեղութիւնն է շատ, և լեղութիւնն ամառն լինի, և երբ լեղութիւնն շատնայ հովութիւնն պակսէ, այլ ձմեռն և գարուն հովութիւնն է շատ. և է ինքն հով յառաջին տարաճան, և չոր ի մէջն (միջակ), և երբ չորնայ, պակաս տաքութիւն լինի յինք. զլերդի ճանպահն բանայ և զստամոքսն սրբէ։ (Կ’աւելցընէ մեր բժիշկն) Իմաստունքն զինք հով ասացին, բայց փորձեցաք, որ ի ներս չորութիւն կայ»: — Վաստակոց գիրքն Եղերդը ուրիշ անուան մի հետ զուգէ. Կանկառը անուշ և անփուչ ընելու համար՝ հունտը այլեւայլ բուսոց ջրոյ մէջ թրջոց դնել խրատէ, որոց մէկն այլ՝ «կամ ի յԵղրդոյն (ջուրը), այսինքն՝ ի Խլէֆ ն»։ Բայց այս Եղերդս չէ Եղերդակն, այլ հարկ է, թէ Եղրդուտ ծառն ըլլայ, ինչպէս տեսնենք իր կարգին: Լսենք հիմայ մեր երգիչ Սալաձորեցոյն.

«Սինձ, Երիցուկն, ու Եղերդակն&lt;ref&gt;Սրուանձտեան և Կոստանեան իրենց օրինակին մէջ Եզրթագ կամ Եզրթակ գրեր կամ գտեր են, բայց ոչ ուղիղ:&lt;/ref&gt;կու սպասեն Արեւորդուն.

Նոցա երամն ուրիշ է, կու շրջին զօրն հետ արեւուն», նման Բարտի ծառոյ, որոյ յարեւ դառնալն և պաշտուիլն յԱրեւորդւոց՝ յիշեցինք (թիւ 323)։

== 636. Եղրդակ Վայրի. ==

Վերը ըսուածէն կ’իմացուի ինչ ըլլալն, բայց որովհետեւ Բժշկարանք որոշելով կ’ըսեն. «Եղերդակն Վայրի, որ է Խանդարիտն» կամ Խանդարեկ, յիշենք այս անուան տակ այլ:

== 637. Եղրդան տակ. ==

Այս այլ առանձին յիշուի. Ասար պարզապէս Վայրի Ճարճատուկն է, կ’ըսէ, որով կ’ըլլայ անմիջապէս ասկէ վերի գրուածն. ուրիշ մի զուգէ ընդ Տարշաղուխ կամ Տարշկուկ, որ նոյնպէս Եղրդակ կամ մէկ տեսակն է, և յիշենք զայն այլ է կարգին:

== 638. Եղնդրական ծաղիկ. ==

Այսպէս յիշուած է աղաւաղ գրուած Բժշկարանի մի մէջ, որ թերեւս ըլլայ

== 639. Եղրդոյ ծաղիկ. ==

Ըստ հին Բժշկարանի այսպէս կոչուի և տարբեր նիւթ մի, այսինքն՝ Ծարրի քար, որոյ հետ յիշէ և Ծիրանաքար, կամ նոյն կամ նման, և այրելով դեղ պատրաստել խրատէ։ Նոյն Բժշկարան յիշէ և

== 640. Եղրդոյ պտուղ. ==

Եւ ասոր զուգանիշ դնէ. «Դարբնի` կռկոն», եթէ չէ շփոթուած ընդ Եզրեղւոյ, որ Դափնի նշանակէ. տե՛ս թիւ 621, կամ թերեւս ըլլայ

== 641. Եղեւան. ==

Եթէ չէ Եղրեւան. հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «Գիտացիր, որ Եղեւանին ջուրն և Ուռոյն, Թրմըզին (և քանի մ’այլոց), այս ամենս մէկ զօրութիւն և գործ ունի (որ է) զճիճի հանել յանձնէ, զտափակն ու զբոլորն»:

== 642. Եղեւին&lt;ref&gt;Այս կակուղ ձայնով Յ. ’Etic! կոչուի տեսակ մի նման ծառ (Լ։ Abies Pinus), ի Սլաւեան լեզուս՝ Էլի կամ ԵԼՔ, իռլանտ. Ailm&lt;/ref&gt;. ==

Այս ծանօթ անունս երկու տարբեր և աննման բոյս և բերք նշանակէ, մէկը յիշեցինք ի Գնտածաղիկն (թիւ 501), որ շատ հեղ ի Բժշկարանս կոչուի Շէհ Թուրքի, ինչպէս Հին Բժշկարանն այլ գրէ. «Եղեւին, որ կոչի Թուրքի Եղեւին կամ Շէհ Թուրքի, կամ Հաշիշ, յԱֆթիմոն նման է»։ Ամիրտ. կու նմանցընէ Oշընդրի, և համն լեղի (կ’ըսէ). աղէկն ի Թուրքաց գայ, բայց ուրիշ Բժշկարան լաւը մեզնէ հեռու չի դներ, Շէհ անուան տակ նորէն գրելով. «Շէհ, որ է Խորասանին. Թ. Եաւշան ասէ. լաւն այն է, որ դեղին լինի, որ ի Հայոց գայ. ասեր են թէ, Պ. Տարմինան ասէ. և այնոր Տարմինայի Թուրքի ասեն, և Շեհի ճապալի ֆիլիոն. համն լեղի է, յոր տեղ որ օծեն՝ մազ կու բուսցընէ… և ի յայլ գործ որ մտէ՝ Շեհն է, որ ի Հայաստանեայց երկրէն գայ»։ Ուրիշ մ’այլ գրէ. «Եղեւին՝ Շէհ. ինքն նման է Օշընդրի, բայց չէ Օշինտր, զի լեղի է. և ապա հունտն է Խորասանն. ի Հայոց գայ»։ Պէյթար Շիհ կ’անուանէ և կ’աճի կ’ըսէ ի լերինս Տօրոսի, ի Կապադովկիա, որք սահմանակիցք են Հայոց և ի Բուշիռ Եգիպտոսի: — Նարեկի լուծմանց գիրքն քիչ մ’եւել բացատրէ (ի Բանն ԿԱ), թերեւս սուրբ վարդապետին ծառ կոչածը. «Տատանին տագնապաւ տերեւք տնկոց Եղեւին ծառոց՝ շարժեալք ի հողոց ուժգին բաղխելոց, հոսեալք ի խոնարհ» և Շեհ բոյսին հետ շփոթելով. «Եղեւին՝ ցախ է ծանծաղարմատ, այսինքն՝ սաղ? է տակն. Եղեւին ասի, յայգիսն բուսնի. աւելի կապեն զինքն (աւել, աւլելու գործի)։ Օշընդրի նմանութեանն համար ի բուսաբանից յատկապէս կոչի Artemisia Absinthium, մէկ տեսակն այլ Ar. Maritima.

== 643. Եղեւին (ծառ). ==

Երկրորդ կամ գլխաւոր նշանակութեամբ՝ վայրենի բարձր և ճիւղերն իրարմէ hեռու ծառ մի է Եղեւինն` hասարակաց ծանօթ և շատ hեղ յիշուած ի Ս. Գիրս, և կարծեմ առաջին անգամ սրտաճմլիկ և ողբերգական յիշատակաւ տառապեալ մօր մի (Ագարայ), և ծարաւատանջ կիսամեռ որդւոյն (Իսմայելի), որոյ մահը չտեսնելու համար. «Ընկէց զմանուկն ի ներքոյ միոյ Եղեւին ծառոյ, և երթեալ նստաւ յանդիման նորա ի բացեալ՝ իբրեւ վտաւանաւ, զի ասէր, թէ ոչ տեսից զմահ որդւոյ իմոյ և (սակայն) նստէր յանդիման նորա». ուրիշ կերպ այլ չէր կըրնար ընել մայր մի, որոյ և զաւկին, գթալով Աստուած, բղխեցուց կենարար ջուրը։ Բայց ծառիս նկատմամբ հարկ է նա և յիշել, որ Ս. Գրոց բնագրին (եբրայերէն), յորմէ և լատին թարգմանութեան մէջ նշանակուած չէ ծառին տեսակն. մեր Թարգմանիչք, ըստ Եօթանասնից, Եղեւին ճանչցեր են։ Ոսկիբերանի անուամբ Ծննդոց Գրոց մեկնութիւն մ’ունիմք, ուր Սուսի կոչուի ծառն, անշուշտ, Սօսի իմանալով։ Հին դարերում Եղեւնի փայտն, որ յատկապէս Եղեւնափայտ կոչուի, ապարանից և տաճարաց լինուածքի լաւագոյն և ազնուագոյն նիւթ համարուէր, ինչպէս նոյն Ս. Գիրք վկայեն, թէ՛ Սողոմոնի և թէ՛ այլոց համար, նոյն իսկ Նոյի տապանի փայտն՝ ըստ ոմանց Եղեւին էր։ — Յ. և Լ. նոյն անուամբ կոչեն այս ծառu, ’Αβίν. Abies. Փ. Sapin. — Յիշելի է, որ շատ վայրի կամ անտառային ծառեր, իրարու նմանութիւն ունենալով, անուամբ այլ շփոթին, ինչպէս այս Եղեւին՝ Շոճի կամ Սոնոպրի ծառոյ հետ, որոց նմանին և Մայրիք։ Եղեւնոյ մէկ յատկութիւնն այլ է իր խէժն, լաւագոյն, քան զայլոց, որ գործածուի ի դեղս, և կ’ըսուի առ մեզ Եղեւնախիժ (Փ. Térébenthe. Թ. Թիրէմէնթին). այս խժաբեր Եղեւինն Փ. Sapin Pectiné կոչուի, իր տերեւոց տարածուած և ցրուած ըլլալուն համար. կոնաձև պտուղն այլ աւելի թեփոտ է և նեղկուկ։ — Այլեւայլ տեսակք են Եղեւնեաց. մեր երկրին վրայ դժար է գտնել և որոշել թէ՛ կլիմային համար, թէ՛ ծառոց պակասութեան։ Մեր բառագրոց մէկն, զոյգ կամ նման համարելով, նշանակէ «Եղեւնափայտ. Ցրդի. Եապանի Սէլվի. Կւենի»։ Բուն Եղեւնեաց տեսակներէն՝ Նորդմանեան կոչուածն՝ Ab. Nordmaniana, յիշուած է ի Ծանախ, ի Քօշ տաղ. յատուկ տեսակ մ’այլ Կիլիկեան կոչուի, հօն ի Պրիտ լ. և Գասան օղլու։

== 644. Եղէգն. ==

Ծանօթ և յատկագոյն բոյս ճահիճներու և ծանծաղ ջրերու՝ իր բարակութեամբ և երկայնութեամբ, նոյնպէս և տերեւներուն, ցամքած ատեն դեղին գունովն, փնջաձև ծաղկամբն և պէսպէս գործեաց, մանաւանդ, փչողական երաժշտութեան փող և սրինգ ընծայելով պարզագոյն, հնագոյն և ընտանեգոյն գործին՝ նշանակ Հովուական ըսուած բանաստեղծութեան, իսկ իր տկար կազմութեամբ՝ հովերէն կոծուելով, ծեծուելով, ծռելով, և սակայն առանց կոտրուելու նորէն կանգնուելովն բարոյական օրինակներ ընծայած է, որոց գլխաւոր կըրնամք յիշել մեր Փրկչին ըսածը՝ վասն Յովհաննու Մկրտչի. «Զի՞նչ ելէք տեսանել յանապատին, Եղէ՞գն շարժուն ի հողմոյ»։ — Այս յիշելով՝ անկարելի է, որ քրիստոնեայ մի չյիշէ և չհարցընէ Քրիստոսի, կամ ինքն իրեն. Ի՞նչ է այդ Եղէգդ այլ քու ձեռքումդ. — յարմար գաւազան փշապսակ թագաւորի:...

Ըստ զանազանութեան ջրայատակին և կլիմայից՝ հարկ է, որ շատ տեսակ Եղէգք ըլլան. մեր հեղինակն այլ վկայէ, Ար. Ղասապ բառին ներքեւ. «Ինքն շատ ազգ է. ի Սիս է աղէկն և դեղինն, բայց (ամենէն) աղէկն ի Շամ լինի»։ Դարձեալ գրէ երկու տեսակ. «Մէկն Ֆարսի է և մէկն Նապտի է. լաւն տակն է». շատ տեսակ հիւանդութեանց օգտակար դեղ ըլլալն յիշէ, բայց և զգուշացընէ. «Թէ ծաղիկն մարդուն յականջն մտնէ` խուլ առնէ զմարդն»: Հասարակ Եղէգն կոչուի Լ. Canna կամ Arundo. Փ. Roseau.

— Տե՛ս և Բալախ:

Պէսպէս Եղեգաց մէջ ամենէն նշանաւոր և իբր թագաւոր կըրնանք կոչել, թէ և ոչ մեր երկրի բոյսերէն է և ոչ մեր լեզուով հին յատուկ անուն ունի.

== 645. Շաքարի Եղէգն. ==

Լ. Saccharum officinalis, Փ. Canne à Sucre. «Ղասապ ըլ-Սուքար, որ է այն Եղէգն, ըստ Ամիրտ., որ Շաքար կու բուսնի, եթէ ծամես զայն Եղէգն ի կերակրին վերայ և զջուրն ի կուլ տաս, օգտէ կրծոց և թոքին խոշորութեանն, և զխռչակն կակղացընէ, և զգէճութիւնն տանի, և օգտէ հազին, և զստամոքին զբոցն ալ տանի»: Հին Բժշկր. մեր ի պտղոց կարգի, բայց ամենէն վերջ յիշէ զՇաքար. «Տաք է յ’Ա տրճ. և քամի յ’Ա տրճ. յառաջքն գիճային է, կակղցընէ զփոր և ախորժ ի ստամոք, զի սրբական է, եւս՝ որ սաֆրայոտ չլինի, իսկ սաֆրայոտի զեն է, զի սաֆրայոտ՝ զթթու ախորժէ, և այս քաղցր է, բայց Տապարզին (տեսակ Շաքարի) կակղցընէ զբնութիւն»։

Աւելի մերձաւոր մեզ և հայանուն է.

== 646. Շաւառ Եղէգն կամ Շաւառն. ==

Ըստ Ար. Ղասապ Զարիրա Լ. Calamus, կամ Calamus aromaticus. «Լաւն այն է, որ գոյնն եաղութին գունովն լինի… օգտէ քթին հոտին, և աչիցն ճլէ կու տայ, և սրտին ցաւուն օգտէ: Ասէ Պտ., թէ բարակ Եղէգն է որպէս գրիչ, և այլ բարակ, և ինքն երկու ցեղ է. մէկ ցեղն ի Շուշմայի փայտն կու նմանի, և այն ցեղն կարճկուկ է, և յերկայնութիւնն մէկ թիզ է և այլ քիչ մի յերկան. և մէկ ցեղն այլ կոկ է և յերկայնութիւնն մէկ կանգուն, և համն սուր և լեղի, և գոյնն մթնագոյն. և թէ կոտորես, մէջն սարդոստէ կու նմանի. կանգուն ցեղս ի Քալաքօթու դիհէն (Կալիգուդ Հնդկաց) կու գայ, և այնոր Պարքաuիթա ասեն. աղէկն այն ցեղն է, որ ի բուսն Շուշմայի ծառ կու նմանի, և իր ճղերն և հունտն ի գագաթն լինի՝ որպէս Սիսեռ, որ ի յամանի մէջն լինի, և այս ցեղս սրութիւն և լեղութիւն քիչ ունի, և ի Հնդկաց կու գայ, բայց չէ աղէկ… Եւ Պ. այսոր Նայընի հաւանտի ասեն»:

Շաւառնէ նշանաւոր անուն մ’է, որոյ ստուգաբանութիւնն կամ ծագումն անծանօթ, բայց Եղէգ նշանակելն յայտ է այնով այլ, որ նշանակէ եւս Երաժշտական փող. դարձեալ, Շաւառնէ ` նշանակէ Տաղաւար, գուցէ Եղէգներով շինուած բնակարան: Պետրոս առաքելոյն առ Քրիստոս ըսածն զմայլմամբ է Թաբոր լերին՝ յիշելով՝ Վանական վարդապետ, կ’ըսէ. «Շաւառնէ տաղաւար շատ էր արարեալ» Պետրոս։ — Իսկ իր անուշահոտութիւնն կըրնայ հաւաստել, թէ ըլլայ նոյն իսկ

== 647. Եղէգնախունկ կամ Խունկեղէգն. ==

Որ յիշուի ի Ս. Գիրս, ինչպէս (Ելից, Լ. 23) ուր և լատինն Calamus գրէ. Գլիենոսի բառից մէջ խանգարած գրուի «Եղէգնախունկ՝ Կաղամաս արտիկոն կամ արիստիկոս», որ պիտի ըլլար Կալամուս արոմատիկուս (Calamus Aromaticus).

