Հեղինակ:Սրբուհի Տյուսաբ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Սրբուհի Տյուսաբ</title>
    <ns>100</ns>
    <id>14887</id>
    <revision>
      <id>397783</id>
      <parentid>72168</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T08:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Վեպեր */</comment>
      <origin>397783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="455" sha1="7ctc5h666mgo0gqlb0wr5n4xz1w0aa1" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Սրբուհի Տյուսաբ
|դասակարգում = Տյուսաբ, Սրբուհի
|սկզբնատառ = Տ
|պատկեր = Տյուսաբ.jpg
|ծնվել է = 1841
|մահացել է = 1901
}}
{{ՀԻ|Տարի=1901}}
==Վեպեր==
*[[Մայտա]] (1883)
*[[Սիրանույշ]] (1884)
*[[Արաքսիա կամ վարժուհին]] (1887)

== Հոդվածներ ==
* [[Աշխարհաբառ հայ լեզուն]]</text>
      <sha1>7ctc5h666mgo0gqlb0wr5n4xz1w0aa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15034</id>
    <revision>
      <id>397764</id>
      <parentid>126663</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397764</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="064mr524fc8z5se8rpteiyclb0t8f7r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ժամանակն պիտի բուժե ախտդ, և Կոմսին սիրտը պիտի փութացնե այդ բույժը:

Ես ալ իբրև զքեզ երբեմն սիրեցի անհույս սիրով. կարծեցի մեռնիլ, ապրեցա սակայն, և վերստին սիրեցի նվիրելով կյանքըս ամուսնու մի՝ զոր մահը շատ շուտ կորզեց ինձմե դժբախ տաբար: Շատ անգամ մարդս մահն օգնություն կը կոչե, բայց ցավոց հիշատակները ջնջվելով՝ կյանքը նոր վայելք կը պաոգևե, և հայնժամ կը վախնանք կորսնցնել այն կյանքը զոր կարհամարհեինք: Եթե մոռացում չրլլար ի՞նչ կըլլար մարդկության վիճակը. պիտի ոչնչանար. ղի թշվառության վարժարանին մեջ ուսումնասիրած չըլլալուն հավակնությունն ո՞վ կրնա ունենալ:

Ապրե՛ ուրեմն, Մայտա, զավկիդ համար, ինձ համար, և ազգիդ համար:

'''Հերիգա առ Պետրոս Թ...'''
,
Քու ճարտարահյուս հնարքղ, Տիգրանին երկու նամակներն, որով Մայտային անհավատարմությունն երեսին կը զարնե նախատանոթ, և զոր ձերբակալեցի, անդարմանելի կերպիվ բաժանեցին երկու սիրահարներն: Մայտա Փարիզ գնաց անշուշտ
Տիգրանեն րացատրություն մ” ունենալու մտոք, բայց նա ամուսնացած ըլլալով, ոչ այլ ինչ բերավ հոնկե եթե ոչ իր պար•
տտւթյան ամտթը: Արդարև տժգույն է նա և տկար. դժբախտ է, կը տեսնեմ, զի դեմքին վրա սրտին սուգը նկարված է. բայց այդ չի գոհացներ զիս, ցորչափ յուր նվաղուն աչաց մեջ կը նշմարեմ ուրախության նշույլ մի, և յուր տմույն շրթանց վրա գոհտւնակության ժպիտ մի, ականատես ըլլալով աղջկանը բարեբաստությանը: Չեմ ներեր այդ գոհունակության ստվերն անգամ. և կուզեմ որ իբր մայր և տարաբախտ ըլլա, որքան եղավ իբր սիրահար: Կուզեմ որ կասկածը Լևոնին սրտին մեջ սպրդի, որպեսղի սա յուր կնոջմեն զզվի. կուզեմ արտասուք, կուզեմ հուսահատության պատկերն, որպեսզի Մայտային սըրտին վերջին հարվածը տամ անվրեպ ձեռամբ: Մեն մի վրիժառությանս մեջ նոր ուժ կստանամ ապրելու և զքեղ սիրելու:

Վրեժխնդրություն... ո՜վ հրաշալի բառ, ո՞վ կյանք հոդվո. եթե&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>064mr524fc8z5se8rpteiyclb0t8f7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397765</id>
      <parentid>397764</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397765</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2993" sha1="fimm6xltcfopx5b0ylpbvdmza5czv6a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ժամանակն պիտի բուժե ախտդ, և Կոմսին սիրտը պիտի փութացնե այդ բույժը:

Ես ալ իբրև զքեզ երբեմն սիրեցի անհույս սիրով. կարծեցի մեռնիլ, ապրեցա սակայն, և վերստին սիրեցի նվիրելով կյանքըս ամուսնու մի՝ զոր մահը շատ շուտ կորզեց ինձմե դժբախ տաբար: Շատ անգամ մարդս մահն օգնություն կը կոչե, բայց ցավոց հիշատակները ջնջվելով՝ կյանքը նոր վայելք կը պաոգևե, և հայնժամ կը վախնանք կորսնցնել այն կյանքը զոր կարհամարհեինք: Եթե մոռացում չրլլար ի՞նչ կըլլար մարդկության վիճակը. պիտի ոչնչանար. ղի թշվառության վարժարանին մեջ ուսումնասիրած չըլլալուն հավակնությունն ո՞վ կրնա ունենալ:

Ապրե՛ ուրեմն, Մայտա, զավկիդ համար, ինձ համար, և ազգիդ համար:

'''Հերիգա առ Պետրոս Թ...'''

Քու ճարտարահյուս հնարքղ, Տիգրանին երկու նամակներն, որով Մայտային անհավատարմությունն երեսին կը զարնե նախատանոթ, և զոր ձերբակալեցի, անդարմանելի կերպիվ բաժանեցին երկու սիրահարներն: Մայտա Փարիզ գնաց անշուշտ
Տիգրանեն րացատրություն մ” ունենալու մտոք, բայց նա ամուսնացած ըլլալով, ոչ այլ ինչ բերավ հոնկե եթե ոչ իր պար•
տտւթյան ամտթը: Արդարև տժգույն է նա և տկար. դժբախտ է, կը տեսնեմ, զի դեմքին վրա սրտին սուգը նկարված է. բայց այդ չի գոհացներ զիս, ցորչափ յուր նվաղուն աչաց մեջ կը նշմարեմ ուրախության նշույլ մի, և յուր տմույն շրթանց վրա գոհտւնակության ժպիտ մի, ականատես ըլլալով աղջկանը բարեբաստությանը: Չեմ ներեր այդ գոհունակության ստվերն անգամ. և կուզեմ որ իբր մայր և տարաբախտ ըլլա, որքան եղավ իբր սիրահար: Կուզեմ որ կասկածը Լևոնին սրտին մեջ սպրդի, որպեսղի սա յուր կնոջմեն զզվի. կուզեմ արտասուք, կուզեմ հուսահատության պատկերն, որպեսզի Մայտային սըրտին վերջին հարվածը տամ անվրեպ ձեռամբ: Մեն մի վրիժառությանս մեջ նոր ուժ կստանամ ապրելու և զքեղ սիրելու:

Վրեժխնդրություն... ո՜վ հրաշալի բառ, ո՞վ կյանք հոդվո. եթե&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fimm6xltcfopx5b0ylpbvdmza5czv6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/117</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15035</id>
    <revision>
      <id>397766</id>
      <parentid>200801</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397766</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3326" sha1="nppe5d8t9ublpop3uvwhuqs5rdu2wgj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;վրեժխնդրությունը չըլլար, ատելի նախանձորդի մ՚ երջանկությանն ականատես ըլլալո՞ւ համար միայն արևն աչացս պիտի փայլեր ուրեմն: Ո՜վ սոսկումն, երկու ոխերիմ թշնամիներս սիրով միացա՞ծ պիտի տեսնեի: Ո՛չ, ո՛չ, հազար անգամ մահը կը վերադասեի:

Դու ծառայեցիր ինձ, և ես սիրովս փոխարինեցի ծառայություններդ. կը սիրեիր զիս և այնպես գործեցիր: Իսկ արդ նվա վա՞ծ է զգացումդ տրպեսզի հանձնառու չըլլաս, դարձյալ վրի) առությանս նպաստելու: Հանապազօրյա փաստերդ հակառակը կը հաստատեն, և դեռ վերջին անգամ բերանդ կերդնույր զիս միշտ սիրելու և միշտ դերիս մնալու:

Զքեզ տեսնելու համար տակավին երկու օր պետք է: Բայց կարելի չէ ինձ այդքան համբերել. ուստի կը հարկադրվիմ քեզ գրելու, որպեսզի որոշումս հայտնեմ: Իսկ գործադրության մասին ապահով եմ թե հաջողությամբ ի կատար կը հասցնես:

Հուլիանեն սովորություն ունի շրջագայելու պարտիզին անտառակին մեջ, զոր շատ իսկ կը ճանաչես դու, և ուր Լևոն կերթա ընդհանրապես զինքը դիմավորելու երբ գործեն կանուխ վերաղառնա: Պիտի լրտեսես Լևոնի վերադարձը, և անմիջապես անանուն նամակ մի ղրկես Հուլիանեին հասցեով, որով ցավդ հայտնես նույն օրվան բացակայությանդ վրայտք՝ խոստանալով իրեն փոխարինություն մի երկրորդ օրվան համար: Լևոն՝ կնոջը բացակայության ժամանակ անշուշտ նամակը պիտի րանա, կարդա և պիտի զգուշանա որևէ ղիտողություն ընելե, որպեսզի հետևյալ օրն յուր կնոջ նենգավորությունը բռնե: Իսկ դու ջանա դեմքդ այլափոխելու, և անտառակին մեջ պահվելով՝ խույս տուր միայն երբ Լևոնին գալուստը նշմարես, այնպես վարվե որ փախուստդ տեսնե միայն, որով անձիդ վրա կասկած հարուցանելու վախեն ազատ մնաս:

Նամակը, ներկայությունդ, փախուստդ, բավական կըլլան Լևոնին կասկածներն արթնցնելու, երբ արդեն կասկածոտ է բնությամբ, և պատվույն զարմանալի կերպիվ նախանձախընդիր: Կարող է ամեն միջոցի դիմել յուր նախատված պատվույն վրեժը լուծելու համար: Հուլիանե կը պաշտե յուր ամուսին, և կրնա մեռնիլ եթե անոր սերեն զրկվի: Այն ժամանակ Մայտան լավկին դժբախտությունը տեսնելով՝ յուր հոգին նոր&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nppe5d8t9ublpop3uvwhuqs5rdu2wgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/118</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15036</id>
    <revision>
      <id>397767</id>
      <parentid>126664</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397767</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="2rxdg9ffmpamyy5ef00x6oh6vvnopkr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;թույնով կը համակվի, նոր բնռով մի կը ճնշվի, որով կյանքն՝ երկարատև և դառն հոգեվար մի կըլլա։ Անոր աղետքն իմ վայելքս է, և արտասուքը՝ ջուրն է, որ քեզի համար ունեցած սեր կը բեղմնավորե:

'''Մայտա առ Տիկին Սիրա'''

Բոլոր խոստովանությունս ըրի Լևոնին. սաստիկ բարկացավ Տիգրանին բռնած ընթացքին դեմ, նամանավանդ երբ կը նկատեր զինքը միշտ իբրև պատվավոր անձ մի, գուցե, ըսավ, նույն մատնությամբ ինքն ևս պատժվեցավ, և ոչ առավել երջանիկ է քան զքեզ, յուր նամակին մեջ գրած մի քանի անորոշ տողերեն եթե դատելու ըլլամ: Լևոն կուզեր կշտամբել զՏիգրան յուր անարգ վարմունքին համար. բայց ես արգիլեցի, և ինքո խոստացավ լռել:

Հայտնեցի իրեն վանք քաշվելու դիտավորությունս, սաստիկ հակառակեցավ՝ այլ և այլ պատճառներ հառաջ բերելով, և մանավանդ Հուլիանեիս կրելու ցավն ինքն զգացնելով:

Հաստատեցի իրեն թե աղջիկս յուր ամուսնական սիրովն կըրնար թեթևցնել մայրական բացակայության դառնությունն, երբ մանավանդ իմ անդորրությանս պիտի ծառայեր: Հեռանալովս կրնա՞մ արդյոք մայր ըլլալե դադրիլ, ըսի, և ո՞վ կը հաջողի դադրելու երբ մայր եղած է անգամ մի:

Քու և Լևոնին հորդորանաց հակառակ պիտի գործադրմ խորհուրդս, զի կենաց տկար արձագանքն որ մինչև ինձ կը հասնի, վայելմանց աղոտ պատկերը, շուրջս եղած թեթև շարժմ ունքն, վերջապես ամենայն ինչ կը զայրացնե, կը սաստկացնե վիճակս: Անշուշտ դժբախտներու ընկերակցությունը տխուր մխիթարություն մ՚ է վշտահար հոգվույն համար. բայց պիտի զտնեմ տւրիշներ ևս որ ինձ նման կենաց դառնությունը ճանչցան, և այդ տեսարանը զուցե արիություն տա ինձ ցավերում հանդուրժելու: Պիտի գտնամ լռությունը, մահվան պատկերն այդ չորս որմերուն մեջ, ինչպես կըսես. և կյանքն որչափ սահմանափակ ըլլա, այնչափ ուժս կամփոփվի, որով առավել դյուրությամբ կրնամ վերջացնել մնացած օրերս: Այս աշխարհես՝&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2rxdg9ffmpamyy5ef00x6oh6vvnopkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/119</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15037</id>
    <revision>
      <id>397768</id>
      <parentid>126665</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397768</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="qq09u5uyha0cqdnmivretlsosydjx8f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ուրկե կը հրաժարիմ՝ սիրելյացս հիջատակը միայն հետս պիտի տանիմ մինչև հետին շունչս պահելու պայմանավ: Կը հարցնես ինձ թե ի՞նչ պիտի ընեմ եթե հանկարծ գերեզման են վերածնեի և բաղձայի սիրել, մտածել վերստին, երբ սիրտը սաստիկ կը զարնվի, փրկություն չգտներ: Կան վերքեր որ կը բուժին, լի մահածին չեն. իսկ որոնք որ մահածին են, ինչպես իմիններս, կը մաշեցնեն կյանքը սակավ առ սակավ, և վերջապես կոչընչացնեն:

Ամուսնության խոսք կընես երբ հրաժեջտի ողջույնը տվի աշխարհիս: Կը հարգեմ, կը սիրեմ Կոմսն իբրև եղբայրս: Սիրտըս միայն մեկ անգամ սիրեց, և այնչափ սիրեց որ մաշեցավ:

Կոմսն կը գտնա հիս հավատարիմ Քոռինը, կուզե՞ս որ հինքն գտնամ սիրադրուժ Տիզրանի: Կը փափագեի նորեն հարություն առնուլ, ուրիշ սիրտ մ՚ ունենալ Կոմսին նվիրևլու համար, բայ ուզելը կարենա՞լ է արդյոք միշտ:

Արդեն մահվան պատանքին մեջ դրված եմ: Եթե փորձեի զայն թոթափել, գուցե մնացորդ կյանքս ալ միասին կառնվեր:

Թողուցե՛ք զիս բախտիս, թողուցե՛ք որ իրացնեմ երազս. գուցե քիչ մի ժամանակ խաղաղություն կը գտնամ: Եվ սակայն կը ներե՞ս ինձ արդյոք քեզ խոստովանություն մի ընել, որ զիս ամոթահար կընե իմ աչացս առջև իսկ. լուր ինձ ուրեմն: Կան վայրկյաններ ուր Տիգրանին անկեղծ դեմքն առջևս կը ներկայանա. խոսքերն, խոստումներն ականջիս կը հնչեն, և այն ատեն կզգամ որ սիրտս ներողամիտ է յուր նկատմամբ, և կը պաշտպանե մինչև անգամ զինքը: Կը թվի ինձ թե չկրնար դադ րիլ զիս սիրելե, և ոչ ալ ես զինքը պաշտելե: Կը բանդադուշևմ, այնպես չէ՞ արդյտք: Խենթ կը սեպվեի եթե զինքը պաշտպանեի և սիրեի յտւր սև մատնութենեն ետք: Ես նահատակ մ՚եմ, սակայն համակրելի է ինձ ձեռքն որ անգութ հարվածը տվավ սըրտիս. կը կարծեմ ատել Տիգրանն, և կը պաշտեմ տակավին. թվի ինձ թե մոռցած եմ զինքն, այլ միշտ կը հիշեմ. խույս կուտամ իրմե՝ և միշտ զինքը կորոնեմ. այս է անհնարին վիճակն ուր կը ծփամ անընդհատ: Սոսկալի կռիվ մը կա նախատված սիրո և հրակեզ սրտի, արժանապատվությանս և նվաստ զգացմանս մեջ:&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qq09u5uyha0cqdnmivretlsosydjx8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/120</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15038</id>
    <revision>
      <id>397769</id>
      <parentid>200803</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:09:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397769</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2838" sha1="3rg1uzbki8ldi7huuntnaajoxxt7k0a" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''Կոմսն առ Մայտա'''

Մեկնեցար դու, Մա՛յտա, և չէությունը գրավեց զիս: Ապրես ցա քեզմով քիչ մի ժամանակ, և հետո զիս մատնեցիր տխուր բախտիս. խավարն պաշարեց զիս. մեկ աստղ կը փայլի անդ՝ իբրև փրկարար փարոս, և այս լույսն է քու հիշատակդ: Մելամաղձությամբ համակվեցա, և կզգամ դարձյալ թե կյանքն անտանելի բեռ մի է: Դատապարտյա՞լ եմ ուրեմն միշտ Քոռիններս կորսնցնելու. դատապարտյա՞լ եմ անտնց վրա ողբալու՝ հանչափս սիրելեն ետք: Ըսե՛, Մայտա, թե ինձ համար մեռած չես, թե վերստին պիտի ծնանիս՝ ինձ նվիրելու համար նոր սիրտ մի. բայց իբր փոխարեն իմս կը բավե՞ քեզ: Այնքան բարձր ես որ կարևորություն չես տար հարստությանս և ընկերական վիճակիս. գիտեմ այդ մեծասրտությունդ. բայց անձնվիրությունս արդյոք քեզ կը բավե՞ ի փոխարեն այն սըրտին զոր կորուսիր: Ըսե՛, Մայտա՛, պիտի սիրե՞ս զիս օր մի. կրնա՞մ տածել այդ հույսը. բայց չեմ ուզեր որ զիս սիրես ողորմության համար՝ ինձ զոհելով վեհ սիրտդ. ո՛չ, ո՛չ, չեմ հավանիր բնավ այդպիսի ողջակեղ մ´ ընդունելու:

Սակայն եթե անողոքելի սիրտդ չհաճիր երկրորդ անգամ րաի:ելու, վստահ եմ թե գոնե չես մերժեր ինձ շնչած օդդ ծծելու, բնակած երկիրդ բնակելու, ձայնդ լսելու, քեզ ծառայելու և անձս քեզ նվիրելու երջանկությունը:

Հոգս չէ հայրենիքես օտարանալ, զի սերն աշխարհիս քաղաքացին է. հայրենիքն է ուր որ կը բնակի մեր սիրականը:

Բնիկ երկրիս վրա նժդեհ եմ, և իմ երկնից արևն աչքս կը խայ թե: Առտնին պատճառ մի զիս կարգելու հիմա ճամփա ելնելու. բայց պարագաները ներելեն անմիջապես ետք պիտի մեկնիմ ասկե: Ի տեսություն ուրեմն, Մայտա:

'''Մայտա առ Կոմսն'''

Քեզի համար ապրիլ, հատուցանել ինչ որ ընդունեցա քեզմե, տխուր կենացդ քիչ մ' երջանկություն պատճառել, այս պե տի ըլլար ահա բաղձանացս մեծագույնը: Բայց սև գիշերը&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3rg1uzbki8ldi7huuntnaajoxxt7k0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/121</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15039</id>
    <revision>
      <id>397770</id>
      <parentid>126666</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397770</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3031" sha1="me8befugzv1fjujwq6eqh26706o8yre" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կրնա՞ արդյոք լույս տալ. անկենդան սիրտ մի կրնա՞ կյանք պարգևել, և ինչ որ մեռած է, կրնա՞ վերստին ապրիլ: Քեզ սա կավ ինչ մխիթարություն տալու համար քանի մի կյանք կը ոհեի, և սակայն սիրտ մի չունիմ քեզ ձոնելտւ, ավա՜ղ։ Բախտին անագորույն ձեռքը խեղճ սրտիս զարկավ, և այս հարված են ետք անկենդան մնաց այն: Դու բարությամբդ ողողեցիր լիս, և ես քեզի համար ոչինչ կրնամ ընել: Սրտագին կը կամիմ քեզ ծառայել, և անկարող եմ հաջողելու: Քեզի հետ նույն երկնից ներքև ապրիլ, զքեզ իբր եղբայր ճանչնալ, զքեզ մխիթարել, փափագներուս մեծագույնը պիտի ըլլար: Բայց իմ երկինքս քուկդ չկրնար ըլլալ, զի ես խավարին մեջ պիտի ապրիմ, մինչղեռ դու լուսո կը կարոտիս: Դու կյանքը կսկսիս, բայց ինձ համար կը վերջանա այն: Հրաժեշտ պիտի տամ ամեն բանի, մահը պիտի ղգենում, և սիրելյացս հիշատակը միայն հետս պիտի տանիմ: Երբե՛ք, Կոմս, երբեք չեմ կրնար մոռնալ զքեզ:

Երբ վանքին դռներն գոցվին ներս մտնելես ետք, երբ անցյալ օրերս հիշեմ, քու ազնիվ պատկերդ պիտի ըլլա այն պատկեր ներուն մին որք ինձ հաճույք կը պարգևեն: Միտքս հիշատակիդ վրա պիտի հանգչի, կիզուտ վայրի մեջ դրված կանաչ ոստի պես, և հոգիս ի հեռուստ պիտի արձակե քեզ երախտագիտության և բարեկամության նվագը: Վստահ եղիր թե երբ հասնի նույնիսկ ահավոր վայրկյանը, բերանս անունդ պիտի տա մ յուս իրելյացս անուններուն հետ: Մնաս բարյավ, Կո՛մս: Ինչո՞ւ բախտը չուզեց որ զքեզ հառաջագույն ճանաչեի. փոխանակ երկու թշվառներու՝ երկու երջանիկ կը կազմեինք: Բախտն՝ որ հալածեց զիս՝ հուսամ թե չպիտի ժխտե իսկ ապաստանարան մի տրուն մեջ կենդանի պիտի թաղվիմ: Վերստին կըսեմ քեզ, մնաս բարյա՜վ: Գուցե մոտերս մեևնիմ օտար երկրի մեջ անհետանալու համար:

'''Մայտա առ Տիկին Սիրա'''

Ամեն անգամ որ գրիչը ձեռքս կառնում, արդյոք դատապարտյա՞լ եմ նոր աղետք մ՚ ևս գուժելու. և ո՞վ կսպածեր այսպիսի անակնկալ պատահարի մի: Մտածե՛ թե Հուլիանե&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>me8befugzv1fjujwq6eqh26706o8yre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/122</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15040</id>
    <revision>
      <id>397771</id>
      <parentid>200804</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397771</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3364" sha1="8liv32anix4gsf2cocl635eztyq7uw8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;դժոխային ամբաստանության մի ներքև է. աչքերն արտասվաց աղբյուր եղան, և բերանն ոչ ևս կրնա ժպտիլ: Սաստիկ հիվանդացավ այն, և կը վախնայի թե զինքը պիտի կորսնցնեմ:

Անանուն նամակ մի, մարդ մի որ խույս կուտար անտառա կին մեջեն՝ մինչդեռ աղջիկս կը շրջեր անդ, Լևոնին կասկածներ րը գրգռեցին: Այն որ այնքան ազնիվ և գորովալի էր ամուսնույն նկատմամբ, կարծես թե վայրագ հրեշի փոխվեցավ, դառնապես գանգատեցավ անխղճաբար մատնված համարելով ինքզինքն, և սպառնացավ թողուլ բնակարան մի ուր անպատվությունը մուտ գտած էր, թողուլ Պոլիսն իսկ վերջնական կերպիվ, և երթալ ի տար աշխարհ յուր դժբախտության վրա ողբալու համար: Երևակայե՛ խեղճ Հուլիանեիս հուսահատությունն և իմս: Իզուր հեքն այն կը բողոքեր, յուր անմեղությունը կը հաստատեր, ու արտասվելով և հառաչելով կը թախանձեր ամուսինն որ յուր անմեղության հավտա, բայց իզուր: Երբ Լևոն կը պատրաստվեր մեկնիլ ամուսնական հարկեն, աղջիկս ոչ ևս հանդուրժելով այդ աղետից՝ դրավվեցավ այնպիսի տենղով մ’ որ զինքը մահվան դուոը տարավ: Մոռցա ամեն վիշտ, ամեն հոգ, և միայն զավակս ազատելու համար ապրեցա: Յուր հիվանղության զառանցման ժամանակ կը գոչեր շարունակ. «Լևո՛նդ իմ սիրեցյալ, մի հեռանար ինձմե, կերդնում քեզ թե անպարտ եմ»: Լևոն ամուսնույն հուսահատ վիճակը տեսնելով, և ցնորման մեջ արտահայտած աղերսալի խոսքերը լսելով՝ զղջմամբ և հուսահատությամբ համակվեցավ, և անհուն սիրով վերադարձավ առ յուր սիրելին: Դառնապես կողբար անմեղության դահիճն ըլլալ ուզելուն համար: Այս պարագաներուն մեջ կը տեսնեմ, կըսեր, չար ոգի մ՚ որ ուղեց ընտանեկան երջանկությունս վրդովել: Պիտի գտնեմ զայն, և Հուլիանեին վրեժը պիտի լուծեմ:

Անտանելի երկյուղներե վերջ աղջիկս վտանգեն ազատվեցավ, և երկրորդ անգամ մայր ըլլալս զգացի: Ուխտ ըրի ժամանակ մի չբաժնվիլ իրմե որևէ դիտավորությամբ: Խեղճ զավակս ի՞նչ պիտի ըներ առանց մորը: Հուսահատության ժամանակ ծոցս կը թափեր յուր արտսուքը, և բերանս կը մխիթարեր զինքը՝ հավաստելով թե` ասոնք կենաց փոթորիկներն են և թե պայծառ օրեր պիտի փայլին վերստին: Անմեղ արարածն ինձ&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8liv32anix4gsf2cocl635eztyq7uw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/123</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15041</id>
    <revision>
      <id>397772</id>
      <parentid>126667</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397772</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2866" sha1="0yssy7c7zfk62l1e62f1pifn0ce2ibp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կը վստահեր, հուսալով թե Լևոնը պիտի վերադարձնեմ իրեն:

