Հեղինակ:Լևոն Շանթ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Լևոն Շանթ</title>
    <ns>100</ns>
    <id>36</id>
    <revision>
      <id>397431</id>
      <parentid>397402</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Պիեսեր */</comment>
      <origin>397431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="73ncg84h0gdr6ufo4va03kqw5mz3hyk" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Լևոն Շանթ
|դասակարգում = Շանթ, Լևոն
|սկզբնատառ = Շ
|ծնվել է = 1869
|մահացել է = 1951
}}
{{ՀԻ|Տարի=1951}}
==Բանաստեղծություններ==
{{սյուն}}
* [[Ինչու (Լևոն Շանթ)]]
* [[Ուրվանկարներ]]
* [[Հյուսք]]
* [[Գնացքը (Լևոն Շանթ)]]
* [[Մահ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Ժանգը]]
* [[Հողմաղաց]]
* [[Անուշ հովիկ]]
* [[Վեր]]
* [[Ալիքը]]
* [[Անտառին երգը]]
* [[Աղոթքը]]
* [[Մակույկը]]
* [[Ասուպ մը]]
* [[Երնեկ]]
* [[Փոթորիկ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Ստվերդ]]
* [[Ես պատրանքը սիրեցի]]
* [[Շոգենավին մեջ]]
* [[Լուսնին տակ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Դուն իմս էիր]]
* [[Ինչպես մեգը]]
* [[Սրինգ]]
* [[Լուռ]]
* [[Հոս եկուր]]
* [[Եթե (Լևոն Շանթ)]]
* [[Մութին մեջ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Գիշերապահը (Լևոն Շանթ)]]
* [[Զգուշ]]
* [[Ֆանթազի]]
* [[Նետ մը]]
* [[Պատկերին մեջ]]
* [[Մահիկը]]
* [[Ծով (Լևոն Շանթ)]]
* [[Սեվերու մեջ]]
* [[Սիմֆոնի]]
* [[Փիլիսոփաներ]]
{{սյուն ավարտ}}

==Պոեմներ==
* [[Լեռան աղջիկը|Լեռան աղջիկը]]
==Պիեսեր==
* [[Հին աստվածներ|Հին աստվածներ]]
* [[Կայսր]]
* [[Շղթայվածը]]
* [[Ճամբուն վրայ]]

== Վիպակներ ==
* [[Երազ օրեր (Լևոն Շանթ)]]
* [[Դարձ (Լևոն Շանթ)]]

== Այլ ==
* [[Գրքեր և մարդիկ]]
* [[Գրական երկերու դերը]]
* [[Մեր անկախութիւնը]]</text>
      <sha1>73ncg84h0gdr6ufo4va03kqw5mz3hyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397433</id>
      <parentid>397431</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T10:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Այլ */</comment>
      <origin>397433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1819" sha1="54vd5l24mgg2oxrhwvywre519r3s9xh" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Լևոն Շանթ
|դասակարգում = Շանթ, Լևոն
|սկզբնատառ = Շ
|ծնվել է = 1869
|մահացել է = 1951
}}
{{ՀԻ|Տարի=1951}}
==Բանաստեղծություններ==
{{սյուն}}
* [[Ինչու (Լևոն Շանթ)]]
* [[Ուրվանկարներ]]
* [[Հյուսք]]
* [[Գնացքը (Լևոն Շանթ)]]
* [[Մահ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Ժանգը]]
* [[Հողմաղաց]]
* [[Անուշ հովիկ]]
* [[Վեր]]
* [[Ալիքը]]
* [[Անտառին երգը]]
* [[Աղոթքը]]
* [[Մակույկը]]
* [[Ասուպ մը]]
* [[Երնեկ]]
* [[Փոթորիկ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Ստվերդ]]
* [[Ես պատրանքը սիրեցի]]
* [[Շոգենավին մեջ]]
* [[Լուսնին տակ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Դուն իմս էիր]]
* [[Ինչպես մեգը]]
* [[Սրինգ]]
* [[Լուռ]]
* [[Հոս եկուր]]
* [[Եթե (Լևոն Շանթ)]]
* [[Մութին մեջ (Լևոն Շանթ)]]
* [[Գիշերապահը (Լևոն Շանթ)]]
* [[Զգուշ]]
* [[Ֆանթազի]]
* [[Նետ մը]]
* [[Պատկերին մեջ]]
* [[Մահիկը]]
* [[Ծով (Լևոն Շանթ)]]
* [[Սեվերու մեջ]]
* [[Սիմֆոնի]]
* [[Փիլիսոփաներ]]
{{սյուն ավարտ}}

==Պոեմներ==
* [[Լեռան աղջիկը|Լեռան աղջիկը]]
==Պիեսեր==
* [[Հին աստվածներ|Հին աստվածներ]]
* [[Կայսր]]
* [[Շղթայվածը]]
* [[Ճամբուն վրայ]]

== Վիպակներ ==
* [[Երազ օրեր (Լևոն Շանթ)]]
* [[Դարձ (Լևոն Շանթ)]]

== Այլ ==
* [[Գրքեր և մարդիկ]]
* [[Գրական երկերու դերը]]
* [[Մեր անկախութիւնը]]
* [[Ազգութիւնը հիմք մարդկային ընկերութեան]]</text>
      <sha1>54vd5l24mgg2oxrhwvywre519r3s9xh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վիքիդարան:Խորհրդարան</title>
    <ns>4</ns>
    <id>567</id>
    <revision>
      <id>397427</id>
      <parentid>397244</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>2119</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist */ Նոր բաժին</comment>
      <origin>397427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92975" sha1="2zz52qgb56r45k8d4f8z0gmfrl5qazo" xml:space="preserve">[[Կատեգորիա:Վիքիդարան|Խորհրդարան]]
__NEWSECTIONLINK__
&lt;!-- Ուշադրություն. արխիվացնելիս այս պարբերությունը մի հեռացրեք --&gt;

* '''hy:''' Հին քննարկումները տեսնելու համար այցելեք '''[[Վիքիդարան:Խորհրդարան/Արխիվ|Արխիվ]]'''

&lt;!-- Նոր քննարկումները, ավելացրեք էջի ամենաներքևում, եթե շարունակում եք քննարկումը, ապա պարզապես խմբագրեք համապատասխան քննարկման բաժինը, անվան կողքը, սեղմելով «Խմբագրել» հղումը։--&gt;

&lt;!-- Արխիվացնել այստեղից --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Preliminary results of the 2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

Thank you to everyone who participated in the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|2024 Wikimedia Foundation Board of Trustees election]]. Close to 6000 community members from more than 180 wiki projects have voted.

The following four candidates were the most voted:

# [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]]
# [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]]
# [[User:Victoria|Victoria Doronina]]
# [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]]

While these candidates have been ranked through the vote, they still need to be appointed to the Board of Trustees. They need to pass a successful background check and meet the qualifications outlined in the Bylaws. New trustees will be appointed at the next Board meeting in December 2024.

[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Learn more about the results on Meta-Wiki.]]

Best regards,

The Elections Committee and Board Selection Working Group

&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:26, 14 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MPossoupe (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27183190 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on 16 October 2024. Applications for the Affiliations Committee close on 18 November 2024, and applications for the Ombuds commission and the Case Review Committee close on 2 December 2024. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org] with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:09, 16 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27601062 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:29, 22 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success ==

Dear all,

We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community.

Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs.

* Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey]
* Deadline: November 10, 2024
Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference!

'''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply.
* Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here]
* Application Deadline: October 31, 2024
Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions]

Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success!


Warm regards,&lt;br&gt;
The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 Հոկտեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC ==

Hello everyone,

The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone &lt;https://zonestamp.toolforge.org/1732896000&gt;). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: &lt;https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024&gt;.

This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation.

Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:55, 21 Նոյեմբերի 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! ==

Dear All,

We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. 

This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture.

* Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]]
* When: Jan 19, 2025 
* Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025).
* Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 
* Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]]

To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025.

Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language.

Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all.

Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate.

Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success!

For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:08, 16 հունվարի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=27568454 --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:12, 24 հունվարի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:49, 3 փետրվարի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 08:29, 22 փետրվարի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:SSethi (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 --&gt;

== «Հայ դասական գրականություն» կատեգորիա ==

Հարգելի համայնք, կատեգորիաների շարքում չկա «Հայ դասական գրականություն», որը իմ կարծիքով շատ օգտակար և հիմնական կատեգորիա է։ Կա՞ն պատճառներ, որ դեռևս գոյություն չունի, թե՞ պարզապես գործը դրան չի հասել մինչև այսօր։ Շատ կցանկանայի որ նման կատեգորիա ստեղծվի և զարգացվի։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 09:07, 23 փետրվարի 2025 (UTC)

== Լուսանցքներ ==

Հարգելի խմբագիրներ, առաջարկում եմ վերջնական որոշում կայացնել՝ պետք է արդյո՞ք պահել արձակ ստեղծագործությունների էջի [https://hy.wikisource.org/w/index.php?title=%D5%8B%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%A4%D5%AB_%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%BB%D5%A8&amp;diff=prev&amp;oldid=384730 լուսանցքները], թե՞ դրանք պետք չեն։ Ի՞նչ տեխնիկական խնդիրներ կարող են առաջացնել կամ լուծել Վիքիդարանը մոբայլ տարբերակով կարդացողների համար։ [[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 13:52, 2 մարտի 2025 (UTC)

:@[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ջան, դու կարծիք կասե՞ս։ [[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 17:02, 8 մարտի 2025 (UTC)
::Լուսանցքները խնդրահարույց են ոչ միայն հեռախոսի տարբերակի, այլև համակարգչի նոր տեսքի համար։ Հաշվի առնելով, որ համակարգչի նոր տեսքը արդեն թույլ է տալիս ավելի նեղ տեքստի ցուցադրումը և որ լուսանցնքերի նման կերպ օգտագործումը շատ խնդրահարույց է, առաջարկում եմ ընդհանրապես չօգտագործել։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 07:40, 10 մարտի 2025 (UTC)
:::Համաձայն եմ, նոր էջերում էլ չեմ օգտագործի։ Մերսի @[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ջան։ [[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 09:45, 10 մարտի 2025 (UTC)
::::Մերսի @[[Մասնակից:GeoO|GeoO]] ջան, ես էլ կարող եմ ապագայում փորձել բոտով հանել արդեն եղածները։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 11:47, 10 մարտի 2025 (UTC)

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 մարտի 2025 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Your wiki will be in read-only soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-03-19|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-03-19|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23:14, 14 մարտի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=28307742 --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:05, 4 ապրիլի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== Wikidata and Sister Projects: An online community event ==

''(Apologies for posting in English)''

Hello everyone, I am excited to share news of an upcoming online event called '''[[d:Event:Wikidata_and_Sister_Projects|Wikidata and Sister Projects]]''' celebrating the different ways Wikidata can be used to support or enhance with another Wikimedia project. The event takes place over 4 days between '''May 29 - June 1st, 2025'''.

We would like to invite speakers to present at this community event, to hear success stories, challenges, showcase tools or projects you may be working on, where Wikidata has been involved in Wikipedia, Commons, WikiSource and all other WM projects.

If you are interested in attending, please [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register here]].
If you would like to speak at the event, please fill out this Session Proposal template on the [[d:Event_talk:Wikidata_and_Sister_Projects|event talk page]], where you can also ask any questions you may have. 

I hope to see you at the event, in the audience or as a speaker, - [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 09:18, 11 ապրիլի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Send_List&amp;oldid=28525705 --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:35, 17 ապրիլի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 ապրիլի 2025 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|քննարկում]])&lt;/bdi&gt; 22:08, 15 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 15:27, 22 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 03:08, 28 մայիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 --&gt;

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:01, 13 հունիսի 2025 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 17:44, 17 հունիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:57, 27 հունիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:46, 14 հուլիսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikisource, including this Wikisource, during the '''week of August 25th'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this Wikisource. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''all Wikipedia, Meta, Wikidata''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|քննարկում]]) 15:40, 31 հուլիսի 2025 (UTC)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target_Wikisource&amp;oldid=29066664 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 21:36, 26 օգոստոսի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2025-09-24|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

*You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2025-09-24|en}}.
*If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

*Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])&lt;/span&gt; 15:41, 18 սեպտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29170715 --&gt;

== Upcoming Dark Mode user interface rollout for anonymous Wikimedia sites users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{int:Hello}} Wikimedians,

Apologies if this message is not in your language. {{int:please-translate}}.

The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will launch the Dark mode feature for anonymous users on all Wikimedia sites, including yours, on October 29, 2025.

[[:en:Special:MyLanguage/Light-on-dark color scheme|Dark mode]] is an option that allows users to view pages in light-coloured text, and icons on a dark background. Once it is available for anonymous users, they can enable it when using various devices. More information on ways to enable it can be found on [[:en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Dark mode#Options for anyone|this page]].
Given many pages are still not compatible with dark mode this will be an opt-in feature and not automatically apply to pages.

Dark mode requires modifications to content pages and templates, and since our initial launch [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/dark-modes-bright-future-how-dark-mode-will-transform-wikipedias-accessibility/ in July 2024], we have been working with communities and helping them prepare for dark mode. Before the rollout, it is essential that template authors and technical contributors test dark mode and read [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|this page]] to learn how to make pages Dark mode-ready and address any compatibility issues found in templates.

We will fix most color compatibility issues only on the most-viewed pages on projects with over 5 million monthly page views. Technical contributors with an account should opt into dark mode currently using preferences or settings and test pages and seek help before the release to ensure everything complies before the enablement.

If you have any questions or need help, please [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|contact the Reader Experience team]] for support.

Thank you!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:08, 30 սեպտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Dark_mode_deployment_mass_message_list_(October_2025)&amp;oldid=29358561 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 04:49, 9 հոկտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 հոկտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:13, 30 հոկտեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 --&gt;

== Emptyfear մասնակցի ադմինության ժամկետի երկարաձգում ==

Հարգելի համայնք, վերաառաջադրում եմ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]]-ի թեկնածությունը ադմինիստրատորի կարգավիճակ ստանալու համար։ Քվեարկել կարող եք [[Վիքիդարան:Ադմինիստրատորի իրավունքների դիմումներ/Emptyfear 2|այստեղ]]։ --[[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]] 15:21, 2 նոյեմբերի 2025 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:23, 20 նոյեմբերի 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 հունվարի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

21:02, 19 հունվարի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 17:11, 3 ապրիլի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 00:58, 26 ապրիլի 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 մայիսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|քննարկում]])&lt;/bdi&gt; 17:12, 23 հունիսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:31, 25 հունիսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  12:25, 24 հուլիսի 2026 (UTC)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[mw:User:MSantos (WMF)|Content Transform Team]] 16:31, 3 օգոստոսի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:MSantos (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikisource&amp;oldid=28221043 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Server switch - Your wiki will be read-only for a short time soon&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Read this message in another language]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

The [[foundation:|Wikimedia Foundation]] will switch the traffic between its data centers. This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.

All traffic will switch on '''{{#time:j xg|2026-09-23|en}}'''. The switch will start at '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Unfortunately, because of some limitations in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], all editing must stop while the switch is made. We apologize for this disruption, and we are working to minimize it in the future. 

A banner will be displayed on all wikis 30 minutes before this operation happens. This banner will remain visible until the end of the operation. 
You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.

'''You will be able to read, but not edit, all wikis for a short period of time.'''

* You will not be able to edit for up to an hour on {{#time:l j xg Y|2026-09-23|en}}.
* If you try to edit or save during these times, you will see an error message. We hope that no edits will be lost during these minutes, but we can't guarantee it. If you see the error message, then please wait until everything is back to normal. Then you should be able to save your edit. But, we recommend that you make a copy of your changes first, just in case.

''Other effects'':

* Background jobs will be slower and some may be dropped. Red links might not be updated as quickly as normal. If you create an article that is already linked somewhere else, the link will stay red longer than usual. Some long-running scripts will have to be stopped.
* We expect the code deployments to happen as any other week. However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.

This project may be postponed if necessary. You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]]. Any changes will be announced in the schedule. 

'''Please share this information with your community.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 սեպտեմբերի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 12:18, 25 սեպտեմբերի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31080967 --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Editors on group 1 wikis, including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on '''October 5 at 07:00 UTC''' as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make higher-value changes easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project]] or [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]].&lt;br/&gt;Please reach out if you have any questions, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:42, 1 հոկտեմբերի 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31106967 --&gt;</text>
      <sha1>2zz52qgb56r45k8d4f8z0gmfrl5qazo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հայբուսակ կամ հայկական բուսաբառութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17193</id>
    <redirect title="Հայբուսակ/Ցանկ" />
    <revision>
      <id>397428</id>
      <parentid>44458</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>11234</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Հայբուսակ]] to [[Հայբուսակ/Ցանկ]]</comment>
      <origin>397428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="6wmyuxy3ydxur09v1hn5ms0m7urrc6h" xml:space="preserve">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Հայբուսակ/Ցանկ]]</text>
      <sha1>6wmyuxy3ydxur09v1hn5ms0m7urrc6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վեցերորդը― մի՛ շնար</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98605</id>
    <redirect title="Վեցերորդը` մի շնար" />
    <revision>
      <id>397430</id>
      <parentid>284869</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>11234</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Վեցերորդը ― մի՛ շնար]] to [[Վեցերորդը` մի շնար]]</comment>
      <origin>397430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="mer05nt0cb6kr3fbx3jotr1rlcrugtk" xml:space="preserve">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Վեցերորդը` մի շնար]]</text>
      <sha1>mer05nt0cb6kr3fbx3jotr1rlcrugtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Չխաբող սերը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151365</id>
    <redirect title="Աղջկան հոգիներ" />
    <revision>
      <id>397429</id>
      <parentid>396627</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T09:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>11234</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Չխամրող սերը]] to [[Աղջկան հոգիներ]]</comment>
      <origin>397429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="b1gezp6qz76osckodxeqhjpjyek4tlf" xml:space="preserve">#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Աղջկան հոգիներ]]</text>
      <sha1>b1gezp6qz76osckodxeqhjpjyek4tlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վիքիդարան:Համագործակցություն Վիքիակումբների հետ/Վիճակագրություն/Ընդհանուր/Սեպտեմբեր, 2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>151874</id>
    <revision>
      <id>397426</id>
      <timestamp>2026-10-01T12:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ԱշբոտՏՆՂ</username>
        <id>8567</id>
      </contributor>
      <comment>թարմացում</comment>
      <origin>397426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="lsdjvt32t6oai6m6eqjr4fu4iffeja1" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Մասնակցային անուն!!Բայթեր (+)!!Բայթեր (-)!!Խմբագրումներ!!Ստեղծված!!Սրբագրված!!Հաստատված
|-
|Ընդհանուր||0||0||0||0||0||0
|}</text>
      <sha1>lsdjvt32t6oai6m6eqjr4fu4iffeja1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ճամբուն վրայ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151875</id>
    <revision>
      <id>397432</id>
      <timestamp>2026-10-02T10:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= ՃԱՄԲՈՒՆ ՎՐԱՅ|previous =|next =|author =Լևոն Շանթ|section =|translator=|year =|notes = }}  ԾՈՎԵԶԵՐԵԱՑ ԱՄԱՐԱՆՈՑԻ ՄԸ ՊԱՐՏԷԶԸ  Ձախ կողմը քարէ լայն սանդուղներ կը տանին դէպի բնակարանին պատշգամը, աջ կողմը ամբողջովին բաղեղներով ծածկուած ցածլիկ պատ մը ու վանդակէ փոքրիկ դռնակ։ Հեռուն,...»:</comment>
      <origin>397432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109543" sha1="5fsezgvzsm9656c027czyzyhdj8znkk" xml:space="preserve">{{Վերնագիր |title= ՃԱՄԲՈՒՆ ՎՐԱՅ|previous =|next =|author =Լևոն Շանթ|section =|translator=|year =|notes = }}

ԾՈՎԵԶԵՐԵԱՑ ԱՄԱՐԱՆՈՑԻ ՄԸ ՊԱՐՏԷԶԸ

Ձախ կողմը քարէ լայն սանդուղներ կը տանին դէպի բնակարանին պատշգամը, աջ կողմը ամբողջովին բաղեղներով ծածկուած ցածլիկ պատ մը ու վանդակէ փոքրիկ դռնակ։ Հեռուն, ծառերուն մէջէն, կ'երեւայ ծովուն ցոլուն հայելին։ Դէպի առաջ, ահագին ծառի մը բունին տակ ոգորկ թեթեւ նստարան մը, մարմար սեղան ու պարտէզի աթոռներ, ամբողջ հատակը փափուկ դեղին ավազ։

Պայծառ առտու է։

== ԱՌԱՋԻՆ ԱՐԱՐ ==

=== Ա. ===

ՄԱՐԳԱՐ — (Քիչ մը կոպիտ, քիչ մը միամիտ բարի մարդ մը։ Կեցած է անշարժ, աչքերը յառած գետին ու կը լսէ։ Գլխուն ֆէս, անթեւ բաճկոնին վրայէն ամբողջ մարմինը ծածկող սպիտակ գոգնոցը հաւաքած, փաթթած է մէջքը, ձեռքը տուփ մը)։

ՎԱՀՐԱՄ — (Երեսունի մօտիկ վայելչակազմ երիտասարդ մը, հատու շարժումներով ու չարացած շեշտ մը խօսուածքին մէջ։ Կը պատմէ հանդարտ)... Իսկ իրենք սուսիկ-փուսիկ կը քաշուին անտառը ու մութը կոխելուն պէս ձորին մէջէն ճամբանին կը շարունակեն։ Հիմա պահականոցին մէջը չինք-շնորհք սարսափ է ինկեր. կ'ըսեն՝ դեւեր են, անոնց հետ գլուխ ելլել չ'ըլլար։ (Քմծիծաղ) Դեւե՜ր, ի հա՛րկէ, արուեստն ու քաջութիւնը դեւ են եղեր մի՛շտ։ Իսկ թէ անոնց հետ գլուխ ելլել չ'ըլլար, հա՛, ատոր կը հաւտամ. գաղափարով մը ոգեւորուած ու կեանքէն ձեռք վեր առած մարդկանց հետ գլուխ ելլել չ'ըլլար։

ՄԱՐԳԱՐ — Ի՞նչ ըսեմ, աղա՛․ Աստուած հաջողէ. միայն ըզգոյշ եղէք, զգո՛յշ, կրակի հետ չեն խաղար։

ՎԱՀՐԱՄ — Խաղալու ժամանակը անցեր է․ է՛․ ինչ եւ է, թողնե՛նք։ (Շուրջն ու պատշգամը դիտելով) Իսկ հոս ի՞նչ կայ չը կայ։ Տո՞ւնն են։

ՄԱՐԳԱՐ — (Անտարբերուսր ցընցելով) Է՛հ։

ՎԱՀՐԱՄ — Օրիորդն ինչ բանի է։

ՄԱՐԳԱՐ — Ի՞նչ օրիորդ։

ՎԱՀՐԱՄ — Նա՛, ձե՛րը։ Քանի՞ օրիորդ կայ հոս։

ՄԱՐԳԱՐ — Մարի՞ն։ (Հեգնոտ) Հարո՜ւստ, սիրո՜ւն, աղա՜տ, ո՛չ ցաւ ունի, ո՛չ պակաս. անոր տեղը քեզի՞ են տուեր։

ՎԱՀՐԱՄ — (Մտասոյգ) Շիտակ է։ (Ջղային շարժումով մը ծառէն տերեւ մը փրցնելով) Իսկ անդին հազարներ կան, որոնք ցաւ ալ ունին, պակաս ալ, բեռներո՛վ։

ՄԱՐԳԱՐ — Ըսե՛նք, շիտակը խօսելով, ասոնց մէջ (արհամարհանքով տունը մասնանիշ) նորէն ամէնէն աղէկը անիկա է. քիչ մը յամառ, քիչ մը երես առած․ բայց բարի սիրտ ունի։ Անցած օր երկար-բարակ ինծի խօսեցուց. հարցուց մեր տան մասին, երկրի մասին, քու մասին։

ՎԱՀՐԱՄ — (Խայթուած) Ի՞մ մասին։ (Ծաղրանքով) Եւ ի՞նչ։

ՄԱՐԳԱՐ — Ես ի՞նչ գիտեմ, ձեռ՛ղրդ, տղայութի՛նդ։ Չէ՞, ես մարդը մէկ նայուածքով կը ճանչնամ. առջի օրը որ աս տունը ոտք դրի, «աս աղջիկը բարի աղջիկ է» ըսի, եւ նայէ՛, խօսքս ելաւ։

=== Բ. ===

ՀԱՐԵՆՑ (Քառասունի հակուող լայն ու բարձրահասակ մարդ մը, կլոր մօրուքով, ականջները ֆէսին տակ։ Կ'երեւայ սանդուղներուն վերէն։ Ձեռքերը տաբատին գրպանը) Դէ՛, եկուր դուն Արթին եղիր ու մի բարկանար։ Պէ՛ մարդ, ես ներսը նստեր եմ կը սպասեմ ու կը սպասեմ քեզի, դուն հոս ուրիշներուն հետ անուշիկ-անուշիկ խօսքի ես բռնուեր։

ՄԱՐԳԱՐ (Դէմը շտապելով ձեռքի տուփը անոր կու տայ ու յարգալիր ետ կը քաշուի սանդուղին վրայ, անոր ճամբայ տալով) Դեռ նոր եկայ, հիմա։ Ճամբան պատահեցայ քրովս տղուն։

ՀԱՐԵՆՑ (Սանդուղներէն իջնելով ծանր-ծանր ու միեւնոյն ժամանակ տուփը բանալով) Հա՛, սա քու ազգականդ։ Տիկինըս անցած օր բաներ մը կ'ըսէր: (Ճակտին տակէն Վահրամը դիտելով) Ոչի՛նչ- կտրիճ տղայ կ'երեւայ: (Մարգարին) Դուն գնա բանիդ։

ՄԱՐԳԱՐ — (Դուրս)։

=== Գ. ===

ՀԱՐԵՆՑ — Ի՞նչ է հրամանքիդ անունը։

ՎԱՀՐԱՄ — (Ժպտուն) Անունս Վահրամ է, Վարդանեան։

ՀԱՐԵՆՑ — Հա՞․ Վարդանեան ատ ալ Վարդանսելու։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կտրուկ) Իսկ ես որո՞ւ հետ պատիւ ունիմ խօսելու։

ՀԱՐԵՆՑ — (Զարմանքով) Ատիկա կարծեմ գիտնաս պիտի։

ՎԱՀՐԱՄ — Ի զուր տեղը կը կարծէք։

ՀԱՐԵՆՑ — (Խոժոռ ու հատիկ-հատիկ) Ինծի Հարենց Արթին կ՝ըսեն Պոլսի հրապարակին վրայ. աս ամարանոցին ալ տէրը։

ՎԱՀՐԱՄ — Այո՛ ձեր ամարանոցը շատ սիրուն է, մանաւանդ դիրքը։ Ոսփորի այս սքանչելի կտորին վրայ։ Սեւ ծովի զով շունչին դիմաց։

ՀԱՐԵՆՑ (Շոյուած) Իրաւացի ես․ լաւ ճաշակ ունիս, ինչպէս կը տեսնեմ։ (Այդ միջոցին բացած է արդէն ձեռքի տուփը, հատ մը «հաւանա» կը հանէ մէջէն, կը դնէ շրթունքին, տուփը սեղանին ու կը վերցնէ լուցկին) Հա', ի՞նչ պիտի հարցընէի․ երեւի, դո՛ւն...

ՎԱՀՐԱՄ — (Ծիծաղկոտ) Ես «դուն» չեմ, ներեցէ'ք։

ՀԱՐԵՆՑ (Զարմանքէն անշարժ կը մնայ, վառած լուցկին ձեռքը)։

ՎԱՀՐԱՄ — «Դո՛ւք»։

ՀԱՐԵՆՑ — (Առանց դիրքն ու ձայնը փոխելու) Ես կ'ուզէի հարցընեմ․ դու...ուք, երեւի կը ճանչնաք հոստեղի քոմիտէն․ ի՞նչ տեսակ մարդիկ են։

ՎԱՀՐԱՄ — Ինչո՞ւ կը կարծէք, որ ես ճանչնամ պիտի քոմիտէն։

ՀԱՐԵՆՑ — Է՜, անանկ։ Դուրսեցի տղայ, հոս-հոն կը մտնէք կ'ելլէք, վերջապէս երիտասարդ ալ էք։ Երիտասարդ մարդը ատ տեսակ բաներով կ'ոգեւորուի, յեղափոխութիւն կ'ուզէ, ազատ ըլլալ կ'ուզէ, իր պարլամենտը կ'ուզէ, ալ ի՛նչ գիտնամ։

ՎԱՀՐԱՄ — Է՛, աշխարհքիս ո՞ր ծայրը ապուշներ չը կան։

ՀԱՐԵՆՑ — Ա՜յ, ապրի՛ս։ Իսկոյն կ'երեւնայ, որ հասուն տղայ ես։ Շիտակ է, ո՞րտեղ ապուշներ չը կան։ Բայց երանի թէ միայն ապուշ ըլլային, մերինները աւազակ ալ են, աներես, լիրբ աւազակներ, աւազակներուն ամէնէն գէշը․ աւազակը գոնէ գիշերը, մութին մէջէն, ծածուկ անկիւնէ մը կը յարձակի վրադ․ իսկ աս սրիկաները օրը ցերեկով քու սեփական բնակարանիդ մէջը քեզի կը կոխեն։ Ու դուն դեռ սուս ու փուս նստիս պիտի հետերնին խօսիս․ ճա՞րդ ինչ կատղած մարդիկ։

ՎԱՀՐԱՄ — Միթէ ձեզի նեղե՞ր են։

ՀԱՐԵՆՑ — Նեղե՞ր են, մի՞: Հապա Մարգարը քեզի չէ՞ ըսեր։ Երկու հարիւր յիսուն հատիկ ոսկիս առին ձեռքէս։ Ալ խընդիրք, համոզել, սպառնալիք, ոչինչ չօգնեց։ «Դուք գիտէք, մեր ձեռքէն ոչինչ չի գար մեզի այսպէս է հրամայուած»։ Վրանին ալ որ նայիս, լորտ կը նմանին, հագուած սքուած։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կատակով) Է՛, ի՞նչ վնաս ունի, պարո՛ն Հարենց, ձեզի համար երկու հարիւր յիսուն ոսկիին խօսքը կ'ըլլա՞յ։

ՀԱՐԵՆՑ — Հա', աղբար, բայց մարդուս ճաթիլը կու գայ․ սա'նկ խլէզին մէկը գայ անցնի դիմացդ, խնդայ, խօսի ու առանց մատը մատին դպցընելու, գրպանէդ ուզածը առնէ ու երթայ: Եւ վերջապէս երկու հարիւր յիսուն ոսկին ալ ծովը նետուելիք փարա չէ։ Աղէ՛կ, առնելիքնին ըլլայ․ չե՛ն մարսեր․ ինծի Հարենց Արթին կ'ըսեն, չեմ ձգեր, որ մարսեն, ես անոնց քիթէն բերնէն կը հանեմ։ (Ու բարկացած կը վառէ սիկարը)։

=== Դ. ===

ՄԱՐԻ — (Նուրբ ու հանգիստ աղջիկ մը, էասն-քսաներկու տարեկան․ դէմքն ու խօսուածքը երազուն։ Կու գայ ծովուն կողմէն ծառերուն մէջէն։ Հագուստը թեթեւ ու հերմակ․ ճերմակ գոց հովանոց մըն ալ դրած է վիզը, ու թեւերն ալ երկու կողմէն անոր վրայ) Վա՛յ, պարո՛ն Վահրամ։

ՎԱՀՐԱՄ — Բարե՛ւ ձեզ, օրիո՛րդ Հարենց։

ՄԱՐԻ — Ո՞ւր էք, չէք երեւար այս քանի ժամանակ է․ երեսի չախորժեցաք մեր կողմերէն։

ՀԱՐԵՆՑ — (Տհաճ ու գրգռուած) Իսկ դուն ի՞նչք ուր ես․ մէջտեղ չը կաս․ ժամ մըն է մայրդ քեզի կը հարցընէ․ ի հարկէ նորէն ծովուն ափը։ Հոգիդ սիրե՛ս, սի՞րտդ ալ չի նեղանար ատանկ ժամերով ալազին վրայ․ նայէ՛, հա՛, նայէ՛․ ի՞նչ կայ, չգիտեմ որ։ Աս ծով, աս ջուր, աս ալ ալազ․ չը՜նոփ, չը՜նոփ, չը՜նոփ․ քունդ ալ չի տանիր․ չիտակը հինգ վայրկեան որ հոն նստիմ, իմ քունս կու գայ։

ՄԱՐԻ — Դուն ուրիշ, դուն ուր ալ որ նստիս, հինգ վայրկեանէն քունդ կու գայ։

ՀԱՐԵՆՑ — (Սեղանէն սիկարի տուփը վերցնելով) Քալէ', քալէ', պարապ մի' խօսիր․ գնա' նայէ' մայրդ ի՞նչ կ'ըսէ։ (Սանդուղի ոտքին կանգ կ'առնէ, կասկածով կը նայի Վահրամին ու տեսակ մը մտերմօրէն) Գիտէ՞ք ինչ կայ․ ինչ որ խօսեցանք, աղէկ է որ մեր մէջը մնայ․ բերնէ բերան խօսքը կը մեծնայ․ կը հասկընաք, չէ՞․ իսկ ատ անպիտանները բոլորը կապը կտրած մարդիկ են, ամէն բան կրնայ սպասուիլ: (Ծիծաղկոտ) Ինչ որ խօսեցանք, սա՛նկ մեր մէջը, հա՞։

ՎԱՀՐԱՄ — (Զգուանքով) Անհոգ եղէք, պարո'ն։ Ո՞վ է այս աստիճանի ողորմելի մարդոց մասին բերան բացողը։

ՀԱՐԵՆՑ — (Չըմբռնելով) Ինչպէ՞ս... (Յանկարծ, անուշի կապելով) Այո', այո', շա'տ ապրիս, շնորհակալ եմ։ Երթա'ս բարով, ատանկ երբեմն-երբեմն այցելեցէ'ք նորէն մեր Մարգարը․ ես շատ գոհ եմ իրմէն․ աս երեք տարի է մեր ծառայութեանն է։ (Սանդուղն երով կը բարձրանայ ու կը մտնէ տուն)։

=== Ե. ===

ՄԱՐԻ — (Լուրջ ու բռունցքը սեղմած) Եղբայրս վիրաւորե՞ց ձեզի։ Պէտք չէ որ վիրաւորուիք, պարո՛ն Վահրամ։

ՎԱՀՐԱՄ — Բայց ամենեւի՛ն, օրիորդ, մտքէս չ'անցնիր։

ՄԱՐԻ — (Սրտանց) Այո', ատանկ․ շատ ուրախ եմ։ (Եւ յանկարծ խօսքը փոխելով) Է՜, ի՞նչպէս էք․ գո՞հ էք մեր Պոլսէն։

ՎԱՀՐԱՄ — (Ուսը կը ցնցէ) Ի՞նչ ըսեմ․ ինծի քիչ կը հետաքրքրէ։

ՄԱՐԻ — Ի հարկէ, դուք այնքան տեղ էք եղեր․ այնքան տեղ էք տեսեր։

ՎԱՀՐԱՄ — Ա՛խ, ո՛չ այդ պատճառով։

ՄԱՐԻ — Հապա՞։

ՎԱՀՐԱՄ — Բայց ներեցէ՛ք, օրիո՛րդ․ ձեզի չը խանգարեմ։ Կարծեմ ըսին, որ ձեր մայրը ձեզի կը սպասէ։

ՄԱՐԻ — Ոչի՛նչ փոյթ չէ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Յանկարծ) Ուրեմն, դուք այդպէս կը սիրէք ծովը։

ՄԱՐԻ — (Զարմանք ու ժպտուն) Այո՛․ ինչո՞ւ հարցուցիք․ եւ չա՛տ։ Ես ս շատ կը սիրեմ թէ՛ իր հանգիստ ժամանակը, իր օրօրքը, թէ՛ իր ալեկոծութիւնը, իր խռովքը․ բայց մանաւա՛նդ այդ ալեկոծութիւնը․ մարդ կարծես կը փոխուի, կը յափշտակուի, կը մոռնայ աշխարհքն ալ, ինքըզինքն ալ, իր տխրութիւնը, իր վիշտը։

ՎԱՀՐԱՄ — Կը խնդայ թեթեւ)։

ՄԱՐԻ — (Կոտրուած) Ինչո՞ւ կը խնդաք։

ՎԱՀՐԱՄ — Ներեցէ՛ք, օրիո՛րդ, բայց այնպէս տարօրինակ է այդ բառերը ձեր շրթունքին․ տխրութիւն, վիշտ։

ՄԱՐԻ — Դուք անցած անգամ ալ ատոր նման բան մը ըսիք ինծի․ եւ գիտէ՞ք, ինծի շատ զայրոյթ պատճառեց։

ՎԱՀՐԱՄ — (Լուրջ) Իրա՞ւ: Ներեցէք, կը ցաւիմ․ Ես... ես միայն ըսել կ'ուզէի... ձեր շուրջը գեղեցկութիւն, առատութիւն, գուրգուրանք ու քծնանք․ դուք այդպէս գեղեցիկ, այդպէս երիտասարդ․ ձեզի համար ինչ վիշտ, ի՛նչ տխրութիւն․ ատոնք բառեր են, որոնց իմաստը դուք չգիտէք բարեբախտաբար։ Բնութիւնն ու քաղաքակրթութիւնը ձեր վրան առատ թափեր է ամէն պարգեւ․ դուք վայելքի ու զուարթութեան համար էք ծնուած։

ՄԱՐԻ — (Հեգնոտ) Իրա՞ւ։ Շատ շնորհակալ եմ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Յանկարծ) Չէ՛, չէ՛, այդպէս չէ՞։

ՄԱՐԻ — (Սառն) Թողէ՛ք խնդրեմ։ Ուրիշ բան խօսինք։

ՎԱՀՐԱՄ — (Ջերմ) Հդո՞ւն չէ, դո՛ւք ալ դժգոհ։ Չէ՞․ ըսէ՛ք, բա՛լ ք պարզ․ այս բոլոր փարթամութիւնը ձեզի ձանձրոյթ կը պատճառէ ու բոլոր այս միջավայրը ձեր սրտին ոչինչ չի խօսիր, չէ՞, ըսէ՛ք: Ա՜խ, ես գիտէի, ես զգացի. ձեզի հետ առաջին խօսելուս զգացի:

ՄԱՐԻ — Զգացի՞ք․ ինչը՞։

ՎԱՀՐԱՄ — Որ դուք ալ դժբախտ մըն էք։

ՄԱՐԻ — Եւ ուրա՛խ էք, ինչպէս կը տեսնեմ։

ՎԱՀՐԱՄ — Այո՛․ ինչո՞ւ ծածկեմ։

ՄԱՐԻ — Իսկ ես չէի երեւակայեր, որ դուք այդպէս չար էք։

ՎԱՀՐԱՄ — Չա՞րը։ Մի՞թէ ասիկա չարութիւն է։ Թերե՛ւս. չգիտեմ։ Յամենայն դէպս այսքանը ճիշդ է, որ մասնաւոր պատճառ մը չունիմ բարի ըլլալու։

ՄԱՐԻ — Ինչո՞ւ։

ՎԱՀՐԱՄ — Է՛, թողնենք։

ՄԱՐԻ — (Սրտանց) Ո՛չ․ ըսէ՛ք․ պէ՛տք է որ ըսէք։

ՎԱՀՐԱՄ — Ի՞նչ ըսեմ ձեզի։ Ինչի՞ նման է ինծի պէս մարդուն կեանքը։ Ուրիշներու մանկութիւնը գոնէ ունի իր երջանիկ երազները, ես միայն պանդխտութիւն տեսայ ու կարիք։ Ամբողջ պատանութիւնս անվերջ ծանկրտուք մը եղաւ ու անվերջ թափառո՜ւմ, պատառ մը հացի համար ու պատառ մը ուսման։ Եւ հիմա աս ի՞նչ երիտասարդութիւն է. կատղած շան զայրոյթը սրտիդ մէջ, ամբողջ մորթուող ժողովուրդի մը մորմոքը կոկորդիդ, ակռաներուդ տակ վրէժը խածած, իսկ շուրջդ հլու, խոնարհ, լքում ու վախ․ մարդ չը կայ. առնականութիւն չը կայ, հոգիի շարժում չը կայ, ազատ վերերու խոյա՛նքը չը կայ։

ՄԱՐԻ — (Երազկոտ) Այո', ազատ վերերու խոյա՜նքը...

ՎԱՀՐԱՄ — Կայ միայն բնազդական ապուշ ցանկութիւն մը տոկալու. թող խլեն, թող խեղդեն, թող գլխուն տան, թող ատեան—գեն, ի՛նչ կրնանք ընել. միայն թէ կերպ մը դիմանանք․ քարշ տանք մեր գոյութիւնը։ (Բարկացած) Ինչո՞ւ․ ինչի՞ է պէտք այդ տեսակ գոյութիւնը։ Ատիկա մա՛հ է, մահ, ամէնասոսկալի մահը. հոգիին մահն է ատիկա։ Կծկուեր է մեր մէջ հոգին․ ն՛չ ցանկալ գիտէ, ո՛չ ձգտում ունի իր ցանկացածին պէս ապրելու, ո՛չ կռիւ գիտէ, ո՛չ դիմադրութիւն, ո՛չ նոյնիսկ մեռնիլ գիտէ այդ հոգին։

ՄԱՐԻ — (Երազկոտ) Այո', կծկուեր է մեր մէջ հոգին․ մենք ո՛չ ցանկալ գիտենք, ո՛չ ալ մեր ուզածին պէս ապրիլ...

ՎԱՀՐԱՄ (Յանկարծ կը սթափի ու զարմանքով շեշտ կը նայի անոր)։

ՄԱՐԻ — Այո՛, մենք մեռնիլ անգամ չգիտենք։

ՎԱՀՐԱՄ — Ուրեմն դո՞ւք ալ համաձայն էք, օրիո՛րդ։

ՄԱՐԻ — (Միշտ երազկոտ) Ա՜, այո', այո՛, բացարձակապէս։

ՎԱՀՐԱՄ — Ներեցէ'ք, ձեզի տխրեցուցի: Իսկ ես, օրիորդ, չէի ուզեր ձեր յիշողութիւններուն մէջ գէշ քոշմարի մը տպաւորութիւնը թողնեմ։ Եկէք քիչ մըն ալ ուրիշ բան խօսինք. աւելի ուրախ բան մը, աւելի յարմար այս սքանչելի շրջապատին։ Տեսէք, ի՜նչ գեղեցիկ է այս օդը, այս ծովը, այս առտուն։

ՄԱՐԻ — (Ծանր ու մեղմ) Այո՛, այս օ՛դը, այս ծո՛վը, այս առտուն։ (Յանկարծ յափշտակուած ու հատու) Այո՛, առտո'ւ:

ՎԱՀՐԱՄ — Այսին՞քն, օրիորդ...