== 648. Եղեգան Ծաղիկ. ==

Մխ. Գոշ (ԼԵ) Եղրդակի և Բարտuոյ նման արեւահայեաց բուսոց կարգին դնէ զայս, առանց աւելի ծանօթութիւն մի տալու, զոր ուրիշ տեղ այլ չեմք գտած. «Նախատեցաւ Եղեգան ծաղիկ և նմանք նորա՝ պաշտօնեայ լինել արեգական, և նորա ձգեալ զձեռն յարեւն՝ երդուաւ արեգական, թէ ոչ եմ»:

== 649. Եղիգի. ==

Եղրդակ նշանակող Եղեգն է. տե՛ս Զայս։

== 650. Եղիճ կամ Եղինճ. ==

Թէ ոչ անպիտան, այլ անարգ բուսոց կարգին է, ճամբաներու մէջ ոտից կոխան բուսնելով, բայց հունտերն դեղի գործածուին: Բժշկարան մի գրէ. «Եղինձ՝ Անճիրէ (Ար.), ինքն երկու ազգ է. մէկին ծաղիկն երկայն, մէկի բոլոր. աղէկն ի Շամ լինի»: Ամիրտ. յիշէ այլեւայլ օտար անունները, որոցմէ «և Պարսիկն Թուխմի Անճիրա ասէ, որ է Եղիճին հունտ ն. ինքն երկու ցեղ կու լինի. և լաւն այն է, որ կանանչ լինի և հունդ ունենայ… Թէ զիւր հունդն սեւ ձութով ծեծես և դնես ի վերայ ակռային՝ հանէ. և թէ զտերեւն եփես և դնես ի վերայ ուռէցին՝ օգտէ, որ ի ականջթոռքն լինայ», եւայլն, և այլ շատ տեսակ ցաւոց և ուռեցից դեղ նշանակէ: Հունտի տեղ՝ Եղիճի Սերմն այլ գրուի։ — Մեկնելով Նարեկացւոյ այս խօսքս (Բան ՀԳ). «Տնկեցի յոգիս խոտս խայթողականս ինքնաթոյնս ընդարմացուցիչս»՝ մեկնիչն կ’ըսէ. «Ինքնաթեմն? (ինքնաթոյն) Եղիճն է»: — Լ. Urtica, Փ. Ortie.

Այլեւայլ տեսակ Եղիճք յիշուին առ մեզ այլ. հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «Եղճին երկու տարազք են (բայց չի բացատրեր, այլ օգուտներն յիշէ). զտերեւն աղով ծեծէ և ի վերայ դիր, այտնուլ չտայ, և յականջն ի շատ տարեց գան կենայ և կամ յայլ մարմին, կամ սունկն կամ աղտեղի վէր, զկեղեւն ծեծէ, ի վերայ դիր։ Թէ ընդ մոմու ձէթ խառնես ու դնես ի վերայ փայծղան, զխստութիւնն լուծանէ. — և զտերեւն ծեծէ և ի քիթ դիր, զարոյնն կտրէ. և թէ չոր աղաս և մեղրով շաղես ու տաս, օգնէ թառանչի, խռչելոյ, կողցվի, թոքցվի, որ ի կուրծքն մաղաս կայ, զփորն լուծէ և փքանալ չտայ»։ — Բուսաբանք քանի մի տեսակ յիշեն, և մէկը U. Pilulifera (Կլուլաբեր) ի Միջագետս և ի Հր. Կովկաս:

== 651. Կուրի Եղինճ. ==

Ի կողմանց Տրապիզոնի խաւրուած էր մեզ՝ այս անուամբ մեծկակ և իրարմէ հեռու տերեւներով, մանր շառագոյն կամ նռնագոյն ծաղկամբ մաս մի բուսոյ.

== 652. Մեռեալ Եղիճ. ==

Ստ. Ռոշքեան համարի Լ. Lamium, բայց լաւ եւս և նոյն նշանակութեամբ ճանաչուի Փ. Ortie morte կամ Ortie des marais. Լ. Stachys palustris.

== 653. Մշկան Եղինճ. ==

Ըստ Գալիենոսի բառից է Լեղակն:

== 654. Սողնոց Եղիճ կամ Սողնոյ Եղիճ. ==

Գլխու երակի կառուն դեղ գրէ Բժշկարան մի, առանց տեսակը յայտնելու:

== 655. Եղնճամայր. ==

Զայս յիշէ Ստ. Շէհրիման, իբրեւ Լ. Lamium galeopsis Փ. Lemier. — Յիշուի ի Համշէն, ի Վարաժունիս, ի Տաւուշ։

== 656. Եղնճկտուկ. Եղիճկտուկ. Եղիճկտուտ. Եղնճկտակ. Եղինճկտակ. ==

Մոլոշի բազմաթիւ անուանց և տեսակաց մէկն՝ հաւանօրէն Եղինճի նմանութիւն ինչ ունենալով:

== 657. Եղին ականջ. ==

Ամիրտոլվաթ գրէ. «Եանմայ, որ Թ. Աղճա օթ ասէ Ջղախոտին, և Եղին ականջ ասեն խոտ մի կայ, այնոր ի մէջն կու բուսնի, և ի անոնցմէն փոքր լինի, և ի տերեւին ի միջէն որձայ ելնէ, մէկ թիզ երկայնութիւն կու լինի, և թէ հաստկեկ ծեծեն և ցանեն ի վերայ խոցերուն՝ բուսցընէ։ Եւ ի Շիրազ՝ Մուղլտարու ասեն»։ — Պէյթար՝ ճերմակ բոյս մ’է կ’ըսէ այս, մազոտ տերեւներով, կէս մի Ջղախոտի կէս մի Շանլեզուի նման. ըստ թարգմանչին՝ է Լ. Hieracium Pilosella. Փ. Piloselle. նշանակուած է սա ի Հր. Կովկաս և ի Թալիշ։

== 658. Եղիտամն. ==

Գալիենոսի բառից մէջ այս զուգուած է յունարէն Ղագոգիրաս կամ Ղադոդիրաս բառի, եթէ այս ետքինս ըլլար (Լաղոթիրոս Λαγοθτρος): Նապաստակի որսորդ նշանակէր, եթէ Լաղոքիլոս՝ Լ. Lagochilus, խոտեղէն բոյս մ’է ի Շրթնաձեւից ցեղէն, ծաղիկն նեղկուկ բաժակով՝ վկայուած Պարսկաստան, Թուրքաստան, Քապուլիստան։

== 659. Եղնակճիճ. ==

Ռոշքեանն՝ նախ Cantharida միջատը նշանակէ այս բառիւ, բայց կ’ըսէ, թէ. «է և Խոտ, որով որսորդք զնետս թիւնեն, (վասն որոյ) յոմանց Եղանց թոյն կոչի». Լ. անծանօթ բառ մի զուգէ, Limeum?

== 660. Եղուարդի ծառ. ==

Ծանօթ Մշեցւոց, կարմրագոյն ծառ մի կարծր փայտով, երկայն տերեւներով, Ալոճի նման պտուղներով, որոյ ճիւղերէն կողով կու հիւսեն։ Այս է անշուշտ ի գիրս Եղրդի ծառ կոչուածն, յորմէ Եղրդուտ. տե՛ս զայն (թ. 666)։

== 661. Եղջերուարօտ. ==

Կարծեմ Շէհրիմանեանն է զայս յիշողն և զուգողն Լ. Pastinaca Elaphoboscum? անունն նշանակէ զԳազար, իսկ մականունն ի յունականէն Ελαφυβυςκος ճիշդ հայերէն թարգմանուածն է։

== 662. Եղջիւր. Եղջիւրի. ==

Ըստ նմանութեան ձեւոյն և ըստ կարծրութեան՝ յարմարած անուն, տաք կլիմայի պտղոյ և ծառոյ, որ կերպով մի անմոռանալի ծանօթացեալ է Անառակ որդւոյ առակաւն (յաւետարանին Ղուկայ). Յ. Κέρας (եղջիւր) Լ. Ceratonia, իսկ Փ. Caroubier յասորի կամ յարաբ բառէ, յորմէ և հայերէն ալ Ն գիրն աւելցընելով, Խառնուպ. բուն Ար. է Եանպութ, որով բացատրէ Ամիրտոլվաթ. «Եանպութ, որ է Եղջիւրն, և Թ. Կէչի պույնուզի ասէ. և ինքն երկու ցեղ կու լինի. մէկ ցեղն զէտ փուշ է, և միրգն զէտ Խնձոր, և ի մէջն կարմիր հատկներ ունի. զփորն կապէ, և մէկ այլ ցեղն ծառ կու լինի մեծ, որպէս Խնծորի ծառ և տերեւնին Ծորի տերեւէն մանտր կու լինին, և միրգն նման է Ալուճին (!), և սեւակ լինի և խիստ քաղցր. և զկուտն՝ սառաֆնին ի գործ կու արկանեն՝ ոսկի և արծաթ կշռելու համար։ — Թէ զտակին կեղեւն յակռան օծես, զցաւն տանի, և զակռան անվնաս շուտով հանէ։ Ասէ Պտ., թէ Եանպութն՝ Խառնուպի Նապտին է… Ի յանապատ և ի պարտէզն կու բուսնի, և իր պտուղն նման է գառին երիկամի, և գունն կարմիր, որ ի սեւութիւն քշտէ. և ի յԵգիպտոս այսոր Հապ ուլ-քլիայ ասեն, և իր հունտն նման է Եղջիւրի կըտին»: Տե՛ս և Խառնուպ:

== 663. Եղջերենի. ==

Այսպէս կ’անուանի ըստ ոմանց՝ Ս. Գէորգի խոտ կոչուածն. տե՛ս թ. 476։

== 664. Եղջրիկ. ==

Վայրի բուսոց կամ ծաղկանց հետ յիշէ Տէր-Աւետիքեան:

== 665. Եղռջայ կամ Եղրճայ. ==

«Բոյս վայրի, զոր արմատով հանեն և յաղջուր դնեն». գրէ Մանանայ, յիշէ և Երեմիա Եպիսկոպոս ի Հայրենասիրին (եր. 317)։

== 666. Եղրդուտի ծառ. Եղրդի. ==

Մեր եկեղեցւոյ աւանդական պատմութիւնն ի Յայսմաւուրս և ցանկ սրբազան նիւթոց՝ յիշեն անուշահոտ իւղոյ շիշ մի՝ իբր Քրիստոսի գլուխ թափուածին, զոր Թադէոս Առաքեալ «բերեալ եդ ի Ծառն Եղրդի, առ ստորոտով լերինն Տորոսի», Մշոյ կողմերում, ուր վանք մի շինուեցաւ ի յիշատակ պատուական իւղոյն կամ շիշին, և կոչեցաւ Եղրդուտի վանք։ Արդեօք ըստ դիպա՞ց եղն և Եղրդի ծառն զիրար գտան, թէ ծառն եղի անուամբն կոչեցաւ։ Թէ աւելի կամ պակաս ստոյգ աւանդութիւն, միշտ քաղցր է մեզ, և ներել տայ քիչ մի հեռանալ մեր նպատակէն, մանաւանդ որ առանձին Պատմութիւն ալ գրուած կայ այսոր, և կ’ըսուի, թէ Աղուանից գրոց մէջ գտան և թարգմանեցին հայերէն. յորում պատմի, թէ Թադէոս երբ եկաւ ի Հայս, «առ ստորոտով լերինն Տորոսի գտանէ վայելուչ տեղի մի հարաւային կողմն. և էր անդ ծառ մի Եղրդի. և եդ անդ զիւղն աստուածային՝ հրամանաւ Ս. Հոգւոյն և աղօթիւք հարեալ զԳեղարդն աստուածային՝ բղխեցոյց ի տեղւոջէն աղբիւր գեղեցիկ և յոյժ յորդ և խիստ սառն, որ կայ մինչև ցայսօր»։ Յետոյ պատմէ, թէ երբ Ս. Լուսաւորիչ դարձաւ ի Կեսարիոյ և եկաւ ի Տարօն, հրաշալի լոյս տեսնելով՝ գտաւ սուրբ իւղը, և վանք մի հաստատեց հօն յանուն Ս. Յովհ. Կարապետի. «Եւ Իւղն այն աստուածային ոչ պակասի և ոչ թերանայ մինչեւ ցայսօր»: Թէ մինչեւ մեր օրերս այլ առատանա՞յ Իւղն, — չեմ գիտեր, բայց Եղրդուտի վանքն պատուի ուխտիւ, իւղոյն սկիզբն այլ աւանդի՝ ի Մովսիսէ օրհնեալ ի Սինէական լերին, եօթնարփեան ծաղկօք, յորոց երկուքն Հայոց պանծալի ծաղկներէն են, և մեր գրուածին յարմար, Հազրէվարդն և Համասփիւռն։ Այն անսպառ իւղէն օծուած կ’ըսուին թագաւորք և քահանայք Հրէից, և Քրիստոս ինքն մկրտութեամբ Յովհաննու, եւայլն:

Դառնամք հիմայ մեր բուսաբանութեան, և քննենք, թէ ի՛նչ տեսակէ էր Եղրդի ծառն: — Հին բժշկարանն կ’ըսէ. «Խլէֆ՝ մանր Եղրդի» ծառ է, ուրեն չէ Եղերդ բանջարն, իսկ Արաբաց Խլէֆ ն, որ և Խլեփ, է տեսակ մի ուռենի անուշահոտ. ինչպէս վկայէ մեր մեծ բժշկապետն Մխ. Հերացի, տաքութենէ պատճառած գլխացաւի դեղ գրելով. «Արկ ի վերայ գլխոյն Վարդի ձէթ, և Եղնրդի ձէթ, և Խլէփն՝ այն մանտր Ուռենիքն են, որ անուշ հոտ գայ յիւրմէն»։ Այս գրուածին կամ գրողին մէջ սխալ կայ. Եղնրդի տեղ՝ նախ Եղրդնի յարմարէր, յետոյ պակաս կ’երեւի կապ մի անոր և Խլեփին մէջ, իբր թէ, որ է Խլեփն, և Խլեփն՝ այն մանտր, եւայլն։ Տեսանք վերը, որ վաստակոց գիրքն զուգեց զԵղերդն անուշահոտ ընդ Խլէֆի. մեր օրերս այլ Նաթանեան վարդապետն (Արտօսր, 93) վկայէ Խլեփի անուշահոտ Ուռի ըլլալը։ Հապա ի՞նչ կ’ըսէ մեր Ամասիացին. «Խլաֆ, որ Թ. Սօրղուն (կամ Սորկուն) կ’ասէ. լաւն այն է, որ դեղին ծաղիկ ունենայ… Իպն. ասէ, թէ զծաղիկն հոտ(ւըտ)ան՝ օգտէ տաք բնութեան մարդոյ, և զըղեղն ուժովցընէ, և թէ զծաղիկն ժողվես և Շուշմայով սնցընես և զեղն հանես, խիստ հովեղ լինի։ Ասէ Պտ., թէ այսօր տերեւին Սաֆսաֆ կ’ասեն. և Պ. Պէտ կու ասէ. և Պալխցիքն (Պահլաւ, Բահլ) Պահրամաճ կ’ասեն, և իր խէժն ի տերեւէն կ’ելնայ. և լաւն այն է, որ ի ջրեզերք լինի»։