Երբ տենդն անցավ, և երբ Հուլիանեն յուր քովը տեսավ ամուսինը, կարծես թե չէր կրնար հավտալ տեսածին, և շարունակ կը հարցներ. «Հավատացի՞ր ուրեմն անմեղությանս, կը սիրե՞ս զիս դարձյալ. ո՞վ արդյոք ուզեց հեռացնել սիրտդ ինձմե. չգիտեի՞ր ուրեմն թե առանց քեզի անկարելի է ինձ ապրիլ»: Լևոն կատարելապես հուզված՝ կը խոստանար զինքը պաշտել միշտ և վրեժը լուծել:

Կարծես թե այս նոր և սոսկալի դեպքը վերապահված էր ինձ որպեսզի մոռնայի այն վիշտն որ կը կրծե զիս: Ի՞նչ շփոթություն, ի՜նչ երկյուղ կրեցի: Կը տեսնեի Հուլիանես վատաբար ամբաստանված, և անկարող էի անմեղությունը ապացու ցանելու: Մա՜յր ըլլալ և ղավակդ ամուսնու մի նախատանաց ենթարկյալ տեսնել, մայրենի սիրո նվիրական ձեռագործը նվ աստացած, աղարտած տեսնե՞լ, այնչափ գորովանոք խնամված մարգարիտդ ցեխին մեջ սևցած և գլորված տեսնե՞լ, ո՜հ, այդ կրկին հարվածը շատ ծանր է մայրենի սրտին և կնային արժանապատվության: Կը կարծեի թե սիրտս ցավոց բարձրադույն կետը հասած ըլլալով՝ նոր վիշտ չէր կրնար արտադրել:

Բայց սիրտը խոնավ սպունգի կը նմանի, որ կարծես թե հետին կաթիլը դուրս տված է, և որ սակայն նորեր կը մատռվակե եթե վերստին քամվի: Վշտով ապրիլն արդ բնական կացությունս եղավ:

'''Տիկին Սիրա առ Մայտա'''

Տե՛ս թե ի՛նչ է ընկերությունն յուր նախապաշարմամբ, նիրավությամբ և անգթությամբ: Անանուն նամակ մի, փախըստական մարդու մը ստվերն իրավունք կուտան ամուսնո մի դատապարտելու, սպառնալու, ինքզինքը նախատված կարծելու, և յուր պատվույն պահպանության համար սիրտ մի հոշոտելու, կյանք մի մարելու: Այս ընթացքը պատվավոր մարդու ընթացք կանվանի:

Մարդիկ նախանձախնդիր են իրենց անվան արժանապատ վության, լավ. և ամեն պատվակիր մարդ նախանձախնդիր&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0yssy7c7zfk62l1e62f1pifn0ce2ibp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/124</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15042</id>
    <revision>
      <id>397773</id>
      <parentid>126657</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397773</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3402" sha1="qi78qqjzko7x3m9h6skem06kh494n01" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ըլլալու է արդարև: Բայց այդ անունն, որո այնչափ կարևորություն կուտա այրն, որո համար այնչափ աղմուկ կը հարուցանե, այդ անունը՝ զտր կնոջ մի կուտա՝ պատվիրելով անդուլ հսկել անոր անարատության վրա, կը հարցնեմ թե այրն ի՞նչ վիճակի մեջ կուտա այդ անունն, անարա՞տ թե տղմաթաթավ. և եթե անարատ չէ ի՞նչպես կարելի չէ ի՞նչպես կարելի է մաքուր պահել արդեն աղտոտված բան մի: Գուցե կինն ամեն կեղտ սրբելու հատկությունն ունենա. բայց այն ատեն ինչո՞ւ արդյոք անմաքրությունը մաքրության դատավոր կանգնի: Կենթադրեմ թե կինը տկար արարած մ' է, քանի որ հարկ է գործածել սովորական անուն մի՝ որ նվաստություն մ' է որքան տվողին նույնքան ալ ընդունողին. ենթադրելով, կըսեմ, թե տկար է նա, ինչո՞ւ տւրեմըն այն ատեն այդչափ խստության ենթարկվի ինչ որ ըստ ինքյան անկարող է դիմադրելու, մրցելու և հաղթելու: Ճանաչել տկարություն մի, հայտարարել զայն և ապա և ոչ իսկ ամենափոքր ներողամտություն մի ցույց տալ անոր նկատմամբ, անգթության չափն անցնել է: Համոզվիլ այդ տկարության մասին և սակայն անվան պատիվն անոր վրա հիմնել՝ հակասության բարձրագույն կետն է: Թանկագին գանձի պահպանությունը տկար ձեռաց ի՞նչպես կը հանձնվի. և եթե գիտությամբ կը հանձնվի, որո՞ւնն է հանցանքը: Այսպիսի պարագայի մեջ ուրեմն տկարության իրավունքը նկատողության առնելու է՝ եթե կա տկարություն, վերջ տալով այն սաստիկ բռնաբարությանց որք կանանց վրա կը ծանրանան իրրև ռազմական ժոլովի մահագույժ վճիռներ:

Կինը տկար է կրսվի, լավ. բայց ո՞վ կապացուցանե թե այրր տկար չէ: Ի՞նչ եղանակավ պետք է որ զինքը դատեմ և, տ՞ր պարագայի մեջ: Այրն անբարոյականության մեջ կը շրջի, կաղարտի, բայց փույթ չէ, զի այր է: Ուրեմն այրն ուժեղ է չէ թե առաքինի հանդիսանալովն, այլ յուր առնությունը զեղծելով ամուսնական հավատարմության ուխտին դրժում ը այնչափ անբարոյական ընթացք մ՚ է կանանց տրչափ արանց նկատմամբ: Կենաց ամենափոքր պարագաներու մեջ խոստմնազանցությունն անպատվություն կը համարվի: Ուստի երկու վիճակակից անձանց հավատարմության նկատմամբ երկուստեք ընդունված պայմանագրության պատասխանատվությունը կը&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qi78qqjzko7x3m9h6skem06kh494n01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/125</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15043</id>
    <revision>
      <id>397774</id>
      <parentid>200805</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397774</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3209" sha1="syzb947dq1ygl9wdcya5spuuh4grja3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պատկանի նույնչափ կնոջ՝ որչափ յուր ամուսնույն: Արդյո՞ք կանայք ամուսնության միջոցին արտոնություն տված են զիրենք խաբելու. անոնց և ոչ մին շնորհած է այս արտոնությունը, և սակայն արք և ոչ իսկ փույթ ըրած են ուխտադրուժ հանդիսանալու: Եթե արք բարոյական ուժ ունին այն էակին վրա զոր տկար կանվանեն, այդ ուժին նշանը մի՞թե իրենց խոստըմնազանցության մեջ պիտի տեսնենք:

Կ՚ առարկվի միշտ թե կնոջ անբարոյական ընթացքն աղետալի հետևանք կունենա ընտանյաց համար. ես կը հարցնեմ թե կնոջ հանցավորությունն յուր հետևանքո՞վն է որ կը կազմվի, թե ոչ իբր ուխտադրուժ հասարակաց բարուց վնասելովը:

Բայց հասարակաց բարուց ապահովության համար արք ևս պատասխանատու են կանանց չափ: Եթե ի բաց առնունք դաս մի կանայք, որք իրենց սեռին միայն անունր կը կրեն, կինը հոնքն ունի մինչև գերագույն աստիճանի արժանապատվության զգացումը՝ որով ինքը կը զորանա: Ինքն ունի գեղեցկին և վսեմին ճաշակն՝ որով կը բարձրանա։ Կինն իբր պարտուցը զերի կը կատարե պարտքն, յուր արժանապատվությունը հասցնելով մինչև այն բարձր կետն ուր արք շատ անգամ լոկ իրենց անունները կը բարձրացնեն:

Կինն անկատար կերպիվ ճանչցված է միշտ, ոչ երբեք դատած են յուր բնությունը ըստ ճշմարտության, այլ ժամանակին, ոգվույն, ընկերական վիճակին, ընդունած կրթության և անկե արտադրված հետևանաց, կրից կամ մոլորությանց համեմատ: Սպարտացի կինը չնմանիր արևելյան կնոջ, ինչպես
Հայաստանցի կինն Եվրոպացի չէ, ինչպես վայրենի կինն ոչ արեվելյան է և ոչ եվրոպացի:

Հայաստանցի արի և կրոնասեր կանայք կօրհնեին այն աստվածն՝ որ կենաց փափկութենեն զիրենք զրկելով ամեն տեսակ աղետից կենթարկեր, և իբր ուխտադրուժ փոխանակ անուշ կյանք վայելելու՝ կը մեռնեին ի սեր իրենց աստուծույն:

Սպարտացի հայրենասեր մայրն որ կըսեր որդվույն. «Հաղթե կամ մեռիր», անշուշտ այդ լևզուն չէր գործածեր շքեղազարդ կանանոցին մեջ ուր վայելք կը տեղան և բուրմունք կը տարածվին: Գերի Երտւսաղեմը Հուդիդ մի տվավ: Լուքրեցիաներու և&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>syzb947dq1ygl9wdcya5spuuh4grja3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/126</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15044</id>
    <revision>
      <id>397775</id>
      <parentid>200806</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397775</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3289" sha1="p57jev2bcndp5innq6598md8g773y95" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Բրուտոսներու Հռովմը՝ Կուռնելիա մի. Գաղղիո հեղափոխությունն ալ՝ տիկին Ռոլանը և Շարլոթ Քորտեն:

Վայրենվույն զավակը մոր մի ծնունդ չէ՞ արդյոք, և սակայն կը վաճտռի զնա չորաբեկ աչոք, կազատի անկե իբրև տաղտուկ բեռի մը:

-
Այս մի քանի օրինակներեն դյուրին է հետևցնել թե կինըզանազան երևույթներու ներքև հակառակ պատկերներ կը ներ կայացնե: Ինչպես արդի ժամանակներուն գալով կը նշմարենք թեթևսոլիկ կինը միայն զվարճություններով զբաղած.` ինչպես անբարոյական կինը՝ յուր շահով. աշխատասեր կինը՝ իր պճնասիրությամբ, վաճառական կինը յուր ապրանքով. քաղաքացի առաքինի կինը՝ յուր ընտանյոք. ուսումնական կինը՝ յուր գիրքերով. բարձրաստիճան ազնվական կինն ալ յուր տիտղոս ներով: Երբ այսպիսի խտիր մի կա կանանց բարոյական և ըն կերային վիճակներուն մեջ, ո՞ր կարգին կը պատկանին կա նանց վերաբհրյալ ընդհանուր խորհրդածություններն: Արդյոք որոշվա՞ծ է թե ո՛ր ձևով, որ գույնով փափագելի է որ կինը հանդիսանա: Ինչպե՞ս կուղեն զինքը տեսնել, տանտիկի՞ն՝ թե ուսումնական, դերի՞ թե աղատ, ընկերությա՞ն կին՝ թե քաղաքացի կամ մայր: Հայտնվա՞ծ է թե ինչպե՞ս բաղձալի է որ նա ըլլա. ո'չ: Կնոջ ընդունած դաստիարակությունն ո՞ր նպատակին կը համապատասխանե, առ ի՞նչ կը ձգտի: Անոր միտքը կը խանգարեն, սիրտը կը մոլորեն, առանց որևէ հաստատ և ուղիղ սկզբունք և գաղափարներ տալու անձնական կառավա րության համար, որով նախապաշարմտւնքե կառաջնորդվի, և կըլլա նահատակ մի: Մարդիկ չըմբռնելով թե ինչ մեծ ուժ, կարողություն և գործունեություն կրնան արտադրել կնոջ բանականությունը մշակելով և զգացումները գրզռելով, կը դատապարտեն ղինքը: Բնությունը գեղեցիկ և ընտիր հանգամանքով օժտած է կինը, բայց բռնությունն և օրենքն այս հանգամանքը խանգարեցին: Ֆիզիկական ուժն՝ այսինքն անասնական առավելությունը գերի ըրավ կինը, և օրենքը հաստատեց ասոր շղթաները:

Իրոք ի՞նչ կընե օրենքը: Օրենքը կնոջ վիզը չվան մի կանցունե, զոր կը սեղմե և կը թուլցնե ըստ հարկին: Եվրոպայի մենեն քաղաքակրթյալ ազգին օրինաց առջև ի՞նչ է կինն, եթե&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p57jev2bcndp5innq6598md8g773y95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/127</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15045</id>
    <revision>
      <id>397776</id>
      <parentid>200807</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397776</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3304" sha1="fc56qh10tej9f2i1todnu4ts121ry2l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ոչ ամուսնույն ստացվածքը: Ոչ նախաձեռնության իրավունք ունի, ոչ կամք, ոչ իշխանություն, ոչ ալ բողոքելու թույլտվություն՝ երբ սիրտը կարյունի, երբ միտքը կապստամբի: Ամենայն բողոք հափշտակված իրավանցը նկատմամբ՝ ոճիր մ է.
յուր բաժինն է լռությունը: Վայելից մասին այրն յուր վրա բա ցարձակ առավելություն, իսկ պատժո մասին հավասարություն ունի, մանավանդ կնոջ համար առավելություն իսկ կա պատժվելու մասին:

Օրենքը ներումն կը շնորհե արանց մոլությանց, մինչդեռ կնոջ ամենափոքրիկ հանցանքը կը պատժե խստիվ: Օրենք կը փոխվին զանազան ճյուղերու մեջ՝ կը շնորհեն կամ կը սանձահարին ըստ հարկին, րայց կնոջ վերաբերյալ բարոյական ըսկրզբունքը նույնը մնաց միշտ, այսինքն այրն անձնիշխան, կինն ստրուկ:

Այն մեծ սկզբունքն, որ եվրոպական աշխարհին մեջ կո հռչակվին՝ այսինքն ազատության և հավասարության սկըզբունքները, պարզապես ահագին բառեր են: Ի՞նչ տեսակ հավասարություն է այդ որ առ ոտս արանց կը դնե մարդկության կես մասը. ի՞նչ է այդ ազատությունն որ կը զրկե կինը բողոքելու, գործելու, ձեռնարկելու կարողութենեն: Ի՞նչ է այդ ուժն որ կրսե արանց, «Գործե՛ աներկյուղ, ազատ ես». իսկ կանանց՝ «Շղթաներդ փայփայե' անմռունչ»: Չէ՞ այդ բռնության ուժն որ անձին կը հատկացնե ինչ որ յուր ստացվածքը չէ և կը վա յելե զայն: Ի՞նչ փույթ իրեն եթե հափշտակություն մ՚ է ըրածն, ի՞նչ փույթ այլոց արտասուքն և տառապանքը, և այն ցասումն որ կը մռնչե առանց սակայն ձայնը բարձրացնել կարենալու, զի լռելու պիտի հարկադրեն այդ հանդուգն բերանն՝ ըսելով. «Մեղմե ձայնդ, զի կին ես դու, և չէ տրված քեզ վայելել ինչ որ մեր առանձին սեփականությունն է. խնամե՚ զավակներդ, ծառայե՛ մեր հաճոյից»: Այս պայմաններու մեջ, այս բարոյական նվաստ ճնշման ներքև է, ճնշում որ զկին կայլակերպե, որ մարդիկ կը դատեն կանանց բանականության, սրտին, կարողության, հանգամանաց և կրիցն աստիճանը, և կարձակեն անոր դեմ աղետալի վճիռը. խեղճ մարդկություն:

Երբ հավասարությունը տիրե երկու սեռին մեջ, այսինքն վայելից և պատժո, աշխատության և վարձատրության&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fc56qh10tej9f2i1todnu4ts121ry2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/128</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15046</id>
    <revision>
      <id>397777</id>
      <parentid>200808</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397777</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2676" sha1="qhuc7arratjxz0srkk2un27potsvbvx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հավասարությունը, այն ժամանակ շղթաները կը ջախջախվին, սուտը կը դադրի և ընկերությունը կը շահի հավասարակշռության մեջ ինչ որ կը կորսնցնե անասնական ուժերու անհավասարության մեջ և այդ հավասարակշռութենե կարտադրի ներդաշնակությունը, ներդաշնակութենեն հառաջադիմությունն, և հառաջադիմութենեն ճշմարիտ լուսավորությունն, որ մտական և բարոյական ուժերուն ամբողջությունն է:

'''Կոմսն առ Մայտա'''

Դու կուզե՞ս, Մա՛յտա, աշխարհես և սիրելիներեդ հրաժա րիլ՝ վանքի մի մեջ թաղվելով. կուզե՞ս զոհվիլ: Լա՛վ, բայց զքեզ պաշտող եղբայրդ ալ հետդ զոհելու քաջությունն ունեցիր:

Քեզմով տիեզերքն իմս է. առանց քեզ ոչնչությունը կը մնա ինձ: Դուն ես ականջն որով կը լսեմ, դուն ես բերանն որով կը խոսիմ. սիրտ մ՚ ունիմ որ քեզմով միայն կը բաբախե: Մայտա, վերադարձուր աչացյս շողը, վերադարձուր բերնիս խոսքը.
քեզ պահե միայն սիրտս, զի թուկդ է այն:

Բայց եթե անպատճառ կուզես զոհդ կատարել, իմաց տուր ինձ որպեսզի իմս ալ ևս կատարեմ նույն միջոցին: Մի՛ վախենար երբեք թե գանգատս վանական անդորրությունդ կը վըրդովե: Ես քու երջանկությունդ երազեցի միշտ. զքեզ բարեբաստ տեսնելու համար տանջանքն ևս սիրելի է ինձ: Սակայն չեմ կրնար անվրդով տեսնել այն ցուրտ պատանքը զոր ձեռքերդ կը պատրաստեն ջերմ սիրտդ ծածկելու համար. ո'չ, չեմ կրնար հանդուրժել այդ բանին: Ըհ ինձ միայն, հա՞րկ է ապրիլ թե մեռնիլ աշխարհիս համար: Ի մահ՝ ինչպես և ի կյանս միշտ սիրելի պիտի մնաս ինձի համար:

'''Մայտա առ Տիկին Սիրա'''

Ճշմարտությունն երևան ելավ. Տիգրան հանցավոր չէ, վատորեն խաբած են զինքը: Տիգրան կեղծած չէր, այլ ճշմարտապես սիրած էր զիս. բայց ավա՜ղ, ինձ համար ոչ ևս է նա:&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qhuc7arratjxz0srkk2un27potsvbvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/129</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15047</id>
    <revision>
      <id>397778</id>
      <parentid>126658</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր +հայ․ կետ․ -նոր տողեր</comment>
      <origin>397778</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3213" sha1="99idij6rbo3ykj5uodh18aqcblwf2x3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;սարսափն և ուրախությունը, խավարն և լույսը, կյանքն մահը կը գրավեն բոլոր էությունս։ Ի՞նչ վայրկյան էր այն երբ ճշմարտությունն իմացա․ ցնծացի, բայց կորուստս առավել ևս զգալու համար։

Այն սոսկալի դեպքերեն վերջն որ այնչափ սուղի նստան Հուլիանեիս, նա օր ավուր կը զորանար, և վերստին երջանկություն կը վայելեր։ Իրավ է որ Լևոն կը գուրգուրար վրան իբրև հանցելումն, սակայն կը դիտեի որ մերթ ընդ մերթ կասկածանաց ստվեր մի կանցներ դեմքին վրայեն, և կը տագնապեր լռին։

Օր մի դարձյալ երբ Հուլիանեիս մոտ նստած սիրալիր աչոք կը նայեր անոր, հանկարծ այլայլած դիմոք հեռացավ իրմ ե։

Աղջիկս բան չհասկցավ, բայց ես անցածը շուտ իմացա և ետեվեն դնացի։ Պարտիղի մեջ ժուռ կուգար, մոտեցա իրեն խոսելու, երբ ատրճանակի ձայնն, և գրեթե նույն միջոցին աղիողորմ ճիչ մի հասավ մեր ականջին անտառակին կողմեն։ Լևոն վազեց դեպ այն կողմ, և ես ետևեն գացի, երբ սոսկալով տեսանք արյունաշաղախ մարդ մ' որ գետինը փռված էր, և ուրիշ անձ մ որ կը հեռանար փութով։ Հերիգան ծունր դրած էր վիրավո րելույն քով՝ որ էր Պետրոս Թ․.․ հեդ Հրանույշին հայրը։

Երբ մոտեցանք՝ Հերիգան ոտք ելավ ատելության նայվածք մ՚ ուղղելով ինձ։ Իսկ վիրավորյալը կարծես թե վայրագ ուրախություն մի զգաց զմեզ տեսնելով և վրեժխնդիր աչոք և փրրփրալից բերնով, «Բռնեցե՛ք սա կինը, գոչեց, Հերիգան ցույց տալով, զի նա ինքն սատանն է։ Դո՛ւ, Տի՛կին, ըսավ ինձ, Տիգրանդ կորուսիր ասոր նենգությամբ, և դո՛ւ, պարոն, Հուլիանեդ պիտի կորսնցնեիր։ Պաշտեցի այս կինը, ցնորած էի, և յուր սիրտը շահելու համար չկար ոճիր որ չգործեի, և իրեն հաճելի ըլլալու համար ամեն բան գործեցի»։

Լռեց, զի ահագին վերքեն վազած արյունը կը տկարացներ զինքը։ Վերքը խնամեցինք, քիչ մը սփոփեցավ, հետո այսպես շարունակեց․ «Խոստովանությունս լրացնեմ զի գուցե անկարող ըլլամ քիչ մը վերջը։ Այս կինը կը սիրեր զՏիգրան, և չէր ներեր քեզ, Տիկի՛ն, որ զինքը գրաված ըլլաս։ Նա խոստացավ յուր սիրտն իբրև վարձատրություն վրեժխնդրությանը՝ որով&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99idij6rbo3ykj5uodh18aqcblwf2x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/130</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15048</id>
    <revision>
      <id>397779</id>
      <parentid>200810</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397779</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3333" sha1="2x0fpnimqdpt21vo89031li7iri0wct" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;զՏիգրան պիտի բաժնեի քեզմե: Դու սիրտ մի կորուսիր, ես կին մի շահեցա:

«Գացի անձամբ գտա Տիգրանը, պատիվդ աղարտեցի, և ի հաստատություն ըսած սուտերուս՝ մատանիդ ցույց տվի, զոր գողցած էր սա ապիրատ կինն՝ աղջկանս մահվամբ սառած մատեն: Տիգրան զքեզ կը սիրէր: Տիկին, զի կարծես թե հուս սահատությունը հիմարացտւց զինքը: Սակայն իբրև սիրուհի տառապիլդ չէր բավեր այս անօրենին, ուզեց նաև մայր են ի յրենի սիրտդ հարվածել, և ես անոր չարության ծառայեցի, զի անս հնարին էր ինձ չգործադրել անոր որևէ կամքը: Անանուն նամակը հս գրեցի աղջկանղ, ես էի փախչողն անտառակին մեջեն, և եթե առավել փաստ կուզեք, ահա Հերիգային նամակն, ըսավ, զայն Լևոնին երկնցնելով:

«Այս վայրն էր մեր սիրո բույնն: Այսօր որոշյալ ժամ են հառաջ եկա տս. զի այս կինը զիս այնպես դյութած էր որ կուս զեի գոնե շնչել օդն որ կը շնչե, և ղիտել իրեն բնակած տունը:

Բայց երևակայն թե ո՞րպիսի սրտմտությամբ գրավվեցա, երբ հոս գալով գտա ղինթը ձևը դրացնույն՝ Ամատունի հայ զորավարին թևերուն մեջ, որ առավել ծանոթ է յուր հաղթանակավն սիրո աշխարհին մեջ՝ քան թե պատերազմի դաշտին վրա: Կը նայեի անտես, չուզելով նախ աչերուս հավատալ՝ այնչափ զարմանքն ու ցավը կը կուրացնեին զիս: Բայց հետո սա կնոջ վրա հարձակեցա ուզելով մեռցնել զինքն և յուր սիրելին, երբ սա վրաս ատրճանակ մի պարպելով զիս գետինը նետեց, և հեռացավ քովս թողլով այս կինն որ պիղծ շրթամբ կերկրորդեր ինձ այն նենգալի խոսքերն որ երբեմն զիս կախարդեցին: Իսկ արդ ատելությունս այնչափ մեծ է որչափ մեծ էր տրիփս»:

Շունչն սպառեցավ, լռեց, և շարունակեց դարձյալ ըսելով. «Գուցե կը մեռնիմ քանի մի վայրկյանե: Իրավունք ունիք զիս ատելու երկուքնիդ ալ. հետս կը տանիմ ձեր անեծքը բայց կը թողում ի փոխարեն վրեժս որ նաև ձերինն է: Կյանքն ինձ համար անտանելի է այսուհետև. սակայն կը փափագեի ապրիլ այս հրեշ կնոջ պատուհասովն վայրենորեն հրճվելու համար»:

Կարող չէր առավելն ըսելու զի ոգեսպառ եղած էր: Լևոնի հրամանավ առին զինքն յուր տունը տարին: Թվի թե վերքը մահաբեր է: Թեև այս մարդն աղետալի եղած էր ինձ, սակայն&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2x0fpnimqdpt21vo89031li7iri0wct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/131</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15049</id>
    <revision>
      <id>397780</id>
      <parentid>126659</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397780</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="03lcaz8l9v0fyul27fk0u7wds8y2h5z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;այնչափ թշվառ էր նույն միջոցին որ անհնարին էր չգթալ յուր վրա: Միթե կարելի՞ է ատել դժբախտության գուբին մեջ գլորվողը:

Իսկ ի՞նչ ըսեի Հերիգային որ դեռ քանի մի ժամ հառաջ սիգապանծ կանցներ առջևես, և նույն միջոցին իբրև հանցավոր կայնած էր հանդեպ ինձ, և թեպետ նկուն՝ գոռոզությունը կը պահեր վերստին: Շնորհք չի խնդրեց ամենևին, ոչ իսկ բառ մ՚ արտասանեց ինքզինքն արդարացնելու համար, բնավ խոնարհ ձև մի չառավ, այլ անվրդով դեմքով լսեց յուր դատա պարտությունն, իբր թե իրեն վերաբերություն չունենային անցած դեպքերն, անշարժ ու անխոս կենալով: - Լևոն հրաման ըրավ անոր յուր ետևեն գալու. հնազանդեցավ առանց նվաստության ձև մ՚առնելու. կարծես թե տիրուհի մ՚էր տակավին:

Իսկ Ամատունի հայ զորավարն արդարության մատնվեցավ որադործության պատիժն ընդունելու համար:

Երբ աղջիկս իմացավ այս դրամ ային մանրամասնությունները, թևերուս մեջ իյնալով «Խե՜ղճ մայրիկ, ըսավ, եթե սիրեցիր ինչպես ես սիրեցի Լևոնս, որչափ ազնիվ սիրտդ մահացած պետք է ըլլա»: Խնդրեց Լևոնեն որ եղելությունը հաղորդե անմիջապես Տիգրանին, որպեսզի անպատվության բիծ մ” անգամ չըլլա, կըսեր, անարատ մորս վրա:

Հուլիանե՛դ իմ, ըսավ Լևոն, նույն լույսն որ կը ցրվե վերջին կասկածս՝ երևան կը հանե միանգամայն մեր տանն եղած նախատինքը: Հերիգան ոչ ևս եղբորս կինը կրնա ըլալ այսուհետև, և ոչ իսկ այս հարկին ներքև բնակիլ:

Երբ նախատված ամուսինն իմացավ կնոջը պարսավելի ընթացքը, կարծես թե շանթահար եղավ, և նմանեցավ մարդու մ՚ որուն կյանքը հանկարծ կը հափշտակեն: Կը պաշտեր Հերիգան, և հանդերձ այսու ըսավ թե ինքն անպատվության հետ բնավ վերաբերություն չէր ուզեր ունենալ այսուհետև: Հետևապես որոշվեցավ հիվանդանոցի մի մեջ զինքը բանտարկել։

Մեկնեցավ տունեն միշտ անխռով դեմք մի պահելով, թեև տժգույն էր իբրև զմահ: Անկարելի էր չի կարեկցիլ՝ տեսնելով կին մ՚ որ բնության շնորհքներով օժտված, ընկերութենէ ամենայն առավելությամբ շրջապատված և կատարյալ տեր յուր անձինք դատապարտված ըլլա ամենայն ինչ կորսնցնելու, և&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>03lcaz8l9v0fyul27fk0u7wds8y2h5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/132</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15050</id>
    <revision>
      <id>397781</id>
      <parentid>200811</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -նոր տողեր</comment>
      <origin>397781</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2943" sha1="ib00kesqzwry1ei87pzr0xppfy4jxhe" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գլխիկոր՝ արհամարհանաց մեջ հյուծելու մենիկ և անխոս. ի՜նչ անկում:

Նույն օրեն ի վեր որ Հերիգան մեկնեցավ տունեն, յուր ամուսինն անզգայության կարծես մատնվեցավ. չի խոսիր, և ոչ իսկ ակնարկություն կընե յուր դժբախտության: Բայց այդ հանդարտ կերպարանքին ներքև հայտնի է թե ցավը կը կրծե զինքը, զի կերպարանափոխ եղած է արդեն:

Կը նկատեմ անոր վիշտն և կը մխիթարվիմ մտածելով որ գոնե ես Տիգրանես չմատնվեցա, այլ բախտեն, և այս տխուր մխիթարությամբ կսփոփիմ: Կերևակայեմ անոր հուսահատությունն երբ անմեղությունս իմանա: Իրավունք չունեի՞ արդյոք կարծելու թե Տիգրան դրուժան չէր կրնար ըլլալ. բայց ի՞նչ գուտ, նա կապրի, և մեռած է ինձ համար: Գուցե սրտին հառաչանքը կը պատասխանե իմինիս, և սակայն անոնց արձագանքն իրարու չեն հանդիպիր երբեք, զի անկարելին իբր անջրպետ կեցած է անոնց մեջտեղ: Ո՜հ, երջանկության համար նախասահմանված չեմ. դալարագեղ հույսն յուր չորաբեկ տես րևները կը թողու միայն ձեռացս մեջ, մինչղեռ այլոց կը ժըպտի յուր շնորհքները բաշխելով առատորեն:

'''Մայտա առ Կոմս'''

Անձնվեր բարեկամությունդ, կյանքը զոր քեզ կը պարտիմ, պարտք կը դնեն վրաս երախտագիտությունս հայտնելու: Կը զոհեմ քեզ ուրեմն անդորրս, ու կենդանի աշխարհին մեջ կը մնամ, միայն քու անձդ վանական կենաց չի դատապարտելու մտոք: Փոխանակ մխիթարիչ լռության մեջ մեռնելու, ամենուն ի տես մեռնիմ ուրեմն, աշխարհիս անտանելի աղմուկները լսելով: Դու ևս իբրև զիս, Կոմս, ճանչեցիր հոգվույն վերքերը. մի՛ զայրանար ինձ դեմ եթե անկարող եմ բուժել զանոնք: Ո՛վ կուզե հառաչն ու արտասուք ունենալ ի բաժին՝ հրաժեշտ տալով աշխարհիս բարյաց: Սիրտս այնպիսի սիրով գրավվե ցավ որ զգացմանը մեջ սպառեց յուր բոլոր սիրային հյութն, այնպես որ ոչինչ մնաց արդ, և մինչ երիտասարդ եմ տակա վին, գլուխս կը խոնարհեցնեմ գերեզմանին վրա իբրև&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ib00kesqzwry1ei87pzr0xppfy4jxhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/133</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15051</id>
    <revision>
      <id>397782</id>
      <parentid>200812</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T07:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր +հայ․ կետ․ -նոր տողեր</comment>
      <origin>397782</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3016" sha1="agx9woi24inrudkapjfxboqdiu4wzng" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;վարսավոր ուռենի։ Ո՞րչափ հեշտին կըլլար ինձ եթե իմ երկրիս մեջ ապրեիր, և իմ ցավս քուկինովդ սփոփեի։ Թեթևագույն կը թի կենաց բեռն երբ երկու անձանց վրա կռթնած է։ Կոմս, զոհեցի քեզ վերջնական մխիթարությունս․ երանի՜ թե խաղաղութենեն հրաժարելովս վեհ հոգվույդ անդորր մատակարարեի։ Կատաsրած զոհիս վրա չեմ ցավիր բնավ քանի որ քեզ նման զոհ մի կը փրկեմ։

'''Տիկին Սիրա առ Մայտա'''

Նենգավոր կնոջ մի դժբախտ խաղալի՞քն եղար ուրեմն։

Դժոխային ստվեր մի երկու հավատարիմ սրտերու մեջ վիհ մի րացավ լոր մոռացումը միայն կրնա գոցել, և սակայն կրնա՞ լնուլ զայն այնչափ շուտ։ Ժամանակն՝ այն հրաշագործ բժիշկն որ ամեն ախտ կը բուժե՝ պիտի դարմանե քուկինդ ևս, բայց դժբախտության սև դրոշմն ո՞վ երբեք կրնա ջնջել բոլորովին։

Հերիգան վռնդվեցավ ամուսնական հսրկեն ի պատիժ յուր չարագործությանց։ Արդարացի կը գտնայի այդ վարմունքն եթե սաաանայական մեքենայությանց և անոնցմե բխած ղետալի հետևանանցը փոխարինություն չըլլար։ Բայց երբ կին մի հիվանդանոցի մեջ կը փակեն ի պատիժ յուր անհավատարմության ամուսնույն նկատմամբ, դժվարին է ինձ արդարացնել այդ վարմունքը, վասնզի այդ անհավատարմու թյունն արանց հանապազօրյա հանցանքն եղած է, և այնպիս բնական բանի դարձած որ հիշատակությունն անգամ չըլլար։

Արդ կը հարցնեմ, ի՞նչ իրավամբ Հերիգան կը զրկեն յտւր անձնական ազատութենեն․ ի՞նչ իրավամբ կը դատապարտեն զինքն օրերն անցընել բանտի մեջ որ յուր գերեզմանն ըլլա գուցե ի վերջո․ ի՞նչ իրավամբ արք իբրև դահիճ կանանց կը հանդիսանան այնպիսի հանցանքի համար, զոր իրենք համարձակորեն գրեթե անպատիժ կը գործեն շարունակ։ Ո՞վ տվավ անոնց ազատ գործելու արտոնությունն, և նույն ազատության համար կինը հարստահարելու այդ բացարձակ կարողությունը․ ո՞վ տվավ անոնց այդ իրավունքը։ Բնությո՞ւնն, ոչ․ քանի որ երկու սեռից շնորհած է նույն հանգամանքը,&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>agx9woi24inrudkapjfxboqdiu4wzng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/134</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15053</id>
    <revision>
      <id>397786</id>
      <parentid>200813</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T09:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397786</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3094" sha1="kjur12dcn0tv2339oxxv9mf6cklhlnh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նույն կիրքերը, նույն առաքինությունները, նույն մոլություններն: Ինչո՞ւ ուրեմն ինչ որ արդար կը կարծե այրն անձին համար՝ ստգտանելի կը համարի երբ հակառակ սեռին կը վերաբերի, և ինչ որ եպերելի ու անարգ կը թվի կանանց մասին, նույնչափ դատապարտելի չէ յուր նկատմամբ: Ինչ որ ընտանեկան սրբությունը կը պղծե՝ ոճիր մ' է: Ինչ որ հասարակաց բարքերը կը խանգարե՝ մարդկության նախատինքն է: Ինչ որ մոլություն է կանանց համար՝ մոլություն է նաև արանց համար, և հետևանքը թեև տարբեր՝ այլ նույնչափ ողորմելի է, ի վնաս թե ընտանեկան խաղաղության և թե ընկերական բարոյականության: Ուրեմն արք իրենց մոլությունները կուզեն իբրև սեփական ուժ գործածել հակառակ սեռը հարստահարելու համար: Այս բացարձակ իշխանությունն երկու իրողություն կը հաստատե: Մին հայտ հանդիման կապացուցանե կանանց նվաստության աստիճանն, որով անտարբեր կը մնան իրենց ոտնակոխ եղած արժանապատվության նկատմամբ, իսկ մյուսն երևան կը հանե արանց աններելի անձնասիրությունն զոր կը ղատապարտեն ողջամիտ միտքն և արդարությունը:

'''Տիգրան առ Մայտա'''

Ո՞վ Մայտա, ճանչցա զքեզ նախ պաշտելու, իմս կարծելու, և հետո կորսնցնելու, հառաչանաց մեջ հյուծելու, բարձրաձայն անիծելու և գաղտագողի պաշտելու համար զքեզ: Աղետալի դավաճանության մի զո՞ եղա ես: Մաքրության հրեշտակն՝ անմաքրություն կարծեցի, առաքինությունը՝ մոլություն, գեղեցկությունը՝ տգեղություն, հավատարմությունը՝ մատնու թյուն: Սիրտս անհնարին կատաղությամբ կը մռնչեր, կ՚արյուներ, կ՚ապստամբեր քեզի դեմ, պատկերիդ դեմ, և ուրիշ սիրտ մի կորոներ իբր նեցուկ, ձեռք մի կը խնդրեր խնամ ելու այն վերքն որ կը բացվեր անընդհատ: Իմ սիրտս հոշոտեցին, և ես քուկինդ կեղեքեցի. ջանացի սերս տւրիշի նվիրելու, բայց ընդդիմացավ, քեզ մնաց, և միշտ քեզ համար միայն պիտի բաբախե: Ըսե՛ ինձ, Մայտա, այն հուսահատ վիճակիս մեջ ի՞նչ կը մնա ինձ ընել: Գեղեցիկն ու մաքուր Մայտան կենդանի&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kjur12dcn0tv2339oxxv9mf6cklhlnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397787</id>
      <parentid>397786</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T09:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397787</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3092" sha1="nk21yv3o4oqju9g7ok191qv4y0n23x9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նույն կիրքերը, նույն առաքինությունները, նույն մոլություններն: Ինչո՞ւ ուրեմն ինչ որ արդար կը կարծե այրն անձին համար՝ ստգտանելի կը համարի երբ հակառակ սեռին կը վերաբերի, և ինչ որ եպերելի ու անարգ կը թվի կանանց մասին, նույնչափ դատապարտելի չէ յուր նկատմամբ: Ինչ որ ընտանեկան սրբությունը կը պղծե՝ ոճիր մ' է: Ինչ որ հասարակաց բարքերը կը խանգարե՝ մարդկության նախատինքն է: Ինչ որ մոլություն է կանանց համար՝ մոլություն է նաև արանց համար, և հետևանքը թեև տարբեր՝ այլ նույնչափ ողորմելի է, ի վնաս թե ընտանեկան խաղաղության և թե ընկերական բարոյականության: Ուրեմն արք իրենց մոլությունները կուզեն իբրև սեփական ուժ գործածել հակառակ սեռը հարստահարելու համար: Այս բացարձակ իշխանությունն երկու իրողություն կը հաստատե: Մին հայտ հանդիման կապացուցանե կանանց նվաստության աստիճանն, որով անտարբեր կը մնան իրենց ոտնակոխ եղած արժանապատվության նկատմամբ, իսկ մյուսն երևան կը հանե արանց աններելի անձնասիրությունն զոր կը ղատապարտեն ողջամիտ միտքն և արդարությունը:

'''Տիգրան առ Մայտա'''

Ո՞վ Մայտա, ճանչցա զքեզ նախ պաշտելու, իմս կարծելու, և հետո կորսնցնելու, հառաչանաց մեջ հյուծելու, բարձրաձայն անիծելու և գաղտագողի պաշտելու համար զքեզ: Աղետալի դավաճանության մի զո՞ եղա ես: Մաքրության հրեշտակն՝ անմաքրություն կարծեցի, առաքինությունը՝ մոլություն, գեղեցկությունը՝ տգեղություն, հավատարմությունը՝ մատնություն: Սիրտս անհնարին կատաղությամբ կը մռնչեր, կ՚արյուներ, կ՚ապստամբեր քեզի դեմ, պատկերիդ դեմ, և ուրիշ սիրտ մի կորոներ իբր նեցուկ, ձեռք մի կը խնդրեր խնամելու այն վերքն որ կը բացվեր անընդհատ: Իմ սիրտս հոշոտեցին, և ես քուկինդ կեղեքեցի. ջանացի սերս ուրիշի նվիրելու, բայց ընդդիմացավ, քեզ մնաց, և միշտ քեզ համար միայն պիտի բաբախե: Ըսե՛ ինձ, Մայտա, այն հուսահատ վիճակիս մեջ ի՞նչ կը մնա ինձ ընել: Գեղեցիկն ու մաքուր Մայտան կենդանի&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nk21yv3o4oqju9g7ok191qv4y0n23x9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/135</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15054</id>
    <revision>
      <id>397788</id>
      <parentid>200814</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T09:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397788</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3299" sha1="57hl2hw71pa0i96ahe65j5di5id1w52" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;է դեռ և ազատ, մինչդեռ ես անկախ չեմ: Ոչ երբեք այնչափ ծանր երևցան շղթաներս որչափ արդ: Զքեզ ունենալու համար երկիրն ամբողջ կը դղրդեի և սակայն անկարող եմ խորտակեա լու շղթաները զոր ես անձամբ դարբնեցի և զորս կատեմ հոգվով չափ: Միայն իմ դառն վիճակիս վրա կը խոսիմ առանց հիշելու այն վիշտն որ պատճառեցի քեզ, այն արտասուքն որ թափեցիր: Դու Փարիզ եկար զիս գտնելու համար: Բայց ես զքեզ՝ սիրադրուժ կարծելով՝ շատ իսկ փութացի քու պատկերդ հալածելու համար ուրիշինն անոր տեղը դնել: Բերանս անիծեց զքեզ, բայց սիրտս պաշտեց միշտ: Մեր աղետից պատճառն՝ Հերիգան, յուր հանցանքը կը տուժե այս միջոցիս, բայց ի՞նչ օգուտ. անոր պատիժը կը վերադարձնե՞ ինձ իմ Մայտաս: Գիտեմ որ շատ տառապեցար, Տե՛ղ հրեշտակդ իմ, զիս հավատադրուժ համարելով: Քու բերանդ անիծե՞ց զիս արդյոք ինչպես իմո զքեզ: Սիրել զքեզ և լացնել, պաշտել և հեռացնել, մեր երկուքին մեջ սոսկալի անջրպետ մի դնել, ահա կատարած գործս:

Գթությո՜ւն, ողորմե թշվառին որ չգիտեր թե ցավի կամ ուրախանա անմեղությանդ վրա, և որ կը գտնես գանձ մի՝ զայն վերստին կորսնցնելու համար: Ողորմե՛ անբախտին որ ձեռամբն իսկ քու և յուր կորուստը պատրաստեց: Գթությո՞ւն. Մայտա՛, ներե ինձ, սիրե զիս վերստին եթե դադրեցար զիս սիրելե, ղի սերդ մութ գիշերույս փարոսը պիտի ըլլա: Գթությո՜ւն. վատաբար խաբեցին զիս, դու ինքդ դատե:

Ամբաստանեցին զքեզ իբրև ուխտադրուժ, գրեցի քեզ տեղեկություն ուզելու համար, ու նամակս անպատասխանի մնաց, հետո ճամփորդեցի, և երբ վերադարձա ի Փարիզ վերջապես քու կողմեդ լուր ստանալու մտոք, որչա՜փ ցավս մեծ ղավ երբ ակնկալություններս ի դերև ելան: Երկրորդ նամա մի ևս հղեցի քեզ և նույն լռության հանդիպեցա, որով մոռցված ըլլալս հետևցուցի վճռողական կերպիվ: Ո՞վ արդյոք իմ վիճակիս մեջ այսպիսի դժոխային խաբեության նահատակը չէր ըլլար: Վեց ամիսե ավելի կորսված մարդ մ՚ էի, հուսահոտության ովկիանոսին մեջ ինկած՝ խաղալիք եղած էի ահեսամոունչ կոհակացն, նավամատույց մի որոնեցի ի փրկություն, գթած ձեռք մի խնդրեցի զիս ազատելու համար, և երբ&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>57hl2hw71pa0i96ahe65j5di5id1w52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/136</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15055</id>
    <revision>
      <id>397789</id>
      <parentid>126669</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T09:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397789</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2994" sha1="0vk39aqh4cirh4ptyg9gewxbk065eda" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գտա այն ձեռքը՝ փրկության փոխարեն շղթաներ կընդունիմ, և կենաց փոխարեն՝ մահ: Մայտա՛, տրքա՜ն թշվառ եմ, գթությո՜ւն:

Երբ հանդիպեցա քեզ եկեղեցվույն մեջ ու տեսա նվաղիլդ՝ այնչափ ուժգնապես հուզվեցա, որ ընկերակիցս զարհուրանոք դիտեց այլայլությունս և կասկածեցավ: Մտռցա թե դժբախտ ականատես մ՚ ունեի քովս, մտռցա թե դրուժան մ՚ էիր ինձ համար, արշավեցի դեպի քեզ, լացի քու քովդ ծնրադրած, պաշտեցի զքեզ անիծելով, խնամեցի կարեկցելով: Եվ երբ սթափելու վրա էիր, հեռացա քեզմե, սիրտս ակամա քեզ թողլով: Ո՜հ, սիրեցի զքեզ հիմարաբար նենգավոր կարծելովս հանդերձ: Գթությո՜ւն, Մայտա, գթություն:

'''Մայտա առ Տիգրան'''

Գթություն կը խնդրես ինձմե երբ սոսկալի կերպով սիրտս վիրավորեցիր և արյունովն ոռոգեցիր. երբ վերքես հոսող աոյան կենսավետ կայլակները սրսկելով՝ անոնցմով խաղացիր առանց սոսկալու: Գթություն կը խնդրես երբ վշտացս սարսափելի տեսարանովն աչքդ հրճվեցնելեն ետքը կառափնատ մի պաւ ատրաստեցիր, և հոն սիրտս զետեղեցիր պարգևելով անոր աղետալի հարված մի առանց սակայն ոչնչացնելու, որպեսզի ապրիմ և չարչարվիմ: Գթություն կը խնդրես. բայց գթացի՞ր ինձ երբ ծովերեն անցնելով եկա զքեզ որոնելու ի տար երկիր և լռությանդ պատճառն իմանալու, երբ գետինը գրեթե անկենդան տարածված էի լսելով թե անհամբեր սիրտդ ուրիշ սեր մի պատա րաստած էր իմինիս տեղը գրավելու դիտավորությամբ: Դու ողորմեցա՞ր ինձ երբ գրեթե երեք շաբաթ մահվան և կենաց մեջ էի օտար ձեռաց մատնված: Ողորմեցա՞ր ինձ երբ քեզ նման սիրադրուժ մի պաշտելով՝ որոշած էի վանքին մեջ թաղվիլ և լալ քու վրադ որ մեռած էիր ինձ համար: Ողորմեցա՞ր ինձ երբ անունդ տալով անդադար արտասուքս կը հանձնեի գա շերվան՝ որ միակ խորհրդակից բարեկամս էր: Ըսե՛, ունեցա՞ր ինձ համար այն գթությունը զոր կր խնդրես: Ուրացար մեր սերը, հալածեցիր Տիշատակս, և առանց քստմնելու ուրիշի մի&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0vk39aqh4cirh4ptyg9gewxbk065eda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/137</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15056</id>
    <revision>
      <id>397790</id>
      <parentid>200815</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397790</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3298" sha1="owi41gxk0ktgogmty8ccwfqmefmi9ts" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;երկրորդեցիր ինձ ըրած սիրանվեր խոստումներդ: Բերանդ չզարհուրեցա՞վ արդյոք ուխտադրուժ ըլլալե: Խաբեցիր երկինքը, խաբեցիր երկիրը, խաբեցիր սիրտդ և սիրտս, ու գթություն կը կոչես: Դու ներկայացուցիր ահաբեկ աչացս ոսոխ մի, մինչ էս մեկուսի թողված, մատնված, հավատարիմ մնացի քեզ դարձյալ, զի մերժեցի բախտակից ըլլալ այն անձին որ հյուրընկալած էր զիս տառապանացս մեջ, խնամած էր հիվանդությանս միջոցին, և որ կը նվիրեր ինձ սիրտ, տիտղոսներ և հաըրստություն: Ամենայն ինչ մերժեցի զի անկարող էի ետ առնուլ ինչ որ քեզ նվիրած էի արդեն. քու իրավունքդ էր այն, և հակառակ կամացդ՝ քեզ համար պահեցի: Բաղդատե՚ ընթացաղ իմինիս հետ, և ըս՝ թե դուն ալ ինձ չափ թշվառ եղա՞ո արդյոք, թե սիրեցի՞ր զիս ինչպես ես սիրեցի զքեզ, և թե իրավունք ունի՞ս ղթությանս դիմելու: Բերանս ոչ երբեք անիծեց զբեզ, այլ միշտ օրնեց: Քեզ պահե ուրեմն երջանկությունը, թող ինձ արտասուքը:

Դու պարտք մ՚ ունիս կատարելու երկրիս վրս՝ այն է՝ երջանիկ ընել այն անձն որ բախտակից եղավ քեզ։ Անմեղ է նա, իրավունք ունի գորովդ պահանջելու, սիրե՚ զինքը: Չեմ հաճիր երբեք որ հիշատակս անոր անդորրը վրդովե. փոխանակ մեկ թվառի՝ երկու մի' հանդիսացներ, և մի՛ վարժեցներ անո րերանն անունս անիծելու, ինչպես վարժեցուցած էիր քու կինդ։

Երբ օր մի այս վշտահար սիրտս մահվան ծոցն դույզն ինչ հանգիստ գտնա վերջապես, կը փափագիմ որ նա ևս յուր արտասուքը խառնե քուկինիդ. եթե հափշտակեց ինձմե այն էակը՝ զոր այնչափ սիրեցի, միթե ի՞նքն էր հանցավոր, և իրավունք ունի՞մ արդյոք իրեն դեմ սրտմտելու այնպիսի իրողության մի համար, որո մեջ ինքը բնավ հանցանք չունի: Մնաս բարյավ, Տիգրան, միայն զքեզ սիրեցի, և երբեք ուրիշ մի չի պիտի սիրեմ: Պատկերդ հետս միատեղ պիտի իջնա ի գերեզման:

Համարե՛ թե իջած եմ արդեն, և առանց խղճմտության հիշե մեր անցյալ գեղեցիկ օրերն որ կարի շուտ սահեցան: Բայց ոչ, չեմ ուզեր մեռնիլ առանց ներումն շնորհելու քեզ: Թվի ինձ թե անհանգիստ պիտ ըլլա քունս մահվան անկողնույն մեջ. ի սըրԽ ուրեմն կը ներեմ քեզ: Վերստին մնաս բարյավ, Տիգրան:&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>owi41gxk0ktgogmty8ccwfqmefmi9ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/138</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15057</id>
    <revision>
      <id>397791</id>
      <parentid>200816</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր +հայ․ կետ․</comment>
      <origin>397791</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3228" sha1="dv4a58d14kvi69xxzkfrjifdxsykvlp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մայտա առ Տիկին Սիրա և

Կոմսն եկավ։ Երջանկություն մ՚ է մարդուս հավատարիմ բարեկամի մոտ ըլլալ․ իսկ Կոմսը կարծես թե կը վերածնի մեն մի վայրկյան, և ամբողջապես կը վայելե Վոսփորին գեղեցկությունները։ Սքանչելի է Վոսփորը, կըսե, զանազան տեսարան ներովն որով կը հանդիսանա, աստ ծոցի կերպարանքի գեղազվարճ ափունքով, քիչ մ' անդին լիճ մի ներկայացնելու համար։

Զինքը կը զարմացնեն մանավանդ բարձրավանդակներն այլ այլ գույներով ներկված տուներով ու մզկիթներովն, ինչպես և թեթև մինարեներովը, զտր կարծես թե, կըսե, աներևույթ ձեռք մ՚ օդին մեջ բռնած է։ Հրաշալի կը գտնա Եվրոպայ եզերքն, և մանավանդ Ասիո կանաչազարդ բլրակներն որք կարծես թե ի պայքար կը մտնեն գեղեցկությամբ, գույնով և լուս սով ընդդիմակաց եզերաց հրաշալյաց հետ, վերջապես հաղթանակը տանելով։ Նույնպես լեռանց վրա ցիր ու ցան ճերմակ տաղավարներն՝ որք իբրև հսկա ծաղկանց փունջ կը հանդիս սանան։ Արևելյան ճաշակով հոյակապ պալատներն, ավերյալ բերդերն՝ որք թվին ալևոր պահապան հոգիները Վոսփորա։

Փոքր և մեծ նավերուն անընդհատ շարժումն՝ որք իբր թե ծովուն մեջեն բուսած երերումն կղզիներու ազդեցությունը կընեն յուր վրան․ զայս ամենայն՝ հիասքանչ աչերով կը դիտե Կոմսը։ Բայց ինչ որ մանավանդ հոգին զմայլմամբ գրավեց՝ մյուեզիններն են, որք կարծես թե օդին մեջեն Աստուծո մեծությունը կը հռչակեն։ Երբեք, կըսե, աղոթք մի այսպիսի բարձրության հասած չէ ինչպես Մահմետական փառաբանության ձայնն, որ ի բարձանց կարձակվի իբրև ներդաշնակու թյան բույր՝ անեզրության մեջ նվազելով։ Քրիստոնեությունը չունի բան մ՚ այնքան վեհ և սրտագրավ որքան այս հոգիաբուխ կոչումը՝ որ զանգակին ցամաք նչման տեղը կը դրավե, կըսե։

Գիշեր մի լուսինն հերկինս կը փայլեր․ բյուրավոր աստ ղունք կը շրջապատեին զայն, մինչ կարծես թե ծովն ոսկեղօծ մասունքներ կը թավալեր, այնչափ պայծառ էր և լուսասփյուռ ոչինչ կը քստմնեցներ ջուրերուն երեսը, այլ ամենայն ինչ խաշ ղաղություն և խորախորհուրդ լռություն էր։ Հանկարծ&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dv4a58d14kvi69xxzkfrjifdxsykvlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/139</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15058</id>
    <revision>
      <id>397792</id>
      <parentid>200817</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397792</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3383" sha1="sgz56m1gmce8fo7v2gn1qobz54b93ul" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մյուեզինին ձայնը իբրև սարսուռ սահեցավ տարածության մեջ: Անխոս՝ ականջ կը դնեինք անհուն սքանչացմամբ, երբ Կոմսն սրտահույզ՝ ընդհատեց լռությունն ըսելով. «Մա՛յտա, կը փա փագեի այս աղոթքն ունենալ իբրև մահվան ձայնակցություն, և տվկիանն իբրև գերեզման: Մեռնի՛նք, գոչեց, քանի որ երջան կություն չենք կրնար գտնել երկրիս վրա»: Կարծես թե աննա րևույթ զտություն մի առ այդ կը մղեր զինքը:

Ես շփոթած և անձայն կը կենայի առանց կարենալ սրտիս հուզմունքն հանդարտեցնելու: «Ի՞նչ հիմարություն, ըսավ, անմիջապևս զգաստանալտվ. միթե անգթություն չէ՞ այսչափ երկնային շնորհք երերուն պատանքի ներքև թաղելու փափագն ունենալ»: Նույն միջոցին աղջիկս կը մոտենար զվարթ աղաղակներով, կարծես չար խորհրդո մի վերջ տալու համար:

Օրերնիս հանդարտորեն կը սահեին մտերիմ խոսակցու իյամը, կամ սրանչացմամբ հանդեպ բնության հրաշալյաց:

Տկար ըլլալովս անկարելի է ինձ երկար շրջագայություններ ընել, և քանի որ Կոմսը գոհ չլար առանձին ժուռ գալեն, պարտավորեցա ուղեկից ըլլալ իրեն՝ այցելել տալու մտոք Այա-Սոֆիայի եկեղեցին՝ քրիստոնեության հրաշալի տաճարը:

Գոթական ոճով կառուցված Կոստանդիանոսի տաճարին վեհությունը, գործադրության մեծությունը, հասպիսե և պորս իյուրե որմունքն, հարյուր սյուներն Եփեսոսի տաճարեն փոխադրած. ութը գմբեթներն որոց բարձրագունին վրա հսկայաձև խաչ մի կա նշմարելի մինչև ցարդ: ......... Թևարձակ չորս հրեշտակաց աղարտյալ դեմքերը, վերջապես հոյակապ տաճարին ամբողջության կատարելությունքն զարմացմամբ գրավեցին Կոմսին երևակայությունը: Լատիներեն տառե թով դրված արձանագրություն մի մանավանդ մեր հետաքըրրությունը շարժեց, երբ կանանց մեծատարած վերնատան աջակողմյա մեկ անկյունը, գետինը մարմարիոնի վրա, Վենետիկի Հենրիկոս Տանսոլո Տոժին անունը կարդացինք: Այս Տոժը Կոստանդնուպոլիս եկած էր 13-րդ դարուն, ըստ խնդրանաց Ալեքսի Անժի, որո հայրը՝ Իսահակ Անժ, գահընկեց եղած էր յուր եղբորմեն, և բռնվելով բանտարկված էր: Խաչակիրներն և Հենրիկոս Տանտոլոն՝ բոնակալը վանելեն վերջը ի Կոստանդնուպոլիս հաստատվեցան, որով սկիզբն եղավ&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sgz56m1gmce8fo7v2gn1qobz54b93ul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/140</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15059</id>
    <revision>
      <id>397793</id>
      <parentid>126660</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397793</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2852" sha1="phci1fi7fh11ha1eq032d0lzomdxnaz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Լատին թագավորության: Չէինք կրնար մեկնել թե ինչպես Տան տոլոյի անունն այդ քարին վրա կը գտնվեր:

................
................
................
................
................