ՄԱՐԻ — Տուէ՛ք ձեր ձեռքը։ (Իրարու ձեռք բռնած) Ուրեմն առտո՞ւ։

ՎԱՀՐԱՄ — Ձեզի ի՞նչպէս հասկընամ, օրիո՛րդ։

ՄԱՐԻ — (Հնչուն ծիծաղով մը) Ինչպէս որ կը կամենաք։ (Աշխուժ կը խլէ ձեռքը կը վազէ սանդուղներէն վեր ու սանդուղի գլխէն) Ինչպէս որ ձեզի համար ախորժելի է։ (Կը մտնէ տուն)։

=== Զ. ===

ՎԱՀՐԱՄ — (Կեցած է արձանի պէս, աչքերը շեշտ նոյն կէտին, անշարժ, անծպտուն)։

ՄԱՐԳԱՐ — (Քիչ մը ետքը կը մտնէ ներս. զարմացած կը նայի անոր ու մօտենալով) Ի՞նչ բանի ես հոս մինակ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Ցնցուելով) Դո՞ւն ես։

ՄԱՐԳԱՐ — Ի՞նչ կայ հոն․ Դեւե՞ր ես տեսեր, թէ՞ փերիներ։ Շատոնց է, որ էֆէնտին գացեր է։ Ան ինչ կ'ըսէր քեզի: Քալէ' երթանք, ներսը կը խօսինք․ ձեռքս գործ ունիմ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կտրուկ) Ո'չ, ես դառնալու եմ քաղաք։

ՄԱՐԳԱՐ — Վա՛յ, չէ՞ որ հիմա եկար քաղքէն։

ՎԱՀՐԱՄ — Մէկ է։ Չէ, ես հոս մնալ չեմ կրնար։ Հոս ձեր օդը, ջուրը, չգիտեմ․ հոս ամէն բան ուրիշ տեսակ է։ Արդէն գալս ալ աւելորդ էր․ ինչպէս եղաւ, չի կրցայ դիմադրել, ելայ եկայ:

ՄԱՐԳԱՐ — Ինչե՜ր կը խօսի այս խելառը․ Ի՞նչ է պատահեր քեզի:

ՎԱՀՐԱՄ — Խելա՞ռ... (Հեգնոտ) Երեւի', թէ չէ... է՜, ի հարկէ խելառութիւն: (Յանկարծ աշխոյժ ու զուարթ, պինդ-պինդ զարնելով Մարգարիուսին) Մնաս-բարով, մնաս-բարով: (Դէպի պարտէզին դուռը):

ՄԱՐԳԱՐ — Վա՛յ. իրա՛ւ որ խենթ է:

== ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՐԱՐ ==

ԸՆԴԱՐՁԱԿ ՃԱՇԻ ՍԵՆԵԱԿ ՄԸ

Ճակատը դուռ, որ լայն ու պայծառ լուսաւորուած միջանցքը կը տանի։ Աջ կողմը բարձր ու խոր պատուհաններ։ Ձախ պատը գրեթէ ամբողջապէս բռնած է ընկուզէ ահագին ճաշի դարանը։ Սենեակին մէջտեղը մեծ ու ճաշակաւոր սեղանը, աթոռները նոյնպէս մեծ-մեծ ու կաշի։ Սեղանին վրայ կախուած է խոշոր չվառած լամպ մը։ Թանձր վարագոյրներ դրան ու պատուհաններուն։ Վառ է միայն մոմ մը դարանին առջեւը։

=== Ա. ===

(Տեսարանի սկիզբին՝ միջանցքով կ'երթան ու կու գան տնեցիք, ծառայ մը, երկու սպասուհի, ափսէներով, խմիչքներով, ամաններով)։

ՄԱՐԻ — (Բաց պատուհանին դէմը փռուած է օրրան աթոռին ու դէմքը հովուն տուած կ'օրորուի, ձեռքը դրած գլխուն տակը)։

ՆԵԿՏԱՐ — (Տեսնոտ կին մը նեզնակատ, զուգուած ու փարթամ կ'երեւայ սեմին վրայ) Չէ՞ս լսեր․ քեզի' կ'ըսեմ։ Ելի՛ր։

ՄԱՐԻ — (Անփոյթ օրորուելով) Ըսէ' տունը չեմ։

ՆԵԿՏԱՐ — Տունը չե՞ս, կէս-գիշերի՞ն։

ՄԱՐԻ — Ըսէ՛ հիւանդ եմ։

ՆԵԿՏԱՐ — Է՜, ո՞վ պիտի խաբես։

ՄԱՐԻ — (Համբերութենէ ելած) Ըսէ՝ մեռեր եմ։

ՆԵԿՏԱՐ — Քու խելքի՛ղ է եկեր: Մտմտա անգամ մը ըրաձրդ։ Տիկին Մելքոնը, Թունուզները, Արալեանները․ ամօթ չէ՞․ ես ի՞նչ ըսեմ անոնց։

ՄԱՐԻ — (Գրգռուած, կը դադրեցնէ օրուիլը ու կը դառնայ հարսին) Կ'ըսես որ մեռե՛ր եմ, հասկըցա՞ր, մեռեր եմ ես անոնց համար։ Ո՞վ են ատոնք, Թունուզ Մունուզ, ես չեմ ճանչնար, չեմ ուզեր ճանչնալ։

ՆԵԿՏԱՐ — Սըւ որ նայեցէք․ մարդու ալ որ չի հաւնիր․ ինչի՞դ վրայ ես ատանկ քիթը վեր քաշեր։ Հարենցին աղջի՛կը, մե՛ծ բան․ ուրիշներուն աչքերը կապեցէ'ք․ ետեւնիս պարտքով լեցուն․ ատոր վրա՞յ ես հպարտացեր։

ՄԱՐԻ — (Վեր թռչելով նստած տեղը) Ինչե՞ր կը խօսիս, ա՛յ կնիկ: Հիւր է եկեր, գնա ներս, նստէ, խօսէ․ ատանկ նշանաւոր մարդիկ, գնա, ինծմէ ի՞նչ կ'ուզես։ Ես չե՛մ չե՛ ուզեր, չէ՛, ես կշտացեր եմ ատ բոլորէն․ մինչեւ հոս, կոկորդս է հասեր ձեր ու անոնց ըսածն ու խօսածը։

=== Բ. ===

ՀԱՐԵՆՑ — (Ներս մտնելով) Նորէն կըզւըտի՞ք հարս ու...

ՆԵԿՏԱՐ — (Վրայ փրթելով) Հա․ կը կըզւըտի՛նք, չէ՞ֆդ եկաւ քեզի ալ խօսելու բան է պէտք։

ՀԱՐԵՆՑ — Չէ՛, չէ՛, ես քեզի մեղայ, ըսողը ես չէի․ բարի յաջողո՛ւմ կրզւեցէ՛ք։ (Կ'ուզէ դուրս)։

ՆԵԿՏԱՐ — Կեցիր։ Կեցի՛ր ու լսէ - նայէ քուրիկը ինչե՛ր կ'ըսէ․ նայէ՛, ի՛նչ նորութիւններ, բերանդ բաց մնալ:

ՀԱՐԵՆՑ — Հապա նայինք։

ՄԱՐԻ — (Յոգնած ու աղերսող) Է՛, թողէք ինծի հանգիստ։ Ի՞նչ կ'ուզէք ինծմէ․ թողէք ինծի իմ մտքիս հետ։

ՀԱՐԵՆՑ — Մտքինդ ի՞նչ է որ։

ՄԱՐԻ — Քեզի՞ ինչ- որ ըսեմ ի՞նչ պիտի հասկնաս։

=== Գ. ===

ՄԱՅՐԸ — (Գէր ու տկար, գեղեցկութեան մնացորդ շտապելով կը մտնէ սենեակը) Շո՛ւտ, շո՛ւտ, ներս․ հիւրերը բոլորովին մինակ են մնացեր։

ՆԵԿՏԱՐ — (Ծաղրելով իր ամուսինը) Ա'ռ քեզի։ Հասկցա՞ր հիմա։ Աս մէկ։ (Չանչ տալով տալոջը) Ը՛հ, վերի` արտին ցորենը։ (Դուրս)։

=== Դ. ===

ՄԱՅՐԸ — Ի՞նչ կայ նորէն։ Աս լամպը ինչո՞ւ չեն վառեր։

ՄԱՐԻ — Ես ըսի չվառեն։

ՄԱՅՐԸ — Ինչո՞ւ։

ՄԱՐԻ — Ասանկ աւելի աղէկ է, աւելի առանձին․ ձգէ՛։

ՀԱՐԵՆՑ — Կ'երեւայ, շուտով ճգնաւոր ես դառնալու։

ՄԱՐԻ — Ի՞նչ կայ որ: Աս անհամ-անհոտ կեանքէն հազար դէպք չէ՞:

ՀԱՐԵՆՑ — Անհամ-անհոտը դուն ինքդ ես, ինքդ, կեանքը ինչո՞ւ կը մեղադրես։ Ո'չ քաղաքավարութիւն գիտես, ո'չ մարդավարի ըսել-խօսիլ, ո'չ շուրջդ եղող երիտասարդներուն հետ վարուիլ։ Ի՞նչ բանի վրայ կը տրտնջաս։ Փա՜ռք Աստծու, ի՞նչդ ենք պակաս ըրեր։

ՄԱՅՐԸ — Ձգէ, ձգէ՛ աղջիկը հանգիստ․ գնա ներս։

ՀԱՐԵՆՑ — Չգիտե՛մ։ Քանի կ'երթայ այս աղջիկը տարօրինակ կը դառնայ։ Իսկ աս տաս-տասնըհինգ օրը բոլորովին է անհամցեր։ Շատ հոգս։ (Դուրս)։

=== Ե. ===

ՄԱՅՐԸ — Լաւ բնութիւն չէ, աղջի'կս, շիտակ կ'ըսէ։ Հայրդ ալ ճիշդ քեզի պէս էր, ահա՛, ի՞նչ տարաւ աշխարհքէն։ Ըսէ', խօսէ', կե'ր, խմէ', քէֆդ նայէ'։ Աշխարհքը աս է որ կայ։ Ալ ուրիշ ի՞նչ կ'ուզես, ի՞նչ կը մտմտաս, ի՞նչ կը փնտռես։

ՄԱՐԻ — Իրա՞ւ։ Աշխարհքը աս՞ է, որ կայ․ ասանկ անշա՛րժ, ասանկ պաղա՛ծ, ասանկ տափա՛կ։ Ո՛չ, մայրի՛կ, աշխարհքը աս չէ, որ կայ։ Աշխարհքը մէկ ուրիշ տեսակ է, ես դեռ կը սպասեմ, աշխարհքը դեռ պիտի գայ․ աւելի տա՛ք, աւելի թա՛րմ, աւելի վե՛ր... Անիկա դեռ պիտի գայ։ (Կոտրըւած) Եթէ չը գայ, եթէ պիտի չը գայ, ալ ինչի՞ է պէտք այս կեանքը։

ՄԱՅՐԸ — (Յենուելով աղջկայ աթոռին ու շոյելով անոր մազերը) Ասանկ մի' խօսիր զաւա'կս․ մե՛ղք է։ Նորէն փառք տուր Աստծու։ Ելի'ր, ելո'ւր, հոգի'ս․ գնա քիչ մը վրադ-գլուխդ կարգի դիր ու ներս եկուր: Աղէկ չէ, որ չերեւաս: (Կը համբուրէ ճակատը ու դուրս)։

=== Զ. ===

ՄԱՐԻ — (Անշարժ ու անձպտուն փռուած է իր աթոռին)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Քիչ մը ետքը կ'երեւայ դրան մէջ․ ածիլուած դէմք, երկար մազեր, երկար սեւ փողպատ) Կարելի՞ է, օրիո՛րդ։

ՄԱՐԻ — (Առանց դիրքը փոխելու) Ո՛չ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Վա՜յ, ներեցէ՛ք։ (Քաշուիլ կ'ուզէ)։

ՄԱՐԻ — (Առանց դիրքը փոխելու) Եկէ՛ք, եթէ միայն ձեզի ղրկող չէ եղեր։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Մօտենալով) Ղրկո՞ղ․ քա՛ւ լիցի։ Ըսին միայն քիչ մը տկար էք։

ՄԱՐԻ — Սո՛ւտ են ըսեր։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Քմծիծաղ) Այո', կը հասկնա'մ․ ներսի օդը ա'յնպէս, քիչ մը... ի՞նչպէս ըսեմ... թէեւ պատուհանները բաց են:

ՄԱՐԻ — Պատուհանները բաց են, բայց հոգիները գոց։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Ժպտուն) Կարճ ու ազդու։

ՄԱՐԻ — Նստեցէ՛ք։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Շնորհակալ եմ։ (Աթոռ մը առնելով)։

ՄԱՐԻ — Ո՛չ, հո՛ս ինծի մօտիկ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Նստելով) Թէեւ... ատիկա քիչիկ մը հակառակ է իմ սկզբունքներուս։

ՄԱՐԻ — Հակառա՞կ․ ի՞նչը։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Կրակէն ո՛չ այնքան հեռու, որ մրսիս, ո՛չ ալ այնքան մօտիկ, որ այրիս։

ՄԱՐԻ — Է՛, դուք միակ մարդն էք, որուն հետ խօսիլ կարելի է, դուք ալ լուրջ խօսիլ չգիտէք։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Կը ցաւիմ, օրիորդ․ Բոլոր առաքինութիւնները միասին չեն ըլլար։

ՄԱՐԻ — (Յանկարծ ուղղուելով ու ջերմ) Իսկ ես, ես ընդհակառակը, կ'ատեմ ձեր այդ գոլ սկզբունքը։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Ծիծաղելով) Գո՛լ:

ՄԱՐԻ — Այո՛: Թէ սառն է` սառոյց, թէ տաք է` կրակ․ բայց ո՛չ երբեք այդպէս գոլ ու գաղջ:

ԵՐՈՒԱՆԴ — Բայց սառոյցն ու կրակը կը մաշեն մարմինը։ Եւ այն ատեն ի՞նչ կը մնայ ձեր այդ սքանչելի կերպարանքէն։

ՄԱՐԻ — Թողէք այդ յիմար հաճոյախօսութիւնները, թէ չէ, ա՛յ, ձեզի ալ կը ղրկեմ ներս, անոնց քովը։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Լուրջ) Ներեցէ՛ք։ Ես իբրեւ քանդակագործ կը պաշտեմ մարմնի ձեւերն ու անոնց դեղեցկութիւնը ու կ'ատեմ այն բոլորը, որ այդ ձեւերը կը խաթարէ․ ես կ'ատեմ մահը, ես կ՝ատեմ վիշտը, ես կ'ատեմ բոլոր բուռն յուզումները։

ՄԱՐԻ — Իսկ ես քանդակագործ չեմ, պարո՛ն Երուանդ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Բայց մօտէլ, եւ սքանչելի՛ մօտէլ: Եւ վերջապէս մի՛ մոռնաք, որ սառն հուրը կը մաշեն եւ կեանքը։ Այդ բեռներով քառասունի ալ չէք հասնիր։

ՄԱՐԻ — (Ծիծաղ) Քառասո՛ւն․ կեանքը քառասո՛ւն տարի։ (Ոգեւորուած ) Կեանքը, բարեկա՛մ, օր մըն է միայն, օր մը։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Խօսք է ատիկա: Երբ գլուխնիդ կապած նստիք անկիւնը ծալլապատիկ եւ երբ ձեր թոռները գան ձեր ճերմակ մազերը քաշքշելու, ա՛յ, ան ատեն կը խօսիմ ձեզի հետ կեանքի մասին։

ՄԱՐԻ — (Կ'իյնայ աթոռին ու օրուելով) Խորհուրդ կու տամ, որ հիմակւընէ փնտռէք ձեզի ուրիշ խօսակից։

=== Է. ===

ՄԱՐԳԱՐ — (Սեմէն) Օրիո'րդ։

ՄԱՐԻ — Ի՞նչ է։

ՄԱՐԳԱՐ — Վահրամն է եկեր․ կ'ըսէ' ըսելիք ունի ձեզի։

ՄԱՐԻ — (Ոտքի) Աղէ'կ․ կանչէ' հոս։

ՄԱՐԳԱՐ — (Վարանոտ) Հո՞ս։

ՄԱՐԻ — Այո'․ բեր հո'ս։

ՄԱՐԳԱՐ — Հիմա՞։

ՄԱՐԻ — Այո'․ իսկո'յն։

ՄԱՐԳԱՐ — (Դուրս)։

=== Ը. ===

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ձեզի չը խանգարե՞մ։

ՄԱՐԻ — Դեռ ո'չ: (Ժպտուն) Երբ որ խանգարէք, ձեզի իմաց կու տամ։ Մնացէ'ք ձեզի։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Մի՞թէ։ Ո՞վ է որ։

ՄԱՐԻ — Մեր Մարգարի քրոջ տղան։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Հեգնոտ) Ներեցէ'ք, պատիւ չունիմ ծանօթ ըլլալու։

=== Թ. ===

Վահրամ ու Մարգար կ'երեւան դրան մէջ։ Մարգար կը քաշուի ետ։ Վահրամ քայլ մը կ'ընէ ներս եւ օտարի հանդիպելով, կանգ կ'առնէ ուսերը կիտած։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Աշխոյժ դէմք վազելով) Վա՛հ, Վահրա՛մ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Զարմացած) Դուն հոս ի՞նչ գործ ունիս։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ես դրացի մարդ եմ, իմ մէկ ոտքս միշտ հոս է: (Երկմիտ) Դո՞ւն հոս ինչ գործ ունիս։

ՄԱՐԻ — Իսկ ինծի արդէն բոլորովին մոռցաք։

ՎԱՀՐԱՄ — (Օրիորդին ձեռք տալով) Այս քանի տարի է, չէի տեսեր։ (Երուանդին) Երե՞ք, չո՞րս։ Հը'․ քու Փարիզի նշանաւոր ատելի՞դ մի՛տքդ է։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Բայց ամենեւին չե'ս փոխուած։ Անշո'ւշտ, միշտ ալ նոյն իտեալիստը, չէ՞։ Ա՜խ, դո՛ւն: Աւարտեցի՞ր:

ՎԱՀՐԱՄ — Ո'չ, ինծի պէս մարդիկը իրաւունք չունին աւարտելու: Եւ վերջապէս (ձեռքը թափ տալով) ինչո՞ւ համար: Իսկ դո՞ւն. նորէն քու ցեխերո՞ւդ հետ ու ծեփերուդ:

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ի հարկէ'։ Բանով մը կեանքը պէտք է լեցնենք, թէ չէ՞. ցեխը ինչո՞վ է պակաս։ Շա՜տ ժամանակ է, որ Պոլիս ես:

ՎԱՀՐԱՄ — Այսպէ'ս, ամի'ս մը:

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ու կը մնաս երկա՞ր:

ՎԱՀՐԱՄ — Ո'չ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Եւ ո՞ւր:

ՎԱՀՐԱՄ — Երկիրը։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Երկի՞րը․ հիմա․ այդ հալածանքին ու սարսափներուն մէջ։

ՎԱՀՐԱՄ — Այդ հալածանքին ու սարսափներուն մէջ ամբողջ ժողովուրդ մը կ'ապրի։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ատա'նկ է, բայց... բայց վերջապէս դուն... Եւ ի՞նչ ես ընելու հոն:

ՎԱՀՐԱՄ — Երեւի, ընելիք մը կը ճարուի։

=== Ժ. ===

ՀԱՐԵՆՑ — Պարո'ն Երուանդ, հո՞ս էք։ (Աչքերը լարած կը նայի ներս եւ յանկարծ Վահրամը ճանչնալով կ'ապշի)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Հո'ս ենք։ Հրամեցէ'ք դուք ալ: Ծանօթ չէ՞ք:

ՀԱՐԵՆՑ — (Խէթ) Կը ճանչնամ․ բարե'ւ: Շատ աղէկ կը քրէր, որ եկեր էք․ երեւի եկեր էք մեր Մարգարին օգնելու։

ՄԱՐԻ — (Առաջ գալով եւ կտրուկ) Ո'չ․ եկեր է ինծի հետ տեսակցելու:

ՀԱՐԵՆՑ — (Կատղած, բայց ինքզինքը զսպելով) Ա՜խ. որ այդպէս է, չը խանգարենք։ Պարո'ն Երուանդ, մենք նստելու ենք վիստի չէի՞ք ընկերանար։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Սիրով ես կռիւէ փախչողը չեմ․ երթա՛նք։ Վահրա'մ, մենք հոս անմիջապէս դիմացը կը բնակինք, երթալէդ առաջ եկո'ւր անգամ մը տեսնըւինք։

ՎԱՀՐԱՄ — Կը տեսնըւինք։

ՀԱՐԵՆՑ (Յամառ կը դիտէ մէկ մը Վահրամը, մէկ մը իր քոյրը, մինչեւ որ դուրս կ՚ելլէ Երուանդին հետ միասին)։

=== ԺԱ. ===

ՎԱՀՐԱՄ Երբ միւսները բոլորովին կը հեռանան, ծանր կը դառնայ աղջկան) Ինծի կանչե՞ր էիք։

ՄԱՐԻ — Իսկ եթէ չը կանչէի, դուք ինքներդ գալու չէի՞ք։

ՎԱՀՐԱՄ — Ո՛չ։

ՄԱՐԻ — Գիտէի : (Ժպտուն) Կը տեսնէք, որ մուտք ունիմ ձեր հոգին։

ՎԱՀՐԱՄ — (Յանկարծ) Օրիո՛րդ Հարենց, լաւ է վերջ տանք այս խաղին։ Ես կը հասկնամ, դուք սովոր էք շրջապատուած ու պաշարուած ըլլալու ես կը հասկնամ, որ դուք վարժուած էք ամէնուն հետն ալ այսպէս... ինչպէս ըսեմ... Բայց ես, ես չեմ կրնար, ինչպէս ամէնքը․ ես ուրիշ կերպ կը հասկնամ ձեր վարմունքը։ Ծովը թողած օրէն ջուր չը տեսած սպունգի պէս ծարաւ է հոգիս․ ծարաւ գգուանքի, անուշ խօսքի մը, ջերմ ակնարկի մը։ Ես... ես չեմ կըրնար, ինչպէս ամէնքը ես... (Խօսքը կը կտրէ ու քիչ մը լուռ)։

ՄԱՐԻ (Աչքերը գետնէն ծանր բարձրացնելով խօսակցին) Խօսէ՛, խօսէ՛։

ՎԱՀՐԱՄ — (Խելագարի պէս դէպի աղջիկը վազելով) Մարի (Ինքզինքը զսպելով) Է՜, ես գիտեմ, որ վերջը յիմարութիւն մը ընելու եմ անպատճառ: Բայց ինչո՞ւ․ ի՞նչ իմաստ։ Դուք դեռ չգիտէք ալ՝ ո՞վ եմ ես, ուրկէ՞ կու գամ եւ կ'երթամ ո՞ւր։

ՄԱՐԻ Եւ ինչի՞ս պէտք է գիտնալը։ Ինծի՞ ինչ։ Ես գիտեմ միայն, որ դուն եկեր ես, որ դուն հոս ես։ Երկար, չա՛տ երկար եմ սպասեր քեզի, անվե՛րջ չլուսցող գիշերներով, ամբողջ երազուն ցերեկներով տարինե՜ր, տարինե՜ր։

ՎԱՀՐԱՄ — Տարինե՞ր։

ՄԱՐԻ Այո՛։ Իմ անուրջներս ըսեր էին ինծի, որ գայիր պիտի, եւ գայիր պիտի ծովէն, անպատճառ ծովէն, այդ ալիքներուն վրայէն, երիտասարդ, ուժեղ ու գեղեցիկ․ գայիր պիտի ու դուրս պիտի քաշէիր ինծի իմ մոխրագոյն տաղտուկէս․ քաշէիր ինծի դուրս, սեղմէիր կրծքիդ, թող ըլլայ օր մը, թող ըլլայ անգամ մը. երբ ես ալ ապրէի պիտի վերջապէս, հասկընայի պիտի թէ ինչո՞ւ է տուած մեզի կեանքը, թէ ինչո՞ւ այսպէս յիմարի պէս կը թըփրտայ սիրտս կրծքիս տակ, թէ ատ ի՞նչ կարօտ է ու սպասում, որ կ'այրէ ինծի։ Գոնէ օ՛ր մը, գոնէ օ՛ր մը, երբ ես ալ ապրէի պիտի վերջապէս։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կարծես բարկացած, կը խլէ աղջկայ ձեռքը)։

ՄԱՐԻ — Կը յիշե՞ս մեր առաջին հանդիպումը ծովուն ափը, երբ մակոյկդ խրեցաւ մեր ծովեզրի ավազին ու դուն դուրս ցատկեցիր քու պարզ շարժումովդ․ եկար դէպի ինծի ու հարցուցիր Մարգարը քու այդ պարզ ու շիտակ լեզուովդ։ Այդ վայրկեանէն քու ամէն մէկ խօսքդ սրտիս է խօսեր ու քու ամէն մէկ նայուածքդ քու հոգիդ է բացեր ինծի։ Եւ ինչքա՜ն նման է այդ հոգին իմինիս։ Դուն ճիշդ կ'ըսէիր, այս հարուստ միջավայրին մէջ ես միշտ աղքատ եմ եղած, ճիշդ ա՛յնքան, որքան եւ դուն։

ՎԱՀՐԱՄ — Ես աղքա՞տ․ ո՞վ ըսաւ քեզի։ Ես հարուստ եմ հիմա։ Մարի՛, անչա՛փ հարուստ, ճիշդ այնքան որքան եւ դուն։

ՄԱՐԻ — Ատոր համար էր, որ իրար կը հասկնայինք ու կը փնտռէինք իրար։

ՎԱՀՐԱՄ — (Յանկարծ գրկելով ու համբուրելով) Եւ գըտա՛նք իրար, գտա՛նք, գտա՛նք։

Կը մնան գրկուած, լուռ։ Լուռ ալ կը բաժնուին իրարմէ ու աղջիկը կը մօտենայ բաց պատուհանին։ Վահրամ քայլ մը ետ կ'ընէ ու կը մնայ անշարժ, ձեռքը ճակտին։

ՄԱՐԻ — (Մազերը ետ ընելով ճակտէն ու խոր շունչ առնելով թարմ օդին մէջ) Ա՜խ, Աստուած իմ։

ՎԱՀՐԱՄ — Ո՛չ․ դուն պէտք է գիտնաս եւ հենց առաջին վայրկեանէն։ Ես կորսուա՛ծ մարդ եմ, Մարի՛. ես տուեր եմ գլուխս ալ, ուժերս ալ, օրերս ալ եւ բոլորը ինչ որ ունիմ։ Ես իմս չե՛մ, Մարի՛, ես երթալու եմ շուտով, ես եկած եմ երթալու համար․ երթալու, մեռնելու, որովհետեւ գնացողին դարձ չկայ, հոնկէ դարձ չկայ։

ՄԱՐԻ — (Վրան վազելով ու գոցելով անոր բերանը) Մի՛, մի՛, թո՛ղ, թո՛ղ հիմա այդ բոլորը, թո՛ղ աշխարհքը, թո՛ղ ամէն բան, մոռցի՛ր ամէն բան։ Եթէ կ'ուզես՝ կը խօսինք ուրիշ անգամ։ Հիմա լսէ՛, լսէ՛ ու նայէ՛ աչքերուս․ շիտա՛կ, խո՛րը, խո՛րը, այդպէ՛ս... այդպէ՛ս... (Երկու ձեռքով անոր գլուխը բռնած) Ի՛մս․ ամբողջովի՛ն իմս․ միա՛յն իմս։ (Քիչ մը լուռ։ Վերջը կամաց կը թողնէ գլուխը ու մեղմ) Դէ՛, հիմա գնա՛․ ալ ո՛չ մէկ խօսք․ գնա՛․ Թող ո՛չ-ոք ու ոչի՛նչ չաղարտէ մեր այս վայրկեանը։ (Կը համբուրուին։ Շշուկով) Գնա՛... գնա՛...

Կամաց ու խիստ հանդարտ կը բաժնուին իրարմէ ու ջերմ կը նային իրար, մինչեւ որ Վահրամ ծանր կը հասնի դրանը ու գլխու վերջին շարժումով մը կ'ելլէ դուրս։ Մարի կեցած է արձանի պէս, առանց դիրքը փոխելու եւ ո՛չ-մէկ շարժում։

== ԵՐՐՈՐԴ ԱՐԱՐ ==

ՓՈՔՐ ՈՒ ՀԱՍԱՐԱԿ ՎԱՐՁՈՒ ՍԵՆԵԱԿ ՄԸ

Դռներ ճակատէն ու մէկ կողմէն։ Մահճակալ մը, քանափէ, սեղան, երկու աթոռ, մէկ–երկու պայուսակ։ Ամէն ինչ խիստ հասարակ ու մաքուր։

=== Ա. ===

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — (Կարճահասակ, ծանրաշարժ երիտասարդ մը՝ խելացի աչքերով։ Նստած է սեղանին առջեւը ու կը հետեւի ընկերոջը ըսածին, աչքերը սեղանին յառած, ուր մատովը բան մը կը գծէ)։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կ'երթեւեկէ սենեակին մէջ, մերթ կանգ առնելով ընկերոջ դէմը) Է՛, գէշ ու կոպիտ բան մը կայ մարդուս հոգիին խորը, ինչ կ'ուզես ըսէ։ Ե՞ս, հիմա ուրախանա՞մ մեր գործերու այսպէս ձախ երթալէն, թէ ինչ է, ամիս մը կամ երկու դեռ հոս եմ մնալու: Բայց կը հասկընա՞ս։

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Արդէն բոլորովին աւելորդ նրբազգացութիւն է ըրաժդ։ Դուն ի՞նչ յանցանք ունիս, որ մարդիկ են բռնուեր եւ որ քու երթալդ յարմար չէ այժմ. պատահմո՛ւնք։

ՎԱՀՐԱՄ — Անշո՛ւշտ։ Բայց որ սիրտս իր խորքէն գոհ է այսպէս։ Ա՛, ես կ'ուզէի խեղդեմ այս զգացումը, կ'ուզէի այրեմ, խաբեմ, որ հետքն ալ չմնար։ Բայց ի՞նչ ընեմ, ո՛չ խեղդել կրնամ, ո՛չ կեղծել։

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Է՜, սիրելի՛ս․ մարդ ես դուն ալ։

ՎԱՀՐԱՄ — Այո'․ շատ անպիտան բան է այդ մարդը։ (Քիչ մը լուռ) Շատ անպիտան եւ կեա՛նքը։ Ճիշդ հիմա՞ պիտի հանդիպէր այդ էակը ճամբուս վրայ, հիմա՞, երբ մէկ ոտքս շոգենաւն է արդէն։ Եւ ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, ի՞նչ իմաստ, ի՞նչ կարիք․ միայն աւելի վիշտ պատճառելու համար, նո՛ր վիշտ ու նո՛ր դառնութիւն․ ուրիշ ի՞նչ։

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Ուրեմն կը ցանկայիր, որ այդ աղջիկը դէմդ ելած չըլլա՞ր։

ՎԱՀՐԱՄ — (Մելամաղձոտ) Միամի՛տս։ Ինչի՞ է նման իմ կեանքը, իմ անձնական կեանքը, առանց այս երկու շաբթուան։ Անծայր անապատ մը, չոր ու տոշոր։ Ասիկա միակ օազն է, Մարի՛կ, միակ օազը իմ ամբողջ ճամբուս վրայ։

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — (Տխուր ու երազուն) Օա՞զ... լա՛ւ ըսիր։

ՎԱՀՐԱՄ — Բախտի օազը, ուր վայրկեան մը կը գլգլայ (Բեկում)։ Բայց ահա, ալազէն յոգնած, խորշակէն կիզուած, հազիւ ոտք դրած այդ դալար վայրը, հազիւ հասած չոր շրթունքդ այդ յորդ աղբիւրին, գէ՛, ելիր նորէն ոտքի, մա՛րդ, ել'ր ու գնա' ճամբադ, քու ճամբադ մահու, տապի ու տառապանքի։

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — (Մնայլ ու խիստ) Մի' տրտնջար։ Չէ՞ որ դուն խմեցիր բախտի այդ աղբիւրէն․ բայց որքա՜ն, որքաննե՜ր կան, որ քու ճամբէդ կու գան ու կ'երթան ու այդ միրաժը չտեսան անգամ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Յանկարծ բուռն շարժումով մը կը դառնայ ընկերոջը ու կարեկցոտ) Մարի՛կ... (Շեշտ ու լուռ կը նային իրար։ Կը զարնուի դուռը)։

=== Բ. ===

ՎԱՀՐԱՄ — Մտէ՛ք։

ՄԱՐԻ — (Սեմէն, ժպտուն) Կարելի՞ է։

ՎԱՀՐԱՄ — (Դէմքը վազելով) Վա՛յ, ես քեզի դեռ ուշ կ'ըսպասէի։

ՄԱՐԻ — (Սարիկեանին, մտերիմ) Բարե՛ւ ձեզի։ (Վահրամին) Ուշ գալ չէի կրնար․ արդէն երկար ալ չեմ մնալու․ հանդիպեցայ միայն քանի մը վայրկեանով։

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Ինծի կը ներէք։ (Կողմնակի դռնէն դուրս)։

=== Գ. ===

ՎԱՀՐԱՄ — (Քաշելով աղջկայ ձեռքէն դէպի քանափէն) Եկո՛ւր, եկո՛ւր, այնպէս կարօտեր եմ քեզի, այնպէս կարօտեր եմ քեզի, կարծես օր չէ, տարի է։ (Կը գրկէ ու կը նստին իրար կից)։

ՄԱՐԻ — Ինչո՞ւ այդպէս տխուր ես նորէն։

ՎԱՀՐԱՄ — Ե՞ս, տխո՞ւր․ ամենեւի՛ն։

ՄԱՐԻ — Է՛, ես չգիտեմ։ Ա՛յ, այս ծալքը ունքերուդ մէջտեղը, ա՛յ։ (Կը շփէ տղու ճակատը) Ի՞նչ է պատահեր նորէն։

ՎԱՀՐԱՄ — Ոչի՛նչ, ոչի՛նչ․ քանի որ դուն քովս ես՝ ոչի՛նչ։

ՄԱՐԻ — Իսկ երբ քովդ չե՞մ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Հառաչելով) Հա՛, այն ատեն ասանկ ախորժելի հիւրեր չեն ինծի այցելողները․ տեսակ մը բողոք, ինքս ինծմէ դժգոհութիւն, ներքին խայթի պէս բաներ...

ՄԱՐԻ — (Ետ քաշուելով ու յանդիմանական) Վահրա՛մ...

ՎԱՀՐԱՄ — Այո՛, այո՛․ ես գիտեմ․ ինծի պէս մարդը իրաւունք չունի անձնական երջանկութեան․ այս ճամբով գացողը իրաւունք չունի ի՛ր երջանկութիւնը փնտռելու։

ՄԱՐԻ — Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ․ ընդհակառակը։ Դուն մինչեւ հիմա տուեր ես ամէն բան, դուն մինչեւ հիմա ըրեր ես ամէն բան քու ժողովուրդիդ համար․ դուն վճարեր ես քու պարտքդ։ Հիմա քիչ մըն ալ ապրէ քեզի համար․ թող գան հիմա քիչ մըն ալ ուրիշները, թո՛ղ չարչարուին քիչ մըն ալ ուրիշները։

ՎԱՀՐԱՄ — (Խոժոռ) Ուրիշները իրենց տեղը, ես ալ իմ տեղս։

ՄԱՐԻ — Գիտե՛մ, գիտե՛մ, հոգի՛ս․ գիտե՛մ որ գործի հոգին ես․ կը կարծես աչք չունի՞մ։ (Հպարտ) Եւ արդէն ուրիշ կերպ կարելի ալ չէ․ բոլոր ընկերները կը նային քեզի, դո՛ւն ես գլուխը, դո՛ւն, դո՛ւն, դո՛ւն իմ քա՛ջս, դուն իմ արե՛ւս, դուն իմ հերո՛սս։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կոտրուած ու ծաղրելով) Ի հարկէ, հերո՛ս։

ՄԱՐԻ — Բայց ճիշդ ատոր համար ալ քեզի խնայելու պիտի։

ՎԱՀՐԱՄ — Մարի՛, նորէ՞ն հին երգը։

ՄԱՐԻ — Աղէ՛կ, աղէ՛կ, մի՛ բարկանար․ Կ'երթա՜ս, երկիր ալ կ'երթաս․ է՛ տրր, գարունքի ն։ (Ժպտուն) Կ'երթա՜նք միասին։

ՎԱՀՐԱՄ — Միասի՞ն․ դո՞ւն։ Երեխա՛յ։

ՄԱՐԻ — Ինչո՞ւ․ միթէ անկարելի՞ է։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կտրուկ) Ատոր մասին ա՛լ խօսք չըլլայ, Մարի՛: Այդ ուղղութեամբ այլեւս չմտածե՛ս․ Երբե՛ք։ Իմ թեւերս պէ՛տք է ազատ ըլլան հոն։

ՄԱՐԻ — Աղէ՛կ, աղէ՛կ, ձգէ՛, մի՛ մտածեր։ Թող հիմա ապրի՛նք։ Թո՛ղ որ ձծենք այս վայրկեանները մինչեւ մրուրը, իսկ վերջը թող գայ, ինչ որ գալու է։ (Ու բոլոր ուժովը կը գալարի տղուն վիզը։ Լուռ։ Կը լսուի դրան մեղմ բաղխումը։ Երկուքն ալ կը ցնցուին ու կը բարձրացնեն գլուխնին)։

ՄԱՐԻ — (Բնազդական սարսափով մը ու փափսունով) Եկա՛ւ... եկա՛ւ...

ՎԱՀՐԱՄ — (Շուար) Ո՞վ։

ՄԱՐԻ — Չգիտե՛մ... (Ոտքի կ'ելլէ աչքերը շփելով ու ջանալով վախը զսպել) Ի՛նքս ալ չգիտեմ։ (Նորէն կը լսուի բաղխումը, քիչ մը ավելի ուժեղ)։

ՎԱՀՐԱՄ — Մտէ՛ք։

=== Դ. ===

ՏԱՆՏԻԿԻՆԸ — (Չոր կերպարանք մը, կծկուած շրթունքներով) Ան մեծ մօրուքով տղան է, լայն գլխարկով։

ՎԱՀՐԱՄ — Ո՞վ, ի՞նչ: Հա՛, աղէ՛կ, աղէ՛կ։ Տարէ՛ք ընկերոջս սենեակը․ ըսէ՛ք հիմա կու գամ։

ՏԱՆՏԻԿԻՆԸ — (Դուրս)։

=== Ե. ===

ՄԱՐԻ — (Հանգիստ) Ո՞վ է։

ՎԱՀՐԱՄ — Ընկեր մը։

ՄԱՐԻ — Ինչո՞ւ է եկեր։

ՎԱՀՐԱՄ — Ի՞նչ գիտնամ, երեւի գործ մը։ Բայց դո՛ւն ինչու այդպէս վախցար։

ՄԱՐԻ — Չգիտեմ․ այնպէս վատ էր․ կարծես սիրտս... ճիշդ ըսէ', Վահրա'մ, ոչինչ չկա՞յ:

ՎԱՀՐԱՄ — Վա՛յ, երեխա՞յ ես, ի՞նչ պիտի ըլլայ։ Ա՛յ, երթամ նայիմ ինչ կ՝ըսէ երկու վայրկեանէն կու գամ։

ՄԱՐԻ (Վախցած կը բռնէ թեւէն) Չէ՛, չէ՛, կեցիր․ ես երթամ վերջը․ ես արդէն երթամ պիտի։ Ուրեմն վաղը կու գաս մեզի։

ՎԱՀՐԱՄ — Կու գամ։

ՄԱՐԻ — Բայց կանուխ։

ՎԱՀՐԱՄ — Կանուխ։

ՄԱՐԻ — Դէ՜, ցտեսութի՛ւն։ (Երկու ձեռքը կու տայ տղուն ու յամառ կը նայի անոր աչքերուն) Վա՜յ, աս ի՜նչ ապուշ զգացում է մէջս․ այնպէս սիրտս կը ճմլէ․ կարծես ալ երբե՛ք չեմ տեսնելու քեզի։

ՎԱՀՐԱՄ (Փոխնիփոխը համբուրելով անոր երկու ձեռքերը) Ա՜խ, դո՛ւն, իմ անգի՛նս, հանգստացիր։ Ինչպէ՜ս թէ չես տեսնելու։ Կու գամ վաղը առտու կանուխ, կ'իջնենք նորէն ծովուն ափը, ձեր այն թա՛ւ պուրակին ետեւը, կը փռուինք նորէն ժայռին կողքը, ավազին վրայ ու կը սաւառնինք նորէն վե՛ր, դէպի այն աշխարհները, ուր մոռացումն է ամէն հողեղէնի, ուր ձուլումն է հոգիներու, ձուլում բնութեան այն մեծ հոգիին, որուն մէկ կտորն ալ մենք ենք։ Եղա՞ւ։

ՄԱՐԻ — (Զուարթ ու յափշտակուած) Եկո՛ւր, եկո՛ւր, միայն կանո՛ւխ, կանո՛ւխ։ (Արագ կը նետուի տղուն վիզը, կը համբուրուին ու դուրս)։

=== Զ. ===

ՎԱՀՐԱՄ (Աշխոյժ կ'երթեւեկէ քիչ մը սենեակին մէջ․ վերջը կ'երթայ, զուարթ ու լի շարժումով մը կը բանայ թափով կից սենեակին դուռը) Բարեւ, Դաւի՛թ։

ԴԱՒԻԹ (Հասուն տարիքի լայն մարդ մը, լայն մօրուքով, լայն գլխարկով։ Սեմին վրայէն) Ըսին՝ հիւր ունէիր․ գնա՞ց:

ՍԱՐԻԿԵԱՆ (Կը մտնէ Դաւթի ետեւէն, լուռ կը կենայ հեռուն եւ տխուր, ուշադիր կը հետեւի շարունակ Վահրամին)։

ՎԱՀՐԱՄ — Այո՛։ Նոր լո՞ւր:

ԴԱՒԻԹ (Հոտ քաշելով սենեակին մէջ) Հոստեղ ինչ որ կնկան հոտ կայ։ (Ծիծաղելով մատը թափ կու տայ Վահրամի վրայ) Է՜հ, մեր տղա՛յ։ Խելօք ես աղբար, խելօքը դուն ես․ հասել

լին օգտակարին հետ։ Պէտք է քիչ մը բարեխանութիւն։

ՎԱՀՐԱՄ — (Տժգոհ ու հրամայական) Թո՛ղ յիմարութիւնները:

ԴԱՒԻԹ — Ուրիշ խօսքով՝ գործդ խանգարեցի։ Կը ներե՛ս, սիրելիս, կը ցաւիմ, բայց...