Եղրդին ի բուսաբանից կոչի Եգիպտական Ուռենի, Լ. Salix Egyptiaca Փ. Saule d’Egypte. Իտ. Salice odorosa, այսինքն՝ Հոտաւէտ Ուռի: — Գինին ազնուացնելու համար՝ Վաստակոց գիրքն խրատէ. «Ա՛ռ չոր Եղրդի փայտ, ջախջախեա և ի գինին ձգեա. լաւացուցանէ»:

== 667. Եղրեւանի. ==

Այսպէս կ’անուանեն Ղրիմեցիք և Ռոշքեանն՝ Պարսկաստանի սեփական գեղեցիկ անուշահոտ և անուշագոյն ողկուզաձեւ ծաղկօք ծառը. Թ. Լէյլագ Ար. Փ. Lilas de Perse, Լ. Syringa persica. Յիշուի և ի Տաղստան: Տե՛ս և Արճուան:

== Եղրիկ. ==
— Տե՛ս Եզրիկ:

== 668. Եռատերեւ. Եռատերեւուկ. ==

Երեք տերեւոց իրարու կիպ ըլլալով՝ այսպէս կոչուի և Լ. Trifolium, և յայլ լեզուս, ռամկօրէն. հասարակ անունն առ մեզ է Առւոյտ, որով և բացատրած եմք։

== 669. Երեսնակ. ==

Շատ հասարակ բոյս մ’ըլլալով՝ այլեւայլ անուններ ունի մեր լեզուաւ, ինչպէս՝ Անիծած ծաղիկ. Դեղուտակ. Ձառատաղ կամ Ձեռնատաղ. *Ղաֆէթ։ Առյս ետքի անուամբ Ար. գրէ Ամիրտ. «Որ է հայերէն Երեսնակ ն, Անիծած ծաղիկ ն, որ Թ. Ղօյին պութրաղի (Ոչխարի ծունկ) ասէ, և տերեւն նման է Կանեփատի տերեւին, և ծաղիկն դեղին է, և լաւն այն է, որ ի Հոռմոց երկիրն լինի և բուսնի: … Ասէ Պտ., թէ լաւն այն է, որ ի Պարսից աշխարհն բուսնի, ի Շիրազու բոլորն, և իր ծաղկին գոյն լաճվարդին գունովն լինի. և իր ճղերն բարակ յերկայնութիւնն, մէկ-մէկ թզէն մինչև մէկ կանգուն լինի, և իր ծաղիկն և ճուղն և տերեւն՝ ամէնն լեղի է, քան զՍապռն, և զիր չարութիւնն տանի Անիսոնն»:

Դարձեալ գրէ. «Ինքն խոտ է. մէկ թիզ է, կէս տերեւ է և կէս ծաղիկ, երեք ազգ է. աղէկն ծիրանի ծաղկնի ունի»։ Այս ծիրանեգոյն տեսակն յատուկ մականուամբ ալ կոչուի Լ. Eupatorium purpureum ըսել է, որ հասարակ անուն ազգին է Eupatorium Փ. Eupatoire, եւս Pimprenelle: Հին բժշկարանն թուի, թէ Poterium կամարի, զի գրէ. «Ղաֆէթ, որ է Երեսնակն, այլ ասեն Ղուuարա, և հոռմերէն Պատերիօն. խոտ է. թիզ մէկ երկայն՝ ի ծայրն ծիրանի ծաղիկ. յՈւռհա լինի. և քամուք այնեն»: Յունարէնն Ποτήριον նշանակէ Բաժակ։ Պարսկաստանի հիւսիսային կողմերում շատ գտուի, եւս և ի Շիրակ, Վարաժնունիք:

== 670. Երեւանդ? ==

Այս անունս յիշողն թուի Շէհրիմանեանն. Լ. գրած է Crozophora tinctoria, իբր յունարէն (χρωςιφέρος) ներկաբեր նշանակելով. Թ. ալ Խարթուլ օթի գրուած էր։ Լ. անուամբն ծանօթ է բոյսն և ներկն:

== Երեքնուկ. ==
– Տե՛ս Եռատերեւ։ 

== 671. *Երիաս. ==

«Որ է Մրտին տակն»՝ ըստ Մխ. Հերացւոյ (եր145). Ստուգելի է։

== 672. Երիժնակ. ==

Կէս բժշկական, կէս աղթարական գիրք մի՝ դիւահարի և կատղածի դեղ կու գրէ Երիժնակի քօք (տակ). զոր ուրիշ մէկ մի բացատրէ. «Փշալից բանջար. որձայն անեփ ուտի. արմատն բժշկարար է վիրաց»: Ըստ Շէհրիմանի է Լ. Agrimonia. Փ. Agrimoine. կըրնայ մեր հայ անունն նոյն կամ լծորդ ըլլալ Երեսնակի, վասն զի ասոնցմով նշանակուած երկու բոյսքն այլ լծորդք կամ ազգակիցք են, և մէկ տեսակն կ’ըսուի Agrimonia Eupatoria. – Ցած տեսակն A. Repens յիշուած է ի Բաբերդ, Մուշ, Պրիտ լ:

== 673. Երիցանուկ. ==

Ըստ Մանանայի (444 եր.)՝ Բանջար, զոր Պարսիկք կոչեն Քէշիշ Բէնչէրի?

== 674. Երիցի աղցան. ==

Գուցէ նոյն ընդ վերնոյն։ Սա ծանօթ ուտելի բանջարեղէն է, անուշահոտ և անուշահամ, քարքրոտ և ամայի տեղուանք բուսնի ի գարնան։ Յիշուի ի կողմանս Արդուինու, և ուրիշ կողմեր այլ: Տե՛ս և թ. 689.

== 675. Երիցուկ. ==

Իմաստն յայտնի է, ըստ Յունաց հոմանի Փափաս բառին, որով Փափաթիա կոչի ռամկօրէն, եւս և ի Թուրքաց. ուրիշ շատ անուններ ալ ունի հայերէն, զոր նշանակեցինք Գետնախնձոր բառիւ (թ. 446)։

== 676. Երիցուկ Վայրի. ==

Առանձինն գրուի ի կարգի Գալիենոսի կամ Բժշկական բառից. այլ յունարէնն խանգարուած գրուած է Ալարտամէ? Այսպէս տարակուսական է՝ թէ՛ յոյն, թէ՛ հայ հետեւեալ անունն

== 677. Երկախարպուզ.? ==

Որոյ հոմանիշ ի բառս Գալիենոսի Յ. գրուած է Մակլոնի, որ նշանակէ ցանկապատ կամ բակ:

== 678. Երկայն Զրեւանդ. ==
— Տե՛ս Զրեւանդ: 

== 679. Երկիպարի փայտ. ==

Այսպէս գրուած է տեղ մի, բայց հաւանօրէն սխալ է, և Կիպարի պիտի ըլլայ։ Տե՛ս Տապաղափ։

== 680. Երկնմայր. ==

Հին բժշկարանն մէկ-երկու հեղ յիշէ. «Երկնմայրն ծեծէ՛, մանրէ՛ և քացխով երո՛», եւ այլն, կամ. «Զերկնմայրն չորցո՛, աղա և կովու եղով տապկէ, և յականջն կաթեցո՛»: Բայց ինչ տեսակ նիւթ ըլլալն չի յայտներ. կըրնայ ըլլալ և կենդանի արարած, յետագային պէս՝ որ է.

== 681. Երկրմայր. ==

Սա, ինչպէս ուրիշ տեղ ծանուցինք (թ. 458) թէ՛ տեսակ մի բոյս նշանակէ և թէ՛ սողուն մի։ Տե՛ս Գետնի աղիք և Աքսար։

== 682. Երկրատակ. ==

Անծանօթ է յիշողն, համարուած է տեսակ մի տակ կամ կոճղէզ նման Սիպեղի, և Լ. Bunium.

== 683. Երնջակ. Երնճնակ. Երնջայ. Երնջան. Երինճան. Երինճակ։ ==

Յ. Լ. և Փ. անուանքն ալ նման. Eryngium. Erynge այլև Panicaսt. Ռ. Перекатиполе. Ար. Գարսանաթ, կամ ըստ Ամիրտ. «Ղարսանաթ. «Իպն. ասէ, թէ ասոր Թ. Իպրէհիմ թիքէնի ասեն (հիմայ Պուղա թիքէնի այլ կ’ըսեն). ցեղուցեղ կու լինի. փշով խոտ է, և որուն ծաղիկն սպիտակ է. այնոր Ըղտու խնձոր կու ասեն. և տերեւն տափակ է: Հայք Երնջան կ’ասեն, և ինքն ի քարոտ և չոր տեղեր կու բուսնի, և ինքն ի փշերուն ցեղերուն է, և յորժամ՝ ի գետնէն ելնէ և բուսնի, յառաջն տերեւն ի գետինն կու ճապղի, և կանանչ և պինտ կու լինի, յորժամ մեծանայ, փուշ կու լինի սպիտակ. և երկայնութիւնն մէկ թիզ և այլ աւելի. և ծաղիկն սպիտակ կու լինի. և ծաղկին ծայրն ի սպիտակութիւն կու քշտէ. և ի բոլորն վեց փուշ ունի. և տակն ամուր է, և հաստութիւնն բըլթի մի չափ է. և երկայնութիւնն երեք չորս թիզ է. և մեղուն իւր ծաղիկն կու առնու և մեղր կու շինէ: Եւ տակն օգտէ կրծոց ցաւնի և գազանահարին», և այլն։ — Ուրիշ մ’այլ գրէ. «Երնջան փշոտ խոտ է… և ասոր տակն ի խորուկ է և չի գտուիլ. նա իմաստասէրքն այսպէս են հնարեր, թէ ա՛ռ կարաս մի և լից հողով, և ցանէ զդորա հունդն ի յերեսն, և ծառայէ տարիք, մինչեւ մեծանայ, ապա թափէ զհողն և առ զտակն, չորցու» եւ այլն։ Արմատէն վերի հաստ մասը կեղեւելով կ’ուտեն մեր երկըրցիք և Ստեպղինի համով է կ’ըսեն։ Երնջանի տեսակներէն յիշուին, Հասարակն և Կապուտակն ի Հր. Կովկաս (E. Vulgaris, E. Cæruleus). — Հսկայաձեւն, E. Giganteum և E. Thyrsolideum ի Մասիս, Ճիմիլ լ. — E. Billardieri, յԱրագած լ. — E. Planum ի Հս. և Հր. Կովկաս. — E. Glomeratum ի Մարաշ, Տարսոն: Այլեւայլ տեսակք Երնջանի նոյն անուամբ յիշուին մեր բժշկական գրոց մէջ, բայց իրենց օտար բառով զուգածքն երբեմն տարբեր տեսակ բոյսք են, ինչպէս՝

== 684. Որձ կամ Հոռոմ Երնջա. Էգ Երնջա կամ Իգաերնջայ. ==

Հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «Ջանդիանա (Gentiana) — Երնջնանի տակ. ի Կրիտն լինի», ուրիշ մի Երնջայի տակը կոչէ Թ. Պուղա թիքէնի, զոր ոմանք կարծեն Լ. Sideritis montana կոչուածը: Էգ Երնջայն ալ, ըստ ոմանց, է Աւելուկ ն (թ. 251)։

== 685. Ման Երնջան. ==

Գալիենոսի բառից մէջ գրուած կայ Ման Երնջնի տակ, որոյ հոմանիշ յունարէնն անորոշ բառ մ’է, Բադաւորդ? կամ Բագաւորդ, եթէ յունարէն է, թերեւս Բատավարդ (տե՛ս թիւ 313)։ Ի Լեհաստան գրուած բառարան մ’այլ գրէ՝ Երնջակի-տակ՝ Baccharis. ասոր Ար. է Զահրա, զոր տես։

== 686. Երնջանուկ. ==

Մեծատերեւ և փշոտ բանջարեղէն մ’է, կլորակ որձայիւ, անուշահամ, և աղելով պահուի (Աթանաս. 81. Մանանայի հեղինակն այլ յիշէ, բայց սոսկ Երնջնակ կոչէ)։

== 687. Երնջնականկառ. Երինճնականկառ. ==

Թերեւս վերոյ գրեալն է կամ այնոր նման ուտելի բանջար մի:

== 688. Երուսաղեմի Կորեկ. ==

Երուսաղեմի ցորեն այլ կոչուի սովորաբար, Թ. Մսըր պուղտայ: Տե՛ս Մայծ։

== 689. *Երպատուր. ==

Պէյթար կ’ըսէ, թէ յԱնտալուսիա՝ այսպէս՝ կ’անուանեն Լ. Peucedanum Փ. Peucédène կոչուած բոյսը, որ յոյն Πεύκη բառէն կազմած է, և մեր լեզուի մէջ Պեւկէս փոխուած, և նշանակէ զՍոճին։ Ամիրտոլվաթ այլ այդ անտալուսիկ բառով գրէ. «Ինքն խոտ-մն է, որ տերեւն և որձան նման է Ըռազիանին, և շատ մազմզուկ ունենայ, և ի վերեւն ծաղիկ ունի, և տակն սեւ լինի, և հոտն ծանր, և ի վերեւ կպչտուկ լինի. ի լեառն և ի շուք տեղեր կու բուսնի, որ զտակն կու ճեղքեն և զջուրն կու հանեն, և ի շուքն կու չորացընեն… Եւ թէ ծխեն՝ ամենայն սողունք կը փախչին, թէ վարդի ձիթով խառնեն և ի յականջն կաթեցընեն՝ զցաւն խաղեցընէ, և թէ կերուած ակռանին կաթեցընեն՝ ամրացընէ», եւայլն։ — Պէյթար այլեւայլ բոյսեր յիշէ Եարպատուր անուամբ, որոց վերոյիշեալ լատին անունը պատշաճեցընէ թարգմանիչն. նոյն իսկ Արաբ հեղինակն յիշէ այն անունը Պեվգատանուն գրելով. անոնցմէ մէկն այլ պատշաճի առ մեզ Կորդուախունկ կոչուածին, զոր տես իր կարգին. կարծուած է եւս, թէ Երիցու աղցանն այլ ասոնց տեսակէն է։</text>
      <sha1>czpf0nh6hssf4bw61mm1hadnilvd7ut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397257</id>
      <parentid>397252</parentid>
      <timestamp>2026-09-26T08:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62929" sha1="eiu7q75aozrty4s1bu7zs98iwyuwum2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Դ|Դ]]
|next = [[Հայբուսակ/Զ|Զ]]}}

== 607. *Եապրուհ. ==

Ար. անուն լուսոյ, զոր յիշէ Ամիրտոլվաթ. տես Մանրագոր և Հալոր։

== 608. Եզախրուկ։ ==

Եզան անուամբ բարդեալ կամ՝ յարմարեալ բուսոց՝ այս առաջինն՝ ի գրոց չէ, այլ ի լրոյ: տեսակ մի է Սեւախրռւկ կոչուած ին, երկայն տերեւներով, լաւ կանաչ և անուշակամ բանջարեղէն։ Ի Խրուկ սառէն զանազանեալ յիշուին բոյսեր։ ինչպէս և Սպիտակ Խրուկ: Հին գրոց մէջ Խրուկն ներկատու խէժ մի նշանակէ, $. Cinabre.

