Վերք Հայաստանի ― Հառաջաբան

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Վերք Հայաստանի ― Հառաջաբան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2713</id>
    <revision>
      <id>397653</id>
      <parentid>394720</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aramsigmoslavik</username>
        <id>12900</id>
      </contributor>
      <comment>Added content</comment>
      <origin>397653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="s7umqlkcp5fayizagx674vbxeimafj2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}
Havi Tevikyyyyyy

[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>s7umqlkcp5fayizagx674vbxeimafj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397654</id>
      <parentid>397653</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aramsigmoslavik</username>
        <id>12900</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Fixed typo</comment>
      <origin>397654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="826" sha1="atg9et5f9akrt6ydq2gnisbmp4egsgz" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}
Ես` Աբովյանս, ասում եմ, որ ես շատ սիրում եմ հավի թեվիկներ։ Ես հպարտանում եմ Լեվոն Արքայով։ 67


[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>atg9et5f9akrt6ydq2gnisbmp4egsgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397655</id>
      <parentid>397654</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aramsigmoslavik</username>
        <id>12900</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Fixed typo</comment>
      <origin>397655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="824" sha1="qqbk6ioqi5kk57y44sc0js1434bebq0" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}
Ես` Աբովյանս, ասում եմ, որ ես շատ սիրում եմ հավի թևիկներ։ Ես հպարտանում եմ Լեվոն Արքայով։ 67


[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>qqbk6ioqi5kk57y44sc0js1434bebq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397656</id>
      <parentid>397655</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54773-74</username>
        <id>14207</id>
      </contributor>
      <comment>Added Content</comment>
      <origin>397656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="880" sha1="dcfou0buf5kk8kc9n8jrj04yudscj4k" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}
Ես` Աբովյանս, ասում եմ, որ ես շատ սիրում եմ հավի թևիկներ։ Ես հպարտանում եմ Լեվոն Արքայով։ 67։ Նիկոլ Փաշինյանը բանանա կերել


[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>dcfou0buf5kk8kc9n8jrj04yudscj4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397657</id>
      <parentid>397656</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54773-74</username>
        <id>14207</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Added content</comment>
      <origin>397657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="962" sha1="k8ih5gitd6n1ji1gwr2sjs31fug2ey9" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}
Ես` Աբովյանս, ասում եմ, որ ես շատ սիրում եմ հավի թևիկներ։ Ես հպարտանում եմ Լեվոն Արքայով։ 67։ Նիկոլ Փաշինյանը բանանա կերել
#include &lt;iostream&gt;
int main()
{
    std::cout&lt;&lt;&quot;Hello, World!\n&quot;;
    return 0;
}

[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>k8ih5gitd6n1ji1gwr2sjs31fug2ey9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397658</id>
      <parentid>397657</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-54773-74|~2026-54773-74]] ([[User talk:~2026-54773-74|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Aramsigmoslavik|Aramsigmoslavik]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <origin>397655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="824" sha1="qqbk6ioqi5kk57y44sc0js1434bebq0" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}
Ես` Աբովյանս, ասում եմ, որ ես շատ սիրում եմ հավի թևիկներ։ Ես հպարտանում եմ Լեվոն Արքայով։ 67


[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>qqbk6ioqi5kk57y44sc0js1434bebq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397659</id>
      <parentid>397658</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Վերք Հայաստանի ― Հառաջաբան]]&quot; ([Խմբագրում=Պաշտպանել նոր և չգրանցված մասնակիցներից] (անժամկետ) [Տեղափոխել=Պաշտպանել նոր և չգրանցված մասնակիցներից] (անժամկետ))</comment>
      <origin>397655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="824" sha1="qqbk6ioqi5kk57y44sc0js1434bebq0" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}
Ես` Աբովյանս, ասում եմ, որ ես շատ սիրում եմ հավի թևիկներ։ Ես հպարտանում եմ Լեվոն Արքայով։ 67


[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>qqbk6ioqi5kk57y44sc0js1434bebq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397660</id>
      <parentid>397659</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="659" sha1="5t88riuxq5as6vj5gr6090i96ulmbcl" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=[[Վերք Հայաստանի]]
|section = Հառաջաբան
|previous =[[Վերք Հայաստանի|Ընծայական]]
|next = [[Վերք Հայաստանի ― Գլուխ առաջին|Գլուխ առաջին]]
|notes = 
|author =Խաչատուր Աբովյան}}

{{Էջ|Վերք Հայաստանի 03.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 04.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 05.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 06.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 07.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 08.jpg}}
{{Էջ|Վերք Հայաստանի 09.jpg}}

[[Կատեգորիա:Խաչատուր Աբովյան]]</text>
      <sha1>5t88riuxq5as6vj5gr6090i96ulmbcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Mshak, 1873, issue 5.pdf/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>76593</id>
    <revision>
      <id>397645</id>
      <parentid>360574</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397645</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19418" sha1="h48vcj7t26p3pxkci2anmlsamggwcr6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Lilitik22&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;{{Մշակի գլխագիր
|վերաջ = '''Փետրվարի 8․ № 5.'''
|վերձախ = '''№ 5. Փետրվարի 8.'''
|վերկենտրոն = &lt;big&gt;'''1873'''&lt;/big&gt;
|աջ = &lt;center&gt;'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹԵԱՆ ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/center&gt;

Մասնավոր յայտարարութիւն տպել տուողը պիտի վճարէ 10 հասարակ տառի համար 1 կոպէկ արծաթ։ Յայտարարութիւններ տպվում են Հայերէն, Ռուսերէն, Վրացերէն, Ֆրանսիարէն, Գերմաներէն և Թուրքերէն։
|ձախ = &lt;center&gt;'''ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹԻ ԳԻՆԸ'''&lt;/center&gt;

Տարեկան գինն է 5 ռուբլի (փոստի ծախսով)։ Օտարաքաղաքացի բաժանորդները պիտի դիմեն այս հասցէով․ Въ Тифлисъ․ Въ Редакцiю Армянской Газеты „Мшакъ“․

Թիֆլիսում կարելի է ստորագրվիլ խմբագրատան մէջ (Արծրունու տուն և պ․ Ծատուրեանցի խանութում։
|վերնագիր = ԳՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹ
|ենթավերնագիր = ԵՐԿՐՈՐԴ ՏԱՐԻ
}}
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;

Ինչով են պարծենում մեր հարուստները։ — Ներքին տեսութիւն։ Տարրական ուսումնարանների նախագիծը։ Նամակ Նուխուց։ Նամակ Ղզլարից։ Ներքին լուրեր։ — Արտաքին տեսութիւն։ Ֆրանսիա։ Նամակ Ցիւրիխից։ Արտաքին լուրեր։ — Խառն լուրեր։ — Առևտրական։ — Յայտարարութիւններ։ — Բանասիրական։ Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները։

----
{{Կենտրոն|'''Ի՞ՆՉՈՎ ԵՆ ՊԱՐԾԵՆՈՒՄ ՄԵՐ ՀԱՐՈՒՍՏՆԵՐԸ'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;ովորութիւն կայ մեր հարուստ ծերերի մէջ, պատահելով իրանց որդիներին, որք օտար երկիրներից յետ են գալիս բարձր ուսումով, դառն կերպով յանդիմանութիւններ անելու, թէ ինչի նոր եկած որդին իսկոյն չէ կարողանում իր համար ասպարէզ բացանել մեր հասարակութեան մէջ, չէ կարող առաջին օրից արդէն հասնել անկախ դրութեանը։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ոլոր նրանց յանդիմանութիւնը այդ խօսքերի վրա է հիմնվում՝ մի հինգ կօպէկ բեր օջախդ, այն ժամանակ կասեմ որ մարդ ես“:

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ախ քան արդարացնենք կամ մեղադրենք ուսեալ երիտասարդութիւնը, քննենք թէ ինչպէս են հարստացել մեր հարուստները, և արդեօք ունե՞ն նրանք իրաւունք պարծենալու։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչպէս ամեն երկրում, նոյնպէս և մեզ մօտ, երկու միջոց կայ միայն հարստանալու՝ մինը ժառանգել մի հարստութիւն, միւսը աշխատանքով հարստանալ։ Առաջինների վրա մենք չենք էլ կամենում խօսել, որովհետև նրանք ժառանգութեամբ հարստացած լինելով, պատճառ չունին, չեն կարող և չեն էլ ասում իրանց որդիներին վերև յիշված խօսքերը․․․ 

&lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց այն հարստները, որք աշխատանքով են հարստացել, արդեօք իրաւունք ունեն այդ տեսակ խօսակցութիւն բռնել իրանց որդիների հետ, ու նրանց մեղադրել, որ հինգ կօպէկ անգամ աշխատել չեն կարող, ու օջախը բերել․․․

Այդտեղ զարթնում է մի հասարակական խնդիր՝ մենք չենք կամենում մեղադրել հին սերունդը, թէ նա մեծ մասամբ վատ կամ անազնիւ ճանապարհներով է հարստացել,— ո՛չ, մենք կամենում ենք միայն հարցնել, կարո՞ղ  ենք մենք արդեօք մի և նոյն միջոցներով հարստանալ, կամ գոնէ մեզ ապահովել, ինչպէս նրանք են արել․․․ անկարելի է։ &lt;big&gt;'''Ժ'''&lt;/big&gt;ամանակը ուրիշ էր, պահանջները ուրիշ էին, ուստի և միջոցները տարբեր պիտի լինեն։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ առաջ պատերազմական դրութեան մէջ էր երկիրը, իսկ այժմ խաղաղ դրութեան մէջ, եթէ առաջ բազմաթիւ զօրքի հարկաւորութիւն կար, իսկ այժմ հետզհետէ մտաւոր կեանքով ապրող մարդիկների մէջ պահանջ է զգացվում, եթէ իրանք հիմնարկութիւններ ուրիշ են, եթէ առաջ դատանները փակ էին, իսկ այժմ հրապարակական, եթէ առաջ երկրի բնական արդիւնքները մինին, երկուսին, կապալով էին տալիս շահացնելու, իսկ այժմ նոյն արդիւնքի վերա հետզհետէ ակցիզ անվանված հարկեր կը մագնվին,եթէ առաջ հարկատու էին միայն աշխատողները, իսկ հետզհետէ մտցնվելու է, ասենք, հարկը մուտքից,— և այլն․․․․․․ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ, մի խօսքով ինքն տնտեսական և հասարակական դրութիւնը հետզհետէ փոխվում է,— հասկանալի է որ նոր սերունդը չէ կարող աշխատանքի և իրան ապահովացնելու գործի մէջ մի և նոյն ընթացքը բռնել, որին հետևում էր հին սերունդը։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչո՞վ են պարծենում ուրեմն, և ի՞նչ իրաւունքով մեզ մեղադրում։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք այնքան ենք աշխատում, մեզանից շատերը գուցէ մի տարվայ մէջ աւելի քան թէ հին մարդը իր ամբողջ կեանքումը,— բայց ինչո՞վ ենք մեղաւոր, որ հին պահանջները թողած, մեր հասարակութիւնը նորերի անհրաժեշտութիւնը դեռ չէ ճանաչում, ինչո՞վ ենք մեղաւոր, որ մօտիկ ապագայում միակ գործադրելի աշխատանքի ձևերը ընտրած, մենք այդ դեռ անորոշ ժամանակում, ամենաանտանելի աշխատանքով ոչ թէ միայն չենք կարող հարստանալ, բայց և չենք կարող մեզ ապահովել, այն ինչ նոյն աշխատանքը &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;վրօպայում կարող էր մեզ համար ոչ թէ միայն ապահովութեան, բայց և հարստութեան աղբիւր լինել։
----
{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ՆԵՐՔԻՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;}}
----
{{Կենտրոն|'''ՆԱԽԱԳԻԾ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ'''}}

{{Կենտրոն|(Շարունակութիւն)&lt;ref&gt;Տես „Մշակ“ № 4—1873։&lt;/ref&gt;}}

{{Կենտրոն|'''II'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական կամ սկզբնական ուսումնարանի համար նախագիծ գցելուց առաջ օգտաւէտ կը լինէր որոշել՝ թէ առհասարակ ի՛նչ նշանակութիւն ունի տարրական ուսումնարանը կամ սկզբնական դասատունը։ Այս դասատան մէջ պատրաստվում են միայն առաջին դասատունը մտնելու համար, թէ մի ուրիշ բանի համար էլ։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք աւելի պատրաստ ենք համաձայնելու այն մտքի հետ, որ տարրական ուսումնարանը, բացի իւր պատրաստական նշանակութենից, ունի աւելի մեծ նշանակութիւն։ Հէնց տարրական անունը ինքն ըստ ինքեան ցոյց է տալիս այս։ Տարրականին գերմաներէն հիմնական էլ են ասում։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն տարրական ուսումնարանից պէտք է պահանջած, որ նա ընդհանրապէս կրթութեան հիմքը տայ աշակերտներին, տայ նոյնպէս և այն ընթացքը, որով ապագայում պէտք է առաջ գնալ նա դէպի բարձր կրթութիւնը և զարգացումը։ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական կրթութիւնը համառօտ կերպիւ պէտք է ներկայացնէ մի ամբողջ, բազմակողմանի բան, որ պէտք է ընդարձակվի ապագայի կրթութիւնով։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;երմանիայում և վերջին ժամանակներում &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;արօն &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;օրֆի &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;լէքսանդրովսկի գաւառի և ուսումնարաններում չքաւորութեան  և ուրիշ պատճառներով շատ երեխաներ անցնում են միայն տարրական ուսումը (3—4 տարում), և նրանցից վերջերում դուրս են գալիս լուսաւորուած մշակներ և հողագործներ։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք կարծում ենք, որ մեզ էլ հարկաւոր է այս նպատակը ունենալ մեր աչքի առաջը։

&lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանի նպատակը պէտք է լինի զարգացնել աշակերտների ընդունակութիւնը, ծանօթացնել նրանց որքան կարելի է նոր նրանց շրջապատող և նրանցից հեռու առարկաների հետ—միով բանիւ — տարրական ուսումնարանը պէտք է տայ, թէև քիչ, բայց որոշ գիտութիւն, աշակերտների հասակին համաձայն։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յս նպատակին կարելի է հասնել յետագայ առարկաների դասատվութիւնովը։

1) &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;այրենի լեզուի ուսումնասիրութիւնը (կարդալ և գրել)։

2) &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;աշիւ (մտաւոր և գրաւոր)։

3) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողական (դիտողական) ուսում։

4) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կարչութիւն ւ գծագրութիւն։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողութիւն․ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանում — նախապատրաստական դասատան մէջ, երբ երեխան դեռ դժուարանում է իրան մայրենի լեզուով խօսել և մտածել, երբ նրա հասկացողութեան աստիճանը շատ նեղ է, այս տարիներում մենք ամէնավնասակար ենք համարում մի որևիցէ օտարազգի լեզուի ուսումնասիրութիւնը։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;րա հետևանքը լինում է այս տարիներում այն, որ երեխան բթամտանում է չը հասկանալով կարդացածը և ասածը, և այս լեզուի մէջ ոչինչ առաջադիմութիւն չի ցոյց տալի, բայց ընդհակառակը նա զզվում է այն լեզուից և վերջերում նա կամ ամենևին չէ ուսումնասիրում այն օգտաւէտ լեզուն, կամ շատ դժուարութիւնների է հանդիպում, մինչև որ իրան հաշտեցնում է նորան ուսումնասիրում։ &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;աւ է մի քանի տարի յետ թողնել մի որևիցէ օտար լեզուի ուսումնասիրութիւնը, և սկսել առաջին կամ երկրորդ դասատնից, քան թէ սկզբումը անհաշտ թշնամի շինել երեխային այդ լեզուի հետ և ատելութիւն զարգացնել նրա մէջ դէպի օտար լեզուն, որի ուսումնասիրութիւնը մեզ, աղքատ գրականութիւնով հայերիս
----

{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ'''&lt;/big&gt;}}

{{Կենտրոն|'''ՄԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹԵԱՆ ՏՊԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ'''}}
{{rule|4em}}
{{Կենտրոն|'''II'''}}

Հարցրէ՛ք Գերմանիայի մէջ ճանապարհորդած մի մարդուց, որ իր մէջ ունի մի փոքր զգացմունք դէպի բնութեան գեղեցկութիւնները, այս երկրի որ մասն է նորան աւելի գրաւել,— պատասխանը անկասկած կը լինի՝ „Հռէնոսի ափերը“, Եւ յիրաւի կարե՞լի է արդեօք մի առաւել բանաստեղծական և մի և նոյն ժամանակ այսպէս շնորհալի տեղ գտնել ամբողջ Գերմանիայումը։ Մայնց քաղաքումը նաւ նստելով, կանցնէք ամենահարուստ, շքեղ երկիրներով՝ աջ ու ձախ խաղողով տնկած լերներ (Weinberg), որտեղից բոլոր երկրագնտի վերայ հռչակած Հռէնոսի ոսկեգոյն գինիներ են ծագում․ աջ ու ձախ միայնացած ժայռերի վերայ կամ ծածուկ մի ձորոյկի մէջ ճանապարհորդի ուշադրութիւն գրաւող ամրոցների մնացորդներ, որոնց տեսնելով, ակամայ մտքի մէջ ծնվում են յիշողութիւններ միջին դարերի կեանքից, երբ այս ամրոցների մէջ, կայսերական օրէնքներից և հարկերից ապաստանվելով, դոցա տէրերը, ազնուական ասպետները, յարմար րօպեին սպասելով, ելանում էին, ճանապարհորդներին, մանաւանդ վաճառականներին և կայսերական հպատակներին կողոպտելու համար։

Աշխատանքը նոցա անծանօթ լինելով, ապրուստի միակ միջոցը պէտք է լինէր աւազակութիւնը և այս արուեստը աւազակ-ասպետների (Raubritter) համար մի առիթ էր, թէ իրանց քաջութիւնը վարժելու, թէ մի միջոց կայսերական հպատակութիւնից անկախ մնալու։

Հասկանալի է, որ Հռէնոսի ափերը գլխաւորապէս ասպետների բոյն լինելով, այս երկրի մէջ յառաջացել են հազարաւոր աւանդութիւններ, որ բերանից բերան անցնելով, պահանվել են և մինչև այժմեան ժամանակները։ Բայց սոցանից ամենաերևելին է այն, որ անբաժանելի կապած է Լօրէլէյ (Loreley) լերան հետ,— մի սար, որ գտնվում է Հռէնոսի աջ ափին, և որ իր մեծութեամբ և գեղեցկութեամբ գերազանցում է ափերին եղած բոլոր մնացած լերները։ Ըստ աւանդութեան այս սարի գագաթին բնակում էր մի ժամանակ մի գեղեցիկ Լօրէլէյ անուանած կին, որ ճանապարհորդին դէպի իւր բնակարան յանգուցանել էր աշխատում, բայց վերջը, միայնակութիւնից և տարփանքից մաշվելով, ինքը զինքը սարի բարձրութիւնից Հռէնոսը գահաւիժեց։ Այս աւանգութիւնը բազմաթիւ բանաստեղծների ուշադրութիւնը գրաւեց և շատ նկարագրութիւնների նիւթ դարձաւ, որոնցից ամենաերևելի է անկասկած Հէյնրիխ Հէյնէի „Loreley“ երգը։

Լօրէլէյ սարի շրջակայքը այնքան զմալիչ են, որ ճանապարհորդը, որքան անգամ տեսած և լինի նա այդ տեղերը, ամեն անգամ դոցա մօտենալով, սպասում է անհամբերութեամբ որ վերստին տեսնի՝ նորա շունչը կտրվում է ոգևորութիւնից։ Բայց անցանք Լօրէլէյ, և յանկարծ, առանձին արագութեամբ է վազում, ահագին լայնութիւն է կազմում, տափակ երկիրը մտնելով։ Հիացած աչքին ներկայանում են երկու ափերին երկու զուարթ փոքրիկ քաղաքներ՝ Սան Գօար և Սան Գօարսհաուզէն․․․։ Միայն Ժէնէվի լճակի հոյակապ եզերները կարող են համեմատվել այս գեղեցիկ տեսարանի հետ․․․։

Բայց բնութեան գեղեցկութիւնները նկարագրելու համար հարկաւոր է մի Ժօրժ Սանդի կամ մի Տուրգենէվի գրիչը․․․։

Միջին դարերումը աւազակ-ասպետներին և ազնուականներին ընդիմադրելու, նոցա զօրութիւնը և կամայականութիւնը զսպելու համար, Գերմանիայի մէջ կազմվեցան քաղաքների դաշնակցութիւններ։ Այսպէս կայացան՝ „Հռէնային քաղաքների դաշինքը“ Հռէնոս գետի ափերումը, ուրիշները Գերմանիայի հարաւումը, բայց ամենամեծ նշանակութիւն ստացաւ Գերմանիայի հիւսիսային քաղաքների „Հանզա“ դաշինքը, որ փոքր առ փոքր իր մէջ ամփոփեց բոլոր նշանաւոր ծովային քաղաքները և յառաջացնելով ընդհանուր առևտրական և քաղաքական օգուտներ, պատճառ դարձաւ այս քաղաքների ծաղկման և բարօրութեան։ Հանզային պատկանում էին նոյնպէս Բռէմէն և Համբուրգ մեծ քաղաքները, որոնք հետզհետէ զանազան հպատակութիւններ ընդունել ստիպվելով,&lt;ref&gt;Բռէմէն քաղաքը Շվէդացիներին տրվեցաւ երեսնամեայ պատերազմից յետոյ․ 1719 թուին, Գէորգ I, Անգլիայի թագաւորը, մի միլիօն թալէր (ռուբլ) վճարելով Շվէդիային, առաւ Բրէմէն քաղաքը և դարձրեց Հաննօվէրի թագաւորական տան (ցեղի) սեփականութիւն։ Վերջապէս Նապօլէօն I-ը, իր նուաճումների ժամանակ, միաւորեց Բռէմէն և Համբուրգ քաղաքները Ֆրանսիային։&lt;/ref&gt; վերջապէս „ազատութեան պատերազմներից“ (Freiheitskriege) յետոյ, 1814
&lt;section end=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h48vcj7t26p3pxkci2anmlsamggwcr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397646</id>
      <parentid>397645</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397646</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19515" sha1="1y2ptvrmsz6a6og7veef3cncr0ti1c7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Lilitik22&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;{{Մշակի գլխագիր
|վերաջ = '''Փետրվարի 8․ № 5.'''
|վերձախ = '''№ 5. Փետրվարի 8.'''
|վերկենտրոն = &lt;big&gt;'''1873'''&lt;/big&gt;
|աջ = &lt;center&gt;'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹԵԱՆ ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/center&gt;

Մասնավոր յայտարարութիւն տպել տուողը պիտի վճարէ 10 հասարակ տառի համար 1 կոպէկ արծաթ։ Յայտարարութիւններ տպվում են Հայերէն, Ռուսերէն, Վրացերէն, Ֆրանսիարէն, Գերմաներէն և Թուրքերէն։
|ձախ = &lt;center&gt;'''ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹԻ ԳԻՆԸ'''&lt;/center&gt;

Տարեկան գինն է 5 ռուբլի (փոստի ծախսով)։ Օտարաքաղաքացի բաժանորդները պիտի դիմեն այս հասցէով․ Въ Тифлисъ․ Въ Редакцiю Армянской Газеты „Мшакъ“․

Թիֆլիսում կարելի է ստորագրվիլ խմբագրատան մէջ (Արծրունու տուն և պ․ Ծատուրեանցի խանութում։
|վերնագիր = ԳՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹ
|ենթավերնագիր = ԵՐԿՐՈՐԴ ՏԱՐԻ
}}
&lt;section end=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;Բովանդակություն&quot;/&gt;&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;

Ինչով են պարծենում մեր հարուստները։ — Ներքին տեսութիւն։ Տարրական ուսումնարանների նախագիծը։ Նամակ Նուխուց։ Նամակ Ղզլարից։ Ներքին լուրեր։ — Արտաքին տեսութիւն։ Ֆրանսիա։ Նամակ Ցիւրիխից։ Արտաքին լուրեր։ — Խառն լուրեր։ — Առևտրական։ — Յայտարարութիւններ։ — Բանասիրական։ Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները։

----
{{Կենտրոն|'''Ի՞ՆՉՈՎ ԵՆ ՊԱՐԾԵՆՈՒՄ ՄԵՐ ՀԱՐՈՒՍՏՆԵՐԸ'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;ովորութիւն կայ մեր հարուստ ծերերի մէջ, պատահելով իրանց որդիներին, որք օտար երկիրներից յետ են գալիս բարձր ուսումով, դառն կերպով յանդիմանութիւններ անելու, թէ ինչի նոր եկած որդին իսկոյն չէ կարողանում իր համար ասպարէզ բացանել մեր հասարակութեան մէջ, չէ կարող առաջին օրից արդէն հասնել անկախ դրութեանը։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ոլոր նրանց յանդիմանութիւնը այդ խօսքերի վրա է հիմնվում՝ մի հինգ կօպէկ բեր օջախդ, այն ժամանակ կասեմ որ մարդ ես“:

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ախ քան արդարացնենք կամ մեղադրենք ուսեալ երիտասարդութիւնը, քննենք թէ ինչպէս են հարստացել մեր հարուստները, և արդեօք ունե՞ն նրանք իրաւունք պարծենալու։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչպէս ամեն երկրում, նոյնպէս և մեզ մօտ, երկու միջոց կայ միայն հարստանալու՝ մինը ժառանգել մի հարստութիւն, միւսը աշխատանքով հարստանալ։ Առաջինների վրա մենք չենք էլ կամենում խօսել, որովհետև նրանք ժառանգութեամբ հարստացած լինելով, պատճառ չունին, չեն կարող և չեն էլ ասում իրանց որդիներին վերև յիշված խօսքերը․․․ 

&lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց այն հարստները, որք աշխատանքով են հարստացել, արդեօք իրաւունք ունեն այդ տեսակ խօսակցութիւն բռնել իրանց որդիների հետ, ու նրանց մեղադրել, որ հինգ կօպէկ անգամ աշխատել չեն կարող, ու օջախը բերել․․․

Այդտեղ զարթնում է մի հասարակական խնդիր՝ մենք չենք կամենում մեղադրել հին սերունդը, թէ նա մեծ մասամբ վատ կամ անազնիւ ճանապարհներով է հարստացել,— ո՛չ, մենք կամենում ենք միայն հարցնել, կարո՞ղ  ենք մենք արդեօք մի և նոյն միջոցներով հարստանալ, կամ գոնէ մեզ ապահովել, ինչպէս նրանք են արել․․․ անկարելի է։ &lt;big&gt;'''Ժ'''&lt;/big&gt;ամանակը ուրիշ էր, պահանջները ուրիշ էին, ուստի և միջոցները տարբեր պիտի լինեն։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ առաջ պատերազմական դրութեան մէջ էր երկիրը, իսկ այժմ խաղաղ դրութեան մէջ, եթէ առաջ բազմաթիւ զօրքի հարկաւորութիւն կար, իսկ այժմ հետզհետէ մտաւոր կեանքով ապրող մարդիկների մէջ պահանջ է զգացվում, եթէ իրանք հիմնարկութիւններ ուրիշ են, եթէ առաջ դատանները փակ էին, իսկ այժմ հրապարակական, եթէ առաջ երկրի բնական արդիւնքները մինին, երկուսին, կապալով էին տալիս շահացնելու, իսկ այժմ նոյն արդիւնքի վերա հետզհետէ ակցիզ անվանված հարկեր կը մագնվին,եթէ առաջ հարկատու էին միայն աշխատողները, իսկ հետզհետէ մտցնվելու է, ասենք, հարկը մուտքից,— և այլն․․․․․․ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ, մի խօսքով ինքն տնտեսական և հասարակական դրութիւնը հետզհետէ փոխվում է,— հասկանալի է որ նոր սերունդը չէ կարող աշխատանքի և իրան ապահովացնելու գործի մէջ մի և նոյն ընթացքը բռնել, որին հետևում էր հին սերունդը։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչո՞վ են պարծենում ուրեմն, և ի՞նչ իրաւունքով մեզ մեղադրում։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք այնքան ենք աշխատում, մեզանից շատերը գուցէ մի տարվայ մէջ աւելի քան թէ հին մարդը իր ամբողջ կեանքումը,— բայց ինչո՞վ ենք մեղաւոր, որ հին պահանջները թողած, մեր հասարակութիւնը նորերի անհրաժեշտութիւնը դեռ չէ ճանաչում, ինչո՞վ ենք մեղաւոր, որ մօտիկ ապագայում միակ գործադրելի աշխատանքի ձևերը ընտրած, մենք այդ դեռ անորոշ ժամանակում, ամենաանտանելի աշխատանքով ոչ թէ միայն չենք կարող հարստանալ, բայց և չենք կարող մեզ ապահովել, այն ինչ նոյն աշխատանքը &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;վրօպայում կարող էր մեզ համար ոչ թէ միայն ապահովութեան, բայց և հարստութեան աղբիւր լինել։
----
{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ՆԵՐՔԻՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;}}
----
{{Կենտրոն|'''ՆԱԽԱԳԻԾ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ'''}}

{{Կենտրոն|(Շարունակութիւն)&lt;ref&gt;Տես „Մշակ“ № 4—1873։&lt;/ref&gt;}}

{{Կենտրոն|'''II'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական կամ սկզբնական ուսումնարանի համար նախագիծ գցելուց առաջ օգտաւէտ կը լինէր որոշել՝ թէ առհասարակ ի՛նչ նշանակութիւն ունի տարրական ուսումնարանը կամ սկզբնական դասատունը։ Այս դասատան մէջ պատրաստվում են միայն առաջին դասատունը մտնելու համար, թէ մի ուրիշ բանի համար էլ։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք աւելի պատրաստ ենք համաձայնելու այն մտքի հետ, որ տարրական ուսումնարանը, բացի իւր պատրաստական նշանակութենից, ունի աւելի մեծ նշանակութիւն։ Հէնց տարրական անունը ինքն ըստ ինքեան ցոյց է տալիս այս։ Տարրականին գերմաներէն հիմնական էլ են ասում։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն տարրական ուսումնարանից պէտք է պահանջած, որ նա ընդհանրապէս կրթութեան հիմքը տայ աշակերտներին, տայ նոյնպէս և այն ընթացքը, որով ապագայում պէտք է առաջ գնալ նա դէպի բարձր կրթութիւնը և զարգացումը։ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական կրթութիւնը համառօտ կերպիւ պէտք է ներկայացնէ մի ամբողջ, բազմակողմանի բան, որ պէտք է ընդարձակվի ապագայի կրթութիւնով։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;երմանիայում և վերջին ժամանակներում &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;արօն &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;օրֆի &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;լէքսանդրովսկի գաւառի և ուսումնարաններում չքաւորութեան  և ուրիշ պատճառներով շատ երեխաներ անցնում են միայն տարրական ուսումը (3—4 տարում), և նրանցից վերջերում դուրս են գալիս լուսաւորուած մշակներ և հողագործներ։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք կարծում ենք, որ մեզ էլ հարկաւոր է այս նպատակը ունենալ մեր աչքի առաջը։

&lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանի նպատակը պէտք է լինի զարգացնել աշակերտների ընդունակութիւնը, ծանօթացնել նրանց որքան կարելի է նոր նրանց շրջապատող և նրանցից հեռու առարկաների հետ—միով բանիւ — տարրական ուսումնարանը պէտք է տայ, թէև քիչ, բայց որոշ գիտութիւն, աշակերտների հասակին համաձայն։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յս նպատակին կարելի է հասնել յետագայ առարկաների դասատվութիւնովը։

1) &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;այրենի լեզուի ուսումնասիրութիւնը (կարդալ և գրել)։

2) &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;աշիւ (մտաւոր և գրաւոր)։

3) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողական (դիտողական) ուսում։

4) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կարչութիւն ւ գծագրութիւն։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողութիւն․ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանում — նախապատրաստական դասատան մէջ, երբ երեխան դեռ դժուարանում է իրան մայրենի լեզուով խօսել և մտածել, երբ նրա հասկացողութեան աստիճանը շատ նեղ է, այս տարիներում մենք ամէնավնասակար ենք համարում մի որևիցէ օտարազգի լեզուի ուսումնասիրութիւնը։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;րա հետևանքը լինում է այս տարիներում այն, որ երեխան բթամտանում է չը հասկանալով կարդացածը և ասածը, և այս լեզուի մէջ ոչինչ առաջադիմութիւն չի ցոյց տալի, բայց ընդհակառակը նա զզվում է այն լեզուից և վերջերում նա կամ ամենևին չէ ուսումնասիրում այն օգտաւէտ լեզուն, կամ շատ դժուարութիւնների է հանդիպում, մինչև որ իրան հաշտեցնում է նորան ուսումնասիրում։ &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;աւ է մի քանի տարի յետ թողնել մի որևիցէ օտար լեզուի ուսումնասիրութիւնը, և սկսել առաջին կամ երկրորդ դասատնից, քան թէ սկզբումը անհաշտ թշնամի շինել երեխային այդ լեզուի հետ և ատելութիւն զարգացնել նրա մէջ դէպի օտար լեզուն, որի ուսումնասիրութիւնը մեզ, աղքատ գրականութիւնով հայերիս
----

{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ'''&lt;/big&gt;}}

{{Կենտրոն|'''ՄԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹԵԱՆ ՏՊԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ'''}}
{{rule|4em}}
{{Կենտրոն|'''II'''}}

Հարցրէ՛ք Գերմանիայի մէջ ճանապարհորդած մի մարդուց, որ իր մէջ ունի մի փոքր զգացմունք դէպի բնութեան գեղեցկութիւնները, այս երկրի որ մասն է նորան աւելի գրաւել,— պատասխանը անկասկած կը լինի՝ „Հռէնոսի ափերը“, Եւ յիրաւի կարե՞լի է արդեօք մի առաւել բանաստեղծական և մի և նոյն ժամանակ այսպէս շնորհալի տեղ գտնել ամբողջ Գերմանիայումը։ Մայնց քաղաքումը նաւ նստելով, կանցնէք ամենահարուստ, շքեղ երկիրներով՝ աջ ու ձախ խաղողով տնկած լերներ (Weinberg), որտեղից բոլոր երկրագնտի վերայ հռչակած Հռէնոսի ոսկեգոյն գինիներ են ծագում․ աջ ու ձախ միայնացած ժայռերի վերայ կամ ծածուկ մի ձորոյկի մէջ ճանապարհորդի ուշադրութիւն գրաւող ամրոցների մնացորդներ, որոնց տեսնելով, ակամայ մտքի մէջ ծնվում են յիշողութիւններ միջին դարերի կեանքից, երբ այս ամրոցների մէջ, կայսերական օրէնքներից և հարկերից ապաստանվելով, դոցա տէրերը, ազնուական ասպետները, յարմար րօպեին սպասելով, ելանում էին, ճանապարհորդներին, մանաւանդ վաճառականներին և կայսերական հպատակներին կողոպտելու համար։