ՎԱՀՐԱՄ — (Նեղսիրտ) Քեզի բան կը հարցընեմ, նոր լուր չկա՞յ:

ԴԱՒԻԹ — Ի՞նչպէս չէ։ Որ չըլլար՝ ինչո՞ւ էի այս կրակ թափուող կէսօրին ճամբայ ելլելու, գալու։ Ամէնէն առաջ ուրախը ըսեմ. ո՛չ Յակոբն է բռնուած, ո՛չ Մինասը. ձերբակալուածները բոլորովին երկրորդական մարդիկ են։

ՎԱՀՐԱՄ — (Անգուսպ բերկրանքով) Ի՞նչ կ'ըսես։ Վա՛յ, կարծես սրտէս քար մը ինկաւ։ Ի՜նչ ուրախ եմ, ի՜նչ ուրախ եմ։

ԴԱՒԻԹ — Հապա՛․ ի զուր տեղը չէր, որ քէֆդ խանգարեցի։

ՎԱՀՐԱՄ — (Քիչ մը լրջանալով) Ուրեմն... ուրեմն իմ երթալուս արգելք չկայ այլեւս: (Մտածկոտ) Ուրեմն ճամբան բաց է, ուրեմն...

ԴԱՒԻԹ — Հա՛, հա՛, ալ ի՛նչ ուրեմն-ուրեմն: (Սարիկեանին) Ուրախութենէն լեզուն կապուեցաւ: Չգիտեմ, ի՞նչ կայ ուրախանալու։ Դուն ալ կ'երթաս, մի' վախնար, դուն ալ կ'երթաս ու կը դառնաս էշ-նահատակ մը: Դո՛ւն ալ, մե՛նք ալ, բոլո՛րս ալ, դեռ շատ ճենճ է պէտք այդ կրակին: Ա՛ռ, նայէ՛: (Ծոցէն նամակ մը հանելով, կը նետէ անոր առջեւ, սեղանին)։

ՎԱՀՐԱՄ — (Իսկոյն կը վերցնէ ու կը բանայ)։

ԴԱՒԻԹ — (Մինչ Վահրամ կը կարդայ) Ես քեզի միայն ուրախ լուրը տուի․ տխուրները հոտ են, զէզերո՛վ. ինքդ կարդա՛, ես սիրտ չունիմ: (Քիչ մը լուռ) Գէ՛շ է, գէ՛շ․ ճշմարիտ չգիտեմ, ատոր ծայրը ո՞ւր պիտի երթայ: Յուսահատելու բան է։ Երբեմն կը մտածեմ անմիտ բան է ըրածնիս. միեւնոյն է, ելք չկայ:

ՎԱՀՐԱՄ — (Յանկարծ ընթերցումը ընդհատելով) Ե՞լք. կ'ըսես ելք չկա՞յ։ (Նամակը ցոյց տալով) Ուրեմն թողնենք այսպէ՞ս, թողնե՞նք։ Բայց կեա՞նք է ասիկա, ապրի՞լ է ասիկա, ասանկ ապրի՞լ կ'ըլլայ։ (Կտրուկ) Ո՛չ, ո՛չ, հազա՛ր անգամ ոչ. կամ տա՛կր, կամ վրա՛ն:

ԴԱՒԻԹ — (Տխուր) Դեռ կարդա՛, դեռ կարդա՛։

ՎԱՀՐԱՄ — Է՛, ի՞նչ կարդամ: (Նամակը կը նետէ սեղանին) Նո՞ր պիտի կարդամ․ ի՞նչ պիտի գրէ, որ նոր ըլլայ։ (Քիչ մը լուռ, ու վերջը հանգիստ շեշտով մը) Ե՞րբ է Տրապիզոն մեկնող առաջին շոգենաւը։

ԴԱՒԻԹ — Այսօր ի՞նչ է, Երեքշաբթի՛։ Ուրեմն վաղը չէ միւս

իրիկունը։

ՎԱՀՐԱՄ (Մտածկոտ) Ըսել է դեռ երկու օր։ Նախ պետք է որ Սարգիսը տեսնեմ։ Գնելու բաներ ալ կան։ Հա՛, պիտի գնամ եւ կղզի․ վերջն ալ... Հազիւ, հազիւ, երկու օրը հազիւ: Բայց ինչ որ է, պէտք է հասնիմ։ Լսէ․ վաղը հաւաքուի՛նք վերջին անգամ

ԴԱՒԻԹ — Հաւաքուինք։

ՎԱՀՐԱՄ — Կէսօրէն առա'ջ:

ԴԱՒԻԹ — Կէսօրէն առաջ:

ՎԱՀՐԱՄ — Քու մօտղ։

ԴԱՒԻԹ — Իմ մօտս։

ՎԱՀՐԱՄ — Դուն կը կարգադրե՛ս։

ԴԱՒԻԹ — Ես կը կարգադրեմ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Դուռը մատնանիշ) Դէ՜, երթաս-բարով։

ԴԱՒԻԹ — (Ծիծաղելով) Վա'յ, տնաշէն, թող մէյ մը խօսինք:

ՎԱՀՐԱՄ — Խօսելու բան չկայ։

ԴԱՒԻԹ — (Սարիկեանին) Որ բռնկեցաւ՝ պրծաւ։

ՎԱՀՐԱՄ — Գնա', գնա'․ մտածելու, կարգի բերելու բաներ շատ կան գլխուս մէջ։ Թողէք ինծի առանձին․ պէտք ունիմ վայրկեան մը ինքս ինծի հետ մնալու։

ԴԱՒԻԹ — Աղէ՛կ․ մնացի՛ր։ (Սարիկեանին առջեւէն անցնելու ատեն) Մե՛ծ բանի վրայ է․ յիմար ենք մենք, ամէնքս ալ։ (Դուրս)։

=== Է. ===

ՎԱՀՐԱՄ — (Կեցած է, ձեռքերը ետեւէն յենած սեղանին, աչքերը գետին, անշարժ ու մտասոյզ)։

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — (Կամաց մը կը մօտենայ, կը կենայ դիմացը, մեղմ)։ Ուրեմն վաղը չէ, միւս իրիկուն։ Վճռուած է, եւ այդպէս դիւրին։

ՎԱՀՐԱՄ — Դիւրի՞ն, կը կարծե՞ս։ Այո, երբեմն, ասկէ քանի մը շաբաթ առաջ, ատիկա չա՛տ էր դիւրին։ Ի՞նչ էր որ կեանքը ինծի համար․ ըլլամ թէ ոչ՝ նոյնը չէ՞ր․ ի՞նչ էի կորցնելու։ Բայց հիմա գին ունի կեանքս, հիմա արեւս արժէք ունի ինծի համար։ Եւ վերջապէս այդ աղջիկը, այդ բիւրեղ հոգին։ Ես չա՛տ լաւ գիտեմ, որ վայրի, որ անսիրտ բան է իմ ըրածս․ բայց ուրիշ ի՞նչ

կրնամ ընել:

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — (Տեսակ մը ծամծմելով) Ինծի լսէ', Վահրա'մ: Դուն... դուն հիմա պէտք չէ' որ երթաս... լա'ւ չէ որ երթաս: (Պարզ ու կտրուկ) Դուն դեռ չե'ս երթար:

ՎԱՀՐԱՄ — Բայց ի'նքդ ալ գիտես, չէ՞, թէ ի'նչ աստիճան կարիք կայ մարդու:

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Անշո'ւշտ:

ՎԱՀՐԱՄ — Ուրե՞մն:

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Գործը չի մնար, անհոգ եղիր: Լսէ': Բախտը ինծի չէ տուեր ոչինչ եւ ես չունիմ ոչինչ կորցնելու: Այսօր չէ, վաղը, գալու էի ես ալ քու ետեւէդ: Վաղը ժողովին կերպ մը կը յարմարցնեմ եւ հիմա ես կ'երթամ քու տեղդ: Վերջապէս միեւնոյնն է, չէ՞: Գուցէ բոլորովին քեզի փոխանակել չկրնամ, բայց կ'ընեմ ինչ որ կրնամ: Իսկ դուն դեռ ապրէ' քիչ մը քու բախտդ, ապրէ' քեզի համար, (կատակով) ապրէ' քիչ մըն ալ ինծի համար. վերջը... վերջը օր մըն ալ, երեւի, դուն կու գաս իմ փոխարէնը ու կ'ըլլանք սէր:

ՎԱՀՐԱՄ — (Հանգիստ) Այսպէ՞ս ուրեմն: Վա'տ չէ, հիանալի: Ի հարկէ', դուն անձնուէր ու ազնիւ զինուոր մըն ես, անսասան քու պաշտօնիդ գլխուն, իսկ ես մա'նր հոգի մը, անձնական վայելքներուս ետեւէն ինկած:

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — (Վրդովուած) Վա'հրամ:

ՎԱՀՐԱՄ — Ո'չ, ո'չ, դեռ մի' պարծենար սրտիդ խորքը. ես քու կարծածդ չե'մ:

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Վահրա'մ, ամօ'թ է, ինչե'ր կը խօսիս:

ՎԱՀՐԱՄ — Գուցէ', չգիտեմ. բայց քու ըսածիդ անմիջական պատասխանն էր, որ տուի: Այդ տեսակի... քնքուշ առաջարկութիւններ ամէն մարդու կարելի չէ ընել, նոյնիսկ ամէնաազնիւ դիտումներով: (Խիստ) Ինչ որ քարոզեր եմ ուրիշներուն, նոյնը եւ ինծի, երկու չափ չի' պիտի ըլլայ գաղափարի գործին մէջ. Երթալս պէ'տք է, ուրեմն պէտք է երթամ:

ՍԱՐԻԿԵԱՆ — Ես միայն քեզի թեթեւութիւն տալ ուզեցի. կա'ն բացառիկ վայրկեաններ:

ՎԱՀՐԱՄ — Բացառիկ ոչինչ չկայ. բացառիկ ոչինչ չի պիտի ըլլայ ճիշդ է, մինչեւ հիմա աւելի դիւրին էր ինծի համար այդ քայլը, բայցատոր արժէքն ալ շա տ աւելի քիչ էր: Կայէնի նուէրն եր ատիկա, չոփ-չոր գլուխ մը, անպէտք ամէնուն, անպէտք եւ իրեն: (Ջերմ) Հիմա ուրիշ է. Հոգիին հոգի կը բերեմ ես հիմա նուէր զոյգ մը բռընկած հոգի մեր ժողովրդի հոգեկան բռընկումին, զոյգ մը թարմ հոգի ապագայի աւելի արեւոտ օրերուն: Մէ'կ նուէր

մը ու երկո'ւ սիրտ, կեանքո'վ-սիրո'վ դողդոջուն, երջանկութեան անուրջներո'վ թըփրտուն... Թող քաղցրանա'յ քիմքը ազատութեան մոլորին: (Թափով կը վերցնէ գլխարկը) Այո', վաղը չէ, միւս իրիկուն: (Դէպի դուրս):

== ՉՈՐՐՈՐԴ ԱՐԱՐ ==

=== Ա. ===

ԹԵԹԵՒ ՇԻՆՈՒԱԾ ՊԱՀԻՑԵՈՆ ՄԸ

Ճակատը երկփեղկ լայն դուռ՝ անմիջապէս պարտէզի վրայ։ Սենեակը անկարգ. ճօճ ու ճիգ աթոռներ, սեղան ու եռոտանիներ. Եռոտանիներուն վրայ թաց լաթով պատած կաւեր: Ամէն կողմ՝ աթոռներուն, գետնին ու սեղաններուն՝ թափուած են ոլորած թղթեր, գրքեր ու նկարներ: Հոս ու հոն մէկ–երկու արձան ու պատկեր:

Դուրսը սաստիկ հով է: Ծառերուն ճիւղերը կ'օրորուին ու կը քսուին դրան եզերքին: Հեռուէն ծովուն շառաչը, խուլ ու միապաղաղ: Մութ է:

(Նախ քիչ մը ատեն մարդ չկայ: Կը մտնեն միասին Երուանդ ու Վահրամ):

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ահա՛ եւ իմ ճգնարանս: Քեզի համար ասկէ աւելի առանձին տեղ չեմ կրնար գտնել: Կեցի'ր, մոմս վառեմ: (Կը վառէ, սեղանին վրայի մոմերը) Կը հաւնի՞ս:

ՎԱՀՐԱՄ — (Արագ շուրջր ակնարկ մը նետելով) Հիանալի', հիանալի', ճի՛շդ որ ճգնարան:

ԵՐՈՒԱՆԴ — Այո՛: Երբ դուրսի աշխարհքի ունայնութիւնը ինծի կը տաղտկացնէ, կու գամ կը քաշուիմ իմ այս պահիցեոնս չորս պատերուն մէջը եւ հայեացքս յառած հո՛ն, ծովո՛ւն ու այս ծառերուն, կը թաղուիմ մտածումներուս ու իմ ներքին աշխարհքիս մէջ: Կը մտածեմ ու կ'աշխատիմ: Մարդս ինքն իր մէջ, ինքն իր ներքին, իր սիրած, իր շինած, իր ուզած աշխարհքին մէջն է, որ կրնայ միայն գոհ ըլլալ: Թէ չէ' դուրսի աշխարհքը ո'չ մէկ բան իր տեղը չէ դրած. ամէն բան հակասական ու անմիտ: Դէ', նստէ'. ինչքա՛ն ուրախ եմ, որ եկար․ նստի՛նք, խօսի՛նք, յիշենք անցեալը, մեր ուսանողական խենթ օրերը:

ՎԱՀՐԱՄ — Երեւակայէ', որ այսօր քիչ մը դժուար հարց է ատիկա․ ես փոքրիկ խնդիրքով մըն եմ եկեր քեզի։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Ծիծաղով) Հասկցա՛յ, հասկցա՛յ: (Կատակով) Բայց առաջնէ ըսեմ, որ չունիմ։

ՎԱՀՐԱՄ — Ի՞նչ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Բութն ու ցուցամատը իրար խելով) Մի' վախնար, կը ճարեմ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Ժպտուն) Չէ', անհոգ եղիր. այս անգամ խնդրածս պարտք չէ: Կամ եթէ... կ'ուզես, այո', բայց քիչ մը ուրիշ տեսակի:

ԵՐՈՒԱՆԴ — Խրթին կը խօսիս:

ՎԱՀՐԱՄ — Չէ՞ր կրնար, ա'յսպէս, կէս ժամուան մը չափ քու այդ ցեխանոցդ ինծի փոխ տայիր:

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Զարմանքով) Աշխատան՞ցս: Խնդրե'մ, խնդրե'մ, եթէ քեզի որեւէ բանի պէտքի գալ կրնայ: Ամբողջովին, իր եղած-չեղածով, բոլորը քու տրամադրութեան տակ:

ՎԱՀՐԱՄ — Այո՞: Շնորհակալ եմ: Այն ատեն կը խնդրէի, որ իմաց տայիր օրիորդ Հարենցին, որ ես հոս եմ. եւ խնդրե'մ, ինչքան կարելի է շուտ:

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Ապշած) Վա՛յ. այսպէս ըսուած... ժամադրութիւն մը․ գո՞ւն... (Աչքերը շփելով) Վահրա՛մ, ասիկա դո՞ւն ես:

ՎԱՀՐԱՄ — Գնա'․ գնա'. ասաց իմաց տուր․ ետքը կը զարմանաս:

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Սաստիկ զվարճանալով) Մեր Վահրամն ու սիրային ժամադրութիւն․ սքանչելի՜ է, սքանչելի՜, Նա՛, ալ աշխարհքիս երեսին անկարելի բան չկայ: Չէ'․ ապրա'ս, մեր Պոլսի օդը վրադ եկեր է: Այս վայրկեանիս Մարիամը կը կանչի, վանդկին կօճակը: Էս, ինչպէս կը տեսնեմ, ճաշակն ալ տեղն է: Տեսէ'ք, է՛, ո՛ր տեղերն է կտացըր մեկներ. Հարենցին աղջի՜կը: (Կը նստի սեղանին առջեւը ու երկու տող խծբծելով) Ոչի'չ, ոչի'չ. պռաւօ' :

=== Բ. ===

ՄԱՐԻԱՄ (Տասնըհինգ տասնըվեց տարեկան նիհար ու թուխ աղջիկ մը, հայեացքը միշտ գետին, ձեռքերը գոգնոցին։ Կը մտնէ ու դրան քովը կը կենայ):

ԵՐՈՒԱՆԴ (Վեր ցատկելով նամակը կը դնէ աղջկան ձեռքը)։ Ա'ռ աս նամակը, կը տանիս դիմաց ու ինքդ քու ձեռքովդ կը յանձնես օրիորդ Մարիին։ Հասկրցա՞ր։

ՄԱՐԻԱՄ — (Գլխով կ'ընէ)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Բայց չո՛ւտ, հիմա, անմիջապէս։ Հապա, քեզի տեսնեմ։

ՄԱՐԻԱՄ — (Կը շտապէ դուրս)։

=== Գ. ===

ՎԱՀՐԱՄ — Ի՞նչ աղջիկ է ասիկա։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Խեղճ որբ մըն է։ Հազիւ է ազատուեր վերջին կոտորածէն։

ՎԱՀՐԱՄ — Ո՞ր կողմերէն։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Հաստատ չգիտեմ. կարծեմ Տրապիզոնի մօտերէն։ Չէ՞ որ մենք ալ ան կողմերէն ենք մօրս գծով։ Տիպի՞կ դէմք է, չէ՞:

ՎԱՀՐԱՄ — (Տխուր) Այո՛, շա՛տ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Կեանքը դրեր է իր կնիքը: Ա՛յ, նայէ՛։ (Կը վերցնէ եռոտանիի մը վրայի ծեփին երեսէն թաց լաթը ու կը մօտեցընէ մոմը) Կը հաւնի՞ս:

ՎԱՀՐԱՄ — Վա՛յ, քանդակե՞ր ես: Յաջող է, շատ յաջող։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Հապա ի՞նչ ընէի. մէյ մը, որ չա'տ տիպիկ էր, իսկոյն աչքս խածաւ. մէյ մըն ալ, որ որբն ու խեղճը moderne ապրանք է հիմա, կը քշուի։ (Մոմը սեղանին դնելով) Վա՛յ, սա ի՜նչ սոսկալի փոթորիկ է. վա՞յ թէ չեկաւ, մե՛ր տղայ։

ՎԱՀՐԱՄ — Ո՞վ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ո՞վ պիտի ըլլայ, Մարի՛ն։

ՎԱՀՐԱՄ — (Պարզ) Կու գայ:

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Կը նայի ու կը խնդայ) Ուրեմն... ուրեմն արդէն ձուկը ուռկանին մէջն է։ Բարի աջողո՛ւմ: Ոչի՛նչ. գուցէ քիչ մը քաոսիկ, քիչ մըն ալ տարօրինակութիւն, բայց en somme, ոչի՛նչ, գէշ աղջիկ չէ՛։ Իսկ տնեցի՞ք, բան գիտե՞ն։

ՎԱՀՐԱՄ — (Անտարբեր ուսը կը ցնցէ)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Պա՛հ, կ'երեւակայեմ Հարենցի կատղած դէմքը։ (Ուրախութենէն ծափ կու տայ) Սքանչելի բան է դուրս գալու․ վաղը երթամ քիչիկ մը վէրքը քրքրեմ, տեսնեմ պոռա՞յ պիտի: (Քիչ մը լուռ) Ուրեմն, ալ կը դառնաս Պոլսեցի, տուն-տեղ․ երեւի տասնեակ հազար մըն ալ կը փրցնես․ աղբարը չա՛տ է աքսորանալու, բայց մայրը կակուղ է, կու տայ։ Եւ... եւ մնաս-բարո՛վ երկիր-մերկիր, ժողովուրդ-ժողովուրդ եւ որ ըստ կարգին: (Մտերմօրէն անոր ուսին զարնելով) Է՛, կեանքն իր ճամբան ունի, տղա՛ս։

ՎԱՀՐԱՄ — (Լուռ ու շեշտ կը նայի անոր)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Հապա՛․ երազը որքան ալ սիրուն ըլլայ ու աստուածներէն ղրկուած, երա՛գ է նորէն․ ուշ կամ կանուխ արթննանք պիտի։ Է՛, հոգի՛ս, հոդէ ենք շինուած ու կապուած հողին։ (Սիրտ տալու ու մխիթարելու շեշտով մը) Դուն առաջինը չե՛ս, ո'չ ալ վերջինը: (Յանկարծ խօսուածքը փոխելով) Բայց քիչ մը աւելի դրական խօսինք․ հիմա ի՞նչ է քու միտքդ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Կարծես արթննալով) Ինչպէ՞ս:

ԵՐՈՒԱՆԴ — Երեւի, նոր ծրագիր մը, բան մը կ'ունենաս: Հիմա ի՞նչ ընել ես մտադիր:

ՎԱՀՐԱՄ — (Մտամոլոր) Ինչ ընել եմ մտադի՞ր:

ԵՐՈՒԱՆԴ — Հա', հա':

ՎԱՀՐԱՄ — (Ուսը կը ցնցէ)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Խնդալով) Այսին՞քն։ Շատ բան չրհասկցայ քու ուսէդ:

=== Դ. ===

ՄԱՐԻԱՄ — (Կը մտնէ ու կը կենայ դրան մէջ)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Նա՞, տուի՞ր։

ՄԱՐԻԱՄ — (Գլխով կ'ընէ)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Կարդա՞ց։

ՄԱՐԻԱՄ — (Գլխով կ'ընէ)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Բան չըսա՞ւ։

ՄԱՐԻԱՄ — (Գլխով բացասական)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Աղէ'կ․ գնա'։

ՄԱՐԻԱՄ — (Կ'ուղղուի դէպի դուրս)։

ՎԱՀՐԱՄ — Աղջի'կ, կեցի'ր։ (Կ'երթայ ու առանց այլեւայլութեան կը բռնէ անոր ծնօտը ու դէմքը կը բարձրացնէ դէպի վեր, դէպի լոյսը) Ի՞նչ է քու անունդ։ Ի՞նչ. Մարիա՞մ։ Ատ ե՞րբ էր, որ ձեր գիւղը կոխեցին։ Առաջ ի հարկէ մորթեցին քու հայրդ, եղբայրներդ, քար ու քանդ ըրին տունն ու տեղդ, ունիմ-չունիմդ, քշեցին տարին քոյր ու հարսներդ, չէ՞։ Մնաց մայրդ, ան ալ չորցաւ, չորցաւ, մինչեւ հասաւ ու վերջացաւ։

ՄԱՐԻԱՄ — (Կը սկսի հեծկլտալու՝ ձայնը խեղդել ջանալով)։

ՎԱՀՐԱՄ — Աղէ՛կ, աղէ՛կ, բան չկայ․ սովորական պատմութիւն։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ինչո՞ւ կը տանջես խեղճը։ Թո՛ղ որ երթայ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Առանց անոր խօսքերուն ուշ դարձնելու) Մի' լար, աղջի'կ, լալու բան չկայ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Թող լայ, վնաս չունի։ (Թեթեւ մը աղջկան թեւէն հրելով) Գնա', գնա'։

ՄԱՐԻԱՄ — (Դուրս)։

=== Ե. ===

ԵՐՈՒԱՆԴ — Թող լայ, վնաս չունի. կը թեթեւնայ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Վայրի խնդուկով) Թեթեւնա՜յ, լա՛յ՝ որ թեթեւնայ... Իսկոյն կ'երեւայ, որ սարսափելի քնքուշ սիրտ ունիս, է՛։ (Յանկարծ լուրջ ու բարկացած) Ո՛չ, յիմա՛ր, ո՛չ, ատիկա լալով չի թեթեւնար, ո՛չ լալով, ո՛չ քանդակելով. ատիկա քու գիտցած ցաւերէդ չէ՛: Ո՛չ թէ լալ, այլ... (Խօսքը կ'ընդհատէ Մարիի ներս մտնելը տեսնելով)։

=== Զ. ===

ՄԱՐԻ — (Կը մտնէ արագ, երկար անձրեւնոցի մը մէջ

ամբողջովին փաթթուած։ Մազերը հովէն թափուած են ճակտին ու ինքն ալ շնչատ)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ա'հ, օրիո'րդ Մարի: Խնդրե'մ: (Անձրեւնոցը աղջկայ ուսէն առնելով)։

Մարի ու Վահրամ հարցական ու տեսակ մը յարձակողական կեցած են իրարու դէմ ու կը նային իրար:

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Վահրամին) Եթէ ինծի պէտք ունենաս, սեղմէ' կօճակը: (Դուրս)։

=== Է. ===

ՄԱՐԻ — Առտուն չեկա'ր:

ՎԱՀՐԱՄ — Եկո՛ւր, եկո՛ւր նստէ։ Գիտէ՞ս... ինչպէ՞ս ըսեմ, որ քեզի համար պարզ ըլլայ... Արդէն դուն... դուն... է՛, ինչքան կարճ, այնքան լաւ։ Մարի՛, վաղը այս ժամանակ պիտի ըլլամ շոգենաւին վրայ, դէպի Տրապիզոն։

ՄԱՐԻ — (Կեցած է անշարժ ու անթրթիթ)։

ՎԱՀՐԱՄ — Ես արդէն քեզի ըսեր էի։ Չէ՞, դուն գիտէիր, որ ասիկա պատահելու էր. եղաւ իմ կարծածէս քիչ մը աւելի կանուխ։ (Քիչ մը լուռ) Դուն գիտե՞ս, չէ՞, թէ ես որքան... Դուն կը հասկընա՞ս, չէ՞, հիմա իմ դրութիւնս։ (Քիչ մը լուռ) Ինչո՞ւ ես լուռ, չխօսի՞ս։

ՄԱՐԻ — (Հանդարտ վերցնելով անձրեւնոցը աթոռէն) Երթաս բարո՛վ, բարեկամս, բարի՜ ճամբայ։ (Կ'ուղղուի դէպի դուրս)։

ՎԱՀՐԱՄ — Մարի'․ Մարի' :

ՄԱՐԻ — Դեռ ըսելի՞ք ունիս:

ՎԱՀՐԱՄ — Թո՛ղ, Մարի՛, թո՛ղ այդ սառնութիւնը, թո՛ղ այդ կեղծիքը: Մօտ եկուր, խօսէ՛:

ՄԱՐԻ — Ի՞նչ կ'ուզես, որ եu խօսիմ քեզի, երբ դուն ինքդ ամէն բան վճռեր ես ու կարգադրեր: (Ծաղրով) Վաղը այս ատեն կ'ըլլաս շոգենաւին վրայ, դէպի Տրապիզոն: Երթա՛ս-բարով, ուրիշ ի՞նչ կրնամ ըսել: Ես ո՞վ եմ որ, ես ինչացո՞ւ եմ որ. քեզի համար ի՞նչ նշանակութիւն ունի իմ գոյութիւնս, ի՞նչ արժէք:

ՎԱՀՐԱՄ — Մարի՛։

ՄԱՐԻ — Է՛, ձգէ՛, հոգիդ սիրես։

ՎԱՀՐԱՄ — Ես վճռեր եմ, ինչ որ պարտական էի վճռելու. ուրիշ կերպ վարուիլ չէի կրնար։

ՄԱՐԻ — (Զարացած) Է՜, պարտական, պարտակա՛ն, միայն երբ խօսքը ուրիշներուն համար է։ (Անձրեւնոցը նորէն աթոռին նետելով) Իսկ ինծի՞. ինծի պարտական չէ՞ս։

ՎԱՀՐԱՄ — Դո՛ւն, սիրելի՛ս... ատ ուրիշ բան է։

ՄԱՐԻ — (Հետզհետէ տաքնալով) Ես ալ կ'ապրէի ինծի համար, գոհ թէ դժգոհ, իմիններուս հետ, ես ալ անոնցմէ մէկն էի. դուն եկար շուտ տուիր մէջս ամէն բան. նոր կեանքի յոյսեր, նոր շարժում, նոր յոյզեր։ Ես հիմա օտար մըն եմ իմիններուս մէջ, խորթ ու կտրուած իմ տանս մէջ։ Մինա՛կ, մինա՛կ, երբ դուն քովս չես, մինա՛կ բոլորովին, երբ քու շունչդ չի շնչեր ինծի։ Եւ ահա՛ կ'ըսես, որ ձգես պիտի ու երթաս, (ծաղրով) որ վաղը այս ատեն կ'ըլլաս շոգենաւին վրայ, դէպի Տրապիզոն։

ՎԱՀՐԱՄ — Ա՛յ, եկեր եմ, որ խօսինք, կարգադրենք։ (Մօտենալով կը բռնէ ձեռքը) Ըսէ՛, ըսե՛մ, ինչ որ կրնամ։

ՄԱՐԻ — (Յուսահատ գլուխը օրորելով) Խօսելու ոչինչ չըկայ. ես գիտեմ քեզի. վճռեր ես ու պիտի երթաս. պիտի երթաս ու պիտի մեռնիս:

ՎԱՀՐԱՄ — Չէ՛․ ինչո՞ւ. այդպէս ալ սեւ մի' տեսներ։

ՄԱՐԻ — Է՛, ձգէ՛, ատելը քու արուեստդ չէ. դուն ինքդ ես ըսեր՝ «գնացողին դարձ չկայ»։

ՎԱՀՐԱՄ — (Ուսերը ցընցելով) Ո՞վ գիտէ. բա՜խտ:

ՄԱՐԻ — (Քիչ մը ատեն կը նայի անոր լուռ եւ յանկարծ լալով կը փաթթուի վիզը) Մի' երթար: Ես չեմ կրնար ապրիլ առանց քեզի, չե՛մ կրնար, հոգի՛ս, կեա՛նքս: Եկո՛ւր, եկուր լսէ' ինծի: (Աւելի ամուր սեղմըուելով տղուն, կը քաշէ բազմոցին վրայ) Ես տամ քեզի բոլորը, ինչ որ ունիմ, բոլորը ինչ որ կրնամ ունենալ, ա'ռ, տա'ր, տո'ւր ընկերներուդ, թո՛ղ տանին, թո՛ղ ուղարկեն. միթէ ատիկա գործ չէ՞: Միթէ ատիկա հերիք չէ՞: Բայց դուն մի' երթար, դուն մնացի'ր հոս, մնացի'ր մօտս. մնացի'ր ինծի համար, քու Մարիիդ համար:

ՎԱՀՐԱՄ — (Թաղելով դէմքը անոր թեւերուն մէջ) Ա՜խ, իմ խե՛ղճ Մարիս, իմ բախտոս, իմ դժբախտս:

ՄԱՐԻ — Մե՜ղք է, չէ՞, մեղք է քու Մարիդ: Միայն քեզի ունի աշխարհիս երեսին, միայն քեզի՛, քեզի՛. չե՛ս թողներ անիկա, Վահրա'մ, չե'ս թողներ անիկա երեսի վրայ:

ՎԱՀՐԱՄ — (Կոտրըւած) Ա՜խ, չգիտե՛մ, չգիտե՛մ...

ՄԱՐԻ — (Սիրտ առած) Կ'ապրինք միասին, կ'ըլլենք հոսկէ'

ինչ որ կրնանք, ինչ որ մեր ձեռքէն կու գայ: Չէ՞ս երթար, չէ՞, Վահրա'մ: (Ամուր գալարուելով) Իմ արե'ւս ես դուն, դուն իմ շո'ւնչս ես, առանց քեզի լո'յս չկայ, օ'դ չկայ առանց քեզի, կեա՛նքրս ես դուն, կեա՛նքը, կեա՛նքը...

ՎԱՀՐԱՄ — (Յանկարծ կ'ուղղուի ընդոստ ու դեռ աղջկայ թեւերուն մէջ, ականջ կը դնէ դէպի դուրս, ուր փոթորիկը ալե-լի է սաստկացած, հովը կատաղի ու մերթ ընդ մերթ փայլակ): Իսկ հո՞ն... Իսկ հո՞ն... Մը՛ս, լսէ՛, լսէ՛․ չէ՞ս լսեր, Մարիամն է, որ կու լայ:

ՄԱՐԻ — (Ապշած) Ի՞նչ Մարիամ, խե՞նթ ես. հովն էր, վազեց տերեւներուն մէջէն։

ՎԱՀՐԱՄ — (Աղջկայ գիրկէն ետ-ետ քաշուելով) Մարիա՛մ-մը, Մարիա՛մը, բոլո՛ր Մարիամները: Ա՛յ, գիւղը, որ կ'այրի. ամբո՛ղջ գիւղը. ա՛յ, հայրը, եղբայրը: Նայէ' գիւղերը, գիւղե՛րը, բոցե՛րը։

ՄԱՐԻ — (Վախցած) Ինչե՜ր կը խօսիս, Վահրա՛մ․ ի՞նչ բոց, ի՞նչ բան, աչքիդ կ'երեւայ. փայլակն էր, որ անցաւ։

ՎԱՀՐԱՄ — Հապա այդ թշուառնե՞րը, որ կը կանչեն, կը կանչեն ցաւով ու տանջանքով, կը կանչեն բոցերուն մէջէն, կը կանչեն կիրճերուն մէջէն, կը կանչեն ճամբայ ցոյց տալու, կը կանչեն կուրծքը դէմ տալու. ամբողջ գիւղե՛ր, գիւղե՛ր, ամէնքը մէ՛կ բերան, ամէնքը մէ՛կ ձայնով... Չէ՞ս լսեր, ականջ դի՛ր:

ՄԱՐԻ — (Խինդը սարսափահար, ու աշխատելով որ հանգրստացնէ) Ատիկա ծո՛վն է, հոգի'ս, ծո՛վն է կատղեր ու կը մռնչէ։

ՎԱՀՐԱՄ — (Ոտքի կը ցատկէ տեսակ մը յաղթական) Այո՛․ ատիկա ծովն է կատղեր ու կը մռնչէ. ատիկա ծովն է ցաւի' ու տառապանքի, որ կատղեր է վերջապէս, որ կատղեր է ու կը մռնչէ։ Ա'տ է ճամբան, ժողովուրդի մը բարձրացման, ժողովուրդի մը ազատման միակ ճամբան: (Մեղմացած) Դէ՛, Մարի', տո՛ւր ինծի վերջին համբոյր մըն ալ ու մնաս-բարով: (Գլխարկը սեղանէն վերցնելով) Ամէն մարդ իր ճամբան:

ՄԱՐԻ — (Կը նետուի անոր ճամբուն վրայ, կը կենայ ճիգ ու հպարտ, ձեռքի վճռական շարժումով մը) Ես կ'արգիլե՛մ քեզի:

ՎԱՀՐԱՄ — (Ապշած) Ինչպէ՞ս:

ՄԱՐԻ — Ես կ'արգիլեմ քեզի:

ՎԱՀՐԱՄ — Բայց հայրենիքս է, որ կր կանչէ:

ՄԱՐԻ — Ես կ'ատե՛մ քու հայրենիքդ:

ՎԱՀՐԱՄ — (Խիստ) Մարի', քու հայրենի՛րդ ալ է:

ՄԱՐԻ — Ի՞մ: Իմ հայրենիքս դո՛ւն ես եւ միայն դո՛ւն. իմ

ամէն ինչս դո՛ւն ես, եւ միայն դուն. քեզմէ դուրս ոչինչ չկայ, ոչի՛նչ, ոչի՛նչ:

ՎԱՀՐԱՄ — Թո՛ղ Մարի', թո՛ղ. ես իմս չեմ:

ՄԱՐԻ — (Տիրաբար) Դուն ի'մս ես, ի'մս, իմս:

ՎԱՀՐԱՄ — Չգիտես ինչ կը խօսիս:

ՄԱՐԻ — Կեցի'ր: Ուրեմն վճռա՞ծ ես, վերջնապէս:

ՎԱՀՐԱՄ — Վճռողը ե'ս չեմ: Վճռողը հոգեպէս ինկած ժողովուրդի մը ազնուացման պահանջն է, ստրուկ ու ոտքի տակ ինկած ժողովուրդի մը յուսահատ ճիգը:

ՄԱՐԻ — (Չոր) Ե՞րբ պիտի մեկնիս:

ՎԱՀՐԱՄ — Ըսի' արդէն. վաղը այս ատեն կ'ըլլամ Սեւ ծովուն վրայ:

ՄԱՐԻ — Սե՛ւ... այո', սե՛ւ: Եւ ասիկա քու վերջին խօ՞սքրդ է:

ՎԱՀՐԱՄ — (Ուսը կը ցնցէ):

ՄԱՐԻ — Աղէ'կ․ գիտցի'ր եւ իմ վերջին խօսքս: Վաղը այս ատեն մեր տունը կը սպասե՛մ քեզի: Զուշանա'ս, Վահրա'մ, եթէ իմ կեանքս արժէք մը ունի քեզի համար:

ՎԱՀՐԱՄ — (Վախցած) Մարի, Մարի', չես ըներ այդ յիմարութիւնը:

ՄԱՐԻ — Ո'չ, պէ՛տք է: Կ'ըսես պէտք է, որ երթաս. ուրեմն պէտք է: Գնա', ես բռնի արգելք չեմ քեզի. ո'չ կրնամ, ո'չ կ'ուզեմ. միայն գիտցի՛ր, որ երթաս պիտի դիակիu վրայէն:

ՎԱՀՐԱՄ — Բայց քու ըրաձդ անգութ բան է, Մարի', անգութ ու աւելորդ: Իմ տանջանքս հերիք է ինծի: Խօ'սք տուր ինծի. ըսէ', ըսէ', որ այդ տեսակ անոգոք քայլ չես առներ, Մարի', ըսէ', որ դատարկ սպառնալիք էր ատիկա:

ՄԱՐԻ — (Վիրաւորուած) Սպառնալիքը չի' վայլեր դէմքիս, Վահրամ, ինչպէս եւ քեզի': Լեզուս խօսեր է քեզի մի'շտ եւ միա'յն ճշմարտութիւնը: Պիտի գայ, ինչ որ գալու է անխուսափելի, ինչ որ գրուած է ճակտիս: (Անձրեւնոցը աթոռէն վերցնելով) Վաղը այս ժամուն կը սպասեմ քեզի:

ՎԱՀՐԱՄ — Մարի' ...