== 609. Եզան ագի ==

Որ և Պախրու ագի. ուրիշ անուններ այլ ունի, որոց ամենէն զուտ հայկական Համարի խռընդատ. արաբերէն այլ պէսպէս կոչուի, Հաւանօրէն նոյն ազգ բուսոյ զանազան տեսակները նշանակելով. Թ:: այլ պարզապէս Եզան ագի կոչեն, Սորս պոյուղի. Լ: Verbaseum, և Phlomis. Molene.

– Ամիրտոլվաթ կու ստորագրէ Պ։ Մահի զահրե 850; A անուամբ, կամ Մահի զահրամ, որ ձկան թոյն նշանակէ, ինչպէս հայերէն ալ կոչուած է Ձկան սուահարուր. «ինքն խոտի տակ է, կ’ըսէ, (որոյ) Եզան ագի ասեն, և կեղեւն ի բան կու գայ. աղէկն Հաստ-կեղեւնին է. դարձեալ գրէ, մեծ Յասայի ռային տակն է, և ինքն է ի Եթողներուն (ցեղէն). - Ա: է Պտ. թէ իր պատմութիւնն Սամի սամաքն է, որ թարգմանի Ձկան սպանօղ. և ինն տակ է, և կեղև է։ և իր բոյսն նման է Շիպրիմին բոյսին, և այլ երկայն. և գոյնն Հողին գունով: է, որ ի դեղնութիւն կու քշտէ, և մօտիկ է։ և ասացել է գրոցս չինողն, թէ այս խոտիս երկայնութիւնն մէկ կանգուն ու կէս է, և այլ երկայն, և լինի որ այլ կարճ կու լինի. և ծաղիկն դեղին է և անուչակոտ է, և ծաղկին մէջն կարմրագոյն է, և տերեւն մթնագոյն է• և Մինկաճին տէրն ասէ, թէ տակն մէկ է և ճղեր ունի։.. Թէ զհունտն ի ջուրն ցանես՝ ձկներուն փորն ի վեր գայ… և այս խոտս երեք ցեղ է. երկու ցեղն լեռան է և մէկն վայրի է. և այն որ լեռան է՝ ուժով է ասեն, և Զուլու՝ ասեն. և այն որ վայրի է՝ ասացած է թէ Մատի զաէրայ և Մատիզածրաճ է, — Յատկապէս այս պարսիկ բառով կոչուած վայրի խռընդատն՝ կոչուի: Menispermum Cocculus, որ Յ. նշանակէ մահկաձև (լուսնաձեւ), Տունտին ձեւին Տամար։ — Ար։ յատուկ անուն խռընդատի է Պուսիր Mes կամ Պոտսդրա. զայս այլ առանձին յիշէ Սիրտ. «Ինքն Պախրո: ագին է. թէ Էգ և Որձ կու լինի. և էգին տերեւն ի Քալամին (կաղամբ) տերեւն կու նըմանի, և որձին բարկուկ և յերկանկուկ լինի, երկուսն այլ ի դուրս տեղե: և ի լերունքն կու բուսնի, և ի քարոտ տեղեր կու բուսնի… Թէ զտերեւն ի Թզին մէջն դնես՝ որդն չի ընկնի և ցեցն չի ուտէ, և Թուզն առողջ կենայ, — Ուրիչ անուն մայլ յիշէ Պէյթար, յորմէ և Ամիրտ. Սիքյան բլ - Հուր որ ձկանց վերոյիշեալ ջըրին երեսն ելնելն և սատկելը նշանակէ.

== 610. Եզան ականջ: Եզի ականջ: ==

Թէ Պէյթար և թէ Ամիրտ. զայս սոսկ Ար- Լիսան… անուանեն, որ լեզու նշանակէ. բայց «Թուրքն Պախրու ականջ կ՚ասէ: և ինքն ի գետինն կու ճապղի, և կու բուսնի, և Եզնալեզու կասեն խոտ մի կայ՝ ի յայն կու նմանի, բայց չոտն նման է Խիարի հոտին. և ի միջէն մէկ կանգուն որձայ կելանէ, և ի գագաթն ծաղիկ կ’ունենայ: և թէ ծաղկով եփես և ուտես, օգտէ խաֆաղանին (Սրտի տրփալուն) և ստամոքին տաքութեան, և այն շտերն որ ի բերնին մէջն լինի և զցան այլ տանի և թէ ի լեզուին վրայ զէտ նռան Հատ բուշտ լինի՝ օգտէ: Լ: Echium Plantagineum. Յիչուած է ի Պոնտոս և ի Թ-Հ.

== 611. Եզան ճակատ, ==

Որ և կովու ճակտիկ. աղցանով ուտելի բանջարեղէն մ’ է։

== 612. Եզան շռուկ: ==

Խոտեղէն բոյս մի, մանրիկ կարմիր պտուղներով, մորենւոյ նման ուտելի։ Այսպէս և ըսուի ի կողմանս Սեբաստիոյ. բայց թուի թէ պէտք էր ըսել

== 613. Եզնացռուկ։ ==

Զոր յիշէ Շէհրիմանեանն, որ՝ կամ որոյ թարգմանութիւն է Լ: Antirrhinum, ի յունականէն, և ըսել է ծըռկի (Քըթի) նման. Ք. այլ նոյն իմաստով Mulier, Թ. Sանապուռնուս. Ար։ Ինձ էլ-էյմէջ e!) 43] կամ ըստ Ամիրտ, «Անֆահ ըլ– յօսիլ, որ Թ. Հորթու քիթ ասէ, այնոր համար որ միրգն հորթու քիթ կու նըմանի։ և թէ զայս խոտս եռցընես և զջուրն խմես, օգտէ ամենայն մակացու դեղոց. և թէ Սուլամի դեղով խառնես և յերեսն օծես, ով տեսնու՝ ընդունի զինքն սիրով!:

== 614. Եզնալեզու. Եզան լեզու, ==

Ի Թորթին ցեղերուն է, կ’ըսէ Բժշկարան մի, (տես զայն: բայց Ամիրտ, ուրիշ ոչ հեռու ցեղի կամ՝ ազգի վերաբերէ: «Լիսանի Սեվր (կամ Լիսանի թոռը (կլու լեզու), որ է Եզնալեզուն, և լաւն այն է որ տերեւն թանձր լինի։ Պտ. ասէ թէ Պ կավզոպան կ’ասեն. և ասած է թէ ինքն ի Մարվին (Մոլոչի) ցել ղերուն է. և լաւն այն է որ Շամի և կամ՝ Խորասանի լինի. և տերեւն թանձր լինի, և ի վերայ տերեւին ծին ծին լինի։ - Լ: Buglossus. Փ։ Buglosse. որ ի յունարէնէ առած՝ նոյնպէս Եզան լեզու նշանակեն։ — Սիմ. Կամարկապցին՝ փոխանակ Թորթի կամ Մարվի՝ Օշինտրի նմանցընէ այս բոյսս: — Թ. յատուկ Եզան լեզուն կոչուի Սղըր տիլի։

== 615. Եզնախեղդ. Եզնիճ. ==

Ռոշքեանն կ’ըսէ. «Խոտ, որ կերեալ յեզանց՝ զկոկորդն նեղէ և սպանանէ. Լ. Raplanum»: Յայտ է, թէ յունարէն բառի կամ անուան թարգմանութիւն է, բայց այդպիսի բուսաբանական անուն, կարծեմ, չի լսուիր հիմայ: Բառագրքի մի մէջ գրուած է. «Եզնիճ ն՝ է մահ արջառոց»:

== 616. Եզնախոռն կամ Եզնախոտ. ==

Ի սկզբան Բուսաբառիցս ծանուցինք, որ սա ռամկօրէն կոչի Աբեղախոտ (թիւ 3) և Բժշկարանաց մէջ Աստախոտօս, որ է Յ., և Լ. Stœchas բառէն ծեքած, ինչպէս որ գրած է և Պէյթար. բառին իմաստն այլ է՝ ըստ Ամիրտ՝ Հոգի լնող, իսկ ըստ Պէյթարայ Հոգիները բռնող կամ կեցընող (Մուգաֆ էլ-րուհ). «Թ. Ղարապաշլու ասեն. ինքն ծաղիկ-մն է, որ սերտ տերեւնի ունի, և կարմաժեռ ծաղիկ ունի. և լաւն այն է, որ կարմրագուն լինի. ըսած է, թէ Աստուխուտոս ասելն՝ թարգմանի Հոգի լնող. ասէ Պտ., թէ ինքն զհոգին կու յեմեցընէ (կ’ուշացընէ)… Եւ այս ի յայն կղզին լինի, որ Սատհատիս ասեն» (ըստ Պէյթարայ՝ Ստեխատէս՝ կղզիք Գաղատիոյ, այսինքն՝ Գաղղիոյ), և իր Շահսաֆրամի ռումի ասեն. և լաւն այն է, որ կանանչ լինայ, և համն լեղի լինի»։ — Բոյսս յատկապէս կ’ըսուի Լ. Lavandula Stœchas. Փ. Lavande St. — Մեր կողմերում բուսաքնինք նշանակած են զայս յԵրեւան, Արդուին, Արտահան. Համշէն։ — Հին Բժշկարանն և Մխիթար Հերացի յունական արաբացեալ անուամբ Աստախօտոս կոչեն, առաջինն վկայէ, թէ յԱնտաք (Անտիոք) լինի, յայտ է, թէ լաւն:

== 617. Եզնածաղիկ. ==

Թուի, թէ Դեղին Եզնակն է. միայն Սալաձորցի երգիչէն յիշուած և բացատրուած գտնեմ.

&lt;poem&gt;«Եզնծաղիկն է խիստ դեղին, գունն է գունով, քան զծիրանուն,
Անջրդի տեղն կու բուսնի, զուարճանայ ամռան ջերուն»:&lt;/poem&gt;

== 618. Եզնակն. Եզին աչք. ==

Այս ալ յունարէնէ թարգմանուած է ամեն լեզուաց մէջ. Լ. Buphthalmum, Փ. Buphthalme. Ար. «Պահար ըլ-ահմար (ինչպէս գրէ Ամիրտ.), որ Եզի աչք կ’ասեն խոտ մի կայ. և այն, որ ծաղիկն դեղին է, ազգ մի այլ է այն: Եւ թէ մոմով և եղով սպեղանի առնեն և դնեն ի վերայ, պինտ ուռեցնուն՝ օգտէ, և պալղամի ուռէցին. և թէ զծաղիկն ժողվեն և չորցընեն և ի յաչից դեղերն խառնեն, զաչաց մթանալն տանի, և զաչից ղափախնին աստառն ուժովցընէ, և ջուր իջնուլն խափանէ, և զճերմակն տանի»: — Պէյթար միայն Պէհար կոչէ, Պ. այլ գրէ Կաու չէշմ, որ կովու աչք ըսել է. ուրիշ անուններ այլ յիշէ։ — Ամիրտոլվաթի Եզան աչքն և Ազարիոն իրարու հետ շփոթելը կամ նոյն համարիլը յիշած եմք այդ ետքի անուամբ (թիւ 13), որ և թուի Լ. Tanacetum, Փ. Tanaisie կոչածն: — Կամարկապցին համառօտ կ’ըսէ Եզան աչքին համար. «Ինքն տերեւ (խոտ) է, երեք ազգ է, ծաղիկն կապուտ, տերեւն փշոտ»: — Բժշկական բառգիրք մ’այլ՝ «Աքհաւան, որ է Օքուզ կէօզի» (Եզնակն):

== 619. Եզնակն. ==

Այսպէս կոչի նաեւ տեսակ մի Խաղողոյ:

== 620. Եզնիկ. ==
— Տե՛ս Եզնախեղդ։ 

== 621. Եզրեղի. ==

Յատուկ հայերէն անուն երեւի Դափնի ծառոյ, որ հասարակօրէն ընդունուած է մեր լեզուի մէջ, գոնէ լաւ և պտղաբեր տեսակն. Բժշկարանք և Անգիտաց անպէտն գրեն. «Եզրեղոյ պտուղ, որ է Հապ ըլ-Ղարն, որ է Տափնին». կամ, «Եզրեղոյ պտուղն, որ է Տաֆնոյ պտուղն»: Տե՛ս Դափնի և Կասլա:

== 622. Եզրկան ծաղիկ. ==

Բժշկարան մի գրէ. «Դեղ աչաց. Ա՛ռ զԵզրկան ծաղիկն, Դդմի ծաղիկ, միալար (հաւասար) Գինձ ընդ իրար, չորցու և մանր աղա, բեր Ազոխ, իրար խառնէ, չորցու և կրկին մանդր աղա, և ի շարէն անցու. աչաց դեղ է»։ Փափագելի է, որ այդ վայելուչ և հարազատ հայանուն ծաղկան որպիսութիւնն յայտնուէր. մանաւանդ, որ կարելի է Զ գրին տեղ Ղ կարդալ և Եղրիկ կոչել։

== 623. *Եէթուհ. ==

Շատ անգամ յիշուած արաբացի բառ է ի Բժշկարանս. տե՛ս Ափարբիոն:

== 624–25. Ելակ. Ելակ Մորէ. ==

Ծանօթ, հաճելի, գեղեցիկ, այլ և տարօրինակ պտուղ մի, որովհետեւ ուտելին՝ բուն պտղոց պարունակող կամ պահող մասն է, իսկ պտուղքն՝ վրան և մէջն երեւցող մանր-մանր կէտերն են։ Թէ՛ մշակութեամբ յառաջ գայ և թէ՛ ինքնաբոյս անտառաց մարմանդներու մէջ, անցորդաց և մանաւանդ տղայոց քմաց անուշիչ: Ձեւով մեծութեամբ՝ շատ տարբեր տեսակներ կ’ըլլան, և զանազանին անուամբ ի բուսաբանից. հասարակ անունն է Լ. Fragaria, Փ. Fraisier.

Թ. Չիլէկ կամ Ֆրաուլա, ըստ Իտալ. Fragola. — Մեր լեզուաւ ինձ ծանօթ անազանութեան տեսակք են Ելակ–մորի, Fr. Sylvestris, Փ. Fr. des bois. — Ելակ մրտիկ, զոր յիշէ Ռոշքեանն ի Բառագիրսն: — Հասարակ անուն մ’այլ է Խմորուկ, զոր տես։

== Եկքան. ==
— Տե՛ս Ակքան։ 

== 626. Եղածաղիկ. ==

Տեսակ մի Խառածաղկի, Լ. Ranunculus Lingua և R. Flammula. Փ. La Douve (grande et petite).

== 627. Եղակոթ. ==

Հասունցած Ցորեն կամ տեսակ Ցորենոյ՝ ըստ Մշեցւոց:

== 628. *Եղամա. ==

Յովբայ գրոց մեկնութեան մէջ կ’ըսուի. «Բանջարն, զոր յիշէ Յովբ՝ Գերիոն, որ Եղամա ասեն»: — Գալիենոսի բառից մէջ գրուած է Կերիոն, որոյ հայերէն յատուկ անուն ալ գրուի Քարկծեղ կամ Քարծկեղ: Յունարէն Ելիմոս ˇΕλγμος տեսակ մի է Կորեկի։

== 629. Եղափիլունց. ==
— Տե՛ս Փիլունց. 