Երբ անցանք Աթ-Մեյտանեն, Հոս, Կոմս, ըսի, ուր այսօր հանդարտաբար կր շրջի հեզաբարո և գործունյա ժողովուրդ մի, երբեմն այս վայրն սահմանված էր ձիարշավներուն, և հոս կը խոնեին բյուրավոր հանդիսականք՝ իրենց համակրությունն հայտնելու համար այսինչ, կամ այնինչ մրցող կուսակցու թյան, բուռն ծափահարությամբ վարձատրելով հաղթահարողը:

Այս կուսակցությանց կարևորագույններն էին Կանաչներն ու Կսպույտներն որք գլխավոր առարկաներն եղած էին հասարակաց համակրության, և լիազոր իշխանությամբ թագավորներ կր կարդեին և կամ դահընկեց կընեին: Կանաչներն ու Կապույտներն իրենց կովույն առթիվ, նիքա կոչելով՝ այսինքն «Լեր հաղթող», զՀուստիանոս գահեն վար գլորեցին, հաջորդ տալով իրեն ղՀիբաթիոս, որ յուր կարճաոև թագավորությունը տուժեց Վոսփորի ջուրերուն մեջ մեռնելով: Այս խառնաշփոթ ժամանակին Աթ-Մեյտան ի հուր մատնվեցավ, ինչպես և Այա-Սոֆիան՝ որուն գմբեթը հետո վերաշինվեցավ հայե մի՝ Տրդատես անվանյալ, երբ վերստին Հուստիանոս ի նույն զահ ամ բարձավ զինքը գահրնկեց ընող Կապույտներու ձեռամբ: Նույնա պհս հրո ճարակ եղան այն հրաշալի բաղնիքները Մեծն Կոսսանդիանոսի խնամոքն զարդարված, ինչպես և չորս հազար հոյակապ տուներ։ Հոս տեղ, կանգուն կա այն նշանավոր սյուս նը որ կը ձևանա իրարու պլլված երեք «ձերի կատարելապես գլխատված: Կ՚ըսվի թե Սալամինայի ծովային պատերազմեն վերջը Թեմիստոկլես նվիրած է այդ սյունը Ապոլոնին, և զես տեղած անոր հռչակավոր տաճարին մեջ որ ի Դեղբիս: Կը հաս տատեն նաև թե սույն հրաշակերտը Կոստանդիանոս փոխադրած է ի Պոլիս:

Անհրաժեշտ համարեցի Կոմսին այցելել տալ&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>phci1fi7fh11ha1eq032d0lzomdxnaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397794</id>
      <parentid>397793</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397794</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2856" sha1="9efkfqqw7i96jxny6inzhdhjkj1657c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Լատին թագավորության: Չէինք կրնար մեկնել թե ինչպես Տան տոլոյի անունն այդ քարին վրա կը գտնվեր:

................

................

................

................

................

Երբ անցանք Աթ-Մեյտանեն, Հոս, Կոմս, ըսի, ուր այսօր հանդարտաբար կր շրջի հեզաբարո և գործունյա ժողովուրդ մի, երբեմն այս վայրն սահմանված էր ձիարշավներուն, և հոս կը խոնեին բյուրավոր հանդիսականք՝ իրենց համակրությունն հայտնելու համար այսինչ, կամ այնինչ մրցող կուսակցու թյան, բուռն ծափահարությամբ վարձատրելով հաղթահարողը:

Այս կուսակցությանց կարևորագույններն էին Կանաչներն ու Կսպույտներն որք գլխավոր առարկաներն եղած էին հասարակաց համակրության, և լիազոր իշխանությամբ թագավորներ կր կարդեին և կամ դահընկեց կընեին: Կանաչներն ու Կապույտներն իրենց կովույն առթիվ, նիքա կոչելով՝ այսինքն «Լեր հաղթող», զՀուստիանոս գահեն վար գլորեցին, հաջորդ տալով իրեն ղՀիբաթիոս, որ յուր կարճաոև թագավորությունը տուժեց Վոսփորի ջուրերուն մեջ մեռնելով: Այս խառնաշփոթ ժամանակին Աթ-Մեյտան ի հուր մատնվեցավ, ինչպես և Այա-Սոֆիան՝ որուն գմբեթը հետո վերաշինվեցավ հայե մի՝ Տրդատես անվանյալ, երբ վերստին Հուստիանոս ի նույն զահ ամ բարձավ զինքը գահրնկեց ընող Կապույտներու ձեռամբ: Նույնա պհս հրո ճարակ եղան այն հրաշալի բաղնիքները Մեծն Կոսսանդիանոսի խնամոքն զարդարված, ինչպես և չորս հազար հոյակապ տուներ։ Հոս տեղ, կանգուն կա այն նշանավոր սյուս նը որ կը ձևանա իրարու պլլված երեք «ձերի կատարելապես գլխատված: Կ՚ըսվի թե Սալամինայի ծովային պատերազմեն վերջը Թեմիստոկլես նվիրած է այդ սյունը Ապոլոնին, և զես տեղած անոր հռչակավոր տաճարին մեջ որ ի Դեղբիս: Կը հաս տատեն նաև թե սույն հրաշակերտը Կոստանդիանոս փոխադրած է ի Պոլիս:

Անհրաժեշտ համարեցի Կոմսին այցելել տալ&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9efkfqqw7i96jxny6inzhdhjkj1657c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Երկեր - Սրբուհի Տյուսաբ.djvu/141</title>
    <ns>104</ns>
    <id>15060</id>
    <revision>
      <id>397795</id>
      <parentid>200819</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T10:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */ -տողադարձեր -նոր տողեր</comment>
      <origin>397795</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3308" sha1="h8twqamwuqu5xkk11k0sjnykscs4ffv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Emptyfear&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Յենիչերիները, թե՛ իրենց խաղցած պատմական դերին կարևորության, և թե իրենց զգեստներու հետաքրքրական երևութին պատճառավ:

Տե՛ս, Կոմս, ըսի, այս անխոս ժողովուրդն որ ահն ու սար սափն էր Սուլթաններուն, կարծես թե իրենց լռության մեջ կըսա պառնան տակավին Խալիֆեներուն: Յենիչերիներուն մեկ նը շանը կը բավեր, որպեսզի գահերը գլորին, գլուխները ջախջախվին, արյունը հոսե, և անսանձ հեղափոխությունները հանդարտին: Երբ Սուլթաններն զինվորական խումբը կազմեցին իրենց ապահովությանն համար, չկարծեցին անշուշտ թե օր մի պիտի դողային անոնց զորավոր ձեռաց ներքև: Բայց Սուլթան Մահմուտ փոխանակ ղողալու՝ շարունակ գլխույն վերև ծ ած անող սուրերուն ներքև, հանդուդն հարվածով մի կործանել հղոր Յենիչերիներն՝ որոց արյունթաթավ գլուխներն Վոսփորի վրա կը ծփային, անոր ջուրերն ի կարմիր ներկելով. և նույն վայրկյանն ազատ էր Խալիֆեներուն արքունական աթուն: Այս համառոտ մանրամասնություններն անպատում ուրախությամբ կը համակեին Կոմսը, զի հաճելի էր իրեն Տաճկաց ալատմության վերաբերող դեպքերը լսել վերստին իմ րերնես:

Հայեցվածք մ՚ ուղղեցինք այն գեղեցիկ պարտեզներուն որք աստիճանաբար կիջնան մինչև Վոսփորի և Մարմարայի խառն ջուրերուն եզերքը: Այս պարտեզներուն մեջ, ըսի Կոմսին, կը բարձրանար Կոստանդիանոսի գեղապաճույճ պալատն որմե և ոչ հետք մի կը մնա այսօր: Այդ արքունական հարկը վկա եղած է ժամանակավ թագավորացն քաջագործությանց, զեխությանց, մեղկությանց, կրոնական վիճաբանությանց. և այս վերջինները կը գրգռեին ի նպաստ իրենց անձնական շահուց՝ ժողովուրդներն երկպառակությամբ բորբոքելով: Այդ պալատը վկա եղած էր Բյուզանդյան կայսրության աստիճանաբար վատթարանալուն, ոչնչանալուն: ......................... Վկա եղած էր...........................վերջին Կոստանդիանոսի զինվելու վայրկենին հայրենի երկրին սլաշտպանության ընթանալու՝ և յուր հետին շունչն Բյուզանդյան կայսրության հետին շնչույն խառնելու համար:

Կոստանդիանոսի ճոխ ապարանեն ոչինչ կը մնա արդ, լսի, բայց հիշատակ մի: Իսկ Բալեոլոկներուն ամառանոցեն՝&lt;noinclude&gt;
&lt;references/&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h8twqamwuqu5xkk11k0sjnykscs4ffv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Լուիզա Ասլանյան</title>
    <ns>100</ns>
    <id>36348</id>
    <revision>
      <id>397747</id>
      <parentid>76413</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T14:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="g6xasgyjfm4pdwnji2ytssk11lxmbl9" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Լուիզա Ասլանյան | դասակարգում =Ասլանյան, Լուիզա| սկզբնատառ = Ա | պատկեր =|հայրանուն=Սրապիոնի| ծնվել է =1906| մահացել է  =1944| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=1944}}

== Պատմվածքներ ==
* [[Դրամներիս հաւաքածուն]]</text>
      <sha1>g6xasgyjfm4pdwnji2ytssk11lxmbl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397749</id>
      <parentid>397747</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T14:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Պատմվածքներ */</comment>
      <origin>397749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="lwgvinj7dfc1uo0qhqosp5qhkgpsocj" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Լուիզա Ասլանյան | դասակարգում =Ասլանյան, Լուիզա| սկզբնատառ = Ա | պատկեր =|հայրանուն=Սրապիոնի| ծնվել է =1906| մահացել է  =1944| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=1944}}

== Պատմվածքներ ==
* [[Դրամներիս հաւաքածուն]]
* [[Դեւը]]</text>
      <sha1>lwgvinj7dfc1uo0qhqosp5qhkgpsocj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397756</id>
      <parentid>397749</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Պատմվածքներ */</comment>
      <origin>397756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="77gfhb8rtwhk3xn5hwnc13bqoljviav" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Լուիզա Ասլանյան | դասակարգում =Ասլանյան, Լուիզա| սկզբնատառ = Ա | պատկեր =|հայրանուն=Սրապիոնի| ծնվել է =1906| մահացել է  =1944| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=1944}}

== Պատմվածքներ ==
* [[Դրամներիս հաւաքածուն]]
* [[Դեւը]]
== Նոթեր ==
* [[Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ…]]

== Չափածո երկեր ==</text>
      <sha1>77gfhb8rtwhk3xn5hwnc13bqoljviav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397758</id>
      <parentid>397756</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="608" sha1="apfa8buhn1x6xg7yijy8317zzldzwm2" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Լուիզա Ասլանյան | դասակարգում =Ասլանյան, Լուիզա| սկզբնատառ = Ա | պատկեր =|հայրանուն=Սրապիոնի| ծնվել է =1906| մահացել է  =1944| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=1944}}

== Պատմվածքներ ==
* [[Դրամներիս հաւաքածուն]]
* [[Դեւը]]

== Վեպեր ==

== Նոթեր ==
* [[Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ…]]

== Բանաստեղծություններ ==
* [[Գործարանում]]

== Պոեմներ ==
* [[Մալա]]</text>
      <sha1>apfa8buhn1x6xg7yijy8317zzldzwm2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397761</id>
      <parentid>397758</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="720" sha1="dduxu68sq6fxkxnl9ip6v1410gyj24t" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Լուիզա Ասլանյան | դասակարգում =Ասլանյան, Լուիզա| սկզբնատառ = Ա | պատկեր =|հայրանուն=Սրապիոնի| ծնվել է =1906| մահացել է  =1944| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=1944}}

== Պատմվածքներ ==
* [[Դրամներիս հաւաքածուն]]
* [[Դեւը]]

== Վեպեր ==

== Նոթեր ==
* [[Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ…]]

== Բանաստեղծություններ ==
* [[Գործարանում]]

== Պոեմներ ==
* [[Մալա]]

== Նամակներ ==
* [[Այսպէս ուրեմն, Արփիար ջան… (Դեկտեմբերի 25, 1935)]]</text>
      <sha1>dduxu68sq6fxkxnl9ip6v1410gyj24t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397763</id>
      <parentid>397761</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="764" sha1="cmalmeqkc75nzvmg4zlaw8apcxhrf58" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Լուիզա Ասլանյան | դասակարգում =Ասլանյան, Լուիզա| սկզբնատառ = Ա | պատկեր =|հայրանուն=Սրապիոնի| ծնվել է =1906| մահացել է  =1944| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=1944}}

== Պատմվածքներ ==
* [[Դրամներիս հաւաքածուն]]
* [[Դեւը]]

== Վեպեր ==
* [[Հարցականի ուղիներով]]

== Նոթեր ==
* [[Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ…]]

== Բանաստեղծություններ ==
* [[Գործարանում]]

== Պոեմներ ==
* [[Մալա]]

== Նամակներ ==
* [[Այսպէս ուրեմն, Արփիար ջան… (Դեկտեմբերի 25, 1935)]]</text>
      <sha1>cmalmeqkc75nzvmg4zlaw8apcxhrf58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ողբ (Մովսես Խորենացի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41011</id>
    <revision>
      <id>397751</id>
      <parentid>360239</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55238-27</username>
        <id>14223</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Ք</comment>
      <origin>397751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13458" sha1="mddth044brgolnmynnfgp9on3meew8g" xml:space="preserve">Այս մասին հարող եք իմանալ այլ վիկիպեդիաներից տվյալ պահին այստեղ հասանելի չէ ցավում եմ😔

=== Աշխարհաբար ===

Ողբում եմ քեզ, Հայոց աշխարհ, ողբում եմ քեզ, բոլոր հյուսիսային ազգերի մեջ վեհագույնդ, որովհետև վերացան թագավորդ ու քահանադ, խորհրդականդ և ուսուցանողդ. վրդովվեց խաղաղությունը, արմատացավ անկարգությունը, խախտվեց ուղղափառությունը, հիմնավորվեց տգիտությամբ չարափառությունը:

Խղճում եմ քեզ, Հայաստանյայց եկեղեցիդ, բեմիդ բարեզարդությունից անշքացած, քաջ հովվից և հովակցից զրկված: Այլևս չեմ տեսնում քո բանավոր հոտը դալար տեղում և հանգիստ ջրերի մոտ սնվելիս և ոչ էլ փարախի մեջ ժողովված՝ գայլերից զգուշանալու համար, այլ ցիրուցան եղած անապատներում և գահավեժ տեղերում:

Երանի՜ առաջին և երկրորդ փոփոխություններին. որովհետև եղավ մի ժամանակ, որ փեսան և խաչեղբայրը հեռացեցին, բայց դու, հարսդ, համբերեցիր, ուղղախոհությամբ պահելով ամուսնությունդ, ինչպես մեկը մեզանից առաջ իմաստնաբար ասաց: Մյուս անգամ էլ, երբ մեկը սիրեկանի նման հանդգնաբար հարձակվեց քո անարատ առագաստի վրա, դու, հարսդ, չապականվեցիր. թեպետ բռնի կերպով փեսան վտարվեց, երբ ստամբակ որդիները իրենց ծնողին անարգեցին, միանգամայն և խորթերը արժանապես օտար հորը և եկվոր խորթ հորը, բայց դու այս անգամ էլ ամեն բանով լքված չմնացիր. ակնկալելով քո փեսայի դարձին, դու հովվակցի ձեռքով, մանուկներիդ փայփայեցիր, ոչ ինչպես տագերոջ, այլ ինչպես նույն զավակների տեր երկրորդ հոր ձեռքով: Իսկ այս երրորդ անգամ հեռանալիս՝ այլևս չկա դարձի ակնկալություն, որովհետև մարմնից բաժանվեց իր ընկերոջ ու գործակցի հետ:

Նրանց համար լավ է Քրիստոսի հետ բնակվել, Աբրահամի գոգում հանգչել և շուրջը հրեշտակների խմբեր տեսնել: Բայց դո՛ւ ես, որ այրիությանդ մեջ առանց հոգացողի մնացիր, և մենք ենք խղճալի, որ զրկվեցինք հայրական խնամակալությունից: Որովհետև այնպես չէ մեր վիճակը, ինչ որ հնումը իսրայելացոց ժողովուրդն ուներ, այլ մեր թշվառությունն ավելի է: Որովհետև Մովսեսը վերացվում է, բայց Հեսուն չի հաջորդում, որ առաջնորդե դեպի Ավետյաց երկիրը: Ռոբովամն իր ժողովրդից մերժվեց, բայց նրան փոխարինեց Նաբատի որդին, և աստծու մարդուն ոչ թե այուծը ոչնչացրեց, այլ հասուն տարիքը: Եղիան համբարձավ, բայց Եղիսեն չմնաց կրկնակի հոգով՝ Հեուին օծելու, այլ դեռ Ազայելն էլ հրավիրվեց Իսրայելին կոտորելու: Սեդեկիան գերի տարվեց, բայց չկա Զորոբաբել, որ տերությունը նորոգե: Անտիոքոսը բռնադատում է թողնել հայրենի կրոնը, բայց Մադաթիան չի դիմադրում. պատերազմը մեզ շուրջանակի պաշարել է, բայց Մակաբեն չի փրկում: Այժմ ներսը կռիվներ, դրսից արհավիրք. արհավիրք հեթանոսների կողմից և կռիվներ հերձվածողների կողմից, և չկա այն խորհրդականը, որ խրատե և պատերազմի պատրաստեր:

Ավա՜ղ այս զրկանքներին, ավա՜ղ այս թշվառ պատմության: Ինչպե՞ս դիմանամ այս ցավերին, ինչպե՞ս ամրապնդեմ միտքս ու լեզուս և հայրերիս իմ պարտքը հատուցանեմ այս խոսքով, իմ ծնունդի և սնունդի փոխարեն: Որովհետև նրանք ինձ ծնան և սնուցին իրենց տված ուսումով և ուրիշների մոտ ուղարկեցին կատարելագործվելու: Եվ մինչ նրանք. սպասում էին մեր դարձին, որ փառավորվեն իմ ամենիմաստ արվեստով և լիակատար պատրաստությամբ, և մենք էլ Բյուզանդիայից շտապ-շտապ դիմելով, հույս ունեինք հարսանիքներում պարել խիզախ և արագ շարժումներով և առագաստի երգեր երգել, այժմ, այդ ուրախության փոխարեն, գերեզմանի վրա ողբեր եմ ասում, ողորմելի հառաչելով. նույնիսկ չհասա տեսնելու նրանց աչքերի փակվելը, լսելու նրանց վերջին ձայնն և օրհնությունը:

Այսպիսի վշտով խեղդվում եմ, մեր հոր կարոտով մաշվում: Ո՞վ այսուհետև պիտի հարգե մեր ուսումը, ո՞վ պետք է ուրախանա իր աշակերտիս առաջադիմությամբ, ո՞վ հայրական զվարճությունը պիտի արտահայտե՝ մասամբ իր որդուցս հաղթվելով: Ո՞վ պետք է զսպե առողջ վարդապետության հակառակ դուրս եկողների հանդգնությունը, որոնք ամեն բանով քանդված ու քայքայված՝ շատ ուսուցիչներ են փոփոխում և բազմաթիվ գրքեր, ինչպես ասաց հայրերից մեկը. ամեն բանի նրանք հավասարապես դժվարանում են և իրենց համար չար օրինակ են դարձնում մեզ ծաղրելն ու արհամարելը, իբրև անհաստատ և որևէ պիտանի արվեստից զուրկ (մարդկանց): Ո՞վ պետք է նրանց պապանձեցնե սաստելով և մեզ սփոփե գովելով և չափ դնե խոսքի լռության:

Երբ մտածում եմ այս բաների մասին, իմ մեջ հառաչանք և արտասուք են ծագում, ի՛նչպես հորինեմ իմ ողբը և կամ ո՞ւմ արտասվեմ. արդյո՞ք իմ թշվառ մանուկ թագավորի՞ն, որ վատթար խորհրդակցությամբ իր ցեղով հանդերձ դեն գցվեց և նախքան մահով մեռնելը անարգաբար աթոռից կործանվեց, թե ինձ, որի գլխից վերցվեց փառավորող գեղեցիկ կենցաղօգուտ պսակը. արդյոք իմ հո՞րն ու քահայանապետին, այն վսեմ միտքը, լի կատարյալ խոհականությամբ, որով կառավարում էր և բարեկարգում, և սանձերը բուռը հավաքած՝ ուղղություն էր տալիս ընթացքին և սանձահարում էր օտարոտի մտքեր հայտնող լեզուներ, թե ինձ, նրա հոգու խանդից զրկվածիս ու տնանկիս. արդյոք իմ ծնողի՞ն, այն վարդապետության աղբյուրը, որ ոռոգում էր արդարությունը և իբրև հեղեղ դուրս էր քշում ամբարշտությունը, թե ինձ, նրա խրատները խմելու ծարավից ցամաքածիս ու թառամածիս. արդյոք մեր աշխարհին արդեն եկա՞ծ աղետները, թե ապագայում սպասվածները:

Ո՞վ մեզ այս բաներում ճառակից կլինի՝ մասնակցելով մեր տրտմությանը, ո՞վ մեզ կընկերանա՝ ցավակցելով մեր ողբին, կամ արձանների վրա փորագրելու: Զարթի՛ր, Երեմիա, զարթի՛ր և ողբա մարգարեանալով հանդերձ ինչ թշվառություններ որ կրեցինք և դեռ պիտի կրենք. գուշակի՛ր, որ տգետ հովիվներ պետք է երևան գան, ինպես գուշակեց Զաքարիան իսրայելցիների համար:

Ուսուցիչները՝ տխմար ու ինքնահավան, իրենք իրենցից պատիվ գտած և ոչ աստծուց կոչված, փողով ընտրված և ոչ սուրբ հոգով. ոսկեսեր, նախանձոտ, թողած հեզությունը, որի մեջ աստված է բնակվում, և գայլ դարձած գիշատում են իրենց հոտերը:

Կրոնավորները՝ կեղծավոր, ցուցամոլ, սնափառ, պատվասեր, քան աստվածասեր:

Վիճակավորները՝ հպարտ, դատեր սիրող, դատարկախոս, ծույլ, գիտություններ ու վարդապետական գրվածքներն ատող, առևտուր և կատակերգություններ սիրող:

Աշակերտները՝ սովորելու մեջ ծույլ, սովորեցնելու մեջ փութաջան, որոնք դեռ չսովորած՝ աստվածաբան են:

Ժողովրդականները՝ ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս, աշխատանքից խուսափող, արբեցող, վնասագործ, ժառանգությունից փախչող:

Զինվորականները՝ անարի, պարծենկոտ, զենք ատող, ծույլ, ցանկասեր, թուլամորթ, կողոպտիչ, գինեմոլ, հելուզակ, ավազակների բնութենակից:

Իշխանները՝ ապստամբ, գողերին գողակից, կաշառակեր, կծծի, ժլատ, ագահ, հափշտակող, աշխարհ ավերող, աղտեղասեր, ծառաներին համամիտ:

Դատավորները՝ տմարդի, սուտ, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպահպանող, անհաստատ, հակառակող: 