ՄԱՐԻ — (Արցունքները զսպելով) Կ'ըսես' ուրիշ ելք չունիս, կ'ըսես' ատիկա է քու ճամբադ, քու պարտքդ: Ես կը հասկնամ քեզի, եւ գիտեմ, որ անոյժ եմ: Գնա': Միայն հասկցի'ր, որ ես ալ ուրիշ ճամբայ չունիմ: Ես իմ հոգիս տուի քեզի, անվերադա'րձ, անվերապա'հ... Առանց հոգիի չեմ ապրիր: (Անձրեւնոցը կր նետէ, ուսերուն) Եթէ կ'ուզես ապրիմ՝ մնացի'ր, մնացի'ր մօտս, բայց կամքո'վդ, բայց առանց խղճի խայթի, եթէ կրնաս: Ես արգելք

մը չե'մ քեզի, ես չեմ ուզեր արգելք ըլլամ քեզի։ Ես չե՛մ ուզեր, որ քեզի նուաստ զգաս ինծմով, ես կ'ուզեմ որ դուն հպարտ ըլլաս ինծմով։

ՎԱՀՐԱՄ — Մարի՛, այդ բեռը մի դներ խղճիս։

ՄԱՐԻ — Ի՞նչ բեռ։ (Խորհրդաւոր) Դուն ըսիր ինծի՝ մեռնիլ պիտի գիտնանք։

ՎԱՀՐԱՄ — (Թափով) Ո'չ. ես այդ տեսակ մահուան համար չըսի քեզի։

ՄԱՐԻ — (Տխուր) Ի՞նչ. ուրեմն կ'ուզես, որ հոգիս չորնայ ու կծկըւի. չէ՞ որ դու՛ս կ'երթաս կծկըւած հոգիները բանալու։

ՎԱՀՐԱՄ — (Յափշտակուած ու աղաչանքով) Իմ անգի՛ն աղջիկս, իմ ազնիւ աղջիկս, չէ, չե՛ս ըներ այդ խենթութիւնը, չե՛ս ըներ։ Գուցէ կարողանամ շուտով վերադառնալ։

ՄԱՐԻ — (Տխուր կը ցընցէ ուսը)։

ՎԱՀՐԱՄ — Գուցէ եւ... ո՞վ գիտէ. գուցէ դուն ալ, գուցէ քեզի ալ... այն ատեն իմաստ կ'ունենայ կեանքիդ զոհը: Բայց այսպէ՞ս. անկարելի է։ Աւելորդ արիւն է ատիկա, բոլորովի՛ն աւելորդ:

ՄԱՐԻ — Աւելորդ է՝ արգիլէ՛: Քու ձեռքդ է ամէն ինչ։ Վաղը այս ատեն կը սպասեմ վճռիդ։ (Կ'երթայ դէպի դուռը)։

ՎԱՀՐԱՄ — (Խենթի պէս կը նետուի վրան՝ բռնելու, արգիլելու, գրկելու շարժումով մը):

ՄԱՐԻ — (Յանկարծ կը դառնայ, պաշտպանուելով ետ կը քաշուի դէպի դուռը, ու ձեռքի խրոխտ արգիլումով մը) Ո՛չ։ (Դուրս)։

Վայրկեան մը քարացած կը դիտեն իրար։

ՄԱՐԻ — (Յանկարծ կը կծկըւի անձրեւնոցին մէջ ու դուրս)։

ՎԱՀՐԱՄ — (Նախ կեցած է քիչ մը ատեն անշարժ, քիչ քիչ կը թուլնայ, ձեռքերը վար կը սահին ու քիթ ու բերնին կ'իյնայ բազկաթոռին հեծկլտուք)։

Դուրսէն կը լսուի հովին թափը, ծառերուն վայրի իրարանցումը ու ծովուն խուլ աղմուկը։

== ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԱՐԱՐ ==

ԸՆԴԱՐՁԱԿ ՍՐԱՀ ՄԸ

Ճակատը լայն ու բաց դուռ մը, որ ծովահայեաց պատշգամը կը հանէ. դրան երկու կողմէն երկու մեծ լուսամուտ: Ձախէն կողմնակի խորքի դուռը Մարիի սենեակը կը տանի, աջէն առջեւի դուռը դէպի դուրս: Թեթեւ ու հարուստ կահաւորում: Առատ կանաչ ու ծաղիկներ մեծ ու փոքր թաղարներու մէջ թէ՛ ներսը եւ թէ պատշգամին վրայ:

Արեւը մայր է մտած: Երկինքն ու ամպերը, պատշգամն ու ներսը ամէն բան ողողուած է վերջալոյսի նարինջ-կարմիր պայծառ ճառագայթներուն մէջ:

=== Ա. ===

ՄԱՐԻ — (Կեցած է, ձեռքերը ետեւն, մէջքն ու գլուխը յենած պատշգամի դրանը եւ հայեացքը հեռուն):

ՄԱՅՐԸ — (Նստած կը կարէ: Քիչ մը լուռ: Ետքը կ'ընդհատէ կարր ու կը նայի աղջկան) Է՛, հերիք չէ՞, աղջի'կս:

ՄԱՐԻ — (Կը ցնցուի․ կը նայի մօրը, շուրջր ու վերջը նորէն ծովուն):

ՄԱՅՐԸ — Մէյ մը իմանայի' ի՞նչ ունիս գլխուդ մէջ, ի՞նչ կը մտմտաս ատանկ անվերջ, աղջի'կս, ի՞նչ կը մտմտաս:

ՄԱՐԻ — Նայէ', մայրի'կ, ի՜նչ կարմիր երկինք է:

ՄԱՅՐԸ — Ատիկա՞ է մտմտուքդ:

ՄԱՐԻ — Նայէ', մայրի'կ, արիւն ըլլայ կարծես:

ՄԱՅՐԸ — Հա՞: (Կարը ժողվելով) Աղուոր իրիկուն է։

ՄԱՐԻ — Այո', մայրիկ, իրիկո՛ւն։ (Մտածկոտ հեռանալով դռնէն) Այսպէս ուրեմն, եկաւ իրիկունը։

ՄԱՅՐԸ — Ինչպէ՞ս։

ՄԱՐԻ — Եկաւ, կ'ըսեմ, իրիկունը, կարմիր, արիւն իրիկունը։ (Տեսակ մը յոգնած շարժումով կը նստի բազկաթոռին)։

ՄԱՅՐԸ — Երբ որ ասանկ կարմիր է իրիկունը, կը նշանակէ եղանակները փոխուելու են։ Ալ ի՞նչ երկար-բարակ մտածելու բան կայ հոտ։ Ելի՛ր, ելի՛ր, վար եկուր, երթանք քիչ մը այգին, կը բացուինք։

=== Բ. ===

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Կ'երեւայ սեմին):

ՄԱՅՐԸ — Ա՛յ, ի՞նչ աղէկ եղաւ, որ եկաք, պարո՛ն Երուանդ։ Առէ'ք Մարին ու իջէք այգին։ Եկէ՛ք ընկուզենիներուն տակ։ (Դուրս)։

=== Գ. ===

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Մօտենալով օրիորդին) Բարե'ւ ձեզի. ի՞նչ բանի էք։

ՄԱՐԻ — (Գլուխը կը բարձրացնէ ու լուռ կը նայի անոր)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ի՞նչ էք նստեր հոստեղ մինակ։

ՄԱՐԻ — Ես... (Քիչ մը մտածելէն ետքը) Կը սպասեմ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Կը սպասէ՞ք։ (Ժպտուն) Որո՞ւն կամ ինչի՞ն։

ՄԱՐԻ — Ինչի՞ն։ (Քիչ մը մտածելէն ետքը) Ոչինչին։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ոչինչի՞ն։ Խրթին է։

ՄԱՐԻ — (Լուրջ ու խորհրդաւոր, իր սենեակին դուռը մատնանիշ ընելով) Ա՜յ, տեսէ՛ք։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Հայեացքը կը լարէ դէպի դուռը, վերջը ժպտուն ու հարցական կը նայի օրիորդին):

ՄԱՐԻ — Չէ՞ք տեսներ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — 

ՄԱՐԻ — Չէ՞ք տեսներ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Մո՛ւթ է հոն. երեւի ձգուած են վարագոյրները։

ՄԱՐԻ — Ձգուած են ձե'ր վարագոյրները. երբ որ բացուին կը տեսնէք։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Խնդալով) Այսօր լա՛ւ կատակի էք տրամադրուած։ Մինչդեռ երեւակայեցէ'ք, մարդիկ մեղանչական են, միշտ գէշ բաներ կը մտմտան. Երեւակայեցէ՛ք. ես կարծեր էի, որ դուք հիմա գրգռուած ու ջղային էիք ըլլալու, գոնէ, ա՛յնպէս, քի՛չ մը։

ՄԱՐԻ — Եւ ինչո՞ւ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Չէ՞ որ գնաց մեր հերոսը. մեր կամ ձե՛ր, ինչպէս որ կ'ուզէք։

ՄԱՐԻ — (Հանգիստ) Գնա՞ց. արդէ՞ն։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Գոնէ երթալու էր. երէկ գիշեր միթէ ձեզի ոչինչ չըսա՞ւ։

ՄԱՐԻ — (Հանգիստ) Այո', ամէն մարդ իր ճամբան ունի երթալու։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Հրաշալի՛ է, հրաշալի՛ է ձեր այդ անվրդով շարժումը։ Չէ, ես չէի սխալած։ Ես իսկոյն ըմբռնեցի, որ ձեզի համար, սա՜նկ սիրուն քափրիզ մըն էր ասիկա, ուրիշ ոչինչ. եւ բարեբախտաբար։ Ես տեսնել չեմ կրնար այն սանդիմենդալ տափակութիւնը, որով երկու էակ կը փակչին իրար ու կը մնան, եւ ալ ուրիշ ոչինչ տեսնել չեն ուզեր ո՛չ շուրջը, ոչ վերը, ո՛չ կեանք, ո՛չ գեղեցկութիւն։ Մէկ խօսքով՝ չա՛տ նեղ բան, չա'տ արխայիկ ու գռեհիկ։

ՄԱՐԻ — (Երազկոտ) Այո... շատ արխայիկ ու գռեհիկ...

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ա՜յ, ես կը հասկընամ ձեր զգացումը։ Գուցէ ինքներնիդ ալ չէք գիտակցիր, բայց ձեր հոգին moderne է։ Եւ ես ատիկա է, որ կը պաշտեմ ձեր մէջը, ձեր այդ լա՛յն, բա՜ց հոգին։ Ուր գեղեցկութիւնն է՝ հոն ալ կը հակիք. իսկ գեղեցկութիւնները շատ են, շուտ ու վաղանցիկ, այսօր կայ, վաղը հատաւ։ Այսպէ՛ս, քիչ մը զայրոյթ, քիչ մը ճակատը կնճռել, վերջն ալ ձեր այս սքանչելի փիլիսոփայութիւնը. «ամէն մարդ իր ճամբան»։

ՄԱՐԻ — (Լուրջ) Իսկ ետքը։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ինչպէ՜ս։

ՄԱՐԻ — Իսկ ե՞տքը, ե՞տքը. ի՞նչ կը կարծէք։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Ետքը... Ետքը նո՛ր ծաղիկ ու նո'ր մետր։ (Խորհրդաւոր) Կեանքը վայելել գիտնալը ընտիր հոգիներու բաժինն է։

=== Դ. ===

ՆԵԿՏԱՐ — (Կը մտնէ լուռ ու խոժոռ)։

ՀԱՐԵՆՑ — (Սաստիկ գրգռուած) Ո՛չ աս արդէն չափը անցաւ, աս արդէն... (Տեսնելով Երուանդը կանգ կ'առնէ, բայց զայրոյթը զսպելու անկարող, կը շարունակէ) Է՜, դուք տանու մարդ էք։ Վնաս չունի։ Դո՛ւք ըսէք գոնէ, պարո՛ն Երուանդ, դո՛ւք ըսէք: Աս ինչ խայտառակութիւն, աս ինչ սկանդալ։ (Մարիին) Հապա', հապա, ասանկ է, երբ մարդ երես կու տայ խոհանոցի ծառաներուն։ Ըսէ նայիմ, հիմա ինչով պիտի գոցես ուրիշներուն բերանը։ Ինկեր ենք արար աշխարհքին բերանը, կը լսե՞ս, արար աշխարհքի:

ՄԱՐԻ — (Լուռ ու հանդարտ կը նայի եղբօրը)։

ՀԱՐԵՆՑ — Ի՞նչ կը նայիս երեսս ի վեր։ Քեզի կ'ըսեմ. չե՞ս լսեր։

ՄԱՐԻ — (Մեքենաբար) Կը լսե՛մ, կը լսեմ, արար աշխարհքի։ (Յանկարծ կարծես սթափելով) Աշխարհքի: Ատ ո՞ր աշխարհքէն կը խօսիս ինծի։

ՀԱՐԵՆՑ — (Նախ ապշած կը նայի քիչ մը) Քիթի՞ս կը խնդաս: Հոս մինակ դուն չես, հոս մեր անունն ալ կայ, հոս մեր պատիւն ալ կայ։ Չէ, չեմ թողներ, որ մեր անունը ձգես ամէնուն բերանը։ Կը հասկընա՞ս ինչ կ'ըսեմ:

ՄԱՐԻ — Կը հասկընամ, ինչպէս չէ... քո՞ւ անունդ... անունդ...

ՀԱՐԵՆՑ — (Բիրտ) Թո՛ղ այդ յիմար խօսուածքը։ (Աւելի հանգիստ, բայց կտրուկ) Լսէ, Մարի, քեզի մէկ անգամ ընդմիշտ կ'ըսեմ, որ այդ տղան միւս անգամ հոս ոտք չդնէ՛ պիտի։ Հասկըցա՞ր։

ՄԱՐԻ — (Յանկարծ կ'ուղղուի, կը նայի պատի ժամացոյցին ու ժամացոյցը մատնանիշ ընելով, հանգիստ) Իսկ եթէ հիմա, հո'ս, այս վայրկեանիս ներս մտնելու ըլլա՞յ:

ՀԱՐԵՆՑ — Հիմա՞, հո՞ս, հո՞ս... (Քայլ մը կը մօտենայ քրոջը ու վանկերը ծանր շեշտելով) Ուրեմն այս բոլորին տակը բան մը կա՛յ։ Ինծի նայէ, տեսնեմ։ Իրա՞ւ է, որ դուն գացեր ես անոր բնակարանը։

ՄԱՐԻ — (Պարզ) Այո'. յաճախ։

ՆԵԿՏԱՐ — (Բարձր ու սուր քրքիջ մը կ'արձակէ եւ հպարտ ու արհամարհոտ կ'անցնի ու կ'ելլէ դուրս)։

ՀԱՐԵՆՑ — (Կեցած է սարսափէն բերանը բաց, առանց գիտնալու ինչ ընելը):

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Ետ քաշուած, ժպիտ մը շրթունքին անկիւնը):

=== Ե. ===

ՄԱՐԳԱՐ — (Հագուած ու ֆէսով, կը մտնէ տխուր, ձեռքը ծոցը)։

ՄԱՐԻ — (Տեսնելուն պէս կը սպրդնի, ետ-ետ կ'երթայ դողդոջուն, մինչեւ կը հասնի թիկնաթոռի մը, թիկունքէն կը բռնէ մեքենաբար, կը յենուի ու կը մնայ անշարժ):

ՄԱՐԳԱՐ — (Ծանր կու գայ շիտակ դէպի աղջիկը ու զգուշ ձեռքը ծոցէն հանելով, նամակ մը կը մեկնէ անոր) Ըսաւ, որ ասիկա ձեզի յանձնեմ անմիջապէս։

ՄԱՐԻ — (Խեղդուած) Ո՞ւր է ի'նքը։

ՄԱՐԳԱՐ — Ինքը... գնա՛ց։

ՄԱՐԻ — (Ծանր առաջ կը բերէ ձեռքը ետեւէն, կ'առնէ նամակը առանց իսկ վրան նայելու, հանգիստ պատռելու կ'ըսկըսի)։

ՄԱՐԳԱՐ — (Վրան նետուելով, արգիլելու շարժումով մը) Ի՞նչ կ'ընէք, ի՞նչ կ'ընէք, օրիորդ։ Ըսաւ՝ չա'տ, չա'տ կարեւոր բան է, ըսաւ որ անպատճառ, իսկոյն յանձնեմ ձեզի. ըսաւ չտապեմ, որ չա՛տ, չա'տ կարեւոր է։

ՄԱՐԻ — (Կը դադրեցընէ պատռելը) Ո՞ւր է ի'նքը։

ՄԱՐԳԱՐ — Ի՞նքը։ Ինքը, ըսի, գնաց։ Դրի շոգենաւ։

ՄԱՐԻ — (Հանգիստ եւ կանոնաւոր շարժումով մը կը շարունակէ պատռելը)։

ՄԱՐԳԱՐ — Բայց... բայց, օրիորդ... բայց...

ՀԱՐԵՆՑ — (Կը մօտենայ ու կը քաշէ Մարգարի թեւէն) Ինծի դարձիր նայիմ, ի'նչ կը զրուցես։

ՄԱՐԳԱՐ — Ա՛յնքան համոզեցի, որ չերթայ, աղա՛. ատանկ գէշ ժամանակներ են։ Չլսեց։ Է՜, Աստուած հետը։

ՀԱՐԵՆՑ — Ատ ո՞վ. որո՞ւ մասին կը զրուցես։

ՄԱՐԳԱՐ — Վահրամը, աղա՚, քրոջս տղան։

ՀԱՐԵՆՑ — ... ... ա... է, ինչու։

ՄԱՐԳԱՐ — Երկի'ր գնաց։

ՀԱՐԵՆՑ — Երկիր գնա՞ց։

ՄԱՐԳԱՐ — Հա', աղա'. հիմա ճամբու դրի. հոնկէ կու գամ։ Անոր շոգենաւը, ահագի՜ն, սպիտա՜կ, մեր ետեւէն կու գար. շուտով հոսկէ պիտի անցնի։

ՀԱՐԵՆՑ — (Ապշած կը դառնայ Մարիին, քիչ մը կը դիտէ ու դառնալով նորէն Մարգարին, մեղմացած) Աղէկ. գնա' գործիդ։

ՄԱՐԳԱՐ — (Դուրս)։

=== Զ. ===

ՀԱՐԵՆՑ — (Ծանր ու մեղմ) Աս ի՞նչ բան էր, Մարի։ Ինչպէ՞ս հասկընամ քիչ մը առաջուան ըսածները։

ՄԱՐԻ — Ինծի հանգիստ թող։

ՀԱՐԵՆՑ — (Սիրաշահելով) Աղէկ, մի' վշտանար. գուցէ քիչ մը խիստ խօսեցայ, բայց... բայց ատանկ բա՞ն կ'ըլլայ։ (Հետըզհետէ զուարթանալով) Վայրկեան մը հաւտացի բոլորովին. ի՞նչ գիտնամ, դուն անանկ տարօրինակ բաներ ունիս երբեմն. ինտո՞ր իմանայի, որ խաղ էր ըրածդ։

ՄԱՐԻ — Ձգէ՛ ինծի հանգիստ։

ՀԱՐԵՆՑ — Աղէկ, աղէ՛կ: (Խոր շունչ մը առնելով) Բայց ի՞նչ սկանդալ պիտի ըլլար, Աստուած իմ, եթէ իրաւ եղած ըլլար, ի՜նչ չի լսուած սկանդալ։ Նեկտա՛ր, Նեկտար։ (Դուրս)։

ՄԱՐԻ — (Կեցած է անշարժ դեռ միշտ յենած աթոռին, աչքերը անթարթ կէտի մը յառած)։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Կամաց մը մօտենալով) Անցա'ծ ըլլայ։

ՄԱՐԻ — Թողէ՛ք, խնդրեմ, քիչ մը ինծի առանձին։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Է՜, բան չունի՞ք: դատարկ բան. scène de famille, կը պատահի։ (Խնդալով) Բայց խոստովանեցէ'ք, չարացա՞ք, չէ՞, որ Վահրամը գնաց։ Անշո՛ւշտ, ոչ ինքնին անհատը, խնդիրը հո՛ս չէ. բայց, սա՛նկ, կանացի զայրոյթ մը, որ անիկա կտրեց ձեր այդ ոսկի շղթաները, որ չմնաց, փրցուց սանձերը։

ՄԱՐԻ — (Նախ լուռ ու լուրջ կը նայի անոր, վերջը սրտանց ու հպարտ) Սանձեր ծամողը գետնէն գացողներն են. վերէն խոյացողը սանձի չի գար։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Երկմիտ) Ա', ի հարկէ..

ՄԱՐԻ — (Հպարտ) Եւ ան չէր ըլլար ան, ինչ որ է, եթէ մնար։ Իսկ ես սիրեցի անոր համար, որ ան է'ր, ինչ որ է։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Խնդալով) Կը հասկընա'մ. դեկադանս եւ էմպրեսիոնիզմ. գեղարուեստի վերջին խօսքը։ Որ կ'ըսեմ արտիստի հոգի ունիք։

Կը լսուի շոգենաւի խոպոտ սոյլը։

ՄԱՐԻ — (Խայթուածի պէս կը ցնցուի, կը սեղմէ ծնօտն ու բռունցքները, առանց ետ նայելու) Ա'հ:

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Նախ կարծես չի հասկընար, վերջը ծռելով դէպի պատշգամը) Ա'խ, շոգենաւը։

=== Ը. ===

ՄԱՐԳԱՐ — (Ներս շտապելով, աջէն դէպի պատշգամ) Նա'ւը, նաւը։

Անոր ետեւէն կու գան մայրը, Նեկտար եւ Հարենց. բոլորն ալ կ'անցնին պատշգամ։

ՀԱՐԵՆՑ — (Անցնելու ատեն) Ի՜նչ ալ չիք նաւ է ընտրեր, փարանին ուրկէ է, չես հասկընար որ։

=== Է. ===
ԵՐՈՒԱՆԴ — Երթա՛նք, օրիորդ։ Թաշկինակ մըն ալ դուք շարժեցէք ձեր այդ սանձակոծին։ Ճիշդ է, քչիկ մը շատ էր յիմարաւուն. բայց, է՛, ի՞նչ ըրած, ատ ալ վերջապէս բոլոր վերերէն թռչող մարդոց թոյլ կողմն է։ Բան չկայ. երթանք։

ՄԱՐԻ — (Լուրջ ու խեղդուած) Սպասեցէ'ք դեռ։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Նորէ'ն հիանալի։ Դուք այսօր ինծի ուղղակի կ'ապշեցնէք ձեր շարժումներուն ու ձեր խօսքերուն այդ աստիճանի պլաստիկութեամբը։ Ա՜, հրաշալի էր մանաւանդ քիչ մը առաջ ձեր այն նշանաւոր նամակը պատռելը, ձեր այն աստուածային անդորրութիւնը։ Ատոր փոխարէն ի՞նչ պիտի ընէր, եթէ ուրիշ մը ձեր տեղը ըլլար. լա՛ց, կիրք ու յուզում, (ծաղրով) կամ, ո՞վ գիտէ, գնդակ մը ճակտին։ Ըսէ'ք, ապուշութիւն չէ՞։

ՄԱՐԻ — (Սառն ու յամառ, գամած է աչքերը տղուն) Ի հարկէ', ի հարկէ։

ՄԱՐԳԱՐ — (Պատշգամի դռնէն) Մօտեցա'ն, մօտեցան, օրիո՛րդ։ (Կը շտապէ նորէն ետ ու թաշկինակ կը շարժէ)։

Միւսներն ալ խմբուած են ու յենուած են վանդակին։

ԵՐՈՒԱՆԴ — Երթա՛նք, չանցնի։ Վերջին բարեւ մը։ (Կատակով) Վսեմ հրաժե'շտ մը գոնէ։

ՄԱՐԻ — (Ամբողջ մարմնով կ'ուղղուի, սաստիկ լարուած ու լուրջ) Այո', իսկոյն, ա'յս վայրկեանիս։ (Կը մտնէ իր սենեակը)։

=== Ժ ===
ԵՐՈՒԱՆԴ — (Նախ կ'երթայ դէպի պատշգամ, ետ կու գայ նորէն ու մօտենալով աղջկան սենեակի դրանը) Դէ՛, օրիո՛րդ։

Ներսէն ատրճանակի պայթիւն։

ԵՐՈՒԱՆԴ — (Սարսափահար կը բարձրացնէ ձեռքերը) Ա'հ...

ՄԱՅՐԸ — (Ահառած ներս վազելով) Ի՞նչ բան էր ատիկա... ո՞ւր է Մարին։

Երուանդ խելագարի պէս կը նետուի աղջկան սենեակը։ Մայրն ու միւսներն ալ անոր ետեւէն։ Ճիչ, շփոթ, սարսափ։

Կը մնայ միայն Մարգարը պատշգամի դռներուն մէջ ապշած ու շուար, ահագին կարմիր թաշկինակը ձեռքին։

Լռութիւն: Եւ դուրսը աւելի մօտիկէն կը լսուի շոգենաւին սոյլը, աւելի խոպոտ ու աւելի յաղթական:</text>
      <sha1>5fsezgvzsm9656c027czyzyhdj8znkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ազգութիւնը հիմք մարդկային ընկերութեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151876</id>
    <revision>
      <id>397434</id>
      <timestamp>2026-10-02T10:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Ազգութիւնը հիմք մարդկային ընկերութեան|previous =|next =|author =Լևոն Շանթ|section =|translator=|year =1922|notes = }} == Ա. ՆԵՐԱԾՈՒԹԻՒՆ ==  Ազգային զգացումը, ինչպէս եւ ազգութեան գաղափարի գնահատումը չա'տ պղտորուած ու խանգարուած է մեր մտաւոր դասակարգին մէջ վերջին երեսուն-քառասուն...»:</comment>
      <origin>397434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211003" sha1="sx17jsu04ht2wi556kc7f6ddz7ks3yo" xml:space="preserve">{{Վերնագիր |title= Ազգութիւնը հիմք մարդկային ընկերութեան|previous =|next =|author =Լևոն Շանթ|section =|translator=|year =1922|notes = }}
== Ա. ՆԵՐԱԾՈՒԹԻՒՆ ==

Ազգային զգացումը, ինչպէս եւ ազգութեան գաղափարի գնահատումը չա'տ պղտորուած ու խանգարուած է մեր մտաւոր դասակարգին մէջ վերջին երեսուն-քառասուն տարիներու ընթացքին:

Տարբեր է հարցը ժողովուրդի լայն շերտերուն համար։ Բուն իր հողին վրայ ապրող երկրի ժողովուրդը ո՛չ ազգասիրական յափշտակութիւններն ու ծիծաղելիութիւնները կը ճանչնայ, ո՛չ ալ հակազգային զգացումներու համար տեղ ու հասկացողութիւն կայ անոր առողջ հոգիին մէջ. ան Հայ մարդն է, որ կը տառապի իր հայ ըլլալուն համար ու կը մաքառի Հայ մնալու համար՝ առանց երկար-բարակ դատողութիւններու ցուցադրութեան, բնականօրէն, պարզօրէն, իր կեանքն է, իր գոյութիւնը։ Մինչ գաղութներու ժողովուրդը կտրուած իր հողէն ու ջուրէն, հեռու իրականութենէն ու դէպքերուն անմիջական մասնակցութենէն, այրող ու անհանգիստ կարօտի մը մէջէն կը տեսնէ ամէն բան եւ այլազան գոյներով . որով եւ աւելի խօսուն, աւելի աղմկոտ ու ցուցադիր զգացում մը ունի դէպի իր բացակայ հայրենիքն ու ազգութիւնը. այնպէս որ աւելի շուտ պատճառ ունինք զանգատելու անոր հիւանդոտ ազգասիրութենէն, քան ազգային զգացումի տկարացումէն։

Այդ տկարացումը անվիճելի է սակայն մեր մտաւոր ըսուած դասակարգին մէջ եւ պատճառն ալ շատ պարզ։ Քիչ–շատ ուսում առած մարդը մշտական շփման մէջ է իր ժամանակի ընթացիկ գաղափարներուն հետ. եւ ինչքան ալ հարեւանցի ու մակերեսային ըլլայ շփումը, այդ գաղափարները կը դառնան այն աղբիւրը, ուրկէ ինքը կը վերցնէ կեանքը ըմբռնելու եղանակը։

Վերջին երեսուն-քառասուն տարիները սոցիալիզմի&lt;ref&gt;Ընկերվարութիւն։&lt;/ref&gt; տիրապետութիւնն էր. այսինքն վարդապետութեան մը, որ ամբողջովին յենուած է տնտեսական դասակարգերու բաժանման վրայ կ'ուսումնասիրէ կապիտալի &lt;ref&gt;Դրամագլուխ:&lt;/ref&gt; ու բանուորութեան միջեւ եղած ներկայ ու ապագայ պայքարը եւ որու նպատակն է սրել, հասունցնել ու արագացընել այդ երկու հատուածներուն միջեւ եղած կռիւն ու ընդհարումը։ Ինքնին, ուղղակի կերպով ազգութեան դէպ ոչինչ չունի սոցիալիզմը. բայց երբ իր բոլոր ուժովը կը հրահրէ ժողովուրդի մը տարբեր մասերուն միջեւ եղած շահերու ու ձգտումներու հակադրութիւնը, բնականօրէն ազգային կապը կը խախտի, կը թուլնայ, կը գունաթափի, եւ ազգային արժէքներն ալ կը գնաթափին:

Միւս կողմէն՝ անընդհատ պրոպականտ&lt;ref&gt;Քարոզչութիւն:&lt;/ref&gt; կը մղուի բոլոր երկիրներու «աշխատաւորութիւնը» իրար կապելու եւ միահամուռ գրոհ տալու համար կապիտալի վրայ, խորտակելու համար բոլոր արգելքները, որ բանուորը բանուորէն կը զատեն, կտրտելու համար բոլոր կապերը որ բանուորը ոչ–բանուորին կը կապեն: Այս գաղափարով բռնկած ու այդ գաղափարի համար ոգորող պրոպականտիստի մը, հրապարակագրի մը կամ մատենագրի մը հոգիին մէջ, երբ մանաւանդ հոն աւելի խանդավառութիւն կայ, քան մտաւոր հասունութիւն՝ ազգային գոյութիւնը, ազգային ինքնութիւնը, ազգային բաժանումները թշնամի երեւոյթի մը հանգամանքը կը ստանան:

Իսկ երբ դասակարգային ու տնտեսական այդ պայքարը տեղի կ'ունենայ Արեւելքի նման խառնազգ միջավայրի մը մէջ, ինչպէս է Բագու, Բաթում, Թիֆլիս, Պոլիս եւ մեր Հայրենիքը, ուր ազգային կռիւը կը մղուի միաժամանակ դասակարգայինէն անհամեմատ կարեւոր չափերով ու թափով, խաչաձեւելով ու խաթարելով միւսի ազատ շարժումները, զարմանալու չափ շատ բան չի մնար, եթէ ազգային դրօշակը կը դառնայ ատելութեան, հալածանքի ու հայհոյանքի առարկայ:  

Արդ՝ այս ազդեցութիւններուն կամ անոնց արձագանգին տակ ի՞նչ ձեւ է ստացած ազգայինի ու ազգութեան ըմբռնումն ու գնահատումը մտաւորականի մը հոգիին մէջ։

Ամենէն առաջ կայ թարմ ու դեռ չգործադրուած ուժեր ունեցող հոգեկան ընդհանուր տրամադրութիւն մը, որ սովորաբար կապուած է նաեւ թարմ տարիքի հետ: Երջանիկ պատանութիւնը չի սիրեր աչքի տակի երեւոյթները, մօտակայ զռեհիկ իրականութիւնը։ Ան կը սիրէ բարձրանալ վերերը, սաւառնիլ իր շինած ու երեւակայած աշխարհներուն մէջ։ Ան կը պաշտէ բացարձակը, յաւիտենականը, ծայրայեղը ու գլուխ չունի թերատ ու անցողակի բաներու: Անոր համար անցեալը հեքիաթ մըն է միայն եւ ո՛չ ներկայի ու ապագայի հիմքը։ Անոր համար ներկան պատահական շրջան մըն է միայն ձանձրալի ու անկարեւոր: Կարեւորը ապագան է. այն լուսաւոր, այն արդար, այն գեղեցիկ ապագան, որուն ինքը կը հաւատայ իր սրտին խորքէն։ Վե՛րջ ամէն մարդկային թշուառութեան ու տառապանքի վե՛րջ մարդկային գազանութեան, արեան, յափշտակութեան ու պատերազմի . վե՛րջ ամէն շահագործումի, անհաւասար ու անբնական աշխատանքի. բոլոր մարդիկ՝ հաւասար ու նման իրար իրենց տնտեսական պայմաններով, կրթական վիճակով ու ամէն իրաւունքներով. ո'չ իշխող ո՛չ իշխուած, ո՛չ ճնշող, ո՛չ ճնշուած . ամէնուն աշխատանքը՝ նոյն չափով, ամէնուն կեանքը՝ նոյն յարմարութիւններով. եւ ամէնքը իրար կապուած եւ ամէնքը իրարու հիւսուած՝ մեծ համամարդկային բախտաւոր գոյութիւն մը ունենալու համար։

Այս արքայութեան տեսութեամբը յափշտակուած հոգիի մը համար ի՜նչ չնչին ու ճղճիմ հարցեր են «հայրենիք» ըսուած հողի մասնաւոր կտորի մը համար իրար գլուխ պատռելը, լեզուի ու կրօնի նման անհատական բաներու շուրջ վիճելը եւ ազգային աւելի եւս անիմաստ բաժանումներն ու խնդիրները:

Մենք անցնինք աւելի հասուն, աւելի դրական ու աւելի տեսական միտք ունեցողներու ըմբռնումին։ Ի՞նչ է անոնց ըսածը։

«Մարդիկ ապրեր են դարեր ու դարեր տոհմերով ու ցեղերով եւ ազգութիւն չեն ճանչցած։ Կազմեր են ահագին պետութիւններ ամէն տեսակի ազգեր իրարու խառնած, ուր դեր է ունեցեր միայն պետական շահը եւ անհատական շահը։ Ազգային միութեան գաղափարը եւ ատոր կապուած ազգային զգացումը համեմատաբար շատ նոր հնարուած բան է. եւ գլխաւորապէս վերջին դարերու ուժեղ թագաւորներու ջանքերովը՝ իրենց բացարձակ միապետութեանը սկզբունքային տեւական հիմք մը տալու համար, ինչպէս եւ իրենց հողերը «կլորցնելու» հրաշալի պատրուակ մը. միւս կողմէն ալ ազգային սկզբունքը համարելով ամբողջ ժողովուրդը հպատակութեան մէջ պահելու եւ շահագործելու նոր սանձ մը: Իսկ հիմա այդ ազգութեան գաղափարին վրայ հեծեր են կապիտալիստները եւ ազգային տնտեսութիւնը բարձրացնելու դիմակին տակ՝ կը ստիպեն իրենց երկրի բանուորութիւնը. եւ այդ ճնշման տակ արտադրուած ապրանքներուն նոր շուկաներ ձեռք բերելու համար կը սարքեն պատերազմներ, կը վարեն գաղութային քաղաքականութիւն, քամելով թէ իրենց աշխատաւորութիւնը եւ թէ հեռաւոր դժբախտ ժողովուրդներ: Ազգային գաղափարը իր ծնած օրէն եղեր է եւ է մի'շտ ժողովուրդները խուզելու եւ կեղեքելու միջոց մը, իսկ զանազան ժողովուրդներու մէջ կռուի ու ընդհարման պատճառ, ճիշդ այնպէս, ինչպէս եւ կրօնները։ Բռնութեան ու կապիտալիզմի գործիքն են ատոնք, եւ բռնութեան ու կապիտալիզմի վերացման հետ ալ պէտք է վերանան։ Յամենայն դէպս ո՛չ մէկ ազդեցութիւն չպիտի ունենան պետական կեանքին ու կազմութեան վրայ։ Պետութիւնը պէտք է զատուի ազգութենէն, ինչպէս արդէն զատուած է կրօններէն։ Ազգութիւնը չա'տ-չատ անհատական համակրանքի ու հակակրանքի խնդիր է, կախուած անհատի հաճոյքէն ու կամքէն: Եղի՛ր ինչ կրօնքի որ կ'ուզես, խօսէ' ինչ լեզուով որ քեզի հաճելի է, դաւանէ' քեզի ա՛յն ազգութեան, որուն որ սիրտդ կը քաշէ. ճիշդ այնպէս, ինչպէս որ քու անձնական գիտնալիք բանդ է պատկանիլը այս կամ այն երաժշտական ընկերութեան կամ մարմնամարզական ակումբին։ Իսկ հանրային, պետական կեանքը պէտք է հիմնուի աշխատաւորներու տնտեսական փոխ–յարաբերութիւններուն վրայ, քանի որ մարդկային ամբողջ զարգացումն ու քաղաքակրթութիւնը ինքը արդիւնք է մարդոց տնտեսական պայմաններուն, այսինքն՝ մարդու զբաղումին, արդիւնաբերածին եւ այդ արդիւնաբերութեան շարժումին ու բաշխումին»:

Կայ եւ երրորդ ստուար խումբ մը, որ բնաւ համոզուած չէ, թէ աշխարհիս երեսին ամէն բան միայն տնտեսական պայմաններու վրայ է հիմնուած եւ որոշ կերպով կը զգայ այն խոր կապը, որ կայ իր եւ իր ազգակիցներուն միջեւ։ Բայց եւ այնպէս այն աստիճան ազդուած է վերի ու վերինի նման դատումներէ, որ պղտորուած է իր մտածումը եւ երկուութեան մէջ է իր հոգին. աւելի կը գերադասէ այդ հարցերը շատ չփորփրել։ Չէ՞ որ «սանդիմենդալ»&lt;ref&gt;Զգացական:&lt;/ref&gt; բաներ են վերջապէս եւ յետադիմական, հակառակ ժամանակի ոգիին, եւ նե՛ղ գաղափարներ . կամ զոնէ այդպէս են նկատուած իր աւելի կարուկ ընկերներու, դրացիներու եւ կուսակցութիւններու կողմէ։  

մար, աւելի լաւ չէ՞, որ այդ պարոնները եւ այդ պարոններուն հետն ալ ամբողջ հայ մտաւորականութիւնը քարոզեն մեր ժողովուրդին, որ ձեռք վերցնէ իր հայութենէն ալ, քրիստոնէութենէն ալ, դառնայ թուրք, քուրտ ու պարսիկ, ձուլուի, միանայ անոնց հետ. կամ երթայ թափուի եւրոպական ժողովուրդներու ծովուն մէջ, խառնուի ու վերջանայ, եւ ազատուի իր վզին ինկած այս սոսկալի լուծէն, այս դարաւոր նահատակութենէն:

Բայց զարմանալի է, որ այդ քարոզը ոչ–ոք չի կարդար, ո՛չ իսկ ազգութիւնը հեգնող ու ապազգայնացած պարոնները: Ինչո՞ւ: Եւ ինչո՞ւ ինքը ժողովուրդը կը ծառանայ այդ գաղափարին դէմ եւ դարեր ու դարեր կը մաքառի, կը տուայտի ու կը ծուատուի իր ուժերուն ու կարողութեան ներածէն չափազանց անդին իր ինքնութիւնը պահպանելու յամառ ջանքերով . եւ իսկոյն աւելցնեմ՝ ինչպէս բոլոր միւս ժողովուրդները:

Ամէն կենդանական բնազդ անհրաժեշտութեան մը ծնունդ է ու կը ծառայէ կեանքի ու գոյութեան նպատակներուն։ Այդպէս ալ ամէն ընկերային բնազդ անհրաժեշտութիւն մըն է հանրային կեանքի համար եւ քաղաքակրթութեան պահպանումին ու զարգացմանը կը ծառայէ:

Եւ երբ բոլոր ժողովուրդները բոլոր ժամանակներուն մէջ այդպէս յամառ ու ամուր կպած են իրենց երկրին, իրենց անկախութեան, իրենց լեզուին ու կրօնին, վարք ու բարքին, սովորութիւններուն, նիստ ու կացին, վերջապէս այն ամէնուն, ինչ որ ազգային կ'անուանենք, կը նշանակէ, թէ հոս շատ աւելի հիմնական, բնական, մեծ դեր ունեցող եւ անհրաժեշտ երեւոյթ մը կայ մեր առջեւը, քան հարստահարիչներու հնարած վարպետութիւնը կամ անհատներու քեֆէն կախուած սանդիմենդալութիւն մը, ինչպէս որ այդ մարդիկը համոզել կ'ուզեն ինքզինքնին ու մեզի։

== Բ. ԲՆՈՒԹԵԱՆ ՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԲԵՐԱԾ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ==

Ինչո՞վ է, որ ժողովուրդ մը ուրիշ ժողովուրդներէն կը զանազանի եւ ինչո՞վ է որ, ընդհակառակը, նոյն ժողովուրդի անդամները կապուած են իրարու:

Բնականաբար ամենէն առաջ ծագումը, արեան կապը, նոյն նախահայրերէն առաջացած ըլլալը, ցեղը։ Ընտանիքն ու ազգակցութիւնը ամենէն նախնական ու բնական կապն են մարդոց մէջ։ Եւ իրենց ծագումը մէկ աղբիւրէ մը ըլլալու միտքը այն աստիճան հարազատ ու անհրաժեշտ է եղած հետզհետէ գիտակցութեան եկող ժողովուրդներուն, որ ամէն մէկը իր ինքնութիւնը եւ իր մասերու փոխադարձ կապը բացատրելու համար ստեղծեր է, բանաստեղծեր է իրեն համար նախահայր մը, տալով անոր նոյն ժողովուրդին անունը եւ նոյն ժողովուրդի հոգիին համապատասխան հերոսական գործեր։

Այսպէս օրինակ, մեր Հայկի սքանչելի առասպելը, ուր, եթէ խորը նայինք, հայ ժողովուրդի ամբողջ պատմութիւնն է մարմնացած, այսինքն հայ ժողովուրդի յամառ ու յաւիտենական մաքառումը իր ինքնուրոյնութիւնն ու ազատութիւնը ձեռք բերելու համար։ Հայկ է Հայ–իկ, այսինքն Հայ մը, ինչպէս Արմենակ՝ արմեն մը, նոյն ձեւով Հնդ–իկ, պարսիկ։

Բայց այդ տեսակ զտարիւն ցեղեր շատ հազուադէպ են նոյնիսկ մարդու ամենանախնական համախմբումներուն մէջ։ Իրենց մշտական կռիւներու ընթացքին բռնուած գերիները, տուն ընդունուած ծառայողները, հիւրերը, պաշտպանեալները հետզհետէ կ'ընտանենան, կ'ամուսնանան եւ մէկ–երկու սերունդ ետքը կը դառնան նոյն ցեղի մաս: Դրացի ցեղեր, երբ կը յաղթեն, կուդան ոտքի տակ կուտան, կը բռնաբարեն ու կ'երթան. կամ կը նստին ու սերունդէ սերունդ կը խառնուին հին ցեղին: Եւ եթէ պատմութեան լոյսովը մօտենալ կարողանանք ամէն մէկուն, ժողովուրդ չկայ հիմա, որ քանի մը ժողովուրդներու խառնուրդ չըլլայ, որոնք իրենց կողմէն խառնուրդ մըն են, ով գիտէ, ինչ յայտնի ու անյայտ ցեղերու ու տարրերու։

Այդ միեւնոյն պատճառով ժողովուրդի մը զանազան մասերը նոյն ու նման խառնուրդ չեն ներկայացներ ։ Մէկ մասին մէջ այսինչ ցեղը աւելի է շեշտուած ու չկայ կողմնակի տարբեր արիւնը, մինչ միւս մասին մէջ ցայտուն են ցեղագրական բոլորովին այլ տարրերու գծերն ու յատկութիւնները։

Այնպէս որ, առանց նուազեցնելու ժողովուրդի մը ծագման ու կազմաւորման մէջ այսինչ ու այնինչ ցեղերու բերած արեան մեծ դերը, եւ ընդհանուր առմամբ ընդունելով, որ ժողովուրդ մը կը տարբերի միւս ժողովուրդներէն ցեղագրական իրեն յատուկ բաղադրութեամբ մը, չե՛նք կրնար ըսել սակայն, թէ ազգի մը բոլոր մասերն ու անհատները կապուած են իրարու նոյն ու նման ցեղային կազմով ու ծագումով յամենայն դէպս երբե՛ք նոյն չափով ու նոյն աստիճանի:

Ցեղէն ետքը տեղը։

Ժողովուրդի մը ապրած տեղի դիրքը, բարձրութիւնը, գօտին, լեռներուն կազմը, ջրային աւազանները, կլիման եւ ուրիշ բազմաթիւ աշխարհագրական յատկութիւնները հիմնական կարեւորութիւն ունին, ինչպէս ընդհանրապէս գործարանաւոր մարմիններու բոլոր երեւոյթներուն, այնպէս ալ մասնաւորապէս մարդկային կեանքի գոյութեանն ու կազմաւորմանը վրայ: Թէ ժողովուրդ մը ինչէ՞ն եւ ինչպէ՞ս կը հանէ իր ուտեստը, թէ ի՞նչ կ'ընէ, ի՞նչ կը տեսնէ, ի՞նչ կը մտածէ, եւ ինչպէ՞ս կը մտածէ, դիւրի՞ն ձեռք կը բերէ իր հացը, թէ՞ մեծ աշխատանքով ու հնարամտութեամբ, այս բոլորը կախուած են շրջապատող բնութենէն։ Իսկ այս բոլորը իրենց կնիքը կը դնեն ժողովուրդի նիստ ու կացին, սովորութիւններուն, բարքին, ինչպէս եւ համայնական, դասակարգային եւ իրաւական ըմբռնումներուն ու կազմութեանը վրայ։ Ժողովուրդի մը մեծութեան ու անկման, ծաւալման ու կծկումին, յաջողութիւններուն ու ձախողանքին մայրը նորէն իր ապրած երկրին դիրքն է ու վիճակը եւ այդ դիրքին զուգորդուող պատմական պայմանները։

Մեր հայրենիքի ամէն ուղղութեամբ վազող ու իրար կտրտող բարձր ու հպարտ լեռներուն կը պարտինք մինչեւ հիմա մեր ինքնութեան պահպանումը եւ մեր տոկունութիւնը այս աստիճանի քաղաքական աննպաստ պայմաններուն մէջ։ Բայց այդ լեռներուն կը պարտինք նաեւ մեր նախարարներու բաժանականութիւնը եւ ուժեղ պետական ամբողջութիւն մը կազմել չկարողանալնիս: Պոնտոսի սեպ իջնող ու պատնէշի նմանող բարձր լեռնաշղթային կը պարտինք, որ երբեք չենք կրցեր հասնիլ ծովուն, չենք ունեցեր յենարան մը թուրանական հորդաներու վիժումներուն ատեն, ուր գոնէ մասամբ ամփոփուիլ կարողանայինք ու ողոք-մնացեր ենք ամէն տեղ ճամբու վրայ, ենթակայ անոնց վայրագութիւններուն ու ողողումին . կտրուեր ենք մեր ազգակից ու հոգեկից արեւմտեան ժողովուրդներէն ու ընկղմեր ենք թուրան–մահմետական ծովուն մէջ: Մեր հայրենիքի աշխարհագրական–պատմական դիրքին կը պարտինք, ու մեր երկիրը պատերազմի յաւիտենական դաշտ մըն է եղած սկիզբէն ի վեր, որովհետեւ ինկած է եղեր ամէն անգամ երկու խոշոր պետութիւններու եւ յաճախ երկու հակադիր քաղաքակրթութիւններու իրար ընդհարուող սահմանին վրայ։