== 630. Եղբայրասպան. ==

«Որ է Սալապն» (Սայլապ), գրեն Բժշկարանք, իսկ սա տեսանք, որ Աղուեսուձուք կոչուածն է (թ. 63). Ար. Քաթ ըլ-ախիէ), և այսպէս կոչուելուն պատճառ՝ այն է կ’ըսեն հին գիտունք, որ երբ նոր արմատ կամ ձու մի բուսնի՝ առջիններէն մէկն կու չորնայ։

== 631. *Եղեբորոս. ==

Ellaborus. Այս Յ. և Լ. անուամբ շատ հեղ յիշուածը՝ տե՛ս ի Կոճ Վրացի։

== 632. Եղենի. ==

Եղին պատճառաւ այսպէս կոչուած է Ձիթենին ի գիրս Վաստակոց (գլ. ՄՀԴ և ի հետեւեալքն)։

== 633. Եղեշնակ կամ Եղեռնակ. ==

Սխամամբ երկու անուն գրէ Աթանասեան (եր. 86), և Ճարճտուկի նման կ’ըսէ, միայն տերեւներուն մեծութեամբ կու զանազանին, «որոնց դրսի կողմից ընկած ջիլերը՝ պարզ երեւում են ձգուած թելերի նման». և թէ, դալարն ախորժելի ուտելիք է ոչխարաց, չորցածն՝ անպիտան։

== 634. Եղեսպակ. ==

Այսպէս հայացուցեր են յունարէն Ելելիսֆագոն Ελελ՛ςφακον անունը, զոր Ամարտ. գրէ Ալիսֆաղին. և է Լ. Salvia. Տրապիզոնեցիք Մեղրթեր կ’անուանեն, զոր մենք այլ ընդունելով` այնոր կարգին բացատրենք։

== 635. Եղերդ. Եղերդակ. Եղերդակն. Հիւղերդակ. ==

Այսպէս զանազան կերպով գրուած կամ այլայլած է այս անունս, իսկ բոյսն զանազան անուններ եւս ունի մեր լեզուաւ, ինչպէս՝ Դառնիճ, զոր յիշեցինք (թիւ 554), Եղէգ, Ճարճատուկ. թերեւս քիչ մի զանազանութիւն ունենան մէկմէկէ, ինչպէս նաեւ Կայծխոտ և Հնդիպէ (տե՛ս զայս), զոր նորերս զանազանեն, այլ մեր Բժշկարանք երբեմն խառն գրեն, իբրեւ նոյն ազգ բոյս. մէկն՝ ընտանի (Եղերդն), միւսն՝ Վայրի (Հնդիպէն). յետին անուամբ կոչի և Լ. Endivia, իսկ Եղերդն՝ Cichorium. Փ. Chicorée. Լսենք մեր Ամասիացւոյն. «Հնդուպէ, որ է Վայրի Հազարն, և Հ. Եղրդակ ասեն, և Անտիղեա այլ ասէ, և Պ. Քասնի կ’ասէ. և լաւն է այն, որ ածուոց լինի»: Դարձեալ առանձին կամ կրկին գրելով կ’ըսէ. «Կապուտ ծաղիկ ունի. աղէկն ի պաղչան լինի… Ասցել է Սահակ բժիշկն, թէ ինքն ազգ-մն է ի Քասնուն»։ Ուրիշ Բժշկարան մի գրէ. «Քասնին, որ է Եղերդական ն, որ Արապն Հնտուպէ ասէ. մէկն տանոյ է և մէկն վայրի. և այն, որ վայրի է՝ Տարշաղուխ ասեն»:

Դարձեալ. «Ասէ Պատէհին, թէ Հռ. Սաղվիա կ’ասեն (Salvia), և Մէհուhիրոն? և իր տերեւն տափակ է. և այն, որ ածուոց է՝ Անտիղեա (Endivia) կ’ասեն, և ինքն երկու ցեղ է. մէկ ցեղին տերեւն տափակ է որպէս Հազար, և ցեղ մի այլ կայ, որ տերեւն բարակ է և համն լեղի է, և լաւն այն է, որ ածուոց լինի, քաղցր լինի. և լաւն այն է, որ Շամցի, լինի, այնոր Անդունիա (Անդուպիա) ասեն… ինքն ի յաղէկ Քասնիներուն է. Մասեհն&lt;ref&gt;Աբու Սահլ Մասեհ Վրկանցի (Էլ Ճօրճանի) անուանեալ քրիստոնեայ բժիշկ մի է Ժ դարու երկրորդ կիսուն, որոյ աշակերտած է հռչակաւորն Էպու Սինա:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ ասոր բնութիւնն Քասնուն և Հազրուն մէջն է. և Տապարին&lt;ref&gt;Անծանօթ է ինձ իբր բժիշկ. իբր պատմիչ հանրածանօթ է այս անուամբ (Sապարստանցի) հեղինակն Թ դարու:&lt;/ref&gt;ասէ, թէ քան զՀազարն նուրբ է, և քիչ կերակրէ զանձն. և թէ զտերեւն ծեծես և ուռեցին վերայ դնես, որ կակուղ է, բանայ և հովցընէ, և՛ իր ջուրն, և՛ տակն, և՛ հունտն ուժով է. և կեղեւն ի բան կու մտնէ»: Բժշկութեան մէջ շատ Եղրդակի պէսպէս մասամբք՝ տեսակ օգուտներն այլ յիշէ առանձինն կամ ուրիշ դեղոց հետ զուգած։ — Ուրիշ անուն կամ տեսակ մ’այլ յիշէ մեր հեղինակն:

Եւ Քաuնի վայրի կայ, որ այնոր Խանդարեկի կ’ասեն (տե՛ս զայս): Աւելի հետաքրքական և արտառոց անուններ յիշէ ուրիշ Բժշկարան մի. «Հնտիպա-Եղրդակն. Հնտիպա չորս ազգ է. մէկն Չթլըխ ն է. մէկին Զէյթունցիք Ղազտամպուռա կ’ասեն, մէկն Քասնին է, մէկն Մառուլ ն է» (Հազարն):

Վերը յիշեցինք, որ Եղրդակին մէկ անունն այլ է Եղէգ. այս անուամբ յիշի ի Ս. Գիրս, երբ Եգիպտոսէն ելնող Հրէից պատուիրէր Մովսէս՝ ուտել Բաղարջ Եղէգով (Ելք, ԺԲ, 8). մեր հին Բժշկարանն այլ պատուիրէ հիւանդին. «Հետ հացին Հազար և Հնդպէ թող ուտէ». և ուրիշ տեղ մ’այլ իմացընէ, թէ. «Եղէգ, որ է Հնտիպէ, կայ յինքն լեղութիւն ու փոյթտութիւն (փոթոթ). և լեղութիւնն է շատ, և լեղութիւնն ամառն լինի, և երբ լեղութիւնն շատնայ հովութիւնն պակսէ, այլ ձմեռն և գարուն հովութիւնն է շատ. և է ինքն հով յառաջին տարաճան, և չոր ի մէջն (միջակ), և երբ չորնայ, պակաս տաքութիւն լինի յինք. զլերդի ճանպահն բանայ և զստամոքսն սրբէ։ (Կ’աւելցընէ մեր բժիշկն) Իմաստունքն զինք հով ասացին, բայց փորձեցաք, որ ի ներս չորութիւն կայ»: — Վաստակոց գիրքն Եղերդը ուրիշ անուան մի հետ զուգէ. Կանկառը անուշ և անփուչ ընելու համար՝ հունտը այլեւայլ բուսոց ջրոյ մէջ թրջոց դնել խրատէ, որոց մէկն այլ՝ «կամ ի յԵղրդոյն (ջուրը), այսինքն՝ ի Խլէֆ ն»։ Բայց այս Եղերդս չէ Եղերդակն, այլ հարկ է, թէ Եղրդուտ ծառն ըլլայ, ինչպէս տեսնենք իր կարգին: Լսենք հիմայ մեր երգիչ Սալաձորեցոյն.

«Սինձ, Երիցուկն, ու Եղերդակն&lt;ref&gt;Սրուանձտեան և Կոստանեան իրենց օրինակին մէջ Եզրթագ կամ Եզրթակ գրեր կամ գտեր են, բայց ոչ ուղիղ:&lt;/ref&gt;կու սպասեն Արեւորդուն.

Նոցա երամն ուրիշ է, կու շրջին զօրն հետ արեւուն», նման Բարտի ծառոյ, որոյ յարեւ դառնալն և պաշտուիլն յԱրեւորդւոց՝ յիշեցինք (թիւ 323)։

== 636. Եղրդակ Վայրի. ==

Վերը ըսուածէն կ’իմացուի ինչ ըլլալն, բայց որովհետեւ Բժշկարանք որոշելով կ’ըսեն. «Եղերդակն Վայրի, որ է Խանդարիտն» կամ Խանդարեկ, յիշենք այս անուան տակ այլ:

== 637. Եղրդան տակ. ==

Այս այլ առանձին յիշուի. Ասար պարզապէս Վայրի Ճարճատուկն է, կ’ըսէ, որով կ’ըլլայ անմիջապէս ասկէ վերի գրուածն. ուրիշ մի զուգէ ընդ Տարշաղուխ կամ Տարշկուկ, որ նոյնպէս Եղրդակ կամ մէկ տեսակն է, և յիշենք զայն այլ է կարգին:

== 638. Եղնդրական ծաղիկ. ==

Այսպէս յիշուած է աղաւաղ գրուած Բժշկարանի մի մէջ, որ թերեւս ըլլայ

== 639. Եղրդոյ ծաղիկ. ==

Ըստ հին Բժշկարանի այսպէս կոչուի և տարբեր նիւթ մի, այսինքն՝ Ծարրի քար, որոյ հետ յիշէ և Ծիրանաքար, կամ նոյն կամ նման, և այրելով դեղ պատրաստել խրատէ։ Նոյն Բժշկարան յիշէ և

== 640. Եղրդոյ պտուղ. ==

Եւ ասոր զուգանիշ դնէ. «Դարբնի` կռկոն», եթէ չէ շփոթուած ընդ Եզրեղւոյ, որ Դափնի նշանակէ. տե՛ս թիւ 621, կամ թերեւս ըլլայ

== 641. Եղեւան. ==

Եթէ չէ Եղրեւան. հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «Գիտացիր, որ Եղեւանին ջուրն և Ուռոյն, Թրմըզին (և քանի մ’այլոց), այս ամենս մէկ զօրութիւն և գործ ունի (որ է) զճիճի հանել յանձնէ, զտափակն ու զբոլորն»:

== 642. Եղեւին&lt;ref&gt;Այս կակուղ ձայնով Յ. ’Etic! կոչուի տեսակ մի նման ծառ (Լ։ Abies Pinus), ի Սլաւեան լեզուս՝ Էլի կամ ԵԼՔ, իռլանտ. Ailm&lt;/ref&gt;. ==

Այս ծանօթ անունս երկու տարբեր և աննման բոյս և բերք նշանակէ, մէկը յիշեցինք ի Գնտածաղիկն (թիւ 501), որ շատ հեղ ի Բժշկարանս կոչուի Շէհ Թուրքի, ինչպէս Հին Բժշկարանն այլ գրէ. «Եղեւին, որ կոչի Թուրքի Եղեւին կամ Շէհ Թուրքի, կամ Հաշիշ, յԱֆթիմոն նման է»։ Ամիրտ. կու նմանցընէ Oշընդրի, և համն լեղի (կ’ըսէ). աղէկն ի Թուրքաց գայ, բայց ուրիշ Բժշկարան լաւը մեզնէ հեռու չի դներ, Շէհ անուան տակ նորէն գրելով. «Շէհ, որ է Խորասանին. Թ. Եաւշան ասէ. լաւն այն է, որ դեղին լինի, որ ի Հայոց գայ. ասեր են թէ, Պ. Տարմինան ասէ. և այնոր Տարմինայի Թուրքի ասեն, և Շեհի ճապալի ֆիլիոն. համն լեղի է, յոր տեղ որ օծեն՝ մազ կու բուսցընէ… և ի յայլ գործ որ մտէ՝ Շեհն է, որ ի Հայաստանեայց երկրէն գայ»։ Ուրիշ մ’այլ գրէ. «Եղեւին՝ Շէհ. ինքն նման է Օշընդրի, բայց չէ Օշինտր, զի լեղի է. և ապա հունտն է Խորասանն. ի Հայոց գայ»։ Պէյթար Շիհ կ’անուանէ և կ’աճի կ’ըսէ ի լերինս Տօրոսի, ի Կապադովկիա, որք սահմանակիցք են Հայոց և ի Բուշիռ Եգիպտոսի: — Նարեկի լուծմանց գիրքն քիչ մ’եւել բացատրէ (ի Բանն ԿԱ), թերեւս սուրբ վարդապետին ծառ կոչածը. «Տատանին տագնապաւ տերեւք տնկոց Եղեւին ծառոց՝ շարժեալք ի հողոց ուժգին բաղխելոց, հոսեալք ի խոնարհ» և Շեհ բոյսին հետ շփոթելով. «Եղեւին՝ ցախ է ծանծաղարմատ, այսինքն՝ սաղ? է տակն. Եղեւին ասի, յայգիսն բուսնի. աւելի կապեն զինքն (աւել, աւլելու գործի)։ Օշընդրի նմանութեանն համար ի բուսաբանից յատկապէս կոչի Artemisia Absinthium, մէկ տեսակն այլ Ar. Maritima.