Աշխատանքը նոցա անծանօթ լինելով, ապրուստի միակ միջոցը պէտք է լինէր աւազակութիւնը և այս արուեստը աւազակ-ասպետների (Raubritter) համար մի առիթ էր, թէ իրանց քաջութիւնը վարժելու, թէ մի միջոց կայսերական հպատակութիւնից անկախ մնալու։

Հասկանալի է, որ Հռէնոսի ափերը գլխաւորապէս ասպետների բոյն լինելով, այս երկրի մէջ յառաջացել են հազարաւոր աւանդութիւններ, որ բերանից բերան անցնելով, պահանվել են և մինչև այժմեան ժամանակները։ Բայց սոցանից ամենաերևելին է այն, որ անբաժանելի կապած է Լօրէլէյ (Loreley) լերան հետ,— մի սար, որ գտնվում է Հռէնոսի աջ ափին, և որ իր մեծութեամբ և գեղեցկութեամբ գերազանցում է ափերին եղած բոլոր մնացած լերները։ Ըստ աւանդութեան այս սարի գագաթին բնակում էր մի ժամանակ մի գեղեցիկ Լօրէլէյ անուանած կին, որ ճանապարհորդին դէպի իւր բնակարան յանգուցանել էր աշխատում, բայց վերջը, միայնակութիւնից և տարփանքից մաշվելով, ինքը զինքը սարի բարձրութիւնից Հռէնոսը գահաւիժեց։ Այս աւանգութիւնը բազմաթիւ բանաստեղծների ուշադրութիւնը գրաւեց և շատ նկարագրութիւնների նիւթ դարձաւ, որոնցից ամենաերևելի է անկասկած Հէյնրիխ Հէյնէի „Loreley“ երգը։

Լօրէլէյ սարի շրջակայքը այնքան զմալիչ են, որ ճանապարհորդը, որքան անգամ տեսած և լինի նա այդ տեղերը, ամեն անգամ դոցա մօտենալով, սպասում է անհամբերութեամբ որ վերստին տեսնի՝ նորա շունչը կտրվում է ոգևորութիւնից։ Բայց անցանք Լօրէլէյ, և յանկարծ, առանձին արագութեամբ է վազում, ահագին լայնութիւն է կազմում, տափակ երկիրը մտնելով։ Հիացած աչքին ներկայանում են երկու ափերին երկու զուարթ փոքրիկ քաղաքներ՝ Սան Գօար և Սան Գօարսհաուզէն․․․։ Միայն Ժէնէվի լճակի հոյակապ եզերները կարող են համեմատվել այս գեղեցիկ տեսարանի հետ․․․։

Բայց բնութեան գեղեցկութիւնները նկարագրելու համար հարկաւոր է մի Ժօրժ Սանդի կամ մի Տուրգենէվի գրիչը․․․։

Միջին դարերումը աւազակ-ասպետներին և ազնուականներին ընդիմադրելու, նոցա զօրութիւնը և կամայականութիւնը զսպելու համար, Գերմանիայի մէջ կազմվեցան քաղաքների դաշնակցութիւններ։ Այսպէս կայացան՝ „Հռէնային քաղաքների դաշինքը“ Հռէնոս գետի ափերումը, ուրիշները Գերմանիայի հարաւումը, բայց ամենամեծ նշանակութիւն ստացաւ Գերմանիայի հիւսիսային քաղաքների „Հանզա“ դաշինքը, որ փոքր առ փոքր իր մէջ ամփոփեց բոլոր նշանաւոր ծովային քաղաքները և յառաջացնելով ընդհանուր առևտրական և քաղաքական օգուտներ, պատճառ դարձաւ այս քաղաքների ծաղկման և բարօրութեան։ Հանզային պատկանում էին նոյնպէս Բռէմէն և Համբուրգ մեծ քաղաքները, որոնք հետզհետէ զանազան հպատակութիւններ ընդունել ստիպվելով,&lt;ref&gt;Բռէմէն քաղաքը Շվէդացիներին տրվեցաւ երեսնամեայ պատերազմից յետոյ․ 1719 թուին, Գէորգ I, Անգլիայի թագաւորը, մի միլիօն թալէր (ռուբլ) վճարելով Շվէդիային, առաւ Բրէմէն քաղաքը և դարձրեց Հաննօվէրի թագաւորական տան (ցեղի) սեփականութիւն։ Վերջապէս Նապօլէօն I-ը, իր նուաճումների ժամանակ, միաւորեց Բռէմէն և Համբուրգ քաղաքները Ֆրանսիային։&lt;/ref&gt; վերջապէս „ազատութեան պատերազմներից“ (Freiheitskriege) յետոյ, 1814
&lt;section end=&quot;Բովանդակություն&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1y2ptvrmsz6a6og7veef3cncr0ti1c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Mshak, 1873, issue 6.pdf/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>76979</id>
    <revision>
      <id>397673</id>
      <parentid>228769</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:11:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397673</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18795" sha1="pe5qm2okx2achvsx3a79bu6bszr4496" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Lilitik22&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;section begin=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;{{Մշակի գլխագիր
|վերաջ ='''Փետրվարի 15․ № 6.''' 
|վերձախ = '''№ 6. Փետրվարի 15.'''
|վերկենտրոն = &lt;big&gt;'''1873'''&lt;/big&gt;
|աջ = &lt;center&gt;'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹԵԱՆ ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/center&gt;

Մասնավոր յայտարարութիւն տպել տուողը պիտի վճարէ 10 հասարակ տառի համար 1 կոպէկ արծաթ։ Յայտարարութիւններ տպվում են Հայերէն, Ռուսերէն, Վրացերէն, Ֆրանսիարէն, Գերմաներէն և Թուրքերէն։
|ձախ = &lt;center&gt;'''ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹԻ ԳԻՆԸ'''&lt;/center&gt;

Տարեկան գինն է 5 ռուբլի (փոստի ծախսով)։ Օտարաքաղաքացի բաժանորդները պիտի դիմեն այս հասցէով․ Въ Тифлисъ․ Въ Редакцiю Армянской Газеты „Мшакъ“․

Թիֆլիսում կարելի է ստորագրվիլ խմբագրատան մէջ (Արծրունու տուն և պ․ Ծատուրեանցի խանութում։
|վերնագիր = ԳՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՇԱԲԱԹԱԹԵՐԹ
|ենթավերնագիր = ԵՐԿՐՈՐԴ ՏԱՐԻ
}}
&lt;section end=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;
&lt;section begin=&quot;Բովանդակություն&quot;/&gt;&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;
Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում։ — Ներքին տեսութիւն։ Տարրական ուսումնարանի նախագիծը (վերջ)։ Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը։ Մեղու Հայաստանի։ Նամակ Գանձակից։ Արտաքին տեսութիւն։ Նամակ Ցիւրիխից։ Արտաքին լուրեր։ — Խառն լուրեր։ — Առևտրական։ —Յայտարարութիւններ։ — Ֆէլիէտօն։
----
{{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻՍԻ ԱՐՎԵՍՏԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆ'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;անի մի ժամանակից մենք լսում ենք &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իֆլիսի մէջ խօսակցութիւններ արվեստագործական ուսումնարանի հիմնելու մասին, լսում ենք, որ քաղաքային վարչութիւնը յանձնել է կովկասեան տեխնիկային ընկերութեանը այդ ուսումնարանին վերաբերեալ պրօէկտը մշակելու, մեզ լուր է հասնում որ մշակված պրօէկտը արդէն ներկայացրած է քաղաքային վարչութեանը և այդ վերջինը նշանակել է իր միջից ընտրած քանի մի անձանց յիշեալ պրօէկտը քննելու համար, լսում ենք որ ուսումնարանի գլխաւոր նիւթական աղբիւրը պիտի լինի քաղաքային գումարից 10 հազար ռուբլի տարեկան օժանդակութիւնը, լսումենք որ քաղաքային արվեստագործական ուսումնարանը, տէխնիկային ընկերութեան կարծիքով պիտի ուսումնական կողմից ենթարկվի կովկասեան հոգաբարձութեանը, արուեստներին տալու ուղղութեան կողմից պիտի ենթարկվի տէխնիկային ընկերութեան հսկողութեանը, իսկ տնտեսական մասը միայն յանձնվելու է քաղաքին։ &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;սում ենք, որ ուսումնարանի մէջ գիշերօթիկ, կիսագիշերօթիկ և երթևեկ աշակերտներ պիտի լինեն, որ տեսուչը առաջարկվում է տէխնիկային ընկերութենից, որ տեղական (հայ, վրաց և թուրքաց) լեզուները չը պիտի սովորեցնեն մեր հայ վրաց ու թուրք երեխաներին, որ ուսումնարանի մանկավարժական խորհուրդը կազմված կը լինի տեսչից (տէխնիկային ընկերութենից նշանակված), ուսուցիչներից (տեսչից նշանակվող), մի անդամից տէխնիկային ընկերութիւնից նշանակված և միայն մի ներկայացուցիչ անդամից քաղաքային վարչութեան կողմից։ &lt;big&gt;'''ն'''&lt;/big&gt;մանապէս լսում ենք որ տեխնիկային ընկերութեան մշակված պրօգրամը խօսելով կրօնագիտութեան ուսուցչի մասին, հարկաւոր է համարում նկատել, որ ուսումնարանի նիւթական միջոցները սուղ լինելով, կրօնագիտութեան ուսուցչի մասին, հարկաւոր է համարում նկատել, որ ուսումնարանի նիւթական միջոցները սուղ լինելով, կրօնագիտութիւնը բոլոր քրիստոնէական դաւանութիւնների երեխաների համար պիտի նոյնը լինի և աւանդվի ուղղափառ ուսուցչից, իսկ նոյն նիւթական միջոցների պակասութեան պատճառով, մահմետական կրօնագիտութիւնը բոլորովին չը պիտի լինի ուսումնարանում։

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի երևոյթի գլխաւոր, խոշոր կողմերը միշտ աւելի հեշտութեամբ են անցնում հասարակութեան շրջանը քան թէ նրա մանրամասերը։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդքան ենք լսում ենք հիմնվող ուսումնարանին վերաբերեալ պրօէկտի գլխաւոր կողմերի մասին, իսկ նրա մանրամասերը աւելի էլ անյայտ են մեզ, ու աւելի անորոշ ձևով են հասնում մեզ․․․․

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք մի բան չենք կարող հասկանալ՝ ինչի՞ այդպիսի օգտաւէտ և մեզ ամենքիս թանգագին գործը, ինչի՞ քաղաքի գումարներով արվեստագործական ուսումնարանի հիմնելը, որ պիտի ջանայ յայտնի մասնագիտական հմտութիւններ մտցնել մեր քաղաքի և երկրի արվեստաւոր դասի մէջ, որի վիճակի հետ մենք ամենքս կապված ենք ընդհանուր օգուտներով, ի՞նչի մի գործի պրօէկտը, որ մեր բոլոր հասարակութեան համար վերին աստիճանի հետաքրքիր է,— մեր քաղաքային վարչութիւնը գազանի է պահում և չէ առաջարկում տեղական ռուս, հայոց, և վրաց օրագրութեան հրապարակական քննութեանը։

&lt;big&gt;'''Չ'''&lt;/big&gt;ը պիտի մոռանանք, որ այդ տեսակ հիմնարկութիւնը առաջին լինելով մեր երկրում, մենք պիտի շատ մեծ զգուշութեամբ վարվենք երկրիս նահապետական արվեստներին այդ նոր, գիտնական զարկ, ժամակակից ընթացք տալու ժամանակ։

&lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;իմնաւոր, երկրի արվեստներին, մեր պահանջներին ու տնտեսական-հասարակական կեանքին յարմար կերպով մշակված նախագիծը կարող է վերանորոգել ոչ թէ միայն մեր երկրի արվեստները, այլ նոր կերպարանք տալ երկրիս ամբողջ տնտեսական կեանքին։ &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհակառակն միակողմանի կերպով քննված արվեստագործական ուսումնարանին վերաբերեալ նախագիծը, որ չէ հիմնվում ժողովրդի դրական պահանջների դրական պահանջների վերա, որ իր տեղեկութիւնները ուսումնարանին տալու ուղղութեան վերա չէ քաղում ոչ հասարակական կարծիքից, ոչ երկրի ազգագրական, տնտեսական, արվեստագործական, վերջապէս և պատմական պայմաններից,— կարող է վնասել երկրիս արվեստագործական և տնտեսական տարրին, անհամապատասխան ուղղութիւն տալով տեղական արվեստներին։

&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւստի մեր երկրի տնտեսական ապագայ վիճակի համար այդ ծանր և փափուկ խնդրը հասարակութեան սեփականութիւն համարելով, չենք կարող չը յայտնել մեր ցանկութիւնը, որ նա քննվէր որքան կարելի է բազմակողմանի կերպով, մինչև որ գաղափարը դեռ ևս հիմնարկութեան ձր ստացած չէ, այլ միայն կերպարանաւորվում է այս կամ այն մասնաւոր վարչութեան կամ մասնաւոր անձի պրօէկտի մէջ։

&lt;big&gt;'''Յ'''&lt;/big&gt;ոյս ունենք ուրեմն, որ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իֆլիսի քաղաքային վարչութիւնը, որին յանձնված են հասարակութեան գումարները յիշեալ հիմնարկութիւնը գլուխ բերելու համար, չի զլանայ ծանօթացնել մեր հասարակական կարծիքը հիմնվող արվեստական ուսումնարանին վերաբերեալ մշակվող պրօէկտների հետ։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ քայլը քարողէ ունենալ և այն օգուտը, որ բացի ընդհանուր գործի համար հասարակական կարծիքից բարոյապէս շահվելուց, քաղաքային վարչութիւնը կարող էր փարատել հիմնվող ուսումնարանի մասին մի քանի (գուցէ անհիմն) լուրեր, որք այնու ամենայնիւ դրդմամբ շրջում են հասարակութեան այլ և այլ շրջանների մէջ։

&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;չինչ հաստատ աղբիւրներ չունենալով քաղաքային վարչութեան դիտաւորութիւնների վերա մտադրած արվեստագործական ուսումնարանին տալու կազմակերպութեան մասին, ճիշդ տեղեկութիւն չունենալով տէխնիկային ընկերութենից ներկայացրած պրօէկտի բովանդակութեան մասին,— մեզ մնում է մեր լրագրի հետևեալ համարներում առաջարկել ընթերցողին մի կողմից եւրօպական սորա նման ուսումնարանների դրութեան կարճ տեսութիւնը և միւս կողմից յայտնել մեր կարծիքը, թէ ինչ պիտի լինէր արվեստահործական ուսումնարանը մեզանում։

{{rule|4em}}
----
{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ՖԷԼԻԷՏՕՆ'''&lt;/big&gt;}}
----
Նոր ֆէլիէտօնիստ։ — „Մեղու Հայաստանի“ ծրագիր և Գերմանիա։ —Թիֆլիսի կեանքը։ —Մեծ պասը։ —Պսակները։ —Թատրօնը։ —Ռուս ներկայացումներ, և պ․ Նադլէր։ —Պ․ Նադլէրը կամենում է հայոց պատմութեան վարժապետ դառնալ։ —Կանկան։ —Հաշտարար դտաւորին գանգատ։ —Պ․ Սունդուկեանցի „Օսկան Պետրօվիչը“ իմ նոր վօդէվիլս։ —Դռնապանները Թիֆլիսցիներին „Մեղուի“ դէմ պաշտպանելու համար։ —„Մշակի“ թշնամիներ և բարեկամներ։ —Նամակ ամրագրին։ —Նապօլէօնի մահվան լուրը սուտ յայտնվեցաւ։
----
Սովորութիւն կայ, որ նոր ֆէլիէտօնիստը պիտի անպատճառ իրանց ներկայացնէ պատուելի հասարակութեանը,— բայց ես աւելորդ եմ համարում այդ ամեն տեղ ընդունված քաղաքավարութիւնը, որովհետև կամենում եմ անյայտ մնալ մեր ընթերցող հայ-հասարակութեանը։

Այսքան իմացէք միայն մի սիրելի ընթերցող՝ ես Ասիացի եմ, Ասիայում ծնվել եմ  մեծացել, բարձր ուսում ստացած չեմ, ոչ Պետերբուրգի համալսարանից դիպլօմ եմ ընդունել, ոչ գերմանական մի համալսարանում փողով դիպլօմ եմ առել,— սարսափելի իրողութիւն, որ Թիֆլիսի „Մեղու Հայաստանի“ լրագրի խօսքերին նայելով, ամեն օր կատարվում է կրթված Գերմանիայում։ Չը գիտեմ, որքան ուղիղ են այդ խօսքերը, բայց անկարելի է, որ „Մեղու Հայաստանի“ լրագիրը սխալվէր, որովհետև իր տեղեկութիւնները Գերմանիայի վրա, նա քաղում է ռուս Терскій Въдомости լրագիրը, ես չեմ էլ կարող ճշդութեամբ ծանօթանալ Գերմանիայի ամբողջ հասարակական կազմակերպութեան հետ․․․

Մի եւրօպական երկրի հասարակական կեանքի վերաբերութեամբ „Մեղու Հայաստանի“ լրագրի պէս խղճմտաբար և խոր ծանօթութիւնը չունենալով,— կրկնում եմ, որ ես մի հասարակ, անտաշ Ասիացի եմ, ու կարող եմ միայն այն բաների վրա խօսել, որ իմ չորս կողմն եմ տեսնում, մի և նոյն ժամանակ անազնիւ համարելով, առ հասարակ, խօսել այն բաների վրա, որոնց մասին ոչինչ տեղեկութիւն չունեմ։

{{rule|2em}}
Հարցրէք ինձ, օրինակ, մեր Թիֆլիսի կեանքից,— այնքան գիտեմ, որ կարող եմ մեր քաղաքի բոլոր գաղտնիքները մի առ մի ձեզ պատմել։

Գիտեմ, օրինակ, որ մեծ պասը մօտենալով, Թիֆլիսի բնակիչները շտապում են մնացած վերջին շաբաթներում վայելել այն ամենը, որ մեծ-պասին արգելված կը լինի․․․ և գլխաւորապէս երկու բան՝ թատրօն գնալը և պսակվելը։

{{rule|2em}}
Ով որ միջոց չունի պսակվելու, բաւականանում է թատրօնով։

Ուրեմն գնացի թատրօն (չեմ յիշում որ օրն էր)։ Ներկայացնում էին Ռուսերէն լեզվով Царская Невъста պատմական դրաման, Իվան Գրօզնի թագաւորի ժամանակից։ Մի կողմից ինձ անհասկանալի էր՝ թէ ինչի պ․ Նադլէրը (ռուս թատրօնի կառավարիչը) այնպիսի պիէսաներ է առաջարկում տեղական հասարակութեանը, որոնցից մի կրթողական ազդեցութիւն սպասելու համար, հարկաւոր է մեր քաղաքացիներին ու նրանց ընթանիքներին նախ և առաջ քիչ շատ ծանօթ լինել ռուս պատմութեան հետ,— իսկ միւս կողմից, մտածելով, որ պ․ Նադլէրը իր ներկայացումներից շատ չնչին արդիւնք է ստանում, ես հասկացայ, թէ նորա առանձին համակրութիւնը դէպի պատմական պիէսաները այլ ինչ չէ, եթէ ոչ մի միջոց պատմաբանութեան մէջ անուն վաստակելու, որ եթէ թատրօնի արդիւնքը բոլորովին կտրվի, նա կարողանայ իր համար պատմութեան վարժապետի տեղը ճարել․․․։ Ես կարծում եմ, որ իր երախտիքը դէպի հայոց թատրօնը ցոյց տալու համար, որից, ինչպէս պատմում են, նա ահագին փողեր է ստացել,— քաղաքավարութիւն կը պահանջէր, որ պ․ Նադլէրը փոքր ինչ ուսումնասիրէր և հայոց պատմութիւնը, մանաւանդ որ այդ առարկայի վարժապետի պաշտօնը նրան նիւթական օգուտ կը բերէր, աչքի առաջն ունենալով հայոց մի տարվայ երաշտութիւնը Թիֆլիսում։ (Հարցնել մեր ուսումնարանների տեսուչներից)։

{{rule|2em}}
Քանի մի ժամանակից մեր քաղաքական թատրօնի իւրաքանչիւր ներկայացման վերջը կատարվում է բեմի վրա ամենաանվայել կանկան անվանված պարը։ Պ․ Նադլէրը, որ ինչպէս պատմում է „Кавказъ“ լրագիրը, մի հանդիսականին վիրաւորելու պատճառով դատապարտվեցաւ հաշտարար դատաւորից քանի մի օրվայ բանդարկութեան,— չը գիտէ երևի, որ նրան սպառնում է շուտով մի ուրիշ, աւելի ծանր գանգատ, այս անգամ Թիֆլիսի միացած հայ-ընտանիքների կողմից՝ հայ-ընտանիքները կամենում են գանգատել հաշտարար դատաւորի մօտ, որ պ․ Նադլէրից մտցրած կանկանը քաղաքային բեմի վրա, կարող է գայթակղութեան առիթ լինել լաւ կրթված օրիորդների համար։ Զգո՛յշ կացէք պ․ Նադլէր։

{{rule|2em}}
Մի ուրիշ անգամ ներկայ գտնվեցայ հայոց ներկայացմանը։ Խաղում էին պ․ Սունդուկեանցի „Օսկան Պետրօվիչ դժոխքում“ վօդէվիլը։ Ես թէև երբէք չեմ փորձել վօդէվիլներ գրելու, բայց համոզված եմ, որ պ․ Սունդուկեանցից լաւ կարող էի գրել „Օսկան Պետրօվիչին“, իմ Օսկան Պետրօվիչը,մեռնելուց և դժոխքը ընկնելուց յետոյ, չէր
&lt;section end=&quot;Բովանդակություն&quot;/&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pe5qm2okx2achvsx3a79bu6bszr4496</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Mshak, 1873, issue 6.pdf/3</title>
    <ns>104</ns>
    <id>76983</id>
    <revision>
      <id>397682</id>
      <parentid>227650</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397682</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25337" sha1="beusz937i0sgtl0oiodwexqp5a09sb1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Lilitik22&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հասարակական (ընկերակցական) մետաքս քաշելու գործարանները։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;իայն այդ տեսակ գործարանները կարող են բարձրացնել մետաքսաքաշութեան գործը կատարելագործութեան յայտնի աստիճանին, որովհետև միայն այդ պայմաններով գիւղացին լի վարձատրութիւն կը ստանայ իր աշխատանքի համար։

&lt;big&gt;'''Շ'''&lt;/big&gt;ատ ցաւում ենք, որ պ․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օջայեանը չընդարձակեց խօսքը այդ առարկայի վրա, և աւելի մանրամասնաբար չը մեկնեց այդ տեսակ գործարանների կազմակերպութիւնը, իսկ համեստ կերպով աւելացրեց, որ ինքն մինակ իրան թոյլ է համարում վճռել այդ նշանաւոր խնդիրը, բայց եթէ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;իւղա-տնտեսական ընկերութիւնը կը ճանաչէ այդ տեսակ հիմնարկութիւնների օգուտը և անհրաժեշտութիւնը, չի դժուարանայ ինքն մշակել մի պրօգրամմա։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ռաջարկութիւնը մեծ համակրութեամբ ընդունվեցաւ ընկերութենից և պ․ նախագան, ասեց, որ պ․ Խօջայեանցից յարուցած խնդիրը կ'առաջարկվի ընկերութեան խորհրդին և կ'ընտրվի մի յանձնաժողով որ և կը մշակէ պրօգրամման։

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք չենք երկբայում, որ ընկերութիւնը կ'աշխատէ իրագործել այդ միտքը, բայց մեր պարտաւորութիւն ենք համարում աւելացնել, որ եթէ մեր կալվածատէրերը չը համակրեն այդ մտքին և չ'աշխատեն նրան իրագործել իրանց ազդեցութեան տակ գտնված գիւղական շրջանում,— հազիւ թէ այդ գաղափարի իրագործումը ցանկացածին չափ յաջողվելու է։

{{rule|4em}}
{{Կենտրոն|'''ՄԵՂՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ'''}}
{{rule|4em}}
Պատուելի լրագրի էջերի մէջ (№ 5) կարդացինք մեզ վերա մեղադրանք, որ իբր թէ մենք կրքով ենք շարժվում, իբր թէ սուտ ենք խօսում։— Տե՛սնենք պարոններ, բարձր ուսում ստացածներ ո՞վ է սուտ խօսում, դուք թէ մենք։ Մենք ասացինք, թէ՝ „Մեղուն“ մինչև հիմայ չէ կարող հասկանալ, որքան օգտաւէտ են թատրօնի վրա թարգմանական բեմական գրվածները․․․ խեղճ։ (տես № 3)։ Պատուելի լրագիրը հերքում է մեր ասածը, աւելցնելով թէ յիշեալ համարում ակնարկութիւն անգամ արած չէ թարգմանական բեմական գրվածների վերա։

Մենք գիտէինք թէ „Մեղուն“ ինքն իրան շարունակ հակառակում է, թէ առաջնորդող յօդվածների մէջ կղերական մտքեր է յայտնում, իսկ քաղաքական բաժնի մէջ խօսելով ասենք Շվէյցարիայի կամ ուրիշ երկրի վրա, յարձակվում է հոգևորականների դէմ, թէ առաջնորդող յօդվածների մէջ պաշտպանում է որդեգրութեան անհրաժեշտութիւնը Ներսիսեան դպրոցի մէջ, իսկ ներքին բաժնի մէջ զարմանում է թէ արուեստագործական ուսումնարանի մէջ մտցնվելու են գիշերօթիկներ ւ այլն,— բայց մէկ բան չը գիտէինք՝ այն է, որ յիշեալ լրագրի խմբագիրները իրանք չը գիտեն ինչ է գրվում նրանց թերթի մէջ և ուրիշները պիտի նրանց մատով ցոյց տան ու յիշեցնեն նրանց անգին անհամութիւնները ու վնասակար հակասութիւնները։

Ահա՝ „Մեղու Հայաստանի“ լրագրի այս տարվայ № 3-ում տպած է (երես 3, էջ 2) „Րիշէլիօյի“ մասին՝

Այս ներկայացմամբ ևս մեր դերասանները հաստատեցին մեր այն միտքը, որ մենք յայտնել ենք անցեալ տարուայ „Մեղուի“ 40 համարում, այն է՝ թէ թարգմանած պիէսաներ խաղալու համար հարկաւոր է, որ նախ՝ դերասանը ծանօթ լինի այն կեանքի հետ, որի շրջանից նա կամենում է հանդէս դուրս գալ, և ապա ընդունի իր վերայ այս կամ այն դերը։ Դժբաղտաբար, ինչպէս երևում է, դերասանները չեն հասկանում կամ չեն կամենում հասկանալ այս հասարակ միտքը, որ շարունակում են Ռիշելիօ, Երեսուն տարի և Սէր և Նախաշարումն (?) պիէսաները տալ։

Երբ մի լրագիր մի համարի մէջ ակնարկութիւն է անում իր նախընթաց համարներից մինի վրա, ասելով „Այս ներկայացմամբ ևս մեր դերասանները հաստատեցին մեր այն միտքը որ մենք յայտնել ենք անցեալ տարուայ մեր 40 համարում,“— այդ նշանակում է թէ լրագիրը վկայութիւն է բերում իր նախընթաց համարներից այն համարը, որ պիտի հաստատէ իր յայտնած միտքը․․․ ուրիշ կերտով չէ կարելի հասկանալ (բոլոր կրքերը մի կողմ թողնելով)․․․։ Իսկ ի՞նչ է յայտնած այն երևելի 40-որդ համարում։ Ահա ինչ՝

Ինչ որ վերաբերում է պիեսայի արժանաւորութեան, մեր կարծիքով, այնպիսի գրուածքները, որպիսի է այդ „Երեսուն տարին“ մեր հայկական բեմի վերայ ներկայացնելը դեռ ևս միտք չունի։ Եթէ Թատրօնը լինում է մեզանում ոչ թէ միայն զուարժութիւն պատճառելու նայողներին, այլ նա և մի ինչ օգուտ քաղելու մեր միջին դասի ժողովրդի համար, որոնցից մեծ մասամբ բաղկանում է մեր քաղաքը և որոնք սովորաբար այցելութիւն են անում մեր թատրօնին, մենք կարծում ենք, որ Ֆրանսիայում պատահած մի դէպք ներկայացնելը մեր բեմի վերայ բոլորովին խորթ և անօգուտ կը լինի։ (Մեղու, № 40, երես 159, էջ 3)

{{rule|4em}}
{{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ԳԱՆՁԱԿԻՑ'''}}
{{rule|4em}}
Ինչպէս իմ անցած նամակու խօստացայ հետևել Մշակի պրօգրամային, ահա՛ կատարում եմ նորան առ այժմ մի հայեացք ձգելով մեր Գանձակ քաղաքի դիրքի և նորա շրջակաների վերայ․ ապա հետևապէս կխօսեմ նորա ազգաբնակութեան, արհեստի, նոցա սովորութիւնների, հասկացողութեան և երկրի բերքի վերայ։

Գանձակ քաղաքը աշխարհագրական դիրքով գտանվում է հիւսիսային լայնութեան 40° և մերիդիանից դէպի արևելք 64°-ի տակ, Կուր գետի երկարութեամբը ընկնող տափարակ դաշտավայրի լայնութեան վերա, առաւել մօտ իւր հարաւային բարձրաւանդակներին, քան թէ նոյն իսկ Կուր գետին 195 վերստի չափ տարածութեամբ հեռի Թիֆլիզից։

Գանձակու հին-նահանգական սահմանները արևելեան կողմից հասնում են մինչև Ղարաչայ-գետակը, որի և քաղաքի մէջ գտանվում է Քիւրակչայը երկու կողմից ևս միջին թուով մօտ 20 վերստի հեռաւորութեամբ։ Հարաֆային կողմից նորա և Սևանայ լճակի կամ, նոր Բայազդի մէջ գտնվող բարձրութիւնները, սրանց վերին սարա-փեշերը հազիւ թէ 10 կամ 12 վերստ հեռաւորութիւն ունեն քաղաքից․ և այս փեշերի վերա կամ փոքր ինչ բարձր զետեղված են Գանձակու բոլոր հայաբնակ գեղերը առանց մի քանիսի բացառութեամբ։

Արևելեան կողմից հասանում է մինչև Զագամը, նոյնպէս իւր սահմանի միջավայրում թողնել Շամքուռ գետակը երկու կողմից ևս միջին թուով 26 վերստի մինչև Կուր գետը և նոյն գետակների խառնորդներ (որտեղ նոքա խառնվում են Կուր գետին), և այս ջերմ դաշտերում գտանվում են մեր թափառական թուրքերի գիւղերը կամ լաւ ասած ձմերանոցները (ղշլաղ)։

Վերջին տարիներումս երբ Գանձակը գաւառական քաղաք դարձաւ, նորան պատկանեցին Շուշի և Նուխի քաղաքները իրանց նահանգներով արևելեան կողմից, իսկ արևմտեան կողմից Շամշադին և Ղազախ նահանգները։

Այս շրջանկատողութիւնից յետոյ ընթերցողին կհրաւիրեմ նկատել քաղաքի պատկերը, որից յետ նորա կլիման, ջուրը  ապա քանի մի գիտելիք։

Չնայելով որ քաղաքը շրջապատած է այգիներով՝ բայց նորա մէջ ևս իւրաքանչիւր մի տան մօտ կամ բակի կիսամասնում գտանվում է մի այգի կամ մի փոքրիկ տեղ, որտեղ լինում են պտղատու ծառեր և ցանվում են զանազան բանջարեղէններ և ծաղիկներ։ Փողոցները ընկած են առանց մի որ և է կանօնաւոր ուղղութեան և մի կողմից կրում են շարունակաբար դարաւոր հասակով սոսենիներ  (չինար) և ուռիներ առաւել փոքր թուով առաջիններից։ Իւրաքանչիւր մի պարտեզում կամ այգիում բացի պտղատու ծառերից գտնվում են ահագին և նուրբ բարձրութեամբ բարդի ծառեր, որոնք մեծ մասամբ գտանվում են նոցա առաջին ցանգապատի երկարութեամբ։

Այս ծառազարդ քաղաքում հազիւ թէ նկատելի են լինում տները և այն միայն մօտից, եւրօպական ճաշակով։ Թիֆլիզից դէպի Գանձակ գնացող ճանապարհորը Շամքուռ գետակը անցնելով մօտ քսան վերստից արդէն նկատում է դեռ հօրիզօնում քաղաքի պատկերը։ Այդ տափարակ և միանգամայն երկար դաշտավայրում նորան թվում է թէ հանդիպելու է մի խիտ անտառի, բայց հետզհետէ մօտենալով գեղեցկանում է նորա առաջ այդ տեսարանը․ (մանաւանդ երբ նկատելի են լինում բարդի և սօսենի ծառերի կատարները, որոնք հսկայաձև բարձրանալով հպարտութեամբ պատերազմում են հողմի և ջերմութեան հետ։ Գեղեցիկ է մանաւանդ Գանձակու գարնան առաջին կիսամասը մարտ ամսից մինչև ապրիլի վերջին կէսը, որը ներկայանում է իբրև մի հրապուրիչ տարածուի բաղկացած գոյն զգոյն ծաղիկներից։

Տեղի կլիման շատ ջերմ կլինէր եթէ չմեղմացնէին դորան իւր հարաւային սարերը, իսկ եթէ ունենար սա մի բաւարար ջուր, որ կարողանար սրբել նորա օդը ապականող անմաքրութիւնները, ապա ես շուտով կհամարձակվէի ասել որ սորա կլիման ջերմ չէ Թիֆլիզից։ Բայց այժմ սորա բնակիչները յունիսի վերջերից մինչև օգոստոսի վերջը, բաւականին ճնշվում են մանաւանդ ջրի պակասութիւն զգալով, իսկ օտարներին գրէթէ անտանելի է լինում այդ ժամանակները։

Քաղաքի արևելահիւսիս և արևմտահիւսիսային կողմերը աւելի ջերմ են, բայց որքան մօտենում ես դու դէպի հարաւ նոյնքան դիւրաշնչելի է լինում քեզ․ այնպէս որ քաղաքի վերին մասներում բոլորովին առողջարար է օդը, իսկ ջուր համեղ և մաքուր ամենայն տեսակ խառնուրդներից։ Որովհետև Գանձակու գետակը (և ինձ այդ անունը կրում է իւր վերա) որ ընդ միջելով քաղաքը, անցնում է դէպի Կուր գետը, բերում է իւր հետ շատ վատ առողջ սև ջրեր (ղարասու), որոնք մեծ մասամբ բղխում են քաղաքին մօտ նոյն գետակի վերայ գտնվող կարմիր ժայռի (ղզլ-ղայայ) տակերից։ Իսկ վերը յիշած ջուրը որ մատակարարում է քաղաքին վերին մասերը և անվանվում է Թոփչի, չէ պարունակում իւր մէջ ոչ մի սև ջրի խառնուրդ։