Հայրենիքը իր գետնի տակովն ու երեսովը անշուշտ որ շատ մեծ դեր ու ազդեցութիւն ունի իր մէջն ապրող ժողովուրդի գոյութեան, տնտեսութեան, կազմութեան ու պատմութեան բոլոր կողմերուն վրայ։ Եւ այդ կապերով ան կը փնջէ ամբողջ ժողովուրդն իրար։ Եւ իբրեւ անոր կերակրողն ու ամբողջ կեանքի կենակիցը, ինչպէս եւ անոր փառքին, յիշատակներուն եւ մեռեալներուն հանգստարանը, կը դառնայ ամբողջ ժողովուրդի սիրոյն, յարգանքին ու պաշտամունքին առարկան, որով եւ ամէնքը իրար զօդող նոր կապ:

Բայց պէտք չէ մոռնալ ե'ւ հետեւեալը։ Նախ՝ քիչ չի պատահիր, որ նոյն Հայրենիքին մէջ եւ ո՛չ ալ մանաւանդ, թէ աշխարհագրական եւ անկէ բխող տնտեսական պայմաններն են դատողը, ժողովուրդի մը մասերն ու անդամները իրարու կապողը:

Ցեղային ու աշխարհագրական գործօններու հիւսածն է ժողովուրդի մը ֆիզիքական ու հոգեկան կազմը։ Մազի ու մորթի գոյնը, աչքերը, դիմագծերը, գանկի կազմութիւնը, ձեռք ու ոտքի երկարութիւնը, հասակը. վերջապէս մարմնական մեծ ու փոքր բազմաթիւ տարբերութիւններ ու բնորոշ նրբութիւններ կան, որ յատուկ են այս ու այն ժողովուրդին, ճիշդ այնպէս ինչպէս շատ մը ժառանգական գծեր սովորական են ամէն մէկ ընտանիքի։ Նմանապէս ժողովուրդ մը աւելի կամեցողական յատկութիւններով է օժտուած . միւսը աւելի նուրբ է իր զգացումներով, աւելի ներքին ու երազկոտ. ուրիշ մը ընդհակառակը մտաւոր կարողութիւններով է, որ աչքի կ'իյնայ. եւ ասոնցմէ ամէն մէկուն մէջ ի՜նչ տեսակներ, ի՜նչ երանգներ: Մէկ խօսքով՝ բնաւորութեան, ճաշակի, զգացումի, մտքի ու կամքի շատ առանձնայատկութիւններ, թերութիւններ, ընդունակութիւններ, հակումներ եւ ունակութիւններ կան, որ մարմնական գծերու ու կազմին նման բնորոշ են այս կամ այն ժողովուրդի մէկ ստուար մեծամասնութեան։ Սակայն այդ բնորոշ գծերն ու յատկութիւնները երբեք այն աստիճան ընդհանուր, հաստատ ու լրիւ չեն, որ կարող ըլլան ժողովուրդ մը միւսներէն առանձնացնելու կամ նոյն ժողովուրդին պատկանող անդամներուն իբրեւ չափանիշ ծառայելու:

Նախորդ երեք պայմաններէն աւելի շօշափելի է դուցէ պատմութեան դերը ժողովուրդի մը ուրոյնացման վրայ։ Ինչպէս որ ամէն մարդու ապրած կեանքը, կենսագրութիւնը միայն ա՛յդ մարդուն է յատուկ, այնպէս ալ ժողովուրդի մը հայրերու ու նախահայրերու ապրածը, զգացածը, կրածը, ըրածը, բոլոր պատմական դէմքերը, բոլոր կատարուած դէպքերը, մէկ խօսքով ամբո՛ղջ անցեալը միայն այդ ժողովուրդինն է, որով եւ կը զատուի միւս ժողովուրդներէն։ Բացի ատկէ՝ ընդհանուր կերպով ամէնքը յուզող դէպքերը, յուշերը, յաջողութիւններն ու տառապանքները, ինչպէս եւ հին ու նոր սերունդներուն կատարած ընդհանուր ճիգերն ու աշխատանքը՝ ընդհանուր շահը, ընդհանուր ձգտումները, երազանքն ու տենչանքները ամենաուժեղ կապն է, որ ժողովուրդի մը տարբեր սերունդները, մասերը եւ անհատները կը սեղմէ իրարու:

Սակայն որպէսզի պատմութիւնը իր այդ զատող ու զօդող դերը խաղալ կարողանայ, պէտք է որ գիտնանք այդ պատմութիւնը, ուրեմն պատմութիւնը գիտցողներուն համար կարեւորութիւն ունի միայն. իսկ պատմութիւնը դժբախտաբար շատ քիչերուն է ծանօթ, ան ալ խիստ պոչատ ու վայրիվերոյ: Ասկէ զատ կան շատ ժողովուրդներ որ պատմութիւն գրեթէ չունին, երբեմն եւ առանց գրեթէ–ի։ Եւ վերջապէս ժողովուրդ մը, առանց իր պատմութիւնը գիտնալու ալ, շատ աղէկ կը զգայ ու գիտէ իր առանձին ժողովուրդ մը ըլլալը:

Ուրեմն այս չորս կէտերէն եւ ո՛չ մէկը չի կրնար առանձնացնել ժողովուրդ մը միւս ժողովուրդներէն եւ ո՛չ ալ ընդգրկել ամբողջ ժողովուրդ մը ինքնիր մէջ. ո՛չ ծագումը, ո'չ հայրենիքը, ո՛չ ֆիզիքական ու հոգեկան կազմը, ո՛չ ալ անցեալը։ Սակայն այդ չորսն են ժողովուրդի մը գոյացման, ժողովուրդի մը որոշ ուղղութեամբ զարգացման, ժողովուրդի մը իր յատուկ կերպարանքն ստանալուն ամենաէական գործօնները, ծնող, առաջացնող պատճառները, ժողովուրդներու յատկորոշման հիմնական պայմանները:

Ասոնց կողքին կայ երեւոյթներու ուրիշ շարք մը, որոնք բնական կերպով կու գան մեր մտքին դէմը, երբ կը խօսինք ժողովուրդներու իրարմէ ունեցած տարբերութեան մասին եւ որոնք նախորդ հիմնական պայմաններուն արդիւնքն են, նախորդներուն հետեւանքը, պտուղը, ինչպէս, օրինակ, ժողովուրդի մը լեզուն, կրօնը, պետութիւնը, արուեստը:

Այս նոր խումբը արդէն ամբողջովին ժողովուրդի ծնունդն է, ժողովուրդի հանրային կեանքին ու աշխատանքին արդիւնքը, ժողովուրդի մշակածն ու ստեղծածը։ Ատոր համար ալ կ'անուանենք մշակութային, կուլտուրական երեւոյթներ։

Եւ քանի որ յատկորոշման հիմնական պայմաններէն ո՛չ մէկը չի կրնար վճռական չափ ծառայել ժողովուրդ մը ուրիշներէն որոշելու, կը մնայ որ այդ յատկանիշը փնտռենք հիմա ժողովուրդի մը կուլտուրական երեւոյթներուն մէջ։

== Գ. ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ԵՐԵՒՈՅԹՆԵՐՈՒ ԲԵՐԱԾ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ==

Ինչո՞վ է, որ ժողովուրդ մը ուրիշ ժողովուրդներէն կը զանազանի . եւ ինչո՞վ է որ, ընդհակառակն, նոյն ժողովուրդի անդամները կապուած են իրարու։

Բազմաթիւ մանր ու խոշոր առանձնայատկութիւններ ունի իր մէջ ժողովուրդի մը կենցաղը, այսինքն վարած առօրեայ կեանքը, աշխատանքը, աշխատելու եղանակը, ապրուստն ու կապուստը, նիստ ու կացը, կարգն ու կանոնը, վարքն ու բարքը, սովորութիւնները, կրթութիւնը։ Ասոնցմէ շատերը խիստ բնորոշ են, կը բացատրեն ամբողջ ժողովուրդի մը հոգեբանութիւնը, զարգացման աստիճանը, ծագումն ու հնութիւնը, այլ եւ խիստ ու կանոնին հսկելու ու կառավարելու եղանակը։

Անշուշտ պետական հիմնական ձեւերը, դասակարգերու բաժանումը եւ անոնց փոխադարձ պարտքն ու իրաւունքը, ինչպէս եւ պատերազմի ու վարչական մեքենաները զոյգ կ'երթան քաղաքակրթութեան աստիճանին ու տնտեսական պայմաններուն։ Ճշմարիտ է նոյնպէս կառավարական ու պետական նոյն սիստեմներու իրարմէ փոխառութիւնը ժողովուրդէ ժողովուրդ։

Բայց հէնց հարցն ալ հոս է, որ, չնայելով սկզբունքներու եւ հաստատութիւններու նմանութեանն ու իրարմէ կապկումին, մեծ տարբերութիւններ եւ նուրբ առանձնայատկութիւններ ունի պետական նոյն ձեւը տարբեր ժողովուրդներու մէջ։ Ամէն ժողովուրդ իր ցեղին, իր տեղին, իր պատմութեանն ու իր կազմին համեմատ կը ձեւէ իր պետութիւնը, կամ կը յարմարցնէ իր կազմին, եթէ հագուստը պատրաստ է գնուած:

Միւս կողմէն՝ պետութիւնը ամենէն աւելի աչքի իյնող արտաքին ամբողջութիւնն է ժողովուրդի մը թէ' միւս պետութիւններու հանդէպ եւ թէ' ինքն իր մէջ։ Կառավարական, դատական, զինուորական, կրթական, հարկային եւ այլ վարչութիւններու եւ հաստատութիւններու ցանցը ամէն ինչ իրարու կ'օղակէ եւ կը կազմէ միութիւն մը։ Եւ բոլոր այն ժողովուրդներուն համար, որոնք ամբողջովին միացած են միայն մէկ պետական կազմի մը մէջ, բնականաբար պետութիւնը կը դառնայ ժողովուրդը ընդգրկող, առանձնացնող ու ներկայացնող դէմքը։

Սակայն ինչքա՜ն հեռու է դժբախտաբար իրականութիւնը ազգագրական այդ վիճակէն ։ Նախ կան ժողովուրդներ, որ դեռ կ'ապրին իրարմէ անջատ ցեղական կազմով։ Բազմաթիւ են այն ժողովուրդները, որոնք ամբողջովին կամ իրենց աւելի ու նուազ մէկ կարեւոր հատուածով «հպատակ» են ուրիշ ժողովուրդներու։ Եւ վերջապէս անոնք ալ որ յաջողած են ամբողջապէս ամփոփուելու պետութեան մը կազմին մէջ, սովորաբար իրենք են, որ կը նստին ուրիշ ժողովուրդներու վզին. եւ պետութիւնը՝ իր ժողովուրդի սահմաններէն դուրս գալով՝ կ'ընդգրկէ ուրիշները, յաճախ շատ հեռաւոր ժողովուրդներ ու գաղութներ։

Այս պայմաններուն տակ, պարզ է, որ պետութիւնը չի կրնար ժողովուրդ մը անձնաւորել, չի կրնար ժողովուրդ մը զատել ու ամբողջացնել։

Կրօնը ժողովուրդի մը ըմբռնումն է ու հաւատքը շրջապատող բնութեան դեռ եւս չբացատրուած ուժերու ծագման ու էութեան մասին, մասնաւորապէս մարդկային հոգիի էութեան, ծագման ու ապագայի մասին, ընկերական փոխադարձ յարաբերութիւններու ժամանակ մարդոց։ Բոլորովին այլ է պարսիկի, թուրքի, արաբի եւ միջին–ափրիկեան կամ միջինասիական զանազան ցեղերու ու ժողովուրդներու պաշտած մահմետականութիւնը, բոլորովին տարբեր է Հայու, ռուսի, կաթոլիկի ու բողոքականի քրիստոնէական դաւանանքն ու եկեղեցին: Եւ վերջապէս կաթոլիկութիւնը նոյնը չէ ֆրանսացիի մը, սպանացիի մը ու լեհի մը համար, ինչպէս որ շատ տարբեր է պրուսիական, անգլիական կամ ցիւրիխեան բողոքականութիւնը։ Նոյն ընդհանուր սկզբունքներն ու պաշտամունքը ամէն ժողովուրդ իր հոգիին, իր պատմութեանն ու իր պայմաններուն համեմատ կը ձեւակերպէ: Տարբերութիւնները յաճախ շատ մանր կը թուին ու երկրորդական նրբութիւններու մէջ կ'երեւին, բայց ճիշդ այդ մանր ու նուրբ բաներն են, որ կը զանազանեն մարդու մը դէմքը միւս մարդու դէմքէն։

Բայց եւ այնպէս կրօնն ալ չէ այն կապը, որով ժողովուրդ մը կ'ուրոյնանայ ու կ'անջատուի միւսներէն։ Արդի քրիստոնեայ իրականութեան մէջ մանաւանդ քիչ կը պատահի, որ ժողովուրդի մը բոլոր անհատները նոյն կրօնը ունենան. յաճախ ժողովուրդի մը զանազան մասերը կը պատկանին տարբեր եկեղեցիներու . եւ վերջապէս անհատներ ու խումբեր կան, որոնք կրօն չունին, այսինքն՝ չեն պատկանիր պաշտօնապէս կամ անպաշտօն կերպով ճանչցուած եկեղեցիներէն ու դաւանանքներէն եւ ո՛չ մէկուն։

ցական թրթիռ մը. հիմնքն է ժողովուրդի մը բանահիւսութեան, գրականութեան ու գիտութեան, որով ունի ստեղծագործական գրաւչութիւն մը եւ այս բոլորը միայն ա՛յդ ժողովուրդին պատկանող անհատին համար:

Լեզուն իր ժողովուրդի հետն է միշտ, հէնց որ երկու հոգի իրարու քով գան, եւ նոյնիսկ, երբ մարդ բոլորովին մինակ է: Չէ՞ որ մենք սովորաբար բառերով կը մտածենք, լեզուով . մարդս իր լեզուով մշտական խօսակցութեան մէջ է իր ժողովուրդին հետ։

Բայց եւ այնպէս հերիք չէ եւ լեզուն՝ ժողովուրդ մը ժողովուրդէն կտրուկ կերպով զատելու համար, ո՛չ ալ ժողովուրդի մը անդամները ընդհանուր յայտարարի բերելու համար։

Բռնութեան, տնտեսական հարկադրանքի, երբեմն եւ քաղաքակրթական գերազանցութեան հետեւանքով տիրող ժողովուրդները մոռցնել կու տան հպատակ ժողովուրդին իր լեզուն։ Շատ աւելի առօրեայ երեւոյթ է, երբ անհատներ ու խմբեր կ'երթան օտար ժողովուրդի մը գիրկը, կ'ապրին հոն, կը խօսին անոնց լեզուն եւ սերունդէ սերունդ մոռացութեան կու տան մայրենի լեզուն, առանց իրենց ազգութենէն կտրուելու:

Պէտք չէ մոռնանք նաեւ բարբառները: Ժողովուրդի մը զանազան մասերը, աշխարհագրական ու պատմական պայմաններու ազդեցութեան տակ, հետզհետէ այն աստիճան փոփոխութեան կ'ենթարկեն ընդհանուր լեզուն, որ երբեմն կը հասնին իրարու անհասկնալի դառնալու վիճակին։ Ասոր վրայ եթէ աւելցնենք հին ու նոր գրական լեզուներու առաջացումը, որոնք յաճախ խիստ կը շեղին կենդանի բարբառներէն, ստիպուած ենք խոստովանելու, որ ժողովուրդի մը զանազան մասերն ու դասերը գրեթէ տարբեր լեզուներ կը գործածեն:

Կը մնայ կուլտուրական ստեղծագործութիւններու վերջին խումբ մը, որ պէտք է նկատի ունենանք, երբ ժողովուրդ մը յատկորոշող նշանը կը փնտռենք, այսինքն՝ այն ստեղծագործութիւնները, որոնք կը ծառայեն հոգին արտայայտելու:

Երգ, հեքիաթ, առասպել, առակ, առած, վէպ բեմախաղ, ճառ ու քարոզ, գիտական, փիլիսոփայական ու կրօնական ուսումնասիրութիւններ, ուսումներ, մեկնութիւն, վերլուծութիւն, քննադատութիւն: Ինչպէս եւ եղանակներ, նուագներ, արձան, նկար, քանդակ, խոյակներ. ճարտարապետական ոճեր ու զարդեր, հիւսկեր ու կառուցումներ՝ ըլլայ շէնքերու վրայ, ըլլայ կարասիներու, գորգերու, զէնքերու եւ ամէն տեսակ ուրիշ իրերու ու նիւթերու վրայ:

Այս բոլորը, այսինքն գիտութիւնն ու գեղարուեստը, արդիւնք են մեր ներքինը ձեւակերպելու, մեր ներքինը արտայայտելու բնական պահանջին, որով եւ խիստ անձնական են . ինչպէս ամէն մէկ անհատի վերաբերմամբ, այնպէս եւ ամէն ժողովուրդի։ Ամէն ժողովուրդ իր ցաւը, իր որոնումները, իր կարօտը, իր սիրածն ու ատածը, իր ձգտածն ու երազածը, իր մտածումներն ու համոզումներն է, որ կ'արտայայտէ իր անգիր բանահիւսութեան, իր գրականութեան ու գեղարուեստներու բոլոր ճիւղերովն ու տեսակներովը:

Ժողովուրդի մը հոգին թափանցելու ամենէն կարճ ճամբան անոր գրականութեան ու գեղարուեստական միւս ստեղծագործութիւններուն մօտիկէն ծանօթանալն է։ Որ է եւ ամենէն շիտակ ճամբան ժողովուրդ մը սիրելու։ Իսկ նոյն ժողովուրդի անդամներուն վերաբերմամբ շատ աւելի զօրեղ է բնականօրէն գրականութեան, գիտութեան ու գեղարուեստի այդ կապող ու սէր ներշնչող ուժը։

Բանաստեղծական ու գիտական ամէն մէկ նոր ու խոր արտայայտութիւն, պլաստիկ արուեստներու ամէն մէկ նոր ու արժէքաւոր ստեղծագործութիւն նոր գոհար մըն է ժողովուրդի մը հոգեկան արտայայտութիւններու գանձարանին մէջ, նոր յաւելում մը ժողովուրդի հպարտութեանն ու ինքնագիտակցութեան, եւ նոր սիրող ու սիրցնող ամուր կապ մը ժողովուրդի բոլոր անդամներուն միջեւ։

Հոմերոս, Հերոդոտոս, Սոկրատէս անուններ են, որոնք դարեր ու դարեր յոյնը յոյնին են կապեր, անոր յոյս եւ հպարտութիւն են ներշնչեր իր ստրուկ ու ծանր օրերուն թուրքի լուծին տակ, եւ ԺԹ. դարու սկիզբին ազատութիւն են բերեր անոր . այո', Էսխիլէսը, Պլատոնն ու Արիստոտէլէսը։ Եւ պարապ խօսք չէ՝ չգիտեմ ո՛ր անգլիացի պետական մարդուն բացականչութիւնը, թէ ինքը առանց վարանելու մէկդի կը նետէր Հնդկաստանը, իրեն պահելու համար իր Շեքսպիրը։

Այս բոլորի հակառակ, երեւակայեցէ՛ք, ի՜նչ չափազանցում ու միամիտ եզրակացութիւն կ'ըլլար, եթէ ըսէի թէ հայերս հայ ենք եւ մէկ ժողովուրդ, որովհետեւ նոյն երգերը կ'երգենք եւ նոյն հեքիաթները կը պատմենք: Երկրորդ՝ ճիշդ չէ, թէ ժողովուրդի մը բոլոր մասերը նոյն երգերը կ'երգեն եւ նոյն հեքիաթները կը պատմեն: Երրորդ՝ երգածին ե'ւ եղանակը ե՛ւ խօսքերը յաճախ բոլորովին նոյն են դրկից ու դրացի ժողովուրդներու երգածին հետ։ Եւ վերջապէս ի՜նչ անդունդ կայ դեռ դժբախտաբար այդ տեսակէտէն ժողովուրդի մը լայն խաւերուն եւ ուսում առած փոքրամասնութեան մը միջեւ: Ամբողջ գեղարուեստն ու գիտութիւնը, աւա՜ղ, գոց գիրք մըն է ժողովուրդներու ստուար մեծամասնութիւններուն համար, ո՛չ անոր ճաշակն ունին, ո՛չ հասկացողութիւնը։ Իսկապէս ըսած՝ ամէն ժողովուրդ երկու-երեք տեսակի կամ աստիճանի գիտութիւն ու գեղարուեստներ ունի իր մէջ:

Ուրեմն՝ ընդունելով, որ գիտական ու գեղարուեստական ստեղծագործութիւնները չափազանց կարեւոր գործօն մըն են ժողովուրդի մը մասերն ու անդամները իրար կապելու, եւ որ այդ ստեղծագործութիւններու ամբողջութիւնը անտարակոյս առանձին տեսակի փունջ մըն է մարդկութեան մտատաճարին մէջ դրուելիք, չենք կրնար ըսել սակայն, թէ այդ երգերովն է որ ժողովուրդ մը կ'ուրոյնանայ ու կը զատուի թէ' դէպի ներս, թէ դէպի դուրս: Կար ժամանակ մը, երբ այդ երկերը չկային, բայց ժողովուրդը կար։ Եւ եթէ երեւակայենք, որ յանկարծ այսօր այդ բոլորը չնչանայ ու կորսուի, ժողովուրդը չի դադրիր ժողովուրդ մը ըլլալէ, թէեւ անշուշտ աղքատացած ու փետրաթափ ժողովուրդ մը կը դառնայ։

== Դ. ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐՈՒՆ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ==

Ժողովուրդները յատկորոշող թէ' հիմնական–բնական, թէ' կուլտուրական&lt;ref&gt;Մշակութային:&lt;/ref&gt; երեւոյթներէն եւ ո՛չ մէկը չի կրնար բացարձակ սկզբունք մը դառնալ ժողովուրդ մը միւսներէն անջատելու եւ իրմով ընդգրկելու ժողովուրդի մը բոլոր մասերն ու անհատները, իբրեւ ուրոյն ամբողջութիւն մը:  

Այդ բացարձակ բնորոշող սկզբունքի մը պակասը հարեւանցի դատողներու կողմէ նկատուեր է իբրեւ հիմք ժխտելու համար ժողովուրդներու իրարմէ ջոկ ու տարբեր ամբողջութիւններ ըլլալը: Կան միայն մարդկային խումբեր, որոնք իրենց ծագումով կապուած են այս որոշ կամ անորոշ խումբին, իրենց աշխատանքովն ու տնտեսական շահերովը ուրիշ խումբի մը, կը խօսին երրորդ խումբի մը լեզուն կամ քանի մը լեզու միաժամանակ, իսկ իրենց կեանքովն ու պետութեամբը կապուած են տարբեր խումբերու . ի՞նչ ըսել է առանձին ժողովուրդ։ Իսկ եթէ այդ ամբոխներուն մէջ մէկը ինքզինքը հայ կ'անուանէ, միւսը՝ թուրք, ռուս կամ վրացի, երբեմն կրօնքը աչքի առաջ ունի, երբեմն խօսած լեզուն, երբեմն իր ծագումը, այսինքն մնացորդ մը հին ու նեղ ըմբռնումներու, բաժանումներու եւ ատելութիւններու, եթէ արդիւնքը չէ բոլորովին նոր արուեստական դրդումներու եւ շինծու ազգասիրութեան:

Բայց այսպէս դատելով մենք ժխտելու ենք նաեւ մատիտի տարբեր բան ըլլալը գրիչէն եւ զանազանելու չենք ոչխարը այծէն, ո՛չ ալ արեւը լուսինէն: Ուրկէ՞ գտնենք այդ միա՛կ բացարձակ սկզբունքը մարմին մը միւս մարմիններէն զատող, երբ ամէն մարմին բազմաթիւ յատկութիւններու գումարն է միշտ եւ երբ այդ յատկութիւններէն ամէն մէկը ուրիշ բոլորովին տարբեր տեսակի մարմիններու մէջ ալ կայ անպայման։

Լեզու, կրօն, հայրենիք կամ պետութիւն՝ ամէն մէկը առանձին առած՝ անկարող է ժողովուրդ մը միւս ժողովուրդներէն զատել ամէն պայմաններու մէջ, ամէն դէպքի համար, թէեւ ատոնցմէ ամէն մէկը առաջնակարգ կարեւորութիւն ունեցող յատկութիւն է՝ ժողովուրդ մը ժողովուրդներէն տարբերող։

Ապրող թէ անկենդան մարմին մը, ինչպէս եւ ամէն ընկերական հաստատութիւն երեւոյթ սահմանաւորելու համար, պէտք է առնենք իր բոլոր էական յատկութիւններու գումարը միասին . այն ժամանակ արեւը կը զանազանուի լուսինէն եւ ոչխարն ալ այծէն:

Որոշ ցեղային ծագում ու խառնուրդ ներկայացնող, որոշ աշխարհագրական միջավայրի մէջ ապրող, որոշ պատմական անցեալի ու ներկայի տէր, որոշ ֆիզիքական ու հոգեկան կազմով, որոշ աշխատանքներ, աշխատելու եղանակ, վարք ու բարք ու սովորութիւններ ունեցող, որոշ կրօնական ըմբռնումներով ու պաշտամունքով, որոշ պետական ձեւով ու կազմով, որոշ լեզուով եւ որոշ հոգեկան ստեղծագործութիւններու ժառանգորդը եղող ժողովուրդ մը բոլորովին տարբեր եւ ուրոյն էութիւն մըն է իր նման ուրիշ էութիւններու հանդէպ։

Ժողովուրդի մը անհատականութիւնը կազմող բոլոր երեւոյթները, ըլլան հիմնական–բնական թէ' ստեղծագործական կուլտուրական, բոլորն ալ շատ սերտ կերպով կապուած են իրարու, իրարմէ կը ծնին, իրար կը պայմանաւորեն, կը ներգործեն իրարու վրայ, կ'ուժեղանան իրարմով ու իրար աւելի կը շեշտեն:

Այսպէս՝ ցեղի ծնունդն են ֆիզիքական ու հոգեկան բազմաթիւ յատկութիւններ, բայց որոշ աշխարհագրական պայմաններու տակ. տարբեր պայմաններու տակ նոյն արիւնը տարբեր արդիւնք կու տայ եւ կը ստանանք ուրիշ ցեղ. իսկ նոյն պայմաններու ազդեցութեան տակ ինչքան երկար մնան, այնքան աւելի կ'ամրանան ու կ'ընդհանրանան այդ յատկութիւնները։

Ժողովուրդի մը պատմութիւնը իր խոշոր գծերով արդիւնք է մէկ կողմէն՝ իր ազգագրական ունակութիւններուն ու հակումներուն, միւս կողմէն՝ իր հայրենիքի ընձեռած բնական, տնտեսական ու քաղաքական պայմաններուն։ Բայց մինչ այդ անցեալը հետզհետէ կը կազմուի, իր կազմուելովն իսկ կ'ազդէ ե'ւ հայրենի պայմաններուն վրայ ե'ւ ազգագրական ունակութիւններուն։ Չէ՞ որ այդ ունակութիւններու գործադրութիւնն է ինքը, իսկ գործադրել ըսել է սրել, աւելի զարգացնել։

ընդհանրացումներու, սիստեմներու, գաղափարներու, մայրը ամէն գիտութեան, ամէն փիլիսոփայութեան, ամէն բանաստեղծութեան ու աստուածութեան։

Լեզուի խորունկ ազդեցութեան տակ է կրօնական, պետական, դատական եւ առօրեայ ամէն երեւոյթ, որովհետեւ ամէն ինչ բառով պէտք է որակուի, բառով կը ստանայ իր աւելի կամ նուազ մնայուն ըմբռնումը։ Իսկ մարդկային վէճերու եւ կռիւներու մեծագոյն մասը արդիւնք են նոյն բառի տարբեր ըմբռնումին կամ տարբեր ըմբռնել ուզելուն։

Մարդիկ յաջողութիւնը կը քաշեն իրենց ետեւէն, զօրավարները՝ բանակներ եւ կուսակցութիւնները՝ ժողովուրդներ, բառերու հմայքովը: Բառերը յաճախ արիւնոտ յեղափոխութիւններ կը բերեն եւ յեղափոխութիւններ կան, որ պարզ բառափոխութիւններ են:

Հայրենի բնութեան ու մայրենի քաղաքակրթութեան ծոցին մէջ եւ անոնց մատակարարած հիւթերովը սնուած կը զարգանան գիտութիւնները եւ կը բացուին գեղեցիկ արուեստները մտքի, ձայնի ու ձեռքի միացած ճիգերուն մէջ։ Բայց իր կողմէն ամէն գիտական երկ ու գիւտ, ամէն բանաստեղծական ամբողջութիւն, ամէն եղանակ, շէնք, արձան կամ նկար իր ազդեցութեան բաժինը ունի ե'ւ իր ճիւղի զարգացմանը վրայ, ինչպէս ե'ւ լեզուի, ե՛ւ քաղաքակրթութեան բարձրացմանը վրայ, նոյնիսկ հայրենի բնութեան տեսքին ու հմայքին վրայ, որովհետեւ գիտութիւնները կու գան փորելու ու շինելու, իսկ բանաստեղծութիւնն ու գեղարուեստները նկարագրելու ու սիրցնելու:

Եւ այսպէս կարելի է շարունակել շատ երկար եւ առանց մասնաւոր ճիգի, որովհետեւ անհամար կապերով, անթիւ հանգոյցներով իրար մէջ անցած, իրար օղակուած ու խճճուած թնճուկ մըն է անհատականութիւնը։

Ինչքան վայրենի ու նախնական վիճակի մէջ է մարդը, ինչքան ցած է քաղաքակրթութեան աստիճանը, այնքան նուազ են ու տկար իր անհատական գծերը։ Մարդիկ շատ աւելի նման են իրար իրենց պէտքերովն ու դրդումներովը, իրենց ձգտումներովն ու գործելու եղանակովը, իրենց զգացածովն ու մտածածովը եւ ատոնց արտայայտութեամբը։ Ինչքան աւելի զարգացած է մարդը, կրթութիւն ստացած, կարդացած, մտածած, ինչքան հարստացած է իր հոգին բազմակողմանի շփումներով, փորձառութեամբ, լայն տեղեակութեամբ ու նուրբ զգայութիւններով, ինչքան շատ է ապրած, կրած, աշխատած ու ստեղծած, ինչքան շատ են մարզուած իր այս կամ այն ընդունակութիւնները, այնքան աւելի շեշտուած եւ ուժեղ են իր մէջ իր անհատական առանձնայատկութիւնները։ Իր ճաշակը, ի'ր սէրերը, ի՛ր կարծիքը, ի՛ր դատումը, ի'ր վճիռը, ի՛ր ըրածը, ի՛ր ըսածը, ի՛ր ձգտածը, ամէն ինչ իր վրայ կը կրէ իր ինքնութեան կնիքը, եւ իր մէջ ամենէն աւելի իր գնահատած բանը՝ իր եսի անկախութիւնն է։

Նոյնն է եւ ժողովուրդներու վերաբերմամբ: Ինչքան նախնական ու վայրի է ժողովուրդի մը վիճակը. այնքան նման է ան իր հոգեկան կեանքովն ու հոգեկան շարժումներովը միւս իր աստիճանին վրայ գտնուող վայրենիներուն. երեխաներու հոգեկան կեանքը իր հիմնական գծերովը շատ նման է իրարու ամէն տեղ։ Եթէ այդ նախնական ժողովուրդները նոյն զբաղումն ունին, ուրիշ խօսքով եթէ նոյն են եւ աշխարհագրական պայմանները, անոնք կը նմանին իրարու նաեւ իրենց նիստ ու կացով, զարդերովն ու զէնքերովը, կահ-կարասի, բնակարան, այսինքն կեանքի արտաքին կողմերովը։ Ստոնց բոլորի լեզուն քանի մը տասնեակ բառերէն անդին չ'անցնիր, որոնք ըստ կազմութեան եւ հնչական օրէնքներու նորէն սաստիկ նման են իրարու։ Նմանապէս եւ կրօնական առաջին ըմբռնումները, պաշտամունքի ձեւերը, կուռքերը, ինչպէս եւ բոլոր գեղարուեստներու առաջին փորձերն ու քայլերը։ Այդպէս ալ ղեկավարութեան, հրամանատարութեան ու կրօնապետութեան ձեւերը:

Քաղաքակրթութեան դէպի վեր դիմող ընթացքին հետ հետզհետէ կը շատնան ու կը շեշտուին տարբերութիւնները, թեքումները. ճիւղաւորումները. ամէն մէկուն մասնաւոր հակումներն ու մասնաւոր զարգացումը. իր ձեւի լեզու, այլ ձեւի արուեստ, նոր ձեւի ըմբռնում, իր տեսակի կրօն, այլ տեսակի պետական կազմ, նոր տեսակի ժողովուրդ: Եւ կամաց–կամաց այն աստիճան կը խստանան այդ ազգային գծերը, որ նոյնիսկ նոյն աշխարհագրական պայմաններն ու նոյն զբաղումն ու տնտեսական կեանքը ունեցող ժողովուրդներն անգամ խորապէս կը տարբերին իրարմէ, ինչպէս յոյներն ու փիւնիկեցիք։

Եւ ինչքան կը բարձրանայ քաղաքակրթութեան աստիճանը եւ ինչքան երկար կ'ապրի ու կ'աշխատի ժողովուրդը, այնքան շատ կը դիզուին նիւթական ու հոգեկան այդ ազգային գանձերը - քաղաքներ, տաճարներ, պալատներ, ջրանցքներ, արձան ու նկար, արհեստ ու արուեստ, գիտութիւններ, փիլիսոփայութիւն, գիր ու հաշիւ - այնքան կը նրբանայ ու կը հարստանայ լեզուն իր յատուկ ճամբովը, այնքան իրենց ուրոյն խորութիւնն ու վեհութիւնը կը ստանան կրօնական մտածումն ու պաշտամունքը, այնքան կը բարդուին ու կը զանազանուին քաղաքական ձեւերը, ըմբռնումները, քաղաքացիական ձեւերն ու ըմբռնումները, աշխատանքի ձեւերն ու տեսակները, նոյնիսկ կռուելու ձեւերն ու արուեստը։ Եւ այս բոլորը հետզհետէ աճող ու կուտակուող առանձնայատուկ ձեւերէն, իրերէն ու երեւոյթներէն ամէն մէկը նոր կապ մըն է ժողովուրդի մը անդամները իրարու կապող, նոր հպարտութիւն մը ընդհանուրին, նոր սիրոյ, յարգանքի ու համակրանքի աղբիւր մը դէպի իրեններն ու դէպի իրայինը։

Համայնական եսի զգացումը միշտ կայ ժողովուրդներու մէջ: Բայց այս բոլոր ստեղծագործական աշխատանքի ու արդիւնքի ազդեցութեան տակ ան կը հասուննայ ու կը վերածուի ազգային գիտակցութեան: Ամէնքը կը սկսին փնտռելու իրենց իրար կապող բոլոր հին ու նոր կապերը, կ'ընդգծեն իրենց առաւելութիւններն ու առանձնայատկութիւնները եւ գիտակցօրէն կը ձգտին, որ ասկէ ետքը ստեղծեն ու արտադրեն ամէն ինչ իրենց կնիքովը, դրոշմեն ամէն բանի վրայ իրենց ազգային եսը, իրենց ոգին, եւ ամենէն սուրբ բանը կը դառնայ իրենց համար իրենց ազգային ուրոյնութիւնը, իրենց անհատականութեան անկախութիւնը։

Ուրիշ խօսքով՝ մարդկութեան ու քաղաքակրթութեան զարգացման հետ ազգութիւնն ու ազգայինը ո՛չ թէ կը թուլնայ, կը հիւծուի ու կը մեռնի, ինչպէս մեզի հաւատացնել կ'ուզեն, այլ ընդհակառակը քաղաքակրթուիլը ու միշտ բարձր ձգտիլը ամենէն հիմնական պայմանն է ազգութիւններու զարգացման, ազգային գծերու ուժեղացման, ազգային գանձերու դիզման ու իր ուրոյնութեան գնահատումին:

Չմոռնանք. ինչպէս որ հասարակութեան մը մէջ անհատներու բոլոր մեծութիւնը, արժէքը, իրենց գեղեցկութիւնը, տաղանդը, առաքինութիւնը, իրենց բոլոր բոյրն ու հրապոյրը ուրիշներու հետ ունեցած նմանութեան մէջն են, այլ ընդհակառակը անոնցմէ ունեցած տարբերութեան մէջ, իրենց ինքնութեան, իրենց անհատականութեան։ Այդպէս ալ ժողովուրդները միայն այն չափով արժէք ունին մարդկութեան համար, հրապոյր ու գեղեցկութիւն մարդկութեան առջեւ, ինչ չափով որ շեշտուած ու գրակիչ են իրենց ազգային գծերն ու ընդունակութիւնները, ինչ չափով որ մեծ է ժողովուրդի մը ազգային կամքը, տաղանդն ու ստեղծագործական ուժը։

== Ե. ՀԱՇՄ ՈՒ ՀԻՒԱՆԴ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐ ==

Առողջ ու բնական պայմաններու մէջ ամէն ժողովուրդ ունի, եւ պէտք է որ ունենայ իր լրիւ անհատականութիւնը, այսինքն՝ ազգութիւնը կազմող թէ' բնական եւ թէ' կուլտուրական բոլոր երեւոյթները։ Սակայն քիչ չեն այն ժողովուրդները, որոնք պատմական բազմադիմի պատարժէքը չունի իր կորուստին բերած հետեւանքներուն տեսակէտէն:

Ցեղի կորուստ՝ ըսել է նոր արեան խառնուրդ: Եթէ այդ խառնուրդը կը կատարուի ցրիւ, թեթեւ ու սովորական չափերով, ժողովուրդի անհատականութեանը գործնականապէս ազդել չի կրնար ։ Իր բերած ժառանգական նոր գծերը կ'աւելցնեն թեթեւ երանգներ միայն, որոշ փոփոխութիւններ, առանց սակայն հիմնական ազգային գծերը փոխել կարենալու:

Եթէ այդ խառնուրդը կը կատարուի զանգուածօրէն եւ կեդրոնացած մէկ վայրի վրայ, հետեւանքը կ'ըլլայ զգալի փոփոխութիւն մը այդ մասի ժողովուրդի ֆիզիքական ու հոգեկան պատկերին, ինչպէս եւ քաղաքակրթութեան։ Այսպէս կան ամէն երկրի մէջ այլատարր ու այլակազմ գաւառներ, տեսակ մը ստորաբաժանում մեծ ամբողջութեան, որուն կապուած են սակայն կուլտուրական ընդհանուր կապերով, իբրեւ պետութիւն, կրթութիւն, լեզու, կրօն, գրականութիւն: Եթէ այդ միացնող կապերը խզուին, այսինքն պետութիւնը քայքայուի, պետական լեզուն վերնայ, գրականութիւնն ու կրթութիւնը չխաղան իրենց դերը, հետզհետէ կ'առանձնանան այդ ցեղային այլատարր ու այլակազմ մասերը ու կը դառնան նոր ժողովուրդ, նոր անհատականութիւն: Նոյն հետեւանքը կը ստացուի, երբ երկու ժողովուրդներ կու գան ու ամբողջովին կը խառնուին իրարու, այսինքն՝ կ'առաջանայ նոր ժողովուրդ մը, նոր անհատականութիւն մը, թէեւ շատ յաճախ իր վրայ կը կրէ հինի անունը։

Ուրեմն՝ զգալի հոսանքով կատարուած արեան խառնուրդը միշտ հակում ունի անհատականութիւնը փոփոխութեան ենթարկելու, նորը ծնելու։ Կուլտուրական ընդհանուր կապերով գոյութիւնն է, որ կը խանգարէ անջատումը եւ առաջը կ'առնէ անհատականութեան կորուստին, եթէ որոշ չափը անցուած չէ։

Ազգութիւններու կեանքին մէջ արեան խառնուրդը այլադիմութեան աղբիւրն է, մինչ քաղաքակրթական հաստատութիւնները՝ պահպանողական աղբիւրը։

Հայրենիքը կը կորսուի, երբ ժողովուրդ մը կամ ժողովուրդի մը մէկ մասը դուրս կը նետուի իր հողէն քաղաքական ու տնտեսական բազմատեսակ պատճառներով։ Ժողովուրդի մը ամբողջական տեղահանութիւնը, ցեղերու արշաւանքը, թափառումը, հովուական տնտեսութեան ու ցեղային կազմակերպութեան հետ կապուած երեւոյթ է եւ քաղաքակրթութեան տարածման հետ կը վերանայ հետզհետէ ։ Ժողովուրդի մը ամբողջովին ցրիւ գալը, ինչպէս հրեաներն են, շատ բացառիկ պայմաններու արդիւնք է։ Իսկ, ընդհակառակը, ամենէն սովորական ձեւն է, երբ ժողովուրդի մը աւելի կամ նուազ կարեւոր մասերը կը գաղթեն:

Գաղութներու անհատականութեան կորուստին կամ պահպանման տեսակէտէն վճռական են երկու կէտ՝ արեան խառնուրդը եւ քաղաքակրթութեան ազդեցութիւնը։

Եթէ նոր հայրենիքին մէջ ժողովուրդ մը ապրի առանց տեղական տարրերուն հետ ամուսնական կապակցութեան մէջ մտնելու եւ պահել կարողանայ իր կուլտուրական հաստատութիւնները, այսինքն իր վարչական մեքենան, կրօնը, լեզուն, կենցաղը, կը դառնայ գաղութ մը եւրոպական իմաստով . կը նշանակէ՝ եկած է կուլտուրապէս ցած ժողովուրդի մը դրացի եւ ուժը իր ձեռքն է . եւ իր անհատականութիւնը գրեթէ կը մնայ անփոփոխ, յամենայն դէպս ո՛չ շատ տարրեր, քան երկրի մը զանազան գաւառները, յաճախ շատ աւելի քիչ:

Եթէ պահել կարողանայ իր քաղաքական ու քաղաքակրթական ազդեցութիւնը, բայց արիւնը խառնուի, կամաց–կամաց կ'առաջանայ նոր ժողովուրդ մը, ինչպէս Միջին եւ Հարաւային Ամերիկայի հանրապետութիւնները, ըսել է՝ հետզհետէ կը խառնուի ու կը փոխուի նաեւ քաղաքակրթութիւնը։

Եթէ նոր հայրենիքին մէջ ընդհակառակը խառն ամուսնութիւններէ խուսափի, բայց իր քաղաքակրթական հաստատութիւնները ամբողջովին պահել չկարողանայ, եւ ամենէն առաջ իր կառավարական կազմը, վերջն ալ լեզուն, կը նշանակէ՝ եկած է կազմակերպուած ժողովուրդի մը գիրկը, իբրեւ հպատակ գաղթականութիւն, եւ ուրկէ սակայն խիստ կը տարբերուի իր անհատականութեան միւս կողմերովը:

Ինչքան ժամանակ որ խառն ամուսնութիւններէ հեռու մնայ, կը նկատուի միշտ իբրեւ եկուոր ու առանձին ժողովուրդ, թէեւ ի հարկէ չափազանց կրճատուած ու աղճատուած անհատականութեամբ: Իսկ ամուսնական կապերէ հեռու մնալու ժամանակը ուղիղ յարաբերական է երկու ժողովուրդներու քաղաքակրթութեան տարրերու թեանը։ Ինչքան տարբերութիւնը շատ, այնքան խառնուրդը ուշ, որովհետեւ այդքան ալ շատ ժամանակ է պէտք իրար վարժուելու, իրար տանելի դառնալու եւ փոխադարձ նախապաշարումներէ ու զզուանքէ ազատուելու։ Երբեմն զզուանքն ու ատելութիւնը այնքան մեծ են, որ տասնեակ դարեր կրնայ տեւել այդ անջատումը, ինչպէս, օրինակ, «Քրիստոսին խաչող» հրեաներուն հանդէպ քրիստոնեաներու վերաբերումը մինչեւ վերջերս:

Հալածանքը, ատելութիւնը, զզուանքը, արհամարհանքը եւ կրօնական նեղսրտութիւնը այն պատնէշներն են, որոնք կ'արգիլեն հիւրընկալ ժողովուրդին իր հիւրին հետ խառնուելու եւ եկուոր ժողովուրդին կը ստիպեն ինքն իր մէջ ամփոփուելու, կծկուելու եւ պահելու երկար-երկար դարեր ցաւագար ու երկու երես անհատականութիւն մը, որովհետեւ տնտեսական պայմաններու ճնշման տակ թողնելու է շատ բան իր սեփական քաղաքակրթութենէն եւ դառնալու է դո՛ւրսը ուրիշ ազգի մարդ, տո՛ւնը՝ իր ազգի:

Իսկ հէնց որ արեան խառնուրդը սկսի, այսինքն՝ երբ յաճախադէպ դառնան խառն ամուսնութիւնները, աննեցուկ ու թռիչքէ զուրկ դարձած քաղաքակրթութեան վերջին մնացորդները կը թափին եւ եկուորը հետզհետէ կը դառնայ տեղացի ժողովուրդ ։ Թէեւ ի հարկէ դեռ երկար ժամանակ կը մնան տարտամ յիշողութիւններ, տարօրինակ համակրանքներ եւ քանի մը սրբութիւն դարձած իր կամ դիրք՝ պահարաններուն անկիւնը։ Օրինակ՝ Գալիցիայի ու Տրանսիլվանիայի երբեմն նշանաւոր հայ գաղթականութեան այսօրուան վիճակը, որուն նման են դառնալու, աւա՜ղ, աշխարհիս չորս ծայրերը բոյն դնող մեր արդի փախստականները:

Հայրենիքի կորուստը ճակատագրական է ժողովուրդի մը անհատականութեանը համար . բայց ո՛չ ինքնին, այլ որովհետեւ իր ետեւէն կը բերէ արեան խառնուրդ եւ սեփական քաղաքակրթութեան վնասումը։

Այս բոլորի մէջ նկատելի է կուլտուրական երեւոյթներու խաղցած վերջնական դերը։ Եւ բնական է. այդ երեւոյթներուն մէջն է, որ անհատականութիւնը կ'արտայայտուի. այդ կուլտուրական երեւոյթներովն է, որ անհատականութիւնը կը մարմնաւորուի, ձեւ, դրոշմ ու կերպարանք կը ստանայ։ Ծագումը, աշխարհագրական պայմանները, ձեռք բերուած ֆիզիքական ու հոգեկան կազմը եւ արդէն ապրուած կեանքը տակէն աշխատող գործօններ են, շատ խորը, հեռուն։ Ինչ որ տեսանելի, զգալի եւ ունելի է, անոնց ազդեցութեան արդիւնքը եղող կուլտուրական երեւոյթներն են: Անոնք՝ վա՛րը արմատը, մութին մէջ. ասոնք՝ վերը, լոյսին մէջ տարածուած ճիւղերը, սաղարթը, ծաղիկն ու պտուղը: Ասոնց ներկայութեամբն է, որ մենք դիտենք անհատականութեան մը գոյութիւնը. ինչքան ատեն որ ասոնք կան, կայ եւ անհատականութիւնը։ Երբ ճիւղերէն մէկ քանի հատը քոսանան ու որդնակներ դառնան, հիւանդ է ծառը. իսկ երբ քաղաքակրթութեան բոլոր ճիւղերը չորնան, ծառը մեռած է: Կրնան արմատները նոր ընձիւղ տալ կ'առաջանայ նոր ծառ հին արմատին վրայ. բայց հին անհատականութիւնը մեռած է։ Եւ իրօք իրենց քաղաքակրթութիւնը կորսուած ժողովուրդներէն շատերը, խառնուելով նոր ազգագրական տարրերու հետ, կը վերածնին, կը ստեղծեն նոր ժողովուրդ, նոր անհատականութիւն, բայց հին անհատականութիւնը մեռած է իր քաղաքակրթութեան հետ միասին։ Իտալիան հիմա մեծ պետութիւն է, նոր ժողովուրդ, նոր քաղաքակրթութիւն՝ ծլած հին Հռոմի աւերակներէն. բայց Հռոմայեցին մեռած է վաղուց իր քաղաքակրթութեան հետ միասին։

Կուլտուրական երեւոյթներէն ամենէն յաճախ եւ ամենէն առաջ կորուստի ենթարկուողը ժողովուրդի մը պետական–կառավարական կազմն է . այն պարզ պատճառով, որ արշաւողներու ու տիրապետողներու առաջին ու գլխաւոր ցանկացածը երկրին տիրանալն է, դիզուած հարստութիւնները իրացնելը եւ իրենց հրամանին տակ ժողովուրդի աշխատանքը շահագործելը. եւ ատոր համար պէտք է կոտրել ժողովուրդի ուժը, կամքը, վարիչ մեքենան։

Զրկուած իր պետութենէն ու անկախութենէն ու ընկճուած ուրիշի կամքին տակ՝ ժողովուրդ մը դեռ կրնայ պահել իր անհատականութիւնը այդ հաշմանդամ վիճակին մէջն ալ, եթէ ճնշում ու հալածանք չկայ կուլտուրական մնացած կողմերուն վրայ եւ եթէ անկախութեան կորուստին չ'ընկերանար խառն ամուսնութիւնը։

Եթէ պետութեան կորուստին կ'ընկերանայ նաեւ կրօնափոխութիւնը տիրող կրօնի օգտին՝ անհատականութիւնը փարած լեզուին՝ վերջին ճիգերը կը թափէ պահպանուելու համար. բան մը, որ սակայն երկար տեւել չի կրնար, որովհետեւ կրօնակցութիւնը դուռ կը բանայ խառն ամուսնութիւններու եւ կը գրաւէ ժողովուրդի մը անհատականութիւնը պաշտպանելու վերջին ամրոցը՝ ընտանիքը. եւ կենցաղն ու լեզուն կը կորսընցնեն իրենց վերջին ոտքի տեղը:

Կը պատահի կորուստը պետութեան ու լեզուի, պահելով իր ուրոյն կրօնը, կենցաղը եւ ազատ մնալով արեան խառնուրդէ։ Այս պայմաններուն մէջ աղճատուած եւ ողորմելի անհատականութեան մը մնացորդը կը փարի ամբողջովին եկեղեցիին, ինչպէս էր Թուրքիայի շարք մը վայրերու Հայութիւնը ասկէ յիսուն տարի առաջ:

Բայց այս ամէնը ժամանակաւոր ու անցողակի վիճակներ են եւ բնական լուծումը շատ չ'ուշանար հետեւեալ երկընտրանքին տակ՝ մահ կամ ազատութիւն։

Անհատականութիւնը կա՛մ պիտի ստանայ իր լրիւ կուլտուրական գործարանները, պիտի դառնայ իր կամքին ու վարչութեան, իր աշխատանքին ու ստեղծագործութեան տէր ժողովուրդ մը, այսինքն՝ պիտի առողջանայ, կամ պիտի մեռնի Հիւծումը կրնայ տեւել աւելի կամ նուազ երկար, հոգեվարքը կրնայ ըլլալ առաւել կամ նուազ յամառ, բայց պէտք է մեռնի. որովհետեւ ուշ կամ կանուխ գալու է արեան խառնուրդը, լեզուի ճնշումը եւ կրօնափոխութեան հարկադրանքը - որովհետեւ ո՛չ մէկ տիրող ժողովուրդ չի կրնար հանդուրժել, որ իր մարմնին մէջ իր քաղաքակրթութիւնը մերժող, արհամարհող, դիմադրող ուրիշ ժողովուրդ մը ամուր բոյն դրած ըլլայ. որովհետեւ կիսատ կեանքով ու յաւիտեան արհամարհուած, հալածական, ընկճուած ու զրկուած ապրելուն մէջ իմաստ չկայ ժողովուրդի մը համար:

Եթէ դեռ կենսունակութիւն ունի իր ջիղերուն մէջ, կը հասնի իր ազատութեան, պէ՛տք է հասնի իր անկախութեանը, իր անհատականութեան լրիւ արտայայտութեանը:

Եթէ չունի այդ կենսունակութիւնը, եթէ ուժերը չեն պատեր, կը հալուի, կը ձուլուի ու կը խմորուի աւելի ուժեղ ժողովուրդներու զանգուածին մէջ:

Ատոր համար է, որ ամէն զրկանք ու հալածանք, ջարդ ու տարագրութիւն, ամէն, ամէն վայրագութիւն իմաստ ունի ժողովուրդի մը համար ե՛ւ կրելու ե՛ւ տոկալու, քանի որ այդ բոլոր տանջանքը ան կը կրէ ձգտելուն համար, դիմադրելուն համար, ունենալու համար իր լրիւ անհատականութիւնը, հասնելու համար անկախութեան:

== Զ. ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՐԱՆԱՒՈՐ ՄԱՐՄԻՆԸ ==

Հայ ժողովուրդ կամ Հայ ազգ ըսելով՝ վորաբար կը մտածենք հայ անհատներու գումարը, մեծամասնութիւնը կամ առ առաւելն բոլոր Հայ անհատները միասին առած։ Այսինքն՝ մեր միտքը միշտ կուտակուած անհատներու չուրին ու վրան կը թափառի, անհատներու պարզ միացում։ Գիտականօրէն մտածող միտքն է միայն, որ ժողովուրդ կամ ազգ ըսելով, կը հասկնայ անհատներէն վեր ավելի բարձր կարգի ամբողջական նոր եւ ուրոյն մարմին մը, ինչ որ իրապէս այդ բառերը կը ներկայացնեն։

Նոյնիսկ ծովը կաթիլներու պարզ գումար մը չէ։ Միլիոն միլիոնաւոր կաթիլներ չարեցէ՛ք ձեր երեւակայութեան մէջ քով-քովի եւ դուք չէք ըստանար ծով, այլ կաթիլներու չարքեր։ Ծով դառնալու համար՝ պէտք է որ այդ կաթիլները կապուին, միանան իրարու, կազմեն նոր Հսկայ ամբողջութիւն մը իրեն յատուկ ահեղ տեսարաններով, իր ներքին ու արտաքին նոր ուժերով եւ նոր արդիւնքներով։ Այսպէս է եւ ձեան հիւսքը, այդպէս է անապատը, այդպէս են ընդհանրապէս բոլոր մարմիններն ու երեւոյթները, որոնք կը զոյանան իրենց բաղադրիչ նոյն ու նման մասնիկներու պարզ միացումովը նոր ամբողջութեան մը։

Այդ նոր ամբողջութեան ուրոյնութիւնը կը դառնայ ակնյայտնի, երբ բաղադրիչ մասնիկները նոյն ու նման դերով ու դիրքով չեն միանար իրարու, այլ զանազան Հատուածները տարբեր դերով ու դիրքով։ Այսպէս, օրինակ, ղգալ մը, սեղան մը, խոշորացոյց գործիք մը, կարի մեքենայ մը շատ աւելի որոշ եւ ուրոյն ամբողջութիւններ են եւ մենք արդէն չենք ալ մտածեր, որ փայտի կամ երկաթի մասնիկներու գումարն են անոնք։ Այդպէս ալ ընկերական կեանքի մեքենաներն ու գործիքները, օրինակ, բանակը, որ զինուորներու պարզ զումար մը չէ, այլ որոշ կազմով, կարգով ու ոգիով կռուելու հսկայ գործիք մը. քանդէ գործիքին յատուկ կարգն ու ոգին, եւ կ'ունենաս ո՛չ թէ բանակ, այլ այս անգամ իրօք որ զինուոր անհատներու խուժան մը, որ ամենէն մեծ պատիժն է ու պարտութիւնը հենց իր պաշտպանելիք երկրին համար։

Ազգը պարզ Հաւաքածու մը չէ նույնացեղ անհատներու, այլ այդ անհատներու կապակցումէն կազմուած եւ աւելի բարդ, աւելի բարձր տեսակի ուրոյն ու ամբողջական մարմին մը, գործիք մը, մեքենայ մը, եթէ կ'ուզէք. իրեն յատուկ կազմով, նոր երեւոյթներով, նոր ուժերով, նոր Հետեւանքներով։ Ինչպէս որ իր հերթին՝ մարդ անհատը ինքը կենդանական բջիջներու պարզ հաւաքածու մը չէ, այլ բարդ ու ամբողջական նոր տեսակի էակ մը, թէեւ ամբողջապէս կազմուած է բջիջներէ, տարբեր–տարբեր տեսակի բջիջներէ։

Ազգը ո՛չ միայն նոր եւ ուրոյն մարմին մըն է, նոր եւ ուրոյն մեքենայ մը, այլ եւ կեանք ունեցող մեքենայ մը։

Կեանք ունին այն մարմինները, որոնք կ'առաջանան իրենց նման մարմիններէ, բերելով իրենց հետ անոնց բոլոր հիմնական յատկութիւններն ու կազմուածքը. որոնք կ'ապրին, այսինքն կը գործադրեն իրենց կազմն ու յատկութիւնները, կը փոփոխուին, կ'աճին, կը բարդանան, յարմարուելով շրջապատող պայմաններուն, որոնք կը ծնին իրենցմէ իրենց նմանները ու կը մեռնին, այսինքն կը մաշուին ու կը քայքայուին։

Արդ՝ ազդերը կը ծնին իրենց նմաններէն ու կը ծնին իրենց նմանները։ Նախապատմական ժամանակներուն մէջ թէ ինչպէս է առաջացեր ընտանիքը, որ ազգերու նախնական ձեւն է, շատ Հետաքրքիր է իբրեւ գիտական հարց։ Բայց հիմա մեզի համար գործնական կարեւորութիւն չունի, քանի որ պատմութեան լոյսին տակ ինկած շրջանին մէջ աղգերը առաջացեր են եւ կ'առաջանան իրարմէ։

Ազգը ազգ կը ծնի. եւ այդ ծնունդը կը կատարուի երկու ճամբով. երկու կամ աւելի ժողովուրդներ կը խառնուին, կը ձուլուին իրարու, եւ կը գոյանայ նորը։ Երկրորդ ճամբան ճիւղաւորումն է. մայր ժողովուրդի մէկ մասը կը բաժնուի եւ նոր պայմաններու ազդեցութեան տակ, Հետզհետէ փոփոխուելով, կ'առաջանայ նոր ժողովուրդ, որուն սովորաբար կ'ընկերանայ նաեւ նոր արեան խառնուրդ։ Այդ երկու գործօնները, այսինքն խառնուրդ ու ճիւղաւորում, ընդհանրապէս կ'աշխատին միասին։

Այսպէս՝ արդի եւրոպական ժողովուրդներուն մեծագոյն մասը, հետն ալ հին հայերը, պարսիկներն ու ինտուսները միեւնոյն մայր ժողովուրդէ մը առաջացած քոյր ազգեր են։

Հայերս հիմա խառնուրդ ենք ուրարտական մեծ ժողովուրդի մը ու եկուոր հայերուն, որոնց սակայն դարերու ընթացքին խառնուեր է բազմաթիւ ուրիշ տարբերու արիւնը, առաջները սեմական եւ արիական ծագումէ, վերջին հազարամեակին ալ թուրանական ցեղերու։

Վերջին երեք-չորս դարերու ընթացքին են առաջացեր Միջին եւ Հարաւային Ամերիկայի ազգերը եւրոպական զանազան գաղութներու եւ տեղացի ընիկներու խառնուրդէն։

Մեր աչքերուն առջեւը կազմուելու վրայ է Միացեալ Նահանգներուն մէջ նոր ազգ մը անգլիական հիմքով ու շատ տարրերու խառնուրդով։ Արդի անգլիական աղջը ինքը գլխաւորապէս ծնունդ է անգլերու ու նորմաններու խառնուրդին, չյիշատակելու համար աւելի հին շերտերը։ Եւ այսպէս բոլորը։

Ծնուելէն ետքը ազգերը դարէ դար կը մեծնան, կը հասուննան, տարիք կը քաշեն: Ունին իրենց տղայութիւնն ու երիտասարդութիւնը, առնութեան ու ծերութեան Հասակը՝ այդ տարիքներուն յատուկ բոլոր բնորոչ յատկութիւններով։

Ապրող ժողովուրդներու մասին որակումներ տալը վտանգաւոր րան է, ինչպէս եւ ապրող անհատներու մասին. յանկարծ բոլոր ենթադրութիւններդ սուտ դուրս կու գան։ Բայց կարծեմ ճշմարտութենէն շատ հեռու չենք ըլլար, եթէ ըսենք, օրինակի համար, որ ռոմանական ազգերը՝ Ֆրանսա, Իտալիա, Սպանիա՝ Հասունութեան տարիքը աւարտելու վրայ են կարծես: Մինչ անգլո-սաքսոն ժողովուրդները՝ ընդհանրապէս առած՝ եկեր են հասունութեան գագաթին։ Գերմանացիք երիտասարդական կռուազանութիւն եւ յոխորտանք ունին դեռ, բայց եռանդով ու աշխատանքով, եւ վստահ, որ վաղը իրենցն է ապագան։ Ռուսերը դեռ տղայ են, պատանի, կեանքով լեցուն, բայց անկչիռ եւ բրածնին չեն գիտեր. յանկարծ թռիչք մը, կ'աշխատին, կը տիրեն ու կը չինեն, մէկ ալ տեսար քացի կու տան, կը քանդեն:

Եւ ամէն երկար ապրող ժողովուրդ ունի իր ղառամ շրջանը. ինչպէս Բարելոնը, Հռոմը, Բիւզանդիան եւ արաբական խալիֆայութիւնը, երբ նոր, թարմ եւ կիսավայրենի ցեղեր պէտք է զան թեւերէն մտնելու, որ կարողանայ ոտքի կենալ. յաճախ այդ գիշատիչ օգնականներու թեւերուն մէջն ալ իր շունչը կը փչէ զառամեալը: Բռնի մահով զացող ազգեր ալ կան եւ քիչ չէ անոնց թիւը, որովհետեւ կեանքի կռիւը, տիրապետութեան ու յափշտակութեան համար կատարուած մենամարտը, ինչպէս եւ դողունի, դարանի մտած ու վայրագ սպանութիւնները միայն անձերու միջեւ չէ, որ տեղի կ'ունենան, այլ եւ քաղաքակրթութիւններու։ Թուրքերու նենգ ու դարանամուտ ճիգը Հայութիւնը ջնջելու՝ քսաներորդ դարու «բարձր» քաղաքակրթութեամբ սոնքացող ազգերու աչքին առջեւը կատարւող իրողութիւն մըն է։

Ազգերը ապրելով՝ իրենց էութիւնն ու գոյութիւնը պահպանելու եւ զարգացնելու համար կ'աշխատին ու կը գործեն, յարմարուելով շարունակ իրենց ներքին ու շրջապատող նոր պայմաններուն. եւ նոր պահանջներուն համեմատ ալ Հետզհետէ փոփոխելով իրենց գործունէութեան եղանակն ու միջոցները. եւ քայլ առ քայլ կատարելագործելով արդէն անգամ մը փորձուած ընդունուած ձեւերն ու ճամբաները աշխատանքի նոր բաժանումով։ Ասով ալ կամաց–կամաց կ'առաջանան ու կը զարգանան ազգային մարմնի ղանազան գործարանները։

Այդ տեսակ գործարաններ են ժողովուրդի մը քաղաքական, վարչական, ռազմական, Հարկային, կրօնական դրութիւնները իրենց բազմաթիւ Հաստատութիւններով ու բաժանումներով։

Այդ տեսակ գործարաններ են կրթական, գիտական, մասնագիտական, գեղարուեստական ու գրական հիմնարկութիւնները իրենց բոլոր օժանդակ հաստատութիւններուն հետ:

Այդ տեսակ գործարաններ են արհեստներ, արուեստներ, ինչպէս եւ առուտուրը, դրամատունը, ամէն տեսակի արդիւնաբերական, բաշխական ու սպառողական ընկերութիւնները, կօօպերատիւները&lt;ref&gt;Համագործակցական։&lt;/ref&gt;, դրամատիրական ու բանուորական կազմակերպութիւնները։

Այդ տեսակ գործարաններ են դատարանը, րէնքը, սովորութիւն, բարոյականութիւն, նոյնիսկ քաղաքավարութիւն, հասարակաց կարծիք լրագրութիւն։ Այդ տեսակ գործարաններ են ամէն կարգի ու նպատակի խմբումները, ընկերակցութիւնները, ակումբները, կուսակցութիւնները։

Այսպէսով՝ աղղը կենդանի գործարանաւոր մարմին մըն է, ապրող ամբողջութիւն մը՝ կազմուած զանազան մասերէ, որոնցմէ ամէն մէկը կ'աշխատի միւսներուն համար, որոնցմէ ամէն մէկը կը կատարէ միայն որոչ գործ մը, լրացնելով միւս մասերուն աշխատանքը եւ գոհացնելով միւսներուն պէտքերը, որոնցմէ ամէն մէկը կըրնայ ապրիլ միայն ապրեցնելով միւսները, պահելով ու ապրեցնելով ամբողջութիւնը։  

Այսպէսով՝ ազգը կենդանի գործարանաւոր մարմին մըն է, ապրող ամբողջութիւն մը՝ կազմուած զանազան մասերէ, որոնցմէ ամէն մէկը կ'աշխատի միւսներուն համար, որոնցմէ ամէն մէկը կը կատարէ միայն որոչ գործ մը, լրացնելով միւս մասերուն աշխատանքը եւ զոհացնելով միւսներուն պէտքերը, որոնցմէ ամէն մէկը կըրնայ ապրիլ միայն ապրեցնելով միւսները, պահելով ու ապրեցնելով ամբողջութիւնը։

Եւ աղղութիւնը միակ բնական եւ հիմնական ընկերական մարմինն է, քանի որ բոլոր միւս ընկերական կազմակերպութիւնները, հիմնարկութիւնները, խմբակցումները իր գործարաններն են, իրմէ ծնուած, առանց իրեն ապրելու անկարող ու անիմաստ։

Իսկ քաղաքակրթութիւն, կուլտուրա, ըսուածն ալ բառ մըն է արտայայտելու համար այդ ընկերական զործարանական մարմնի արդէն ըստեղծած գործարանները, այդ գործարաններուն գործունէութիւնը եւ այդ գործունէութենէն առաջ եկած արդիւնքները՝ բոլորը միասին առած։ Քաղաքակրթութիւնը այն վիճակն է, որուն հասած է աղդ-օրգանիզմը&lt;ref&gt;Ազգ-յօրինուածքը։&lt;/ref&gt;: Աղդի մը բոլոր օրգանները&lt;ref&gt;Մասերը, գործարանները:&lt;/ref&gt; քաղաքակրթական օրգաններ են. եւ աղդը ինքը քաղաքակրթութիւնը արտադրող օրգանիզմը է։

Բնութեան ստեղծած բարձրագույն օրգանիզմը մինչեւ հիմա։

Բնութիւնը միայն երեք աստիճանի գործարանաւոր մարմին ունի, երեք աստիճանի գործարանային ամբողջութիւն, երեք աստիճանի անհատականութիւն:

Առաջին աստիճանը՝ միաբջիջ էակները, րուն կը պատկանին բոլոր մէկ բջիջէ մը կազմուած նախնական արարածները, բոյս թէ կենդանի, մանրէ ու բացիլ։

Երկրորդ աստիճանը՝ անհատական գործարանային էակներ, որոնք արդիւնք են բջիջներու կապակցութեան նոր ու աւելի բարձր ամբողջութեան մը մէջ, եւ որուն կը պատկանին բոլոր բազմարջիվ բոյսերն ու կենդանիները իրենց հազարաւոր տեսակներով ու անհամար անհատներով, մարդն ալ մէջը։

Երրորդ աստիճանը՝ ընկերային ապրող մարմինն է, ժողովուրդները, ազդերը, որոնք արդիւնք են բուսական կամ կենդանական նոյնացեղ անհատներու կապակցութեան բարձրագոյն աստիճանի ամբողջութեան մը մէջ, որովհետեւ միայն մարդու յատկութիւնը չէ ազգ ու քաղաքակրթութիւն առաջացնելը։

Նույնատեսակ ծառերէ կազմուած պուրակն ու անտառն ալ իր տեսակի ազգ մըն է իրեն յատուկ քաղաքակրթութեամբ։ Իսկ կենդանական աշխարհի բոլոր տեսակներուն մէջ դժուար չէ Հանդիպիլը ընտանիքի, որ ազգի նախնական ձեւն է. կան նաեւ շատ աւելի բարդ ձեւերով խմբական կեանք վարող կենդանիներ։ Միթէ իր տեսակի ընկերային կազմակերպութիւններ չե՞ն կենդանական Հորդաները, երամակներն ու երամները։ Եւ վերջապէս մեղուներն ու մրջիւնները, եւ այնքան ուրիշներ, իսկական ժողովուրդներ ունին եւ բարձր քաղաքակրթութիւն:

Այսպէս ուրեմն. ազգը հաւաքածու մը չէ, պատահական խմբում մը չէ, արուեստական կապակցում մը չէ, այլ ապրող եւ իրար պայմանաւորող գործարանային կապակցութիւն մը, բնական ամբողջութիւն մը, հիմնական ընկերային մարմին մը։ Դարերու ընթացքին եւ անդուլ աշխատանքով բնութեան առաջացուցած բարձրագոյն տեսակի գործարանաւոր մարմինը, քաղաքակրթութիւն արտադրող ընկերային մարմինը։

== Է. ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ՄԱՐՄԻՆԸ ՍՐԲԱԳՐԵԼՈՒ ՃԻԳԵՐ ==

Ընկերային մարմինը առաջացած է, կ'ապրի ու կը գործէ, ինչպէս ամէն գործարանաւոը մարմին, մղուած իր գոյութիւնն ու իր զարգացումը ապահովելու ներքին դրդումէն։ Իր գոյութիւնը, իր զարգացումը իբրեւ ամբողջութիւն. որովհետեւ ամէն զործարանաւոր մարմնի ղեկավար սկզբունքը ամբողջ օրգանիզմի օգուտն է, օրգանիզմի ամբողջութեան զարգացումն ու ապահովումը։

Բայց միւս կողմէն ընկերական այդ բարդ միութիւնը կազմուած է մարդ-մասնիկներէ, որոնք ունին ու կը պահեն իրենց անձնական գոյութիւնը, ունին իրենց ուրոյն կամքն ու ձգտումը, իրենց մասնաւոր հաշիւն ու շահը, պէտքն ու կարիքը։ Եւ ամբողջութեան շահն ու օգուտը չի ծածկեր ամէն անգամ ու չի համապատասխաներ ամէն մէկ անձի մասնաւոր շահին ու ձգտումին։

Եւ, եթէ այդ բարդ ընկերական կազմութեան համար էականը ամբողջութեան բռնած ուղին է ու ամբողջութեան առաջդիմութիւնը եւ երկրորդական կարեւորութիւն ունի իրեն համար իր Հիւսուածքը կազմող ամէն մէկ մասնիկի վիճակը, նույնը չէ եւ նույնը չի կրնար ըլլալ բաղադրիչ մասնիկներուն համար։ Ընդհակառակն, ամէն անձ ստիպուած է իր օգուտը, իր վիճակը մտածելու, անոր համար ամենակարեւորը ինքն է, ամենէն առաջ իր գոյութիւնը, ետքը՝ ամբողջութիւնը։

Այսպէսով ընկերական կազմի եւ իր բաղադրիչ անհատներուն մէջ ինչպէս եւ խումբերուն, գործարաններուն եւ գործարաններու մասերուն մէջ կայ մշտական դժգոհութիւն, շահերու Հակադրութիւն, պայքար։ Ամէնքը նոյն դիրքի վրայ չեն, ո՛չ ալ նոյն արժէքն ու դերը ունին, ո՛չ ալ հաւասար աշխատանք կը կատարեն եւ ո՛չ ալ մանաւանդ աշխատանքին արդիւնքը ամէնուն հաւասար կը Հասնի: Մէկ խօսքով՝ ընկերային կազմի եւ ընդհանրապէս օրգանական կազմի յաւիտենական Հիւանդութունը տնտեսական ու վարչական անհաւասարութիւնն է, որուն զոյգ կ'երթայ նաեւ կէս–բերան տրտունջ մը մարդկանց մէջ եղած բնական անհաւասարութեան դէմ, ինչպէս է գեղեցկութիւնը, տաղանդը, խելքը, ուժը, առողջութիւնը:

Բոլոր դարերու եւ բոլոր ժողովուրդներու մէջ զրկուածներն ու անիրաւուածները փորձած են տիրող կարգերը փոխելու, դիմադրելու, ապստամբած են ու կռուած, եւ մարդկային պատմութեան մէկ խոչոր մասը Հենց այդ կռիւներու պատմութիւնն է։ Այդ մաքառումներուն կից եւ այդ մաքառումներէն աւելի եւս խթանուած ազնիւ ու մտածող մարդիկ գլուխ են կոտրեր ու ճիգեր են թափեր գտնելու համար այնպիսի ձեւ մը, այնպիսի վիճակ մը ընկերային կազմի, որ այդ անարդարութիւնը, անհաւասարութիւնն ու շահագործումը, գոնէ մեղմէին, տաշէին, նուաղ անտանելի դարձնէին։

Այդպիսի մաքառումներէն մէկն է եւ արդի բանուորական կռիւը կապիտալի&lt;ref&gt;Դրամագլուխ:&lt;/ref&gt; դէմ, եւ այդ տեսակ մտքի ազնիւ ճիգ մըն է սոցիալիստական աշխարհայեացքը։  

Կամ աւելի ճիշդ է ըսենք սոցիալիստական աշխարհահայեացները, որովհետեւ մէկը չէ, շատ տեսակ են ատոնք եւ իրարմէ խորապէս տարբեր շատ մը հիմնական հարցերու մէջ: Այսպէս՝ սեփականութեան բացարձակ ժխտումէն սկսած, կան զանազան աստիճանաւորութիւնները միայն արտադրական միջոցներու ընդհանրացման, ան ալ զանազան ձեւերով, հասնելով մինչեւ կօօպերատիւները, որոնք ինքզինքնին կը Համարեն ամենէն գործնականը այս ջանքերուն մէջ եւ որոնք սակայն կտրուկ կանգնած են մասնաւոր սեփականութեան սկզբունքին վրայ: Նույնն է ազգային Հարցի վերաբերմամբ. ազգ-օրգանիզմները հիմնովին քանդելու եւ տեղը նոր անտեսական հիմքերու վրայ համամարդկային միակ օրգանիզմ մը դնելու երազէն սկսած, ազգութիւններու խնդրին ձեռք դպցնելու զգուշացողներուն վրայով, մինչեւ ազգայնութեան արժէքը լիովին ընդունող եւ ընկերային արդի օրգանիզմը միայն տնտեսական կողմէն սրբագրելու առաջարկը:

Այս բոլորին մէջ մեզի հիմա մասնաւոր կերպով հետաքրքրողը ծայրայեղ խումբն է, քանի որ ան է թշնամին ուրոյն աղդութիւններու գոյութեան, այսինքն՝ անոնք, որոնք կը հաւատան ու կը ձգտին Հարցի «կարճ ու կտրուկ» եւ «արմատական» կերպով լուծմանը։

Եւ առաջին հայեացքով իսկապէս որ շատ կարճ ու կտրուկ եւ արմատական կը թուի հետեւեալ դատողութունը.

«Սեփականութեան հետ կապուած են եղեր միշտ այնչա՜փ թշուառութիւն, շահագործում, անարդարութիւն. ուրեմն կորչի սեփականութիւնը։ Ազգութեան հետ կապուած են եղեր միշտ այնքան ճնշումներ, պատերազմներ, կեղեքում, կողոպուտ ու հարստահարում - ուրեմն կորչի՜ ազգութիւնը»։

Բայց այս ոճով կարելի է շարունակել. «Կնով ու սիրու հետ կապուած է եղեր միշտ այնքան տառապանք, նախանձ, ատելութիւն, գազանութիւններ ու սպանութիւն. ուրեմն կորչի՛ կինն ալ, սէրն ալ»։

Հապա ուտե՞լը. ուտելու համար չե՞ն բոլոր տնտեսական կռիւներն ու կեղեքումը, իրար յօշոտելն ու իրարու ձեռքէ յափշտակելը. ուրեմն կորչի՛ ուտելը:

Ո'չ. սա արմատական մտածում չէ, այլ պարզապէս անարմատ մտածում, ան ալ չափազանց միամիտ տեսակի: Այս դատողութեամբ, եթէ կ'ուզէք, ձեզի ըսեմ ամենէն կարճ ու կտրուկ ու ամենէն արմատական միջոցը մարդկութիւնը իր ներկայ ու ապագայ բոլոր հոգերէն ու չարչարանքէն միանգամ ընդմիշտ ազատելու. «Կորչի՜ կեանքը»։

Հարցի «արմատական» կերպով լուծման հաւատքն ունեցողներուն ծրագրին մէջ այսքանը խիստ պարզ է, որ փնտռուած հաւասարութիւնն ու արդարութիւնը ձեռք պիտի բերուի զոհելով անհատականութիւնը թէ' մարդ–անհատներու եւ թէ' ժողովուրդ–անհատներու՝ աղղերու։ Անձերու անհատականութիւնը պէտք է զոհուի, քանի որ կը պահանջուի ամէն սեփականութեան եւ ամէն աշխատանքի բացարձակ համայնացում. եւ ամէն ձեռնարկ, ձեռներէցութիւն, փորձ ու ճիգ կեղրոնի մը ձեռքով ու հրահանգով եւ կեդրոնի մը նշանակած մարդոց միջոցով ու ճամբով - քանի որ կը պահանջուի, հնար եղածին չափ, դարձնել ամէնքը իրարու Հաւասար ու իրար նման եւ վերցընել մէջտեղէն ամէն մրցում։ Պէտք է զոհուի ժողովուրդներու անհատականութիւնը, քանի որ կը պահանջուի քայքայել առանձին-առանձին աղդերու գոյութիւնը, ջնջել անոնց մէջ եղած ղանազանութիւնները, բոլորովին չաղուել իրար եւ ստեղծել մէկ ժողովուրդ ու մէկ խմոր։

Արդ՝ օրգանական եւ ընկերային կեանքին մէջ տեսակի մը բոլոր անհատներուն համար նոյնը եղող, բոլորին ընդհանուր եղող, բոլորը իրար նմանցնող, իրար հաւասարցնող գծերն ու յատկութիւնները անհամեմատ աւելի հին ու հիմնական կողմերն են, հին ժառանգութիւններ, հինին կառչած, հինը պահող, ինչպէս օրինակ բնազդները կամ օրգաններու ծագման ու զարգացման աստիճաններն ու ձեւերը. այսինքն Հաւասարցնող, նոյնացնող ընդհանրացնող սկզբունքը կեանքի պահպանողական սկզբունքն է: Եւ ընդհակառակը, տեղին ու պարագային Համեմատ փոփոխուող, յարմարուող, հնարող ու տարբերուող գծերն ու յատկութիւնները, անհատը անհատէն ու ցեղը ցեղէն զանազանող նրբութիւնները անհամեմատ աւելի նոր ձեռք բերուած կողմերն են, նոր ժառանգութիւններ, որոնք նոր ճամբաներ կը բանան, նոր ձեւերու կը ձգտին. այսինքն` կեանքի յառաջդիմական սկզբունքն են։

Ով որ կը յենուի մարդկային ընդհանուր գծերու վրայ, ով Հաւասարութիւն կը քարոզէ, մարդոց եւ ժողովուրդներու նմանեցում կը պահանջէ, «լայն մասսաններու» հոգը ունի աչքի առաջ եւ աւելի «միջնակ» մարդով կը հետաքրքրուի, ան իր հոգիին խորքը պահպանողական է։ Ով աւելի զին կու տայ մարդոց անհատական կողմերուն եւ ժողովուրդներու ազգային առանձնայատկութիւններուն, ով կը սիրէ տաղանդն ու բացառիկը ու կը ջատագովէ մրցումն ու ձեռներէցութիւնը, ան իր Հոգիովը յառաջդիմական է։

Ասոնք են՝ մարդկային հոգիին երկու հիմնական տիպերը, երկուքն ալ անհրաժեշտ եւ իրար լրացնող, որովհետեւ կեանքը այդ երկու հակադիր սկզբունքներու Հիւսքէն է կազմուած։ Եւ ճիշդ ատոր համար ալ մտածմունքն ու ձգտումը կը սկսին դառնալ անառողջ ու հակաբնական, երբ կ'ուզուի հիմնել կեանքը միայն մէկ սկզբունքի վրայ, միայն իր սկզբունքին վրայ. եւ ինչ աստիճանի որ բացարձակ շեշտուած ըլլայ միա՛յն իր սկզբունքը եւ անտեսուած հակադիրը, այն չափով կ'ըլլայ հիւանդոտ ու յետադիմական, այսինքն հակառակ օրգանական ու ընկերային կեանքի բնական ընթացքին ու զարգացմանը։

Այս է պատճառը, որ անհատականութիւնն ու ազգութիւնը խեղդել ուզող «արմատականներուն» մտածումն ու ձգտումը, Հակառակ բոլոր արտաքին ձեւերուն եւ փքուն բառերուն, իսկապէս ոչինչ չունի իր մէջը բարձրացնող, հակառակ է յառաջդիմութեան. առողջ տեսակի պահպանողականութիւն ալ չէ, այլ ծայրայեղ ու բացարձակ միակողմանի պահպանողականութիւն, այսինքն յետադիմութիւն։

Մարդս ու մարդկային ընկերութիւնը սկիզբը կոյր գործիք մըն է բնութեան ձեռքը, կը գործէ ու կ'արտադրէ, կը շինէ ու կը փոխէ Հպատակելով բնութեան դրդումին, ինչպէս կ'ըսեն՝ բնազդին, կեանքի պահանջին եւ ապրելու օրէնքին, առանց ոչինչ գիտակցելու, առանց քննական մտածումի իր ըրածին ու թողածին վրայ։

Բայց հետզհետէ, մտքի ու քաղաքակրթութեան աստիճանական զարգացման հետ, կու գայ անդրադարձումը դէպի իր ըրածը եւ վերլուծումը շրջապատող բնութեան եւ իր մէջի բնութեան: Եւ ինչ չափով որ բնութեան գաղտնիքները կը սկսին գողցուիլ ու բնութեան օրէնքները կը սկսին բացուիլ, մարդն ու մարդկային ընկերութիւնը կը սկսին փորձեր ընել այդ բացուած օրէնքներուն հիման վրայ, հետեւիլ բնութեան, նմանուիլ բնութեան, կապկել բնութիւնը. այսինքն՝ կը ջանան արագացնել բնութեան կատարելիք գործը ու նպաստաւոր պայմաններ կը ստեղծեն անոր աշխատանքին համար. եւ կամաց–կամաց նույնիսկ կը ծառայացնեն բնութիւնը իրենց ուզած նպատակներուն Հասնելու համար. միայն միշտ ենթարկուելով բնութեան օրէնքներուն։ Ի՞նչ է մեր գիտնականներու ու մասնագէտներու կատարածը մեր արտերուն, այգիներուն, ախոռներուն ու գոմերուն, դպրոցներուն, հիւանդանոցներուն ու աշխատանոցներուն մէջ։

Եւ գիտութիւններու արագ քայլերուն ու ձեռք բերած աներեւակայելի յաջողութիւններուն զուգընթաց՝ կ'աւելնայ նաեւ մարդու յանդգնութիւնը բնութիւնը յղկելու, բնութեան կոպիտ կողմերը սրբագրելու, բնութեան թերին լրացնելու: Արդէն մարդու հոգիին մէջ միշտ եղել է ու կայ դիմադիր ու նպարտ պահանջ մը բնութեան Հակառակ երթալու, բնութեան օրէնքները ոտքի տակ տալու, բնականը ընկճելու ենթարկելու մարդկային կամքին. ասոր դասական օրինակը կուսակրօնութիւնն է, աշխարհից փախչիլը, անհամար տեսակի ճգնութիւնները, որոնք միշտ Հիւսուած են եղեր բոլոր դարերու քիչ–շատ բարձր կրօններուն:

Այս բոլոր գիտական ու հակագիտական, հոգեկան բարձր թռիչք ունեցող եւ մտաւոր տափակութեան արդիւնք եղող խառնուրդին մէջ մեծագոյն մասը ի հարկէ սին ճիգեր են ու մարդկային մեծամտութիւն։ Իսկ այն քիչն ալ, որ մարդիկ յաջողած են «յղկելու» կամ «լրացնելու», յաջողած են միայն մէկ պայմանով, ենթարկուելով ու յարմարուելով փոփոխել ուզուած իրի կամ երեւոյթի ներքին բնական օրէնքներուն: Ուրիշ խօսքով նորէն հետեւելով բնութեան:

Բնականաբար, մեր ընկերային օրգանիզմը սրբագրելու միջոցին: Բնութեան հակառակ ոչինչ չենք կրնար։ Ազդերը կան եւ առաջացեր են կեանքի բնական անհրաժեշտութեամբ եւ դարերու յամառ աշխատանքով . ատոնք մարդկային քաղաքակրթութիւնը արտադրող բնական օրգանիզմներն են եւ կը բանին իրենց ներքին բնական օրէնքներով: Այդ օրգանիզմը ոչնչացնել ձգտիլը կամ քեֆիդ փչածին պէս փոխել ու փոփոխել ուզելը նույնքան միամիտ ու անմիտ ցանկութիւն մըն է, ինչ քան տենչալը, որ մարդս ուրիշ տեսակ շինուած ըլլար, օրինակ՝ աչքերուն մէկը ծոծրակին վրայ ըլլար, միւսը ճակտին. մէկի տեղ երեք գլուխ ունենար. եւ երկու թռչունի թեւեր՝ իր թիկունքին։ Եւ իրօք, ասոնք բոլորը եւ ասոնց նման ուրիշ շատ ցանկութիւններ տղայական Հասակի սիրած երազներն են եւ բոլոր ժողովուրդներու հեքիաթներուն մէջը լեցուն: Բայց տխուր իրականութեան մէջ մարդը միշտ նոյն անթեւ մարդն է, միագլուխ ու աչքերն ալ քթին դրացի։