== 643. Եղեւին (ծառ). ==

Երկրորդ կամ գլխաւոր նշանակութեամբ՝ վայրենի բարձր և ճիւղերն իրարմէ hեռու ծառ մի է Եղեւինն` hասարակաց ծանօթ և շատ hեղ յիշուած ի Ս. Գիրս, և կարծեմ առաջին անգամ սրտաճմլիկ և ողբերգական յիշատակաւ տառապեալ մօր մի (Ագարայ), և ծարաւատանջ կիսամեռ որդւոյն (Իսմայելի), որոյ մահը չտեսնելու համար. «Ընկէց զմանուկն ի ներքոյ միոյ Եղեւին ծառոյ, և երթեալ նստաւ յանդիման նորա ի բացեալ՝ իբրեւ վտաւանաւ, զի ասէր, թէ ոչ տեսից զմահ որդւոյ իմոյ և (սակայն) նստէր յանդիման նորա». ուրիշ կերպ այլ չէր կըրնար ընել մայր մի, որոյ և զաւկին, գթալով Աստուած, բղխեցուց կենարար ջուրը։ Բայց ծառիս նկատմամբ հարկ է նա և յիշել, որ Ս. Գրոց բնագրին (եբրայերէն), յորմէ և լատին թարգմանութեան մէջ նշանակուած չէ ծառին տեսակն. մեր Թարգմանիչք, ըստ Եօթանասնից, Եղեւին ճանչցեր են։ Ոսկիբերանի անուամբ Ծննդոց Գրոց մեկնութիւն մ’ունիմք, ուր Սուսի կոչուի ծառն, անշուշտ, Սօսի իմանալով։ Հին դարերում Եղեւնի փայտն, որ յատկապէս Եղեւնափայտ կոչուի, ապարանից և տաճարաց լինուածքի լաւագոյն և ազնուագոյն նիւթ համարուէր, ինչպէս նոյն Ս. Գիրք վկայեն, թէ՛ Սողոմոնի և թէ՛ այլոց համար, նոյն իսկ Նոյի տապանի փայտն՝ ըստ ոմանց Եղեւին էր։ — Յ. և Լ. նոյն անուամբ կոչեն այս ծառu, ’Αβίν. Abies. Փ. Sapin. — Յիշելի է, որ շատ վայրի կամ անտառային ծառեր, իրարու նմանութիւն ունենալով, անուամբ այլ շփոթին, ինչպէս այս Եղեւին՝ Շոճի կամ Սոնոպրի ծառոյ հետ, որոց նմանին և Մայրիք։ Եղեւնոյ մէկ յատկութիւնն այլ է իր խէժն, լաւագոյն, քան զայլոց, որ գործածուի ի դեղս, և կ’ըսուի առ մեզ Եղեւնախիժ (Փ. Térébenthe. Թ. Թիրէմէնթին). այս խժաբեր Եղեւինն Փ. Sapin Pectiné կոչուի, իր տերեւոց տարածուած և ցրուած ըլլալուն համար. կոնաձև պտուղն այլ աւելի թեփոտ է և նեղկուկ։ — Այլեւայլ տեսակք են Եղեւնեաց. մեր երկրին վրայ դժար է գտնել և որոշել թէ՛ կլիմային համար, թէ՛ ծառոց պակասութեան։ Մեր բառագրոց մէկն, զոյգ կամ նման համարելով, նշանակէ «Եղեւնափայտ. Ցրդի. Եապանի Սէլվի. Կւենի»։ Բուն Եղեւնեաց տեսակներէն՝ Նորդմանեան կոչուածն՝ Ab. Nordmaniana, յիշուած է ի Ծանախ, ի Քօշ տաղ. յատուկ տեսակ մ’այլ Կիլիկեան կոչուի, հօն ի Պրիտ լ. և Գասան օղլու։

== 644. Եղէգն. ==

Ծանօթ և յատկագոյն բոյս ճահիճներու և ծանծաղ ջրերու՝ իր բարակութեամբ և երկայնութեամբ, նոյնպէս և տերեւներուն, ցամքած ատեն դեղին գունովն, փնջաձև ծաղկամբն և պէսպէս գործեաց, մանաւանդ, փչողական երաժշտութեան փող և սրինգ ընծայելով պարզագոյն, հնագոյն և ընտանեգոյն գործին՝ նշանակ Հովուական ըսուած բանաստեղծութեան, իսկ իր տկար կազմութեամբ՝ հովերէն կոծուելով, ծեծուելով, ծռելով, և սակայն առանց կոտրուելու նորէն կանգնուելովն բարոյական օրինակներ ընծայած է, որոց գլխաւոր կըրնամք յիշել մեր Փրկչին ըսածը՝ վասն Յովհաննու Մկրտչի. «Զի՞նչ ելէք տեսանել յանապատին, Եղէ՞գն շարժուն ի հողմոյ»։ — Այս յիշելով՝ անկարելի է, որ քրիստոնեայ մի չյիշէ և չհարցընէ Քրիստոսի, կամ ինքն իրեն. Ի՞նչ է այդ Եղէգդ այլ քու ձեռքումդ. — յարմար գաւազան փշապսակ թագաւորի:...

Ըստ զանազանութեան ջրայատակին և կլիմայից՝ հարկ է, որ շատ տեսակ Եղէգք ըլլան. մեր հեղինակն այլ վկայէ, Ար. Ղասապ բառին ներքեւ. «Ինքն շատ ազգ է. ի Սիս է աղէկն և դեղինն, բայց (ամենէն) աղէկն ի Շամ լինի»։ Դարձեալ գրէ երկու տեսակ. «Մէկն Ֆարսի է և մէկն Նապտի է. լաւն տակն է». շատ տեսակ հիւանդութեանց օգտակար դեղ ըլլալն յիշէ, բայց և զգուշացընէ. «Թէ ծաղիկն մարդուն յականջն մտնէ` խուլ առնէ զմարդն»: Հասարակ Եղէգն կոչուի Լ. Canna կամ Arundo. Փ. Roseau.

— Տե՛ս և Բալախ:

Պէսպէս Եղեգաց մէջ ամենէն նշանաւոր և իբր թագաւոր կըրնանք կոչել, թէ և ոչ մեր երկրի բոյսերէն է և ոչ մեր լեզուով հին յատուկ անուն ունի.

== 645. Շաքարի Եղէգն. ==

Լ. Saccharum officinalis, Փ. Canne à Sucre. «Ղասապ ըլ-Սուքար, որ է այն Եղէգն, ըստ Ամիրտ., որ Շաքար կու բուսնի, եթէ ծամես զայն Եղէգն ի կերակրին վերայ և զջուրն ի կուլ տաս, օգտէ կրծոց և թոքին խոշորութեանն, և զխռչակն կակղացընէ, և զգէճութիւնն տանի, և օգտէ հազին, և զստամոքին զբոցն ալ տանի»: Հին Բժշկր. մեր ի պտղոց կարգի, բայց ամենէն վերջ յիշէ զՇաքար. «Տաք է յ’Ա տրճ. և քամի յ’Ա տրճ. յառաջքն գիճային է, կակղցընէ զփոր և ախորժ ի ստամոք, զի սրբական է, եւս՝ որ սաֆրայոտ չլինի, իսկ սաֆրայոտի զեն է, զի սաֆրայոտ՝ զթթու ախորժէ, և այս քաղցր է, բայց Տապարզին (տեսակ Շաքարի) կակղցընէ զբնութիւն»։

Աւելի մերձաւոր մեզ և հայանուն է.

== 646. Շաւառ Եղէգն կամ Շաւառն. ==

Ըստ Ար. Ղասապ Զարիրա Լ. Calamus, կամ Calamus aromaticus. «Լաւն այն է, որ գոյնն եաղութին գունովն լինի… օգտէ քթին հոտին, և աչիցն ճլէ կու տայ, և սրտին ցաւուն օգտէ: Ասէ Պտ., թէ բարակ Եղէգն է որպէս գրիչ, և այլ բարակ, և ինքն երկու ցեղ է. մէկ ցեղն ի Շուշմայի փայտն կու նմանի, և այն ցեղն կարճկուկ է, և յերկայնութիւնն մէկ թիզ է և այլ քիչ մի յերկան. և մէկ ցեղն այլ կոկ է և յերկայնութիւնն մէկ կանգուն, և համն սուր և լեղի, և գոյնն մթնագոյն. և թէ կոտորես, մէջն սարդոստէ կու նմանի. կանգուն ցեղս ի Քալաքօթու դիհէն (Կալիգուդ Հնդկաց) կու գայ, և այնոր Պարքաuիթա ասեն. աղէկն այն ցեղն է, որ ի բուսն Շուշմայի ծառ կու նմանի, և իր ճղերն և հունտն ի գագաթն լինի՝ որպէս Սիսեռ, որ ի յամանի մէջն լինի, և այս ցեղս սրութիւն և լեղութիւն քիչ ունի, և ի Հնդկաց կու գայ, բայց չէ աղէկ… Եւ Պ. այսոր Նայընի հաւանտի ասեն»:

Շաւառնէ նշանաւոր անուն մ’է, որոյ ստուգաբանութիւնն կամ ծագումն անծանօթ, բայց Եղէգ նշանակելն յայտ է այնով այլ, որ նշանակէ եւս Երաժշտական փող. դարձեալ, Շաւառնէ ` նշանակէ Տաղաւար, գուցէ Եղէգներով շինուած բնակարան: Պետրոս առաքելոյն առ Քրիստոս ըսածն զմայլմամբ է Թաբոր լերին՝ յիշելով՝ Վանական վարդապետ, կ’ըսէ. «Շաւառնէ տաղաւար շատ էր արարեալ» Պետրոս։ — Իսկ իր անուշահոտութիւնն կըրնայ հաւաստել, թէ ըլլայ նոյն իսկ

== 647. Եղէգնախունկ կամ Խունկեղէգն. ==

Որ յիշուի ի Ս. Գիրս, ինչպէս (Ելից, Լ. 23) ուր և լատինն Calamus գրէ. Գլիենոսի բառից մէջ խանգարած գրուի «Եղէգնախունկ՝ Կաղամաս արտիկոն կամ արիստիկոս», որ պիտի ըլլար Կալամուս արոմատիկուս (Calamus Aromaticus).

== 648. Եղեգան Ծաղիկ. ==

Մխ. Գոշ (ԼԵ) Եղրդակի և Բարտuոյ նման արեւահայեաց բուսոց կարգին դնէ զայս, առանց աւելի ծանօթութիւն մի տալու, զոր ուրիշ տեղ այլ չեմք գտած. «Նախատեցաւ Եղեգան ծաղիկ և նմանք նորա՝ պաշտօնեայ լինել արեգական, և նորա ձգեալ զձեռն յարեւն՝ երդուաւ արեգական, թէ ոչ եմ»:

== 649. Եղիգի. ==

Եղրդակ նշանակող Եղեգն է. տե՛ս Զայս։

== 650. Եղիճ կամ Եղինճ. ==

Թէ ոչ անպիտան, այլ անարգ բուսոց կարգին է, ճամբաներու մէջ ոտից կոխան բուսնելով, բայց հունտերն դեղի գործածուին: Բժշկարան մի գրէ. «Եղինձ՝ Անճիրէ (Ար.), ինքն երկու ազգ է. մէկին ծաղիկն երկայն, մէկի բոլոր. աղէկն ի Շամ լինի»: Ամիրտ. յիշէ այլեւայլ օտար անունները, որոցմէ «և Պարսիկն Թուխմի Անճիրա ասէ, որ է Եղիճին հունտ ն. ինքն երկու ցեղ կու լինի. և լաւն այն է, որ կանանչ լինի և հունդ ունենայ… Թէ զիւր հունդն սեւ ձութով ծեծես և դնես ի վերայ ակռային՝ հանէ. և թէ զտերեւն եփես և դնես ի վերայ ուռէցին՝ օգտէ, որ ի ականջթոռքն լինայ», եւայլն, և այլ շատ տեսակ ցաւոց և ուռեցից դեղ նշանակէ: Հունտի տեղ՝ Եղիճի Սերմն այլ գրուի։ — Մեկնելով Նարեկացւոյ այս խօսքս (Բան ՀԳ). «Տնկեցի յոգիս խոտս խայթողականս ինքնաթոյնս ընդարմացուցիչս»՝ մեկնիչն կ’ըսէ. «Ինքնաթեմն? (ինքնաթոյն) Եղիճն է»: — Լ. Urtica, Փ. Ortie.

Այլեւայլ տեսակ Եղիճք յիշուին առ մեզ այլ. հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «Եղճին երկու տարազք են (բայց չի բացատրեր, այլ օգուտներն յիշէ). զտերեւն աղով ծեծէ և ի վերայ դիր, այտնուլ չտայ, և յականջն ի շատ տարեց գան կենայ և կամ յայլ մարմին, կամ սունկն կամ աղտեղի վէր, զկեղեւն ծեծէ, ի վերայ դիր։ Թէ ընդ մոմու ձէթ խառնես ու դնես ի վերայ փայծղան, զխստութիւնն լուծանէ. — և զտերեւն ծեծէ և ի քիթ դիր, զարոյնն կտրէ. և թէ չոր աղաս և մեղրով շաղես ու տաս, օգնէ թառանչի, խռչելոյ, կողցվի, թոքցվի, որ ի կուրծքն մաղաս կայ, զփորն լուծէ և փքանալ չտայ»։ — Բուսաբանք քանի մի տեսակ յիշեն, և մէկը U. Pilulifera (Կլուլաբեր) ի Միջագետս և ի Հր. Կովկաս:

== 651. Կուրի Եղինճ. ==

Ի կողմանց Տրապիզոնի խաւրուած էր մեզ՝ այս անուամբ մեծկակ և իրարմէ հեռու տերեւներով, մանր շառագոյն կամ նռնագոյն ծաղկամբ մաս մի բուսոյ.

== 652. Մեռեալ Եղիճ. ==

Ստ. Ռոշքեան համարի Լ. Lamium, բայց լաւ եւս և նոյն նշանակութեամբ ճանաչուի Փ. Ortie morte կամ Ortie des marais. Լ. Stachys palustris.

== 653. Մշկան Եղինճ. ==

Ըստ Գալիենոսի բառից է Լեղակն:

== 654. Սողնոց Եղիճ կամ Սողնոյ Եղիճ. ==

Գլխու երակի կառուն դեղ գրէ Բժշկարան մի, առանց տեսակը յայտնելու:

== 655. Եղնճամայր. ==

Զայս յիշէ Ստ. Շէհրիման, իբրեւ Լ. Lamium galeopsis Փ. Lemier. — Յիշուի ի Համշէն, ի Վարաժունիս, ի Տաւուշ։

== 656. Եղնճկտուկ. Եղիճկտուկ. Եղիճկտուտ. Եղնճկտակ. Եղինճկտակ. ==

Մոլոշի բազմաթիւ անուանց և տեսակաց մէկն՝ հաւանօրէն Եղինճի նմանութիւն ինչ ունենալով:

== 657. Եղին ականջ. ==

Ամիրտոլվաթ գրէ. «Եանմայ, որ Թ. Աղճա օթ ասէ Ջղախոտին, և Եղին ականջ ասեն խոտ մի կայ, այնոր ի մէջն կու բուսնի, և ի անոնցմէն փոքր լինի, և ի տերեւին ի միջէն որձայ ելնէ, մէկ թիզ երկայնութիւն կու լինի, և թէ հաստկեկ ծեծեն և ցանեն ի վերայ խոցերուն՝ բուսցընէ։ Եւ ի Շիրազ՝ Մուղլտարու ասեն»։ — Պէյթար՝ ճերմակ բոյս մ’է կ’ըսէ այս, մազոտ տերեւներով, կէս մի Ջղախոտի կէս մի Շանլեզուի նման. ըստ թարգմանչին՝ է Լ. Hieracium Pilosella. Փ. Piloselle. նշանակուած է սա ի Հր. Կովկաս և ի Թալիշ։

== 658. Եղիտամն. ==

Գալիենոսի բառից մէջ այս զուգուած է յունարէն Ղագոգիրաս կամ Ղադոդիրաս բառի, եթէ այս ետքինս ըլլար (Լաղոթիրոս Λαγοθτρος): Նապաստակի որսորդ նշանակէր, եթէ Լաղոքիլոս՝ Լ. Lagochilus, խոտեղէն բոյս մ’է ի Շրթնաձեւից ցեղէն, ծաղիկն նեղկուկ բաժակով՝ վկայուած Պարսկաստան, Թուրքաստան, Քապուլիստան։

== 659. Եղնակճիճ. ==

Ռոշքեանն՝ նախ Cantharida միջատը նշանակէ այս բառիւ, բայց կ’ըսէ, թէ. «է և Խոտ, որով որսորդք զնետս թիւնեն, (վասն որոյ) յոմանց Եղանց թոյն կոչի». Լ. անծանօթ բառ մի զուգէ, Limeum?