Ասացի որ գետակը ընդմիջելով քաղաքը անցնում է Կուր գետը թափվելու, բայց չմոռանանք որ նորանում երբէք ջուր չէ մնում։ Մանաւանդ քանի մի տարիներից հետէ քաղաքի ներքին մասի բնակիչները գոհ են, եթէ մշտապէս իւրեանց հասանէր նոյն սև ջրի վերջին մնացորդը&lt;ref&gt;Քաղաքի ա․ մասում փողոցից մօտ գտնվու է մի քանքանով բերած ջուր (քահրիզ) նոյն սև ջրերից, որով կառավարվում են ամբողջ փողոցաւորները և նոյն թաղի բնակիչների մի մասը։&lt;/ref&gt;, որովհետև, գետակը ոչ թէ միայն փոքր է ըստ ինքեան, այլ և դեռ քաղաք չհասած արդէն ցամաքացնում են նորան նոյն իսկ քաղաքի շրջակայքը գեղեցկացնող առուները։ Խեղճ գետակի ցամաք հեղեղատը միայն անցած է քաղաքի միջով, որի մէջ հազիւ թէ ջուր է տեսնվում երբեմն, իսկ գարնան ժամանակ սաստիկ կատաղութեամբ յորդում է այդ ջուրը և շատ անգամ արգելք էր լինում ժողովրդին անցնելու դէպի փողոց, քանի որ հիմնաւոր կամուրջ չկար նորա վերայ, բայց մօտ տարիներումս շինվելով նոր և գեղեցիկ չուգունի կամուրջ, արդէն բարձված է այդ արգելքը։

Գետակի արևելեան կողմը, որ քաղաքիս առաջին մասն է, նշանաւոր է ա․ բերդով, որ շինած է հին տաճկական ճաշակով (թէ և նորերումս քանի մի փոփոխութիւններ արած են) և բ․ հրապարակով՝ (մէյդան) որ հռչակված է իւր մեծութեամբ և շրջապատված սոսիներով։ Այդ սոսիների տակից (ինչպէս և առ հասարակ միւսների) անընդհատ մի ջրով լի առուակ է անցնում, առանց որոյ իսկոյն կչորանային այդ ծառերը, և դոցանից քանի մի քայլ յետ շղթայաձև բայց և առանց տեսակների կանոնաւորութեան խառն ի խուռն կերպով ընկած են ամենայն կարգի կրպակներ, իսկ արևմտեան երկանութեամբ գտանվում են առ հասարակ կրակ բանացողների գործարանները․ եթէ կարելի է այսպէս անվանել։

Հրապարակի վերին ծայրում  (հարաւում) գտանվում է մուսուլմանների մզկիթը (մէչիդ) և այդ հրապարակից նորա գաւիթը մտնող դռան տանիքի վերայ հսկայի պէս վերեն բարձրացած երկու աշտարակներ, որոնք հասնում են սոսիների բարձրութեանը և նոցա գմբէթի լուսնի կիսապատկերը կարծես կամենում է դուրս երևել ծառերից բարձր։ Թէ ի՞նչ պատմական յիշատակներ ունեն այդ աշտարակները, ես թողնում եմ, միայն թէ դոքա երբեմն ռուսաց տիրապետութեան օրով կործանված էին, բայց օսմանեան վերչին պատերազմի ժամանակ 1853 և 1854 թուականներին նորից բարձրացան, և սոցա գմբէթի տակից մոլլան իւր ազանով աղօթքի է հրաւիրում մահմետականներին։

Քաղաքի այս մասնում բնակվում են թուրքեր և մասնաւոր հայեր երկու առանձին թաղում, որոնց անվանվում են Նորաշէն և Երևանցոց թաղ։

Երկրորդ մասը քաղաքիս գետակի արևելեան կողմն է, որը իւր մաքրութեամբ և կլիմայով բոլորովին որոշվում է առաջինից։ Քաղաքիս գեղեցկութիւնը թէ և նախանձելի չէ իւր նեղ փողոցներով, և տգեղ շինութիւններով, բայց սորա այս մասը, որին անուանում են Քիլիսաքանդ (եկեղեցու թաղ) գոնէ մասամբ գեղեցիկ է առաջինից։ Դատարանների մեծ մասը այս թաղումն է գտանվում, որի հետ և շինութիւնների գեղեցիկը։ Այս թաղումն է Գուբէրնատօրի (գաւառապետի) բնակարանը, հայոց մայր եկեղեցին, յաջորդարանը, և մի այլ նորակառոյց խաչաձև և հոյակապ եկեղեցի, սուրբ Լուսաւորչի անվամբ, կանգնած վեց քարեայ սիւների վերա և այլն և այլն։

Այս թաղում բնակվում են հայեր, և մասնաւոր թուրքեր որոնց անվանում են մոլլա-ջալլու։

Թողնում եմ առ այժմ քաղաքիս բնակիչների թիւը, նոցա պարապմունքը, արհեստը, վաճառականութիւնը երկրի բերքը—խաղողը-գինին, հացը, բրինձը, մետաքսը և այլն և այլն և վերջացնում եմ խօսքս ասելով՝ որ մինչև այժմ ժողովուրդը շատ սառն էր դէպի շինութիւնները, բայց վերջին ժամանակներս երբ տների գինը բարձրացաւ, զգաց նա պլանի կարևորութիւն, ուստի և յանձն առնելով այդ մասին ծագած բոլոր վնասները անցեալ 1872 թ․ մի նախագիծ կազմեց և առաջարկեց Կովկասի փոխարքային հաստատելու։ Այս նախագծի վերայ այժմ ցանկացողները ճարտարապետիվ ստանում են պլան և ֆասադ և այսպէս գտանվում են բաւականին աւարտած և դեռ ևս կիսաւարտ յարմարաւոր տներ, մանաւանդ հայերի մէջ։

{{Աջաթև|Մաժակ}}

:::1873 թիւ, յունվարի 15-ն։

Յ․ Գ․ Եթէ իմ անցեալ նամակս կարդալու բազա ունենան մեր պատուելիքը, թո՛ղ չշփոթվին, որ նորա գրելուց յետ մի քանի իրողութիւնք այլ կերպարանք են ստացել, բայց ոչ երբէք դէպի լաւը։ Մանաւանդ նախկին հոգ․ ներկայացրած հաշիւ մինչև այսօր քնում է Տէր Յաջորդի արկղի մէջ, իսկ ներքին խաղարկութեան 5% տոմսակները մինչև այսօր չեն կամենում ստանալ պ․ Ափանոսեանից։ Ցաւում ենք, որ այս հաշիւին վերաբերած մի պարոնի նամակ մինչև այսօր անտիպ է մնում։

{{Աջաթև|Մ․․․։}}
----
{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ԱՐՏԱՔԻՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;}}
----
{{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՑԻՒՐԻԽԻՑ'''}}
{{rule|4em}}
Երբ մարդս՝ իւր պակասութիւնները ճանչնայ և խոստովանի, ըսել կըլլայ թէ՝ զայն ուղղելու տրամադրութեան մէջ է կամ կիսով չափ ուղղած, նոյնպէս եթէ մենք՝ Հայերս ալ՝ մեր թերութիւնները խոստովանինք՝ անշուշտ պիտի կարենանք նաև զանոնք ուղղել, բայց դժբաղդաբար՝ շատերնիս՝ մեր ունեցած թերութեանց, յոռի սկզբանց և անհաստատ ընթացից վրա յամարելով՝ զանոնք իբրև պատուական յատկութիւններ ընդունած ենք, և պիտի պահենք պնդիւ գուցէ թէ և և շատ ատեններ։ Մասնաւորապէս Պօլսոյ վրա խօսիլ կուզեմ, ուր՝ մեր ազգային կացութիւնը բաւական ծանօթ է ինձ։ Պօլիս դպրոցներ ունի, ընկերութիւններ, խօսարան կամ լսարաններ և լրագիրներ, Պօլսոյ ժողովուրդը իւր ունեցած այդ հաստատութեանը վրա կը պարծի, յառաջադէմ կը կարծէ զինքը և կը հրճուի պնդելով թէ իրոք յառաջադէմ է և ահա այդ է իւր ամենամեծ սխալը վասն զի ինչպէս ամեն մարդ գիտէ, Պօլսոյ դպրոցներուն փրոկրամները թիւններու երկա՛ր շարք մը կը պարունակեն, շա՛րք մը որոնց մեծագոյն մասը արդի Եւրօպական լուսաւորութեան մէջ խել մը յիմարութիւններ են, մէկ մասին ստուերն անգամ չիկայ, իսկ միւս երրորդ մասը կը սորվեցունեն ա՛յնպիսի ողորմելի կերպով մը որ՝ աշակերտը դպրոցէն կելնէ և մեծամասութեամբ մը կըսէ, „Ես գաղղիերէն գիտեմ“։

Ընկերութիւնները բարձր, վեհ և վսեմ նպատակներով երևւան կուգան, Հայաստանը յերկինս կը բարձրացընեն, ատեն մը ժողովուրդը կը խաբեն և կը տեսնես որ օր՝ալ ընկերութեան գանձապետ մեծ․ Թ․ Գ․ էֆէնտի Չաքչաքեանը անանկացեր և ընկերութիւնն ալ իւր նպատակին արդէն հասեր է․․․ Վերջապէս խօսարաններ, լսարաններ, թատրօններ և լրագիրները ա՛յնպիսի դաստիարակութիւն մը տուեր են մեր գովեստասէր երիտասարդութեան որ ամենքն ալ քիչ բացառութեամբ ճարտասան, բանաստեղծ, քաղաքագէտ, պատմագէտ, ելն ներ եղած են, մանաւանդ երբ օղիին գաւաթը ձեռքը բռնած ազգին յառաջադիմութիւնը խորհի, ահա այն ատեն մեր ազգասէրը Վարդանն ալ կը գերազանցէ Եղիշէն ալ Սողոմոնն ալ․․․ Եւ եթէ անգամ մ'ալ իւր թերութիւնները իրեն ներկայացընես և յուղղութիւն հրաւիրես, անմիջապէս կը զայրանալ, կը բորբոքի, կարհամարհէ և կըսէ․ „հահոյիչ է, ապերախտ է“։ Պօլսոյ ազգային կացութեան վրայ չեմուզեր երկարաբանել, վասն զի, ազնիւ ընթերցող, եթէ կուզես քիչ մը ատեն թողուլ այն հանապազօր լսածներդ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>beusz937i0sgtl0oiodwexqp5a09sb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Մշակ/1873/9</title>
    <ns>100</ns>
    <id>130107</id>
    <revision>
      <id>397648</id>
      <parentid>361103</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1753" sha1="h3c6jku5t0m9pubage1zxvvp1a9bbh3" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Mshak, 1873, issue 9.pdf&quot; from=&quot;1&quot; to=&quot;1&quot; fromsection=&quot;Գլխագիր&quot; tosection=&quot;Գլխագիր&quot;&gt;
&lt;/pages&gt;

{{Բովանդակություն|title=Հոդվածներ|
# [[Հեղինակ:Մշակ/1873/9/Բովանդակություն|''Բովանդակություն'']]
# [[Մշակ/1873/9/Հոգևորականութիւն և ժողովուրդ|Հոգևորականութիւն և ժողովուրդ]]
# ''Ներքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/9/Փոխադարձ կրէդիտի ընկերութիւնը|Փոխադարձ կրէդիտի ընկերութիւնը]]
## [[Մշակ/1873/9/Նամակ Երևանից|Նամակ Երևանից]]
## [[Մշակ/1873/9/Նամակ Վաղարշաբատից|Նամակ Վաղարշաբատից]]
## [[Մշակ/1873/9/Նամակ Հին-Նախիջևանից|Նամակ Հին-Նախիջևանից]]
## [[Մշակ/1873/9/Ներքին լուրեր|Ներքին լուրեր]]
# ''Արտաքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/9/Կաթօլիկութիւնը Շվէյցարիայում|Կաթօլիկութիւնը Շվէյցարիայում]]
## [[Մշակ/1873/9/Նամակ Կ. Պօլսից|Նամակ Կ. Պօլսից]]
# ''Խառն լուրեր''
## [[Մշակ/1873/9/Խառն լուրեր|Խառն լուրեր]]
# ''Առևտրական''
## [[Մշակ/1873/9/Թիֆլիզի վաճառանոց|Թիֆլիզի վաճառանոց]]
## [[Մշակ/1873/9/Արտասահմանեան վաճառանոց|Արտասահմանեան վաճառանոց]]
## [[Մշակ/1873/9/Պետերբուրգի վաճառանոց|Պետերբուրգի վաճառանոց]]
# [[Մշակ/1873/9/Յայտարարութիւններ|Յայտարարութիւններ]]

}}

[[Կատեգորիա:Մշակ]]</text>
      <sha1>h3c6jku5t0m9pubage1zxvvp1a9bbh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Մշակ/1873/5</title>
    <ns>100</ns>
    <id>152024</id>
    <revision>
      <id>397647</id>
      <timestamp>2026-10-12T08:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «&lt;pages index=&quot;Mshak, 1873, issue 5.pdf&quot; from=1 to=1 onlysection=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;  {{Բովանդակություն|title=Հոդվածներ| # [[Հեղինակ:Մշակ/1873/5/Բովանդակություն|''Բովանդակություն'']] # [[Մշակ/1873/5/Ինչով են պարծենում մեր հարուստները|Ինչով են պարծենում մեր հարուստները]]  # ''Ներքին տեսութիւն'' ## Մշակ/1873/5/Տարրական ո...»:</comment>
      <origin>397647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1621" sha1="nr0w4gzjw7ojgtr3sjdbejyiwova0gk" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Mshak, 1873, issue 5.pdf&quot; from=1 to=1 onlysection=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;

{{Բովանդակություն|title=Հոդվածներ|
# [[Հեղինակ:Մշակ/1873/5/Բովանդակություն|''Բովանդակություն'']]
# [[Մշակ/1873/5/Ինչով են պարծենում մեր հարուստները|Ինչով են պարծենում մեր հարուստները]] 
# ''Ներքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/5/Տարրական ուսումնարանների նախագիծը|Տարրական ուսումնարանների նախագիծը]] 
## [[Մշակ/1873/5/Նամակ Նուխուց|Նամակ Նուխուց]]
## [[Մշակ/1873/5/Նամակ Ղզլարից|Նամակ Ղզլարից]]
## [[Մշակ/1873/5/Ներքին լուրեր|Ներքին լուրեր]] 
# ''Արտաքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/5/Ֆրանսիա|Ֆրանսիա]]
## [[Մշակ/1873/5/Նամակ Ցիւրիխից|Նամակ Ցիւրիխից]]
## [[Մշակ/1873/5/Արտաքին լուրեր|Արտաքին լուրեր]]
# ''Խառն լուրեր''
## [[Մշակ/1873/5/Խառն լուրեր|Խառն լուրեր]]
# ''Առեւտրական''
## [[Մշակ/1873/5/Առեւտրական|Առեւտրական]]
# ''Յայտարարութիւններ''
## [[Մշակ/1873/5/Յայտարարութիւններ|Յայտարարութիւններ]]
# ''Բանասիրական''
## [[Մշակ/1873/5/Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները|Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները]]
}}
[[Կատեգորիա:Մշակ]]</text>
      <sha1>nr0w4gzjw7ojgtr3sjdbejyiwova0gk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397668</id>
      <parentid>397647</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1647" sha1="as7d8if8yfajcvxtimrl5myutpfn1t3" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Mshak, 1873, issue 5.pdf&quot; from=1 to=1 onlysection=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;

{{Բովանդակություն|title=Հոդվածներ|
# [[Հեղինակ:Մշակ/1873/5/Բովանդակություն|''Բովանդակություն'']]
# [[Մշակ/1873/5/Ինչով են պարծենում մեր հարուստները|Ինչով են պարծենում մեր հարուստները]] 
# ''Ներքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/5/Տարրական ուսումնարանների նախագիծը|Տարրական ուսումնարանների նախագիծը]] 
## [[Մշակ/1873/5/Նամակ Նուխուց|Նամակ Նուխուց]]
## [[Մշակ/1873/5/Նամակ Ղզլարից|Նամակ Ղզլարից]]
## [[Մշակ/1873/5/Ներքին լուրեր|Ներքին լուրեր]] 
# ''Արտաքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/5/Ֆրանսիա|Ֆրանսիա]]
## [[Մշակ/1873/5/Նամակ Ցիւրիխից|Նամակ Ցիւրիխից]]
## [[Մշակ/1873/5/Արտաքին լուրեր|Արտաքին լուրեր]]
# ''Խառն լուրեր''
## [[Մշակ/1873/5/Խառն լուրեր|Խառն լուրեր]]
# ''Առեւտրական''
## [[Մշակ/1873/5/Թիֆլիզի վաճառանոց|Թիֆլիզի վաճառանոց]]
# ''Յայտարարութիւններ''
## [[Մշակ/1873/5/Յայտարարութիւններ|Յայտարարութիւններ]]
# ''Բանասիրական''
## [[Մշակ/1873/5/Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները|Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները]]
}}
[[Կատեգորիա:Մշակ]]</text>
      <sha1>as7d8if8yfajcvxtimrl5myutpfn1t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Մշակ/1873/5/Բովանդակություն</title>
    <ns>100</ns>
    <id>152025</id>
    <revision>
      <id>397649</id>
      <timestamp>2026-10-12T08:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt; Ինչով են պարծենում մեր հարուստները։ — Ներքին տեսութիւն։ Տարրական ուսումնարանների նախագիծը։ Նամակ Նուխուց։ Նամակ Ղզլարից։ Ներքին լուրեր։ — Արտաքին տեսութիւն։ Ֆրանսիա։ Նամակ Ցիւրիխից։ Արտաքին լուրեր։ — Խառն լուրեր։ — Առևտր...»:</comment>
      <origin>397649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="2l4lohc6e5149x3k1x7bipi8fbdcvui" xml:space="preserve">&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;
Ինչով են պարծենում մեր հարուստները։ — Ներքին տեսութիւն։ Տարրական ուսումնարանների նախագիծը։ Նամակ Նուխուց։ Նամակ Ղզլարից։ Ներքին լուրեր։ — Արտաքին տեսութիւն։ Ֆրանսիա։ Նամակ Ցիւրիխից։ Արտաքին լուրեր։ — Խառն լուրեր։ — Առևտրական։ — Յայտարարութիւններ։ — Բանասիրական։ Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները։</text>
      <sha1>2l4lohc6e5149x3k1x7bipi8fbdcvui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Ինչով են պարծենում մեր հարուստները</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152026</id>
    <revision>
      <id>397650</id>
      <timestamp>2026-10-12T08:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Ինչով են պարծենում մեր հարուստները |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''Ի՞ՆՉՈՎ ԵՆ ՊԱՐԾԵՆՈՒՄ ՄԵՐ ՀԱՐՈՒՍՏՆԵՐԸ'''}} {{rule|4em}}  &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;ովորութիւն կայ մեր հարուստ ծերերի մէջ, պատահելով իրանց որդիներ...»:</comment>
      <origin>397650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5607" sha1="e2iqzpmvk2xwqmfval32d5dqft2trdm" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ինչով են պարծենում մեր հարուստները
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''Ի՞ՆՉՈՎ ԵՆ ՊԱՐԾԵՆՈՒՄ ՄԵՐ ՀԱՐՈՒՍՏՆԵՐԸ'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;ովորութիւն կայ մեր հարուստ ծերերի մէջ, պատահելով իրանց որդիներին, որք օտար երկիրներից յետ են գալիս բարձր ուսումով, դառն կերպով յանդիմանութիւններ անելու, թէ ինչի նոր եկած որդին իսկոյն չէ կարողանում իր համար ասպարէզ բացանել մեր հասարակութեան մէջ, չէ կարող առաջին օրից արդէն հասնել անկախ դրութեանը։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ոլոր նրանց յանդիմանութիւնը այդ խօսքերի վրա է հիմնվում՝ մի հինգ կօպէկ բեր օջախդ, այն ժամանակ կասեմ որ մարդ ես“:

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ախ քան արդարացնենք կամ մեղադրենք ուսեալ երիտասարդութիւնը, քննենք թէ ինչպէս են հարստացել մեր հարուստները, և արդեօք ունե՞ն նրանք իրաւունք պարծենալու։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչպէս ամեն երկրում, նոյնպէս և մեզ մօտ, երկու միջոց կայ միայն հարստանալու՝ մինը ժառանգել մի հարստութիւն, միւսը աշխատանքով հարստանալ։ Առաջինների վրա մենք չենք էլ կամենում խօսել, որովհետև նրանք ժառանգութեամբ հարստացած լինելով, պատճառ չունին, չեն կարող և չեն էլ ասում իրանց որդիներին վերև յիշված խօսքերը․․․ 

&lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց այն հարստները, որք աշխատանքով են հարստացել, արդեօք իրաւունք ունեն այդ տեսակ խօսակցութիւն բռնել իրանց որդիների հետ, ու նրանց մեղադրել, որ հինգ կօպէկ անգամ աշխատել չեն կարող, ու օջախը բերել․․․

Այդտեղ զարթնում է մի հասարակական խնդիր՝ մենք չենք կամենում մեղադրել հին սերունդը, թէ նա մեծ մասամբ վատ կամ անազնիւ ճանապարհներով է հարստացել,— ո՛չ, մենք կամենում ենք միայն հարցնել, կարո՞ղ  ենք մենք արդեօք մի և նոյն միջոցներով հարստանալ, կամ գոնէ մեզ ապահովել, ինչպէս նրանք են արել․․․ անկարելի է։ &lt;big&gt;'''Ժ'''&lt;/big&gt;ամանակը ուրիշ էր, պահանջները ուրիշ էին, ուստի և միջոցները տարբեր պիտի լինեն։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ առաջ պատերազմական դրութեան մէջ էր երկիրը, իսկ այժմ խաղաղ դրութեան մէջ, եթէ առաջ բազմաթիւ զօրքի հարկաւորութիւն կար, իսկ այժմ հետզհետէ մտաւոր կեանքով ապրող մարդիկների մէջ պահանջ է զգացվում, եթէ իրանք հիմնարկութիւններ ուրիշ են, եթէ առաջ դատանները փակ էին, իսկ այժմ հրապարակական, եթէ առաջ երկրի բնական արդիւնքները մինին, երկուսին, կապալով էին տալիս շահացնելու, իսկ այժմ նոյն արդիւնքի վերա հետզհետէ ակցիզ անվանված հարկեր կը մագնվին,եթէ առաջ հարկատու էին միայն աշխատողները, իսկ հետզհետէ մտցնվելու է, ասենք, հարկը մուտքից,— և այլն․․․․․․ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ, մի խօսքով ինքն տնտեսական և հասարակական դրութիւնը հետզհետէ փոխվում է,— հասկանալի է որ նոր սերունդը չէ կարող աշխատանքի և իրան ապահովացնելու գործի մէջ մի և նոյն ընթացքը բռնել, որին հետևում էր հին սերունդը։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչո՞վ են պարծենում ուրեմն, և ի՞նչ իրաւունքով մեզ մեղադրում։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք այնքան ենք աշխատում, մեզանից շատերը գուցէ մի տարվայ մէջ աւելի քան թէ հին մարդը իր ամբողջ կեանքումը,— բայց ինչո՞վ ենք մեղաւոր, որ հին պահանջները թողած, մեր հասարակութիւնը նորերի անհրաժեշտութիւնը դեռ չէ ճանաչում, ինչո՞վ ենք մեղաւոր, որ մօտիկ ապագայում միակ գործադրելի աշխատանքի ձևերը ընտրած, մենք այդ դեռ անորոշ ժամանակում, ամենաանտանելի աշխատանքով ոչ թէ միայն չենք կարող հարստանալ, բայց և չենք կարող մեզ ապահովել, այն ինչ նոյն աշխատանքը &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;վրօպայում կարող էր մեզ համար ոչ թէ միայն ապահովութեան, բայց և հարստութեան աղբիւր լինել։</text>
      <sha1>e2iqzpmvk2xwqmfval32d5dqft2trdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Տարրական ուսումնարանների նախագիծը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152027</id>
    <revision>
      <id>397651</id>
      <timestamp>2026-10-12T08:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Տարրական ուսումնարանների նախագիծը |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԱԽԱԳԻԾ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ'''}} {{rule|4em}}  {{Կենտրոն|(Շարունակութիւն)&lt;ref&gt;Տես „Մշակ“ № 4—1873։&lt;/ref&gt;}}  {{Կենտրոն|'''II'''}} {...»:</comment>
      <origin>397651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15036" sha1="28g8o6u2u95pg5e01erjknyedyk1vju" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Տարրական ուսումնարանների նախագիծը
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԱԽԱԳԻԾ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ'''}}
{{rule|4em}}

{{Կենտրոն|(Շարունակութիւն)&lt;ref&gt;Տես „Մշակ“ № 4—1873։&lt;/ref&gt;}}

{{Կենտրոն|'''II'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական կամ սկզբնական ուսումնարանի համար նախագիծ գցելուց առաջ օգտաւէտ կը լինէր որոշել՝ թէ առհասարակ ի՛նչ նշանակութիւն ունի տարրական ուսումնարանը կամ սկզբնական դասատունը։ Այս դասատան մէջ պատրաստվում են միայն առաջին դասատունը մտնելու համար, թէ մի ուրիշ բանի համար էլ։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք աւելի պատրաստ ենք համաձայնելու այն մտքի հետ, որ տարրական ուսումնարանը, բացի իւր պատրաստական նշանակութենից, ունի աւելի մեծ նշանակութիւն։ Հէնց տարրական անունը ինքն ըստ ինքեան ցոյց է տալիս այս։ Տարրականին գերմաներէն հիմնական էլ են ասում։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն տարրական ուսումնարանից պէտք է պահանջած, որ նա ընդհանրապէս կրթութեան հիմքը տայ աշակերտներին, տայ նոյնպէս և այն ընթացքը, որով ապագայում պէտք է առաջ գնալ նա դէպի բարձր կրթութիւնը և զարգացումը։ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական կրթութիւնը համառօտ կերպիւ պէտք է ներկայացնէ մի ամբողջ, բազմակողմանի բան, որ պէտք է ընդարձակվի ապագայի կրթութիւնով։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;երմանիայում և վերջին ժամանակներում &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;արօն &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;օրֆի &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;լէքսանդրովսկի գաւառի և ուսումնարաններում չքաւորութեան  և ուրիշ պատճառներով շատ երեխաներ անցնում են միայն տարրական ուսումը (3—4 տարում), և նրանցից վերջերում դուրս են գալիս լուսաւորուած մշակներ և հողագործներ։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք կարծում ենք, որ մեզ էլ հարկաւոր է այս նպատակը ունենալ մեր աչքի առաջը։

&lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանի նպատակը պէտք է լինի զարգացնել աշակերտների ընդունակութիւնը, ծանօթացնել նրանց որքան կարելի է նոր նրանց շրջապատող և նրանցից հեռու առարկաների հետ—միով բանիւ — տարրական ուսումնարանը պէտք է տայ, թէև քիչ, բայց որոշ գիտութիւն, աշակերտների հասակին համաձայն։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յս նպատակին կարելի է հասնել յետագայ առարկաների դասատվութիւնովը։

1) &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;այրենի լեզուի ուսումնասիրութիւնը (կարդալ և գրել)։

2) &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;աշիւ (մտաւոր և գրաւոր)։

3) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողական (դիտողական) ուսում։

4) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կարչութիւն ու գծագրութիւն։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողութիւն․ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանում — նախապատրաստական դասատան մէջ, երբ երեխան դեռ դժուարանում է իրան մայրենի լեզուով խօսել և մտածել, երբ նրա հասկացողութեան աստիճանը շատ նեղ է, այս տարիներում մենք ամէնավնասակար ենք համարում մի որևիցէ օտարազգի լեզուի ուսումնասիրութիւնը։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;րա հետևանքը լինում է այս տարիներում այն, որ երեխան բթամտանում է չը հասկանալով կարդացածը և ասածը, և այս լեզուի մէջ ոչինչ առաջադիմութիւն չի ցոյց տալի, բայց ընդհակառակը նա զզվում է այն լեզուից և վերջերում նա կամ ամենևին չէ ուսումնասիրում այն օգտաւէտ լեզուն, կամ շատ դժուարութիւնների է հանդիպում, մինչև որ իրան հաշտեցնում է նորան ուսումնասիրում։ &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;աւ է մի քանի տարի յետ թողնել մի որևիցէ օտար լեզուի ուսումնասիրութիւնը, և սկսել առաջին կամ երկրորդ դասատնից, քան թէ սկզբումը անհաշտ թշնամի շինել երեխային այդ լեզուի հետ և ատելութիւն զարգացնել նրա մէջ դէպի օտար լեզուն, որի ուսումնասիրութիւնը մեզ, աղքատ գրականութիւնով հայերիս համար մեծ նշանակութիւն ունի ապագայ ուսման համար։

&lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օսենք ընդարձակօրէն վերոյիշեալ առարկաների ամէն մինի վերայ։

1) &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;այրենի լեզուի ուսումնասիրութիւնը տալիս է ամենահարկաւոր նիւթ երեխայի զարգացման համար։ 'Իհարկէ սորա համար հարկաւոր է յարմար ընթերցանութեան գիրք, որ առաջնորդէր երեխային աստիճանաբար անզգալի կերպով պարզից դէպի բարդը, հեշտից դէպի դժուարը, և կարօղանար տալ ուսուցչին բաւականին լաւ նիւթ իւր խօսակցութիւնների և բացատրութիւնների համար։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողութիւն․ &lt;big&gt;'''Ց'''&lt;/big&gt;աւում ենք, որ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւշինսկու գեղեցիկ ձեռնարկ „Родное слово“ 2 մաս, որոնցից առաջին մասը արդէն մեզանում տպուել է &lt;ref&gt;Մայրենի լեզու, առաջին մասը աշխատասիրութիւն Ն․ Տէր Ղևոնդեանցի։&lt;/ref&gt; երկրորդը պատրաստ է տպագրութեան, չենք կարող ուղղակի ձեռնարկ առաջարկել, մանաւանդ սկզբում։ Այդ գիրքը, ունենալով ռուսների համար մեծ պէդագօգիքական նշանակութիւն, մեզանում կորցնում է բոլորովին այդ իրան յատկութիւնը այն պատճառով, որ աշակերտները սկզբում ողջ վեց ամիս սովորելով դրա վերայ ոչ մի նկատողական զարգացում չեն ստանում։ Այդ գիրքը մինչև աշակերտները նկատողական եղանակով չեն սովորել գրել կարդալ, չ'պէտք է գործածվի իբրև դասագիրք։ Փորձված ուսուցչից է կախուած, թէ ինչպէս պէտք է գործը այնպէս առաջ տանի, որ նկատողական ուսումը իրան ճանապարհից չի շեղուի, որովհետև եթէ սկզբումը սկսվի վերացական անմիտ բառերի ուսանելը, այնուհետև շատ դժուարութիւնների պէտք է հանդիպի ուսուցիչը, մինչև որ աշակերտը ուղղվի, որովհետև աշակերտը կարդում է նորա համար, որ հասկանայ և ոչ թէ լոկ բառեր սովորի։ &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;արդալ գրել սովորելուց յետոյ, մեր բոլոր դասագրքերի մէջ երեխաների համար, այդ գիրքը կարող է լինել գեղեցիկ ձեռնարկ, եթէ միայն ուսուցիչը հետևի իսկ և իսկ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւշինսկուն և զգոյշ ընտրութիւն անէ կարդալու նիւթերու մէջ, աշակերտների հասկացողութեանը յարմարվելով։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողութիւն․ 2. &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչ որ կը վերաբերի պ․ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;էր—&lt;big&gt;'''Յ'''&lt;/big&gt;ակովբեանցի „&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;այրենի լեզու“ գրքին, մենք բոլորովին վնասակար ենք համարում իբրև ձեռնարկ երեխաների համար այդ գիրքը, և ոչ մի զարգացողական նիւթ, ինչպէս մենք նայում ենք այդ գործին, այդ գրքի մէջ չ'եք գտնում։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն այդ դասագիրքը ցանկալի կը լինէր եթէ դուրս հանվէր մեր ուսումնարաններից, որովհետև այդ գիրքը քիչով է զանազանվում մեր հին տետրից, որի վերայ մենք ամէնքս մաշուել ենք։ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;էր—&lt;big&gt;'''Յ'''&lt;/big&gt;ակովբեանցը &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւշինսկու գրքի վերնագիրը (Родное слово—&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;այրենի լեզու) իրան գրքի վերայ առնելով՝ մի՞թէ չէր մտածում,որ մենք հայերս և ինքը պ․ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;էր—&lt;big&gt;'''Յ'''&lt;/big&gt;ակովբեանցը սեփհականութեան պաշտպաններ ենք։

&lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;արդալ-գրելը (ա, բ․․․) պէտք է ուսուցանվի հնչիւնական մետօդայով։ Այս մետօդայով երեխաները 2—3 ամսում սկսում են արդէն բաւական լաւ կարդալ և գրքից արտագրել։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ տարրական ուսումնարանի ընթացքը լինի 2 տարվայ, այն ժամանակ երեխաները պէտք է կարողանան կարդալ բոլորովին անսխալ, արագ և հասկացողութեամբ։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ոքա պէտք է կարողանան կարդացածը յետ պատմել, պէտք է կարողանան նմանապէս նրանց առաջարկած նախադասութիւններին գրաւոր համառօտ պատասխաններ տալ, միայն կատարեալ նախադասութիւններով։

&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւղղագրութեան համար պէտք է շաբթէնը երկու երեք անգամ գրել տալ թելադրութիւնով։

2) &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;աշիւ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րուբէի մետօդայով&lt;ref&gt;Գրուբէի մետօդան այնքան յայտնի է, որ աւելորդ ենք համարում երկարաբանութիւն անելը։&lt;/ref&gt; քարերի, խորանարդների etc միջնորդութիւններով։

&lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;արկաւոր է հաշուել տալ և համարիչի վերայ։

3) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողական—դիտողական ուսումը։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողական կրթութեան վերայ ընդհանրապէս մինչև հիմայ մեզանում ուշադրութիւն չեն դարձրել։ Այդ դասատվութիւնը մեզանում մինչև հիմայ ոչ թէ չեն մտցրել, այլև մինչև անգամ գրականութեան մէջ չեն զարթեցրել դրա հարցը։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ մեզ համար բոլորովին նոր և անյայտ բան է, չ'նայելով որ այդ ուսումը պէտք է լինի ամէն ուսման հիմքը։ Այդ բանը շատ լաւ են հասկացել գերմանական երևելի պետագօգները, &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;էստալօցցին, &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;իստերվէգը և նրանց հետևողներից ռուսաց պեդագօգ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւշինսկին։ Այն օրից, երբ մանաւանդ &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;իստերվէգը մտցրեց ու մղեց այդ ուսումը գերմանական ուսումնարանների մէջ, այն օրից վերջապէս սկզբնական կրթութիւնը ստացաւ իրան կատարեալ ուղղութիւնը և հասաւ այն աստիճանին, որին նա պէտք է հասնէր։ Այն օրից տարրական ուսումնարանները սկսեցին աստիճանաբար ազատուել չոր ու ցամաք սրտամաշ և ճնշող սխօլաստիքական և կղերիքակա ուղղութիւնից։ &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;իմայ բոլոր գերմանական ուսումնարաններում թագաւորել է այդ վարժումը։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կատողական ուսումը &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;այրենի լեզուի հետ երեխաների զարգացման գլխաւոր միջոցն է։ &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդունակ ուսուցիչը նրա մէջ կը գտնէ անսպառելի նիւթ․ նա կարող է ձեռք տալ բնական գիտութեանը,— կենդանիները, տունկերը և հանքերը զննելով, ֆիզիկական—բնութեան զանազան երևոյթները զննելով․ պատմութիւնը  և աշխարհագրութիւնը (հայրենագիտութիւն), ուսումնասիրելով իրան հայրենիքը, քաղաքը և այլն։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ացի սորանից նաև դիտողական ուսումը զարգացնում է երեխաներին ուղիղ դատելու ու իրենց միտքը պարզ կերպով արտայայտելու։

4) &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;կարչութիւնը և գծագրութիւնը քառակուսի խազերի միջոցով ուսանելով, ձեռնտու են փոքրիկ երեխաներին ձևակերպել կեանքից վեր առած առարկաներ և զանազան երկրաչափական ձևեր։ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;է որքան օգտաւէտ է գործնական և ճաշակագիտական հայեացքով նկարագրել իմանալ, էլ խօսել հարկաւոր չէ։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;հա՛ համառօտապէս այն պարապմունքները, որ պէտք է տան երեխաներին տարրական ուսումնարաններում։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;նում է ասել մի քանի խօսք ևս դասական կազմակերպութեան և դասախօսութեան եղանակի վերայ։

{{Աջաթև|(Կը շարունակվի)}}</text>
      <sha1>28g8o6u2u95pg5e01erjknyedyk1vju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Նամակ Նուխուց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152028</id>
    <revision>
      <id>397652</id>
      <timestamp>2026-10-12T08:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Նամակ Նուխուց |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՆՈՒԽՈՒՑ'''}} {{rule|4em}}  Ես իմ նամակների մէջ միայն տեղագրական և առևտրական ընդհանուր նկարագիրը հաղորդեցի Ձեզ ի բաց թողնելով ժողովրդի առ հասար...»:</comment>
      <origin>397652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7116" sha1="sjbdxhgphcvgyf1xuwa9czumztb6t6p" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նամակ Նուխուց
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՆՈՒԽՈՒՑ'''}}
{{rule|4em}}

Ես իմ նամակների մէջ միայն տեղագրական և առևտրական ընդհանուր նկարագիրը հաղորդեցի Ձեզ ի բաց թողնելով ժողովրդի առ հասարակ վարքը ու բարքը, մտաւորական դրութիւնը․ այդ պակասը լրացնելու համար համառօտապէս պիտի խօսեմ այստեղ առաջ թուրքերի վրայ, որոնք բնակիչների մեծ մասն են կազմում, և յետոյ հայերի վերայ։

Թուրքերը երկու կրօնական ցեղից են — Սիւննի և Շիա կամ Տաճիկ և Պարսիկ․ այդ երկուսի մէջ տարբերութիւնը քիչ չէ և թէ կրօնական համոզմունքով և արարողութիւնով ջոկնվում են միմեանցից․ թողնելով խնդիրը թէ ինչումն է կայանում այդ երկու ազգերի կրօնքի հիմքը և իրարից տարբերութիւնը, ես միայն սա եմ կարևոր համարում ասել, որ Սիւննիի կրօնական համոզմունքը որքան էլ տգէտ և մօլեռանդ լինէր․ այնուամենայնիւ քիչէն շատ աւելի ներողամիտ է դէպի օտար ազգութիւնները։ Տաճիկը չի խորշում քրիստօնէի հետ նստել վերկենալու, թէյ խմելու և հաց ուտելու (բացի խմիչք և խօզի միս գործածելուց), սկ պարսիկը խոշրելով այդ բոլորից սրբապղծութիւն է համարում քրիստոնէի հետ նստել վեր կենալը անգամ, թէ և այդպիսի խստութիւն ճշտութիւնով չեն կարողանում պահել այստեղ, որովհետև հայերի հետ յարաբերութիւններ ունենալու ստիպուած են և ակամայ յանձն են առնում, բայց ով որ եղած է պարսկաստանի քաղաքներում, տեսած է անշուշտ պարսիկների այդ տմարդի ծիսապաշտութիւնը։

Այդ երկու ազգութիւնները միմեանց հետ միշտ կրօնական թշնամութիւններ ունին և այդ թշնամութիւնները աւելի սոսկալի կերպարանք են ստանում պարսիկների այն զզուելի ծիսակատարութեան ժամանակ, որը Մուհարրէմի սուգի օրեր է կոչվում։ Այդ բարբարոս արարողութիւնը ցոյց է տալիս դոցա կրօնքի խաւար և վերջին աստիճանի ֆանատիկ լինելը։ Այդ օրերին քիչ է պատահել որ մէկզմէկու վրայ են յարձակուել և այս պատճառաւ քաղաքական իշխանութիւնը զօրեղ միջոցներ է գործ դնում այդ հանդէսի ժամանակ խռովութիւն չպատահելու համար։

Դոքա ունին իրենց համար մէչէտ առանձին և մէչիտի կողքին ցած, սև պատերով մի երկու սենեակ կան շինած, այդ է նոցա ուսումնարանը, եթէ այդ անունը կարելի է տալ։ Այստեղ սովորեցնում է մոլլան ճպօտը ձեռին աղաղակների և վլվլուկների մէջ իսլամական մատաղ սերնդին դարևոր ֆանատիքական և աւելորդապաշտական գաղափարներով․․․։

Աւելորդ է ասել, որ թուրքերի կանայք, ենթարկուած լինելով փակուած կեանքին, մնացած են ստրուկ և խաւար ինչպէս իրենց մարդիկը։

Գանք հայերին։

Թուրքերը խանութեան ժամանակ եղած են ներգործող ոյժը թէ հայի բնաւորութեան և կեանքի վերայ․ այդ բանը, ինչպէս և ուրիշ տեղերում յայտնի երևում է և այստեղ։ Հայը չի շարժվում հասարակական կեանքով, նա իր ընտանիքից դուրս էլ ոչինչ չի նկատում, նա ապրում է միայն իրեն համար—այդ է մեր հայերի ընդհանուր ուխտը, այդ է մեր դժբաղդ դատակնիքը։

Բարեբաղդաբար կայ Նուխուայ մէջ մի հոգևոր հայոց ուսումնարան, այդտեղ միայն սովորեցնում են հայերէն և ռուսերէն լեզու, կրօնագիտութիւն և վայելչագրութիւն և փոքր ինչ թուաբանութիւն, կայ նոյնպէս տէրութեան ծախքով հիմնած մի գաւառական ուսումնարան և սովորեցնում են այստեղ Ռուսերէն, Հայերէն և Թուրքերէն և մի քանի առարկաներ թուաբանութեան աշխարհագրութիւն։ Սակայն պէտք է ասել որ այդ ուսումնարանները չեն կարող յառաջացնել մի բան և չեն կարող յառաջադիմել, որովհետև ժողովուրդը առհասարակ անհոգ է մտաւորական զարգացման վրայ, և նա չի հասկանում այդ անհրաժեշտ պիտոյքը որովհետև բացի նիւթական շահից նորա համար ուրիշ շահ չկայ։ Մոռացայ յիշել որ Նուխուայ մէջ երկու Հայոց եկեղեցի կայ և մէկն էլ Ռուսաց։

Իսկ աղջկերանց համար ուսումնարան չկայ, որովհետև մեր հայերի խելապատիկում այսպիսի մի միտք է տիրապետում—թէ աղջիկը ինչ, ուսումն ինչ։

Յոյս ունիմք որ այն նոր տարին անօգուտ չի անցնիլ Նուխեցւոց համար և զարթնելով իրենց մտաւոր թմրութիւնից հոգս կքաշեն իրենց որդւոց մտաւորական և բարոյական կրթութեան վերայ լաւ հասկանալով այս խորհրդաւոր խօսքերը թէ՝ այնտեղ է փողը, հարստութիւնը, արժանաւոր պարծանքը, որտեղ կան այս երկու աշխարհէն բարերաները—ուսումը և դաստիարակութիւնը։

1873․ 5 յունվար

{{Աջաթև|Մ․ Գ․ Ասլանեան}}

Յ․ Գ․ Լսում ենք որ մի քանի երիտասարդներ դիտաւորութիւն ունին այստեղ մի ընթերցարան բաց անելու, ցանկանում ենք կատարեալ յաջողութիւն այդ նոր շարժումին։</text>
      <sha1>sjbdxhgphcvgyf1xuwa9czumztb6t6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Նամակ Ղզլարից</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152029</id>
    <revision>
      <id>397661</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Նամակ Ղզլարից |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՂԶԼԱՐԻՑ'''}} {{rule|4em}}  Ղզլարի բնակիչները։ Ինչպէս խօստացել էի անցեալ նամակումս, այս անգամ կամենում եմ խօսել Ղզլարի միւս բնակիչների մասին, որ...»:</comment>
      <origin>397661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9652" sha1="floul5y1yhjlj5a96n77bctydru0l73" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նամակ Ղզլարից
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՂԶԼԱՐԻՑ'''}}
{{rule|4em}}

Ղզլարի բնակիչները։ Ինչպէս խօստացել էի անցեալ նամակումս, այս անգամ կամենում եմ խօսել Ղզլարի միւս բնակիչների մասին, որոնք են՝

1. Վրացիք։ Սոքա թւով մօտ երեսուն տուն են, բայց ինչպէս երևում է, առաջ աւելի շատ են եղել։ Քաղաքից փոքր ինչ հեռի կայ մի գերեզմանատուն, որ Հայերը անուանում են „վրացի հանգստարան“ այդ տեղ գտնվում է և մի եկեղեցի։ Մի այլ եկեղեցի, որ գտնվում է համարեա քաղաքի կենդրոնում, մինչև այժմ էլ Հայերի մէջ կոչվում է „Վրացի Աստուածածին“, թէ և ժամասացութիւնը թէ այստեղ և թէ առաջինում ռուսերէն է լինում։ Վրացիքը միմեանց մէջ խօսում են իւրեանց մայրենի լեզուով։ Պարապում են ըստ մեծի մասին այգեգործութեամբ։ Աւելի բազմաթիւ են նոքա Ղզլարի շրջակայքում, այդպէս Սասօփլա (երևի սօփէլի-գիւղ-բառից է առաջացած) գիւղում մօտ վաթսուն տուն։ Ինչ է եղել դոցա գաղթականութեան պատճառը մի այնպիսի ժամանակ, երբ Վրաստանը ունէր քաղաքական կենդրոն, յայտնի չէ ինձ, բայց կարելի է կարծել, որ նոքա, ինչպէս և վրաստանցի Հայերը, գաղթել են այն ժամանակ, երբ Թիֆլիզը կամ այլ վրաց քաղաքները ենթարկվում էին Պարսից աւերմունքներին։

2 Լեկզիք։ Սոքա առաջին անգամ ոտք դրին Ղզլար Ռուսաց և Լեկզիների երկարատև պատերազմների ժամանակ։ 1831 թ․ նոյեմբերի 10-ին, երբ Ղզլարի անհոգ բնակիչները աղօթք էին անում եկեղեցում, և երկար խաղաղութեան ընտելացած լինելով, կամ բոլորովին անյայտացած էին պատերից, յանկարծ յարձակուեցան Լեկզիների մի մեծ խումբ Ղօզի Մօլլաի (Շամիլի նախորդի) առաջնորդութեամբ և մեծ արիւնհեղութիւն ու յափշտակութիւն գործեցին քաղաքի մէջ, մինչև որ բնակիչները կարողացան թափուել Ղզլարի հողապատ ամրոցը (Սանգար)։ Այդ ասպատակութիւնից յետոյ թէպէտ նոքա հեռացան, բայց ոչ բոլորովին, դեռ երկար տարիներ նոքա շրջում էին քաղաքում իբրև ամենահամարձակ աւազակներ։ Կար այնպիսի ժամանակ, երբ արևը մայր մտնելուց յետոյ այլևս անկարելի էր լինում փողոց դուրս գալ, առանց վտանգի ենթարկուելու։ Այգիների միչանցքներում ամէն մի խիտ ծառից արիւն էր կաթում։ Բայց վերջապէս նոքա էլ ճնշուեցին։ Արդէն 10—15 տարի է, որ անհետացել է նոցա կատաղութիւնը, և սկսուել է, կարելի է ասել, նոցա երրորդ շրջանը խաղաղ կենցաղավարութիւնը։ Նոքա կազմում են քաղաքի մի առանձին փոքրիկ արուարձանը և պարապում են գինագործութեամբ, դարբնութեամբ և այլն։ Ամառը, չը դիմանալով, իսկ աշնանը դարձեալ վերադառնում են։ Միմեանց մէջ խօսում են լեկզերէն, որ շատ կոշտ և կոկորդախօս հնչիւններ ունի, իսկ քաղաքի միւս բնակիչների հետ նոցա յարաբերութիւնը, թուրքերէն լեզուով է լինում։ Դաւանում են մահմետական կրօն։

3. Նողայներ։ Նողայի միջակ հասակը, դեղին գոյնը, երկարացրած աչքերը, տափակ և փոքր ինչ դէպի վերցցուած քիթը, լայն, տափակ, բոլորովին անմազ կամ շատ փոքրամազ երեսը յայտնի ցոյց են տալիս նոքա մոնղոլական ծագումը։ Սոքա բաւական բազմաթիւ են և այնքան մերձ յարաբերութիւններ ունեն քաղաքի միւս բնակիչների հետ, որ սոքա համարեա ամէնքն էլ քաջ ծանօթ են նողայերէն լեզուին մեծից մինչև փոքր։ Այս հանգամանքը շատ օտարոտի է երևում, եթէ աչքի առաջ ունենաք այն, որ Նողայները այս տեղի բնիկների մի այնպիսի ստորին դասն են կազմում, որ համարեա բոլորովին զուրկ է սեփականութիւնից, բացի մի աննշան և կեղտոտ թաղից, որ կոչվում է Եաման աւուլ (վատ թաղ), բայց նոցա այսպիսի մեծ ազդեցութիւնը բնիկների լեզուի վերայ բացատրվում է նորանով, որ նոքա կազմում են համարեա միակ ծառաները բոլոր քաղաքում․ 10—12 տարեկան հասակում երեխան բերվում է քաղաք տնային ծառայութիւն սովորելու։ Նա սկզբում ստանում է միայն իւր օրական հացը, իսկ այնուհետև տարեկան հինգ մանէթից սկսած տարէց աւելանում է նորա ռոճիկը։ Հասակաւորները պարապում են այգիներում մշակութիւն անելով։ Նոցա վարձատրութեան մասին ես խօսել եմ իմ առաջին նամակներում։ Թէ որքան նշանակութիւն ունի նոցա տնտեսական դրթութեան մէջ Ղզլարի այգեգործութիւնը, կարելի է տեսնել հետևեալ համեմատութիւնից, մշակը՝ որ տարուայ ամբողջ ձմեռնային կէսը տանը ծառայելով բաւականանում է 15 ռուբլիով չի համաձայնում ամբողջ տարին 60 րուբլիով ծառայել։ Այսքանս քաղաքաբնակ նողայների մասին․ դառնա՛նք այժմ դէպի դաշտաբնակները։

Դաշտաբնակ նողայները ներկայացնում են թափառական ժողովրդի մի կատարեալ տիպ։ Նոքա ունեն գիւղեր, որոնք կոչվում են Աւուլ, իսկ առաւել մեծերը—Իւրթ․ աւելի մեծ մասը թափառական կեանք են վարում։ Նոցա շարժական տները, որոնք ունեն բոլոր ձև գմբէթանման ծայրով և պատած են լինում թաղիքով կամ փսիատով (рогожа), կոչվում են օթով։ Երբեմն էլ պատահում են փոքրիկ և կոնուսաձև տներ, որոնք կոչվում են ղոշ։ Այդ շարժական տներով անընդհատ շրջում են նոքա Ղզլարի շրջակայքի ընդարձակ աւազադաշտերի վերայ արածելով իւրանց բազմաթիւ եզների, ձիերի և մանաւանդ ոչխարների հօտերը։ Երբ մի տեղի խոտը սպառվում է, նոքա բարձում են իւրեանց օթովները սայլերի վերայ և գնում են մի այլ տեղ։ Այն միջոցին, երբ տղամարդիքը պարապած են անասնապահութեամբ կանայքը իւրեանց կովերի և խաշների առատ կաթից շինում են իւղ, պանիր, մածուն և այլն։ Ամառները նոքա բերում են այդ քաղաք և վաճառում են փողոցից փողոց մանածելով։

Այս նկարագրութիւնից կարելի է արդէն գուշակել, որ նողայները կանգնած են զարգացման շատ ստոր աստիճանի վերայ։ Կրօնով մահմետական են նոքա։ Լեզուները թուրքերէն, փոքր ինչ աղաւաղած և փափուկ հնչիւնները աւելի կոշտացրած (գեալ-գէլ, գափու-գափ և այլն)։

Ես կը կամենայի մի քանի խօսք ասել և Ղզլարի շրջակայ միւս ազգերի մասին, բայց նամակս սաստիկ երկարանում է, ուստի միւս անգամ։

1873 թ․ յունվարի 21, 

{{Աջաթև|Մի Ղզլարեցի}} 

P. S. Հեռագրական գծի թելը Վլադիկավկազից հասել է մինչև Ղզլար․ դեկտեմբերի 17-ից սկսուեց նորա գործադրութիւնը։

Այստեղ շատ բաւական թանգութիւն է, հացի գրվանքէն արժէ 5 կոպէկ, որ համարեա կրկնապատիկ աւելի թանգ է, քան թէ սովորական գինը։

{{Աջաթև|Մ․ Ղ․}}</text>
      <sha1>floul5y1yhjlj5a96n77bctydru0l73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Ներքին լուրեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152030</id>
    <revision>
      <id>397662</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Ներքին լուրեր |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԵՐՔԻՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}} {{rule|4em}}  Յունվարի 8-ին Մօսկվայի Օկրուժնոյ դատարանում քննվեցաւ Սերգէյ Նէչայեվի գործը և դատաստանը ճանաչելով նրան մեղաւոր ուսան...»:</comment>
      <origin>397662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4930" sha1="1vbw8bajluw9vumqv943mqhgo3ykhsb" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ներքին լուրեր
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԵՐՔԻՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}}
{{rule|4em}}

Յունվարի 8-ին Մօսկվայի Օկրուժնոյ դատարանում քննվեցաւ Սերգէյ Նէչայեվի գործը և դատաստանը ճանաչելով նրան մեղաւոր ուսանող Իվանովի սպանելում, վճռեց զրկելով նրան իր բոլոր իրավունքներից, դատապարտել հանքերի ծանր աշխատանքին 20 տարով, և այնուհետև բնակեցնել Սիբիրում։

{{Կենտրոն|⁂}}
Նորին Բարձրութիւն Կովկասի փոխարքայն, յունվարի 9-ին հասաւ Ս․ Պետերբուրգ։

{{Կենտրոն|⁂}}
Իշխան Ղահրաման Արղութեանի կտակի մասին մենք լսեցինք հետևեալը։ Երևանի թեմական հոգևոր կօնսիստօրիայի հրամանաւ, Ալէքսանդրապօլցի արժ․ Յովսէփ աւագ քահանայ Կօստանեանցը մի խնդիրք է ներկայացրել տեղւոյս դատաստանական պալատին Սենատը (կասացիօննի սուդ) ուղարկելու։ Այդ խնդրքի մէջ հայոց հոգևոր կառավարութիւնը, իբրև երրորդ անձն, խնդրում է Սենատին պատուիրել պալատին վերաքննել գործը, որովհետև պալատի վճռով հոգևոր կառավարութեան և ազգային ուսումնարանի շահը ոտնակոխ է լինում։ Հանգուցեալի կտակակատարների փաստաբան պ․ Եագուլեանցը իր կողմից առանձին խնդիրք է ներկայացնում, որի մէջ հաստատում է, թէ պալատի վճիռը միանգամայն ապօրինի է, և խնդրում է Սենատին ոչնչացնել այդ վճիռը։

{{Կենտրոն|⁂}}
Մեզ հաղորդում են, թէ նաւթի գործը վերջացած լինելով, հերթ հասել է աղահանքերի ծախելուն։ Մեր անհոգութենից դէպի բաժանորդական (ակցիօնէր) ընկերութիւնները, երևի և այդ հարուստ հանքերը օտարների ձեռք կընկնեն։

{{Կենտրոն|⁂}}
Դարձեալ մի ապացոյց մեր անհոգութեան։ Լսում ենք, որ ջրանցք շինելու և գազի լուսաւորութիւնը մտցնելու համար կազմված մասնաժողովը վճռել է փակել իր նիստերը, որովհետև ընկերութեան հիմնադիրները հրաժարվել են իւրաքանչիւր 50 ռուբլի օժանդակութիւն տալ, սկզբնական հետազօտութիւններ անելու, որոց մասին մենք խօսած էինք „Մշակի“ № 2-ում։ Ասում են, որ եւրօպական բանկիրներ աշխատում են այդ գործի մասին։

{{Կենտրոն|⁂}}
Փետրվարի 1-ին, Թիֆլիսի մեծ թատրօնում հայ-դերասանական խումբը ներկայացրեց պ․ Սունդուկեանցի „Պէպօ“ պիէսան։

{{Կենտրոն|⁂}}
Մասնաւոր անձերից տեղեկանում ենք, որ անցեալ տարվայ համար Թիֆլիսի փոխադարձ կրէդիտի ընկերութիւնը դիվիդէնտ կը տայ իր անդամներին, մօտաւորապէս 14%։

Ահա 1 ներքին 5% (հինգ տոկոսաբեր) փոխառութեան յունվարի 2-ին արած տիրաժի հանգած սէրիաները՝
{{Կենտրոն|
&lt;poem&gt;00,177     04,404     09,490     12,049     16,746
02,152     04,683     09,594     12,405     17,518
02,201     04,936     09,825     13,866     17,639
02,439     05,539     09,851     13,923     17,799
02,635     05,839     10,459     14,943     17,825
02,678     06,268     10,769     14,445     18,100
03,059     07,266     11,064     15,160     18,957
03,350     07,568     11,842     15,520     19,479
03,676     08,509     11,901     15,570     19,683
03,721     09,371     11,932     15,796     19,896&lt;/poem&gt;}}

{{Կենտրոն|⁂}}
Մեզ գրում են Դարբանդից, որ յունվար ամսի 9-ին այդ քաղաքում հայերէն լեզվով ներկայացրին՝ „Դալալ Ղազօ“, „Գիշերուայ սաբրը խէր է“ և նմանապէս բժիշկ Յակոբ Գալստեանից թարգմանած „Ազ և ֆէրտը“։ Այս վերջինը, ոճի պարզութեամբ և նրբութեամբ աւելի դուր եկաւ հասարակութեանը։</text>
      <sha1>1vbw8bajluw9vumqv943mqhgo3ykhsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Ֆրանսիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152031</id>
    <revision>
      <id>397663</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Ֆրանսիա |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՖՐԱՆՍԻԱ'''}} {{rule|4em}}  &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III -ի կայսերութեան արտաքին գործոց վերջին նախարար հէրցօգ-&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը, սրանից մին քանի շաբաթ առաջ, տուեց մի...»:</comment>
      <origin>397663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17914" sha1="1v1wh8jtqom0r3xtroeopovh79v4bl4" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ֆրանսիա
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՖՐԱՆՍԻԱ'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III -ի կայսերութեան արտաքին գործոց վերջին նախարար հէրցօգ-&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը, սրանից մին քանի շաբաթ առաջ, տուեց մի քանի բացատրութիւններ սեպտեմբերի 4-ի անցքերի առիթով կազմված առանձին „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովում“։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ բացատրութիւնները բոլորովին հակառակ էր նախագահ պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերի տուած ցուցմունքներին։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ախ քան խօսել այն բանի վերայ թէ ինչ էր խօսել պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը, կամ ինչ պատասխանեց &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը, մենք յարմար ենք համարում տեղեկացնել մեր ընթերցողներին, որ այդ „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական“ ասուած մասնաժողովը, կազմվեցաւ սրանից շատ առաջ, &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;զգային Ժողովի կամքով՝ որտեղ մանրամասնօրէն քննում են, և տեղեկութիւն հաւաքում, &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III-ի։ &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;էդանի մօտ գերի ընկնելու օրից սկսած, բոլոր դէպքերի մասին, որոնք պատահեցան &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայում։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչպէս կայսերութիւնը ընկաւ, ի՞նչ յեղափոխական շարժմունքներից առաջացաւ այդ անկումը, ո՞վքեր կազմեցին ժամանակաւոր ազգային պաշտպանութեան կառավարութիւն, ի՞նչ չափով կարողացան իրագործել իրանց վերայ ասած լուծը, ո՞րքան բարեխիղճ էին իրանց գործակատարութեանց մէջ, թէ տնտեսական ծախսերի թէ պատերազմական շարժողութեանց, և թէ ամրոցների պաշտպանութեան և անձնատուր լինելու դէպքերում։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովում“ զանազան ցուցմունքներ են առնելու․ զանազան մարդկերանցից, որոնք մասնակից էին պատերազմի ժամանակ ազգի հասարակական գործքերում, ու ծանօթ են իրրերի վիճակին։ &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երջին ժամանակում, մասնաժողովի նախագահ գրաֆ-&lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;արիւն, հանրապետութեան նախագահ պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերին էլ հրաւիրեց տեղեկութիւններ տալու։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ախագահ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական“ ժողովի մէջ խօսեց այն բանի վերայ, որ իրան շատ լաւ յայտնի է, թէ այն ժամանակ, երբ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III-ը հրատարակեց պատերազմ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսիային, ֆրանսիական կառավարութիւնը շատ լաւ գիտէր, որ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;ւրօպայի մէջ՝ ոչ մի դաշնակից չէր կարող գտնի։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ա իր խօսքերը հիմնում էր այն փաստի վերայ, թէ օգնութիւն կարելի էր սպասել միմիայն &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայից, որը դեռ ևս չէր մոռացել 1866 թուի &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսացոց հետ ունեցած պատերազմի դառը հետևանքները։ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;ատերազմից մի փոքր առաջ, երբ կայսերութեան արտաքին գործոց նախարար հէրցօգ-&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը դեռ ևս այդ պաշտօնը չէր վարում, այլ նոր էր վերադարձել &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայից, որտեղ մինչև այդ օրը &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիոյ դեսպան էր, և եկել էր որ նախարարութեան նոր պաշտօնը ընդունի։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի օր ինքը &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը խօսակցութիւն ունեցաւ այդ նոր նախարար հէրցօգ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի հետ, թէ արդեօ՞ք, եթէ &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիան պատերազմ հրատարակի, կարո՞ղ է յուսալ, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան զէնքով օգնական կը լինի։ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերի խօսքով, &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը պատասխանեց թէ՝ — &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիացիք ամենևին չեն մտածում &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսացիներից վրէժ առնելու, նրանք ցանկանում են խաղաղ դրութեան մէջ մնալ, որ 1866 թուի պատերազմի անյաջողութիւններից առաջացած վէրքերը բժշկեն։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;րանք առանց էն էլ շատ ցաւեր ունեն հոգալու։ „&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն, &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիան &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայի հետ դաշնակցութեան յոյս չը պէ՞տք է ունենայ, հարցնում է &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը։ „&lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;հարկէ որ չը պէտք է ունենայ“ պատասխանում է &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը։ „&lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց պատերազմը առանց դաշնակցի ամենամեծ անբախտութիւն կարող է առաջացնի“ շարունակում է &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իէրը։ „&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;չ թէ անբախտութիւն, այլ բոլորովին կորստեան կը մատնէ“ վերջացնում է սորանով իր խօսակցութիւնը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը։

&lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերի „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովի“ մէջ տուած այդ ցուցմունքներից յետոյ հարցրին իրան պ․ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնին։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը ընդհակառակը բոլորովին ուրիշ բաներ ցոյց տուեց։ Նրա խօսքով &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան խօստացել էր դաշնակցութիւն, բայց վերջը իր խօստմունքից յետ կանգնեց, և բարձի թող արաւ &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիային։ Այս բացատրութիւնը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի կողմից, ամբողջ քաղաքական աշխարհում մեծ դղրդիւն հանեց։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ոլոր լրագիրները տպեցին &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի ցուցմունքները, և պահանջեցին, որ նա իր խօսքերը հաստատի փաստերով։ Ո՞չ թէ միայն &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայի, այլ նոյնպէս ամենամեծ տպաւորութիւն արաւ այդ բանը &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էննայի և &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էրլինի մէջ։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;ւրօպայի բոլոր օրագրութիւնը միաբերան գալիս էին այն եզրակացութեան, թէ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը անշուշտ պէտք է օրինաւոր փաստերով հաստատի, եթէ կամենում է, որ իր խօսքերը սուտ չը համարեն։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը առ ժամանակ լռեց, իսկ բոլոր քաղաքական թերթերի մէջ բացուեցաւ սաստիկ պօլէմիկայ, սկսեցին զանազան մեկնութիւններ տալ։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;մանք հաւանական էին համարում, իսկ մի քանիսները սուտ բոլորովին։ &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երջապէս, այդ պօլեմիկաի առիթով՝ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը ուղղեց նամակ „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովի“ նախագահ գրաֆ-&lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;արիւին, որի մէջ սկսեց բացատրել իր ցուցմունքները։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;որա խօսքով, նա չէ կամենում պօլէմիկայ սկսել իր հակառակորդների հետ, նա միայն իրողութիւններ պէտք է յայտնի որ բանը պարզուի, որովհետև էդ բանը նրանից պահանջում են շատ ծանրաբարոյ և խոհեմ մարդիք, որոնք կամենում են էդ խճճուած գործքի մէջ մի ճշմարտութիւն գտնել։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ա չէ ասել երբէք, ու հիմի էլ չէ ասում, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան ցանկանում էր 1870 թուի պատերազմը, կամ դրդում էր սկսելու։ &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհակառակը, էդ պատերազմի հրատարակութեան լուրը շատ անախորժ ընծայ էր նրա համար։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը միշտ լուռ է կացել այն հարցի մասին՝ թէ ինչ յարաբերութիւնների մէջ էին գտնվում &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;վստրիայի հետ մինչև պատերազմի սկսիլը․ նա էլի լուռ կը մնայ այդ մասին քանի որ քաղաքականութեան հարկը պահանջում է․․․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց կրկնում է, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան խօստացել էր իր մասնակցութիւնը 1870 թուի պատերազմի մէջ։ &lt;big&gt;'''Է'''&lt;/big&gt;ս իրողութիւն է, որ նա կարող է ապացուցել, թէ կուզ ինչ էլ որ ասի, կամ ուրիշներին ասել տայ պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը, 1870 թուին, յուլիսի 23-ին այսինքն, պատերազմը հրատարակելուց մի քանի օր յետոյ այցելութիւն է անում &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնին &lt;big&gt;'''Փ'''&lt;/big&gt;արիզի մէջ գտնված &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիացոց դեսպանը, և յանձնում է նրան իր կառավարութեան կողմից երկու ծանուցագիր, որ նրանց պատճէնը վերցնի։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի ծանուցագրի մէջը որը պէտք է հրատարակվէր 'ի լսողութիւն ամէնքին, գրած է եղել,— որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան պահպանում է չէզօքութիւն, բայց անպիսի չէզօքութիւն, որ նա ազատ է, հարկը պահանջած դէպքում՝ զինավառվել, և վարվել այնպէս, ինչպէս որ իր օգուտը և հանգամանքները կը պահանջեն։ &lt;big&gt;'''Է'''&lt;/big&gt;դպիսի անորոշ կերպիւ յայտնած չէզօքութիւնը, &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայի կայսրի համար շատ պարզ հասկանալի էր, որովհետև միւս ծանուցագրի մէջը, որը պիտի գաղտնի պահուէր ամէնքից, և չը հրատարակվէր, գրած էր շատ որոշ կերպիւ։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;հա էն որոշ խօսքերը։— &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;շխատեցէք „կրկնել“ կայսրին և նրա նախարարներին, որ &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայի գործը համարում ենք մեր սեփհական գործը, և կաշխատենք նպաստել այնքան, որքան կը հարկաւորէ ապահովացնել նրա զէնքի յաջողութիւնը։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;հա թէ ինչ էր յանձնած &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիացոց դեսպան &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ետերնիխին „կրկնել“ կայսրին և նրա նախարարներին։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն, էդ բանը, բացի էդ անդամից դարձեալ ասված էր։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ իրողութիւնները յայտնելուց յետոյ, &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը հարցնում է հիմի բոլոր ազնիւ մարդկերանց,— ճշմարի՞տ է թէ ոչ, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան 1870 թուի պատերազմում խօստացել էր &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիային իր օգնութիւնը․․․

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;զնիւ մարդիքը հաւանական համարեցին, բայց ոչ բոլորովին ճշմարիտ, քանի որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը յիշեալ ծանուցագրի իսկականը պահել է, ու ոչ ոքի չէ կամենում ցոյց տալ, բայց արի տե՛ս, թէ ինչ բան որ, ինքը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը իր նամակով չը կարողացաւ զուտ ճշմարտութիւն համարել տալ․ մի և նոյն բանի համար, աշխատեցին իրան &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի հակառակորդները։ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստը որը պատերազմի ժամանակ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայի կայսերութեան առաջին կանցլէրն էր համարվում, և արտաքին գործոց նախարարութեան պաշտօնն էր վարում, որի դրդմամբը և ձեռքովը պէտք է &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի ակնարկած դաշնակցական իրողութիւնները գլուխ գար, այդ պ․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստը, յայտնի է &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;ւրօպային իբրև իշխան &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;իսմարկի անհաշտ և ոխերիմ թշնամիներից մէկը։ '&lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt; հարկէ, &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի խօսքերը որքան էլ որ ճշմարիտ լինէին ոչ ոք հաւատալու չէր, եթէ պ․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստի այդ թշնամական իրողութիւնը իշխան &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;իսմարկի վերաբերութեամբ՝ չը լինէր, որը այս զարթնեցրած հարցի մէջ մեծ դեր է խաղում։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ա ուղղեց երկու նամակ պ․ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնին, հերքելու նրա ասածները, և ջնջելու իր վերայից այն կեղտը թէ՝—&lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիաին խօստացել էր &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիաի օգնութիւնը, բայց երբ &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էյսէնբուրգի և &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էրտի մօտ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսացիք յաղթեցին &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիացոց, իսկոյն ոտը յետ խփել, և բարձի թողի է արել իր դաշնակցին։ Այդ երկու նամակն էլ գրուած է, ամենաքաղաքավարի ձևով, և գերազանցվում է, իր բոլորովին ոչինչ բան չը պարզող պարունակութեամբը։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի բան միայն պարզ երևում է, որ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստը ամէն հնարքը գործ է դրել իր պատասխանի մէջ՝ որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը չը վիրաւօրուի, չը գչգռվի և եթէ կայ հնարք, աշխատի ընդհակառակը լռել այդ հարցի մասին, և թողնել մթութեան մէջ, այն քաղաքական բանակցութեանց յարաբերութիւնները, որ մինչև &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;էդանի օրերը եղել է &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III-ի կայսերութեան և &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայի մէջ։