Այո՛, կրնայ փոխուիլ ե՛ւ մարդու մարմինն ու հոգին. եւ չէ՞ որ փոխուելով ու փոփոխուելով է ան հասեր իր այս արդի վիճակին. եւ յաւիտեան պէտք է փոխուի ու փոփոխուի, քանի որ կ'ապրի, բայց ճիշդ նոյնքան երկար, յամառ ու դանդաղ աշխատանքով, ինչպէս որ կազմուեր է, առաջացել է իր ամէն մէկ մասն ու յատկութիւնը։ Կը փոփոխուի, եթէ իրօք որ համապատասխան է կեանքի պէտքին ու զարգացման պահանջին, բայց անպայման ենթարկուելով մարդկային օրգանիզմի բոլոր բնական օրէնքներուն։

Ճիշդ այդպէս ալ ընկերային օրգանիզմը ։ Հիմնական ու արմատական երեւոյթներէն կարելի չէ փոխել եւ ոչինչ: Իսկ աւելի երկրորդական բաներէն ինչ ալ որ կարելի է «յղկել» ու «սրբագրել»՝ կարելի է միայն աստիճանական յամառ ու երկար ջանքերով եւ անպայման Հպատակելով ընկերային օրգանիզմի ներքին օրէնքներուն, այսինքն՝ հետեւելով այն ճամբուն, որով առաջացեր է ան եւ որով ան կը զարգանալ ու առաջ կ'երթայ:

Հետեւաբար, եթէ կ'ուզենք, որ ընկերային կեանքի ցաւոտ կողմերը հնար եղածին չափ մեղմանան, եթէ կ'ուզենք, որ աւելի արդար ըլլայ աշխատաւորին վարձը, եւ աւելի թեթեւ՝ փոքրի տկարի, անժառանգի վիճակը. եթէ կ'ուզենք, որ գազանը հնար եղածին չափ զսպուի մարդկային անհատներուն եւ ժողովուրդներուն մէջ, եւ ազնուութիւնը աւելի տեղ ունենայ մարդկային յարաբերութիւններուն միջեւ, պէտք է աչքի առաջ ունենանք միշտ մեր կատարած ճիգերու միջոցին՝ որ գործ ունինք բնական–ընկերային օրգանիզմի մը հետ եւ մեր ջանքերը պէտք է յարմարցընենք այդ օրգանիզմը ստեղծող ու վարող ներքին օրէնքներուն։

Ապա թէ ոչ՝ տաղանդը, մրցումն ու ձեռներէցութիւնը խեղդել ուզելով, անհատականութիւնն ու ազգութիւնը արհամարհելով, հեռու չենք երթար: Կեանքը կ'երթայ իր ճամբով, մեր տղայական սիրուն երազները կը մնան Հեքիաթներու մէջ . եւ մեր այս բոլոր յուզումն ու պահանջը կը դառնան զուր աղմուկ եւ անպտուղ իրարանցում, օրուան հետ եկած, օրուան Հետ անցնող:

== Ը. ԱԶԳ ՈՒ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ ==

Մարդկային ընկերային օրգանիզմին ամենէն պարզ ու նախնական ձեւն է ընտանիքը, այսինքն՝ ամուսնական ու արեան կապերով իրարու զօդուած մէկ–երկու սերունդներու կենակցութիւնը ընդհանուր տնտեսութեամբ եւ ընդհանուր ղեկավարութեամբ ։

Երբ ընտանիքին թիւը շատ կ'աճի եւ զգալի կը դառնայ որսի, արօտի կամ Հողի սակաւութիւնը, ընտանիքը ստիպուած է բաժնուելու, որուն յաճախ կ'ընկերանան նաեւ ազգակիցներուն մէջ ծագած ներքին կռիւները։

Եթէ անջատուող մասը իր բնակութեամբ շատ չի հեռանար մայր ընտանիքէն, երկու ընտանիքներուն միջեւ կը մնայ կապը ո'չ միայն ծագման ու լեզուի, բարքի ու կրոնի, այլ եւ տնտեսական ու վարչական կապերու այն մասով, որ կը վերաբերի ընդհանուրին. եւ միացած ուժերով կատարուող բոլոր ձեռնարկութիւններուն, կոխւներուն ու պաշտամունքի միջոցին բնականօրէն առաջնութիւնը կը մնայ մայր ընտանիքի պետին ձեռքը. կը նշանակէ ընտանիքը ճիւղաւորուեցաւ, դարձաւ տոհմ եւ հետզհետէ ցեղ, պահելով իր ընդհանուր վարչական պետը եւ իր պետական միութիւնը։

Եթէ ընդհակառակն անջատուող մասը հեռանայ աշխարհագրապէս կամ եթէ բաժնուած է քէն ու կռուով, այն ժամանակ մայր ընտանիքին զակող բոլոր տնտեսական ու վարչական կապերը կը կտրուին, անջատուողներու ղեկավարը կը դառնայ նոր ու անկախ պետ. եւ կ'առաջանայ նոր ընտանիք, հետզհետէ նոր տոհմ, նոր ցեղ, նոր պետական միութիւն։

Եւ այս ձեւով քիչ–քիչ շատցող, իրարմէ բաժնուած ու իրարմէ ծագող մայր ու դուստր եւ քոյր ցեղերու միջեւ կը մնայ ի հարկէ լեզուի, բարքի, կրոնի, ծագման ու անցեալի կապը, այսինքն՝ բոլորը միասին կը ներկայացնեն մէկ ժողովուրդ ։

Ժողովուրդ մը, որ կազմուած ըլլայ մէկ ընտանիքէ մը, մէկ ցեղէ մը, նախապատմական անտառներու թաւուտքին խորքը պատահած ու անցած երեւոյթ է։ Պատմութեան լոյսին տակ ինկած Հին ու նոր բոլոր ժողովուրդները, ինչքան ալ նախնական ըլլան ու փոքրաթիւ արդէն հասած են ցեղերու կազմութեան, այսինքն՝ ամէն նախնական ժողովուրդ բաղկացած է քանի մը պետական միութիւններէ, որոնք եւ յաճախ մշտական կռուի մէջ են իրարու դէմ ։ Որով եւ իրականութեան մէջ պատահող առաջին պետական ձեւը կը դառնայ ցեղայինը, ցեղապետութիւնը։

Երբ ուժի ու յաղթութիւններու Հետեւանքով ցեղապետներէն մէկը իր ազդեցութեան ու կամքին տակը կ'առնէ քանի մը արիւնակից ցեղեր ու ցեղապետներ, եւ սովորաբար իրեն վերագրելով մայր ցեղի տիտղոսն ու իրաւունքները, ըլլա՛յ իրաւացի կամ հենց այնպէս միայն իր հմայքը աւելի զօրեղացնելու համար, կ'առաջանայ պետական զարգացման երկրորդ աստիճան մը, իշխողը, իշխանը, իշխանապետութիւնը։

Երբ ներքին որոշ պայմաններու հետեւանքով, յաճախ քաջութեան ու զէնքի հմայքով, արտաքին արշաւանքներու փայլով, կամ Հողերու նուիրումով այդ իշխաններէն մէկը յաջողի իրեն կապելու եւ իրեն ենթարկելու նոյն ժողովուրդի միւս իշխողները առաւել կամ նուազ իրականօրէն՝ կ'առաջանայ պետական զարգացման նոր աստիճան մը։ Ինչքան ալ հզոր ու խիստ ըլլայ իշխողներուն իշխողը՝ ամէն մէկ իշխան իր հողերուն վրայ ազատ տէր է ու տիրական իր «ժողովուրդին», միայն որոշ զինական, տնտեսական եւ ծիսական պարտաւորութիւններով է ենթակայ իշխողներու իշխողին:

Պետական զարդացման յաջորդ աստիճանն է միապետութիւնը։ Այսինքն՝ երբ մեծ իշխանը կամ կեդրոնական կառավարութիւնը կը յաջողի խլել իր իշխաններուն ձեռքէն անոնց իրենց հողերուն վրայ ունեցած անկախութիւնը, կապել բոլոր իշխանները անմիջապէս իր անձին ու իր պալատին, իբրեւ շուք ու զարդ եւ միացնել ամբողջ երկիրն ու ազգը մէկ տնտեսական վարչական կուռ ամբողջութեան մէջ։

Այսպէսով, երբ ժողովուրդները կը զարգանան իրենք իրենց, առանց տեւականօրէն ճղմուելու օտար տիրապետութեան մը տակ, շատ յստակ ու կանոնաւոր կերպով մեզի կը բերեն երկու իրարու հիւսուած եզրակացութեան ։

Նախ՝ որ սկիզբները ազգութիւնը աւելի լայն շրջանակ է, քան պետութիւնը։ Ամէն ժողովուրդ իր մէջը ունի շատ մը առանձին–առանձին տնտեսական վարչական միութիւններ, անկախ իշխաններ, անկախ քաղաքներ։

Երկրորդ՝ որ ամէն ժողովուրդ իր քաղաքակրթութեան զարգացմանը զուգընթաց ձգտում ունի այդ իր բաղադրիչ մանր պետական միութիւնները իրարու կապելու, օղակելու, սեղմելու, ձուլելու եւ առաջացնելու մէկ տնտեսական–վարչական ամբողջութիւն մը, մէկ կեդրոնով, որ ընդգրկէ հնար եղածին չափ ամբողջ ազգը, այսինքն դառնայ ազգային պետութիւն։

Այս ընթացքը Հիմնովին կը փոխուի, երբ ազգերու պետական զարգացման որեւէ մէկ աստիճանին վրայ, օտար ժողովուրդ մը կու գայ, կը յաղթէ, կը գրաւէ անոնց հողերը եւ կը հպատակեցնէ իրեն։ Կը ստանանք հպատակ ազգեր ու տէր ազգ մը, եւ պետութեան ալ նոր ձեւ մը, տիրապետութիւն։

Տիրապետութեան ամենէն թեթեւ տեսակն է, երբ յաղթողը երկիրը ոտքի տակ տալէ ու կողոպտելէ ետքը, ծովու մը տեղատուութեան նման, կը քաշուի ետ, յաղթուած ազգի վզին դնելով տարեկան աւելի կամ նուազ ծանր տուրք մը, զինուորական օժանդակութեան պարտաւորութիւն եւ իր գերիշխանութեան ճանաչումը։ Որու փոխարէն Հին պետութիւնը կը մնայ իր բոլոր օրգաններով, յաճախ եւ Հին տեղական վերին իշխողը թէեւ կաշկանդուած ու լուծի տակ, իբրեւ դաշնակիցը, իբրեւ օգնականը, իբրեւ ենթարկեալը «արքայից արքային», նայելով իրական ուժերու փոխ–յարաբերութեան։

Տիրապետութեան աւելի լրիւ ձեւն է, երբ գրաւուած երկիրը, իբրեւ նոր նահանգ մը, կը միացուի տիրող իշխանութեան ընդհանուր պետական սիստեմին, իբրեւ անոր մէկ անբաժան մասը եւ ամբողջ վարչական, զինուորական ու Հարկային ղեկավարութիւնը կ'անցնի նոր պետութեան ձեռքը։ Հին պետութիւնը այլեւս չկայ, բայց կայ Հին ազգը իր տեղական փոքր իշխաններով:

Տիրապետութեան ամենէն կատարեալ ձեւն է, երբ տիրող ժողովուրդը կոտորածով, տեղահանութեամբ, տնտեսական արգելքներով, կրօնական Հալածանքով, իրաւական ամէն տեսակի խտրներով ու խառն ամուսնութեամբ կը յաջողի տկարացնել, մաշել ու ոչնչացնել Հին ազգը եւ վերջին մնացորդն երն ալ ձուլել իր հետ: Կը նշանակէ՝ նոր տիրապետութեան սահմաններուն մէջ Հին ազգը մեռաւ:

Տիրապետութիւնը, երբ նոյնիսկ կը թոյլատրէ, որ Հանգիստ ապրին Հպատակ ազգերը իր իշխանութեան տակ եւ պահեն իրենց ազգային քաղաքակրթութեան մնացորդները, կը թոյլատրէ ակամայ՝ հաշիւէ կամ Հարկէ ստիպուած եւ միշտ ծուռ կը նայի անոնց վրայ, ըլլա՛յ վախի պատճառով թէ անյագութեան։ Տիրապետութիւնը ըստ իր էութեան թշնամի է միշտ տիրուած ազգերուն եւ ընդհանրապէս «ազգ» գաղափարին . անիկա առաջ կը քշէ «պետութիւն» գաղափարը։

«Ազգութիւնը նեղ երեւոյթ է, մանր մտածում, հին մանր պետութիւններու խղճուկ մնացորդ: Եւ ինչո՞ւ են պէտք այլեւս այդ զանազան տեսակի ազգերը, երբ կայ պետութիւնը, մեծ Հսկայ, որու պաշտպանութեան տակ կ'ապրին ամենքը, որու զաւակներն են ու հաւասար անդամներ ամենքը, «առանց աղգի ու կրոնի խտրութեան»։ Եւ ի՞նչ կարիք հազար տեսակ լեզուներու . կարեւորն ան է, որ մարդիկ իրար հաղորդել կարողանան իրենց միտքն ու իրենց գործը եւ ինչքան հնար է լայն շրջանակի. ահա՜ պետական լեզուն, մէկ լեզու մը ամէնուն համար, ու վերջացաւ գնաց: Եւ ի՞նչ անպատշաճ բան է նոյն պետութեան անդամներուն Համար քսան տեսակ եկեղեցի, քսան տեսակ պաշտամունք, երբ կարելի է, եւ այնքան ալ դիրքի ու տնտեսական առաւելութիւններ ունի պատկանիլը պետական եկեղեցիին»։

Ի Հարկէ այս ու ասոր նման դատողութիւններու միջոցին կը խուսափին յիշատակելէ, որ այդ պետական ըսուած կազմը, պետական կրօնը, պետական լեզուն տիրապետող ազդի սեփական ազգային լեզուն է, տիրապետող ազգի ազգային կրօնը, ազգային քաղաքակրթութիւնը, եւ որ ան իր ազգութիւնը կը քշէ պետական անուան տակ, եւ իր ցանկութիւնը միւս ազգերը մաշել ու Հալելն է ի նպաստ իր ազգութեան:

Եւ եթէ քիչիկ մը ուշադրութեամբ հետեւելու ըլլանք, պիտի տեսնենք, որ մեր ապազգային ու հակազգային քարոզիչներէն շատ շատեր իրենց այդ «լայնախոհ ազատամտութիւնը» ստացած են տիրապետող ազգերու ազգային կրթական հաստատութիւններուն մէջ, ուր ամբողջ ուսումը կը տարուի տիրուած ազգերու ազգային երեւոյթներուն եւ ընդհանրապէս ազգային գաղափարին դէմ, արհամարհանք ներշնչելու սգով եւ ընդհակառակն պանծացնում «պետական» քաղաքակրթութեան բոլոր կողմերուն:

Այսպէսով, բռնակալութեան ու տիրապետութեան տակն է միայն, որ պետութիւն գաղափարը աւելի լայն շրջանակ ունի, քան ազղը, քանի որ նոյն պետութեան սահմաններուն մէջ կ'ապրին շատ ազգեր: Եւ բռնակալութեան ու տիրապետութեան ժամանակ է միայն, որ մէջտեղ կու գայ ազգերու անհատականութիւնը ճզմելու եւ ոչնչացընելու երեւոյթը, ինչպէս եւ ազգային գաղափարի արհամարհանքը, թէեւ այդ բոլորը կը կատարուի տիրապետող ազգի թիւը, դիրքը եւ քաղաքակրթութիւնը բարձրացնելու ու տարածելու նպատակով, այսինքն՝ վերջ ի վերջոյ նորէն ազգային գաղափարի յաղթանակին համար:

ԺԸ. դարը, իբրեւ հետեւանք Արեւմտեան Եւրոպայի քանի մը դարերու գաղութային, անտեսական ու մտաւոր զարգացման, բերաւ նոր ըմբռնում մը, ժողովուրդի տիրականութեան, ժողովուրդի սիւզերենիտէի&lt;ref&gt;Գերիշխանութիւն:&lt;/ref&gt; ըմբռնումը։ Ժողովուրդը ինքը պիտի ըլլայ իր երկրին, իր կառավարութեան, իր քաղաքակրթութեան, իր տնտեսութեան տէրը, տնօրինողն ու վարողը ընկերային ամէն երեւոյթի հիմքը ժողովուրդն է, եւ ինչ որ կատարուի՝ պէտք է կատարուի ժողովուրդի կամ քով ու ժողովուրդի համար։  

Եւ այս Հիմնական գաղափարն է եղած այն լծակը, որով ուղղութիւն ու թափ են ստացեր քաղաքական կեանքն ու կուլտուրական շարժումները ամբողջ ԺԹ. դարու ընթացքին եւ մինչեւ այսօր ։ Ֆրանսական մեծ յեղափոխութիւնը, ինչպէս եւ անոր արձագանգը եղող բոլոր յաջորդ յեղափոխութիւնները` բոլոր երկիրներու մէջ, այդ գաղափարի ծնունդն են. եւ այդ գաղափարի դրօշակովն են տեղի ունեցեր եւ մինչեւ այսօր ալ տեղի կ'ունենան քաղաքական ներքին ու արտաքին մաքառումները նոյնիսկ Չինաստան, Պարսկաստան ու Թուրքիա, ինչքան ալ որ մակերեւութային ըլլայ ու խորթ ժողովրդական գաղափարի եւրոպական ըմբռնումը արեւելեան կեանքին ու Հասկացողութեան համար:

Ժողովուրդի տիրականութեան գաղափարին կը պարտինք մեր պարլամենտներն ու հասարակապետութիւնները, լրագրութեան ու Հանրային կարծիքի հսկայական դերը, պարտադիր կրթութիւնը, ժողովուրդներու կեանքին ու ցաւին մօտիկ ծանօթացումը, ժողովուրդի տնտեսական վիճակի բարելաւման զանազան տեսակի ծրագիրներն ու ձեռնարկները, ինչպէս եւ ամբողջ ժողովրդական բանահիւսութեան մը լոյս աշխարհ գալը։ Ժողովուրդի տիրականութեան սկզբունքը տիրած ու ղեկավարած է կեանքի բոլոր երեւոյթներուն վրայ։

Այդ գաղափարի մէկ անխուսափելի եզրակացութիւնն է նաեւ Հպատակ ու տիրուած աղգերու անկախութեան պահանջը. եւ այդ պահանջի գործադրութիւնն է վերջին մէկ ու կէս դարու ազատական կռիւներուն շարքը: Պելճիքա, Իտալիա, Սերպիա, Յունաստան, Նորվէջ, Բուլղարիա, Լեհաստան, Ֆինլանտիա, Ունկարիա, Չեխոսլավակիա եւ ուրիշներ ստացան իրար ետեւէ իրենց քաղաքական ազատութիւնը, ունենալով իրենց թիկունքին քաղաքակիրթ մարդկութեան նիւթական ու բարոյական աջակցութիւնը, յամենայն դէպս Համակրանքը: Անշուշտ այդ համակրանքն ու աջակցութիւնը երբեք չեն եղած անշահախնդիր, եւ ի՞նչ կայ այս մեղաւոր աշխարհիս երեսին, որ տակը Հաշներ ու շահեր չունենայ։ Հարցը հոտ չէ. այլ թէ ի՞նչպէս ամէնքը ստիպուած են յարմարցնելու իրենց շահերը այդ օրէ օր բացարձակ սկզբունք դարձող ըմբռնումին հետ։

Եւ ատոր ամենէն լաւ օրինակը այս վերջին համաշխարհային պատերազմն է, որը ստացաւ երկու սկզբունքներու ընդհարման կերպարանք։ Մէկ կողմը Գերմանիան, ուժի, բռնութեան, խլելու, ճզմելու ու տիրապետութեան սկզբունքը, Հին ճամբան, շատ բնորոշ կերպով իրեն դաշնակից ունենալով երկու քայքայուող տիրապետութիւններ, ինչպէս էին Աւստրիան ու Թուրքիան: Միւս կողմը Անգլիան, որ խմբեց իր շուրջը «յանուն ազգերու անկախութեան» միւս կռուող ժողովուրդները. դարձաւ դրօշակիրը ժամանակի պահանջին, որով եւ իր կողմը ունեցաւ քաղաքակիրթ աշխարհի համակրանքը։ Ատով ալ դաշնակիցները յաղթեցին քանի որ Միացեալ Նահանդներու մասնակցութիւնը, որով Հարցը լուծուեցաւ, բացարձակ կերպով այդ սկզբունքի յաղթանակին համար էր, այսինքն՝ որ ժողովուրդ մը ուրիշ ժողովուրդի գլխուն չպիտի բռնանայ։

Այնքան ուժեղ է դարձած արդէն նոր սկզբունքի ճնշումը եւ ժամանակի պահանջը, որ աշխարհիս ամենէն մեծ ու կարող տիրապետութիւնը շատոնց սկսեր է իր գլխուն ճարը մտածելու: Եւ խելօք մարդուն յատուկ քաղաքականութեամբ իր վրա է վերցուցեր իր տիրապետութեան մէջ այդ սկզբունքը գործադրողի դերը, եւ իր կայսրութեան տիրապետական ձեւը վերածելու վրայ է դաշնակցային ձեւի: Աւստրալիա, Զելանտա, Հարաւային Ափրիկէ, Կանատա, ուր անգլիական տարրն է տիրողը, ստացած են առաւել կամ նուազ լայն ինքնավարութիւն, իսկ իր ո'չ–անգլո-տարր գաղութները՝ կէս կամ քառորդ կամ գոնէ անուանական ինքնավարութիւն, ինչպէս է Հընդկաստան, Եգիպտոս, Արաբիա, Միջագետք, Հրէաստան եւ աւելի մանրերը:

Եւ տարակոյս չկայ, որ Հետզհետէ բոլոր տիրապետութիւնները ստիպուած պիտի ըլլան Հետեւելու նոյն ուղղութեան։ Նշանակալից է որ բոլշեւիկները անմիջապէս Հետեւեցին Անգլիայի ընինակին։ Ուկրայնա, Ադրբեջան, Վրաստան, Հայաստան, Սիբիր եւ դեռ ուրիշներ Կեդրոնական Ասիայի մէջ, Խորհրդային, «անկախ» եւ «ինքնուրոյն» պետութիւններ են, եւ «դաշնակից» Խորհրդային Ռուսաստանին: Ինչ փոյթ թէ բառերը չափազանց խոշոր են ու անճիշդ իրականութեան հանդէպ . կարեւորն այն է, որ ժամանակի պահանջած ձեւերը պահուած են։

Մարդկային մտքի, խղճի ու քաղաքակրթութեան կողմէն դատապարտուած է արդէն տիրապետութիւնը, եւ պէտք է ոչնչանայ ժողովուրդի մը բռնացումը ուրիշ ժողովուրդի մը վրայ։ Ճիշդ այնպէս ինչպէս որ մարդկային մտքի, խղճի ու քաղաքակրթութեան կողմէն դատապարտուեցան ու ոչնչացան անհատներու ստրկութիւնը եւ անհատներու ճորտութիւնը, իբրեւ անհատի մը բռնացումը ուրիշ անհատի վրայ։ Եւ ինչպէս որ ճանչուած է արդէն ամէնուն կողմէ անհատներու մէջ եղած իրաւական Հաւասարութեան սկզբունքը, ինչ աստիճանի ու վիճակի մէջ ալ որ գտնուի անհատը` Հասարակութեան մէջ. բաւական է որ Հասած ըլլայ իր հասունութեան տարիքը. այդպէս ալ արդէն հասունցած ըմբռնում մըն է եւ վաղուան իրականութիւնը, թէ ամէն ազգ իրաւունք ունի եւ պէտք է ունենայ իր անկախ գոյութիւնը, իրապէս հաւասար միւսներուն, ինչքան ալ որ փոքր ըլլայ. բաւական է, որ հասած ըլլայ որոշ հասունութեան աստիճանի:

«Ամէն աղջ իր պետութիւնը»։ Ա՛յս է այն սկզբունքը, որուն հասեր է մարդկային գիտակցութիւնը, գործնական կեանքի թելադրանքը եւ արդարութեան պահանջը։ Այսինքն՝ ա՛յն սկզբունքը, ինչ որ եղեր է բոլոր դարերու բոլոր ժողովուրդներուն բնազդական ձգտումը, դարձած է արդէն իրաւական գիտակցութիւն եւ քաղաքական պահանջ։

Այս բոլորէն կրնանք հանել ազգի ու պետութեան մէջ եղած յարաբերութեան վերաբերմամբ Հետեւեալ երեք ամփոփումները։

Առաջին, երբեք չէ՛ եղած եւ չկայ պետութիւն մը, ինչքան կ'ուզէ նախնական ըլլայ կամ կատարելագործուած, որ ազգութիւն չունենայ: Դեռ աւելին. ամէն պետութիւն միշտ հպարտ է եղեր իր ազգութեամբ, ինչքան ալ համեստ ըլլայ իր վիճակը. եւ ջանացեր է ամրացնել ու տարածել իր սեփական քաղաքակրթութիւնը։ Եթէ յաջողեր է տիրելու եւ նստելու ուրիշներու թիկունքին, միշտ աշխատեր է նաեւ անոնց վիզը փաթթելու իր սեփական անհատականութիւնը, իր ազգութիւնը։ Իսկ ամէն տիրուած ու բռնաբարուած ազգի ջանքը եղեր է ազատել իր անհատականութիւնը այդ վիճակէն եւ յամառ դիմադրութեամբ մաքառեր է մինչեւ իր ուժերու բացարձակ սպառումը իր աղդութիւնը պահպանելու համար։

Երկրորդ, իր հիմնական, բնական պայմաններուն մէջ պետութիւնը մէկ ազգութեան մը մէկ գործարանն է միայն. ա՛յն գործարանը, որ կը վարէ ընկերային մարմինը կազմող անհատներուն ու զանազան միւս գործարաններուն փոխադարձ գործունէութիւնն ու գործակցութիւնը, տեսակ մը գլխու ու մէջքի ուղեղ, տեսակ մը ընկերային ջղային սիստեմ ու վզային կեդրոն: Եւ ինչպէս որ նախնական կենդանիներու մարմնին մէջ մէկը չէ, այլ շատ են գանգլիոն&lt;ref&gt;Ջղային կծիկ:&lt;/ref&gt; հանգոյցները եւ որոնք սակայն կենդանական օրգանիզմի զարգացման Հետ իրարու կու գան ու կը կազմեն մէկ հիմնական կեդրոն մը ամբողջ օրգանիզմին համար, այդպէս ալ՝ ընկերային կեանքը վարող իշխողները նախնական աստիճաններու վրայ շատ են, բայց քաղաքակրթութեան զարգացման հետ կը ձգտին միանալու եւ կազմելու մէկ կեդրոն, մէկ իշխանութիւն, ազգային պետութիւն։  

Երրորդ, տիրապետութիւնն է, որ բռնի կերպով կը զրկէ տիրուած ազգութիւնները իրենց սեփական կամքէն ու սեփական ղեկավարութենէն, ոչնչացնելով անոր պետական կազմը, եւ իր կամքին, ի՛ր ղեկավարութեան, ի'ր պետական կեդրոնին ենթարկելով այդ հաշմանդամ դարձած ժողովուրդները։ Այս ցաւոտ պայմաններուն դէմ է, որ կը բողոքէ ու կը մաքառի հետզհետէ զարգացող մարդկային քաղաքակրթութիւնը եւ կը ձգտի վերադարձնելու ամէն ազգին իրմէն խլուած կամքն ու ղեկավարութիւնը եւ ապահովելու անոր անկախ գոյութիւնը. ատով է որ քայլ առ քայլ պիտի մօտենանք ապագայ իտէալ վիճակին, երբ ամէն ազգ միայն մէկ պետութիւն ունի, եւ ամէն պետութիւն կը ծառայէ միայն մէկ ազգի երբ մարդկութիւնը պիտի ճանչնայ միայն ազդ-պետութիւնը։

== Թ. ԱԶԳ, ԸՆՏԱՆԻՔ ՈՒ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ ==

Ընտանիքը երբեմն, նախապատմական ժամանակներուն մէջ, եղած է մարդկային կենակցութեան միակ եւ ամենալայն ձեւը, ազգութեան առաջին, ամենապարզ վիճակը։

Երբ իր ճիւղաւորումով եւ այդ ճիւղերու կապակցումով, որուն յաճախ կը հիւսուին նաեւ ուրիշ բուներէ եկող ընտանիքներ, հետզհետէ կ'առաջանան աւելի բարդ եւ աւելի լայն մարդկային խմբակցութիւններ, ինչպէս են ցեղերն ու ժողովուրդները, ընտանիքը չի դադրիր գոյութիւն ունենալէ եւ կ'ապրի իբրեւ ստորաբաժանում մը, իբրեւ բաղադրիչ մաս մը այդ աւելի բարձր տեսակի ընկերական ամբողջութեան. կ'ապրի խառնուրդ գոյութեամբ մը, մասամբ մօտենալով ընտանիքի մեր արդի ըմբռնումին, մասամբ դեռ իր վրայ պահելով շատ մը գծեր ու գործեր, որոնք ըստ էութեան կը պատկանին պետութեան կամ ընկերային օրգանիզմի միւս օրգաններուն։

Բայց ինչքան ժողովուրդի քաղաքակրթութիւնը կը զարգանայ, ինչքան կը կատարելագործուի ընկերային օրգանիզմը, եւ աշխատանքի յարատեւ բաժանումով կ'առաջանան նոր ու նոր օրգաններ յատուկ ամէն մէկ աշխատանքի ու գործունէութեան համար, ընտանիքին վրայէն Հետզհետէ կը վերցուին բոլոր պետական, զինական, դատական, կրոնական գործերուն մնացորդները, որով ընտանիքին կը մնայ իր Հին դերերէն միայն մէկը, ամենէն Հիմնականը, ամենէն կարեւորը, սեռի պահպանումը, նոր սերունդ հասցնելը, որ եւ հիմնապատճառն է մարդկային կենակցութեան: Եւ ընտանիքը այս կերպով կը վերածուի յստակ ու որոշ օրգան մը, կը դառնայ աղգութեան ամենակարեւոր օրգաններէն մէկը, սերունդ արտադրող, սերունդ մեծցնող, սերունդ դաստիարակող օրգանը:

Ազգը պահողը, ազգը շարունակողը, ազգային ոգին, ազգային գծերը, ազգային քաղաքակրթութիւնը, ըլլայ ժառանդութեամբ թէ կրթութեամբ նոր սերունդներուն փոխանցողը ընտանիքն է գլխաւորապէս . ան է որ կը դնէ ազգային դրոշմը անհատին վրայ ամենէն աւելի: Եւ ճիշդ ատոր համար է որ ընտանիքն է գլխաւոր յենարանը ամէն աղգութեան. հիմքը, միջնաբերդը, ուր եւ կ'ապաստանի ժողովուրդի մը անհատականութիւնը, երբ թշնամիները իրար ետեւէ կը խլեն ու կը գրաւեն դուրսի ամրոցներն ու պարիսպները։ Եթէ գրաւեցին ընտանիքը՝ մեռաւ ազգութիւնը։ Ասոր մէջն է խառն ամուսնութիւններու վճռական դերը ազգերու կեանքին ու մահուան վրայ։

Մասնաւորապէս ճակատագրական են խառնարգի ամուսնութիւնները թոյլ ու փոքր եւ հպատակ ազգերու համար։ Խառնազգի ընտանիքը Բարելոն մըն է, ուր մարդիկ կը խօսին տարրեր լեզուներով: Ինչքան ալ երկու կողմէն իրարու դէմ գան սիրով, մեղմութեամբ, լայն մտածումով եւ փոխադարձ զիջումներով, երբեք չեն կրնար լեցնել լիովին այն վիհը, որ կայ տարրեր հոգեբանութիւններու, տարբեր պատմական դիրքի ու ձգտումներու եւ տարբեր քաղաքակրթական ժառանգութիւններու միջեւ։

Ամենէն բախտաւորը խառնազգի ամուսնութիւններուն մէջ այն դէպքն է, երբ ամուսիններէն մէկը կարծես կը ծալլէ իր ազգութիւնը, արուեստօրէն աղգափոխ կ'ըլլայ, չի նայիր ետին ու իր ամբողջ հոգին կը դարձնէ ամուսնու ու զաւակներու աղջութեան կողմը։ Եւ ամենէն դժբախտը խառնազգի ամուսնութիւններուն մէջ տիրող ու Հպատակ ազգերու միջեւ կայացածն է. որովհետեւ տիրողի արհամարհանքը, մեծամտութիւնը ու վերէն նայիլը, ինչպէս եւ տիրուածի վիրաւոր, բողոքող ու խայթող հոգին յաճախ կը բախին իրարու ընտանեկան սեղանին վրայ, եւ ազգային փոխադարձ դժգոհութիւնները, ատելութիւնները, քննադատութիւններն ու կռիւները կը սպրդին ամուսնական առագաստէն ներս:

Եւ այս տեսակի յարկի մը տակ մեծցող սերունդը երկակենցաղ էակ մըն է, ջուրի ու ցամաքի վրայ միաժամանակ ապրող, բայց ո'չ ջուրին մէջ կարգին լողալ գիտէ', ո'չ ցամաքի վրայ մարդավարի քալել. եւ յաճախ կը վերջանայ անով, որ ջուրն ալ կ'ատէ, ցամաքն ալ, թէեւ իր հոգիին խորքը լուռ տենչանք մը կը մնայ միշտ վառ՝ կա՛մ ջուրինը ըլլալու, կա'մ ցամաքինը։

Ընտանիքը, եթէ մէկ կողմէն ընկերային օրգանիզմի սերունդ հասցնող կարեւոր օրգանն է, միւս կողմէն անհատի մը լրացումն է, ամբողջացումը, անհատի մը մեծ ու լայն եսը։ Արդէն ընտանիքի առանձնայատուկ գծերէն մէկը հանդէպ ընկերային մարմնի միւս օրգաններուն այն է, որ անհատ մը կրնայ այդ օրգաններէն մէկուն կամ միւսին պատկանիլ կամ ոչ, կրնայ պատկանիլ քանի մը օրգանի միաժամանակ կամ յաջորդաբար, բացառիկ պայմաններու մէջ չպատկանիլ ոչ մէկ օրգանի, յամենայն դէպս բազմաթիւ են այն օրգանները, որոնց ան ո՛չ պատկանած է եւ ո՛չ ալ կը պատկանի բայց մարդ չկայ որ ընտանիքի մը չպատկանի կամ գոնէ պատկանած չբլլայ։

Անհատը կծիկ մըն է ծնողներէն պատրաստ ստացած կարողութիւններու, յատկութիւններու, գործարաններու եւ գործունէութեան։ Եւ պորտի կապին հետը չէ, որ կը կտրուի ստացման այդ կապը, ո՛չ ալ կաթի ընդհատումին հետ, ո՛չ ալ «երեք տարին» լրանալուն։ Ան մշտական հաղորդակցութեան մէջ է, մշտական իւրացման. մշտական խառնուրդի իր ծնողներուն հետ, դեռ երկար տարիներ, երբեմն շատ երկար տարիներ. թէեւ անշուշտ ինչքան ծնունդին մօտիկ այնքան ուժեղ են այդ կապերն ու ստացումը, եւ ինչքան անհատը կը հասուննալ, այնքան կը թուլնան նոր ազդեցութիւնները։

Անհատը ամբողջովին թաթխուած է իր ընտանիքին մէջ ու խմորուած անոր խմորէն, իւրացնելով անոր վատ ու լաւ առանձնայատկութիւնները, արտաքին ու ներքին առաւելութիւնները, անոր շեշտը, շարժումը, լեզուն, վարքը, ըմբռնումը, սովորութիւնները։ Ամէն անհատի մէջ կ'ապրի ու կը շարունակուի խոշոր կտոր մը իր ընտանիքէն, եւ արդէն ինքն ալ մէկ կտորն է իր ընտանիքին, շարունակութիւնը ընտանիքին, ընտանիքի շարունակելին:

Բայց կայ եւ նո'ր ընտանիքը, ի'ր՝ անհատի կազմած ընտանիքը, երբ նոր զոյգը կը վառէ իր նոր օճախը նոր սերունդ մը տաքցնելու ու կերակրելու: Չամուսնացած կինը, չամուսնացած այրը, զաւակ չունեցող զոյգը, որոնք չեն քաշած ընտանիքի հոգն ու ցաւը, որ չեն կրած զաւակ մեծցնելու լուծը, որ չեն զոհած իրենց հանգիստն ու յարմարութիւնները նոր սերունդի զարգացման գործին, դեռ լրիւ անհատներ չեն. դեռ կազմուող անհատներ են, դեռ մարդ դառնալու պատրաստուող մարդիկ, դեռ ընտանիքցու էակներ են: Մինչեւ նոր ընտանիքը չկազմուի, մարդուս լրացումն ու ամբողջացումը չի դար. ե'ւ ֆիզիքական լրացումը, ե՛ւ հոգեկան, ե՛ւ բարոյական, ե՛ւ քաղաքացիական:

Ի զուր չէ, որ մեր ժողովուրդը ամուսնանալուն կ'ըսէ «աշխարհ մտնել», ազատ մարդը նկատելով իսկական ու լրիւ աշխարհքէն դուրս . կ'ըսէ նաեւ «կարգուիլ», կարգի մտնել, կարգաւորուիլ, կարգ ստանալ, մարդու կարգ մտնել, կատարել ինչ որ կարգ ու պահանջն է աշխարհի. նոյն է եւ «պսակուիլ», իբրեւ կեանքի պսակը, լրացումը, ամբողջացումը, ինչպէս թագաւոր մը, որ մինչեւ թագը չկապէ դեռ թագաւոր չէ լրիւ. եւ արդէն Հարսնիքը, մանաւանդ գիւղի, թագադրութեան հանդէս մըն է իր բոլոր մանրամասներով եւ նորապսակները՝ «թագաւոր» ու «թագուհի»։

Չամուսնացած մարդու կիսատութիւնը աւելի յստակ տեսնելու համար պատկերացուցէ'ք ձեզի «տունը մնացած աղջկան» կեանքն ու գոյութիւնը, ըլլայ Հին թէ նոր ձեւի։ Թէեւ կնոջ համար մասնաւորապէս ծանր է այդ վիճակը, բայց լրիւ ու ամբողջական կեանք մը չէ անշուշտ անընտանիք ու անզաւակ «յաւիտենական ամուրի»ի մը վարած կեանքը, իրեն համար, անձնական տեսակէտէն ալ։ Իսկ եթէ դիտենք երեւոյթը իր Հանրային երեսէն, պարզապէս յանցանք մըն է ընտանիք չկազմելը. եւ ապագային անշուշտ ենթարկուելու է օրէնքի հարուածին. իբրեւ հասարակ դասալքութիւն, իբրեւ պարզ փախուստ մը սերունդ մեծցնելու իր պարտաւորութենէն, զինուորագրութենէ փախչողի մը նման։

Այսպէսով՝ անհատը իր ամէն կողմերով եւ գրեթէ իր ամբողջ կեանքի ընթացքին անխզելի Հիւսուած ու թնջուկուած է երկու ընտանիքի . եւ բնականոն պայմաններու մէջ հանրութեան կը ներկայանայ կա՛մ իբրեւ ընտանիքի մը զաւակը, կա՛մ իբրեւ ընտանիքի մը ծնողը։ Եւ ընտանիքէ զրկուած ապրիլը, ըլլայ վաղահաս որբութեամբ, թէ ուշացած ամուրիութեամբ խոշոր ու դժբախտ անբնականութիւն մըն է, անկանոնութիւն մը թէ' անհատին համար ե'ւ թէ ընկերութեան:

Ընտանիքը ամենէն Հիմնական, ամենէն սկզբնական եւ ամենէն ընդհանուր կապն է անհատը ազգութեան օղակող։ Բայց շուտով անոր կ'ընկերանայ երկրորդ օղակ մը, իբրեւ առաջինի ընդարձակումը. ընտանիքին հետ անմիջական շփման մէջ եղող ազգականներու, ծանօթներու եւ ընկերներու շրջանակը. ընտանիքը ընդգրկող համայնական կեանքը, գիւղը, թաղը, քաղաքը մէկ խոսքով՝ այն միջավայրը ուր ընտանիքը կ'ապրի, որուն մէջ կը մեծնայ անհատը եւ որու ծոցին մէջ կը սկսի ինքն ալ աշխատելու սովորաբար ։

Քաղաքակրթութեան զարգացման հետ կ'աւելնայ եւ երրորդ կարեւոր օղակը, կրթական հաստատութիւնը, երբեմն իբրեւ օժանդակը ընտանիքին, երբեմն իբրեւ անոր մասնակի փոխարինումը, ինչպէս են մսուրները, մանկանոցը, որբանոցը, զանազան տեսակի գիշերօթիկները, մանկապարտէզը, բայց աւելի յաճախ լրացնելով, խորացնելով, գիտութեան ու մասնագիտութեան վերածելով ընտանիքի ու միջավայրի մատակարարած դաստիարակութիւնն ու պատրաստութիւնը. ընտանիքն ու միջավայրը այլեւս առանձին չեն կրնար բաւարարել կեանքի անհամեմատ բարդացած պահանջներուն։ Իսկ այդ կրթական Հաստատութիւնները, բոլո՛րը, բայց մասնաւորապէս պարտադիր նախնական դպրոցը եւ ընդհանուր միջնակարգ վարժարանները, բոլո՛ր ժողովուրդներու մէջ անխտիր, կը ծառայեն մօտէն ծանօթացնելու անհատին ազգային անցեալն ու ներկան, լիովին իրացնել տալու ազգային լեզուն, գրականութիւնը եւ ամբողջ ազգային քաղաքակրթութիւնը, եւ ներշնչելու ազգային ըմբռնում ու գիտակցութիւն։

Ընտանիք, միջավայր եւ դպրոց - այս երեքի պինդ կապերով այնպէս է փաթթուած անհատը ազգութեան, որ հիմնովին պարապ խօսք է, թէ մարդու քեֆէն է կախուած այս կամ այն աղգութեան պատկանիլը կամ ո՛չ։ Ընդհակառակն, ամէն մէկ անհատ այնպէս որոշ ու այնպէս Հաստատ տեղաւորուած է իր ազգային պատեանին մէջ՝ ինչպէս նռան մէջ՝ նռան իւրաքանչիւր Հատիկը։ Եթէ հայ ընտանիքի զաւակ ես, հայ միջավայրի ծնունդ եւ Հայ դպրոցի պտուղ, ուր կ'ուզես գնա', ինչ կ'ուզես ըրէ՛, չես կրնար փախչիլ քու հայութենէդ: Ան ինչպէս որ քու մեծ քթիդ վրան է ու աղուտը աչքերուդ խորքը, այնպէս ալ քու շեշտերուդ տակը, քու բնաւորութեանդ հիմքը, ընդունակութիւններուդ ու թերութիւններուդ ետին, ճաշակիդ, զգացումներուդ ու երազանքիդ հակումներուն մէջ: Խօսէ, ինչ լեզուս կ'ուզես, քանի լեզու կ'ուզես, միեւնոյն է. պէտք է մտածես Հայերէն, յամենայն դէպս, հայավարի։

Անշուշտ պատկերը բոլորովին կը փոխուի, երբ այդ օղակներէն մէկն ու մէկը, կամ մէկ երկուքը փտած են, փրթած են, երբ անհատի մը ընտանիքը, կամ միջավայրը կամ կրթութիւնը ազգային չէ, մանաւանդ եթէ երկուքը կամ երեքը միասին։ Ահա՛ այն ժամանակ է, որ կը բացուի դուռը, ուրկէ կը փչեն ապազգային քամիները եւ կը քշեն չիտակ դէպի ազգափոխութիւն ։

Աղգափոխութիւնը ծանր գործողութիւն է եւ դիւրին չի կատարուիր, սովորաբար կը քաշէ գոնէ երկու-երեք սերունդ, կ'ուզէ ըլլայ տիրապետութեան ճնշման տակ, թէ գաղթականութեան Հետեւանքով։ Ո՛չ հին ազգութենէն կտրուիլը թեթեւ գործ է, ո՛չ ալ նոր ազգութեան յարիլը. եւ ո՛չ ալ նոր աղզը այդպէս առանց այլեւայլութեան պատրաստ է անմիջապէս քեզ իսկապէս իրը համարելու։

Ահա՛ այդ փոխանցման միջոցին է, որ կը ծաղկի ապազգային հոգեբանութիւնը։

Մարդս խորունկ պահանջ մը ունի իր գործերն ու վարմունքը հնար եղածին չափ համաձայն պահելու իր սկզբունքներուն եւ բարոյական ըմբռնումներուն։ Ստոր Համար ալ, երբ չենք կրնար յարմարուիլ մեր սկզբունքներուն, մեր սկզբունքները կը յարմարցնենք մեզի .