== 660. Եղուարդի ծառ. ==

Ծանօթ Մշեցւոց, կարմրագոյն ծառ մի կարծր փայտով, երկայն տերեւներով, Ալոճի նման պտուղներով, որոյ ճիւղերէն կողով կու հիւսեն։ Այս է անշուշտ ի գիրս Եղրդի ծառ կոչուածն, յորմէ Եղրդուտ. տե՛ս զայն (թ. 666)։

== 661. Եղջերուարօտ. ==

Կարծեմ Շէհրիմանեանն է զայս յիշողն և զուգողն Լ. Pastinaca Elaphoboscum? անունն նշանակէ զԳազար, իսկ մականունն ի յունականէն Ελαφυβυςκος ճիշդ հայերէն թարգմանուածն է։

== 662. Եղջիւր. Եղջիւրի. ==

Ըստ նմանութեան ձեւոյն և ըստ կարծրութեան՝ յարմարած անուն, տաք կլիմայի պտղոյ և ծառոյ, որ կերպով մի անմոռանալի ծանօթացեալ է Անառակ որդւոյ առակաւն (յաւետարանին Ղուկայ). Յ. Κέρας (եղջիւր) Լ. Ceratonia, իսկ Փ. Caroubier յասորի կամ յարաբ բառէ, յորմէ և հայերէն ալ Ն գիրն աւելցընելով, Խառնուպ. բուն Ար. է Եանպութ, որով բացատրէ Ամիրտոլվաթ. «Եանպութ, որ է Եղջիւրն, և Թ. Կէչի պույնուզի ասէ. և ինքն երկու ցեղ կու լինի. մէկ ցեղն զէտ փուշ է, և միրգն զէտ Խնձոր, և ի մէջն կարմիր հատկներ ունի. զփորն կապէ, և մէկ այլ ցեղն ծառ կու լինի մեծ, որպէս Խնծորի ծառ և տերեւնին Ծորի տերեւէն մանտր կու լինին, և միրգն նման է Ալուճին (!), և սեւակ լինի և խիստ քաղցր. և զկուտն՝ սառաֆնին ի գործ կու արկանեն՝ ոսկի և արծաթ կշռելու համար։ — Թէ զտակին կեղեւն յակռան օծես, զցաւն տանի, և զակռան անվնաս շուտով հանէ։ Ասէ Պտ., թէ Եանպութն՝ Խառնուպի Նապտին է… Ի յանապատ և ի պարտէզն կու բուսնի, և իր պտուղն նման է գառին երիկամի, և գունն կարմիր, որ ի սեւութիւն քշտէ. և ի յԵգիպտոս այսոր Հապ ուլ-քլիայ ասեն, և իր հունտն նման է Եղջիւրի կըտին»: Տե՛ս և Խառնուպ:

== 663. Եղջերենի. ==

Այսպէս կ’անուանի ըստ ոմանց՝ Ս. Գէորգի խոտ կոչուածն. տե՛ս թ. 476։

== 664. Եղջրիկ. ==

Վայրի բուսոց կամ ծաղկանց հետ յիշէ Տէր-Աւետիքեան:

== 665. Եղռջայ կամ Եղրճայ. ==

«Բոյս վայրի, զոր արմատով հանեն և յաղջուր դնեն». գրէ Մանանայ, յիշէ և Երեմիա Եպիսկոպոս ի Հայրենասիրին (եր. 317)։

== 666. Եղրդուտի ծառ. Եղրդի. ==

Մեր եկեղեցւոյ աւանդական պատմութիւնն ի Յայսմաւուրս և ցանկ սրբազան նիւթոց՝ յիշեն անուշահոտ իւղոյ շիշ մի՝ իբր Քրիստոսի գլուխ թափուածին, զոր Թադէոս Առաքեալ «բերեալ եդ ի Ծառն Եղրդի, առ ստորոտով լերինն Տորոսի», Մշոյ կողմերում, ուր վանք մի շինուեցաւ ի յիշատակ պատուական իւղոյն կամ շիշին, և կոչեցաւ Եղրդուտի վանք։ Արդեօք ըստ դիպա՞ց եղն և Եղրդի ծառն զիրար գտան, թէ ծառն եղի անուամբն կոչեցաւ։ Թէ աւելի կամ պակաս ստոյգ աւանդութիւն, միշտ քաղցր է մեզ, և ներել տայ քիչ մի հեռանալ մեր նպատակէն, մանաւանդ որ առանձին Պատմութիւն ալ գրուած կայ այսոր, և կ’ըսուի, թէ Աղուանից գրոց մէջ գտան և թարգմանեցին հայերէն. յորում պատմի, թէ Թադէոս երբ եկաւ ի Հայս, «առ ստորոտով լերինն Տորոսի գտանէ վայելուչ տեղի մի հարաւային կողմն. և էր անդ ծառ մի Եղրդի. և եդ անդ զիւղն աստուածային՝ հրամանաւ Ս. Հոգւոյն և աղօթիւք հարեալ զԳեղարդն աստուածային՝ բղխեցոյց ի տեղւոջէն աղբիւր գեղեցիկ և յոյժ յորդ և խիստ սառն, որ կայ մինչև ցայսօր»։ Յետոյ պատմէ, թէ երբ Ս. Լուսաւորիչ դարձաւ ի Կեսարիոյ և եկաւ ի Տարօն, հրաշալի լոյս տեսնելով՝ գտաւ սուրբ իւղը, և վանք մի հաստատեց հօն յանուն Ս. Յովհ. Կարապետի. «Եւ Իւղն այն աստուածային ոչ պակասի և ոչ թերանայ մինչեւ ցայսօր»: Թէ մինչեւ մեր օրերս այլ առատանա՞յ Իւղն, — չեմ գիտեր, բայց Եղրդուտի վանքն պատուի ուխտիւ, իւղոյն սկիզբն այլ աւանդի՝ ի Մովսիսէ օրհնեալ ի Սինէական լերին, եօթնարփեան ծաղկօք, յորոց երկուքն Հայոց պանծալի ծաղկներէն են, և մեր գրուածին յարմար, Հազրէվարդն և Համասփիւռն։ Այն անսպառ իւղէն օծուած կ’ըսուին թագաւորք և քահանայք Հրէից, և Քրիստոս ինքն մկրտութեամբ Յովհաննու, եւայլն:

Դառնամք հիմայ մեր բուսաբանութեան, և քննենք, թէ ի՛նչ տեսակէ էր Եղրդի ծառն: — Հին բժշկարանն կ’ըսէ. «Խլէֆ՝ մանր Եղրդի» ծառ է, ուրեն չէ Եղերդ բանջարն, իսկ Արաբաց Խլէֆ ն, որ և Խլեփ, է տեսակ մի ուռենի անուշահոտ. ինչպէս վկայէ մեր մեծ բժշկապետն Մխ. Հերացի, տաքութենէ պատճառած գլխացաւի դեղ գրելով. «Արկ ի վերայ գլխոյն Վարդի ձէթ, և Եղնրդի ձէթ, և Խլէփն՝ այն մանտր Ուռենիքն են, որ անուշ հոտ գայ յիւրմէն»։ Այս գրուածին կամ գրողին մէջ սխալ կայ. Եղնրդի տեղ՝ նախ Եղրդնի յարմարէր, յետոյ պակաս կ’երեւի կապ մի անոր և Խլեփին մէջ, իբր թէ, որ է Խլեփն, և Խլեփն՝ այն մանտր, եւայլն։ Տեսանք վերը, որ վաստակոց գիրքն զուգեց զԵղերդն անուշահոտ ընդ Խլէֆի. մեր օրերս այլ Նաթանեան վարդապետն (Արտօսր, 93) վկայէ Խլեփի անուշահոտ Ուռի ըլլալը։ Հապա ի՞նչ կ’ըսէ մեր Ամասիացին. «Խլաֆ, որ Թ. Սօրղուն (կամ Սորկուն) կ’ասէ. լաւն այն է, որ դեղին ծաղիկ ունենայ… Իպն. ասէ, թէ զծաղիկն հոտ(ւըտ)ան՝ օգտէ տաք բնութեան մարդոյ, և զըղեղն ուժովցընէ, և թէ զծաղիկն ժողվես և Շուշմայով սնցընես և զեղն հանես, խիստ հովեղ լինի։ Ասէ Պտ., թէ այսօր տերեւին Սաֆսաֆ կ’ասեն. և Պ. Պէտ կու ասէ. և Պալխցիքն (Պահլաւ, Բահլ) Պահրամաճ կ’ասեն, և իր խէժն ի տերեւէն կ’ելնայ. և լաւն այն է, որ ի ջրեզերք լինի»։

Եղրդին ի բուսաբանից կոչի Եգիպտական Ուռենի, Լ. Salix Egyptiaca Փ. Saule d’Egypte. Իտ. Salice odorosa, այսինքն՝ Հոտաւէտ Ուռի: — Գինին ազնուացնելու համար՝ Վաստակոց գիրքն խրատէ. «Ա՛ռ չոր Եղրդի փայտ, ջախջախեա և ի գինին ձգեա. լաւացուցանէ»:

== 667. Եղրեւանի. ==

Այսպէս կ’անուանեն Ղրիմեցիք և Ռոշքեանն՝ Պարսկաստանի սեփական գեղեցիկ անուշահոտ և անուշագոյն ողկուզաձեւ ծաղկօք ծառը. Թ. Լէյլագ Ար. Փ. Lilas de Perse, Լ. Syringa persica. Յիշուի և ի Տաղստան: Տե՛ս և Արճուան:

== Եղրիկ. ==
— Տե՛ս Եզրիկ:

== 668. Եռատերեւ. Եռատերեւուկ. ==

Երեք տերեւոց իրարու կիպ ըլլալով՝ այսպէս կոչուի և Լ. Trifolium, և յայլ լեզուս, ռամկօրէն. հասարակ անունն առ մեզ է Առւոյտ, որով և բացատրած եմք։

== 669. Երեսնակ. ==

Շատ հասարակ բոյս մ’ըլլալով՝ այլեւայլ անուններ ունի մեր լեզուաւ, ինչպէս՝ Անիծած ծաղիկ. Դեղուտակ. Ձառատաղ կամ Ձեռնատաղ. *Ղաֆէթ։ Առյս ետքի անուամբ Ար. գրէ Ամիրտ. «Որ է հայերէն Երեսնակ ն, Անիծած ծաղիկ ն, որ Թ. Ղօյին պութրաղի (Ոչխարի ծունկ) ասէ, և տերեւն նման է Կանեփատի տերեւին, և ծաղիկն դեղին է, և լաւն այն է, որ ի Հոռմոց երկիրն լինի և բուսնի: … Ասէ Պտ., թէ լաւն այն է, որ ի Պարսից աշխարհն բուսնի, ի Շիրազու բոլորն, և իր ծաղկին գոյն լաճվարդին գունովն լինի. և իր ճղերն բարակ յերկայնութիւնն, մէկ-մէկ թզէն մինչև մէկ կանգուն լինի, և իր ծաղիկն և ճուղն և տերեւն՝ ամէնն լեղի է, քան զՍապռն, և զիր չարութիւնն տանի Անիսոնն»:

Դարձեալ գրէ. «Ինքն խոտ է. մէկ թիզ է, կէս տերեւ է և կէս ծաղիկ, երեք ազգ է. աղէկն ծիրանի ծաղկնի ունի»։ Այս ծիրանեգոյն տեսակն յատուկ մականուամբ ալ կոչուի Լ. Eupatorium purpureum ըսել է, որ հասարակ անուն ազգին է Eupatorium Փ. Eupatoire, եւս Pimprenelle: Հին բժշկարանն թուի, թէ Poterium կամարի, զի գրէ. «Ղաֆէթ, որ է Երեսնակն, այլ ասեն Ղուuարա, և հոռմերէն Պատերիօն. խոտ է. թիզ մէկ երկայն՝ ի ծայրն ծիրանի ծաղիկ. յՈւռհա լինի. և քամուք այնեն»: Յունարէնն Ποτήριον նշանակէ Բաժակ։ Պարսկաստանի հիւսիսային կողմերում շատ գտուի, եւս և ի Շիրակ, Վարաժնունիք:

== 670. Երեւանդ? ==

Այս անունս յիշողն թուի Շէհրիմանեանն. Լ. գրած է Crozophora tinctoria, իբր յունարէն (χρωςιφέρος) ներկաբեր նշանակելով. Թ. ալ Խարթուլ օթի գրուած էր։ Լ. անուամբն ծանօթ է բոյսն և ներկն:

== Երեքնուկ. ==
– Տե՛ս Եռատերեւ։ 

== 671. *Երիաս. ==

«Որ է Մրտին տակն»՝ ըստ Մխ. Հերացւոյ (եր145). Ստուգելի է։

== 672. Երիժնակ. ==

Կէս բժշկական, կէս աղթարական գիրք մի՝ դիւահարի և կատղածի դեղ կու գրէ Երիժնակի քօք (տակ). զոր ուրիշ մէկ մի բացատրէ. «Փշալից բանջար. որձայն անեփ ուտի. արմատն բժշկարար է վիրաց»: Ըստ Շէհրիմանի է Լ. Agrimonia. Փ. Agrimoine. կըրնայ մեր հայ անունն նոյն կամ լծորդ ըլլալ Երեսնակի, վասն զի ասոնցմով նշանակուած երկու բոյսքն այլ լծորդք կամ ազգակիցք են, և մէկ տեսակն կ’ըսուի Agrimonia Eupatoria. – Ցած տեսակն A. Repens յիշուած է ի Բաբերդ, Մուշ, Պրիտ լ:

== 673. Երիցանուկ. ==

Ըստ Մանանայի (444 եր.)՝ Բանջար, զոր Պարսիկք կոչեն Քէշիշ Բէնչէրի?

== 674. Երիցի աղցան. ==

Գուցէ նոյն ընդ վերնոյն։ Սա ծանօթ ուտելի բանջարեղէն է, անուշահոտ և անուշահամ, քարքրոտ և ամայի տեղուանք բուսնի ի գարնան։ Յիշուի ի կողմանս Արդուինու, և ուրիշ կողմեր այլ: Տե՛ս և թ. 689.

== 675. Երիցուկ. ==

Իմաստն յայտնի է, ըստ Յունաց հոմանի Փափաս բառին, որով Փափաթիա կոչի ռամկօրէն, եւս և ի Թուրքաց. ուրիշ շատ անուններ ալ ունի հայերէն, զոր նշանակեցինք Գետնախնձոր բառիւ (թ. 446)։

== 676. Երիցուկ Վայրի. ==

Առանձինն գրուի ի կարգի Գալիենոսի կամ Բժշկական բառից. այլ յունարէնն խանգարուած գրուած է Ալարտամէ? Այսպէս տարակուսական է՝ թէ՛ յոյն, թէ՛ հայ հետեւեալ անունն

== 677. Երկախարպուզ.? ==

Որոյ հոմանիշ ի բառս Գալիենոսի Յ. գրուած է Մակլոնի, որ նշանակէ ցանկապատ կամ բակ:

== 678. Երկայն Զրեւանդ. ==
— Տե՛ս Զրեւանդ: 

== 679. Երկիպարի փայտ. ==

Այսպէս գրուած է տեղ մի, բայց հաւանօրէն սխալ է, և Կիպարի պիտի ըլլայ։ Տե՛ս Տապաղափ։

== 680. Երկնմայր. ==

Հին բժշկարանն մէկ-երկու հեղ յիշէ. «Երկնմայրն ծեծէ՛, մանրէ՛ և քացխով երո՛», եւ այլն, կամ. «Զերկնմայրն չորցո՛, աղա և կովու եղով տապկէ, և յականջն կաթեցո՛»: Բայց ինչ տեսակ նիւթ ըլլալն չի յայտներ. կըրնայ ըլլալ և կենդանի արարած, յետագային պէս՝ որ է.

== 681. Երկրմայր. ==

Սա, ինչպէս ուրիշ տեղ ծանուցինք (թ. 458) թէ՛ տեսակ մի բոյս նշանակէ և թէ՛ սողուն մի։ Տե՛ս Գետնի աղիք և Աքսար։

== 682. Երկրատակ. ==

Անծանօթ է յիշողն, համարուած է տեսակ մի տակ կամ կոճղէզ նման Սիպեղի, և Լ. Bunium.