&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը երկու անգամ պատասխանեց պ․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստին, երկու անգամումն էլ կրկնեց իր խօսքերը։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ոլոր &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էնայի լրագիրները բողոքներ գրեցին &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի դէմ, բայց այնու ամենայնիւ, ոչինչ հաստատև գործի էութիւնը պարզող բան չը կարողացան ասել։ '&lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt; հարկէ, Աւստրիական օրագրութիւնը սուտ չէ ասում, որ Գրամօնը նորա համար է անում այդ բաները, որ կարողանայ համոզել &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիացոց, թէ՝— Աւստրիան կօգնէր &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;այսր &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօնին, եթէ &lt;big&gt;'''Փ'''&lt;/big&gt;արիզեցիք &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;էդանի միւս օրը չը կործանէին կայսերութիւնը և հանրապետութիւն չը հիմնէին։ &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;արծիք չը կայ, որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը իբրև &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօնեան կուսակցութեան անձն, միմիայն այն նպատակաւ է աշխատում մերկացնել այս իրողութիւնները։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;րքան էլ որ ճշմարիտ լինի Աւստրիական լրագիրների խօսքերը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի նպատակի վերաբերութեամբ, այնու ամենայնիւ դորանով չի կարելի է թէ պատահել է։ &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;երցօգ-&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը խօստանում է ներկայացնել ծանուցագրերի իսկականը „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովին“ երբ հարկը պահանջէ։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յժմ մնում է սպասել ժամանակին, մինչի որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի ակնարկած՝— հարկը պահանջած օրը գայ։</text>
      <sha1>1v1wh8jtqom0r3xtroeopovh79v4bl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397664</id>
      <parentid>397663</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17913" sha1="tk1ewmu6f0stxi3xded6jrxmkgwtjl5" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ֆրանսիա
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՖՐԱՆՍԻԱ'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III-ի կայսերութեան արտաքին գործոց վերջին նախարար հէրցօգ-&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը, սրանից մին քանի շաբաթ առաջ, տուեց մի քանի բացատրութիւններ սեպտեմբերի 4-ի անցքերի առիթով կազմված առանձին „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովում“։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ բացատրութիւնները բոլորովին հակառակ էր նախագահ պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերի տուած ցուցմունքներին։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ախ քան խօսել այն բանի վերայ թէ ինչ էր խօսել պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը, կամ ինչ պատասխանեց &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը, մենք յարմար ենք համարում տեղեկացնել մեր ընթերցողներին, որ այդ „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական“ ասուած մասնաժողովը, կազմվեցաւ սրանից շատ առաջ, &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;զգային Ժողովի կամքով՝ որտեղ մանրամասնօրէն քննում են, և տեղեկութիւն հաւաքում, &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III-ի։ &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;էդանի մօտ գերի ընկնելու օրից սկսած, բոլոր դէպքերի մասին, որոնք պատահեցան &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայում։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչպէս կայսերութիւնը ընկաւ, ի՞նչ յեղափոխական շարժմունքներից առաջացաւ այդ անկումը, ո՞վքեր կազմեցին ժամանակաւոր ազգային պաշտպանութեան կառավարութիւն, ի՞նչ չափով կարողացան իրագործել իրանց վերայ ասած լուծը, ո՞րքան բարեխիղճ էին իրանց գործակատարութեանց մէջ, թէ տնտեսական ծախսերի թէ պատերազմական շարժողութեանց, և թէ ամրոցների պաշտպանութեան և անձնատուր լինելու դէպքերում։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովում“ զանազան ցուցմունքներ են առնելու․ զանազան մարդկերանցից, որոնք մասնակից էին պատերազմի ժամանակ ազգի հասարակական գործքերում, ու ծանօթ են իրրերի վիճակին։ &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երջին ժամանակում, մասնաժողովի նախագահ գրաֆ-&lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;արիւն, հանրապետութեան նախագահ պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերին էլ հրաւիրեց տեղեկութիւններ տալու։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ախագահ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական“ ժողովի մէջ խօսեց այն բանի վերայ, որ իրան շատ լաւ յայտնի է, թէ այն ժամանակ, երբ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III-ը հրատարակեց պատերազմ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսիային, ֆրանսիական կառավարութիւնը շատ լաւ գիտէր, որ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;ւրօպայի մէջ՝ ոչ մի դաշնակից չէր կարող գտնի։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ա իր խօսքերը հիմնում էր այն փաստի վերայ, թէ օգնութիւն կարելի էր սպասել միմիայն &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայից, որը դեռ ևս չէր մոռացել 1866 թուի &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսացոց հետ ունեցած պատերազմի դառը հետևանքները։ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;ատերազմից մի փոքր առաջ, երբ կայսերութեան արտաքին գործոց նախարար հէրցօգ-&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը դեռ ևս այդ պաշտօնը չէր վարում, այլ նոր էր վերադարձել &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայից, որտեղ մինչև այդ օրը &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիոյ դեսպան էր, և եկել էր որ նախարարութեան նոր պաշտօնը ընդունի։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի օր ինքը &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը խօսակցութիւն ունեցաւ այդ նոր նախարար հէրցօգ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի հետ, թէ արդեօ՞ք, եթէ &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիան պատերազմ հրատարակի, կարո՞ղ է յուսալ, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան զէնքով օգնական կը լինի։ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերի խօսքով, &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը պատասխանեց թէ՝ — &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիացիք ամենևին չեն մտածում &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսացիներից վրէժ առնելու, նրանք ցանկանում են խաղաղ դրութեան մէջ մնալ, որ 1866 թուի պատերազմի անյաջողութիւններից առաջացած վէրքերը բժշկեն։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;րանք առանց էն էլ շատ ցաւեր ունեն հոգալու։ „&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն, &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիան &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայի հետ դաշնակցութեան յոյս չը պէ՞տք է ունենայ, հարցնում է &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը։ „&lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;հարկէ որ չը պէտք է ունենայ“ պատասխանում է &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը։ „&lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց պատերազմը առանց դաշնակցի ամենամեծ անբախտութիւն կարող է առաջացնի“ շարունակում է &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իէրը։ „&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;չ թէ անբախտութիւն, այլ բոլորովին կորստեան կը մատնէ“ վերջացնում է սորանով իր խօսակցութիւնը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը։

&lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերի „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովի“ մէջ տուած այդ ցուցմունքներից յետոյ հարցրին իրան պ․ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնին։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը ընդհակառակը բոլորովին ուրիշ բաներ ցոյց տուեց։ Նրա խօսքով &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան խօստացել էր դաշնակցութիւն, բայց վերջը իր խօստմունքից յետ կանգնեց, և բարձի թող արաւ &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիային։ Այս բացատրութիւնը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի կողմից, ամբողջ քաղաքական աշխարհում մեծ դղրդիւն հանեց։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ոլոր լրագիրները տպեցին &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի ցուցմունքները, և պահանջեցին, որ նա իր խօսքերը հաստատի փաստերով։ Ո՞չ թէ միայն &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայի, այլ նոյնպէս ամենամեծ տպաւորութիւն արաւ այդ բանը &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էննայի և &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էրլինի մէջ։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;ւրօպայի բոլոր օրագրութիւնը միաբերան գալիս էին այն եզրակացութեան, թէ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը անշուշտ պէտք է օրինաւոր փաստերով հաստատի, եթէ կամենում է, որ իր խօսքերը սուտ չը համարեն։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը առ ժամանակ լռեց, իսկ բոլոր քաղաքական թերթերի մէջ բացուեցաւ սաստիկ պօլէմիկայ, սկսեցին զանազան մեկնութիւններ տալ։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;մանք հաւանական էին համարում, իսկ մի քանիսները սուտ բոլորովին։ &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երջապէս, այդ պօլեմիկաի առիթով՝ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը ուղղեց նամակ „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովի“ նախագահ գրաֆ-&lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;արիւին, որի մէջ սկսեց բացատրել իր ցուցմունքները։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;որա խօսքով, նա չէ կամենում պօլէմիկայ սկսել իր հակառակորդների հետ, նա միայն իրողութիւններ պէտք է յայտնի որ բանը պարզուի, որովհետև էդ բանը նրանից պահանջում են շատ ծանրաբարոյ և խոհեմ մարդիք, որոնք կամենում են էդ խճճուած գործքի մէջ մի ճշմարտութիւն գտնել։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ա չէ ասել երբէք, ու հիմի էլ չէ ասում, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան ցանկանում էր 1870 թուի պատերազմը, կամ դրդում էր սկսելու։ &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհակառակը, էդ պատերազմի հրատարակութեան լուրը շատ անախորժ ընծայ էր նրա համար։ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը միշտ լուռ է կացել այն հարցի մասին՝ թէ ինչ յարաբերութիւնների մէջ էին գտնվում &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;վստրիայի հետ մինչև պատերազմի սկսիլը․ նա էլի լուռ կը մնայ այդ մասին քանի որ քաղաքականութեան հարկը պահանջում է․․․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց կրկնում է, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան խօստացել էր իր մասնակցութիւնը 1870 թուի պատերազմի մէջ։ &lt;big&gt;'''Է'''&lt;/big&gt;ս իրողութիւն է, որ նա կարող է ապացուցել, թէ կուզ ինչ էլ որ ասի, կամ ուրիշներին ասել տայ պ․ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իերը, 1870 թուին, յուլիսի 23-ին այսինքն, պատերազմը հրատարակելուց մի քանի օր յետոյ այցելութիւն է անում &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնին &lt;big&gt;'''Փ'''&lt;/big&gt;արիզի մէջ գտնված &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիացոց դեսպանը, և յանձնում է նրան իր կառավարութեան կողմից երկու ծանուցագիր, որ նրանց պատճէնը վերցնի։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի ծանուցագրի մէջը որը պէտք է հրատարակվէր 'ի լսողութիւն ամէնքին, գրած է եղել,— որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան պահպանում է չէզօքութիւն, բայց անպիսի չէզօքութիւն, որ նա ազատ է, հարկը պահանջած դէպքում՝ զինավառվել, և վարվել այնպէս, ինչպէս որ իր օգուտը և հանգամանքները կը պահանջեն։ &lt;big&gt;'''Է'''&lt;/big&gt;դպիսի անորոշ կերպիւ յայտնած չէզօքութիւնը, &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայի կայսրի համար շատ պարզ հասկանալի էր, որովհետև միւս ծանուցագրի մէջը, որը պիտի գաղտնի պահուէր ամէնքից, և չը հրատարակվէր, գրած էր շատ որոշ կերպիւ։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;հա էն որոշ խօսքերը։— &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;շխատեցէք „կրկնել“ կայսրին և նրա նախարարներին, որ &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայի գործը համարում ենք մեր սեփհական գործը, և կաշխատենք նպաստել այնքան, որքան կը հարկաւորէ ապահովացնել նրա զէնքի յաջողութիւնը։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;հա թէ ինչ էր յանձնած &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիացոց դեսպան &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ետերնիխին „կրկնել“ կայսրին և նրա նախարարներին։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն, էդ բանը, բացի էդ անդամից դարձեալ ասված էր։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ իրողութիւնները յայտնելուց յետոյ, &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը հարցնում է հիմի բոլոր ազնիւ մարդկերանց,— ճշմարի՞տ է թէ ոչ, որ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիան 1870 թուի պատերազմում խօստացել էր &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիային իր օգնութիւնը․․․

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;զնիւ մարդիքը հաւանական համարեցին, բայց ոչ բոլորովին ճշմարիտ, քանի որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը յիշեալ ծանուցագրի իսկականը պահել է, ու ոչ ոքի չէ կամենում ցոյց տալ, բայց արի տե՛ս, թէ ինչ բան որ, ինքը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը իր նամակով չը կարողացաւ զուտ ճշմարտութիւն համարել տալ․ մի և նոյն բանի համար, աշխատեցին իրան &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի հակառակորդները։ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստը որը պատերազմի ժամանակ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայի կայսերութեան առաջին կանցլէրն էր համարվում, և արտաքին գործոց նախարարութեան պաշտօնն էր վարում, որի դրդմամբը և ձեռքովը պէտք է &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի ակնարկած դաշնակցական իրողութիւնները գլուխ գար, այդ պ․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստը, յայտնի է &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;ւրօպային իբրև իշխան &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;իսմարկի անհաշտ և ոխերիմ թշնամիներից մէկը։ '&lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt; հարկէ, &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի խօսքերը որքան էլ որ ճշմարիտ լինէին ոչ ոք հաւատալու չէր, եթէ պ․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստի այդ թշնամական իրողութիւնը իշխան &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;իսմարկի վերաբերութեամբ՝ չը լինէր, որը այս զարթնեցրած հարցի մէջ մեծ դեր է խաղում։ &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ա ուղղեց երկու նամակ պ․ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնին, հերքելու նրա ասածները, և ջնջելու իր վերայից այն կեղտը թէ՝—&lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիաին խօստացել էր &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիաի օգնութիւնը, բայց երբ &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էյսէնբուրգի և &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էրտի մօտ &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;րուսացիք յաղթեցին &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիացոց, իսկոյն ոտը յետ խփել, և բարձի թողի է արել իր դաշնակցին։ Այդ երկու նամակն էլ գրուած է, ամենաքաղաքավարի ձևով, և գերազանցվում է, իր բոլորովին ոչինչ բան չը պարզող պարունակութեամբը։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի բան միայն պարզ երևում է, որ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստը ամէն հնարքը գործ է դրել իր պատասխանի մէջ՝ որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը չը վիրաւօրուի, չը գչգռվի և եթէ կայ հնարք, աշխատի ընդհակառակը լռել այդ հարցի մասին, և թողնել մթութեան մէջ, այն քաղաքական բանակցութեանց յարաբերութիւնները, որ մինչև &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;էդանի օրերը եղել է &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօն III-ի կայսերութեան և &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ւստրիայի մէջ։

&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը երկու անգամ պատասխանեց պ․ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;էյստին, երկու անգամումն էլ կրկնեց իր խօսքերը։ &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;ոլոր &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;էնայի լրագիրները բողոքներ գրեցին &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի դէմ, բայց այնու ամենայնիւ, ոչինչ հաստատև գործի էութիւնը պարզող բան չը կարողացան ասել։ '&lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt; հարկէ, Աւստրիական օրագրութիւնը սուտ չէ ասում, որ Գրամօնը նորա համար է անում այդ բաները, որ կարողանայ համոզել &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիացոց, թէ՝— Աւստրիան կօգնէր &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;այսր &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօնին, եթէ &lt;big&gt;'''Փ'''&lt;/big&gt;արիզեցիք &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;էդանի միւս օրը չը կործանէին կայսերութիւնը և հանրապետութիւն չը հիմնէին։ &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;արծիք չը կայ, որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը իբրև &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;ապօլէօնեան կուսակցութեան անձն, միմիայն այն նպատակաւ է աշխատում մերկացնել այս իրողութիւնները։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;րքան էլ որ ճշմարիտ լինի Աւստրիական լրագիրների խօսքերը &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի նպատակի վերաբերութեամբ, այնու ամենայնիւ դորանով չի կարելի է թէ պատահել է։ &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;երցօգ-&lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնը խօստանում է ներկայացնել ծանուցագրերի իսկականը „&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;ննողական մասնաժողովին“ երբ հարկը պահանջէ։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յժմ մնում է սպասել ժամանակին, մինչի որ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;րամօնի ակնարկած՝— հարկը պահանջած օրը գայ։</text>
      <sha1>tk1ewmu6f0stxi3xded6jrxmkgwtjl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Նամակ Ցիւրիխից</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152032</id>
    <revision>
      <id>397665</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Նամակ Ցիւրիխից |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՑԻՒՐԻԽԻՑ'''}} {{rule|4em}}  Շտապում եմ հաղորդել ընթերցողին մի լուր, որ ինչպէս կարծում եմ շատերին հետաքրքիր կը լինի։ Այսօր առաւօտը ինձ աջողվեցա...»:</comment>
      <origin>397665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7086" sha1="nn50c685px2lvwz34h27ftvqnatbjoh" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նամակ Ցիւրիխից
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՑԻՒՐԻԽԻՑ'''}}
{{rule|4em}}

Շտապում եմ հաղորդել ընթերցողին մի լուր, որ ինչպէս կարծում եմ շատերին հետաքրքիր կը լինի։ Այսօր առաւօտը ինձ աջողվեցաւ մտնել այստեղի համալսարանի դահլիճը և ներկայ գտնվել մեր հայրենակից պ․ Յ․ Աբելեանի առաջին դասախօսութեան։ Այդ անունը արդէն յայտնի է „Մշակի“ ընթերցողներին։ Այդտեղի համալսարանում քիմիայի դօկտօրի դիպլօմը ստանալուց յետոյ, նա մնացած էր համալսարանում, վարելով քիմիական լաբօրատօրիումի կառավարչի պաշտօնը։ Այժմ նա պրիվատ-դօցէնտ է նշանակվել և կարդաց այսօր իր առաջին դասախօսութիւնը։

Ինչ կը լինի յետոյ։ Երևի նա շուտով կը ստանայ և պրօֆէսօրի տեղը և զանազան ուրիշ գիտնական աստիճանները։ Ուրեմն Եւրօպայի գիտնականների թիւը մինով աւելացաւ։ Եւրօպան ամեն բանից կամենում է շահվել, մինրև անգամ մեր պէս փոկրիկ ասիական երկրի մարդիկներից օգուտ է քաղում։ Բայց ո՞վ աւելի հարկաւորութիւն ունի մտածող և աշխատող մարդիկների մէջ։

Կարելի կը լինէր կարծել, որ մեր երկիրը, պակասութիւն զգալով գիտնական կերպով կրթված և զարգացած մարդիկների մէջ, ամենից շատ հարկաւորութիւն ունի դէպի իրան գրաւել և աշխատանք տալ ճշմարիտ եւրօպական կերպով կրթված մարդիկներին․․․ բայց ընդհակառակն Շվէյցարիայի մի համալսարան յօժարութեամբ ընդունում է երիտասարդ հայ-գիտնականին, տալիս է նրան ամեն միջոցներ ապագայ ասպարիզի զարգացմանը,— իսկ մենք․․․․ երբ մեզ մօտ երևում է նոր գիտնական ոյժը, նա հանդիպում է միայն անտարբերութեանը կամ յարուցանում է դառն ծաղրածութիւն՝ „դու կամենում ես գիտնական լինելով, մեր շրջանը մտնել, բայց չես մտածում, որ այն ժամանակ մեր տգիտութիւնը աւելի պարզ կերևայ․․․․ չէ, չէ, դու մեզ հարկաւոր չես, դու մեզ համար վտանգաւոր ես։ Դու ուզում ես մեզ սովորեցնել․․․․ չէ՛, եթէ Աստուած կը սիրես, մեր հանգստութիւնը մի՛ վրդովիր․․․․ որքան մենք աւելի տգէտ ենք, այնքան մեզ աւելի հեշտ է հաշտվել կեանքի զանազան անյարմարութիւնների ու թերութիւնների հետ, այնքան մեր կեանքը անվրդով կը լինի“։

Հասկանալի է, որ այդ տեսակ ընդունելութիւնը արգելք է լինում ոյժերից շատերին դիմել այն երկիրը, որտեղ նրանք աւելի հարկաւոր են, որտեղ նրանք պէտք է լինէին։— Ուր է փրկութիւնը։ Մինչև երբ պիտի տևի այդ երկպառակութիւնը լուսաւորեալ անվանված հասարակութեան մասի մէջ։ Մի՞թէ մեր մի քանի անհատներին երբէ՛ք չը պիտի աջովի խախտել մեր մտաւոր անշարժութիւնը։ Եթէ նոքա այդ յոյսով էլ չը պիտի ապրեն, ի՞նչ է նրանց նպատակը կեանքի մէջ, մի՞թէ միայն անձնական նիւթական ապահովութեան վերա հոգալը։ Բայց անձնական ապահովութիւնը հասանելի է աւելի հասարակ միջոցներով և հարկաւոր չէ անպատճառ ընտրել գիտութեան ծանր և դժուար ճանապարհը, այդ նպատակին հասնելու համար։ Ոչ, ես կարծում եմ, որ այդ նոր աշխատողների գոյութեան իրողութիւնը մտաւոր և գիտնական ասպարիզում, ապացոյց է, որ նրանք աւելի բարձր նպատակներ ունեն, քան թէ անձնական ապահովութեան հոգսը։ Բայց եթէ այդպէս է, պէտք է ընդունենք և մայրենի հողի վրա աշխատելու անհրաժեշտութիւնը։

Դառն է, ծանր է, անտանելի է այո, գիտենալ և նախագուշակել, ինչ սարսափելի ջանքը պիտի գործ դրվին քո ցանկութիւնների մի փոքրիկ մասը իրագործելու համար, որ դու ամէնքին քեզ դէմ կունենաս ր ոչոքին քո կողմը, որ դուն ինքդ շուտով կը մաշվես, գուցէ մտաւորապէս բոլորովին կամ մասամբ, կընկնես։ Բայց ի՞նչ արած։ Առաջին շարքերը ճշմարիտ մտաւորապէս ապրող մարդիկների պիտի անպատճառ ընկնեն, իսկ հետեւեալներին գուցէ կաջողի այնքան ստոր չընկնելու․․․․ ընկածները կը լինեն նեցուկ սրանց հետևող նոր, թարմ ոյժերի համար։ Ապագան միայն կը գնահատէ նրանց այդ ծառայութեան համար։— Բայց ի՞նչ տխուր մխիթարութիւն՝իրան անձնապէս զօհել ներկայումը, ապագայ սերունդների ընթացքը հեշտացնելու համար․․․։ Այնու ամենայնիւ այդ է ճիշդ և խիստ, թէ և տխրալի եզրակացութիւնը անհերքելի փաստերից։ Բայց ո՞վ կարող է ստիպել առանձին անհատներին այդ տեսակ զօհաբերութիւններ անելու,— ոչ ոք․․․․ բացի վարմունքի լօդիկայից։

Կամենում էի օգուտ քաղել այդ նամակից, որ խօսեմ քիչ շատ այդտեղի ուսանողական դասի մասին, թէ երիտասարդների թէ կանանց մասին, բայց ժամանակը կարճ լինելով, յետ եմ գցում այդ նկարագրութիւնը հետևեալ նամակին։

Յունվարի 18/30

{{Աջաթև|Պ․ Իզմ․}}</text>
      <sha1>nn50c685px2lvwz34h27ftvqnatbjoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Արտաքին լուրեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152033</id>
    <revision>
      <id>397666</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Արտաքին լուրեր |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ԱՐՏԱՔԻՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}} {{rule|4em}}  — Հեռագիրը հաղորդում է Իսպանիայից, թէ Մադրիդի մէջ կօրտեսների ազգային ժողովը հրաժարեցրեց Ամէդէյ թագաւորին և Իսպան...»:</comment>
      <origin>397666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1713" sha1="dwmuqtjdio4lcdiyjo67wmpny302ain" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Արտաքին լուրեր
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՐՏԱՔԻՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}}
{{rule|4em}}

— Հեռագիրը հաղորդում է Իսպանիայից, թէ Մադրիդի մէջ կօրտեսների ազգային ժողովը հրաժարեցրեց Ամէդէյ թագաւորին և Իսպանիայում յայտնեցին հանրապետութիւն։

— „Jndependance Belge“ լրագիրը հաղորդում է, որ Թիւրքայի մէծ-վիզիր Ռուշտի-Փաշան կամենում է հրաժարական տալ իր պաշտօնից։ Նոյն լրագիրը պատմում է թէ թուրքաց տէրութիւնը շատ անհանգիստ է տեղական օրագրութեան սաստիկ յարձակումների պատճառով։ Լրագիրներից շատերը արգելվեցան, միւսները նախազգուշութիւն ստացան։

— Նոյն լրագիրը հաղորդում է, որ երկպառակութիւնները յունաց եկեղեցու կուսակցութիւնների մէջ Թիւրքիայում և նմանապէս հայ-կաթօլիկները և Հասունեանների մէջ սաստկանում են։

— Դրէզդէնի լրագիրները հաղորդում են, որ Մէկսիկայի աքսորված կայսրուհի Կարլօտտան, որ վերջին տարիները խելագարված էր, նորերումս վախճանվեցաւ Բէլգիայի Լաօն ամրոցի մէջ, Բրիւսէլից ոչ հեռու։</text>
      <sha1>dwmuqtjdio4lcdiyjo67wmpny302ain</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Խառն լուրեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152034</id>
    <revision>
      <id>397667</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Խառն լուրեր |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ԽԱՌՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}} {{rule|4em}}  Բոլոր մեր ջանքն իզուր է․ „Մեղուն“ մինչև հիմայ չէ կարող հասկանալ, որքան օգտաւէտ են թատրօնի վրա թարգմանական բեմական գրված...»:</comment>
      <origin>397667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4149" sha1="ru0vajbfehjubnowms2j0117s9lg8ms" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Խառն լուրեր
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԽԱՌՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}}
{{rule|4em}}

Բոլոր մեր ջանքն իզուր է․ „Մեղուն“ մինչև հիմայ չէ կարող հասկանալ, որքան օգտաւէտ են թատրօնի վրա թարգմանական բեմական գրվածները (տես՝ „Մեղու Հայաստ“ № 3)․․․․ Խե՛ղճ։

{{Կենտրոն|⁂}}
„Մշակի“ խմբագրութիւնը բացի Կ․ Պօլսի քանի մի լրագիրներից, ստանում է այժմ Զմիւռնիայի „Արշալոյս Արարատեան“ շաբաթաթերթը։ Սա Թիւրքիայի հայոց լրագիրներից ամենահինն է՝ նա երեսուն տարից աւելի գոյութիւն ունի։

{{Կենտրոն|⁂}}
„Արշալոյս Արարատեան“ լրագիրը հաղորդում է՝ Փարիզի օրագրաց մէկուն մէջ հետևեալը կը կարդամք։ „Մօսիւ Էտ․ Դիւլօրիէ, որ Գաղղիոյ համալսարանին անդամ է, անցեալ Նոյեմբերի 26-ին սկսաւ հայերէն ընտրելագոյն գրագիտութեան դասատւութիւնն ընել ի սեպհական դպրոց արևելեան լեզուաց։ Իսկ հայերէն աշխարհաբար լեզուն ուսուցանելու համար՝ իրեն գործակից և փոխանորդ պիտի ունենայ Կ․ Պօլսեցի արժանա․ Գրիգոր վարդապետ Մէրժեան“։

{{Կենտրոն|⁂}}
Մենք ստացանք պ․ դօկտօր Անդրէաս Արծրունու գիտնական հետազօտութիւնը, որ տպվեցաւ գերմանական „Zeitschr. d. Deutchen geologischen Gesellschaft“ պարբերական հրատարակութեան մէջ, 1872 թ․։ — Սա Ցէօլէստին անվանված միներալի մի նոր գէօլօգիական հետազօտութիւն է, որ երիտասարդ դօկտօրը արել է պ․ պրօֆէսօր Գրօթի (Groth) հրաւէրքով։ Վերնագիրը այսպէս է՝ Ueber den Colestin von Rüdersdorf und Mokkatam“.

{{Կենտրոն|⁂}}
Մեզ գրում են Ցիւրիխից, որ պ․ դօկտօր Յարութիւն Աբելեանցը Ցիւրիխի համալսարանի մէջ ստացել է Պրիվատ-դօցէնտի տեղը, որ նշանակում է մասնաւոր պրօֆէսօր։ Պրիվատ-դօցէնտ ասում են գերմանական համալսարաններում այն պրօֆէսօրներին, որք իրաւունք ունեն դասախօսութիւններ անել և վճարող լսողներ ունենալ, բայց որք դեռ ևս համալսարանից ռոճիկ չեն ստանում։

{{Կենտրոն|⁂}}
Մենք լսում ենք, որ մեծ պատին կովկասեան երաժշտական ընկերութիւնը կամենում է տալ մի քանի հոգևոր կօնցէրտներ։ Ընկերութեան կառավարիչ պ․ Կիւնէրը դիտաւորութիւն ունի այդ կօնցէրտներում ամենաերևելի գրվածների հետ որպիսի են Րօսինիի „Stabat Mater“ կամ Մօցարտի „Requiem“, երգել տալ և հայոց մի քանի եկեղեցական շարականները։ Յոյս ունենք, որ կատարումն աջող կը լինի որովհետև երգիչների մէջ բազմաթիւ են հայեր և հայուհիներ։ Այդ Կօնցէրտները ի հարկէ կը գրաւեն հայ-հասարակութեանը ուշադրութիւնը։

{{Կենտրոն|⁂}}
„Մշակի մէջ տպվող պ․ Րաֆֆիի Պարսկաստան նամակները, թարգմանվում են Շվէյցարիայում ֆրանսիերէն լեզվով և պիտի տպվին ֆրանսիական օրագիրներում։</text>
      <sha1>ru0vajbfehjubnowms2j0117s9lg8ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Թիֆլիզի վաճառանոց</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152035</id>
    <revision>
      <id>397669</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Թիֆլիզի վաճառանոց |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻԶԻ ՎԱՃԱՌԱՆՈՑ'''}} {{Կենտրոն|(Փետրվարի 7-ին)։}}  ՈՍԿԻՆ (պօլուիմպէրիալ)․ ․ ․ ․ 6 ռ․ 12 կ․  ՓՈԽԱՆԱԿԱԳԻՐ (բարաթ) Պօլս․ վճարելիք (լիրա Օսմանեան...»:</comment>
      <origin>397669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2340" sha1="mddq9dp3p4wyx6ik37e1hqz5qrzrxnd" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Թիֆլիզի վաճառանոց
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻԶԻ ՎԱՃԱՌԱՆՈՑ'''}}
{{Կենտրոն|(Փետրվարի 7-ին)։}}

ՈՍԿԻՆ (պօլուիմպէրիալ)․ ․ ․ ․ 6 ռ․ 12 կ․

ՓՈԽԱՆԱԿԱԳԻՐ (բարաթ) Պօլս․ վճարելիք (լիրա Օսմանեան)․ 6 „ 80 „

ԲԱՄԲԱԿԸ Երևանու ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 4 „ 60 „

:: „ երկրորդ տեսակը ․ ․ ․ ․ 4 „ 50 „

:: „ Ամերիկաի սերմից ․ ․ ․ 6 „ 70 „

ԲՈՒՐԴԸ թուշի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 8 „ 30 „

:: „   „ երկրորդ տեսակը ․ ․ 8 „ — —

:: „ թարեքեամի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 4 „ 80 „

ՇԱՔԱՐԸ Ռսի (Բրօցկու) ․ ․ ․ ․ 8 „ — —

:: „  „ միւս տեսակը ․ ․ ․ ․ ․ 7 „85 „

:: „ զագրանիցու տրանցիդ․ ․ ․ 6 „65 „

::մաքսը վճարած ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 8 „ 90 „

ՇԱՔԱՐԱՎԱԶԸ Ռսի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 6 „ 60 „

ՂԱՀՎԱ Լիվանի լաւը ․ ․ ․ ․ ․ ․ 14 „ 50 „

ՂԱՀՎԱ Մօկօ, շատ լաւը ․ ․ ․ ․ 15 „ 60 „

:: „ Մարտինիկոյի ցածրը ․ ․ ․ 12 „ 40 „

{{rule|4em}}

ԱԼԻՒՐԸ Երևանի երկրորդ տեսակը ․ ․ ․ ․ 1 „ 40 „

:: „  „ առաջին տեսակը                      1 „ 50 „

ԱԼԻՒՐԸ Գեանջու հասարակ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 1 „ 60 „

:: „   Շորագեալու ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 1 „ 60 „

ԳԱՐԻՆ Երևանի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 1 „ — —

ՊՂՊԵՂԸ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 10 „ 50 „

ՇԻՐԲԱԽՏԻ ձէթ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 9 „ 70 „

ՄՈՄ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 12 „ 50 „</text>
      <sha1>mddq9dp3p4wyx6ik37e1hqz5qrzrxnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Յայտարարութիւններ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152036</id>
    <revision>
      <id>397670</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Յայտարարութիւններ |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ'''}} ---- &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;ասպուրականի վանօրէից &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;իմ և &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;տուց սրբ․ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց երկու դուքաններ՝ որոնք ո...»:</comment>
      <origin>397670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="6u0qahpndzkwyito2udz1hramkjjvvm" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Յայտարարութիւններ
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ'''}}
----
&lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;ասպուրականի վանօրէից &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;իմ և &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;տուց սրբ․ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց երկու դուքաններ՝ որոնք որ գտնուում են ի &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;փխիս քաղաքիս &lt;big&gt;'''Ջ'''&lt;/big&gt;իկրաշէն եկեղեցւոյ փողոցում կից &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;էր Ասատուրովի տան․ վերանորոգութեան կարօտութիւն ունենալու համար յիշեալ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց վարդապետներ կծանուցանեն ում որ պիտոյէ քանի տարի իւրեան տան առանց վարձուց ինքն իւրեան փողով ի հմանց վերանորոգել բարեհաճի։</text>
      <sha1>6u0qahpndzkwyito2udz1hramkjjvvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397671</id>
      <parentid>397670</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2459" sha1="fw5ht5iz3si69ta8asry5hueolaiubh" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Յայտարարութիւններ
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ'''}}
----
&lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;ասպուրականի վանօրէից &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;իմ և &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;տուց սրբ․ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց երկու դուքաններ՝ որոնք որ գտնուում են ի &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;փխիս քաղաքիս &lt;big&gt;'''Ջ'''&lt;/big&gt;իկրաշէն եկեղեցւոյ փողոցում կից &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;էր Ասատուրովի տան․ վերանորոգութեան կարօտութիւն ունենալու համար յիշեալ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց վարդապետներ կծանուցանեն ում որ պիտոյէ քանի տարի իւրեան տան առանց վարձուց ինքն իւրեան փողով ի հմանց վերանորոգել բարեհաճի։

----

{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ВЪ КАБИНЕТЪ'''&lt;/big&gt;}} 

моемъ находящемса на Вельяминовской улицъ, противъ Англійскаго клуба, въ домъ Кетхудова, составляются дъловые бумаги, какъ-то։ прошенія, аппеляціи, кассаціи и проч. а также проекты всякаго рода потаріальныхъ актовъ и обязательствъ.