«Ի՞նչ բան է որ ազգը, ինչ կարեւորութիւն ունի ազգութիւնը, ինչո՞ւ են պէտք այդ նեղ ու աւելորդ կաշկանդումները։ Ես մարդ մըն եմ . ամբողջ մարդկութիւնը իմ ցեղս է, ամբողջ աշխարհքը՝ իմ հայրենիքս . կ'երթամ, ուր որ ինծի հաճելի է, ուր որ աւելի յարմար է ճաշակիս, հակումներուս ու հաշւիո։ Կը խօսիմ այն լեզուն, որ ամենէն աւելի գործիս կու գայ եւ ամենէն աւելի օգուտ կրնայ տալ ինծի։ Իմս են մարդկութեան մտքի, արհեստի ու արուեստի բոլոր արտադրութինները հաւասարապէս, եւ եu կ'ուզեմ վայելել բոլորը։ Եւ եu կ'ուզեմ բանալ իմ ուժերս լիուլի, ինչպէս եւ ընդունակութիւններս. եւ կ'ուզեմ աշխատիլ մարդկութեան համար, ամբողջ մարդկութեան»։

Ամենէն առաջ խոշոր թիւրիմացութիւն մըն է մտածելը, թէ մարդկութեան համար ծառայելը տարբեր բան է ազգութեան համար կամ ընտանիքին ու իրեն համար ծառայելէն։

Մարդս կ'աշխատի ամէն բանէ առաջ իր ու իրեններուն պէտքին ու ապրուստին համար. իսկ իր աշխատութեան արդիւնքը կ'երթայ սովորաբար ծառայելու ընկերութեան ուրիշ անդամներուն կամ Համայնքին ու պետութեան։ Այսինքն՝ ամէն աշխատանք, ուզես-չուզես, գիտակցիս թէ ոչ, ուղղակի կամ շեղակի ճամբաներով կը ծառայէ քու ժողովուրդին եւ կը բանեցնէ, կը հարստացնէ ազգային տնտեսութիւնը, վարչութիւնը, գիտութիւնը կամ ստեղծագործութիւնը, կու գայ կէտ մը, գիծ մը աւելցնելու ժողովուրդի մը դարերէ ի վեր կատարած աշխատանքին ու կուտակած քաղաքակրթութեան: Եւ որովհետեւ բոլոր ժողովուրդները մշտական ու սերտ շփման մէջ են իրարու հետ, իրարմէ կը գնեն, իրարու կը ծախեն, իրար կ'ընդօրինակեն ու կը թարգմանեն, իրարմով կ'ապրին ու իրարու Համար կ'արտադրեն, ժողովուրդի մը զրկին մէջ կատարուած ամէն աշխատանք վերջ ի վերջոյ կ'երթայ կը թափուի մարդկային ընդհանուր աշխատանքի ծովուն մէջ։

Չկա'յ աշխատաւոր, որ մարդկութեան ու մարդկային քաղաքակրթութեան համար չաշխատի, ինչքան ալ համեստ, անձնական, ազգային ու աննշան ըլլայ իր աշխատութեան անմիջական նպատակը, ձեւը, տեղը, դերն ու չափը:

Ստոր համար է, որ մենք միշտ յարդանք ունինք ու պատկառանք կը զգանք ամէն աշխատանքի հանդէպ ու ամէն աշխատաւորի, ըլլայ արտի մը ցանքսն ու Հունձը, ըլլայ դարրին թէ դերձակ, ըլլայ դաս մը դպրոցին մէջ կամ պաշտօնեայ մը՝ ծռած իր հաշուեթուղթերուն վրայ, ըլլայ եկեղեցիի մը կառուցումը, թէ ղիտական երկ մը:

Ամէն աշխատանք կը ծառայէ մարդկութեան. բայց ամէն աշխատութիւն կը կատարուի որոչ տեղի մը վրայ, որոչ պետական պայմաններու եւ Հսկողութեան տակ, ամէն աշխատաւոր կը պատկանի ընտանիքի մը, Համայնքի մը, ժողովուրդի մը: Նույնիսկ միմիայն բարձրագույն մաթեմատիկի խնդիրներով զբաղուող մասնագէտն անգամ, որ կը ծառայէ զուտ գիտութեան եւ իբրեւ թէ ազգութեան հետ ոչ մէկ կապ ու գործ չունի, կը մտածէ ու կը խօսի որոշ լեզուով մը, մտածելու ժառանդուած որոշ եղանակով մը, դասախօս կամ պաշտօնեայ է որոշ երկրի մը, որոշ համալսարանի մը, եւ իր աշխատանքովը կ'ապրեցնէ որոշ ազդի ընտանիք մը։ Այսպէս է. ամէն աշխատանք կը կատարուի ազգութեան մը միջոցով եւ կը նպաստէ անմիջապէս ազդութեան մը ղարգացմանը։ Մարդկութեան ծառայելու միակ ճամբան ազդութեան մը ծառայելն է, որովհետեւ ամէն աշխատանք հնարաւոր է միայն ընկերային օրգանիզմի մը միջով։

Երկրորդ՝ այրուած սրտի մխիթարանք եւ մեծ խօսիկութիւն է միայն ըսելը, թէ «Կ'երթամ ուր ինծի հաճելի է, կ'ապրիմ ուր ինծի յարմար է եւ կը խօսիմ այն լեզուն, որ դործիս կու դայ»: Որովհետեւ բնաւ քու կամ քէդ ու հաճոյքէդ կախուած րան չէ այդ բոլորի ընտրութիւնը, եւ այդ ընտրութիւնը նո՛ր չէ, որ պիտի կատարուի:

Այս տեսակի ճառեր մտածողը կա՛մ Հիւանդ ու Հպատակ ազգի մը զաւակն է, տիրապետողի թաթին տակը ճզմուած, կա՛մ օտար ազգի մը գիրկը նետուած գաղթական մը. երկու դէպքի համար ալ որոշ ու պարտադիր է այն լեզուն, որ խօսիս պիտի, Հաւնիս թէ չհաւնիս. եւ կեանքի այն ձեւը, որ վարես պիտի։ Դեռ աւելին. նոր միջավայրիդ մէջ գլուխդ պահել կարողանալու, ձեռնարկած գործիդ մէջ յաջողելու եւ քեզի դիրք մը ստեղծելու համար ամէն կերպ պէտք է աշխատիս ըմբռնելու եւ իւրացնելու քու տէրդ դարձած ժողովուրդի աշխատելու եղանակը, պահանջները, քմայքները, ճաչակը, զգալու եւ մտածելու առանձնայատկութիւնները, նիստ ու կացը, երբեմն մեծ դժուարութեամբ, ակամայ եւ երկար ջանքերով։ Հին առածը կ'ըսէ՝ ուր որ ապրիս, պէտք է ծածկես Հոնտեղի գլխարկը։

Երրորդ՝ իմաստ մը ունի եւ կարելի է ազգութիւնը արհամարհել, երբ այդ թշնամանքը ուղղուած է քու սեփական մայր ազգիղ դէմ, բայց անիմաստ ու կեղծ ճարտասանութիւն մըն է միայն, երբ ուղղուած է բոլոր ազդերու դոյութեան դէմ եւ ընդհանրապէս աղգութեան գաղափարին դէմ: Հազուագիւտ բան չէ, որ մարդիկ կամայ թէ ակամայ կորսնցնեն իրենց ազգութիւնը, թողնեն իրենց ազգը. կամ կարուիլ ուզեն ժողովուրդ է մը, որ զրկուեր է իր անկախ պետութենէն ու բազմաթիւ կուլտուրական հաստատութիւններէն. մոռնալ ուղեն իրենց ծագումը, որ միայն դժուարութիւններ ու անհամութիւններ կը յարուցանէ իրենց: Կարելի է մերժել այս կամ այն ազգը, կարելի է փախչիլ այս կամ այն ազդութենէն. բայց կարելի է միայն մէկ պայմանով մը, որ ճանչնաս, յարգես եւ ստանձնես ուրիշներու, աւելի ուժեղներո՛ւ եւ աւելի բախտաւորներո'ւ աղդութիւնը, որ իսկոյն երթաս յարելու ուրիշ ժողովուրդի մը կամ որ արդէն յարած ըլլաս ուրիչ ժողովուրդի մը. որովհետեւ անհատն ու ընտանիքը չեն կրնար օդի մէջ կախուած մնալ, առանց որեւ է ընկերային օրգանիզմի մը պատկանելու: Ո'չ ուրիշ ազգերն երն ու պետութիւնները կը Հանդուրժեն այդ անկերպ ու անկանոն դրութիւնը եւ ո՛չ մանաւանդ ինքը անհատը կրնայ դիմանալ տեւականօրէն այդ անջատ ու պոչատ, այդ անբնական ու անհողի ցուրտ վիճակին։

Անհատը՝ իր ազգէն կտրուած՝ նույնն է, ինչ բառը նախադասութենէ դուրս. դեր չունի. իսկ իմաստ ունի ու չունի։ Դեր մը ու որոշ իմաստ մը ստանալու համար, իր իսկական նշանակութիւնը, իր ներքին նրբութիւնը արտայայտել կարողանալու համար պէտք է հիւսուած ըլլայ նախադասութեան մը մէջ։

Բնականոն պայմաններու մէջ անհատի մը կեանքին ամենէն յարմար միջավայրը իր աղգինն է: Հոն է, որ անոր հողին ամենէն աւելի խորը կը թափանցէ ու կը համակրէ իր շրջապատողներու հողին, կեանքը, աշխատանքն ու էութիւնը։ Օտար ազգի մը մէջ ինչքան ալ երկար իրենց կեանքովը անոնց կենակցիս, օտար մըն ես միշտ. թէ ինքդ այդպէս կը զգաս եւ թէ անո՛նք այդպէս կը վարուին:

Եւ իր հարազատ միջավայրին մէջն է, ուր ամենէն աւելի լրիւ կընայ բացուիլ անհատի մը Հողին. իր ընդունակութիւններն ու ունակութիւնները առաջացնող պայմաններու տակն է, որ ամենէն աւելի յաջող կերպով կը բանին այդ կարողութիւններն ու նրբութիւնները, իր աշխատելու եղանակին եւ իր կատարած աշխատանքին պէտք ու ճաշակ ունեցողներու շրջանակին մէջն է, որ կը ծաղկին արհեստներու ու արուեսաներու առանձնայատկութիւններն ու տեսակները: Եւ ինչքան սերտ է կապը ամէն աշխատաւորի ու իր ազգութեան, այնքան աւելի դիւրին է ու բնական իր կատարած գործն ու պաշտօնը, որովհետեւ իր մկաններուն ու ջիղերուն միջովը ազդի մը ժառանգական ու դարաւսը կարողութիւններն ու մտածումներն են որ կ'աշխատին:

Եւ այնքան աւելի լրիւ է, հիւթալից ու կենսունակ անհատի մը հնարքը, գիւտը, արտադրութիւնն ու ստեղծագործութիւնը, ինչքան աւելի առատ է ծծած հայրենիքի արեւին չոյանքը եւ մայրենի հողին հիւթերը։ Բոլոր տեսակի տաղանդները այնքան աւելի արժէքով են եւ այնքան աւելի խորը, ինչքան աւելի խորն են իրենց արմատները ժողովուրդի հոգիին հոծ խաւարին մէջ: Բոլոր տաղանդները յաջող արտայայտութիւններն են ամբողջ ժողովուրդի մը: Անհատը, ինչքան կ'ուզէ մեծ ըլլայ, իր ժողովուրդովն է մեծ, իր ժողովուրդը ներկայացնելով, իր ժողովուրդը բարձրացնելով: Անհատի մեծութիւնը կը ծլի ժողովուրդի մը մեծութեան ծոցէն եւ Հիւանդ ժողովուրդները հիւանդ մեծութիւններ կը ծնին:

Եւ ինչպէս որ անհատի մը ֆիզիքական ու հոգեկան ուժերը իր ժողովուրդէն է որ կը բխին, այնպէս ալ այս աշխարհիս երեսին անհատի մը մեծագոյն մխիթարութիւնն ու հպարտութիւնը կը բխին նոյն ժողովուրդին եւ նոյն ժողովուրդի քաղաքակրթութեանը ծառայած ըլլալու դիտակցութենէն։ Որովհետեւ ի՞նչ է որ անհատը եւ անհատի գործը, ինչքան ալ կ'ուզէ մեծ ըլլայ ու կարեւոր։ Օրուան մը կեանք, որ կը վառի ու կ'անցնի, տեղը կը մնայ պարապ անուն մը, իբրեւ մոխիր։ Մեծ ու բարդ ամբողջութեան մը պատկանելու զգացումը եւ այդ ամբողջութեան թափած յարատեւ ճիգերուն ու ջանքերուն համար վառուած ըլլալու գիտակցութիւնն է, որ աւելի խոր իմաստ ու տեւականութիւն կու տայ մեր կատարած աշխատանքին, որով եւ աւելի արժէք ու տեւականութիւն՝ մեր անհատական կեանքին:

Այս բոլորը բնական պայմաններու մէջ պարզ բնազդներ են ամէն մէկ անհատի հոզիին խորքը առանց գիտնալու, առանց մտածելու, ճիչդ այնպէս, ինչպէս ծիծեռնակը, որ իր բոյնը կը շինէ, ինչպէս մեղուն, որ մեղր կը կրէ իր փեթակը։ Երբ այս բոլորի մասին կը խօսուի, ըսել է՝ արդէն հիւանդ են պայմանները:

Անհատի ծագումը եւ ստացած ժառանգութիւնը, ծծած կաթն ու կրթութիւնը, անհատի ընտանիքն ու կեանքին մէջ ունեցած դիրքը, անհատի տաղանդն ու ստեղծական ուժը, անհատի կատարած գործն ու գործին տեւականութիւնը, այս բոլորը աղղային սեփականութիւն է, դարաւոր աշխատանքի եւ երկար սերունդներու ապրումով ձեռք բերուած արդիւնք ու հետեւանք։ Սնհատը բողբով մըն է, տերեւ մը, ծաղիկ մը՝ ծլած այդ ծառի ճիւղերէն մէկուն վրայ, եւ կը ծառայէ գոյութեանն ու զարգացմանը այդ ծառին։

Եւ ատոր համար է, որ անհատը՝ ազգէն կտրուած՝ այլեւս կենսական դեր չունի, թէեւ կրնայ ըլլայ ինքնին շատ ընդունակ, կենսալից ու բուրումնաւէտ, թուփէն փրցուած աղուոր ծաղկի մը նման:

== Ժ. ԱԶԳԵՐՈՒ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ ==

Ազգերու փոխադարձ շփումը միշտ է եղեր, նույնիսկ պատմութեան հնագույն շրջաններուն մէջ, եւ սովորաբար մեր ենթադրածէն շատ աւելի չափերով։ Եղեր է թէ առեւտուրի ու բարի դրացիութեան երթեւեկն ու հազորդակցութիւնը, թէ՛ պատերազմի ու տիրապետութեան Հետեւանքով աւելի սերտ կապն ու գործակցութիւնը։

Դարերու Հետ այդ չփումը բնականօրէն աւելի ու աւելի է չեշտուեր ու բազմակողմանի դարձեր։ Ինչքան որ ազդերը քաղաքականապէս զարգանան, այնքան աւելի շատ կ'արտադրեն թէ՛ նիւթական, թէ՛ բարոյական բարիքներ եւ միակողմէն կը կատարելագործեն ու կը դիւրացնեն Հաղորդակցելու միջոցները եւ կը կարճեն գործադրուելիք ժամանակը։

Այդ տեսակէտէն մեծ դեր է խաղցած ցամաքային գլխաւոր ճամբաներու կատարելագործութիւնն ու ձիերու գործածութիւնը հին աշխարհի համար, իսկ ծովային ճամբաներու բացումն ու չոգիի գիւտը մեր արդի քաղաքակրթութեան Համար:

Շոգենաւ ու չոգեկառք, ահա՜ մայրը արդի նիւթական եւ բարոյական հաղորդակցութեան անօրինակ զարդացումին. չէ՞ որ այդ մօր մեծցուցածն են նաեւ փոստան ու լրագիրը։ Եթէ վրան աւելցնենք հեռազիրն ու հեռախօսը, եւ նորագոյն գիւտերը՝ անթելն ու օդանաւը, պարզ կը դառնայ, թէ ի՜նչ ենք չահած մեր մտքերու, մեր ապրանքներու ու մեր անձերու փոխադրութեան ու Հաղորդակցութեան տեսակէտէն, թէ' իբրեւ արագութիւն, թէ դիւրութիւն եւ թէ՛ քանակով:

Նա չէ անգամ մը վրաղ, նայէ ամէնօրեայ սեղանիդ, փնտռելով ծաղումն ու անցած ճամբան ամէն մէկ իրի, ակնարկ մը նետէ օրաթերթիդ տուած անթել ու թելաւոր ձեռագիրներու դէջին։ Ի՜նչ կապ աշխարհքի բոլոր մասերուն միջեւ, աշխարհքի բոլոր ազգերուն: Ամէնքը կ'աշխատին ամէնուն համար։ Ամէն մէկուն առած սխալ թէ չիտակ քայլը այս կամ այն ձեւով կը դպչի ամէնուն, առնուազն հետաքրքիր է եւ ուշադրութիւնը կը գրաւէ ամէնուն: Եւ ի՜նչ հսկայական տնտեսական ձեռնարկներ կը խորհուին, կը հիմնուին ու կը գործեն ամէն օր դրամագլուխներով, որոնք արդիւնքն են աշխարհիս բոլոր մասերէն հասնող բաժնեվճարներու. եւ կը վարեն աշխատանքներ, արդիւնագործութիւն ու հիմնարկութիւններ, դըուաճառում, բոլոր ազգերու հետ, բոլոր ազգերու հողին վրայ եւ հողին տակը, բոլոր աղգերու ջրերուն վրայ եւ ջուրին տակը։

Այս աստիճանի սերտութեան, բարդութեան, յաճախութեան ու բազմակողմանիութեան հասած յարաբերութիւնները այլեւս անկարելի է թողնուլ առանց հսկող, վարող ու դժուարութիւններն ու դժգոհութիւնները հարթող վերին մարմնի մը, եթէ կ'ուզենք առաջն առնել տնտեսական խոշոր անախորժութիւններու, ընդհարումներու, քրիզներու, անակնկալ Հսկայական կորուսաներու, սովի, ատելութեան ու պատերազմներու։

Մանաւանդ որ Հետզհետէ կատարելագործուող պատերազմական գործիքներն ու մասնագիտութիւնը, ընդհանուր պարտադիր զինուորութիւնը եւ քաղաքակրթութեան հետ, թէեւ դանդաղ, բայց եւ այնպէս նրբացող մարդկային խիղճը անհանդուրժելի կը դարձնեն տասնեակ միլիոնով մարդկային կեանքերու եւ տասնեակ միլիարդներով կուլտուրական բարիքներու այդ սանձակոծ ու գազանային փճացումն ու վատնումը։

Այս բոլորէն ահա՜ ծայր կ'առնէ միջազգային մարմնի մը գաղափարը, որ մէկ կողմէն չափաւորէր ազգերու զինումն ու զինուորումը, եւ հնար եղած բոլոր միջոցներով հաշտեցնէր ու վերջացնէր զինական ընդհարումները ազգերուն մէջէն, իսկ միւս կողմէն դառնար կանոնաւորող հաստատութիւն մը գլխաւորապէս տնտեսական, բայց եւ ընդհանրապէս ամէն տեսակի միջազգային յարաբերութիւններու։

Մասնաւոր հարցերու վերաբերմամբ եւ մասնաւոր պետութիւններու մէջ այդ ուղղութեամբ քայլեր արդէն առնուած էին գործնականին մէջ։ Պէտք էր ընդհանուր եւ օրինական եւ ամէնուն կողմէ ընդունուած Հաստատութիւն մը: Մեծ պետութիւններու միջեւ տեղի ունեցող քանի մը խարխափումներէ ետքը, առաջին այդ տեսակի փորձ մը եղաւ Լահէի խորհրդաժողովը պատերազմէն առաջ. իսկ պատերազմէն ետքը երկրորդ աւելի որոշ, աւելի լայն ու աւելի պաշտօնական փորձն է ահա՛ Ազգերու Լիգան (դաշնակցութիւնը):

Անշուշտ դեռ չա'տ թերի եւ չա'տ անուժ մարմին մը, ինչպէս որ կ'ըլլան բնականաբար ամէն բանի առաջին փորձերն ու որոնումները, բայց ատիկա՛ է ճամբան։ Այս լիգան է, որ պիտի կատարելագործուի Հետզհետէ, թէ՞ պիտի գայ ուրիշ մը կամ գուցէ ուրիշներ, ատոր պատասխանը կու տայ յառաջիկայ դարերու պատմութիւնը։

Ինչ որ հիմա գիտենք այսչափն է միայն, որ ազգերու կանոնաւոր, տեւական ու օրինական կապակցութիւնը կեանքի ու զարգացման բերած անհրաժեշտութիւնն է. եւ այս թէ այն ձեւով պէտք է իրականանայ ազգերու դաշնակցութիւնը։ Հետզհետէ դառնալով աւելի ու աւելի լրիւ, անխտիր բոլոր ազգերու մասնակցութեամբ, եւ քայլ առ քայլ կեանքի բոլոր բազմակողմանի երեւոյթները ընդգրկելով, ստեղծելով միջազգային տնտեսական վարչութիւն, միջազգային օրէնք ու դատարան, միջազգային զինուորական ու քաղաքական հսկողութիւն, միջազգային լեզու, միջազգային չափեր, եւ ուրիշ։

Այսպէսով թէ' օրուան միջազգային քաղաքականութեան իրական ընթացքը եւ թէ ապագայի Հեռանկարը մեզի ցոյց կու տան ո՛չ թէ ազգերու ոչնչացումն ու վերացումը, այլ ընդհակառակն բոլոր ազգերու գործակցութիւնն ու կապակցութիւնը ։ Ազգե'րն են, որ եղա՛ծ են եւ են բնական Հիմքը մարդկային խումբերու եւ միութեան. այդպէս ալ ազգե՛րն են, որ կամաց–կամաց պիտի դառնան հիմնական միաւորները համամարդկային կապակցութեան ու դաշնակցութեան։

Իսկ ինչէ՞ն գիտենք, որ Հենց ազգերու կապակցումը չէ, որ տանելու է մեզի դէպի աղգերու վերացումը։

Հետզհետէ կապերը կը սերտանան, յարաբերութիւնները կը խտանան, բոլոր ժողովուրդներ կը խառնուին իրարու, բոլոր բարքերը, կեանքի բոլոր ձեւերը, նիստ ու կացը կը նոյնանան, բոլոր լեզուները կը մեռնին, տեղի տալով միակ Հարուստ ու հրաշալի լեզուի մը, ամբողջ մարդկութիւնը կը կառավարուի միայն մէկ հատիկ արդար ու խելացի վարչութեան մը ձեռքին տակը, մէջտեղէն վերցնելով բոլոր մանր ու խոշոր անձնասէր ու ինքնամոլ պետութիւնները, եւ կու գայ իտէալ միութիւնը, մարդկութիւնը մէկ խումբ, մէկ քաղաքակրթութիւն։

Նախ՝ որպէսզի այդ տեսակ բան մը հնարաւոր դառնայ գոնէ ենթադրաբար, պէտք են հազարամեակներ։ Որպէսզի ռուսը, չինը, ֆրանսացին ու գերմանացին, քաֆըն ու թուրքը թողնեն կամ մոռնան իրենց լեզուն, սովորութիւնները, կեանքի ըմբռնումը եւ նոր լեզուով մը մտածեն, զգան ու խօսին, փոխուին Հոգեպէս եւ խմորուին մարդկային միակ տիպին, դուրս գալով իրենց ազգային կաչիէն. ատոր համար առնուազն այնքան ժամանակ է հարկաւոր, ինչքան ժամանակ որ անհրաժեշտ է խառն ամուսնութիւններու եւ երեւակայական նոյն ու նման կեանքի պայմաններով նեգրի, հնդիկի, մոնգոլի ու եւրոպացիի աչքերը, քիթը, գանգն ու կազմը ընդհանուր յայտարարի բերելու համար:

Իսկ ինչ որ հազարաւոր տարիներէ ետքն է իրականանալու, ատոր մասին վիճելը հիմա մեզի Համար գործնական ո'չ–մէկ արժէք չունի։ Ստոր վրայ հիմնել ցանկանալը մեր այսօրուան բռնելիք ընթացքին՝ կ'ըլլայ կատարեալ երեխայութիւն. որովհետեւ ինչքան ալ որ իմաստուն ու խորատես բաներ ուզենք ու մտածենք այդ հեռաւոր ապագաներու մասին, պէտք է վստահ ըլլանք, որ իր ժամանակին կատարուելիքը ո՛չ մէկ նմանութիւն չէ ունենալու մեր արդի կարճ խելքով մտածածի ու երեւակայածի հետ։ Միեւնոյն է, թէ ասկէ քանի մը հազար տարի առաջ քարայրներուն անկիւնը պպըզած ու արջի մորթին մէջ փաթթուած մարդը մեր արդի քաղաքակրթութեան վրայ իր խեղճ գլուխը յոգնեցնէր։

Մինչեւ հիմա աղգերն են եղեր մարդկային ընկերութեան հիմնական միութիւնը, անոնք են եւ հիմա, եւ անոնք են ըլլալու հաստատ յամենայն դէպս դեռ բաւական երկար դարեր. ասիկա չմոռնա՛նք: Իսկ անկէ ետքը Հեռաւոր ապագաներու մասին ով ինչ կ'ուզէ թող երազէ կամ հաւատայ ու դաւանի. իր բարի ցանկութիւնը։ Ստիկա գուցէ չատերուն համար աւելի կրօնական պէտք մըն է, քան քաղաքական ու քաղաքացիական։

Բայց քանի որ արդէն մտեր ենք կարծիքներու ու հաւատալիքներու աշխարհը, պէտք է յայտնեմ, որ ես անձնապէս բնաւ համակարծիք չեմ եւ չեմ կրնար հաւատք ընծայել միազգ ու միախմոր համամարդկային միակութեան մը։

Եւ ահա՛ թէ ինչու:

Նկատելի է, որ տիեզերքի ու աշխարհիս բոլոր հիմնական երեւոյթներու առաջացման մէջ կը գործեն միաժամանակ երկու հակադիր ուժեր, կամ աւելի ճիշտ է ըսեմ, նույն ուժի երկու հակադիր ծայրերը։ Այսպէս՝ տիեզերքի արդի կայուն վիճակը արդիւնք է վանողական ու ձգողական ուժերու միաժամանակ գործելուն. եթէ գործէր միայն ձգողական ուժը, բոլոր երկնային մարմինները կը սեղմուէին իրարու, կը ճղմուէին, կը պնդանային ու կը գոյանար միակ կարծր ու անկենդան զանգուած մը, անշարժ ու անշունչ։ Ընդհակառակն, եթէ գործէր միայն վանողական ուժը, բոլոր աստղերը, բոլոր մարմինները, բոլոր մասերն ու մասնիկները կը վանէին իրար, կը ցրուէին, կը փախչէին իրարմէ, եւ տիեղերքը կը դառնար ատոմներու փոչի, այսինքն՝ երեւի բնաւ ոչինչ:

Նույն երեւոյթը օրգանական կեանքին մէջ, ուր ժառանգականութիւնն ու փոփոխականութիւնը, իբրեւ երկու հակադիր ուժեր կու գան միաժամանակ գործելու եւ ծնունդ ու զարգացում կու տան կեանքին: Ամէն բոյս ու կենդանի հասեր է իր արդի վիճակին իր այն ունակութեան շնորհիւ, որ անգամ մը ձեռք բերուած յատկութիւնը կը պահէ պինդ ու կը յանձնէ յաջորդին. եղածը պահել, ինչքան կարելի է պինդ պահել, չթողնել որ եղածէն չեզուի, փոխուի ու կորչի։ Բայց եթէ օրգանական մարմինը միայն այս ունակութիւնը ունենար, առաջադիմութիւնը կանգ կ'առնէր հենց առաջին քայլին վրայ։ Սակայն կը գործէ անոր կից երկրորդ մեծ սկզբունքը օրգանական կեանքի՝ նախորդին տրամագծօրէն հակադիր՝ յարափոփոխութիւնը, այսինքն ամէն ապրող մարմնի մշտական փոփոխումը, մշտական յարմարումը իր շրջապատին եւ իր վրայ աղդող նոր պայմաններուն. հոսկէ կ'առաջանան անթիւ ու անվերջ նոր ձեւեր, նոր ունակութիւններ, որոնք ժառանգութեամբ կ'ամրանան, կը պահուին եւ օրգանական կեանքը կը հարստանայ ու կը բարդանայ:

Նույն երեւոյթը մարդուս կուլտուրական կեանքին մէջ, ըլլայ այդ երեւոյթը քաղաքական, կրօնական, գիտական, թէ ուրիշ, ուր այդ երկու Հակադիր ու միաժամանակ գործող ուժերու անունն է պահպանողականութիւն եւ յառաջդիմականութիւն։

Բնութիւնը այսպէս է, մէկ ձեռքով կը հրէ, միւս ձեռքով կը քաշէ: Մինչեւ որ նույն ուժի րադասականն ու դրականը իրարու չբախին ելեկտրական կայծը դուրս չի գար:

Այդպէս ալ ահա՛ մեր ընկերային կազմը մէկ կողմէն ձգտում ունի աւելի ու աւելի մեծ նմանութիւն ու նոյնութիւն առաջացնելու իր բաղադրիչ միաւորներու մէջ, աւելի ու աւելի շատցնելու անհատներու իրարու Հետ ունեցած ընդհանուր եւ նման կողմերը, աւելի ու աւելի բազմացընելու ազգերու միջեւ եղած նմանութիւնները, որով եւ հետզհետէ կը շատնան անհատը անհատին եւ ազգը ազգին կապող ընդհանուր յատկութիւնները։ Միւս կողմէն կը գործէ հակադիր ուժը. ինչքան անհատը զարգանալ, ինչքան կեանքը բարձրանայ, ինչքան աղգի մը քաղաքակրթութիւնը բարդանայ, այնքան աւելի շատ եւ աւելի ուժեղ կը դառնան անոնց առանձնայատուկ նրբութիւնները կա՛մ հիները փոփոխելով ըստ իրենց անհատական պահանջներուն, կա՛մ Հինն ու նորը սրելով ու չեշտելով որոշ ուղղութեամբ։ Մէկ կողմէն՝ Հաւասարացում, միւս կողմէն՝ անհատականացում . մէկ կողմէն՝ կեդրոնաձիգ, դէպի նոյնութիւնը, նմանութիւնը, միութիւնը ձգտող ջանքեր. միւս կողմէն՝ կեդրոնախոյս, դէպի տարբերութիւն, բազմազանութիւն, ուրոյնութիւն։

Միթէ մեր աչքին առջեւը չե՞նք տեսներ, թէ որքան չատցած են, Հինին հետ Համեմատած, մարդը մարդուն եւ աղղը ազգին նմանեցնող միտքի, ըմբռնումի, ճաշակի, ապրուստի Հագուստի, աշխատանքի պետական կազմի ընդհանուր դարձած երեւոյթները։ Բայց եւ միաժամանակ որքա՜ն աւելի ու աւելի ուժեղ կերպով կը չեշտուի մեր աչքերուն առջեւ, մարդու եւ ազգերու զարգացմանը զուգընթաց, ամէն անձի, ամէն ընտանիքի, ամէն ազգի ուրոյն անհատականութիւնը։ Ինչքան իրար կը չփուինք, ինչքան իրար կ'ընդօրինակենք, ինչքան շատերու Հետ կ'ապրինք, ինչքան իրարմէ կը սորվինք ու իրար կը կապկենք, այնքան աւելի կը չեշտուի ու կը մեծնայ մեզմէ ամէն մէկուն իրարմէ ունեցած տարբերութիւնը եւ տարբերութիւն ունենալու գիտակցութիւնը։

Նույնն է եւ ազգերու վիճակը։

Ատոր համար է, որ ես չեմ կրնար երեւակայել աշխարհիս բոլոր անկիւնները եւ բոլոր ղովուրդներուն մէջ նոյն պետական, վարչական, դատական, կրթական, կրօնական կազմը, ինչքան ալ Հեռաւոր դարերու մէջ միտքս մխրճի . ընդհակառակն քանի կը հեռանամ, այնքան տարբերութիւնները չեշտուած կը տեսնեմ։ Ի հարկէ, շատ սկզբունքները կ'ըլլան նույնը, թէ՛ արդէն գոյութիւն ունեցող սկզբունքները եւ թէ՛ մանաւանղ դեռ ծնուելիք սկզբունքներ, բայց այդ սկզբունքներու ըմբռնման ու գործադրութեան ձեւը, չափը եւ եղանակը կ'ըլլայ հիմնովին տարբեր։ Եւ ինչքան ընդհանուր սկզբունքներն ու ընդհանուր կերպերը շատնան, այնքան ալ բնականաբար կը շատնայ այդ սկզբունքներու ու կերպերու տարբեր առումը եւ փոփոխակները։

Օրինակի համար, անցընենք մեր մտքին առջեւէն հասարակապետական ու պարլամենտական սկզբունքներու եւ կերպերու ըմբռնումն ու գործադրումը եւրոպական, ասիական ափրիկեան, ամերիկեան ու աւստրալիական զանազան ժողովուրդներուն մէջ, որոնք բոլորն ալ իրարմէ են կաղապարած իրենց հաստատութիւնները եւ իրար են կապկած: Եւ իրա՛ւ. ինչքա՜ն նման ընդհանուր գծեր. բայց եւ ի՜նչ ահագին զանազանութիւն, երբ ատոնցմէ ամէն մէկը միւսներուն հետ կը համեմատենք։

Ստոր համար է, որ ես չեմ կրնար երեւակայել, թէ մէկ ու միակ լեզու մը խօսին ժողովուրդները ամէն տեղ, եւ մեռնին ու չքանան բոլոր միւս եղած ու ըլլալիք լեզուները։ Նոյնիսկ եթէ ենթադրեմ, որ կախարդական գաւազանով մը այսօր իրականութիւն դարձած ըլլայ այդ անկարելիութիւնը. վաղն իսկ կը սկսուին տարբերութիւններն ու զանազանացումները աշխարհիս զանազան գօտիներուն, կլիմաներուն, բարձունքներուն ու տափաստաններուն վրայ։ Միթէ նո՞ւյնն է մնացեր անգլերէնը, մանաւանդ խօսուող անգլերէնը . բրիտանական կղզիներուն, Միացեալ Նահանգներուն ու Հարաւային Ափրիկէի մէջ եւ այլուր, քանի մը դարէն ատոնք տարբեր լեզուներ են։ Ես կը տեսնեմ լեզուներու ճիւղաւորումը, շատացումը, բայց չեմ տեսներ ոչնչացումն ու վերացումը։ Ընդհակառակն, ապագային, երբ միջազգային լեզու մը ընդհանրանայ մարդկային ղանազան մասերուն միջեւ հաղորդակցութիւնը դիւրացնելու համար, երբ վերնան արուեստական–քաղաքական արգելքները եւ մարդկային խումբերուն իրական ազատութիւն տրուի իրենց սիրած եւ ուզած լեզուովը արտայայտուելու, լեզուները պէտք է աւելի շատնան ու մանրանան։ Նույնիսկ արդի միեւնոյն դրական լեզուն գործածողներուն մէջը անջատում կ'իյնայ . օրինակ, փոքր–ռուսներու ճկուն ու սիրուն լեզուն, որ մեծ ռուսները մինչեւ Հիմա բռնի խեղդեր են. եւ ինչքան, ինչքան ատոնց նմանները։

Յետոյ՝ պէտք չէ մոռնանք, կենդանի խօսակցութեան ու կենդանի գրականութեան մէջ, ինչպէս եւ բեմի վրայ, Համեմատաբար ի՜նչ սառն է ու չոր գրական լեզուն ամէն ժողովուրդի մէջ, Համեմատելով «ժողովուրդի» գունաւոր, աշխոյժ ու «համ ու հոտ» ունեցող լեզուին հետ։ Ընդհանրացման ու տարածման անխուսափելի թերութիւնն է ատիկա:

Եւ ճիշդ ատոր համար կասկած չկայ, որ պագայ միջազգային լեզուն իր բոլոր գործնական առաւելութիւններուն կից, անհամեմատ աւելի սառն, անհամ ու անկենդան է ըլլալու, քան արդի գրական լեզուները, որով եւ անհամեմատ աւելի խորթ բոլոր ժողովուրդներու կեանքին, սրտին ու րերնին: Անիկա միշտ պիտի մնայ, իբրեւ սովրովի լեզու մը, երբեք մայրենի:

Այսպէս ալ չեմ կրնար երեւակայել նույն րարքն ու վարքը, նոյն սովորութիւններն ու կարգը, նույն ստեղծելու կերպերը, նույն աշխատելու եղանակը, նույն հոգեկան հակումները, նույն թերութիւններն ու առաւելութիւնները, ուրիշ խօսքով նույն հոգեկան խմորը ամէն ժողովուրդի մէջ, ինչքան ալ որ սերտանայ անոնց փոխադարձ չփումը:

Առաջին հայեացքով այս բոլոր բաներուն մէջ եղած ազգային տարբերութիւնները կրնան նկատուիլ չատ պատահական. երկրորդական, անկարեւոր ու չնչին։ Բայց միթէ այդպէս չէ՞ անհատներու մէջ եղած զանազանութիւնն ալ։

Այդ բոլոր «մանը ու մունը» ու «չնչին» րաներն են, որ գումարուելով դէմքը դէմքէն, հողին Հոգիէն եւ ժողովուրդը ժողովուրդէն կը տարբերեն։ Ո՛չ թէ ազգութիւններու հետզհետէ կրճատումը եւ բոլորի հունցումը մէկ ընդհանուր տաշտի ու խմորի մէջ, այլ ընդհակառակն, քանի դարերը հեռանան, այնքան ազգերը պէտք է չատանան եւ աւելի մանրանան. ճիշդ այն չափով ինչ չափով որ բնական պայմաններուն աւելի ազատ ընթացք տրուի եւ քաղաքական տիրապետական նկատումներ հակառակ ուղղութեամբ չաշխատին:

Մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան զարգացումը մեզի կը տանի դէպի աւելի ապակեդրոնացում, դէպի փոքր ազգութիւնները, ի հարկէ ընդհանուր դաշնակցութեամբը 

Եւ վերջապէս ի՜նչ չոր ու դաժան երազ է ատիկա, անպատճառ մէկ ազգութիւն մը, մէկ պետութիւն մը, մէկ լեզու մը, վերջապէս միայն մէկ ժողովուրդ մը ստեղծելու երազը։ Միեւնոյն է, թէ ձգտինք ունենալու միայն մէկ տեսակի պտուղ մեր այգիներուն մէջ, մէկ տեսակի խմիչք ու երաժշտութիւն, մէկ տեսակի գործարան ամէն մէկ առարկայի արտադրութեան Համար, մէկ ազդի ձուկ ծովերուն տակը եւ մէկ ազդի բանահիւսութիւն դրական ծովուն մէջ։

Անկարելի է ու աւելորդ այդ բռնի սահմանաւորումը, ի զուր է մեր վախը այլազանութիւններէն, եւ անպտուղ է մեր պաշտամունքն ու իտէալացումը միասեռութեան ու միաձեւութեան:

Ժամանակ մը մարդիկ կ'երազէին միայն անդիի աշխարհին համար այդ իտէալը, երբ բոլորս միասեռ ու միաձեւ Հրեշտակներ պիտի դառնանք ու պիտի վայելենք Հաւասարապէս Աստծու մը տեսութիւնը։ Այդ հաւատքը հիմա փոխադրեր են աողիի աշխարհքը, թէեւ մարդիկս չատ Հեռու ենք անսեռ հրեշտակներ ըլլալէ եւ աւելի եւս ռու ճչմարտութիւնը տեսնելէ:

Բնութիւնը սակայն, որ մեր երազները հաշուի առնել չգիտէ, այդ կարգի միատեսակութիւններ, միահունցութիւններ ու միազանգութիւններ չի սիրեր։ Բնութեան ստեղծագործական եղանակը հիմնուած է շարունակ նոր գույներ ու նոր ձեւեր, նոր տեսակներ ու նոր ազգեր առաջացնելու վրայ։

Եւ կարծեմ մեղմ է ամենէն աւելի իմաստունը, եւ իր բանը գիտցողը, բնութիւնն է նորէն, ինչպէս եւ ամենէն աւելի օգտակար ու դեղեցիկ ըստեղծագործութիւններուն Հեղինակը՝ նույն բազմադոյն ու բազմացեղ բնութիւնն է նորէն:</text>
      <sha1>sx17jsu04ht2wi556kc7f6ddz7ks3yo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>