== 683. Երնջակ. Երնճնակ. Երնջայ. Երնջան. Երինճան. Երինճակ։ ==

Յ. Լ. և Փ. անուանքն ալ նման. Eryngium. Erynge այլև Panicaսt. Ռ. Перекатиполе. Ար. Գարսանաթ, կամ ըստ Ամիրտ. «Ղարսանաթ. «Իպն. ասէ, թէ ասոր Թ. Իպրէհիմ թիքէնի ասեն (հիմայ Պուղա թիքէնի այլ կ’ըսեն). ցեղուցեղ կու լինի. փշով խոտ է, և որուն ծաղիկն սպիտակ է. այնոր Ըղտու խնձոր կու ասեն. և տերեւն տափակ է: Հայք Երնջան կ’ասեն, և ինքն ի քարոտ և չոր տեղեր կու բուսնի, և ինքն ի փշերուն ցեղերուն է, և յորժամ՝ ի գետնէն ելնէ և բուսնի, յառաջն տերեւն ի գետինն կու ճապղի, և կանանչ և պինտ կու լինի, յորժամ մեծանայ, փուշ կու լինի սպիտակ. և երկայնութիւնն մէկ թիզ և այլ աւելի. և ծաղիկն սպիտակ կու լինի. և ծաղկին ծայրն ի սպիտակութիւն կու քշտէ. և ի բոլորն վեց փուշ ունի. և տակն ամուր է, և հաստութիւնն բըլթի մի չափ է. և երկայնութիւնն երեք չորս թիզ է. և մեղուն իւր ծաղիկն կու առնու և մեղր կու շինէ: Եւ տակն օգտէ կրծոց ցաւնի և գազանահարին», և այլն։ — Ուրիշ մ’այլ գրէ. «Երնջան փշոտ խոտ է… և ասոր տակն ի խորուկ է և չի գտուիլ. նա իմաստասէրքն այսպէս են հնարեր, թէ ա՛ռ կարաս մի և լից հողով, և ցանէ զդորա հունդն ի յերեսն, և ծառայէ տարիք, մինչեւ մեծանայ, ապա թափէ զհողն և առ զտակն, չորցու» եւ այլն։ Արմատէն վերի հաստ մասը կեղեւելով կ’ուտեն մեր երկըրցիք և Ստեպղինի համով է կ’ըսեն։ Երնջանի տեսակներէն յիշուին, Հասարակն և Կապուտակն ի Հր. Կովկաս (E. Vulgaris, E. Cæruleus). — Հսկայաձեւն, E. Giganteum և E. Thyrsolideum ի Մասիս, Ճիմիլ լ. — E. Billardieri, յԱրագած լ. — E. Planum ի Հս. և Հր. Կովկաս. — E. Glomeratum ի Մարաշ, Տարսոն: Այլեւայլ տեսակք Երնջանի նոյն անուամբ յիշուին մեր բժշկական գրոց մէջ, բայց իրենց օտար բառով զուգածքն երբեմն տարբեր տեսակ բոյսք են, ինչպէս՝

== 684. Որձ կամ Հոռոմ Երնջա. Էգ Երնջա կամ Իգաերնջայ. ==

Հին Բժշկարանն կ’ըսէ. «Ջանդիանա (Gentiana) — Երնջնանի տակ. ի Կրիտն լինի», ուրիշ մի Երնջայի տակը կոչէ Թ. Պուղա թիքէնի, զոր ոմանք կարծեն Լ. Sideritis montana կոչուածը: Էգ Երնջայն ալ, ըստ ոմանց, է Աւելուկ ն (թ. 251)։

== 685. Ման Երնջան. ==

Գալիենոսի բառից մէջ գրուած կայ Ման Երնջնի տակ, որոյ հոմանիշ յունարէնն անորոշ բառ մ’է, Բադաւորդ? կամ Բագաւորդ, եթէ յունարէն է, թերեւս Բատավարդ (տե՛ս թիւ 313)։ Ի Լեհաստան գրուած բառարան մ’այլ գրէ՝ Երնջակի-տակ՝ Baccharis. ասոր Ար. է Զահրա, զոր տես։

== 686. Երնջանուկ. ==

Մեծատերեւ և փշոտ բանջարեղէն մ’է, կլորակ որձայիւ, անուշահամ, և աղելով պահուի (Աթանաս. 81. Մանանայի հեղինակն այլ յիշէ, բայց սոսկ Երնջնակ կոչէ)։

== 687. Երնջնականկառ. Երինճնականկառ. ==

Թերեւս վերոյ գրեալն է կամ այնոր նման ուտելի բանջար մի:

== 688. Երուսաղեմի Կորեկ. ==

Երուսաղեմի ցորեն այլ կոչուի սովորաբար, Թ. Մսըր պուղտայ: Տե՛ս Մայծ։

== 689. *Երպատուր. ==

Պէյթար կ’ըսէ, թէ յԱնտալուսիա՝ այսպէս՝ կ’անուանեն Լ. Peucedanum Փ. Peucédène կոչուած բոյսը, որ յոյն Πεύκη բառէն կազմած է, և մեր լեզուի մէջ Պեւկէս փոխուած, և նշանակէ զՍոճին։ Ամիրտոլվաթ այլ այդ անտալուսիկ բառով գրէ. «Ինքն խոտ-մն է, որ տերեւն և որձան նման է Ըռազիանին, և շատ մազմզուկ ունենայ, և ի վերեւն ծաղիկ ունի, և տակն սեւ լինի, և հոտն ծանր, և ի վերեւ կպչտուկ լինի. ի լեառն և ի շուք տեղեր կու բուսնի, որ զտակն կու ճեղքեն և զջուրն կու հանեն, և ի շուքն կու չորացընեն… Եւ թէ ծխեն՝ ամենայն սողունք կը փախչին, թէ վարդի ձիթով խառնեն և ի յականջն կաթեցընեն՝ զցաւն խաղեցընէ, և թէ կերուած ակռանին կաթեցընեն՝ ամրացընէ», եւայլն։ — Պէյթար այլեւայլ բոյսեր յիշէ Եարպատուր անուամբ, որոց վերոյիշեալ լատին անունը պատշաճեցընէ թարգմանիչն. նոյն իսկ Արաբ հեղինակն յիշէ այն անունը Պեվգատանուն գրելով. անոնցմէ մէկն այլ պատշաճի առ մեզ Կորդուախունկ կոչուածին, զոր տես իր կարգին. կարծուած է եւս, թէ Երիցու աղցանն այլ ասոնց տեսակէն է։
[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>eiu7q75aozrty4s1bu7zs98iwyuwum2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Զ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151779</id>
    <revision>
      <id>397258</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Զ</comment>
      <origin>397258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="oq0xkykous2e3qowzf1k8nengbopgla" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Զ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ե|Ե]]
|next = [[Հայբուսակ/Է|Է]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>oq0xkykous2e3qowzf1k8nengbopgla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Է</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151780</id>
    <revision>
      <id>397259</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Է</comment>
      <origin>397259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="2fnqzplo4a2paaqtli91xcjf5kxmx7s" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Է]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Զ|Զ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ը|Ը]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>2fnqzplo4a2paaqtli91xcjf5kxmx7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151781</id>
    <revision>
      <id>397260</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ը</comment>
      <origin>397260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="kexgpz9009l6rpxav3ov89dctv8j0tz" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ը]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Է|Է]]
|next = [[Հայբուսակ/Թ|Թ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>kexgpz9009l6rpxav3ov89dctv8j0tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Թ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151782</id>
    <revision>
      <id>397261</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Թ</comment>
      <origin>397261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="rcgye7ny49kp5yz5s7poorgny8iw89z" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Թ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ը|Ը]]
|next = [[Հայբուսակ/Ժ|Ժ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>rcgye7ny49kp5yz5s7poorgny8iw89z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ժ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151783</id>
    <revision>
      <id>397262</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ժ</comment>
      <origin>397262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="5iplf7apvczj31988t952hs3w9s0isv" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ժ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Թ|Թ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ի|Ի]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>5iplf7apvczj31988t952hs3w9s0isv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151784</id>
    <revision>
      <id>397263</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ի</comment>
      <origin>397263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="nna2b8roex1n2obrv414p3g908auh6d" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ի]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ժ|Ժ]]
|next = [[Հայբուսակ/Լ|Լ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>nna2b8roex1n2obrv414p3g908auh6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Լ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151785</id>
    <revision>
      <id>397264</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Լ</comment>
      <origin>397264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="jp0xhfjcdz36o5i0ykbd13c7ip9vai2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Լ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ի|Ի]]
|next = [[Հայբուսակ/Խ|Խ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>jp0xhfjcdz36o5i0ykbd13c7ip9vai2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Խ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151786</id>
    <revision>
      <id>397265</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Խ</comment>
      <origin>397265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="fuavb0tx4lrqaqliijllsgrtxanupx2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Խ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Լ|Լ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ծ|Ծ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>fuavb0tx4lrqaqliijllsgrtxanupx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ծ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151787</id>
    <revision>
      <id>397266</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ծ</comment>
      <origin>397266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="45zkf0sf6sj1genv51hpjlke77d0g8a" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ծ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Խ|Խ]]
|next = [[Հայբուսակ/Կ|Կ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>45zkf0sf6sj1genv51hpjlke77d0g8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Կ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151788</id>
    <revision>
      <id>397267</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Կ</comment>
      <origin>397267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="f75j47kg867sw4cqzk3aqnrrcfx2zj1" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Կ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ծ|Ծ]]
|next = [[Հայբուսակ/Հ|Հ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>f75j47kg867sw4cqzk3aqnrrcfx2zj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Հ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151789</id>
    <revision>
      <id>397268</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Հ</comment>
      <origin>397268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="3jw542u0e7gszraf3flh1y1ugpfxghs" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Հ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Կ|Կ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ձ|Ձ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>3jw542u0e7gszraf3flh1y1ugpfxghs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ձ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151790</id>
    <revision>
      <id>397269</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ձ</comment>
      <origin>397269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="51tiq7q50my3v91z057zzs9h5feb6so" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ձ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Հ|Հ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ղ|Ղ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>51tiq7q50my3v91z057zzs9h5feb6so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ղ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151791</id>
    <revision>
      <id>397270</id>
      <timestamp>2026-09-26T10:59:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ղ</comment>
      <origin>397270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="iq1k9ufmzl31xlzhuvpxlbf4fj289ms" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ղ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ձ|Ձ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ճ|Ճ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>iq1k9ufmzl31xlzhuvpxlbf4fj289ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ճ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151792</id>
    <revision>
      <id>397271</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ճ</comment>
      <origin>397271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="6bn1qz0lvtxemxnesut7gwd4a1qzeej" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ճ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ղ|Ղ]]
|next = [[Հայբուսակ/Մ|Մ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>6bn1qz0lvtxemxnesut7gwd4a1qzeej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Մ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151793</id>
    <revision>
      <id>397272</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Մ</comment>
      <origin>397272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="67n2zu56dd7zdiph97om77k7ejtzzwd" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Մ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ճ|Ճ]]
|next = [[Հայբուսակ/Յ|Յ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>67n2zu56dd7zdiph97om77k7ejtzzwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Յ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151794</id>
    <revision>
      <id>397273</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:00:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Յ</comment>
      <origin>397273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="ikgux4hbwuoms2o65fxtbgamfegqrwm" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Յ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Մ|Մ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ն|Ն]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>ikgux4hbwuoms2o65fxtbgamfegqrwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151795</id>
    <revision>
      <id>397274</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ն</comment>
      <origin>397274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="nqbb4ohapl36gpqjjbepm1gzc8zas2k" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ն]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Յ|Յ]]
|next = [[Հայբուսակ/Շ|Շ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>nqbb4ohapl36gpqjjbepm1gzc8zas2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Շ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151796</id>
    <revision>
      <id>397275</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Շ</comment>
      <origin>397275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="5a00g0r5sqr63lyxrg5b0l2y6l6ty5s" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Շ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ն|Ն]]
|next = [[Հայբուսակ/Ո|Ո]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>5a00g0r5sqr63lyxrg5b0l2y6l6ty5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151797</id>
    <revision>
      <id>397276</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ո</comment>
      <origin>397276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="qvb6727fdl4i03v2qq3oocevm12qtp7" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ո]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Շ|Շ]]
|next = [[Հայբուսակ/Չ|Չ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>qvb6727fdl4i03v2qq3oocevm12qtp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Չ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151798</id>
    <revision>
      <id>397277</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Չ</comment>
      <origin>397277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="t2oitlbcdcoqguljydsou1okxbqkbrp" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Չ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ո|Ո]]
|next = [[Հայբուսակ/Պ|Պ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>t2oitlbcdcoqguljydsou1okxbqkbrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Պ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151799</id>
    <revision>
      <id>397278</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Պ</comment>
      <origin>397278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="jy8zdrqmodxytprnhx9svgpdo8nl85t" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Պ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Չ|Չ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ջ|Ջ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>jy8zdrqmodxytprnhx9svgpdo8nl85t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ջ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151800</id>
    <revision>
      <id>397279</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ջ</comment>
      <origin>397279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="mibi09rdjpsjz2f2m38q99sx844s5b2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ջ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Պ|Պ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ռ|Ռ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>mibi09rdjpsjz2f2m38q99sx844s5b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ռ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151801</id>
    <revision>
      <id>397280</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ռ</comment>
      <origin>397280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="rx4qdkchriiw3uoeczrh486wewjzt8e" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ռ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ջ|Ջ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ս|Ս]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>rx4qdkchriiw3uoeczrh486wewjzt8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151802</id>
    <revision>
      <id>397281</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ս</comment>
      <origin>397281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="k7mjivb91wrxf601p7nfq8rqkpy4xlw" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ս]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ռ|Ռ]]
|next = [[Հայբուսակ/Վ|Վ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>k7mjivb91wrxf601p7nfq8rqkpy4xlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Վ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151803</id>
    <revision>
      <id>397282</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Վ</comment>
      <origin>397282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="fzwrrrhvug9pewev2cpqj7ka509pesf" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Վ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ս|Ս]]
|next = [[Հայբուսակ/Տ|Տ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>fzwrrrhvug9pewev2cpqj7ka509pesf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Տ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151804</id>
    <revision>
      <id>397283</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Տ</comment>
      <origin>397283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="1yt3dyaapwv5idl1ocu3jl88q7y0rqj" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Տ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Վ|Վ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ր|Ր]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>1yt3dyaapwv5idl1ocu3jl88q7y0rqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151805</id>
    <revision>
      <id>397284</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ր</comment>
      <origin>397284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="n6zss5lm973jcid87apzuj3vm7r5xqj" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ր]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Տ|Տ]]
|next = [[Հայբուսակ/Ց|Ց]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>n6zss5lm973jcid87apzuj3vm7r5xqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151806</id>
    <revision>
      <id>397285</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ց</comment>
      <origin>397285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="jhylzlblzt6sx15tq0ty6oa8k51udgo" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ց]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ր|Ր]]
|next = [[Հայբուսակ/Փ|Փ]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>jhylzlblzt6sx15tq0ty6oa8k51udgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Փ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151807</id>
    <revision>
      <id>397286</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Փ</comment>
      <origin>397286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="cvfwirkrhb4m0fcy9doi7usjaf31zg3" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Փ]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Ց|Ց]]
|next = [[Հայբուսակ/Ք|Ք]]}}


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>cvfwirkrhb4m0fcy9doi7usjaf31zg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ/Ք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151808</id>
    <revision>
      <id>397287</id>
      <timestamp>2026-09-26T11:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LetterBot</username>
        <id>3069</id>
      </contributor>
      <comment>Created page: Հայբուսակ/Ք</comment>
      <origin>397287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="tv9mpx09rtk8r2frd78tpmtj62rcpe7" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = [[Հայբուսակ/Ցանկ|Հայբուսակ • Այբբենական ցանկ • Ք]]
|author = Ղևոնդ Ալիշան
|previous = [[Հայբուսակ/Փ|Փ]]
|next = 


[[Կատեգորիա:Հայբուսակ]]</text>
      <sha1>tv9mpx09rtk8r2frd78tpmtj62rcpe7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>