{{Կենտրոն|&lt;small&gt;'''Плата возможно умеренная․'''&lt;/small&gt;}}

{{Կենտրոն|Петръ Антоновичъ Чарековъ}}
----
Հ․ ՄԿՐՏԻՉ ՅՈՎՀԱՆԻՍԵԱՑԸ պատիւ է համարում յայտնել Թիֆլիսի յարգոյ հասարակութեան, որ նորերումս արտասահմանից ստացաւ „Երկաթեա կասսէք“ որոց քաշերը հետևեալն են,— 15 փութ․ 21, 23½, 24, 36 և 41 փութանոց։ Կան այնպիսիքը, որոնք ունին երկու դուռը և բոլորովին ապահովուած են կրակից և կոտրելուց։ Ցանկացողները գնել յիշեալ կասսէքը, կարող են դիմել Սիօնի փողոցում, պ․ Օնանովի քարվանսարան № 52։ Պէտք է ունեցած ի նկատի, որ գները չեն այնքան բարձր։</text>
      <sha1>fw5ht5iz3si69ta8asry5hueolaiubh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/5/Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152037</id>
    <revision>
      <id>397672</id>
      <timestamp>2026-10-12T09:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՄԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹՅԱՆ ՏՊԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ'''}} {{rule|4em}}  {{Կենտրոն|'''II'''}}  Հարցրէ՛ք Գերմանիայի մէջ ճանապարհորդած մի մարդուց...»:</comment>
      <origin>397672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11371" sha1="lcmoytlwrnym0chc81ifshkodlasmnf" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Մի ճանապարհորդութեան տպաւորութիւնները
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՄԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹՅԱՆ ՏՊԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ'''}}
{{rule|4em}}

{{Կենտրոն|'''II'''}}

Հարցրէ՛ք Գերմանիայի մէջ ճանապարհորդած մի մարդուց, որ իր մէջ ունի մի փոքր զգացմունք դէպի բնութեան գեղեցկութիւնները, այս երկրի որ մասն է նորան աւելի գրաւել,— պատասխանը անկասկած կը լինի՝ „Հռէնոսի ափերը“, Եւ յիրաւի կարե՞լի է արդեօք մի առաւել բանաստեղծական և մի և նոյն ժամանակ այսպէս շնորհալի տեղ գտնել ամբողջ Գերմանիայումը։ Մայնց քաղաքումը նաւ նստելով, կանցնէք ամենահարուստ, շքեղ երկիրներով՝ աջ ու ձախ խաղողով տնկած լերներ (Weinberg), որտեղից բոլոր երկրագնտի վերայ հռչակած Հռէնոսի ոսկեգոյն գինիներ են ծագում․ աջ ու ձախ միայնացած ժայռերի վերայ կամ ծածուկ մի ձորոյկի մէջ ճանապարհորդի ուշադրութիւն գրաւող ամրոցների մնացորդներ, որոնց տեսնելով, ակամայ մտքի մէջ ծնվում են յիշողութիւններ միջին դարերի կեանքից, երբ այս ամրոցների մէջ, կայսերական օրէնքներից և հարկերից ապաստանվելով, դոցա տէրերը, ազնուական ասպետները, յարմար րօպեին սպասելով, ելանում էին, ճանապարհորդներին, մանաւանդ վաճառականներին և կայսերական հպատակներին կողոպտելու համար։

Աշխատանքը նոցա անծանօթ լինելով, ապրուստի միակ միջոցը պէտք է լինէր աւազակութիւնը և այս արուեստը աւազակ-ասպետների (Raubritter) համար մի առիթ էր, թէ իրանց քաջութիւնը վարժելու, թէ մի միջոց կայսերական հպատակութիւնից անկախ մնալու։

Հասկանալի է, որ Հռէնոսի ափերը գլխաւորապէս ասպետների բոյն լինելով, այս երկրի մէջ յառաջացել են հազարաւոր աւանդութիւններ, որ բերանից բերան անցնելով, պահանվել են և մինչև այժմեան ժամանակները։ Բայց սոցանից ամենաերևելին է այն, որ անբաժանելի կապած է Լօրէլէյ (Loreley) լերան հետ,— մի սար, որ գտնվում է Հռէնոսի աջ ափին, և որ իր մեծութեամբ և գեղեցկութեամբ գերազանցում է ափերին եղած բոլոր մնացած լերները։ Ըստ աւանդութեան այս սարի գագաթին բնակում էր մի ժամանակ մի գեղեցիկ Լօրէլէյ անուանած կին, որ ճանապարհորդին դէպի իւր բնակարան յանգուցանել էր աշխատում, բայց վերջը, միայնակութիւնից և տարփանքից մաշվելով, ինքը զինքը սարի բարձրութիւնից Հռէնոսը գահաւիժեց։ Այս աւանգութիւնը բազմաթիւ բանաստեղծների ուշադրութիւնը գրաւեց և շատ նկարագրութիւնների նիւթ դարձաւ, որոնցից ամենաերևելի է անկասկած Հէյնրիխ Հէյնէի „Loreley“ երգը։

Լօրէլէյ սարի շրջակայքը այնքան զմալիչ են, որ ճանապարհորդը, որքան անգամ տեսած և լինի նա այդ տեղերը, ամեն անգամ դոցա մօտենալով, սպասում է անհամբերութեամբ որ վերստին տեսնի՝ նորա շունչը կտրվում է ոգևորութիւնից։ Բայց անցանք Լօրէլէյ, և յանկարծ, առանձին արագութեամբ է վազում, ահագին լայնութիւն է կազմում, տափակ երկիրը մտնելով։ Հիացած աչքին ներկայանում են երկու ափերին երկու զուարթ փոքրիկ քաղաքներ՝ Սան Գօար և Սան Գօարսհաուզէն․․․։ Միայն Ժէնէվի լճակի հոյակապ եզերները կարող են համեմատվել այս գեղեցիկ տեսարանի հետ․․․։

Բայց բնութեան գեղեցկութիւնները նկարագրելու համար հարկաւոր է մի Ժօրժ Սանդի կամ մի Տուրգենէվի գրիչը․․․։

Միջին դարերումը աւազակ-ասպետներին և ազնուականներին ընդիմադրելու, նոցա զօրութիւնը և կամայականութիւնը զսպելու համար, Գերմանիայի մէջ կազմվեցան քաղաքների դաշնակցութիւններ։ Այսպէս կայացան՝ „Հռէնային քաղաքների դաշինքը“ Հռէնոս գետի ափերումը, ուրիշները Գերմանիայի հարաւումը, բայց ամենամեծ նշանակութիւն ստացաւ Գերմանիայի հիւսիսային քաղաքների „Հանզա“ դաշինքը, որ փոքր առ փոքր իր մէջ ամփոփեց բոլոր նշանաւոր ծովային քաղաքները և յառաջացնելով ընդհանուր առևտրական և քաղաքական օգուտներ, պատճառ դարձաւ այս քաղաքների ծաղկման և բարօրութեան։ Հանզային պատկանում էին նոյնպէս Բռէմէն և Համբուրգ մեծ քաղաքները, որոնք հետզհետէ զանազան հպատակութիւններ ընդունել ստիպվելով,&lt;ref&gt;Բռէմէն քաղաքը Շվէդացիներին տրվեցաւ երեսնամեայ պատերազմից յետոյ․ 1719 թուին, Գէորգ I, Անգլիայի թագաւորը, մի միլիօն թալէր (ռուբլ) վճարելով Շվէդիային, առաւ Բրէմէն քաղաքը և դարձրեց Հաննօվէրի թագաւորական տան (ցեղի) սեփականութիւն։ Վերջապէս Նապօլէօն I-ը, իր նուաճումների ժամանակ, միաւորեց Բռէմէն և Համբուրգ քաղաքները Ֆրանսիային։&lt;/ref&gt; վերջապէս „ազատութեան պատերազմներից“ (Freiheitskriege) յետոյ, 1814 թւին կրկին ազատ քաղաքներ (Freistadt) դարձան, իրանց սեփական կառավարութիւն (ծերակոյտ) յօրինելով։

Այս երկու քաղաքները Վիէննայի ժողովից յետոյ (1814-15) ազատ դառնալով, վերանորոգած Հաննօվէրի թագաւորութեան կողմից ստիպվեցան միմեանց մէջ եղած առևտրական կապը կտրելու։ Հաննօվէրի թոյլ կառավարութիւնը իր համար վնաս համարելով եթէ Համբուրգի և Բռէմէնի պէս երկու մեծ քաղաքներ, ձեռք ձեռքին տուած, ընդհանուր օգուտներին ձգտէին, աշխատում էր նոցա առևտրական պայմաններին վնասել, արգելք դնելով նոցա միմեանց հետ անմիջական յարաբերութիւններին։ Եւ յիրաւի Համբուրգը, Գերմանիայի ամենամեծ առևտրական նաւահանգիստը, ներքին գաւառների հետ միայն մի երկաթուղով էր կապած—Բէրլինի հետ։ Հարաւի հետ յարաբերութիւնները շատ դժուար էին։

Այդ է պատճառը որ Համբուրգի առուտուրի մեծ մասը կենդրօնացած էր միայն Գերմանիայի արևելքումը և կամ արտաքին էր, այսինքն վաճառքը հանվում էին այլ երկրներ՝ Ֆրանսիա, Անգլիա, և այլն և կամ ապրանքը Հնդկաստանիցը գալով, ուղարկվում էր Ամերիկա և փոխադարձաբար։

Միայն 1866 թւից, երբ Հաննօվէրի թագաւորութիւնը Պրուսիայի մի գաւառ դարձաւ, Համբուրգցիքը կարողացան իրանց վաղուց ցանկացած դիտաւորութիւնը իրագործել,— մի երկաթուղու կամուրջ շինել Էլբա գէտի վերայ և նաւահանգիստը անմիջապէս կապել երկաթուղով արևմտեան և հարաւային Գերմանիայի և Ֆրանսիայի հետ։ Այժմ ահա այս կամուրջը վերջացրած է և երկաթուղին բացվեցաւ։

Բնակիչները այլ ոգի ստացան՝ պահպանելով իրանց առաջվայ գովելի բնաւորութիւնները՝ աշխատասիրութիւնը և հիւրասիրութիւնը, նոքա կարծես աւելի ուրախ սրտով են աշխատում, յուսալով աւելի շահ և օգուտներ։

Հազիւ թէ կայ ամբողջ Գերմանիայումը Համբուրգի պէս հարուստ քաղաք։ Նորա թատրօնները անցած դարուց Լէսսինգի ժամանակից սկսած, ունեցել են միշտ մի առանձին հեղինակութիւն։ Նկարչութիւնն էլ Համբուրգի մէջ սկսում է կատարելագործվել նոր հիմնված մուզէումի շնորհով։ Գիտութիւնները և գրականութիւնն ես իրանց ներկայացուցիչներ ունեն այդ առևտրական քաղաքումը։ Բանաստեղծներից, որոնցով պարծենում է Համբուրգը, բաւական է եթէ յիշեմ ժամանակաից վիպասան Թէօդօր Ստօրմին (Theodor Storm), որի գեղեցիկ բանաստեղծութիւնները և վեպերը ամենայն համակրութեան արժանի են։ Յիշենք և պ․ Ադօլֆ Ստրօդմաննին (Adolf Strodtmann) որ յայտնի է իր աշխատասիրած Հէյնէի և Գօդֆրիդ Կինկէլի կենսագրութիւններով և նմանապէս անգլիական և դանիական լեզուից աջող թարգմանութիւններով։

Հասարակական և մտաւոր ազատութեան հետևանքն էր, որ Համբուրգի մէջ չը կայ տարբերութիւն քրիստոնեաների և հրէաների մէջ՝ ամենքը վայելում են հաւասար ազատութիւններ և իրաւունքներ։

Համբուրգ․ հոկտ․ 1872

{{Աջաթև|Անդրէաս Արծրունի}}</text>
      <sha1>lcmoytlwrnym0chc81ifshkodlasmnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Մշակ/1873/6</title>
    <ns>100</ns>
    <id>152038</id>
    <revision>
      <id>397674</id>
      <timestamp>2026-10-12T10:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «&lt;pages index=&quot;Mshak, 1873, issue 6.pdf&quot; from=1 to=1 onlysection=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;  {{Բովանդակություն|title=Հոդվածներ| # [[Հեղինակ:Մշակ/1873/6/Բովանդակություն|''Բովանդակություն'']] # [[Մշակ/1873/6/Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում|Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում]]  # ''Ներքին տեսութիւն'' ## Մշակ/1873/6/Տա...»:</comment>
      <origin>397674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1563" sha1="8qvmxehk17i7057kiu6en8mb13vr0an" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Mshak, 1873, issue 6.pdf&quot; from=1 to=1 onlysection=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;

{{Բովանդակություն|title=Հոդվածներ|
# [[Հեղինակ:Մշակ/1873/6/Բովանդակություն|''Բովանդակություն'']]
# [[Մշակ/1873/6/Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում|Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում]] 
# ''Ներքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/6/Տարրական ուսումնարանների նախագիծը|Տարրական ուսումնարանների նախագիծը]] 
## [[Մշակ/1873/6/Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը|Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը]]
## [[Մշակ/1873/6/Մեղու Հայաստանի|Մեղու Հայաստանի]]
## [[Մշակ/1873/6/Նամակ Գանձակից|Նամակ Գանձակից]]
# ''Արտաքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/6/Նամակ Ցիւրիխից|Նամակ Ցիւրիխից]]
## [[Մշակ/1873/6/Արտաքին լուրեր|Արտաքին լուրեր]]
# ''Խառն լուրեր''
## [[Մշակ/1873/6/Խառն լուրեր|Խառն լուրեր]]
# ''Առևտրական''
## [[Մշակ/1873/6/Առևտրական|Առևտրական]]
# ''Յայտարարութիւններ''
## [[Մշակ/1873/6/Յայտարարութիւններ|Յայտարարութիւններ]]
# [[Մշակ/1873/6/Ֆէլիէտօն|Ֆէլիէտօն]]
}}


[[Կատեգորիա:Մշակ]]</text>
      <sha1>8qvmxehk17i7057kiu6en8mb13vr0an</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397677</id>
      <parentid>397674</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T10:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1585" sha1="70zt2wuqnlog4yt9gzsgwy87x6pmdmj" xml:space="preserve">&lt;pages index=&quot;Mshak, 1873, issue 6.pdf&quot; from=1 to=1 onlysection=&quot;Գլխագիր&quot;/&gt;

{{Բովանդակություն|title=Հոդվածներ|
# [[Հեղինակ:Մշակ/1873/6/Բովանդակություն|''Բովանդակություն'']]
# [[Մշակ/1873/6/Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում|Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում]] 
# ''Ներքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/6/Տարրական ուսումնարանների նախագիծը (վերջ)|Տարրական ուսումնարանների նախագիծը (վերջ)]] 
## [[Մշակ/1873/6/Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը|Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը]]
## [[Մշակ/1873/6/Մեղու Հայաստանի|Մեղու Հայաստանի]]
## [[Մշակ/1873/6/Նամակ Գանձակից|Նամակ Գանձակից]]
# ''Արտաքին տեսութիւն''
## [[Մշակ/1873/6/Նամակ Ցիւրիխից|Նամակ Ցիւրիխից]]
## [[Մշակ/1873/6/Արտաքին լուրեր|Արտաքին լուրեր]]
# ''Խառն լուրեր''
## [[Մշակ/1873/6/Խառն լուրեր|Խառն լուրեր]]
# ''Առևտրական''
## [[Մշակ/1873/6/Առևտրական|Առևտրական]]
# ''Յայտարարութիւններ''
## [[Մշակ/1873/6/Յայտարարութիւններ|Յայտարարութիւններ]]
# [[Մշակ/1873/6/Ֆէլիէտօն|Ֆէլիէտօն]]
}}


[[Կատեգորիա:Մշակ]]</text>
      <sha1>70zt2wuqnlog4yt9gzsgwy87x6pmdmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Մշակ/1873/6/Բովանդակություն</title>
    <ns>100</ns>
    <id>152039</id>
    <revision>
      <id>397675</id>
      <timestamp>2026-10-12T10:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt; Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում։ — Ներքին տեսութիւն։ Տարրական ուսումնարանի նախագիծը (վերջ)։ Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը։ Մեղու Հայաստանի։ Նամակ Գանձակից։ Արտաքին տեսութիւն։ Նամակ Ցիւրիխից։ Արտաքին լ...»:</comment>
      <origin>397675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="606" sha1="4wl59z3ouumutju3x5lwrpkr5848bf1" xml:space="preserve">&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;
Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում։ — Ներքին տեսութիւն։ Տարրական ուսումնարանի նախագիծը (վերջ)։ Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը։ Մեղու Հայաստանի։ Նամակ Գանձակից։ Արտաքին տեսութիւն։ Նամակ Ցիւրիխից։ Արտաքին լուրեր։ — Խառն լուրեր։ — Առևտրական։ —Յայտարարութիւններ։ — Ֆէլիէտօն։</text>
      <sha1>4wl59z3ouumutju3x5lwrpkr5848bf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152040</id>
    <revision>
      <id>397676</id>
      <timestamp>2026-10-12T10:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻՍԻ ԱՐՎԵՍՏԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆ'''}} {{rule|4em}} &lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;անի մի ժամանակից մենք լսում ենք &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իֆլիսի մէջ խօսա...»:</comment>
      <origin>397676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9500" sha1="t7orlfxueeisc5ha7l2eg82b84a6kmx" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Արվեստագործական ուսումնարան Թիֆլիսում
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻՍԻ ԱՐՎԵՍՏԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆ'''}}
{{rule|4em}}
&lt;big&gt;'''Ք'''&lt;/big&gt;անի մի ժամանակից մենք լսում ենք &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իֆլիսի մէջ խօսակցութիւններ արվեստագործական ուսումնարանի հիմնելու մասին, լսում ենք, որ քաղաքային վարչութիւնը յանձնել է կովկասեան տեխնիկային ընկերութեանը այդ ուսումնարանին վերաբերեալ պրօէկտը մշակելու, մեզ լուր է հասնում որ մշակված պրօէկտը արդէն ներկայացրած է քաղաքային վարչութեանը և այդ վերջինը նշանակել է իր միջից ընտրած քանի մի անձանց յիշեալ պրօէկտը քննելու համար, լսում ենք որ ուսումնարանի գլխաւոր նիւթական աղբիւրը պիտի լինի քաղաքային գումարից 10 հազար ռուբլի տարեկան օժանդակութիւնը, լսումենք որ քաղաքային արվեստագործական ուսումնարանը, տէխնիկային ընկերութեան կարծիքով պիտի ուսումնական կողմից ենթարկվի կովկասեան հոգաբարձութեանը, արուեստներին տալու ուղղութեան կողմից պիտի ենթարկվի տէխնիկային ընկերութեան հսկողութեանը, իսկ տնտեսական մասը միայն յանձնվելու է քաղաքին։ &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;սում ենք, որ ուսումնարանի մէջ գիշերօթիկ, կիսագիշերօթիկ և երթևեկ աշակերտներ պիտի լինեն, որ տեսուչը առաջարկվում է տէխնիկային ընկերութենից, որ տեղական (հայ, վրաց և թուրքաց) լեզուները չը պիտի սովորեցնեն մեր հայ վրաց ու թուրք երեխաներին, որ ուսումնարանի մանկավարժական խորհուրդը կազմված կը լինի տեսչից (տէխնիկային ընկերութենից նշանակված), ուսուցիչներից (տեսչից նշանակվող), մի անդամից տէխնիկային ընկերութիւնից նշանակված և միայն մի ներկայացուցիչ անդամից քաղաքային վարչութեան կողմից։ &lt;big&gt;'''ն'''&lt;/big&gt;մանապէս լսում ենք որ տեխնիկային ընկերութեան մշակված պրօգրամը խօսելով կրօնագիտութեան ուսուցչի մասին, հարկաւոր է համարում նկատել, որ ուսումնարանի նիւթական միջոցները սուղ լինելով, կրօնագիտութեան ուսուցչի մասին, հարկաւոր է համարում նկատել, որ ուսումնարանի նիւթական միջոցները սուղ լինելով, կրօնագիտութիւնը բոլոր քրիստոնէական դաւանութիւնների երեխաների համար պիտի նոյնը լինի և աւանդվի ուղղափառ ուսուցչից, իսկ նոյն նիւթական միջոցների պակասութեան պատճառով, մահմետական կրօնագիտութիւնը բոլորովին չը պիտի լինի ուսումնարանում։

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի երևոյթի գլխաւոր, խոշոր կողմերը միշտ աւելի հեշտութեամբ են անցնում հասարակութեան շրջանը քան թէ նրա մանրամասերը։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդքան ենք լսում ենք հիմնվող ուսումնարանին վերաբերեալ պրօէկտի գլխաւոր կողմերի մասին, իսկ նրա մանրամասերը աւելի էլ անյայտ են մեզ, ու աւելի անորոշ ձևով են հասնում մեզ․․․․

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք մի բան չենք կարող հասկանալ՝ ինչի՞ այդպիսի օգտաւէտ և մեզ ամենքիս թանգագին գործը, ինչի՞ քաղաքի գումարներով արվեստագործական ուսումնարանի հիմնելը, որ պիտի ջանայ յայտնի մասնագիտական հմտութիւններ մտցնել մեր քաղաքի և երկրի արվեստաւոր դասի մէջ, որի վիճակի հետ մենք ամենքս կապված ենք ընդհանուր օգուտներով, ի՞նչի մի գործի պրօէկտը, որ մեր բոլոր հասարակութեան համար վերին աստիճանի հետաքրքիր է,— մեր քաղաքային վարչութիւնը գազանի է պահում և չէ առաջարկում տեղական ռուս, հայոց, և վրաց օրագրութեան հրապարակական քննութեանը։

&lt;big&gt;'''Չ'''&lt;/big&gt;ը պիտի մոռանանք, որ այդ տեսակ հիմնարկութիւնը առաջին լինելով մեր երկրում, մենք պիտի շատ մեծ զգուշութեամբ վարվենք երկրիս նահապետական արվեստներին այդ նոր, գիտնական զարկ, ժամակակից ընթացք տալու ժամանակ։

&lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;իմնաւոր, երկրի արվեստներին, մեր պահանջներին ու տնտեսական-հասարակական կեանքին յարմար կերպով մշակված նախագիծը կարող է վերանորոգել ոչ թէ միայն մեր երկրի արվեստները, այլ նոր կերպարանք տալ երկրիս ամբողջ տնտեսական կեանքին։ &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհակառակն միակողմանի կերպով քննված արվեստագործական ուսումնարանին վերաբերեալ նախագիծը, որ չէ հիմնվում ժողովրդի դրական պահանջների դրական պահանջների վերա, որ իր տեղեկութիւնները ուսումնարանին տալու ուղղութեան վերա չէ քաղում ոչ հասարակական կարծիքից, ոչ երկրի ազգագրական, տնտեսական, արվեստագործական, վերջապէս և պատմական պայմաններից,— կարող է վնասել երկրիս արվեստագործական և տնտեսական տարրին, անհամապատասխան ուղղութիւն տալով տեղական արվեստներին։

&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւստի մեր երկրի տնտեսական ապագայ վիճակի համար այդ ծանր և փափուկ խնդրը հասարակութեան սեփականութիւն համարելով, չենք կարող չը յայտնել մեր ցանկութիւնը, որ նա քննվէր որքան կարելի է բազմակողմանի կերպով, մինչև որ գաղափարը դեռ ևս հիմնարկութեան ձր ստացած չէ, այլ միայն կերպարանաւորվում է այս կամ այն մասնաւոր վարչութեան կամ մասնաւոր անձի պրօէկտի մէջ։

&lt;big&gt;'''Յ'''&lt;/big&gt;ոյս ունենք ուրեմն, որ &lt;big&gt;'''Թ'''&lt;/big&gt;իֆլիսի քաղաքային վարչութիւնը, որին յանձնված են հասարակութեան գումարները յիշեալ հիմնարկութիւնը գլուխ բերելու համար, չի զլանայ ծանօթացնել մեր հասարակական կարծիքը հիմնվող արվեստական ուսումնարանին վերաբերեալ մշակվող պրօէկտների հետ։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ քայլը քարողէ ունենալ և այն օգուտը, որ բացի ընդհանուր գործի համար հասարակական կարծիքից բարոյապէս շահվելուց, քաղաքային վարչութիւնը կարող էր փարատել հիմնվող ուսումնարանի մասին մի քանի (գուցէ անհիմն) լուրեր, որք այնու ամենայնիւ դրդմամբ շրջում են հասարակութեան այլ և այլ շրջանների մէջ։

&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;չինչ հաստատ աղբիւրներ չունենալով քաղաքային վարչութեան դիտաւորութիւնների վերա մտադրած արվեստագործական ուսումնարանին տալու կազմակերպութեան մասին, ճիշդ տեղեկութիւն չունենալով տէխնիկային ընկերութենից ներկայացրած պրօէկտի բովանդակութեան մասին,— մեզ մնում է մեր լրագրի հետևեալ համարներում առաջարկել ընթերցողին մի կողմից եւրօպական սորա նման ուսումնարանների դրութեան կարճ տեսութիւնը և միւս կողմից յայտնել մեր կարծիքը, թէ ինչ պիտի լինէր արվեստահործական ուսումնարանը մեզանում։</text>
      <sha1>t7orlfxueeisc5ha7l2eg82b84a6kmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Տարրական ուսումնարանների նախագիծը (վերջ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152041</id>
    <revision>
      <id>397678</id>
      <timestamp>2026-10-12T10:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Տարրական ուսումնարանների նախագիծը |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԱԽԱԳԻԾ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ'''}} {{Կենտրոն|(Շարունակութիւն և վերջ&lt;ref&gt;Տես „Մշակ“ № 4, 5—1873․&lt;/ref&gt;)}} {{rule|4em}}  {{Կենտրո...»:</comment>
      <origin>397678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10823" sha1="kxnzthuivangs01jdtcmwog6n61yrtp" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Տարրական ուսումնարանների նախագիծը
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԱԽԱԳԻԾ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ'''}}
{{Կենտրոն|(Շարունակութիւն և վերջ&lt;ref&gt;Տես „Մշակ“ № 4, 5—1873․&lt;/ref&gt;)}}
{{rule|4em}}

{{Կենտրոն|'''III'''}}

&lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ասատան կազմակերպութիւնը։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ սկզբնական դասատանում պատահեն շատ աշակերտներ զանազան հասկացողութեան և զարգացման աստիճանի, այն ժամանակ կարելի է այդ դասատունը բաժանել խմբեր աշակերտների զարգացողութեան համաձայն և յանձնել մի ուսուցչի, թէև չը լինի այնքան դիպլօմաւոր և արտօնութիւն ունեցող մարդ, այլ և այնպիսի, որ ընդունակ է բան իմանալու։ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;մբեր բաժանելը և մի ուսուցչի յանձնելը Եւրօպայում, ոչ թե միայն վնասակար չ'են համարում, այլև ընդհակառակը օգտակար։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;հա սրա մասին ի՞նչ է ասում &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւշինսկին, ռուսաց հռչակաւոր մանկավարժը իրան գրքի մէջ „Родное слово для учащихъ“ „&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի դասատուն խմբեր բաժանելը, որոնցից մինը հզօր է միւսից, ոչ թէ վնասակար է, այլ մինչև անգամ օգտակար է, եթէ դաստիարակը պարապելով մի խմբի հետ, տայ միւս խմբերին օգտաւէտ պարապմունք“։ &lt;big&gt;'''Յ'''&lt;/big&gt;ետոյ ասում է „&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յն դասատունը որ կազմված է մի քանի բաժանմունքներից, որոնք աստիճանաբար հետևում են թէ զարգացումով, և թէ պարապմունքով, մինչև անգամ կանոնաւոր ուսման համար աւելի պայմաններ ունի, քան թէ այն, որի աշակերտները մի և նոյն զարգացման գիտութեան տէր են“։

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի և նոյն գրքի մէջ ասում է․ „&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;րքան բազմակողմանի են հիմնական կրթութեան առարկաները, այնքան էլ ամէնաօգտաւէտ է, եթէ այդ ամէն առարկաներով, կամ թէ մեծ մասամբ պարապէր միայն մի ուսուցիչ։ &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ դուք կամենում էք ամէն մի առարկայի համար վերցնել մի ուսուցիչ կամ ուսուցչուհի, այն ժամանակ աւելի աւ է փոքրացնել առարկաների թիւը, որքան կարելի է։ &lt;big&gt;'''Շ'''&lt;/big&gt;ատ ուսուցիչներ, որոնցից ամէն մինը ոգևորվում է իր սեփհական առարկայի մասին, կարող են երեխայի գլուխը լցնել զանազան գիտութիւններով, բայց նրա մտաւոր աչքը փրկուած կը մնայ։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն որքան բազմակողմանի կը լինեն ուսանելի առարկաները, և որքան սակաւաթիւ ուսուցիչներ, այնքան լաւ է սկզբնական ուսման համար“։ &lt;big&gt;'''Չ'''&lt;/big&gt;ի կարելի չը համաձայնել այնպիսի փորձված մանկավարժի հետ, ինչպէս &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւշինսկին։ 

&lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ասատվութեան եղանակը։ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչ որ կը վերաբերի դասատվութեան եղանակին, 'ի հարկէ հասկանալի է, որ դասատվութեան եղանակը պէտք է լինի նկատողական—դիտողական, աստիճան առ աստիճան և մասնաւորից սկսելով, որովհետև փոքր աշակերտը առաջ տեսնում է մասը և յետոյ ամբողջը, առաջ իրան գիւղը և յետոյ իրան գիւղը իբրև գաւառի մասը etc. առաջ կովը և յետոյ կովը իբրև ծամող կենդանիներից մինը։ &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ասատվութեան եղանակը պէտք է լինի սիստեմատիքական։ &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ասատվութեան ձևը անպատճառ հարցական և պատմական, այսինքն այնպէս որ աշակերտը հարցերի միջնորդութեամբ կարողանայ պատասխանել։ &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ասատվութեան եղանակը և ձևը 'ի հարկէ բոլորովին կախուած են ուսուցչի ընդունակութիւնից, բայց երբեմն ամենալաւ ուսուցիչը չէ կարող ոչինչ անել, եթէ իրան ձեռին չունենայ ամէնահարկաւոր պատկերներ, օրինակներ և այլն։ &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;րա համար էլ ամէնայն ուսումնարանի առաջադիմութիւնը կախված է, ոչ թէ միայն ուսուցչից, այլև դասատվութեան նպաստող միջոցներից։

&lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;պաստող միջոցներ։— &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւրեմն գործը աւելի յաջող առաջ տանելու համար, ամէնայն տարրական ուսումնարան պէտք է աշխատէ ունենալ կենդանիների պատկերներ, իրան քաղաքի կամ գիւղի և իրան հայրենիքի պլանը, փայտի պատի տախտակներ, զանազան արհեստական և տնտեսական մեքենաներ, անօթներ, զանազան գէօմէտրիքական մարմիններ։ &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;արկաւոր է ունենալ նմանապէս զանազան դասական առարկաներ, զօրօրինակ քարետախտակներ, գրիչներ, քարեգրիչներ, մատիտներ, թուղթ և այլն որ եթէ մի աշակերտ (ինչպէս սովոր են մեզանում առ հասարակ) գայ ուսումնարան առանց դասական առարկայի, ուսուցիչը կարողանայ տալ այդ առարկաներից, որ աշակերտը պարապ չի նստի դասատանում, ու սրանով չի սովորի դասատան վերայ նայել մի այնպիսի տեղի վերայ, որտեղ կարելի է նստել և բան չը շինել։ &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;աւ է այս ժամանակ աշակերտին դասատանից դուրս անել, քանց թողուլ, որ նա այնտեղ պարապ նստի թէև ուսուցիչը պէտք է խստութեամբ պահանջէ աշակերտներից, որ նրանք առանց հարկաւոր դասական առարկաների դասատուն չի գան։

&lt;big&gt;'''Չ'''&lt;/big&gt;ի կարելի և չը նկատել, որ աշակերտների ուշադրութիւնը աւելի լաւ է ըմբռնում ընդարձակ, լուսաւոր դասատանում, ուր օդը ազատ խաղում է, պատերը մաքուր են և սեղանները յարմարաւոր առողջապահութեան կողմից։ Սեղանների վերայ պէտք է շինած լինեն անշարժ թանաքամաններ։

&lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանի համար ամէնահարկաւոր է մաքուր գաւիթ, նմանապէս հարկաւոր է, որ երեխաները (հասարակ ժողովրդի) ուսումնարանում սովորէին մաքրութեան։ &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;արրական ուսումնարանի ուսուցչի վերայ պէտք է պարտաւորութիւն դնել, որ նա անմաքուր երեխաներին հարկադրէր լուացվել և սանդրվել։

&lt;big&gt;'''Շ'''&lt;/big&gt;ատ օգտաւէտ կը լինի, եթէ տարրական ուսումնարանի ուսուցիչը երբեմն զբօսանք անէ աշակերտների հետ, թէ քաղաքում և թէ քաղաքից դուրս։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յս զբօսանքների նշանակութիւնը կւ լինի այն, որ աշակերտները կ'տեսնեն և կ'ուսումնասիրեն շատ բաներ, որոնց կողքով թէև շատ անգամ են անցկացնել, բայց ուշադրութիւն չեն դարձրել և չեն հետաքրքրել իմանալ նրանց նշանակութիւնը։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յս ժամանակ աշակերտները ուսուցչի առաջնորդութեամբ շատ առարկաներ կարող են ժողովել, որոնց վերայ ուսուցիչը ուսումնարանում խօսել է, և կամ պէտք է խօսի։

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք խօսում ենք տարրական ուսումնարանի ուսուցչի զանազան պարտաւորութիւնների վերայ, բայց ընդհանրապէս խօսելով ժողովրդական ուսուցիչների վերայ, ակամայ տալիս ես քեզ մի հարց, „ո՞ւր են այս ուսուցիչները, ո՞րտեղ պէտք է գտնել նոցա“։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;մէն ուսուցիչ ուսուցիչ է դառնում ինքնակրթութեամբ, որովհետև ուսուցիչներ պատրաստելու համար մասնաւոր ուսումնարաններ չը կան մեզանում և նրանց ամէն մինի փորձառութիւնը 'իզուր կորչում է, և ոչ ոք նրանցից օգուտ չէ քաղում։

&lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;րովհետև &lt;big&gt;'''Ն'''&lt;/big&gt;երսիսեան &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;պրոցը ամէնից շատ ժողովրդական ուսուցիչներ պէտք է պատրաստէ, սորա համար էլ ամէնայարմարաւոր կը լինէր, եթէ բարձր դասատան աշակերտները յաճախէին տարրական դասատունը և փորձէին փոքր երեխաներին փորձնական դասեր տալու այն ուսուցչի առաջնորդութեամբ, որ արդէն բաւականին փորձվել է&lt;ref&gt;Մի և նոյնը հարկաւոր է փորձել և մեր միւս միջնակարգ ուսումնարաններում։&lt;/ref&gt;։

{{Աջաթև|Վ․ Շահվերդեան․}}</text>
      <sha1>kxnzthuivangs01jdtcmwog6n61yrtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152042</id>
    <revision>
      <id>397679</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը'''}} {{rule|4em}}  &lt;big&gt;'''Փ'''&lt;/big&gt;ետրվարի 6-ին &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;իւղա-տնտեսական ընկերո...»:</comment>
      <origin>397679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6876" sha1="h5n9211qy6tmlu4uup6sxm4nn4e3k7q" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''Գիւղատնտեսական ընկերութեան Փետրվար 6-ի նիստը'''}}
{{rule|4em}}

&lt;big&gt;'''Փ'''&lt;/big&gt;ետրվարի 6-ին &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;իւղա-տնտեսական ընկերութեան նիստում գիտնական ագրօնօմ &lt;big&gt;'''Ս'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օջայեանցը կարդաց մետաքսաքաշութեան վրա &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;ովկասում, ևնորա բարվոքելու հնարների վրա։

&lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;արճ կերպով շերամի կազմակերպութիւնը մեկնելուց յետոյ, որդունքի խոշորացրած պատկերի միջնորդութեամբ (ապարատ &lt;big&gt;'''Օ'''&lt;/big&gt;զու), բաւական մանրասնաբար ցոյց տուեց մետաքսի ֆիզիքային և քիմիական յատկութիւնները, մետաքսաքաշութեան մի քանի գիտնական միջոցներ պարզելու համար։

&lt;big&gt;'''Յ'''&lt;/big&gt;ետոյ նա պատմեց մետաքսաքաշութեան միջոցների վրա &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;ովկասում, այն է՝ &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;մերեթում և &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ինգրելիայում, վերջը և հայոց և մահմետական գաւառներում։ &lt;big&gt;'''Զ'''&lt;/big&gt;ուգընթաց սորա հետ մանրամասնաբար ծանօթացրեց լսողներին և եւրօպական մետաքսաքաշութեան միջոցների հետ, նոցա &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;ովկասեան մետաքսաքաշութեան հետ համեմատելու և առաջինների գերազանցութիւնը ցոյց տալու համար։

&lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց մանաւանդ հետաքրքիր էր պ․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օջայեանցի ընթերցանութեան երկրորդ բաժինը, որտեղ նա խօսեց—&lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;ովկասեան մետաքսաքաշութեան բարվոքելու միջոցների վրա։ &lt;big&gt;'''Ո'''&lt;/big&gt;ւշադրութիւն դարձնելով գործողութեան բաղադրեալ լինելու վրա, և ուրիշ կողմից մեր շինականների տնտեսական դրութեան վրա, նա հաստատեց, որ այժմեան տնտեսական հանգամանքներում գիւղական ազգաբնակութիւնը իր սեփական միջոցներով չէ կարող աւելի կատարեալ միջոցները ձեռք բերելու։ &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;աղուց է արդէն &lt;big&gt;'''Ֆ'''&lt;/big&gt;րանսիայում և &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;տալիայում մետաքսաքաշութիւնը կատարվում է գործարանների միջոցով։ Այդ գործարանները երկու տեսակ են &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;ւրօպայի մէջ,— մի քանիսները առնում են շերամի կօկօնները և իրանք իրանց համար քաշում են նրանցից մետաքսի թելը, իսկ միւսները յայտնի փորձով քաշում են թելը գիւղացիների համար։

&lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օջայեանցի խօսքերին նայելով, &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;ովկասում եղած գործարանները պատկանում են առաջին տեսակին։ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ տեսակ գործարանները իրանց աշխատանքը ապահովելու համար պէտք է առաջուց առնեն կօկօնները և ուրեմն փոխ տալով գիւղացիներին նեղ ժամանակներում մի յայտնի գումար, ձեռք են գցում առաջուց գիւղացիների մօտ եղած բոլոր կօկօնների քանակութիւնը և այսպիսով զրկում են գիւղացուն օգուտ քաղել իր արդիւնաբերածից։

&lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;րկրորդ տեսակի գործարանները, պ․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օջայեանցի կարծիքով, աւելի համապատասխանում են մեր երկրի օգուտներին, և միջոց կը տային գիւղացուն օգուտ քաղել իր արդիւնաբերածից։

&lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;այց ամենայարմար այդ նպատակին հասնելու համար, պ․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օջայեանցը համարում է գիւղացիների հասարակական (ընկերակցական) մետաքս քաշելու գործարանները։ &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;իայն այդ տեսակ գործարանները կարող են բարձրացնել մետաքսաքաշութեան գործը կատարելագործութեան յայտնի աստիճանին, որովհետև միայն այդ պայմաններով գիւղացին լի վարձատրութիւն կը ստանայ իր աշխատանքի համար։

&lt;big&gt;'''Շ'''&lt;/big&gt;ատ ցաւում ենք, որ պ․ &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;օջայեանը չընդարձակեց խօսքը այդ առարկայի վրա, և աւելի մանրամասնաբար չը մեկնեց այդ տեսակ գործարանների կազմակերպութիւնը, իսկ համեստ կերպով աւելացրեց, որ ինքն մինակ իրան թոյլ է համարում վճռել այդ նշանաւոր խնդիրը, բայց եթէ &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;իւղա-տնտեսական ընկերութիւնը կը ճանաչէ այդ տեսակ հիմնարկութիւնների օգուտը և անհրաժեշտութիւնը, չի դժուարանայ ինքն մշակել մի պրօգրամմա։

&lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ռաջարկութիւնը մեծ համակրութեամբ ընդունվեցաւ ընկերութենից և պ․ նախագան, ասեց, որ պ․ Խօջայեանցից յարուցած խնդիրը կ'առաջարկվի ընկերութեան խորհրդին և կ'ընտրվի մի յանձնաժողով որ և կը մշակէ պրօգրամման։

&lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ենք չենք երկբայում, որ ընկերութիւնը կ'աշխատէ իրագործել այդ միտքը, բայց մեր պարտաւորութիւն ենք համարում աւելացնել, որ եթէ մեր կալվածատէրերը չը համակրեն այդ մտքին և չ'աշխատեն նրան իրագործել իրանց ազդեցութեան տակ գտնված գիւղական շրջանում,— հազիւ թէ այդ գաղափարի իրագործումը ցանկացածին չափ յաջողվելու է։</text>
      <sha1>h5n9211qy6tmlu4uup6sxm4nn4e3k7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Մեղու Հայաստանի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152043</id>
    <revision>
      <id>397680</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Մեղու Հայաստանի |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՄԵՂՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ'''}} {{rule|4em}}  Պատուելի լրագրի էջերի մէջ (№ 5) կարդացինք մեզ վերա մեղադրանք, որ իբր թէ մենք կրքով ենք շարժվում, իբր թէ սուտ ենք խօ...»:</comment>
      <origin>397680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5123" sha1="2pvyf86cok5kqvope7ptr59xg8tnj39" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Մեղու Հայաստանի
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՄԵՂՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ'''}}
{{rule|4em}}

Պատուելի լրագրի էջերի մէջ (№ 5) կարդացինք մեզ վերա մեղադրանք, որ իբր թէ մենք կրքով ենք շարժվում, իբր թէ սուտ ենք խօսում։— Տե՛սնենք պարոններ, բարձր ուսում ստացածներ ո՞վ է սուտ խօսում, դուք թէ մենք։ Մենք ասացինք, թէ՝ „Մեղուն“ մինչև հիմայ չէ կարող հասկանալ, որքան օգտաւէտ են թատրօնի վրա թարգմանական բեմական գրվածները․․․ խեղճ։ (տես № 3)։ Պատուելի լրագիրը հերքում է մեր ասածը, աւելցնելով թէ յիշեալ համարում ակնարկութիւն անգամ արած չէ թարգմանական բեմական գրվածների վերա։

Մենք գիտէինք թէ „Մեղուն“ ինքն իրան շարունակ հակառակում է, թէ առաջնորդող յօդվածների մէջ կղերական մտքեր է յայտնում, իսկ քաղաքական բաժնի մէջ խօսելով ասենք Շվէյցարիայի կամ ուրիշ երկրի վրա, յարձակվում է հոգևորականների դէմ, թէ առաջնորդող յօդվածների մէջ պաշտպանում է որդեգրութեան անհրաժեշտութիւնը Ներսիսեան դպրոցի մէջ, իսկ ներքին բաժնի մէջ զարմանում է թէ արուեստագործական ուսումնարանի մէջ մտցնվելու են գիշերօթիկներ ւ այլն,— բայց մէկ բան չը գիտէինք՝ այն է, որ յիշեալ լրագրի խմբագիրները իրանք չը գիտեն ինչ է գրվում նրանց թերթի մէջ և ուրիշները պիտի նրանց մատով ցոյց տան ու յիշեցնեն նրանց անգին անհամութիւնները ու վնասակար հակասութիւնները։

Ահա՝ „Մեղու Հայաստանի“ լրագրի այս տարվայ № 3-ում տպած է (երես 3, էջ 2) „Րիշէլիօյի“ մասին՝

Այս ներկայացմամբ ևս մեր դերասանները հաստատեցին մեր այն միտքը, որ մենք յայտնել ենք անցեալ տարուայ „Մեղուի“ 40 համարում, այն է՝ թէ թարգմանած պիէսաներ խաղալու համար հարկաւոր է, որ նախ՝ դերասանը ծանօթ լինի այն կեանքի հետ, որի շրջանից նա կամենում է հանդէս դուրս գալ, և ապա ընդունի իր վերայ այս կամ այն դերը։ Դժբաղտաբար, ինչպէս երևում է, դերասանները չեն հասկանում կամ չեն կամենում հասկանալ այս հասարակ միտքը, որ շարունակում են Ռիշելիօ, Երեսուն տարի և Սէր և Նախաշարումն (?) պիէսաները տալ։

Երբ մի լրագիր մի համարի մէջ ակնարկութիւն է անում իր նախընթաց համարներից մինի վրա, ասելով „Այս ներկայացմամբ ևս մեր դերասանները հաստատեցին մեր այն միտքը որ մենք յայտնել ենք անցեալ տարուայ մեր 40 համարում,“— այդ նշանակում է թէ լրագիրը վկայութիւն է բերում իր նախընթաց համարներից այն համարը, որ պիտի հաստատէ իր յայտնած միտքը․․․ ուրիշ կերտով չէ կարելի հասկանալ (բոլոր կրքերը մի կողմ թողնելով)․․․։ Իսկ ի՞նչ է յայտնած այն երևելի 40-որդ համարում։ Ահա ինչ՝

Ինչ որ վերաբերում է պիեսայի արժանաւորութեան, մեր կարծիքով, այնպիսի գրուածքները, որպիսի է այդ „Երեսուն տարին“ մեր հայկական բեմի վերայ ներկայացնելը դեռ ևս միտք չունի։ Եթէ Թատրօնը լինում է մեզանում ոչ թէ միայն զուարժութիւն պատճառելու նայողներին, այլ նա և մի ինչ օգուտ քաղելու մեր միջին դասի ժողովրդի համար, որոնցից մեծ մասամբ բաղկանում է մեր քաղաքը և որոնք սովորաբար այցելութիւն են անում մեր թատրօնին, մենք կարծում ենք, որ Ֆրանսիայում պատահած մի դէպք ներկայացնելը մեր բեմի վերայ բոլորովին խորթ և անօգուտ կը լինի։ (Մեղու, № 40, երես 159, էջ 3)</text>
      <sha1>2pvyf86cok5kqvope7ptr59xg8tnj39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Նամակ Գանձակից</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152044</id>
    <revision>
      <id>397681</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Նամակ Գանձակից |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ԳԱՆՁԱԿԻՑ'''}} {{rule|4em}} Ինչպէս իմ անցած նամակու խօստացայ հետևել Մշակի պրօգրամային, ահա՛ կատարում եմ նորան առ այժմ մի հայեացք ձգելով մեր Գան...»:</comment>
      <origin>397681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14589" sha1="s4lzsx52jyldykmrwudqy8alyre3wfc" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նամակ Գանձակից
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ԳԱՆՁԱԿԻՑ'''}}
{{rule|4em}}
Ինչպէս իմ անցած նամակու խօստացայ հետևել Մշակի պրօգրամային, ահա՛ կատարում եմ նորան առ այժմ մի հայեացք ձգելով մեր Գանձակ քաղաքի դիրքի և նորա շրջակաների վերայ․ ապա հետևապէս կխօսեմ նորա ազգաբնակութեան, արհեստի, նոցա սովորութիւնների, հասկացողութեան և երկրի բերքի վերայ։

Գանձակ քաղաքը աշխարհագրական դիրքով գտանվում է հիւսիսային լայնութեան 40° և մերիդիանից դէպի արևելք 64°-ի տակ, Կուր գետի երկարութեամբը ընկնող տափարակ դաշտավայրի լայնութեան վերա, առաւել մօտ իւր հարաւային բարձրաւանդակներին, քան թէ նոյն իսկ Կուր գետին 195 վերստի չափ տարածութեամբ հեռի Թիֆլիզից։

Գանձակու հին-նահանգական սահմանները արևելեան կողմից հասնում են մինչև Ղարաչայ-գետակը, որի և քաղաքի մէջ գտանվում է Քիւրակչայը երկու կողմից ևս միջին թուով մօտ 20 վերստի հեռաւորութեամբ։ Հարաֆային կողմից նորա և Սևանայ լճակի կամ, նոր Բայազդի մէջ գտնվող բարձրութիւնները, սրանց վերին սարա-փեշերը հազիւ թէ 10 կամ 12 վերստ հեռաւորութիւն ունեն քաղաքից․ և այս փեշերի վերա կամ փոքր ինչ բարձր զետեղված են Գանձակու բոլոր հայաբնակ գեղերը առանց մի քանիսի բացառութեամբ։

Արևելեան կողմից հասանում է մինչև Զագամը, նոյնպէս իւր սահմանի միջավայրում թողնել Շամքուռ գետակը երկու կողմից ևս միջին թուով 26 վերստի մինչև Կուր գետը և նոյն գետակների խառնորդներ (որտեղ նոքա խառնվում են Կուր գետին), և այս ջերմ դաշտերում գտանվում են մեր թափառական թուրքերի գիւղերը կամ լաւ ասած ձմերանոցները (ղշլաղ)։

Վերջին տարիներումս երբ Գանձակը գաւառական քաղաք դարձաւ, նորան պատկանեցին Շուշի և Նուխի քաղաքները իրանց նահանգներով արևելեան կողմից, իսկ արևմտեան կողմից Շամշադին և Ղազախ նահանգները։

Այս շրջանկատողութիւնից յետոյ ընթերցողին կհրաւիրեմ նկատել քաղաքի պատկերը, որից յետ նորա կլիման, ջուրը  ապա քանի մի գիտելիք։

Չնայելով որ քաղաքը շրջապատած է այգիներով՝ բայց նորա մէջ ևս իւրաքանչիւր մի տան մօտ կամ բակի կիսամասնում գտանվում է մի այգի կամ մի փոքրիկ տեղ, որտեղ լինում են պտղատու ծառեր և ցանվում են զանազան բանջարեղէններ և ծաղիկներ։ Փողոցները ընկած են առանց մի որ և է կանօնաւոր ուղղութեան և մի կողմից կրում են շարունակաբար դարաւոր հասակով սոսենիներ  (չինար) և ուռիներ առաւել փոքր թուով առաջիններից։ Իւրաքանչիւր մի պարտեզում կամ այգիում բացի պտղատու ծառերից գտնվում են ահագին և նուրբ բարձրութեամբ բարդի ծառեր, որոնք մեծ մասամբ գտանվում են նոցա առաջին ցանգապատի երկարութեամբ։

Այս ծառազարդ քաղաքում հազիւ թէ նկատելի են լինում տները և այն միայն մօտից, եւրօպական ճաշակով։ Թիֆլիզից դէպի Գանձակ գնացող ճանապարհորը Շամքուռ գետակը անցնելով մօտ քսան վերստից արդէն նկատում է դեռ հօրիզօնում քաղաքի պատկերը։ Այդ տափարակ և միանգամայն երկար դաշտավայրում նորան թվում է թէ հանդիպելու է մի խիտ անտառի, բայց հետզհետէ մօտենալով գեղեցկանում է նորա առաջ այդ տեսարանը․ (մանաւանդ երբ նկատելի են լինում բարդի և սօսենի ծառերի կատարները, որոնք հսկայաձև բարձրանալով հպարտութեամբ պատերազմում են հողմի և ջերմութեան հետ։ Գեղեցիկ է մանաւանդ Գանձակու գարնան առաջին կիսամասը մարտ ամսից մինչև ապրիլի վերջին կէսը, որը ներկայանում է իբրև մի հրապուրիչ տարածուի բաղկացած գոյն զգոյն ծաղիկներից։

Տեղի կլիման շատ ջերմ կլինէր եթէ չմեղմացնէին դորան իւր հարաւային սարերը, իսկ եթէ ունենար սա մի բաւարար ջուր, որ կարողանար սրբել նորա օդը ապականող անմաքրութիւնները, ապա ես շուտով կհամարձակվէի ասել որ սորա կլիման ջերմ չէ Թիֆլիզից։ Բայց այժմ սորա բնակիչները յունիսի վերջերից մինչև օգոստոսի վերջը, բաւականին ճնշվում են մանաւանդ ջրի պակասութիւն զգալով, իսկ օտարներին գրէթէ անտանելի է լինում այդ ժամանակները։

Քաղաքի արևելահիւսիս և արևմտահիւսիսային կողմերը աւելի ջերմ են, բայց որքան մօտենում ես դու դէպի հարաւ նոյնքան դիւրաշնչելի է լինում քեզ․ այնպէս որ քաղաքի վերին մասներում բոլորովին առողջարար է օդը, իսկ ջուր համեղ և մաքուր ամենայն տեսակ խառնուրդներից։ Որովհետև Գանձակու գետակը (և ինձ այդ անունը կրում է իւր վերա) որ ընդ միջելով քաղաքը, անցնում է դէպի Կուր գետը, բերում է իւր հետ շատ վատ առողջ սև ջրեր (ղարասու), որոնք մեծ մասամբ բղխում են քաղաքին մօտ նոյն գետակի վերայ գտնվող կարմիր ժայռի (ղզլ-ղայայ) տակերից։ Իսկ վերը յիշած ջուրը որ մատակարարում է քաղաքին վերին մասերը և անվանվում է Թոփչի, չէ պարունակում իւր մէջ ոչ մի սև ջրի խառնուրդ։

Ասացի որ գետակը ընդմիջելով քաղաքը անցնում է Կուր գետը թափվելու, բայց չմոռանանք որ նորանում երբէք ջուր չէ մնում։ Մանաւանդ քանի մի տարիներից հետէ քաղաքի ներքին մասի բնակիչները գոհ են, եթէ մշտապէս իւրեանց հասանէր նոյն սև ջրի վերջին մնացորդը&lt;ref&gt;Քաղաքի ա․ մասում փողոցից մօտ գտնվու է մի քանքանով բերած ջուր (քահրիզ) նոյն սև ջրերից, որով կառավարվում են ամբողջ փողոցաւորները և նոյն թաղի բնակիչների մի մասը։&lt;/ref&gt;, որովհետև, գետակը ոչ թէ միայն փոքր է ըստ ինքեան, այլ և դեռ քաղաք չհասած արդէն ցամաքացնում են նորան նոյն իսկ քաղաքի շրջակայքը գեղեցկացնող առուները։ Խեղճ գետակի ցամաք հեղեղատը միայն անցած է քաղաքի միջով, որի մէջ հազիւ թէ ջուր է տեսնվում երբեմն, իսկ գարնան ժամանակ սաստիկ կատաղութեամբ յորդում է այդ ջուրը և շատ անգամ արգելք էր լինում ժողովրդին անցնելու դէպի փողոց, քանի որ հիմնաւոր կամուրջ չկար նորա վերայ, բայց մօտ տարիներումս շինվելով նոր և գեղեցիկ չուգունի կամուրջ, արդէն բարձված է այդ արգելքը։

Գետակի արևելեան կողմը, որ քաղաքիս առաջին մասն է, նշանաւոր է ա․ բերդով, որ շինած է հին տաճկական ճաշակով (թէ և նորերումս քանի մի փոփոխութիւններ արած են) և բ․ հրապարակով՝ (մէյդան) որ հռչակված է իւր մեծութեամբ և շրջապատված սոսիներով։ Այդ սոսիների տակից (ինչպէս և առ հասարակ միւսների) անընդհատ մի ջրով լի առուակ է անցնում, առանց որոյ իսկոյն կչորանային այդ ծառերը, և դոցանից քանի մի քայլ յետ շղթայաձև բայց և առանց տեսակների կանոնաւորութեան խառն ի խուռն կերպով ընկած են ամենայն կարգի կրպակներ, իսկ արևմտեան երկանութեամբ գտանվում են առ հասարակ կրակ բանացողների գործարանները․ եթէ կարելի է այսպէս անվանել։

Հրապարակի վերին ծայրում  (հարաւում) գտանվում է մուսուլմանների մզկիթը (մէչիդ) և այդ հրապարակից նորա գաւիթը մտնող դռան տանիքի վերայ հսկայի պէս վերեն բարձրացած երկու աշտարակներ, որոնք հասնում են սոսիների բարձրութեանը և նոցա գմբէթի լուսնի կիսապատկերը կարծես կամենում է դուրս երևել ծառերից բարձր։ Թէ ի՞նչ պատմական յիշատակներ ունեն այդ աշտարակները, ես թողնում եմ, միայն թէ դոքա երբեմն ռուսաց տիրապետութեան օրով կործանված էին, բայց օսմանեան վերչին պատերազմի ժամանակ 1853 և 1854 թուականներին նորից բարձրացան, և սոցա գմբէթի տակից մոլլան իւր ազանով աղօթքի է հրաւիրում մահմետականներին։

Քաղաքի այս մասնում բնակվում են թուրքեր և մասնաւոր հայեր երկու առանձին թաղում, որոնց անվանվում են Նորաշէն և Երևանցոց թաղ։

Երկրորդ մասը քաղաքիս գետակի արևելեան կողմն է, որը իւր մաքրութեամբ և կլիմայով բոլորովին որոշվում է առաջինից։ Քաղաքիս գեղեցկութիւնը թէ և նախանձելի չէ իւր նեղ փողոցներով, և տգեղ շինութիւններով, բայց սորա այս մասը, որին անուանում են Քիլիսաքանդ (եկեղեցու թաղ) գոնէ մասամբ գեղեցիկ է առաջինից։ Դատարանների մեծ մասը այս թաղումն է գտանվում, որի հետ և շինութիւնների գեղեցիկը։ Այս թաղումն է Գուբէրնատօրի (գաւառապետի) բնակարանը, հայոց մայր եկեղեցին, յաջորդարանը, և մի այլ նորակառոյց խաչաձև և հոյակապ եկեղեցի, սուրբ Լուսաւորչի անվամբ, կանգնած վեց քարեայ սիւների վերա և այլն և այլն։

Այս թաղում բնակվում են հայեր, և մասնաւոր թուրքեր որոնց անվանում են մոլլա-ջալլու։

Թողնում եմ առ այժմ քաղաքիս բնակիչների թիւը, նոցա պարապմունքը, արհեստը, վաճառականութիւնը երկրի բերքը—խաղողը-գինին, հացը, բրինձը, մետաքսը և այլն և այլն և վերջացնում եմ խօսքս ասելով՝ որ մինչև այժմ ժողովուրդը շատ սառն էր դէպի շինութիւնները, բայց վերջին ժամանակներս երբ տների գինը բարձրացաւ, զգաց նա պլանի կարևորութիւն, ուստի և յանձն առնելով այդ մասին ծագած բոլոր վնասները անցեալ 1872 թ․ մի նախագիծ կազմեց և առաջարկեց Կովկասի փոխարքային հաստատելու։ Այս նախագծի վերայ այժմ ցանկացողները ճարտարապետիվ ստանում են պլան և ֆասադ և այսպէս գտանվում են բաւականին աւարտած և դեռ ևս կիսաւարտ յարմարաւոր տներ, մանաւանդ հայերի մէջ։

{{Աջաթև|Մաժակ}}

:::1873 թիւ, յունվարի 15-ն։

Յ․ Գ․ Եթէ իմ անցեալ նամակս կարդալու բազա ունենան մեր պատուելիքը, թո՛ղ չշփոթվին, որ նորա գրելուց յետ մի քանի իրողութիւնք այլ կերպարանք են ստացել, բայց ոչ երբէք դէպի լաւը։ Մանաւանդ նախկին հոգ․ ներկայացրած հաշիւ մինչև այսօր քնում է Տէր Յաջորդի արկղի մէջ, իսկ ներքին խաղարկութեան 5% տոմսակները մինչև այսօր չեն կամենում ստանալ պ․ Ափանոսեանից։ Ցաւում ենք, որ այս հաշիւին վերաբերած մի պարոնի նամակ մինչև այսօր անտիպ է մնում։

{{Աջաթև|Մ․․․։}}</text>
      <sha1>s4lzsx52jyldykmrwudqy8alyre3wfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Նամակ Ցիւրիխից</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152045</id>
    <revision>
      <id>397683</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Նամակ Ցիւրիխից |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՑԻՒՐԻԽԻՑ'''}} {{rule|4em}} Երբ մարդս՝ իւր պակասութիւնները ճանչնայ և խոստովանի, ըսել կըլլայ թէ՝ զայն ուղղելու տրամադրութեան մէջ է կամ կիսով չա...»:</comment>
      <origin>397683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14185" sha1="a2o34m5p1vb3m83vynknudo0elcki1v" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նամակ Ցիւրիխից
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՆԱՄԱԿ ՑԻՒՐԻԽԻՑ'''}}
{{rule|4em}}
Երբ մարդս՝ իւր պակասութիւնները ճանչնայ և խոստովանի, ըսել կըլլայ թէ՝ զայն ուղղելու տրամադրութեան մէջ է կամ կիսով չափ ուղղած, նոյնպէս եթէ մենք՝ Հայերս ալ՝ մեր թերութիւնները խոստովանինք՝ անշուշտ պիտի կարենանք նաև զանոնք ուղղել, բայց դժբաղդաբար՝ շատերնիս՝ մեր ունեցած թերութեանց, յոռի սկզբանց և անհաստատ ընթացից վրա յամարելով՝ զանոնք իբրև պատուական յատկութիւններ ընդունած ենք, և պիտի պահենք պնդիւ գուցէ թէ և և շատ ատեններ։ Մասնաւորապէս Պօլսոյ վրա խօսիլ կուզեմ, ուր՝ մեր ազգային կացութիւնը բաւական ծանօթ է ինձ։ Պօլիս դպրոցներ ունի, ընկերութիւններ, խօսարան կամ լսարաններ և լրագիրներ, Պօլսոյ ժողովուրդը իւր ունեցած այդ հաստատութեանը վրա կը պարծի, յառաջադէմ կը կարծէ զինքը և կը հրճուի պնդելով թէ իրոք յառաջադէմ է և ահա այդ է իւր ամենամեծ սխալը վասն զի ինչպէս ամեն մարդ գիտէ, Պօլսոյ դպրոցներուն փրոկրամները թիւններու երկա՛ր շարք մը կը պարունակեն, շա՛րք մը որոնց մեծագոյն մասը արդի Եւրօպական լուսաւորութեան մէջ խել մը յիմարութիւններ են, մէկ մասին ստուերն անգամ չիկայ, իսկ միւս երրորդ մասը կը սորվեցունեն ա՛յնպիսի ողորմելի կերպով մը որ՝ աշակերտը դպրոցէն կելնէ և մեծամասութեամբ մը կըսէ, „Ես գաղղիերէն գիտեմ“։

Ընկերութիւնները բարձր, վեհ և վսեմ նպատակներով երևւան կուգան, Հայաստանը յերկինս կը բարձրացընեն, ատեն մը ժողովուրդը կը խաբեն և կը տեսնես որ օր՝ալ ընկերութեան գանձապետ մեծ․ Թ․ Գ․ էֆէնտի Չաքչաքեանը անանկացեր և ընկերութիւնն ալ իւր նպատակին արդէն հասեր է․․․ Վերջապէս խօսարաններ, լսարաններ, թատրօններ և լրագիրները ա՛յնպիսի դաստիարակութիւն մը տուեր են մեր գովեստասէր երիտասարդութեան որ ամենքն ալ քիչ բացառութեամբ ճարտասան, բանաստեղծ, քաղաքագէտ, պատմագէտ, ելն ներ եղած են, մանաւանդ երբ օղիին գաւաթը ձեռքը բռնած ազգին յառաջադիմութիւնը խորհի, ահա այն ատեն մեր ազգասէրը Վարդանն ալ կը գերազանցէ Եղիշէն ալ Սողոմոնն ալ․․․ Եւ եթէ անգամ մ'ալ իւր թերութիւնները իրեն ներկայացընես և յուղղութիւն հրաւիրես, անմիջապէս կը զայրանալ, կը բորբոքի, կարհամարհէ և կըսէ․ „հահոյիչ է, ապերախտ է“։ Պօլսոյ ազգային կացութեան վրայ չեմուզեր երկարաբանել, վասն զի, ազնիւ ընթերցող, եթէ կուզես քիչ մը ատեն թողուլ այն հանապազօր լսածներդ վերջապէս մի միայն դպրոցներուն վրայ կարդացածներդ եթէ պահ մը թողուս և շարունակես այն ընթերցումը դո՛ւ ալ կարծեմ պիտի խոստովանիս թէ իրօք քու դպրոցներդ խեղճ են շատ խեղճ և միշտ խեղճ․․․

Ինչպէս Գերմանիոյ զանազան քաղաքները „որոնց վրայ հիմնական տեղեկութիւններ չունիմ դեռ ևս“ նոյնպէս նաև ի Ցիւրիխ պատմութեան դաս կաւանդեն, այնպիսի ուսուցիչներ՝ որոնք արդէն համալսարաններու մէջ ուսած, վկայական առած, հարիւրաւոր հատորներ կարդացած, տարիներէ ի վեր մասնաւոր աշխատութեամբ իրենց առարկան մշակած լինելէն յետոյ, նախապատրաստութիւն մ'ալ կընեն և ապա կը խօսին դասը, պատմութիւնը զոր գիտունք ամենակարևոր առարկայ կընդունին, և ամեն առարկաներէն աւելի մշակել կը ջանան, մինչդեռ մեր դպրոցներուն մէջ պատմութեան ստուերն անգամ չի կայ, մինչդեռ մեր դպրոցներու պատմաբան դասատունները ընդհանրապէս այնպիսի համբակներ են որք ո՛չ թէ միայն արդէն ուսած չեն, այլ ուսնիլ ևս չեն ուզեր։

Ինչպէս պատմութիւնը՝ նոյնպէս նաև ամեն առարկայները կրնաս հասկընալ ընթերցող, թէ ասա (ի Ցիւրիխ) և թէ ի Պօլիս, ինչպիսի դրութեան մը մէջ լինելնին։ Իրաւունք ունինք ըսելու թէ, Հայերս չենք կարող բաղդատուիլ Եւրոպացւոց հետ, ստոյգ է այդ, բայց եթէ մեր դպրոցները նոցա դպրոցներուն չհաւասարին, գոնէ կրնան նոցա կէսին չափ լինիլ, երբ երկպառակութիւններ, շատախօսութիւններ և անձնական կիրքերը մէկ կողմ դնելով խոհականութեամբ անտեսող և բաւական զարգացեալ անձանց յանձնենք տնօրէնութիւնը, և ժողովուրդը՝ իւր զաւակին ապագան կենդանացնող դպրոցին վրա նայի ա՛յնպէս, ինչպէս որ կը նայի իւր մարմնաւոր պիտոյքին, և ուր որ՝ դպրոց է իւր զաւկին, հոն տայ իւր փողերը առատ և ճշմարիտ համոզմամբ։

Այս տողերս գրելէս երկու ժամ առաջ, ընդարձակ սրահի մը մէջ կը գտնուէի ուր 200 էն աւելի Ռուս ուսանողք և ուսանողուհիք կային, որոնց կը դասախօսէր երևելի Լավռօֆ Փռօֆէսէօրը Ռուսերէն լեզուաւ, զորոնք յետոյ ինձ բացատրեց պարոն Փ․ Վարդանեան ուսումնական երևիտասարդը՝ որոյ համառօտութիւնն այս է „ի սկբանէ ի վեր ազգաց մէջ թիւր կարծիք մը կար թէ յառաջադիմութիւն կարող են ընել այն ազգերը, որք տէրութիւն ունին,{{լայն|․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․}}


{{լայն|․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․}}


{{լայն|․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․․}}

Այդ ատենաբանին կարծիքներուն մէջ մեզ համար ամենակարևորը սա էր թէ „ազգաց յառաջադիմութիւնը բնաւ տէրութիւն ունենալէ կախեալ չէ, այլ միայն ժողովուրդէն և նորա աշխատութենէն“ և այս կէտը նշանաւոր հեղինակներու գրուածներէն ապացոյցներ բերելով կատարելապէս հաստատեց և վերջացուց, ուստի չեմ կարծեր որ՝ պնդես ընթերցող, թէ „աղքատ ենք, „մենք ի՞նչ կրնանք ընել“ ինքզինքդ կը խաբես, վասն զի եթէ համոզուիս որ դպրոցներդ խեղճ է, և եթէ կամիս՝ թէ հարուստ ես և թէ կարող զանոնք բարւոքելու։ Վասն զի ի՞նչ իրաւամբ ստակ չես վճարեր և կսես թէ „ազգը թող կրթէ զաւակս“, չե՞ս գիտէր որ՝ տարեկան հարիւրաւոր ոսկիներ ծախսելով իր զաւկին կրթութեան համար Անգղիացին, Գաղղիացին, նոյն ազգը, չըսեր բնաւ թէ „տէրութիւնը թող կրթէ“, եթէ Եւրօպայի այդ հզօր և հարուստ ազգերը ձրի չեն ուսուցաներ, դու ի՞նչպէս կառաջարկէս քու աղքատիկ ազգին ձրի ուսուցանել։ Մի միայն պարտք մ՝և իրաւունք մ'ունիս զաւկիդ կրթութեան համար՝ „վճարել“, „պահանջել“․․․։

„Զօրաւոր ընկերութիւն մը կազմէ, խրկէ 20 տղահ Եւրօպիոյ երևելի քաղաքները, որք առնեն գիտութիւնները և լինին վարժապետ։ Ազգային պատմութիւնն ու լեզուն գիտցող համեստ 30 հատ օրիորդներ խրկէ որք՝ պատմաբան ըլլան, բժիշկ լինին, վարժուհի լինին և ազգին ծառայեն։ Եթէ այս վերջին կէտը քու խելքիդ դէմ է, սիրելի հայ, գիտցիր որ՝ կը սխալիր, վասն զի ազնուականներու, իշխաններու աղջիկները՝ այր մարդերէն աւելի բազմութեամբ կը յաճախեն և դասերը կը լսեն, կը լսեն և իրենց լսածը լաւ մը իրանցնելու համար չորս հինգ օրուան հոտած դիակի մը, մարդու մը գլուխը կանցնին, թևերնին կը սոթտեն, դանակը կառնեն։ Ուրեմն այդ իշխանազունը եթէ տօգթօռուհի կըլլայ, միթէ հայուհին գոնէ վարժուհի չլլար։“

Քանի մը խօսք ալ ուրիշ նիւթի մը վրա․ Աստ (ի Ցիւրիխ) կամ ամէն ազգէ մանչ և աղջիկ ուսանողք, ամենէն շատը Ռուս աղջիկներ, շատերը աղքատ, որք՝ պաշտպաններու միջնորդութեամբ եկած են, ունին ընկերութիւններ աղքատ ուսանողաց և ուսանողուհեաց օգնելու նպատակաւ, ունին երկու գրադարան և մասնաւոր դահլիճ դաս լսելու, և իրենց ընկերականութեան վրա բաներ խօսելու։ Երջանիկ են աստ թէ տեղացի և թէ օտարազգի բնակիչները։

Իսկ Հայ կայ 18 հատ 3 ալ Հայուհի։ 16 հայերն ու օրիորդները, Ռուսիացի են, որոցմէ միայն ութը իրենց շահուով եկած են, իսկ միւսները պաշտպաններ ունին, „շա՛տ ապրին Ռուսաստանի Հայ հարուստները՝ որք հազարապատիկ օգտակար են ազգին քան մեր փարթամ Պօլսեցիները“։ Հայերէն մին մասնաւորապէս Պ․ Յարութիւն Աբէլեան Թիֆլիզեցի, արդէն իւր առարկան «շիմի» աւարտած է, և այժմ տարեկան 6000 ֆրանքով նոյն առարկային դասը կը խօսի ուսանողաց, գիտութեան կատարելութեանը արդէն բաւական ծառայութիւններ ըրած է։ Մենք այժմ Ռուսաստանէն շատ մը Հայ աշակերտաց կսպասենք բայց չեմ գիտեր թէ մոր Տաճկաստանի ազգայինք ալ այսպիսի երազներ կը տեսնե՞ն։

28 տարեկան և արդէն երեք զաւասներու մայր Ռուսուհի մը որ՝ խիստ հարուստ ալ է, իւր զաւակացը հետ հոս եկած է և բժշկութիւն կուսնի, նոյնպէս նաև իւր ամուսինը, այս կը յաւելում անոր համար որ մենք պէտք չէ մնանք այն յիմար կարծեաց մէջ թէ «գիտութիւնը ապրելու չափ ուսնելու է»։

(Մանզում էի էֆքեար)

{{Աջաթև|Պ․ Դելփեան}}</text>
      <sha1>a2o34m5p1vb3m83vynknudo0elcki1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Արտաքին լուրեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152046</id>
    <revision>
      <id>397684</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Արտաքին լուրեր |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ԱՐՏԱՔԻՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}} {{rule|4em}} —«Մասիս» լրագրին գրում են Կարին (Էրզրում) քաղաքից որ այդտեղ քանի տարի է արհեստական դպրոց մի բացած է։ «Յիշեալ դպրոցը...»:</comment>
      <origin>397684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2026" sha1="rnqrsyi2qmuvn7ee6w844gtheh0k240" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Արտաքին լուրեր
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՐՏԱՔԻՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}}
{{rule|4em}}
—«Մասիս» լրագրին գրում են Կարին (Էրզրում) քաղաքից որ այդտեղ քանի տարի է արհեստական դպրոց մի բացած է։ «Յիշեալ դպրոցը երթևեկ տասնի չափ անտերունջ հայ մանկունք մի միայն արհեստագիտութեան պարապելով, իրենց մայրենի լեզուին ուսմէն և կրօնական կրթութենէ զուրկ մնացած էին։ Այդ բանը մեր բարեխնամ կուսակալ Սամիկ փաշաի ուշադրութենէն չի վրիպելով, յիշեալ աղքատիկ մանկանց հայերէն սովրցնելու՝ ինչպէս նաև իրենց կրօնքին հիմունքն աւանդելու համար, ամսականը կառավարութեան կողմէն վճարելու պայմանաւ, յաջողակ հայ ուսուցից մ՝ընտրելու և իրեն ցուցնելու առաջարկութիւն ըրաւ վիճակիս առաջնորդ Գեր․ Յարութիւն արքեպիսկոպոսին։»

—Կ․ Պօլսի «Ասիա» շաբաթաթերթի մէջ հետևեալ ենք կարդում՝ «Նէօլողոս» յոյն լրագիրը, իր ազգին պաշտօնէից օրինաւորապէս ընտրութեան գիւրութիւն մը տալու համար, մեր ազգային Սահմանադրութիւնը թարգմանել սկսած է։

—Լրագիրները հաղորդում են որ Ֆրանսիայի ազգային ժողովը փետրվարի 1-ի նիստում 539 ձայների բազմութեամբ 42-ի դէմ պարսաւանքի քուէ տուեց Լիօնի կարմիր յեղափոխականներին։</text>
      <sha1>rnqrsyi2qmuvn7ee6w844gtheh0k240</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Խառն լուրեր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152047</id>
    <revision>
      <id>397685</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Խառն լուրեր |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ԽԱՌՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}} {{rule|4em}} Մենք ստացանք Կ․ Պօլսից նոր հրատարակվող հայոց „Ասիա“ շաբաթաթերթի 15 համար։ Ուրախութեամբ կարդացինք 16-որդ համարում համակրա...»:</comment>
      <origin>397685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6554" sha1="rvntazv5xnkxl3r5gz90ayljwjhywor" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Խառն լուրեր
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԽԱՌՆ ԼՈՒՐԵՐ'''}}
{{rule|4em}}
Մենք ստացանք Կ․ Պօլսից նոր հրատարակվող հայոց „Ասիա“ շաբաթաթերթի 15 համար։ Ուրախութեամբ կարդացինք 16-որդ համարում համակրական խօսքերը „Մշակին“ ուղղած։ Լրագիրը հրատարակվում է կէս հայերէն, կէս թուրքերէն լեզվով (հայոց տառերով)։ Խմբագիրը պ․ Յովակիմ Գ․ Րէիսեանն է։— Մենք ողջունում ենք նորածին լրագրին և նմանապէս խօստանում ենք մեր թերթը ուղարկել նրան փոխադարձաբար։

{{Կենտրոն|⁂}}
„Ասիա“ լրագիրը պատմում է հետևեալը՝ „անցեալ կիւրակէ Վոսփորի գիւղերուն մէկուն մէջ, յոյն քահանայ մը մկրտութեան խորհուրդ կատարած ատեն, երեխայն գրկող դայեակին Հայումը կին ըլլալը տեսնելով, իսկոյն տղան անոր գիրկէն կառնէ ու յոյն կնոջ մը կուտայ․ դայեակը խստակրօն քահանային այս անարգական նախատինքէն սրտմտեալ, անմիջապէս կը մեկնի։ Մեր ազգին համար Մովսէս մը պէտք է։ Մովսէ՛ս մը, գոնէ այն ատեն ուրիշներուն մեզի ըրածին պէս մենք ալ անոնց ընել սովրիմք, եթէ տակաւին անտարբեր մնամք, շատ յունաց․․․ քահանաներ․․․։“

{{Կենտրոն|⁂}}
„Correspondance Scandinave“ լրագրում գրածէ թէ՝ Ուպսալի համալսարանի ուսանողների թիւը ընդունվեցաւ և մի օրիորդ Բէտտի Պէտերսըն անունով։ Նորան թոյլ կը տրվի և հարցաքննութիւն տալ, միայն թէ կառավարութիւնը հարկաւոր համարեց յիշել օրիորդին, որ ուսումը աւարտելուց յետոյ, նա կարող է ընդունված լինել այն արքունական պաշտօնները, որք Շվէդիայի օրէնքներով համարվում են մատչելի կանանց համար։

{{Կենտրոն|⁂}}
Անրի Չօչֆօրը իր բանտի մէջ գրել է „Լիրբեր“ (Les dèpravès) վերնագրով րօմանը։ Բայց նորան չեն թոյլ տալիս տպել իր վիպասանութիւնը  „Bappel“ լրագրում, որովհետև Ֆրանսիայի օրէնքի զօրութեամբ բանտարկվածը չէ կարող օրագրութեանը աշխատակցել։

{{Կենտրոն|⁂}}
Նորերումս Ֆրանսիայի և Անգիայի մէջ գտնված Լամանշ ծովի վերա մի սարսափելի փորձանք պատահեց։ „Նորսֆլիր“ անունով նաւը որ գաղթականներ էր տանում և ուրիշ մի նաւ միմեանց սաստիկ զարկվեցան։ Հարուած տալուց և „Նօրսֆլիթին“ սաստիկ վնասելուց յոտեյ միւս նաւի կապիտանը փոխանակ օգնութիւն հասցնել վնասված նաւին, անհոգ կերպով հեռացաւ։ Աւելի քան 290 հոգի ջրի ալիքների մէջ կոտորվեցան։ Ասում են որ Անգլիական տէրութիւնը պիտի դատաստանական պրօցէս բացանէ այն նաւի կապիտանի դէմ, որ այդ սարսափելի փորձանքի պատճառ եղաւ։

{{Կենտրոն|⁂}}
Քանի շաբաթ յառաջ Թիֆլիսու երկաթուղին բերում էր իւր կառքերի մէջ, մի զոյգ հայազգի նորապսակ ամուսիններ նոր-Նախիջևանից։ Երբ հասել էին նոքա մեր քաղաքին մօտ վերջին կայարանին, տղամարդը թողում է մանկահասակ կնոջը իւրեան փոքր ինչ սպասել, մինչև նա քաղաքը կը գնայր որ և իցէ իջևան վարձելու, չը մոռանալով իւր հետ վեր առնել կնոջ զարդերը և արծաթեղէնները, զգուշացնելով նորան, որ գողերի շատութեան պատճառաւ կարող էր կորցնել նա։

Գիշերային տասն և մին ժամից մինչև երրորդ ժամը խեղճ կինը սպասում է և սպասում է իւր ամուսին, բայց նա չէ վերադառնում։ Յուսահատուած կինը, դէպի քաղաքը գալով Մուշտէիդի այգին է ընկնում, այնտեղ պատահում է նա մի խումբ սրիկայ և անբարոյական գիշերաշրջիկների, որոց բռնաբարութիւններից ստիպուած խողճ կինը ճիչ է բարձրացնում, վերա են հասնում այգիի պահապան զինուորները, և ազատում են նորան։ Նոցա ձեռքով կինը յանձնվում է ոստիկանութեան կառավարութեանը, որը, քանի օր որոնելուց յետոյ, չը գտանելով նորա տղամարդին, կնոջը կրկին երկաթուղով իւր հօր տունը Նոր-Նախիջևան է յետ ուղարկում։ Մի քանի օրից յետոյ փախստական երիտասարդին գտանում են Ալեքսանդրապօլու ճանապարհին, ասում են թէ յայտնուել է, որ պարոնը առաջուց ևս կին է ունեցել։

{{rule|4em}}
{{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻԶԻ ՓՕՍՏԸ'''}}
{{rule|2em}}
{{Կենտրոն|Ռուսաստան Արտասահման ամեն օր}}

ԵՐԿՈՒՇԱԲԹԻ․ Քութայիս Դարբանդ և Երևան գաւառը։

ԵՐԵՔՇԱԲԹԻ․ Բագու Գանջա, Շուշի, Շամախից

ՉՈՐԵՔՇԱԲԹԻ․ Քութաիս Երևան, Ախալցխա Դարբանդ։

ՀԻՆԳՇԱԲԹԻ ․    ․    ․      ․     ․    ․

ՈՒՐԲԱԹ․ Քութաիս, Երևան Ախալցխա, Զաքաթալ, Նուխի։

ՇԱԲԱԹ Բագու, Դարբանդ, Գեանջա։</text>
      <sha1>rvntazv5xnkxl3r5gz90ayljwjhywor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Առևտրական</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152048</id>
    <revision>
      <id>397686</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Առևտրական |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ԱՌԵՒՏՐԱԿԱՆ'''}} {{rule|4em}} {{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻԶԻ ՎԱՃԱՌԱՆՈՑ'''}}  {{Կենտրոն|(Փետրվարի 14-ին)։}}  ՈՍԿԻՆ (պօլուիմպէրիալ)․ ․ ․ ․ 6 ռ․ 8 կ․  ԲԱՄԲԱԿԸ Երևանու ․ ․ ․ ․...»:</comment>
      <origin>397686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2834" sha1="ppg10tp8qzq6y6o6chtpi5nmaltmpzw" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Առևտրական
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՌԵՒՏՐԱԿԱՆ'''}}
{{rule|4em}}
{{Կենտրոն|'''ԹԻՖԼԻԶԻ ՎԱՃԱՌԱՆՈՑ'''}}

{{Կենտրոն|(Փետրվարի 14-ին)։}}

ՈՍԿԻՆ (պօլուիմպէրիալ)․ ․ ․ ․ 6 ռ․ 8 կ․

ԲԱՄԲԱԿԸ Երևանու ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 4 „ 80 „

:: „ երկրորդ տեսակը ․ ․ ․ ․ 4 „ 60 „

:: „ Ամերիկաի սերմից ․ ․ ․ 6 „ 80 „

ԲՈՒՐԴԸ թուշի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 8 „ 50 „

:: „   „ երկրորդ տեսակը ․ ․ 8 „ — —

:: „ թարեքեամի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 4 „ 90 „

ՇԱՔԱՐԸ Ռսի (Բրօցկու) ․ ․ ․ ․ 8 „ 20 „

:: „  „ միւս տեսակը ․ ․ ․ ․ ․ 8 „ 10 „

:: „ զագրանիցու տրանցիդ․ ․ ․ 5 „ 75 „

::մաքսը վճարած ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 8 „ 90 „

ՇԱՔԱՐԱՎԱԶԸ Ռսի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 6 „ 50 „

ՂԱՀՎԱ Լիվանի լաւը ․ ․ ․ ․ ․ ․ 14 „ — —

ՂԱՀՎԱ Մօկօ, շատ լաւը ․ ․ ․ ․ 15 „ 60 „

:: „ Մարտինիկոյի ցածրը ․ ․ ․ 12 „ 50 „

{{rule|4em}}

ԱԼԻՒՐԸ Երևանի առաջին տեսակը ․ ․ ․ ․ 1 „ 50 „

:: „  „ երկրորդ տեսակը ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 1 „ 45 „

ԱԼԻՒՐԸ Գեանջու հասարակ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 1 „ 60 „

:: „   Շորագեալու ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 1 „ 60 „

ԳԱՐԻՆ Երևանի ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 1 „ 10 „

ՊՂՊԵՂԸ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 11 „ 50 „

ՇԻՐԲԱԽՏԻ ձէթ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 9 „ 70 „

ՄՈՄ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ ․ 12 „ 40 „

{{rule|4em}}

{{Կենտրոն|'''ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆԵԱՆ ՎԱՃԱՌԱՆՈՑ'''}}

ՓՈԽԱՆԱԿ․ բարաթ պօլս ․ ․ ․ վճա ․ ․ ․ 6—80

:: „  „ Թաւրիզում վճա ․ ․ ․ 4—80

ՄԱՐՍԷԼ և Փարիզ․ 100 րուբլին աժէ 345½ ֆր

ԼՕՆԴՕՆԻ վերա․ (Օդէսայի կուրսը)

7 րուբլի 34 կոպէկը աժէ ․ ․ ․ 1 լիրա

ՄԱՐՍԷԼՈՒՄ բամբակի 50 քիլօ

(3 փութ 2 գրվ․) ծախվում է ․ ․ ․  70 ֆրանկ</text>
      <sha1>ppg10tp8qzq6y6o6chtpi5nmaltmpzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Յայտարարութիւններ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152049</id>
    <revision>
      <id>397687</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Յայտարարութիւններ |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ'''}} {{rule|4em}} &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;ասպուրականի վանօրէից &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;իմ և &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;տուց սրբ․ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց երկու դուքաններ՝ որ...»:</comment>
      <origin>397687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3831" sha1="sp5nytjdtf8jmwenfm9oes5bo4lj60h" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Յայտարարութիւններ
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ'''}}
{{rule|4em}}
&lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;ասպուրականի վանօրէից &lt;big&gt;'''Լ'''&lt;/big&gt;իմ և &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;տուց սրբ․ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց երկու դուքաններ՝ որոնք որ գտնուում են ի &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;փխիս քաղաքիս &lt;big&gt;'''Ջ'''&lt;/big&gt;իկրաշէն եկեղեցւոյ փողոցում կից &lt;big&gt;'''Տ'''&lt;/big&gt;էր Ասատուրովի տան․ վերանորոգութեան կարօտութիւն ունենալու համար յիշեալ &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նապատաց վարդապետներ կծանուցանեն ում որ պիտոյէ քանի տարի իւրեան տան առանց վարձուց ինքն իւրեան փողով ի հմանց վերանորոգել բարեհաճի։
----

{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ВЪ КАБИНЕТЪ'''&lt;/big&gt;}} 

моемъ находящемса на Вельяминовской улицъ, противъ Англійскаго клуба, въ домъ Кетхудова, составляются дъловыя бумаги, какъ-то։ прошенія, аппеляціи, кассаціи и проч. а также проекты всякаго рода потаріальныхъ актовъ и обязательствъ.

{{Կենտրոն|&lt;small&gt;'''Плата возможно умеренная․'''&lt;/small&gt;}}

{{Կենտրոն|Петръ Антоновичъ Чарековъ}}
----
Հ․ ՄԿՐՏԻՉ ՅՈՎՀԱՆԻՍԵԱՑԸ պատիւ է համարում յայտնել Թիֆլիսի յարգոյ հասարակութեան, որ նորերումս արտասահմանից ստացաւ „Երկաթեա կասսէք“ որոց քաշերը հետևեալն են,— 15 փութ․ 21, 23½, 24, 36 և 41 փութանոց։ Կան այնպիսիքը, որոնք ունին երկու դուռը և բոլորովին ապահովուած են կրակից և կոտրելուց։ Ցանկացողները գնել յիշեալ կասսէքը, կարող են դիմել Սիօնի փողոցում, պ․ Օնանովի քարվանսարան № 52։ Պէտք է ունեցած ի նկատի, որ գները չեն այնքան բարձր։
----
ՄՈՍԿՈՒԱՅՈՒՄ ի լոյս ելաւ „Փարոս“ վերնագրով բանասիրական գիտելեաց խմբագրի Ա տետրակն, հրատարակեալ ի Զայրամայրայ Մսերեանց, որի բովանդակութիւնն է․ 1. Ազգ։ —2. Առ Մեծն Պետրոս (պատկերաւ)։ —3. „Նախաշաւիղ Քրիստոնէական գիտելեաց, աշխ․ Ս․ Մանդինեանց“ (քննութիւն և դարձուած պատասխանւոյ առ Ս․ Մանդինեանց։ —Ս․ Էջմիածնական, Արամեան, և Երուսաղէմատիպ օրացոյցներն 1872 ամի (քննութիւն)։ —5. Էջմիածնական տպարանի գործունէութիւնն։ —6. Ռուսերէն „Нива“ օրագիրն Վեհափառ Գէորգ Կաթողիկոսի վերայ։ —7. Միքատօ (պատկերաւ)։ —8․ Կոպերնիկոս (պատկերաւ)։ —9․ Մկրտիչ Բէրոյեանց։ —10․ Նորատիպ մատեանք։

Սոյն տետրակի գինն է 50 կոպ․ արծ․ հանդերձ առաքմամբ։ Ստանալ ցանկացողքն կարող են դիմել առ հրատարակիչն։

Въ Москву, близь Меньшиковой башни, домъ Милованова, Зармайру Мсеріанцъ․</text>
      <sha1>sp5nytjdtf8jmwenfm9oes5bo4lj60h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մշակ/1873/6/Ֆէլիէտօն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152050</id>
    <revision>
      <id>397688</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Ֆէլիէտօն |section =  |previous = |next =  |notes =  |author =Մշակ}}  &lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;  {{Կենտրոն|'''ՖԷԼԻԷՏՕՆ'''}} {{rule|4em}} Նոր ֆէլիէտօնիստ։ — „Մեղու Հայաստանի“ ծրագիր և Գերմանիա։ —Թիֆլիսի կեանքը։ —Մեծ պասը։ —Պսակները։ —Թատրօնը։ —Ռուս ներկայացո...»:</comment>
      <origin>397688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15138" sha1="qfdwccijsfmk2e54rqs4pdqhuh0tlcg" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ֆէլիէտօն
|section = 
|previous =
|next = 
|notes = 
|author =Մշակ}}

&lt;div style=&quot;width: 35em; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:3em&quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՖԷԼԻԷՏՕՆ'''}}
{{rule|4em}}
Նոր ֆէլիէտօնիստ։ — „Մեղու Հայաստանի“ ծրագիր և Գերմանիա։ —Թիֆլիսի կեանքը։ —Մեծ պասը։ —Պսակները։ —Թատրօնը։ —Ռուս ներկայացումներ, և պ․ Նադլէր։ —Պ․ Նադլէրը կամենում է հայոց պատմութեան վարժապետ դառնալ։ —Կանկան։ —Հաշտարար դտաւորին գանգատ։ —Պ․ Սունդուկեանցի „Օսկան Պետրօվիչը“ իմ նոր վօդէվիլս։ —Դռնապանները Թիֆլիսցիներին „Մեղուի“ դէմ պաշտպանելու համար։ —„Մշակի“ թշնամիներ և բարեկամներ։ —Նամակ ամրագրին։ —Նապօլէօնի մահվան լուրը սուտ յայտնվեցաւ։
----
Սովորութիւն կայ, որ նոր ֆէլիէտօնիստը պիտի անպատճառ իրանց ներկայացնէ պատուելի հասարակութեանը,— բայց ես աւելորդ եմ համարում այդ ամեն տեղ ընդունված քաղաքավարութիւնը, որովհետև կամենում եմ անյայտ մնալ մեր ընթերցող հայ-հասարակութեանը։

Այսքան իմացէք միայն մի սիրելի ընթերցող՝ ես Ասիացի եմ, Ասիայում ծնվել եմ  մեծացել, բարձր ուսում ստացած չեմ, ոչ Պետերբուրգի համալսարանից դիպլօմ եմ ընդունել, ոչ գերմանական մի համալսարանում փողով դիպլօմ եմ առել,— սարսափելի իրողութիւն, որ Թիֆլիսի „Մեղու Հայաստանի“ լրագրի խօսքերին նայելով, ամեն օր կատարվում է կրթված Գերմանիայում։ Չը գիտեմ, որքան ուղիղ են այդ խօսքերը, բայց անկարելի է, որ „Մեղու Հայաստանի“ լրագիրը սխալվէր, որովհետև իր տեղեկութիւնները Գերմանիայի վրա, նա քաղում է ռուս Терскій Въдомости լրագիրը, ես չեմ էլ կարող ճշդութեամբ ծանօթանալ Գերմանիայի ամբողջ հասարակական կազմակերպութեան հետ․․․

Մի եւրօպական երկրի հասարակական կեանքի վերաբերութեամբ „Մեղու Հայաստանի“ լրագրի պէս խղճմտաբար և խոր ծանօթութիւնը չունենալով,— կրկնում եմ, որ ես մի հասարակ, անտաշ Ասիացի եմ, ու կարող եմ միայն այն բաների վրա խօսել, որ իմ չորս կողմն եմ տեսնում, մի և նոյն ժամանակ անազնիւ համարելով, առ հասարակ, խօսել այն բաների վրա, որոնց մասին ոչինչ տեղեկութիւն չունեմ։

{{rule|2em}}
Հարցրէք ինձ, օրինակ, մեր Թիֆլիսի կեանքից,— այնքան գիտեմ, որ կարող եմ մեր քաղաքի բոլոր գաղտնիքները մի առ մի ձեզ պատմել։

Գիտեմ, օրինակ, որ մեծ պասը մօտենալով, Թիֆլիսի բնակիչները շտապում են մնացած վերջին շաբաթներում վայելել այն ամենը, որ մեծ-պասին արգելված կը լինի․․․ և գլխաւորապէս երկու բան՝ թատրօն գնալը և պսակվելը։

{{rule|2em}}
Ով որ միջոց չունի պսակվելու, բաւականանում է թատրօնով։

Ուրեմն գնացի թատրօն (չեմ յիշում որ օրն էր)։ Ներկայացնում էին Ռուսերէն լեզվով Царская Невъста պատմական դրաման, Իվան Գրօզնի թագաւորի ժամանակից։ Մի կողմից ինձ անհասկանալի էր՝ թէ ինչի պ․ Նադլէրը (ռուս թատրօնի կառավարիչը) այնպիսի պիէսաներ է առաջարկում տեղական հասարակութեանը, որոնցից մի կրթողական ազդեցութիւն սպասելու համար, հարկաւոր է մեր քաղաքացիներին ու նրանց ընթանիքներին նախ և առաջ քիչ շատ ծանօթ լինել ռուս պատմութեան հետ,— իսկ միւս կողմից, մտածելով, որ պ․ Նադլէրը իր ներկայացումներից շատ չնչին արդիւնք է ստանում, ես հասկացայ, թէ նորա առանձին համակրութիւնը դէպի պատմական պիէսաները այլ ինչ չէ, եթէ ոչ մի միջոց պատմաբանութեան մէջ անուն վաստակելու, որ եթէ թատրօնի արդիւնքը բոլորովին կտրվի, նա կարողանայ իր համար պատմութեան վարժապետի տեղը ճարել․․․։ Ես կարծում եմ, որ իր երախտիքը դէպի հայոց թատրօնը ցոյց տալու համար, որից, ինչպէս պատմում են, նա ահագին փողեր է ստացել,— քաղաքավարութիւն կը պահանջէր, որ պ․ Նադլէրը փոքր ինչ ուսումնասիրէր և հայոց պատմութիւնը, մանաւանդ որ այդ առարկայի վարժապետի պաշտօնը նրան նիւթական օգուտ կը բերէր, աչքի առաջն ունենալով հայոց մի տարվայ երաշտութիւնը Թիֆլիսում։ (Հարցնել մեր ուսումնարանների տեսուչներից)։

{{rule|2em}}
Քանի մի ժամանակից մեր քաղաքական թատրօնի իւրաքանչիւր ներկայացման վերջը կատարվում է բեմի վրա ամենաանվայել կանկան անվանված պարը։ Պ․ Նադլէրը, որ ինչպէս պատմում է „Кавказъ“ լրագիրը, մի հանդիսականին վիրաւորելու պատճառով դատապարտվեցաւ հաշտարար դատաւորից քանի մի օրվայ բանդարկութեան,— չը գիտէ երևի, որ նրան սպառնում է շուտով մի ուրիշ, աւելի ծանր գանգատ, այս անգամ Թիֆլիսի միացած հայ-ընտանիքների կողմից՝ հայ-ընտանիքները կամենում են գանգատել հաշտարար դատաւորի մօտ, որ պ․ Նադլէրից մտցրած կանկանը քաղաքային բեմի վրա, կարող է գայթակղութեան առիթ լինել լաւ կրթված օրիորդների համար։ Զգո՛յշ կացէք պ․ Նադլէր։

{{rule|2em}}
Մի ուրիշ անգամ ներկայ գտնվեցայ հայոց ներկայացմանը։ Խաղում էին պ․ Սունդուկեանցի „Օսկան Պետրօվիչ դժոխքում“ վօդէվիլը։ Ես թէև երբէք չեմ փորձել վօդէվիլներ գրելու, բայց համոզված եմ, որ պ․ Սունդուկեանցից լաւ կարող էի գրել „Օսկան Պետրօվիչին“, իմ Օսկան Պետրօվիչը,մեռնելուց և դժոխքը ընկնելուց յետոյ, չէր բաւականանայ միայն մեր հեղինակից ներկայացրած տիպերի պատահելովը, այլ կը հանդիպէր դժոխքում հայ-հասարակութեան ամեն դասերի ներկայացուցիչներին։ Նորա և դժոխքում պատահած տանջվող յանցաւորների ոգների մէջ խօսակցութիւնը մօտաւորապէս հետևեալը կը լինէր՝

Օսկան Պետրօվիչ․— պարոններ հոգևորականներ, դուք ինչպէս ընկաք այստեղ․ ես կարծում էի որ դուք ամէնքդ դրախտում կը լինէք։ Դուք չէի՞ք որ առաքինութիւն էիք քարոզում ժողովրդին։

Պատասխան․— ճշմարիտ է, մենք քարոզում էինք ուրիշներին առաքինութիւն, բայց մի և նոյն ժամանակ մեր սեփական նիւթական ապահովութեան և հասարակական ասպարիզի մասին հոգալով, երբէք չէինք քաշվում տալուց և առնելուց․․․։

Օսկան Պետրօվիչ․— Աչքերիս չեմ հաւատում, պարոններ մանկավարժներ, դուք այստեղ․․․ դուք չէիք, որ ձեր աշակերտներին օրինաւոր վարք էիք քարոզում։

Պատասխան․— Այո՛, մենք այդ անում էինք, բայց ոչ թէ միայն մեր սեփական վարքով մեր աշակերտներին ամենավատ օրինակ էինք ցոյց տալիս, բայց ուսման մէջ էլ աշխատում էինք պահպանել ամենափտած մեթօդները և այսպիսով բթացնում էինք հայութեան նոր սերունդը։

Օսկան Պետրօվիչ․— վա՛յ․․․ երա՛զ է․․․․ պատրոններ խմբագիրներ ազգային լրագրութեան, դուք էլ դրախտի տեղը դժոխքը ընկաք․․․։ Դուք չէի՞ք, որ բարոյականութիւն քարոզելով, լի կրօնական զգացմունքով առաջնորդող յօդվածներ էիք գրում․․․։

Պատասխան․— այո՛, թէև մենք կրօնական զգացմունքով լի բարոյական յօդվածներ էինք գրում, բայց ոչ թէ միայն մեր մասնաւոր կեանքի մէջ հակառակում էինք մեր քարոզած սկիզբներին, այլ և մեր լրագիրների մէջ քաղաքական, ներքին և ազգային բաժնի յօդվածները հակառակում էին մեր առաջնորդող յօդվածների ուղղութեանը․․․։

{{rule|2em}}
Ի հարկէ այդ դատապարտված ազգային լրագիրների թուից „Մեղու Հայաստանի“ լրագիրը բացառութիւն է կազմում, նրա գրականական ամբողջ գործունէութեան ընթացքում յայտնած մի միտք հազարներ արժէ․ այն է Թիֆլիսի տներում գօղերի յարձակումներին առաջն առնելու համար, դռնապաններին պահելու առաջարկութիւնը։ Այս երևելի պրօեկտը այնքան համակրութեամբ ընդունվեցաւ Թիֆլիսի հասարակութիւնից, որ շատերը ցանկանում են կարգել մասնաւոր տներում դռնապաններին, Թիֆլիսցիների մասնաւոր, և ամեն տեղ անմատչելի կեանքը „Մեղու Հայաստանի“ յարգելի լրագրի յանդուգն յարձակումների դէմ պաշտպանելու համար․․․․

{{rule|2em}}
Իսկ „Մշակի“ անցեալ տարվայ դատապարտողները այս տարի նորա ամենահաւատարիմ բարեկամներ դարձան։ Ապացոյց կարող է լինել Աստրախան քաղաքը, որ անցեալ տարվայ սկզբում բոլորովին չէր ուզում գրվել „Մշակին“ իսկ այս տարի 20 բաժանորդ ունի։ Ընդհակառակն Թիֆլիսի մէջ բաժանորդների թիւը նուազեցաւ։ Պատճառը շատ պարզ է՝ Թիֆլիսի հայերը ու հայուհիքը օտար լեզուներով էլ կարդում են, ուստի „Մշակի“ պէս լրագիրը և առհասարակ հայոց լրագիրներ ու գրքեր նրանց համար anachronisme է, այսինքն անընդունելի, սովորութենից դուրս եկած հնութիւն։ Բայց ցաւն է, որ օտար լեզուներովն էլ չեն կարդում պատուելի Թիֆլիսեցիքը․․․։ Երա՛նի ճշմարիտ կարդային,— այն ժամանակ մենք մեր ձեռքերովը կը փակէինք Ծերեթելու տպարանի հայոց բաժինը․․․․

{{rule|2em}}
Ուզում էի վերջացնել ֆէլիէտօնս, բայց անակնկալ կերպով „Մշակի“ խմբագրութիւնը ստացաւ մի շատ նշանաւոր լուր, որնոր պ․ խմբագրի հրաւէրքով ստիպված եմ յայտնել մեր ընթերցողներին։

„Նապօլէօնի մահվան լուրը սուտ յայտնվեցաւ“։

Ահա ինչպէս։ Ե․ ․․․ի գաւառի Գ․․․․ գիւղից ստանում ենք հետևեալ նամակը՝

Պ․ խմբագիր „Մշակ“ լրագրի

Օգուտ քաղելով ընթերցողի կատարեալ հաւատարմութենից դէպի ձեր թերթը, դուք ի չար էք գործ դնում ձեր նշանակութիւնը և թոյլ էք տալիս ձեզ տարածել այնպիսի քաղաքական լուրեր, որք վերջը սուտ են յայտնվում։ Ես հայ-հոգևորական լինելով բացի հայէրենից ուրիշ լեզու չը գիտեմ, (որովհետև երբ ես ուսում էի առնում  „Մեղուի“ 5-որդ համարի առաջնորդող յօդվածը դեռ չէր դուրս եկել) ուրեմն բացի „Մեղուից“ ու „Մշակից“ ուրիշ քաղաքական լրագիր չեմ կարդում։ Ասացէք խնդրեմ, եթէ Նապօլէօնը ճշմարիտ մեռած լինէր, մի՞թէ դուք կարծում էք, որ „Մեղուն“ անուշադիր կը թողնէր այդպիսի նշանաւոր անցքը ու չէր տպի այն մարդի կենսագրութիւնը, որ քանի տարի է ինքնակամ կերպով ամբողջ Եւրօպան էր կառավարում։ Ուրեմն ձեր յայտնած լուրը սուտ է․․․․ ամօթ ձեզ, պարոն։

{{Աջաթև|Քահանայ Ա․ Բ․}}

Հմը․․․․ ի՞նչ կասէք ընթերցող․․․․

Գուցէ ճշմարիտ էլ է, որ Նապօլէօնը դեռ կենդանի է․․․․

Եթէ ոչ, եթէ նա ճշմարիտ վախճանված լինէր, մի՞թէ „Մեղու Հայաստանի“ լրագիրը մինչև հիմի չէր տպի նորա կենսագրութիւնը։

{{Աջաթև|Ասիացի}}</text>
      <sha1>qfdwccijsfmk2e54rqs4pdqhuh0tlcg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>