Եվ առհասարակ սերն ու ամոթը ամենքից վերացած: Եվ ի՞նչ է այս բոլորի ապացույցը, եթե ոչ այն, որ աստված մեզ անտես է արել և տարրերը փոխել են իրենց բնությունը. գարունը երաշտ, ամառը սաստիկ անձրևային, աշունը ձմեռ դարձած, ձմեռը սաստիկ ցուրտ, մրրկալից և երկարատև: Քամիները՝ բուքերը բերող, խորշակի փոխված, ցավեր տարածող. ամպերը կայծակներ թափող, կարկտաբեր. անձրևներն անժամանակ և անօգուտ. եղանակը դաժան, եղյամ բերող. ջրերի անօգուտ ավելանալը և չափից դուրս պակասելը. երկրի պտղաբերությունը նվազած, անասունների աճելությունը պակասած, այլև երկրաշարժներ և սասանումներ: Եվ այս բոլորի վրա ամեն կողմից խռովություն, համաձայն այն խոսքին, թե ամբարիշտներին խաղաղություն չկա:

Որովհետև մեզ տիրեցին խստասիրտ ու չար թագավորներ, որոնք ծանր, դժվարակիր բեռներ են բարձում, անտանելի հրամաններ են տալիս: Կառավարիչները կարգչեն պահպանում, անողորմ են, սիրելիները դավաճանված են, թշնամիները զորացած. հավատը ծախվում է այստեղի ունայն կյանքի համար: Ասպատակություններ են գալիս անհատնում, շատ տեղերի վրա, տները գերվում են, ստացվածքները հափշտակվում, գլխավոր մարդիկ կապվում են, հայտնի անձերն բանտարկվում են, դեպի օտարություն են աքսորվում ազնվականները, անթիվ նեղություններ են կրում ռամիկները, առնվում են քաղաքներ, քանդվում են ամրոցներ, ավերվում են ավաններ, հրդեհվում են շինություններ, ավերջ սովեր և հիվանդություններ և բազմատեսակ համաճարակներ: Աստավածապաշտությունը մոռացված է, դժողքի ակնկալություն:

Որից փրկե Քրիստոս աստված մեզ և բոլորին, որոնք ճշմարտությամբ երկրպագում են նրան: Նրան փառք բոլոր ստեղծվածներից, ամեն:
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>mddth044brgolnmynnfgp9on3meew8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397752</id>
      <parentid>397751</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritas Sapientiae</username>
        <id>11279</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-55238-27|~2026-55238-27]] ([[User talk:~2026-55238-27|talk]]) to last version by 5.77.194.226: unexplained content removal</comment>
      <origin>360239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26539" sha1="37wpefc7en63h0ltvtlh3jsr7s11d64" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = ՈՂԲ
|author = Մովսես Խորենացի
|translator= 
|previous =
|next = 
|notes=
}}
&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|ՈՂԲ}}
''գրաբարով''

Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ, հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. զի բարձաւ թագաւոր եւ քահանայ, խորհրդական եւ ուսուցող. վրդովեցաւ խաղաղութիւն, արմատացաւ անկարգութիւն. դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն:

Ողորմիմ քեզ, եկեղեցի Հայաստանեայց, խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին, ի քաջէն զրկեալ ի հովուէ եւ ի հովուակցէ: Ոչ եւս տեսանեմ զբանաւոր քո հօտ ի վայրի դալարւոջ եւ ոչ ի ջուրս հանգստեան սնեալ, եւ ոչ ի փարախ հաւաքեալ՝ զգուշանալով ի գայլոց, այլ ցրուեալ անապատաց եւ գահավիժութեանց:

Երանի՜ առաջնոյ եւ երկրորդի փոփոխմանն. զի էր ինչ ժամանակ հեռանալոյ փեսաւիրին, եւ հարսնդ համբերեցեր՝ ողջախոհութեամբ զամուսնութիւն պահելով, որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց: Դարձեալ մինչ երբեմն ոմն սեղեխաբար յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստդ՝ եւ հարսնդ ոչ աղտեղացար. թէպէտ եւ բռնութիւնն զփեսայն ի բաց վարեաց, որդւոցն բարձրացելոց անարգելով զծնողն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն եւ զեկամուտ յօրայն. սակայն դու եւ ոչ յայնմ զքեզ ամայի բոլորիցն ցուցեր. զանդրէն քոյոյն յուսալով դարձ հովուակցաւն, ոչ որպէս տայգերբ, այլ որպէս նոյնազաւակ զուգահարբ, զմանկունսն փայփայեցեր: Իսկ յերրորդ հեռանալս ոչ է ակնկալութիւն դարձի, լուծեալ ի մարմնոյս ընկերաւն եւ գործակցաւն:

Ընդ Քրիստոսի լաւ է նոցա բնակել, եւ յԱբրահամեանն հանգչել ի գոգս, եւ զհրեշտակացն տեսանել զպարաւորութիւնս: Բայց անհոգող դու այրութեամբ, եւ եղկելիք մեք՝ որ զրկեալք եմք ի հայրենի վերակացութենէն: ԶԻ ոչ որպէս ի հնումն ժողովուրդն այն, այլ առաւել մերս է թշուառութիւն: Վասնզի Մովսէս բարձեալ լինի, եւ Յեսու ոչ յաջորդէ՝ առաջնորդել յերկիրն Աւետեաց: Ռոբովամ մերժեցաւ յիւրմէ ժողովրդենէն, եւ փոխանորդեաց որդին Նաբատայ. եւ զայրն Աստուծոյ ծխեաց ոչ սռիւծ, այլ կատարումն ժամանակի: Եղիա համբարձաւ , եւ Եղիսէէ ոչ մնաց կրկին ոգւով ածանել զՅէու. այլ Ազայել հրաւիրեցաւ ի կոտորել զԻսրայէլ: Ի գերութիւն վարեցաւ Սեդեկիայ, եւ Զօրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւնն: Անտիոքոս բռնադատէ թողուլ զօրէնս հայրենիս, եւ Մատաթիայ ոչ ընդդիմակայէ. պատերամ զմեզ շւորջ պաշարէ, եւ Մակաբէ ոչ փրկէ: Այժմ մարտք ի ներքուստ եւ արհաւիրք արտաքուստ. արհաւիրք ի հեթանոսաց եւ մարտք ի հերձուածողաց, եւ խորհրդականն չէ ի միջի, որ խրատէր եւ յարմարէր ի պատերամ:

Աւա˜ղ զրկանացս, աւա˜ղ թշուառական պատմութեանս, ո՞րպէս զախտս հանդուրժեցից բերել. զիա՞րդ զմիտս իմ եւ զլեզուս պնդեցից, եւ հատուցից զբանս հարցն՝ փոխանակ ծննդեանն եւ սննդեանն: Քանզի ծնան զիս իւրեանց վարդապետութեամբն եւ սնուցին, առ այլս առաքեալով աճեցուցանել: Եւ մինչ նոքա զմերն յուսային զդարձ, եւ պատուասիրել իմով ամենիմաստ արուեստիւս եւ կատարելագոյն յարմարութեամբս, համայն եւ մեք փութապէս դիմեալք ի Բիւզանդիոյ, յուսայաք հարսանեաց պարել, անվեհեր երագութեմբ կրթեալք, եւ առագաստի ասել երգս, – արդ փոխանակ խրախճանութեանն ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով՝ ողորմելի հառաչեմ. ուր եւ ոչ տեսութեանն ժամանեցի աչաց նոցա կափուցման, եւ լսել զվերջին բարբառն եւ զօրհնութիւն:

Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ՝ վտանգիմ կարօտութեամբ մերոյ հօրն: Ո՞ւր է քաղցր աչացն հանդարտութիւն առ ուղիղս եւ ահաւորութիւն առ թիւրս. ո՞ւր զուարթ շրթանցն ժպտումն առ բարի աշակերտացն հանդիպումն. ո՞ւր խնդամիտ սիրտն ընդունող արբանեկաց. ո՞ւր երկայն ճանապարհաց յոյսն հեշտացուցիչ, աշխատութեանցն հանգուցանող: Կորեա˜ւ ժողովողն, թագեա˜ւ նաւահանգիստն, ելի˜ք օգնականն, լռեա˜ց ձայնն յորդորեցուցիչ:

Ո՞վ այսուհետ եւ զմերս յարգեսցէ զուսումն. ո՞վ ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւն աշակերտիս. ո՞վ զհայրականն բարբառեսցի զուարճութիւն, մասամբ ինչ յաղթահարեալ յորդւոյս: Ո՞վ կարկեսցէ զյանդգնութիւն ընդդէմ առողջ վարդապետութեան հակառակ յարուցելոցն, որք ամենայն բանիւ քակտեալք եւ քայքայեալք՝ յոլովս փոփոխեն վարդապետս եւ բազում գիրս, որպէս ասաց ոմն ի հարցն. առ ամենայն բան նմանապէս դժուարին, եւ չար օրինակ անձանց գրեն զայն՝ զծիծաղելն զմեօք եւ զարհամարհելն իբր եւ զնհաստատնովք, եւ որ ինչ պիտանացու ունիցի արուեստ: Ո՞վ զնոսա ըմբերանեսցէ սաստելով, եւ զմեզ սփոփեսցէ գովելով, եւ չափ դնիցէ բանի եւ լռութեան:

Զմտաւ զայսոսիկ ածելով՝ հառաչումն յիս ի ներոս ընթանայ եւ արտօսր, եւ կամեցուցանէ բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր: Եւ ոչ գիտեմ, եթէ զիարդ յարմարեցից զողբերգութիւնս, եւ կամ զով արտասուցից. զհէ՞քն իմ մանուկ եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթարն, զազգաւ ի բաց ընկեցիկն, եւ նախ քան զմահուն մեռելութիւն՝ անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ, եթէ զիս ինքն, զի վերացաւ ի գլխոյս փարթամմացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղօգուտ. զհա՞յր իմ եւ զքահանայապետ, զմիտսն վսեմացեալս, որ երթայր տանէր կատարեալ բան, որով վարէրն եւ յարմարէր, եւ զերասանակս ի բուռն առեալ՝ ուղղէր զգէմսն եւ սանձահարէր զլեզուս օտարաձայնս, եթէ զիս, թափուր ի Հոգւոյն մնացեալս խանդից եւ ցանկանեալ. զծնո՞ղն իմ, աղբիւր վարդապետական, զարդարութեանն ոռոգող, եւ հեղհեղաւ զամբարշտութիւն արտաքս սահմանելով, եթէ զիս, երաշտացեալ եւ թարշամեալ պասքութեամբ արբուցմանց խրատու. զաշխարհիս եկե՞ալ աղէտս, եթէ զապագայիցն ակնկալութիւն:

Ո՞վ մեզ յայսոսիկ ճառակցէ հաւասարելով տրտմութեանս, եւ օգնեսցէ ախտակցելով ասիցս, կամ յարձանս փորագրել: Զարթիր Երեմիաս, զարթիր եւ ողբա հանդերձ մարգարէանալով որ ինչ թշուառացաքս եւ որ ինչ թշուառանալոցս եմք. գուշակեա զյառնել հովուաց տգիտաց, որպէս երբեմն Զաքարիս Զաքարիաս յԻսրայէլին:
վարդապետք տխմարք եւ ինքնահաճնք, անձամբ առեալ պատիւ եւ ոչ յԱստուծոյ կոչեցեալ. արծաթով ընտրեալք եւ ոչ Հոգւով. ոսկեսէրք, նախանձոտք, թողեալ զհեզութիւն, յորում Աստուած բնակէ, եւ գայլք եղեալ՝ զիւրեանց հօտս գիշատելով:

Կրօնաւորք կեղծաւորք, անձնացոյցք, սնափառք, պատուասէրք քան թէ աստուածասէրք:

Վիճակաւորք հպարտք, դատարկակացք, զրաբանք, ծոյլք, ատեցողք արուեստից եւ վարդապետական բանից, սիրողք վաճառաց եւ կատակերգութեանց:

Աշակերտք հեղգք առ ուսումն եւ փոյթք առ ի վարդապետել, որք նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք:

Ժողովրդականք վէսք, ստահակք, մեծախօսք, անվաստակք, արբեցողք, վնասակարք, փախչողք ի ժառանգութենէ:

Զօրականք անարիք, սնապարծք, զինատեացք, պղերգք, հեշտասէրք, անժուժկալք, կողոպտիչք, գինարբուք, յուզակուք, համաբարոյք աւազակաց:

Իշխանք ապստամբք, գողակիցք գողոց, կծլիք, կծծիք, ժլատք, ագահք, յափշտակողք, աշխարհաւերք, աղտեղասէրք, ծառայիցն համամիտք:

Դատաւորք տմարդիք, սուտք, խաբողք, կաշառառուք, անընտրողք իրաւանց, անհաստատք, հակառակողք: 

Եւ բարձումն առ հասարակ յամենեցունց սիրոյ եւ ամօթոյ: Եւ ապա յանդիմանութիւն այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ անտես առնել Աստուածոյ, եւ տարերց փոփոխել զբնութիւնս իւրեանց: Գարուն երաշտացեալ, ամառն անձր եւ այոյզ, աշուն ձմեռնացեալ, ձմեռն սաստկասառոյց, մրրկալից, յերկարացեալ. հողմք բքարարք, խորշակաբերք, ախտահաւակք, ամպք հրընկէցեք, կարկտածուք. անձրեւք անժամանակք եւ անպիտանք. ադք դառնաշունչք, եղեմնարկուք. ջրոց առաւելուլն անօգուտ եւ նուազելն անհնարաւոր. երկրի անբերութիւնք պղտոց եւ անաչելութիւնք կենսանեաց, այլ սասանմունք եւ դղրդմունք: Եւ ի վերայ այսր ամենայն իխռովութիւնք յամենայն կողմանց, ըստ այնմ՝ եթէ չիք խաղաղութիւն ամբարշտաց:

Զի թագաւորք տիրեալք խիստք եւ չարաչարք, բեռինս բառնալով ծանունս եւ դժուարակիրս, հրամանս տալով անտանելիս. վերակացուք անհարթարարք, անողորմք. սիրելիք դաւաճանեալք. եւ թշնամիք զօրացեալք. հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս: Հէնք եկեալ անհատք եւ յոլովից կողմանց. գերփումն տանց եւ յափշտակութիւն ստացուածոց. կապումն գլխաւորաց եւ բանտք յայտնեաց. յօտարութիւն վտարումն ազատաց եւ անթիւ նեղութիւնք ռամկաց. առումն քաղաքց եւ քանդումն ամրոցաց. աւերումն աւանաց եւ հրդեհումն շինուածոց. սովքանբաւք եւ հիւանդութիւնք եւ մահք բազմօրինակք. աստուածպաշտութիւն մոռացեալ, եւ ակնկալութիւն գեհենի:

Յորմէ պահեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ զամենեսեան՝ ոյք երկրպագեն նմա ճշմարտութեամբ. եւ նմա փառք յամենայն եղականացս ամէն:

=== Աշխարհաբար ===

Ողբում եմ քեզ, Հայոց աշխարհ, ողբում եմ քեզ, բոլոր հյուսիսային ազգերի մեջ վեհագույնդ, որովհետև վերացան թագավորդ ու քահանադ, խորհրդականդ և ուսուցանողդ. վրդովվեց խաղաղությունը, արմատացավ անկարգությունը, խախտվեց ուղղափառությունը, հիմնավորվեց տգիտությամբ չարափառությունը:

Խղճում եմ քեզ, Հայաստանյայց եկեղեցիդ, բեմիդ բարեզարդությունից անշքացած, քաջ հովվից և հովակցից զրկված: Այլևս չեմ տեսնում քո բանավոր հոտը դալար տեղում և հանգիստ ջրերի մոտ սնվելիս և ոչ էլ փարախի մեջ ժողովված՝ գայլերից զգուշանալու համար, այլ ցիրուցան եղած անապատներում և գահավեժ տեղերում:

Երանի՜ առաջին և երկրորդ փոփոխություններին. որովհետև եղավ մի ժամանակ, որ փեսան և խաչեղբայրը հեռացեցին, բայց դու, հարսդ, համբերեցիր, ուղղախոհությամբ պահելով ամուսնությունդ, ինչպես մեկը մեզանից առաջ իմաստնաբար ասաց: Մյուս անգամ էլ, երբ մեկը սիրեկանի նման հանդգնաբար հարձակվեց քո անարատ առագաստի վրա, դու, հարսդ, չապականվեցիր. թեպետ բռնի կերպով փեսան վտարվեց, երբ ստամբակ որդիները իրենց ծնողին անարգեցին, միանգամայն և խորթերը արժանապես օտար հորը և եկվոր խորթ հորը, բայց դու այս անգամ էլ ամեն բանով լքված չմնացիր. ակնկալելով քո փեսայի դարձին, դու հովվակցի ձեռքով, մանուկներիդ փայփայեցիր, ոչ ինչպես տագերոջ, այլ ինչպես նույն զավակների տեր երկրորդ հոր ձեռքով: Իսկ այս երրորդ անգամ հեռանալիս՝ այլևս չկա դարձի ակնկալություն, որովհետև մարմնից բաժանվեց իր ընկերոջ ու գործակցի հետ:

Նրանց համար լավ է Քրիստոսի հետ բնակվել, Աբրահամի գոգում հանգչել և շուրջը հրեշտակների խմբեր տեսնել: Բայց դո՛ւ ես, որ այրիությանդ մեջ առանց հոգացողի մնացիր, և մենք ենք խղճալի, որ զրկվեցինք հայրական խնամակալությունից: Որովհետև այնպես չէ մեր վիճակը, ինչ որ հնումը իսրայելացոց ժողովուրդն ուներ, այլ մեր թշվառությունն ավելի է: Որովհետև Մովսեսը վերացվում է, բայց Հեսուն չի հաջորդում, որ առաջնորդե դեպի Ավետյաց երկիրը: Ռոբովամն իր ժողովրդից մերժվեց, բայց նրան փոխարինեց Նաբատի որդին, և աստծու մարդուն ոչ թե այուծը ոչնչացրեց, այլ հասուն տարիքը: Եղիան համբարձավ, բայց Եղիսեն չմնաց կրկնակի հոգով՝ Հեուին օծելու, այլ դեռ Ազայելն էլ հրավիրվեց Իսրայելին կոտորելու: Սեդեկիան գերի տարվեց, բայց չկա Զորոբաբել, որ տերությունը նորոգե: Անտիոքոսը բռնադատում է թողնել հայրենի կրոնը, բայց Մադաթիան չի դիմադրում. պատերազմը մեզ շուրջանակի պաշարել է, բայց Մակաբեն չի փրկում: Այժմ ներսը կռիվներ, դրսից արհավիրք. արհավիրք հեթանոսների կողմից և կռիվներ հերձվածողների կողմից, և չկա այն խորհրդականը, որ խրատե և պատերազմի պատրաստեր:

Ավա՜ղ այս զրկանքներին, ավա՜ղ այս թշվառ պատմության: Ինչպե՞ս դիմանամ այս ցավերին, ինչպե՞ս ամրապնդեմ միտքս ու լեզուս և հայրերիս իմ պարտքը հատուցանեմ այս խոսքով, իմ ծնունդի և սնունդի փոխարեն: Որովհետև նրանք ինձ ծնան և սնուցին իրենց տված ուսումով և ուրիշների մոտ ուղարկեցին կատարելագործվելու: Եվ մինչ նրանք. սպասում էին մեր դարձին, որ փառավորվեն իմ ամենիմաստ արվեստով և լիակատար պատրաստությամբ, և մենք էլ Բյուզանդիայից շտապ-շտապ դիմելով, հույս ունեինք հարսանիքներում պարել խիզախ և արագ շարժումներով և առագաստի երգեր երգել, այժմ, այդ ուրախության փոխարեն, գերեզմանի վրա ողբեր եմ ասում, ողորմելի հառաչելով. նույնիսկ չհասա տեսնելու նրանց աչքերի փակվելը, լսելու նրանց վերջին ձայնն և օրհնությունը:

Այսպիսի վշտով խեղդվում եմ, մեր հոր կարոտով մաշվում: Ո՞վ այսուհետև պիտի հարգե մեր ուսումը, ո՞վ պետք է ուրախանա իր աշակերտիս առաջադիմությամբ, ո՞վ հայրական զվարճությունը պիտի արտահայտե՝ մասամբ իր որդուցս հաղթվելով: Ո՞վ պետք է զսպե առողջ վարդապետության հակառակ դուրս եկողների հանդգնությունը, որոնք ամեն բանով քանդված ու քայքայված՝ շատ ուսուցիչներ են փոփոխում և բազմաթիվ գրքեր, ինչպես ասաց հայրերից մեկը. ամեն բանի նրանք հավասարապես դժվարանում են և իրենց համար չար օրինակ են դարձնում մեզ ծաղրելն ու արհամարելը, իբրև անհաստատ և որևէ պիտանի արվեստից զուրկ (մարդկանց): Ո՞վ պետք է նրանց պապանձեցնե սաստելով և մեզ սփոփե գովելով և չափ դնե խոսքի լռության:

Երբ մտածում եմ այս բաների մասին, իմ մեջ հառաչանք և արտասուք են ծագում, ի՛նչպես հորինեմ իմ ողբը և կամ ո՞ւմ արտասվեմ. արդյո՞ք իմ թշվառ մանուկ թագավորի՞ն, որ վատթար խորհրդակցությամբ իր ցեղով հանդերձ դեն գցվեց և նախքան մահով մեռնելը անարգաբար աթոռից կործանվեց, թե ինձ, որի գլխից վերցվեց փառավորող գեղեցիկ կենցաղօգուտ պսակը. արդյոք իմ հո՞րն ու քահայանապետին, այն վսեմ միտքը, լի կատարյալ խոհականությամբ, որով կառավարում էր և բարեկարգում, և սանձերը բուռը հավաքած՝ ուղղություն էր տալիս ընթացքին և սանձահարում էր օտարոտի մտքեր հայտնող լեզուներ, թե ինձ, նրա հոգու խանդից զրկվածիս ու տնանկիս. արդյոք իմ ծնողի՞ն, այն վարդապետության աղբյուրը, որ ոռոգում էր արդարությունը և իբրև հեղեղ դուրս էր քշում ամբարշտությունը, թե ինձ, նրա խրատները խմելու ծարավից ցամաքածիս ու թառամածիս. արդյոք մեր աշխարհին արդեն եկա՞ծ աղետները, թե ապագայում սպասվածները:

Ո՞վ մեզ այս բաներում ճառակից կլինի՝ մասնակցելով մեր տրտմությանը, ո՞վ մեզ կընկերանա՝ ցավակցելով մեր ողբին, կամ արձանների վրա փորագրելու: Զարթի՛ր, Երեմիա, զարթի՛ր և ողբա մարգարեանալով հանդերձ ինչ թշվառություններ որ կրեցինք և դեռ պիտի կրենք. գուշակի՛ր, որ տգետ հովիվներ պետք է երևան գան, ինպես գուշակեց Զաքարիան իսրայելցիների համար:

Ուսուցիչները՝ տխմար ու ինքնահավան, իրենք իրենցից պատիվ գտած և ոչ աստծուց կոչված, փողով ընտրված և ոչ սուրբ հոգով. ոսկեսեր, նախանձոտ, թողած հեզությունը, որի մեջ աստված է բնակվում, և գայլ դարձած գիշատում են իրենց հոտերը:

Կրոնավորները՝ կեղծավոր, ցուցամոլ, սնափառ, պատվասեր, քան աստվածասեր:

Վիճակավորները՝ հպարտ, դատեր սիրող, դատարկախոս, ծույլ, գիտություններ ու վարդապետական գրվածքներն ատող, առևտուր և կատակերգություններ սիրող:

Աշակերտները՝ սովորելու մեջ ծույլ, սովորեցնելու մեջ փութաջան, որոնք դեռ չսովորած՝ աստվածաբան են:

Ժողովրդականները՝ ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս, աշխատանքից խուսափող, արբեցող, վնասագործ, ժառանգությունից փախչող:

Զինվորականները՝ անարի, պարծենկոտ, զենք ատող, ծույլ, ցանկասեր, թուլամորթ, կողոպտիչ, գինեմոլ, հելուզակ, ավազակների բնութենակից:

Իշխանները՝ ապստամբ, գողերին գողակից, կաշառակեր, կծծի, ժլատ, ագահ, հափշտակող, աշխարհ ավերող, աղտեղասեր, ծառաներին համամիտ:

Դատավորները՝ տմարդի, սուտ, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպահպանող, անհաստատ, հակառակող: 

Եվ առհասարակ սերն ու ամոթը ամենքից վերացած: Եվ ի՞նչ է այս բոլորի ապացույցը, եթե ոչ այն, որ աստված մեզ անտես է արել և տարրերը փոխել են իրենց բնությունը. գարունը երաշտ, ամառը սաստիկ անձրևային, աշունը ձմեռ դարձած, ձմեռը սաստիկ ցուրտ, մրրկալից և երկարատև: Քամիները՝ բուքերը բերող, խորշակի փոխված, ցավեր տարածող. ամպերը կայծակներ թափող, կարկտաբեր. անձրևներն անժամանակ և անօգուտ. եղանակը դաժան, եղյամ բերող. ջրերի անօգուտ ավելանալը և չափից դուրս պակասելը. երկրի պտղաբերությունը նվազած, անասունների աճելությունը պակասած, այլև երկրաշարժներ և սասանումներ: Եվ այս բոլորի վրա ամեն կողմից խռովություն, համաձայն այն խոսքին, թե ամբարիշտներին խաղաղություն չկա:

Որովհետև մեզ տիրեցին խստասիրտ ու չար թագավորներ, որոնք ծանր, դժվարակիր բեռներ են բարձում, անտանելի հրամաններ են տալիս: Կառավարիչները կարգչեն պահպանում, անողորմ են, սիրելիները դավաճանված են, թշնամիները զորացած. հավատը ծախվում է այստեղի ունայն կյանքի համար: Ասպատակություններ են գալիս անհատնում, շատ տեղերի վրա, տները գերվում են, ստացվածքները հափշտակվում, գլխավոր մարդիկ կապվում են, հայտնի անձերն բանտարկվում են, դեպի օտարություն են աքսորվում ազնվականները, անթիվ նեղություններ են կրում ռամիկները, առնվում են քաղաքներ, քանդվում են ամրոցներ, ավերվում են ավաններ, հրդեհվում են շինություններ, ավերջ սովեր և հիվանդություններ և բազմատեսակ համաճարակներ: Աստավածապաշտությունը մոռացված է, դժողքի ակնկալություն:

Որից փրկե Քրիստոս աստված մեզ և բոլորին, որոնք ճշմարտությամբ երկրպագում են նրան: Նրան փառք բոլոր ստեղծվածներից, ամեն:
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>37wpefc7en63h0ltvtlh3jsr7s11d64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397753</id>
      <parentid>397752</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55238-27</username>
        <id>14223</id>
      </contributor>
      <comment>Լ</comment>
      <origin>397753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13242" sha1="mcwm66to1r8h68audwihf35kc8gsr2h" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = ՈՂԲ
|author = Մովսես Խորենացի
|translator= 
|previous =
|next = 
|notes=
}}
&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|ՈՂԲ}}
''գրաբարով''

Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ, հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. զի բարձաւ թագաւոր եւ քահանայ, խորհրդական եւ ուսուցող. վրդովեցաւ խաղաղութիւն, արմատացաւ անկարգութիւն. դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն:

Ողորմիմ քեզ, եկեղեցի Հայաստանեայց, խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին, ի քաջէն զրկեալ ի հովուէ եւ ի հովուակցէ: Ոչ եւս տեսանեմ զբանաւոր քո հօտ ի վայրի դալարւոջ եւ ոչ ի ջուրս հանգստեան սնեալ, եւ ոչ ի փարախ հաւաքեալ՝ զգուշանալով ի գայլոց, այլ ցրուեալ անապատաց եւ գահավիժութեանց:

Երանի՜ առաջնոյ եւ երկրորդի փոփոխմանն. զի էր ինչ ժամանակ հեռանալոյ փեսաւիրին, եւ հարսնդ համբերեցեր՝ ողջախոհութեամբ զամուսնութիւն պահելով, որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց: Դարձեալ մինչ երբեմն ոմն սեղեխաբար յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստդ՝ եւ հարսնդ ոչ աղտեղացար. թէպէտ եւ բռնութիւնն զփեսայն ի բաց վարեաց, որդւոցն բարձրացելոց անարգելով զծնողն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն եւ զեկամուտ յօրայն. սակայն դու եւ ոչ յայնմ զքեզ ամայի բոլորիցն ցուցեր. զանդրէն քոյոյն յուսալով դարձ հովուակցաւն, ոչ որպէս տայգերբ, այլ որպէս նոյնազաւակ զուգահարբ, զմանկունսն փայփայեցեր: Իսկ յերրորդ հեռանալս ոչ է ակնկալութիւն դարձի, լուծեալ ի մարմնոյս ընկերաւն եւ գործակցաւն:

Ընդ Քրիստոսի լաւ է նոցա բնակել, եւ յԱբրահամեանն հանգչել ի գոգս, եւ զհրեշտակացն տեսանել զպարաւորութիւնս: Բայց անհոգող դու այրութեամբ, եւ եղկելիք մեք՝ որ զրկեալք եմք ի հայրենի վերակացութենէն: ԶԻ ոչ որպէս ի հնումն ժողովուրդն այն, այլ առաւել մերս է թշուառութիւն: Վասնզի Մովսէս բարձեալ լինի, եւ Յեսու ոչ յաջորդէ՝ առաջնորդել յերկիրն Աւետեաց: Ռոբովամ մերժեցաւ յիւրմէ ժողովրդենէն, եւ փոխանորդեաց որդին Նաբատայ. եւ զայրն Աստուծոյ ծխեաց ոչ սռիւծ, այլ կատարումն ժամանակի: Եղիա համբարձաւ , եւ Եղիսէէ ոչ մնաց կրկին ոգւով ածանել զՅէու. այլ Ազայել հրաւիրեցաւ ի կոտորել զԻսրայէլ: Ի գերութիւն վարեցաւ Սեդեկիայ, եւ Զօրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւնն: Անտիոքոս բռնադատէ թողուլ զօրէնս հայրենիս, եւ Մատաթիայ ոչ ընդդիմակայէ. պատերամ զմեզ շւորջ պաշարէ, եւ Մակաբէ ոչ փրկէ: Այժմ մարտք ի ներքուստ եւ արհաւիրք արտաքուստ. արհաւիրք ի հեթանոսաց եւ մարտք ի հերձուածողաց, եւ խորհրդականն չէ ի միջի, որ խրատէր եւ յարմարէր ի պատերամ:

Աւա˜ղ զրկանացս, աւա˜ղ թշուառական պատմութեանս, ո՞րպէս զախտս հանդուրժեցից բերել. զիա՞րդ զմիտս իմ եւ զլեզուս պնդեցից, եւ հատուցից զբանս հարցն՝ փոխանակ ծննդեանն եւ սննդեանն: Քանզի ծնան զիս իւրեանց վարդապետութեամբն եւ սնուցին, առ այլս առաքեալով աճեցուցանել: Եւ մինչ նոքա զմերն յուսային զդարձ, եւ պատուասիրել իմով ամենիմաստ արուեստիւս եւ կատարելագոյն յարմարութեամբս, համայն եւ մեք փութապէս դիմեալք ի Բիւզանդիոյ, յուսայաք հարսանեաց պարել, անվեհեր երագութեմբ կրթեալք, եւ առագաստի ասել երգս, – արդ փոխանակ խրախճանութեանն ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով՝ ողորմելի հառաչեմ. ուր եւ ոչ տեսութեանն ժամանեցի աչաց նոցա կափուցման, եւ լսել զվերջին բարբառն եւ զօրհնութիւն:

Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ՝ վտանգիմ կարօտութեամբ մերոյ հօրն: Ո՞ւր է քաղցր աչացն հանդարտութիւն առ ուղիղս եւ ահաւորութիւն առ թիւրս. ո՞ւր զուարթ շրթանցն ժպտումն առ բարի աշակերտացն հանդիպումն. ո՞ւր խնդամիտ սիրտն ընդունող արբանեկաց. ո՞ւր երկայն ճանապարհաց յոյսն հեշտացուցիչ, աշխատութեանցն հանգուցանող: Կորեա˜ւ ժողովողն, թագեա˜ւ նաւահանգիստն, ելի˜ք օգնականն, լռեա˜ց ձայնն յորդորեցուցիչ:

Ո՞վ այսուհետ եւ զմերս յարգեսցէ զուսումն. ո՞վ ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւն աշակերտիս. ո՞վ զհայրականն բարբառեսցի զուարճութիւն, մասամբ ինչ յաղթահարեալ յորդւոյս: Ո՞վ կարկեսցէ զյանդգնութիւն ընդդէմ առողջ վարդապետութեան հակառակ յարուցելոցն, որք ամենայն բանիւ քակտեալք եւ քայքայեալք՝ յոլովս փոփոխեն վարդապետս եւ բազում գիրս, որպէս ասաց ոմն ի հարցն. առ ամենայն բան նմանապէս դժուարին, եւ չար օրինակ անձանց գրեն զայն՝ զծիծաղելն զմեօք եւ զարհամարհելն իբր եւ զնհաստատնովք, եւ որ ինչ պիտանացու ունիցի արուեստ: Ո՞վ զնոսա ըմբերանեսցէ սաստելով, եւ զմեզ սփոփեսցէ գովելով, եւ չափ դնիցէ բանի եւ լռութեան:

Զմտաւ զայսոսիկ ածելով՝ հառաչումն յիս ի ներոս ընթանայ եւ արտօսր, եւ կամեցուցանէ բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր: Եւ ոչ գիտեմ, եթէ զիարդ յարմարեցից զողբերգութիւնս, եւ կամ զով արտասուցից. զհէ՞քն իմ մանուկ եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթարն, զազգաւ ի բաց ընկեցիկն, եւ նախ քան զմահուն մեռելութիւն՝ անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ, եթէ զիս ինքն, զի վերացաւ ի գլխոյս փարթամմացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղօգուտ. զհա՞յր իմ եւ զքահանայապետ, զմիտսն վսեմացեալս, որ երթայր տանէր կատարեալ բան, որով վարէրն եւ յարմարէր, եւ զերասանակս ի բուռն առեալ՝ ուղղէր զգէմսն եւ սանձահարէր զլեզուս օտարաձայնս, եթէ զիս, թափուր ի Հոգւոյն մնացեալս խանդից եւ ցանկանեալ. զծնո՞ղն իմ, աղբիւր վարդապետական, զարդարութեանն ոռոգող, եւ հեղհեղաւ զամբարշտութիւն արտաքս սահմանելով, եթէ զիս, երաշտացեալ եւ թարշամեալ պասքութեամբ արբուցմանց խրատու. զաշխարհիս եկե՞ալ աղէտս, եթէ զապագայիցն ակնկալութիւն:

Ո՞վ մեզ յայսոսիկ ճառակցէ հաւասարելով տրտմութեանս, եւ օգնեսցէ ախտակցելով ասիցս, կամ յարձանս փորագրել: Զարթիր Երեմիաս, զարթիր եւ ողբա հանդերձ մարգարէանալով որ ինչ թշուառացաքս եւ որ ինչ թշուառանալոցս եմք. գուշակեա զյառնել հովուաց տգիտաց, որպէս երբեմն Զաքարիս Զաքարիաս յԻսրայէլին:
վարդապետք տխմարք եւ ինքնահաճնք, անձամբ առեալ պատիւ եւ ոչ յԱստուծոյ կոչեցեալ. արծաթով ընտրեալք եւ ոչ Հոգւով. ոսկեսէրք, նախանձոտք, թողեալ զհեզութիւն, յորում Աստուած բնակէ, եւ գայլք եղեալ՝ զիւրեանց հօտս գիշատելով:

Կրօնաւորք կեղծաւորք, անձնացոյցք, սնափառք, պատուասէրք քան թէ աստուածասէրք:

Վիճակաւորք հպարտք, դատարկակացք, զրաբանք, ծոյլք, ատեցողք արուեստից եւ վարդապետական բանից, սիրողք վաճառաց եւ կատակերգութեանց:

Աշակերտք հեղգք առ ուսումն եւ փոյթք առ ի վարդապետել, որք նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք:

Ժողովրդականք վէսք, ստահակք, մեծախօսք, անվաստակք, արբեցողք, վնասակարք, փախչողք ի ժառանգութենէ:

Զօրականք անարիք, սնապարծք, զինատեացք, պղերգք, հեշտասէրք, անժուժկալք, կողոպտիչք, գինարբուք, յուզակուք, համաբարոյք աւազակաց:

Իշխանք ապստամբք, գողակիցք գողոց, կծլիք, կծծիք, ժլատք, ագահք, յափշտակողք, աշխարհաւերք, աղտեղասէրք, ծառայիցն համամիտք:

Դատաւորք տմարդիք, սուտք, խաբողք, կաշառառուք, անընտրողք իրաւանց, անհաստատք, հակառակողք: 

Եւ բարձումն առ հասարակ յամենեցունց սիրոյ եւ ամօթոյ: Եւ ապա յանդիմանութիւն այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ անտես առնել Աստուածոյ, եւ տարերց փոփոխել զբնութիւնս իւրեանց: Գարուն երաշտացեալ, ամառն անձր եւ այոյզ, աշուն ձմեռնացեալ, ձմեռն սաստկասառոյց, մրրկալից, յերկարացեալ. հողմք բքարարք, խորշակաբերք, ախտահաւակք, ամպք հրընկէցեք, կարկտածուք. անձրեւք անժամանակք եւ անպիտանք. ադք դառնաշունչք, եղեմնարկուք. ջրոց առաւելուլն անօգուտ եւ նուազելն անհնարաւոր. երկրի անբերութիւնք պղտոց եւ անաչելութիւնք կենսանեաց, այլ սասանմունք եւ դղրդմունք: Եւ ի վերայ այսր ամենայն իխռովութիւնք յամենայն կողմանց, ըստ այնմ՝ եթէ չիք խաղաղութիւն ամբարշտաց:

Զի թագաւորք տիրեալք խիստք եւ չարաչարք, բեռինս բառնալով ծանունս եւ դժուարակիրս, հրամանս տալով անտանելիս. վերակացուք անհարթարարք, անողորմք. սիրելիք դաւաճանեալք. եւ թշնամիք զօրացեալք. հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս: Հէնք եկեալ անհատք եւ յոլովից կողմանց. գերփումն տանց եւ յափշտակութիւն ստացուածոց. կապումն գլխաւորաց եւ բանտք յայտնեաց. յօտարութիւն վտարումն ազատաց եւ անթիւ նեղութիւնք ռամկաց. առումն քաղաքց եւ քանդումն ամրոցաց. աւերումն աւանաց եւ հրդեհումն շինուածոց. սովքանբաւք եւ հիւանդութիւնք եւ մահք բազմօրինակք. աստուածպաշտութիւն մոռացեալ, եւ ակնկալութիւն գեհենի:

Յորմէ պահեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ զամենեսեան՝ ոյք երկրպագեն նմա ճշմարտութեամբ. եւ նմա փառք յամենայն եղականացս ամէն:</text>
      <sha1>mcwm66to1r8h68audwihf35kc8gsr2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397754</id>
      <parentid>397753</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-55238-27|~2026-55238-27]] ([[User talk:~2026-55238-27|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Veritas Sapientiae|Veritas Sapientiae]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <origin>360239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26539" sha1="37wpefc7en63h0ltvtlh3jsr7s11d64" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = ՈՂԲ
|author = Մովսես Խորենացի
|translator= 
|previous =
|next = 
|notes=
}}
&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|ՈՂԲ}}
''գրաբարով''

Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ, հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. զի բարձաւ թագաւոր եւ քահանայ, խորհրդական եւ ուսուցող. վրդովեցաւ խաղաղութիւն, արմատացաւ անկարգութիւն. դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն:

Ողորմիմ քեզ, եկեղեցի Հայաստանեայց, խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին, ի քաջէն զրկեալ ի հովուէ եւ ի հովուակցէ: Ոչ եւս տեսանեմ զբանաւոր քո հօտ ի վայրի դալարւոջ եւ ոչ ի ջուրս հանգստեան սնեալ, եւ ոչ ի փարախ հաւաքեալ՝ զգուշանալով ի գայլոց, այլ ցրուեալ անապատաց եւ գահավիժութեանց:

Երանի՜ առաջնոյ եւ երկրորդի փոփոխմանն. զի էր ինչ ժամանակ հեռանալոյ փեսաւիրին, եւ հարսնդ համբերեցեր՝ ողջախոհութեամբ զամուսնութիւն պահելով, որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց: Դարձեալ մինչ երբեմն ոմն սեղեխաբար յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստդ՝ եւ հարսնդ ոչ աղտեղացար. թէպէտ եւ բռնութիւնն զփեսայն ի բաց վարեաց, որդւոցն բարձրացելոց անարգելով զծնողն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն եւ զեկամուտ յօրայն. սակայն դու եւ ոչ յայնմ զքեզ ամայի բոլորիցն ցուցեր. զանդրէն քոյոյն յուսալով դարձ հովուակցաւն, ոչ որպէս տայգերբ, այլ որպէս նոյնազաւակ զուգահարբ, զմանկունսն փայփայեցեր: Իսկ յերրորդ հեռանալս ոչ է ակնկալութիւն դարձի, լուծեալ ի մարմնոյս ընկերաւն եւ գործակցաւն:

Ընդ Քրիստոսի լաւ է նոցա բնակել, եւ յԱբրահամեանն հանգչել ի գոգս, եւ զհրեշտակացն տեսանել զպարաւորութիւնս: Բայց անհոգող դու այրութեամբ, եւ եղկելիք մեք՝ որ զրկեալք եմք ի հայրենի վերակացութենէն: ԶԻ ոչ որպէս ի հնումն ժողովուրդն այն, այլ առաւել մերս է թշուառութիւն: Վասնզի Մովսէս բարձեալ լինի, եւ Յեսու ոչ յաջորդէ՝ առաջնորդել յերկիրն Աւետեաց: Ռոբովամ մերժեցաւ յիւրմէ ժողովրդենէն, եւ փոխանորդեաց որդին Նաբատայ. եւ զայրն Աստուծոյ ծխեաց ոչ սռիւծ, այլ կատարումն ժամանակի: Եղիա համբարձաւ , եւ Եղիսէէ ոչ մնաց կրկին ոգւով ածանել զՅէու. այլ Ազայել հրաւիրեցաւ ի կոտորել զԻսրայէլ: Ի գերութիւն վարեցաւ Սեդեկիայ, եւ Զօրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւնն: Անտիոքոս բռնադատէ թողուլ զօրէնս հայրենիս, եւ Մատաթիայ ոչ ընդդիմակայէ. պատերամ զմեզ շւորջ պաշարէ, եւ Մակաբէ ոչ փրկէ: Այժմ մարտք ի ներքուստ եւ արհաւիրք արտաքուստ. արհաւիրք ի հեթանոսաց եւ մարտք ի հերձուածողաց, եւ խորհրդականն չէ ի միջի, որ խրատէր եւ յարմարէր ի պատերամ:

Աւա˜ղ զրկանացս, աւա˜ղ թշուառական պատմութեանս, ո՞րպէս զախտս հանդուրժեցից բերել. զիա՞րդ զմիտս իմ եւ զլեզուս պնդեցից, եւ հատուցից զբանս հարցն՝ փոխանակ ծննդեանն եւ սննդեանն: Քանզի ծնան զիս իւրեանց վարդապետութեամբն եւ սնուցին, առ այլս առաքեալով աճեցուցանել: Եւ մինչ նոքա զմերն յուսային զդարձ, եւ պատուասիրել իմով ամենիմաստ արուեստիւս եւ կատարելագոյն յարմարութեամբս, համայն եւ մեք փութապէս դիմեալք ի Բիւզանդիոյ, յուսայաք հարսանեաց պարել, անվեհեր երագութեմբ կրթեալք, եւ առագաստի ասել երգս, – արդ փոխանակ խրախճանութեանն ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով՝ ողորմելի հառաչեմ. ուր եւ ոչ տեսութեանն ժամանեցի աչաց նոցա կափուցման, եւ լսել զվերջին բարբառն եւ զօրհնութիւն:

Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ՝ վտանգիմ կարօտութեամբ մերոյ հօրն: Ո՞ւր է քաղցր աչացն հանդարտութիւն առ ուղիղս եւ ահաւորութիւն առ թիւրս. ո՞ւր զուարթ շրթանցն ժպտումն առ բարի աշակերտացն հանդիպումն. ո՞ւր խնդամիտ սիրտն ընդունող արբանեկաց. ո՞ւր երկայն ճանապարհաց յոյսն հեշտացուցիչ, աշխատութեանցն հանգուցանող: Կորեա˜ւ ժողովողն, թագեա˜ւ նաւահանգիստն, ելի˜ք օգնականն, լռեա˜ց ձայնն յորդորեցուցիչ:

Ո՞վ այսուհետ եւ զմերս յարգեսցէ զուսումն. ո՞վ ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւն աշակերտիս. ո՞վ զհայրականն բարբառեսցի զուարճութիւն, մասամբ ինչ յաղթահարեալ յորդւոյս: Ո՞վ կարկեսցէ զյանդգնութիւն ընդդէմ առողջ վարդապետութեան հակառակ յարուցելոցն, որք ամենայն բանիւ քակտեալք եւ քայքայեալք՝ յոլովս փոփոխեն վարդապետս եւ բազում գիրս, որպէս ասաց ոմն ի հարցն. առ ամենայն բան նմանապէս դժուարին, եւ չար օրինակ անձանց գրեն զայն՝ զծիծաղելն զմեօք եւ զարհամարհելն իբր եւ զնհաստատնովք, եւ որ ինչ պիտանացու ունիցի արուեստ: Ո՞վ զնոսա ըմբերանեսցէ սաստելով, եւ զմեզ սփոփեսցէ գովելով, եւ չափ դնիցէ բանի եւ լռութեան:

Զմտաւ զայսոսիկ ածելով՝ հառաչումն յիս ի ներոս ընթանայ եւ արտօսր, եւ կամեցուցանէ բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր: Եւ ոչ գիտեմ, եթէ զիարդ յարմարեցից զողբերգութիւնս, եւ կամ զով արտասուցից. զհէ՞քն իմ մանուկ եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթարն, զազգաւ ի բաց ընկեցիկն, եւ նախ քան զմահուն մեռելութիւն՝ անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ, եթէ զիս ինքն, զի վերացաւ ի գլխոյս փարթամմացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղօգուտ. զհա՞յր իմ եւ զքահանայապետ, զմիտսն վսեմացեալս, որ երթայր տանէր կատարեալ բան, որով վարէրն եւ յարմարէր, եւ զերասանակս ի բուռն առեալ՝ ուղղէր զգէմսն եւ սանձահարէր զլեզուս օտարաձայնս, եթէ զիս, թափուր ի Հոգւոյն մնացեալս խանդից եւ ցանկանեալ. զծնո՞ղն իմ, աղբիւր վարդապետական, զարդարութեանն ոռոգող, եւ հեղհեղաւ զամբարշտութիւն արտաքս սահմանելով, եթէ զիս, երաշտացեալ եւ թարշամեալ պասքութեամբ արբուցմանց խրատու. զաշխարհիս եկե՞ալ աղէտս, եթէ զապագայիցն ակնկալութիւն:

Ո՞վ մեզ յայսոսիկ ճառակցէ հաւասարելով տրտմութեանս, եւ օգնեսցէ ախտակցելով ասիցս, կամ յարձանս փորագրել: Զարթիր Երեմիաս, զարթիր եւ ողբա հանդերձ մարգարէանալով որ ինչ թշուառացաքս եւ որ ինչ թշուառանալոցս եմք. գուշակեա զյառնել հովուաց տգիտաց, որպէս երբեմն Զաքարիս Զաքարիաս յԻսրայէլին:
վարդապետք տխմարք եւ ինքնահաճնք, անձամբ առեալ պատիւ եւ ոչ յԱստուծոյ կոչեցեալ. արծաթով ընտրեալք եւ ոչ Հոգւով. ոսկեսէրք, նախանձոտք, թողեալ զհեզութիւն, յորում Աստուած բնակէ, եւ գայլք եղեալ՝ զիւրեանց հօտս գիշատելով:

Կրօնաւորք կեղծաւորք, անձնացոյցք, սնափառք, պատուասէրք քան թէ աստուածասէրք:

Վիճակաւորք հպարտք, դատարկակացք, զրաբանք, ծոյլք, ատեցողք արուեստից եւ վարդապետական բանից, սիրողք վաճառաց եւ կատակերգութեանց:

Աշակերտք հեղգք առ ուսումն եւ փոյթք առ ի վարդապետել, որք նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք:

Ժողովրդականք վէսք, ստահակք, մեծախօսք, անվաստակք, արբեցողք, վնասակարք, փախչողք ի ժառանգութենէ:

Զօրականք անարիք, սնապարծք, զինատեացք, պղերգք, հեշտասէրք, անժուժկալք, կողոպտիչք, գինարբուք, յուզակուք, համաբարոյք աւազակաց:

Իշխանք ապստամբք, գողակիցք գողոց, կծլիք, կծծիք, ժլատք, ագահք, յափշտակողք, աշխարհաւերք, աղտեղասէրք, ծառայիցն համամիտք:

Դատաւորք տմարդիք, սուտք, խաբողք, կաշառառուք, անընտրողք իրաւանց, անհաստատք, հակառակողք: 

Եւ բարձումն առ հասարակ յամենեցունց սիրոյ եւ ամօթոյ: Եւ ապա յանդիմանութիւն այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ անտես առնել Աստուածոյ, եւ տարերց փոփոխել զբնութիւնս իւրեանց: Գարուն երաշտացեալ, ամառն անձր եւ այոյզ, աշուն ձմեռնացեալ, ձմեռն սաստկասառոյց, մրրկալից, յերկարացեալ. հողմք բքարարք, խորշակաբերք, ախտահաւակք, ամպք հրընկէցեք, կարկտածուք. անձրեւք անժամանակք եւ անպիտանք. ադք դառնաշունչք, եղեմնարկուք. ջրոց առաւելուլն անօգուտ եւ նուազելն անհնարաւոր. երկրի անբերութիւնք պղտոց եւ անաչելութիւնք կենսանեաց, այլ սասանմունք եւ դղրդմունք: Եւ ի վերայ այսր ամենայն իխռովութիւնք յամենայն կողմանց, ըստ այնմ՝ եթէ չիք խաղաղութիւն ամբարշտաց:

Զի թագաւորք տիրեալք խիստք եւ չարաչարք, բեռինս բառնալով ծանունս եւ դժուարակիրս, հրամանս տալով անտանելիս. վերակացուք անհարթարարք, անողորմք. սիրելիք դաւաճանեալք. եւ թշնամիք զօրացեալք. հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս: Հէնք եկեալ անհատք եւ յոլովից կողմանց. գերփումն տանց եւ յափշտակութիւն ստացուածոց. կապումն գլխաւորաց եւ բանտք յայտնեաց. յօտարութիւն վտարումն ազատաց եւ անթիւ նեղութիւնք ռամկաց. առումն քաղաքց եւ քանդումն ամրոցաց. աւերումն աւանաց եւ հրդեհումն շինուածոց. սովքանբաւք եւ հիւանդութիւնք եւ մահք բազմօրինակք. աստուածպաշտութիւն մոռացեալ, եւ ակնկալութիւն գեհենի:

Յորմէ պահեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ զամենեսեան՝ ոյք երկրպագեն նմա ճշմարտութեամբ. եւ նմա փառք յամենայն եղականացս ամէն:

=== Աշխարհաբար ===

Ողբում եմ քեզ, Հայոց աշխարհ, ողբում եմ քեզ, բոլոր հյուսիսային ազգերի մեջ վեհագույնդ, որովհետև վերացան թագավորդ ու քահանադ, խորհրդականդ և ուսուցանողդ. վրդովվեց խաղաղությունը, արմատացավ անկարգությունը, խախտվեց ուղղափառությունը, հիմնավորվեց տգիտությամբ չարափառությունը:

Խղճում եմ քեզ, Հայաստանյայց եկեղեցիդ, բեմիդ բարեզարդությունից անշքացած, քաջ հովվից և հովակցից զրկված: Այլևս չեմ տեսնում քո բանավոր հոտը դալար տեղում և հանգիստ ջրերի մոտ սնվելիս և ոչ էլ փարախի մեջ ժողովված՝ գայլերից զգուշանալու համար, այլ ցիրուցան եղած անապատներում և գահավեժ տեղերում:

Երանի՜ առաջին և երկրորդ փոփոխություններին. որովհետև եղավ մի ժամանակ, որ փեսան և խաչեղբայրը հեռացեցին, բայց դու, հարսդ, համբերեցիր, ուղղախոհությամբ պահելով ամուսնությունդ, ինչպես մեկը մեզանից առաջ իմաստնաբար ասաց: Մյուս անգամ էլ, երբ մեկը սիրեկանի նման հանդգնաբար հարձակվեց քո անարատ առագաստի վրա, դու, հարսդ, չապականվեցիր. թեպետ բռնի կերպով փեսան վտարվեց, երբ ստամբակ որդիները իրենց ծնողին անարգեցին, միանգամայն և խորթերը արժանապես օտար հորը և եկվոր խորթ հորը, բայց դու այս անգամ էլ ամեն բանով լքված չմնացիր. ակնկալելով քո փեսայի դարձին, դու հովվակցի ձեռքով, մանուկներիդ փայփայեցիր, ոչ ինչպես տագերոջ, այլ ինչպես նույն զավակների տեր երկրորդ հոր ձեռքով: Իսկ այս երրորդ անգամ հեռանալիս՝ այլևս չկա դարձի ակնկալություն, որովհետև մարմնից բաժանվեց իր ընկերոջ ու գործակցի հետ:

Նրանց համար լավ է Քրիստոսի հետ բնակվել, Աբրահամի գոգում հանգչել և շուրջը հրեշտակների խմբեր տեսնել: Բայց դո՛ւ ես, որ այրիությանդ մեջ առանց հոգացողի մնացիր, և մենք ենք խղճալի, որ զրկվեցինք հայրական խնամակալությունից: Որովհետև այնպես չէ մեր վիճակը, ինչ որ հնումը իսրայելացոց ժողովուրդն ուներ, այլ մեր թշվառությունն ավելի է: Որովհետև Մովսեսը վերացվում է, բայց Հեսուն չի հաջորդում, որ առաջնորդե դեպի Ավետյաց երկիրը: Ռոբովամն իր ժողովրդից մերժվեց, բայց նրան փոխարինեց Նաբատի որդին, և աստծու մարդուն ոչ թե այուծը ոչնչացրեց, այլ հասուն տարիքը: Եղիան համբարձավ, բայց Եղիսեն չմնաց կրկնակի հոգով՝ Հեուին օծելու, այլ դեռ Ազայելն էլ հրավիրվեց Իսրայելին կոտորելու: Սեդեկիան գերի տարվեց, բայց չկա Զորոբաբել, որ տերությունը նորոգե: Անտիոքոսը բռնադատում է թողնել հայրենի կրոնը, բայց Մադաթիան չի դիմադրում. պատերազմը մեզ շուրջանակի պաշարել է, բայց Մակաբեն չի փրկում: Այժմ ներսը կռիվներ, դրսից արհավիրք. արհավիրք հեթանոսների կողմից և կռիվներ հերձվածողների կողմից, և չկա այն խորհրդականը, որ խրատե և պատերազմի պատրաստեր:

Ավա՜ղ այս զրկանքներին, ավա՜ղ այս թշվառ պատմության: Ինչպե՞ս դիմանամ այս ցավերին, ինչպե՞ս ամրապնդեմ միտքս ու լեզուս և հայրերիս իմ պարտքը հատուցանեմ այս խոսքով, իմ ծնունդի և սնունդի փոխարեն: Որովհետև նրանք ինձ ծնան և սնուցին իրենց տված ուսումով և ուրիշների մոտ ուղարկեցին կատարելագործվելու: Եվ մինչ նրանք. սպասում էին մեր դարձին, որ փառավորվեն իմ ամենիմաստ արվեստով և լիակատար պատրաստությամբ, և մենք էլ Բյուզանդիայից շտապ-շտապ դիմելով, հույս ունեինք հարսանիքներում պարել խիզախ և արագ շարժումներով և առագաստի երգեր երգել, այժմ, այդ ուրախության փոխարեն, գերեզմանի վրա ողբեր եմ ասում, ողորմելի հառաչելով. նույնիսկ չհասա տեսնելու նրանց աչքերի փակվելը, լսելու նրանց վերջին ձայնն և օրհնությունը:

Այսպիսի վշտով խեղդվում եմ, մեր հոր կարոտով մաշվում: Ո՞վ այսուհետև պիտի հարգե մեր ուսումը, ո՞վ պետք է ուրախանա իր աշակերտիս առաջադիմությամբ, ո՞վ հայրական զվարճությունը պիտի արտահայտե՝ մասամբ իր որդուցս հաղթվելով: Ո՞վ պետք է զսպե առողջ վարդապետության հակառակ դուրս եկողների հանդգնությունը, որոնք ամեն բանով քանդված ու քայքայված՝ շատ ուսուցիչներ են փոփոխում և բազմաթիվ գրքեր, ինչպես ասաց հայրերից մեկը. ամեն բանի նրանք հավասարապես դժվարանում են և իրենց համար չար օրինակ են դարձնում մեզ ծաղրելն ու արհամարելը, իբրև անհաստատ և որևէ պիտանի արվեստից զուրկ (մարդկանց): Ո՞վ պետք է նրանց պապանձեցնե սաստելով և մեզ սփոփե գովելով և չափ դնե խոսքի լռության:

Երբ մտածում եմ այս բաների մասին, իմ մեջ հառաչանք և արտասուք են ծագում, ի՛նչպես հորինեմ իմ ողբը և կամ ո՞ւմ արտասվեմ. արդյո՞ք իմ թշվառ մանուկ թագավորի՞ն, որ վատթար խորհրդակցությամբ իր ցեղով հանդերձ դեն գցվեց և նախքան մահով մեռնելը անարգաբար աթոռից կործանվեց, թե ինձ, որի գլխից վերցվեց փառավորող գեղեցիկ կենցաղօգուտ պսակը. արդյոք իմ հո՞րն ու քահայանապետին, այն վսեմ միտքը, լի կատարյալ խոհականությամբ, որով կառավարում էր և բարեկարգում, և սանձերը բուռը հավաքած՝ ուղղություն էր տալիս ընթացքին և սանձահարում էր օտարոտի մտքեր հայտնող լեզուներ, թե ինձ, նրա հոգու խանդից զրկվածիս ու տնանկիս. արդյոք իմ ծնողի՞ն, այն վարդապետության աղբյուրը, որ ոռոգում էր արդարությունը և իբրև հեղեղ դուրս էր քշում ամբարշտությունը, թե ինձ, նրա խրատները խմելու ծարավից ցամաքածիս ու թառամածիս. արդյոք մեր աշխարհին արդեն եկա՞ծ աղետները, թե ապագայում սպասվածները:

Ո՞վ մեզ այս բաներում ճառակից կլինի՝ մասնակցելով մեր տրտմությանը, ո՞վ մեզ կընկերանա՝ ցավակցելով մեր ողբին, կամ արձանների վրա փորագրելու: Զարթի՛ր, Երեմիա, զարթի՛ր և ողբա մարգարեանալով հանդերձ ինչ թշվառություններ որ կրեցինք և դեռ պիտի կրենք. գուշակի՛ր, որ տգետ հովիվներ պետք է երևան գան, ինպես գուշակեց Զաքարիան իսրայելցիների համար:

Ուսուցիչները՝ տխմար ու ինքնահավան, իրենք իրենցից պատիվ գտած և ոչ աստծուց կոչված, փողով ընտրված և ոչ սուրբ հոգով. ոսկեսեր, նախանձոտ, թողած հեզությունը, որի մեջ աստված է բնակվում, և գայլ դարձած գիշատում են իրենց հոտերը:

Կրոնավորները՝ կեղծավոր, ցուցամոլ, սնափառ, պատվասեր, քան աստվածասեր:

Վիճակավորները՝ հպարտ, դատեր սիրող, դատարկախոս, ծույլ, գիտություններ ու վարդապետական գրվածքներն ատող, առևտուր և կատակերգություններ սիրող:

Աշակերտները՝ սովորելու մեջ ծույլ, սովորեցնելու մեջ փութաջան, որոնք դեռ չսովորած՝ աստվածաբան են:

Ժողովրդականները՝ ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս, աշխատանքից խուսափող, արբեցող, վնասագործ, ժառանգությունից փախչող:

Զինվորականները՝ անարի, պարծենկոտ, զենք ատող, ծույլ, ցանկասեր, թուլամորթ, կողոպտիչ, գինեմոլ, հելուզակ, ավազակների բնութենակից:

Իշխանները՝ ապստամբ, գողերին գողակից, կաշառակեր, կծծի, ժլատ, ագահ, հափշտակող, աշխարհ ավերող, աղտեղասեր, ծառաներին համամիտ:

Դատավորները՝ տմարդի, սուտ, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպահպանող, անհաստատ, հակառակող: 

Եվ առհասարակ սերն ու ամոթը ամենքից վերացած: Եվ ի՞նչ է այս բոլորի ապացույցը, եթե ոչ այն, որ աստված մեզ անտես է արել և տարրերը փոխել են իրենց բնությունը. գարունը երաշտ, ամառը սաստիկ անձրևային, աշունը ձմեռ դարձած, ձմեռը սաստիկ ցուրտ, մրրկալից և երկարատև: Քամիները՝ բուքերը բերող, խորշակի փոխված, ցավեր տարածող. ամպերը կայծակներ թափող, կարկտաբեր. անձրևներն անժամանակ և անօգուտ. եղանակը դաժան, եղյամ բերող. ջրերի անօգուտ ավելանալը և չափից դուրս պակասելը. երկրի պտղաբերությունը նվազած, անասունների աճելությունը պակասած, այլև երկրաշարժներ և սասանումներ: Եվ այս բոլորի վրա ամեն կողմից խռովություն, համաձայն այն խոսքին, թե ամբարիշտներին խաղաղություն չկա:

Որովհետև մեզ տիրեցին խստասիրտ ու չար թագավորներ, որոնք ծանր, դժվարակիր բեռներ են բարձում, անտանելի հրամաններ են տալիս: Կառավարիչները կարգչեն պահպանում, անողորմ են, սիրելիները դավաճանված են, թշնամիները զորացած. հավատը ծախվում է այստեղի ունայն կյանքի համար: Ասպատակություններ են գալիս անհատնում, շատ տեղերի վրա, տները գերվում են, ստացվածքները հափշտակվում, գլխավոր մարդիկ կապվում են, հայտնի անձերն բանտարկվում են, դեպի օտարություն են աքսորվում ազնվականները, անթիվ նեղություններ են կրում ռամիկները, առնվում են քաղաքներ, քանդվում են ամրոցներ, ավերվում են ավաններ, հրդեհվում են շինություններ, ավերջ սովեր և հիվանդություններ և բազմատեսակ համաճարակներ: Աստավածապաշտությունը մոռացված է, դժողքի ակնկալություն:

Որից փրկե Քրիստոս աստված մեզ և բոլորին, որոնք ճշմարտությամբ երկրպագում են նրան: Նրան փառք բոլոր ստեղծվածներից, ամեն:
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>37wpefc7en63h0ltvtlh3jsr7s11d64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397755</id>
      <parentid>397754</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T15:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Ողբ (Մովսես Խորենացի)]]&quot; ([Խմբագրում=Պաշտպանել նոր և չգրանցված մասնակիցներից] (անժամկետ) [Տեղափոխել=Պաշտպանել նոր և չգրանցված մասնակիցներից] (անժամկետ))</comment>
      <origin>360239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26539" sha1="37wpefc7en63h0ltvtlh3jsr7s11d64" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = ՈՂԲ
|author = Մովսես Խորենացի
|translator= 
|previous =
|next = 
|notes=
}}
&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; text-indent:1.5em; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|ՈՂԲ}}
''գրաբարով''

Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ, հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. զի բարձաւ թագաւոր եւ քահանայ, խորհրդական եւ ուսուցող. վրդովեցաւ խաղաղութիւն, արմատացաւ անկարգութիւն. դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն:

Ողորմիմ քեզ, եկեղեցի Հայաստանեայց, խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին, ի քաջէն զրկեալ ի հովուէ եւ ի հովուակցէ: Ոչ եւս տեսանեմ զբանաւոր քո հօտ ի վայրի դալարւոջ եւ ոչ ի ջուրս հանգստեան սնեալ, եւ ոչ ի փարախ հաւաքեալ՝ զգուշանալով ի գայլոց, այլ ցրուեալ անապատաց եւ գահավիժութեանց:

Երանի՜ առաջնոյ եւ երկրորդի փոփոխմանն. զի էր ինչ ժամանակ հեռանալոյ փեսաւիրին, եւ հարսնդ համբերեցեր՝ ողջախոհութեամբ զամուսնութիւն պահելով, որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց: Դարձեալ մինչ երբեմն ոմն սեղեխաբար յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստդ՝ եւ հարսնդ ոչ աղտեղացար. թէպէտ եւ բռնութիւնն զփեսայն ի բաց վարեաց, որդւոցն բարձրացելոց անարգելով զծնողն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն եւ զեկամուտ յօրայն. սակայն դու եւ ոչ յայնմ զքեզ ամայի բոլորիցն ցուցեր. զանդրէն քոյոյն յուսալով դարձ հովուակցաւն, ոչ որպէս տայգերբ, այլ որպէս նոյնազաւակ զուգահարբ, զմանկունսն փայփայեցեր: Իսկ յերրորդ հեռանալս ոչ է ակնկալութիւն դարձի, լուծեալ ի մարմնոյս ընկերաւն եւ գործակցաւն:

Ընդ Քրիստոսի լաւ է նոցա բնակել, եւ յԱբրահամեանն հանգչել ի գոգս, եւ զհրեշտակացն տեսանել զպարաւորութիւնս: Բայց անհոգող դու այրութեամբ, եւ եղկելիք մեք՝ որ զրկեալք եմք ի հայրենի վերակացութենէն: ԶԻ ոչ որպէս ի հնումն ժողովուրդն այն, այլ առաւել մերս է թշուառութիւն: Վասնզի Մովսէս բարձեալ լինի, եւ Յեսու ոչ յաջորդէ՝ առաջնորդել յերկիրն Աւետեաց: Ռոբովամ մերժեցաւ յիւրմէ ժողովրդենէն, եւ փոխանորդեաց որդին Նաբատայ. եւ զայրն Աստուծոյ ծխեաց ոչ սռիւծ, այլ կատարումն ժամանակի: Եղիա համբարձաւ , եւ Եղիսէէ ոչ մնաց կրկին ոգւով ածանել զՅէու. այլ Ազայել հրաւիրեցաւ ի կոտորել զԻսրայէլ: Ի գերութիւն վարեցաւ Սեդեկիայ, եւ Զօրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւնն: Անտիոքոս բռնադատէ թողուլ զօրէնս հայրենիս, եւ Մատաթիայ ոչ ընդդիմակայէ. պատերամ զմեզ շւորջ պաշարէ, եւ Մակաբէ ոչ փրկէ: Այժմ մարտք ի ներքուստ եւ արհաւիրք արտաքուստ. արհաւիրք ի հեթանոսաց եւ մարտք ի հերձուածողաց, եւ խորհրդականն չէ ի միջի, որ խրատէր եւ յարմարէր ի պատերամ:

Աւա˜ղ զրկանացս, աւա˜ղ թշուառական պատմութեանս, ո՞րպէս զախտս հանդուրժեցից բերել. զիա՞րդ զմիտս իմ եւ զլեզուս պնդեցից, եւ հատուցից զբանս հարցն՝ փոխանակ ծննդեանն եւ սննդեանն: Քանզի ծնան զիս իւրեանց վարդապետութեամբն եւ սնուցին, առ այլս առաքեալով աճեցուցանել: Եւ մինչ նոքա զմերն յուսային զդարձ, եւ պատուասիրել իմով ամենիմաստ արուեստիւս եւ կատարելագոյն յարմարութեամբս, համայն եւ մեք փութապէս դիմեալք ի Բիւզանդիոյ, յուսայաք հարսանեաց պարել, անվեհեր երագութեմբ կրթեալք, եւ առագաստի ասել երգս, – արդ փոխանակ խրախճանութեանն ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով՝ ողորմելի հառաչեմ. ուր եւ ոչ տեսութեանն ժամանեցի աչաց նոցա կափուցման, եւ լսել զվերջին բարբառն եւ զօրհնութիւն:

Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ՝ վտանգիմ կարօտութեամբ մերոյ հօրն: Ո՞ւր է քաղցր աչացն հանդարտութիւն առ ուղիղս եւ ահաւորութիւն առ թիւրս. ո՞ւր զուարթ շրթանցն ժպտումն առ բարի աշակերտացն հանդիպումն. ո՞ւր խնդամիտ սիրտն ընդունող արբանեկաց. ո՞ւր երկայն ճանապարհաց յոյսն հեշտացուցիչ, աշխատութեանցն հանգուցանող: Կորեա˜ւ ժողովողն, թագեա˜ւ նաւահանգիստն, ելի˜ք օգնականն, լռեա˜ց ձայնն յորդորեցուցիչ:

Ո՞վ այսուհետ եւ զմերս յարգեսցէ զուսումն. ո՞վ ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւն աշակերտիս. ո՞վ զհայրականն բարբառեսցի զուարճութիւն, մասամբ ինչ յաղթահարեալ յորդւոյս: Ո՞վ կարկեսցէ զյանդգնութիւն ընդդէմ առողջ վարդապետութեան հակառակ յարուցելոցն, որք ամենայն բանիւ քակտեալք եւ քայքայեալք՝ յոլովս փոփոխեն վարդապետս եւ բազում գիրս, որպէս ասաց ոմն ի հարցն. առ ամենայն բան նմանապէս դժուարին, եւ չար օրինակ անձանց գրեն զայն՝ զծիծաղելն զմեօք եւ զարհամարհելն իբր եւ զնհաստատնովք, եւ որ ինչ պիտանացու ունիցի արուեստ: Ո՞վ զնոսա ըմբերանեսցէ սաստելով, եւ զմեզ սփոփեսցէ գովելով, եւ չափ դնիցէ բանի եւ լռութեան:

Զմտաւ զայսոսիկ ածելով՝ հառաչումն յիս ի ներոս ընթանայ եւ արտօսր, եւ կամեցուցանէ բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր: Եւ ոչ գիտեմ, եթէ զիարդ յարմարեցից զողբերգութիւնս, եւ կամ զով արտասուցից. զհէ՞քն իմ մանուկ եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթարն, զազգաւ ի բաց ընկեցիկն, եւ նախ քան զմահուն մեռելութիւն՝ անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ, եթէ զիս ինքն, զի վերացաւ ի գլխոյս փարթամմացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղօգուտ. զհա՞յր իմ եւ զքահանայապետ, զմիտսն վսեմացեալս, որ երթայր տանէր կատարեալ բան, որով վարէրն եւ յարմարէր, եւ զերասանակս ի բուռն առեալ՝ ուղղէր զգէմսն եւ սանձահարէր զլեզուս օտարաձայնս, եթէ զիս, թափուր ի Հոգւոյն մնացեալս խանդից եւ ցանկանեալ. զծնո՞ղն իմ, աղբիւր վարդապետական, զարդարութեանն ոռոգող, եւ հեղհեղաւ զամբարշտութիւն արտաքս սահմանելով, եթէ զիս, երաշտացեալ եւ թարշամեալ պասքութեամբ արբուցմանց խրատու. զաշխարհիս եկե՞ալ աղէտս, եթէ զապագայիցն ակնկալութիւն:

Ո՞վ մեզ յայսոսիկ ճառակցէ հաւասարելով տրտմութեանս, եւ օգնեսցէ ախտակցելով ասիցս, կամ յարձանս փորագրել: Զարթիր Երեմիաս, զարթիր եւ ողբա հանդերձ մարգարէանալով որ ինչ թշուառացաքս եւ որ ինչ թշուառանալոցս եմք. գուշակեա զյառնել հովուաց տգիտաց, որպէս երբեմն Զաքարիս Զաքարիաս յԻսրայէլին:
վարդապետք տխմարք եւ ինքնահաճնք, անձամբ առեալ պատիւ եւ ոչ յԱստուծոյ կոչեցեալ. արծաթով ընտրեալք եւ ոչ Հոգւով. ոսկեսէրք, նախանձոտք, թողեալ զհեզութիւն, յորում Աստուած բնակէ, եւ գայլք եղեալ՝ զիւրեանց հօտս գիշատելով:

Կրօնաւորք կեղծաւորք, անձնացոյցք, սնափառք, պատուասէրք քան թէ աստուածասէրք:

Վիճակաւորք հպարտք, դատարկակացք, զրաբանք, ծոյլք, ատեցողք արուեստից եւ վարդապետական բանից, սիրողք վաճառաց եւ կատակերգութեանց:

Աշակերտք հեղգք առ ուսումն եւ փոյթք առ ի վարդապետել, որք նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք:

Ժողովրդականք վէսք, ստահակք, մեծախօսք, անվաստակք, արբեցողք, վնասակարք, փախչողք ի ժառանգութենէ:

Զօրականք անարիք, սնապարծք, զինատեացք, պղերգք, հեշտասէրք, անժուժկալք, կողոպտիչք, գինարբուք, յուզակուք, համաբարոյք աւազակաց:

Իշխանք ապստամբք, գողակիցք գողոց, կծլիք, կծծիք, ժլատք, ագահք, յափշտակողք, աշխարհաւերք, աղտեղասէրք, ծառայիցն համամիտք:

Դատաւորք տմարդիք, սուտք, խաբողք, կաշառառուք, անընտրողք իրաւանց, անհաստատք, հակառակողք: 

Եւ բարձումն առ հասարակ յամենեցունց սիրոյ եւ ամօթոյ: Եւ ապա յանդիմանութիւն այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ անտես առնել Աստուածոյ, եւ տարերց փոփոխել զբնութիւնս իւրեանց: Գարուն երաշտացեալ, ամառն անձր եւ այոյզ, աշուն ձմեռնացեալ, ձմեռն սաստկասառոյց, մրրկալից, յերկարացեալ. հողմք բքարարք, խորշակաբերք, ախտահաւակք, ամպք հրընկէցեք, կարկտածուք. անձրեւք անժամանակք եւ անպիտանք. ադք դառնաշունչք, եղեմնարկուք. ջրոց առաւելուլն անօգուտ եւ նուազելն անհնարաւոր. երկրի անբերութիւնք պղտոց եւ անաչելութիւնք կենսանեաց, այլ սասանմունք եւ դղրդմունք: Եւ ի վերայ այսր ամենայն իխռովութիւնք յամենայն կողմանց, ըստ այնմ՝ եթէ չիք խաղաղութիւն ամբարշտաց:

Զի թագաւորք տիրեալք խիստք եւ չարաչարք, բեռինս բառնալով ծանունս եւ դժուարակիրս, հրամանս տալով անտանելիս. վերակացուք անհարթարարք, անողորմք. սիրելիք դաւաճանեալք. եւ թշնամիք զօրացեալք. հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս: Հէնք եկեալ անհատք եւ յոլովից կողմանց. գերփումն տանց եւ յափշտակութիւն ստացուածոց. կապումն գլխաւորաց եւ բանտք յայտնեաց. յօտարութիւն վտարումն ազատաց եւ անթիւ նեղութիւնք ռամկաց. առումն քաղաքց եւ քանդումն ամրոցաց. աւերումն աւանաց եւ հրդեհումն շինուածոց. սովքանբաւք եւ հիւանդութիւնք եւ մահք բազմօրինակք. աստուածպաշտութիւն մոռացեալ, եւ ակնկալութիւն գեհենի:

Յորմէ պահեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ զամենեսեան՝ ոյք երկրպագեն նմա ճշմարտութեամբ. եւ նմա փառք յամենայն եղականացս ամէն:

=== Աշխարհաբար ===

Ողբում եմ քեզ, Հայոց աշխարհ, ողբում եմ քեզ, բոլոր հյուսիսային ազգերի մեջ վեհագույնդ, որովհետև վերացան թագավորդ ու քահանադ, խորհրդականդ և ուսուցանողդ. վրդովվեց խաղաղությունը, արմատացավ անկարգությունը, խախտվեց ուղղափառությունը, հիմնավորվեց տգիտությամբ չարափառությունը:

Խղճում եմ քեզ, Հայաստանյայց եկեղեցիդ, բեմիդ բարեզարդությունից անշքացած, քաջ հովվից և հովակցից զրկված: Այլևս չեմ տեսնում քո բանավոր հոտը դալար տեղում և հանգիստ ջրերի մոտ սնվելիս և ոչ էլ փարախի մեջ ժողովված՝ գայլերից զգուշանալու համար, այլ ցիրուցան եղած անապատներում և գահավեժ տեղերում:

Երանի՜ առաջին և երկրորդ փոփոխություններին. որովհետև եղավ մի ժամանակ, որ փեսան և խաչեղբայրը հեռացեցին, բայց դու, հարսդ, համբերեցիր, ուղղախոհությամբ պահելով ամուսնությունդ, ինչպես մեկը մեզանից առաջ իմաստնաբար ասաց: Մյուս անգամ էլ, երբ մեկը սիրեկանի նման հանդգնաբար հարձակվեց քո անարատ առագաստի վրա, դու, հարսդ, չապականվեցիր. թեպետ բռնի կերպով փեսան վտարվեց, երբ ստամբակ որդիները իրենց ծնողին անարգեցին, միանգամայն և խորթերը արժանապես օտար հորը և եկվոր խորթ հորը, բայց դու այս անգամ էլ ամեն բանով լքված չմնացիր. ակնկալելով քո փեսայի դարձին, դու հովվակցի ձեռքով, մանուկներիդ փայփայեցիր, ոչ ինչպես տագերոջ, այլ ինչպես նույն զավակների տեր երկրորդ հոր ձեռքով: Իսկ այս երրորդ անգամ հեռանալիս՝ այլևս չկա դարձի ակնկալություն, որովհետև մարմնից բաժանվեց իր ընկերոջ ու գործակցի հետ:

Նրանց համար լավ է Քրիստոսի հետ բնակվել, Աբրահամի գոգում հանգչել և շուրջը հրեշտակների խմբեր տեսնել: Բայց դո՛ւ ես, որ այրիությանդ մեջ առանց հոգացողի մնացիր, և մենք ենք խղճալի, որ զրկվեցինք հայրական խնամակալությունից: Որովհետև այնպես չէ մեր վիճակը, ինչ որ հնումը իսրայելացոց ժողովուրդն ուներ, այլ մեր թշվառությունն ավելի է: Որովհետև Մովսեսը վերացվում է, բայց Հեսուն չի հաջորդում, որ առաջնորդե դեպի Ավետյաց երկիրը: Ռոբովամն իր ժողովրդից մերժվեց, բայց նրան փոխարինեց Նաբատի որդին, և աստծու մարդուն ոչ թե այուծը ոչնչացրեց, այլ հասուն տարիքը: Եղիան համբարձավ, բայց Եղիսեն չմնաց կրկնակի հոգով՝ Հեուին օծելու, այլ դեռ Ազայելն էլ հրավիրվեց Իսրայելին կոտորելու: Սեդեկիան գերի տարվեց, բայց չկա Զորոբաբել, որ տերությունը նորոգե: Անտիոքոսը բռնադատում է թողնել հայրենի կրոնը, բայց Մադաթիան չի դիմադրում. պատերազմը մեզ շուրջանակի պաշարել է, բայց Մակաբեն չի փրկում: Այժմ ներսը կռիվներ, դրսից արհավիրք. արհավիրք հեթանոսների կողմից և կռիվներ հերձվածողների կողմից, և չկա այն խորհրդականը, որ խրատե և պատերազմի պատրաստեր:

Ավա՜ղ այս զրկանքներին, ավա՜ղ այս թշվառ պատմության: Ինչպե՞ս դիմանամ այս ցավերին, ինչպե՞ս ամրապնդեմ միտքս ու լեզուս և հայրերիս իմ պարտքը հատուցանեմ այս խոսքով, իմ ծնունդի և սնունդի փոխարեն: Որովհետև նրանք ինձ ծնան և սնուցին իրենց տված ուսումով և ուրիշների մոտ ուղարկեցին կատարելագործվելու: Եվ մինչ նրանք. սպասում էին մեր դարձին, որ փառավորվեն իմ ամենիմաստ արվեստով և լիակատար պատրաստությամբ, և մենք էլ Բյուզանդիայից շտապ-շտապ դիմելով, հույս ունեինք հարսանիքներում պարել խիզախ և արագ շարժումներով և առագաստի երգեր երգել, այժմ, այդ ուրախության փոխարեն, գերեզմանի վրա ողբեր եմ ասում, ողորմելի հառաչելով. նույնիսկ չհասա տեսնելու նրանց աչքերի փակվելը, լսելու նրանց վերջին ձայնն և օրհնությունը:

Այսպիսի վշտով խեղդվում եմ, մեր հոր կարոտով մաշվում: Ո՞վ այսուհետև պիտի հարգե մեր ուսումը, ո՞վ պետք է ուրախանա իր աշակերտիս առաջադիմությամբ, ո՞վ հայրական զվարճությունը պիտի արտահայտե՝ մասամբ իր որդուցս հաղթվելով: Ո՞վ պետք է զսպե առողջ վարդապետության հակառակ դուրս եկողների հանդգնությունը, որոնք ամեն բանով քանդված ու քայքայված՝ շատ ուսուցիչներ են փոփոխում և բազմաթիվ գրքեր, ինչպես ասաց հայրերից մեկը. ամեն բանի նրանք հավասարապես դժվարանում են և իրենց համար չար օրինակ են դարձնում մեզ ծաղրելն ու արհամարելը, իբրև անհաստատ և որևէ պիտանի արվեստից զուրկ (մարդկանց): Ո՞վ պետք է նրանց պապանձեցնե սաստելով և մեզ սփոփե գովելով և չափ դնե խոսքի լռության:

Երբ մտածում եմ այս բաների մասին, իմ մեջ հառաչանք և արտասուք են ծագում, ի՛նչպես հորինեմ իմ ողբը և կամ ո՞ւմ արտասվեմ. արդյո՞ք իմ թշվառ մանուկ թագավորի՞ն, որ վատթար խորհրդակցությամբ իր ցեղով հանդերձ դեն գցվեց և նախքան մահով մեռնելը անարգաբար աթոռից կործանվեց, թե ինձ, որի գլխից վերցվեց փառավորող գեղեցիկ կենցաղօգուտ պսակը. արդյոք իմ հո՞րն ու քահայանապետին, այն վսեմ միտքը, լի կատարյալ խոհականությամբ, որով կառավարում էր և բարեկարգում, և սանձերը բուռը հավաքած՝ ուղղություն էր տալիս ընթացքին և սանձահարում էր օտարոտի մտքեր հայտնող լեզուներ, թե ինձ, նրա հոգու խանդից զրկվածիս ու տնանկիս. արդյոք իմ ծնողի՞ն, այն վարդապետության աղբյուրը, որ ոռոգում էր արդարությունը և իբրև հեղեղ դուրս էր քշում ամբարշտությունը, թե ինձ, նրա խրատները խմելու ծարավից ցամաքածիս ու թառամածիս. արդյոք մեր աշխարհին արդեն եկա՞ծ աղետները, թե ապագայում սպասվածները:

Ո՞վ մեզ այս բաներում ճառակից կլինի՝ մասնակցելով մեր տրտմությանը, ո՞վ մեզ կընկերանա՝ ցավակցելով մեր ողբին, կամ արձանների վրա փորագրելու: Զարթի՛ր, Երեմիա, զարթի՛ր և ողբա մարգարեանալով հանդերձ ինչ թշվառություններ որ կրեցինք և դեռ պիտի կրենք. գուշակի՛ր, որ տգետ հովիվներ պետք է երևան գան, ինպես գուշակեց Զաքարիան իսրայելցիների համար:

Ուսուցիչները՝ տխմար ու ինքնահավան, իրենք իրենցից պատիվ գտած և ոչ աստծուց կոչված, փողով ընտրված և ոչ սուրբ հոգով. ոսկեսեր, նախանձոտ, թողած հեզությունը, որի մեջ աստված է բնակվում, և գայլ դարձած գիշատում են իրենց հոտերը:

Կրոնավորները՝ կեղծավոր, ցուցամոլ, սնափառ, պատվասեր, քան աստվածասեր:

Վիճակավորները՝ հպարտ, դատեր սիրող, դատարկախոս, ծույլ, գիտություններ ու վարդապետական գրվածքներն ատող, առևտուր և կատակերգություններ սիրող:

Աշակերտները՝ սովորելու մեջ ծույլ, սովորեցնելու մեջ փութաջան, որոնք դեռ չսովորած՝ աստվածաբան են:

Ժողովրդականները՝ ամբարտավան, ստահակ, մեծախոս, աշխատանքից խուսափող, արբեցող, վնասագործ, ժառանգությունից փախչող:

Զինվորականները՝ անարի, պարծենկոտ, զենք ատող, ծույլ, ցանկասեր, թուլամորթ, կողոպտիչ, գինեմոլ, հելուզակ, ավազակների բնութենակից:

Իշխանները՝ ապստամբ, գողերին գողակից, կաշառակեր, կծծի, ժլատ, ագահ, հափշտակող, աշխարհ ավերող, աղտեղասեր, ծառաներին համամիտ:

Դատավորները՝ տմարդի, սուտ, խաբող, կաշառակեր, իրավունքը չպահպանող, անհաստատ, հակառակող: 

Եվ առհասարակ սերն ու ամոթը ամենքից վերացած: Եվ ի՞նչ է այս բոլորի ապացույցը, եթե ոչ այն, որ աստված մեզ անտես է արել և տարրերը փոխել են իրենց բնությունը. գարունը երաշտ, ամառը սաստիկ անձրևային, աշունը ձմեռ դարձած, ձմեռը սաստիկ ցուրտ, մրրկալից և երկարատև: Քամիները՝ բուքերը բերող, խորշակի փոխված, ցավեր տարածող. ամպերը կայծակներ թափող, կարկտաբեր. անձրևներն անժամանակ և անօգուտ. եղանակը դաժան, եղյամ բերող. ջրերի անօգուտ ավելանալը և չափից դուրս պակասելը. երկրի պտղաբերությունը նվազած, անասունների աճելությունը պակասած, այլև երկրաշարժներ և սասանումներ: Եվ այս բոլորի վրա ամեն կողմից խռովություն, համաձայն այն խոսքին, թե ամբարիշտներին խաղաղություն չկա:

Որովհետև մեզ տիրեցին խստասիրտ ու չար թագավորներ, որոնք ծանր, դժվարակիր բեռներ են բարձում, անտանելի հրամաններ են տալիս: Կառավարիչները կարգչեն պահպանում, անողորմ են, սիրելիները դավաճանված են, թշնամիները զորացած. հավատը ծախվում է այստեղի ունայն կյանքի համար: Ասպատակություններ են գալիս անհատնում, շատ տեղերի վրա, տները գերվում են, ստացվածքները հափշտակվում, գլխավոր մարդիկ կապվում են, հայտնի անձերն բանտարկվում են, դեպի օտարություն են աքսորվում ազնվականները, անթիվ նեղություններ են կրում ռամիկները, առնվում են քաղաքներ, քանդվում են ամրոցներ, ավերվում են ավաններ, հրդեհվում են շինություններ, ավերջ սովեր և հիվանդություններ և բազմատեսակ համաճարակներ: Աստավածապաշտությունը մոռացված է, դժողքի ակնկալություն:

Որից փրկե Քրիստոս աստված մեզ և բոլորին, որոնք ճշմարտությամբ երկրպագում են նրան: Նրան փառք բոլոր ստեղծվածներից, ամեն:
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>37wpefc7en63h0ltvtlh3jsr7s11d64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Mshak, 1873, issue 11.pdf/2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152083</id>
    <revision>
      <id>397745</id>
      <timestamp>2026-10-15T13:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */</comment>
      <origin>397745</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21162" sha1="43uh23b22azifurto8ms27dc0selr6y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Lilitik22&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ՆԵՐՔԻՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;}}
----
{{Կենտրոն|'''Նախագիծ փոխատու ընկերութեան կանօնադրութեան'''}}
{{rule|4em}}

{{Կենտրոն|(Շարունակութիւն և վերջ)}}

{{Կենտրոն|Անդամների մուտքը և ելքը}}

§ 28. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան անդամ կարող է լինել ամէն չափահաս անձ երկու սեռից, որ յանձն կ՚առնի կատարել այս կանոնադրութիւնը և բոլորը, ինչ որ ընդհանուր ժողովում կ՚ընդունուի բազմութեամբ ձայնի:

§ 29. &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նդամը կարող է դուրս գալ ընկերութենից միայն այն ժամանակ, երբ կը վճարէ իւր փոխառած գումարը և երբ կը վերջանան այն երաշխաւորութիւնները, որ նա ընդունել է իւր վերայ: &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ուրս գալուց յետոյ նա էլ իրաւունք չ՚ունի փոխ ստանալ և երաշխաւոր լինել:

§ 30. &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ուրս եկող անդամի մասնաբաժինը դարձնվում է նորան, երբ կը վերջանայ այն հաշուի տարին, երբ նա թողեց ընկերութիւնը, եթէ նա այդ հաշուի տարուայ վերջանալուց 6 ամիս առաջ է դուրս եկել, հակառակ դէպքում նորա մասնաբաժինը դարձնվում է հետևեալ կամ երկրորդ հաշուետարուայ վերջանալուց յետոյ: &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ուրս եկած անդամը պահում է իւր շահ ստանալու իրաւունքը մինչև իւր մասնաբաժին ստանալը:

§ 31. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութենից դուրս եկած անդամը մի տարի իւր դուրս գալուց յետոյ կրում է պատասխանատւութիւնը այն ամէն պարտականութիւնների մէջ, որոնք ընկերութիւնը ունեցել է նորա անդամ եղած ժամանակը, որոնք և ուրեմն ապահովված են ընդհանուր երաշխաւորութեամբ, որոյ մէջ մասնակից էր և նա:

§ 32. &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;մէն մի անդամը, որ § 2-ում որոշուած ժամանակին չի բերել իւր տուրքը մասնաբաժինը կազմելու համար, համարվում է ցանկացող ընկերութիւնից դուրս գալու և նորա վերայ կը կատարուին §§ 29, 30 և 31:

§ 33. &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;եռնող ընկերոջ փոխառութիւններն ու պատասխանատւութիւնը ընկնում է նորա ժառանգների վերայ, որոնց վերայ գործ
են դրվում փոխ տուած գումարների և երաշխաւորութեանց §§ 23 և 24, իսկ եթէ նոքա չ’ընդունուին ընկերութեան մէջ, §§ 29, 30 և 31:

§ 34. &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;մէն մի անդամ, որ իւր ժամանակին չի կատարի իւր պարտականութիւնները դէպի ընկերութիւնը, համարվում է արձակուած, և նորա վերայ գործ են դրւում §§ 29 ռ. 31:

{{Կենտրոն|Ընկերութեան գործերի վարումը}}

§ 35. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան գործերը վարում են՝

ա) &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նդամների ընդհանուր ժողովը.

բ) &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երաստուգող խորհուրդը բաղկացած երեք անդամից և սոցա երկու փոխանորդներից.

գ) &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան կառավարութիւնը, որ բաղկացած է բարեկարգչից, գանձապահից և նոցա երկու փոխանօրդներից:

§ 36. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան ժողովը, բացի այն դիպուածներից, որոնք յիշուած են § 40-ում, համարվում է գումարուած, եթէ այն տեղ ներկայ է բոլոր անդամների ⅕ կամ աւելի մասը: &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;ւրաքանչիւր անդամ ընդհանուր ժողովում գործեր վճռելու ժամանակ միայն մի ձայն ունի, որ չի կարող յանձնուել ուրիշին: &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան ժողովը ընտրում է իւր
միջից մի նախագահ. պէտք է նկատել, որ կառավարութեան անդամները չեն կարող այդ պաշտօնը վարել:

§ 37. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան ժողովները բաժանվում են երկու տեսակ՝ սովորական և կարգէ դուրս: &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ռաջինը կանոնադրութեան զօրութեամբ հրաւիրվում է կառավարութենից որոշեալ ժամանակներում, երկրորդը՝ ամէն ժամանակ, եթէ այդ պահանջեն կառավարութիւնը, վերաստուգող ժողովը և ընկերութեան անդամների գոնէ ⅒ մասը:

§ 38. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհանուր ժողովի պարտականութիւններին պատկանում են՝ ա) անդամների ընդունելիը և արձակելը. բ) ընկերութեան բոլոր պաշտօնական անձերի ընտրութիւնը և փոփոխութիւնը, նոցա ռոճիկ և  արձատրութիւն նշանակելը. գ) հսկելը գործերի կանոնաւոր վարման վերայ. դ) եռամսեայ և տարեկան հաշիւների լսելը և նոցա հաստատելը. ե) կառավարութեան վերայ եղած գանգատների վճռելը. զ) փոխ առնելու և փոխ տալու գումարների տոկոսիք նշանակելը. է) կառավարութեան անդամների հետ հաշիւ տեսնելը և, եթէ հարկաւոր է, նոցանից պահանջողութիւն սկսելը, և ը) այն հարցերի քնները, որոնք վերաբերում են այս կանոնադրութեան ներքին կազմակերպութեանը, նոյնպէս և նորա փոփոխութեանը կամ լրացնելու:

§ 39. &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;ործերը ընդհանուր ժողովում վճռվում են ներկայ գտնուած անդամների ձայների հասարակ առաւելութեամբ, սակայն եթէ պատահի, որ հաւասար բաժանուի, նախագահի ձայնը առաւելութիւն է ստանում: &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;աշտօնական անձինք, ընտրելու ժամանակ, ընտրուած համարվում են նոքա,
որոնք ամենից շատ քուէներ կ՚ստանան, իսկ նոցա հետևեալները նոցա փոխանորդները կը լինեն:

§ 40. &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;աշտօնական անձերի ընտրութեան և փոփոխութեան համար ժողովումը պէտք է լինի ոչ պակաս քան թէ ընկերութեան բոլոր անդամների կէսը, իսկ վճիռը դարձեալ ընդունվում է ձայների հասարակ առաւելութեամբ: &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;անոնադրութեան փոփոխելու կամ լրացնելու համար, նոյնպէս և ընկերութեան գործերի դադարման համար պահանջվում է ընկերութեան բոլոր անդամների գոնէ ⅔ մասի համաձայնութիւնը:

§ 41. &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;ործերը ընդհանուր ժողովներում վճռվում են քուէարկութեամբ: &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհանուր ժողովում գործերի կարգը պահպանում է նախագահը: &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհանուր ժողովի բոլոր կարգադրութիւնները գրվում են մի առանձին տետրակում, որ կոչվում է ընդհանուր ժողովի կարգադրութիւնների մատեան, որ կազմվում է նոյն իսկ ժողովի ժամանակ և որի տակ, վերջացնելուց յետոյ ստորագրում են ներկայ գտնված գրագէտ անդամները: &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ մատեան պահվում է վերաստուգող խորհրդում։

{{Կենտրոն|Վերաստուգող խորհուրդ}}

§ 42. &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երաստուգող խորհուրդը դիտում է թէ արդեօք կառավարութիւնը կանոնաւոր կերպով է վարում գործերը, թէ ոչ, կարող է ամէն ժամանակ վերաստուգել մատեանները և վերահասու լինել գանձարանին, իսկ եթէ կառավարութեան մէջ անկանոն գործեր տեսնէ, կարող է իսկոյն հեռացնել նորա անդամներին և նոցա տեղը կարգել փոխանորդներին և անյապաղ կանչել այդ առիթով կարգէ դուրս ընդհանուր ժողով: &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;որհրդի պարտականութիւնն է ընդհանուր ժողովներից առաջ վերաստուգել կառավարութեան եռամսեայ և տարեկան հաշիւները, դիտել այն, որ ընկերութեանը յանձնած, նորա փոխ առած ու փոխ տուած գումարների քանակութիւնը համապատասխան լինէին այս կանոնադրութեան կանոններին
և ընդհանուր ժողովի կարգադրութիւններին. եթէ այն անդամները, որոնք փոխ չեն ստանալ գանձարանի սպառուելու առիթով, վերաքննել նորա (գանձարանի) դրութիւնը:

{{Կենտրոն|Կառավարութիւնը}}

§ 43. &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;առավարութեան ձեռքին է ընկերութեան բոլոր գործերի վարումը. գանձարանը պահվում է գանձապահի մօտ, իսկ նորա բանալին՝ բարեկարգչի մօտ: &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչպէս բարեկարգիչը, նոյնպէս և գանձապահը հաւասարապէս պատասխանատու են գանձարանի ամբողջութեան ապահովագրերի պահպանութեան և բոլոր թոյլադրած բացառութիւնների համար կանոնադրութենից և ընդհանուր ժողովների կարգադրութիւններից:

§ 44. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան բոլոր գործերը կատարվում են դորա համար նշանակած առանձին օրերում, գոնէ շաբաթը մի անգամ:

§ 45. &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;արեկարգչի գործն է պահանջողութիւնները սկսել այն անդամների դէմ, որոնք իւր ժամանակին չեն հատուցանել իւրեանց փոխ առած գումարը:

§ 46. &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;արեկարգիչը ունենում է մի կնիք, որով կնքում է, եթէ անգրագէտ է:

§ 47. &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երաստուգող խորհրդի և կառավարութեան անդամները, նոյնպէս և նոցա փոխանորդները, ընտրվում են մի տարի ժամանակով, բայց կարող են փոխուել ամէն սովորական կամ կարգէ դուրս ժողովում:

§ 48. &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ հիւանդութեան կամ այլ պատճառով բացակայ լինի վերաստուգող խորհրդի կամ կառավարութեան մի անդամը, նորա տեղը բռնում է նորա փոխանորդը:

{{Կենտրոն|Հաշուէպահութիւն}}

§ 49. &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;առավարութիւնը պարտական է վերաստուգող խորհրդին ներկայացնել տարեկան հաշիւ ոչ ուշ քան թէ մի ամսից յետոյ անցած հաշուէ տարուայ վերջանալուց յետոյ. հակառակ դէպքում, վերաստուգող խորհուրդը պարտական է իւր վերահասութեան տակ յանձնել ուրիշ անձանց կազմել այդ հաշուէտվութիւնը կառավարութեան վերաբերութեամբ: &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ հաշիւը պէտք է ներկայացնուի մերձակայ ընդհանուր ժողովին: &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի և նոյն կանոնները վերաբերում են և
ամէն քառամսեայ հաշիւների կազմելուն:

§ 50. &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;աշիւը պէտք է ներկայացնէ. ա) այն հաշուէտարուայ ընթացքում եղած բոլոր մուտքի և ելքի հաշիւը, կարգաւորած այն աղիւսակով, որ ընդունուած է հաշուէպահութեան մէջ. բ) արդիւնքի և կորուստի առանձին հաշիւը. գ) տեղեկագիր այն մասին թէ ինչ դրութեան մէջ էր տարուայ վերջում
ընկերական սեփականութիւնը:

{{Կենտրոն|Ընկերութեան դադարումը և անդամների պատասխանատւութիւնը այդ միջոցին}}


§ 51. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութիւնը դադարեցնում է իւր գործունէութիւնը ընդհանուր ժողովի վճռով

----
չափեց, տասանորդը վեր առաւ որպէս հողի վարձ, մի մասը վեր առաւ դիւանի տուրքի փոխարէն, մի մասը վեր առաւ իւրեանց տուած սերմի փոխարէն, մի մասը վեր առաւ նորա պարտքի տոկոսի փոխարէն, կալի մէջ մնաց միայն յարդը և այնքան ցորեան, որ չեր բաւական խեղճ երկրագործի նոյն ձմեռուայ ապրուստին:

Կոտրած սրտով խեղճ աշխատաւորը դարձաւ իւր տունը:

— Ինչու այդպէս տխուր ես դու, հարցրուց նորա կինը:

— Այնպէս քէփս տեղը չէ... պատասխանեց Մարտիրոսը:

— Ասա՛, ի՞նչ է պատահել. հիւանդ ես, ի՞նչ է:

— Էհ էլ ի՞նչ պէտք է լինի. ամբողջ տարին աշխատեցի, մաշուեցայ, վերջապէս էլի դարդակ մնացի:

Եւ Մարտիրոսը պատմեց իւր կնոջը, թէ որպէս այն օր կողոպտեցի նորան:

— Գոնեա՛ պարտքդ թափեցի՞ր. հարցրուց կինը:

— Պարտքը մնաց էլի այնպէս, որպէս կար: Պատասխանեց Մարտիրոսը խորին կերպով հոգւոյ հանելով:

— Հիմայ ի՞նչ պէտք է անես:

— Տեսնեմք, գուցէ եկօղ տարի, Աստուած յաջողէ, կարողանամ աշխատել և տալ:

Անցան մի քանի գարունքները, անցան մի քանի աշունքներ:

Գիւղից դուրս, իւր փոքրիկ երեխան կուրծքին սեղմած կանգնած էր Սօնան: Նա արտասուքը աչքերում ճանապարհ էր զգում իւր ամուսինը դէպի օտար աշխարհ:

— Կը գնամ, Սօնայ, երկրէ երկիր ման կը գամ, կը մաշուեմ, կը տրորուեմ, փող կը վաստակեմ և կազատեմ քեզ և իմ երեխան պարտատէրից: Ասաց խեղճ գիւղացին, և համբուրելով իւր տղի երեսը, հեռացավ դէպի պանդխտութիւն:

{{Կենտրոն|⁂}}
Մութ գիշէր էր:

Միայնակ և տխուր իւր խրճիթում նստած էր Սօնան, նա անհամբերութեամբ սպասում էր իւր եղբօրը, Ղազարին, որ ամէն գիշեր գալիս էր այնտեղ քնելու, իւր քրօջը միայնակ չը թողելու համար:

— Ախ. ինչ եղաւ, չեկաւ, նա այսքան չէր ուշանում...: Ասաց կինը անհամբերութեամբ:

Նոյն ժամուն մի քանի սև կէտեր, ուրուականների նման, պտտվում էին Սօնայի խրճիթի չորս կողմով:

— Դու, Ջաբար, ասաց նոցանից մինը. հազիւ լսելի ձայնով. դու հայերէն իմանում ես, մօտեցիր դրանը, թրխկացրու, և ձևացուր քեզ, որպէս թէ Ղազարն ես, որին քանի րոպէ առաջ ձորը գցեցիմք:

Ջաբարը դիմեց դէպի խրճիթը:

— Իսկ դուք, Ապպաս, Նասիր, ասաց մի և նոյն ձայնը. դրանը հսկեցէք, եթէ օքմին գալու լինի ձեր խէնջարներով իսկոյն կը հանգստացնէք:

Սօնան լսեց դրան թխկոցը: Նորա ամբողջ մարմնի մէջ դող ընկաւ:

— Ո՞վ է, ձայն տուեց նա։

— Բա՛ց արա, լսելի եղաւ կարծես թէ Ղազարի ձայնը:

Սօնան ուրախութեամբ բաց արաւ դուռը, բայց սարսափը տիրեց նորան, երբ խրճիթում յայտնուեցաւ մի մարդ ոտքից զգլուխ փաթաթուած սև վերարկուի մէջ: Նա ձգեց իւրեանից վերարկուն և կինը իսկոյն ճանաչեց Րիզայ-բէկին:

— Ես յոյս ունեմ, որ դու այնքան բարի կը լինես, Սօնայ, որ լաւ կը հիւրասիրես քո գիշերային այցելուին: Ասաց նա դառնալով դէպի կինը:

Սօնան թէև դողում էր զարհուրանքից, բայց հաւաքելով իւր բոլոր ուժը պատասխանեց.

— Դուք ի՞նչ գործ ունէք գիշերային այդ ժամուն, միայնակ, անտէր կնոջ խրճիթում:

Երիտասարդը աւելի մօտեցաւ նորան:

— Սէրը, Սօնայ, սէրը, գիտե՞ս ի՞նչ բան է, սէրը բերավ ինձ այստեղ:

— Սէրը՛... կրկնեց կինը պինդ ձայնով. սէրը բերաւ քեզ այն կնոջ խրճիթը որ սաստիկ ատում է քեզ:

— Ինձ... դու... ատում ե՞ս... ի՞նչ առիթ ունէիր ինձ ատելու:

— Առիթներ շատ... դու խաբեցիր իմ ամուսնին և ծանր պարտքի տակ ձգեցիր նորան, դու ստիպեցիր նորան թող տալ իւր ընտանիքը խղճութեան մէջ և դէպի օտար աշխարհ դիմել:

— Այդ բոլորը ես արեցի դարձեալ քո սիրոյ համար... ես արեցի, որ կարօղանամ նորան հեռացնել քեզանից...

— Հեռացնել նորա՛ն, որին երբէք ես չեմ կարող մոռանալ:

Երիտասարդը երկար չը խօսեց, մօտեցաւ, գրկեց իւր զոհին: Բայց կինը սարսափելի արիութեամբ խլեց պարսկի խէնջարը և խրեց նորա կուրծքի մէջ: Նա թաւալուեցաւ գետնի վերա։ Իսկ Սօնան, օրօրոցէն առնելով իւր երեխան, խրճթի միւս դռնով դուրս թռաւ և արծուի արագութեամբ աներևութացավ գիշերային խաւարի մէջ:

{{Կենտրոն|⁂}}
Նեղ ձորի միջով միայնակ փախչում էր Սօնան դէպի մերձակայ գիւղը: Փոքրիկ տղան, որ սեղմել էր իւր կուրծքին, ցաւալի կերպով ճչում էր:

Նա նկատեց մերձակայ լերան կողքին լոյսի նշոյլներ և սկսեց դիմել դէպի այն կողմը:

— Վերջապէս հասայ, ասաց նա մի փոքր ոգևորուելով, մօտեցաւ մի խրճիթի դրանը և սկսաւ զարկել նորան:

Ճրագը ձեռին դուռը բաց արաւ մի ծերունի, և տեսնելով անակնկալ հիւրին, սարսափելով կոչեց.

— Վա՜հ, Սօնայ, դու ես...

— Ես եմ, պատասխանեց կինը և ներս մտաւ:

Ծերունին նորա հայրն էր: Քանի րօպէից յետոյ ամբողջ գերդաստունը զարթեցան և շրջապատեցին Սօնային գիտենալու նորա այդպիսի անակնկալ գալստեան պատճառը:

— Արի՜ւն... կոչեց ծերունի հայրը զարհուրելով:

— Ես մարդ սպանեցի, ձայն տուեց Սօնան:

Յանկարծ ներս մտան սպանուածի ծառայքը և բռնեցին բոլորին:

— Մեք կորա՜մք... կոչեցին բոլորը միաձայն:

{{Աջաթև|Մէլքիզադէ}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>43uh23b22azifurto8ms27dc0selr6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397746</id>
      <parentid>397745</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T13:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lilitik22</username>
        <id>1072</id>
      </contributor>
      <origin>397746</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21162" sha1="44jy2s4ivwiyaqv6e25o5s57e4zk706" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Lilitik22&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Կենտրոն|&lt;big&gt;'''ՆԵՐՔԻՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ'''&lt;/big&gt;}}
----
{{Կենտրոն|'''Նախագիծ փոխատու ընկերութեան կանօնադրութեան'''}}
{{rule|4em}}

{{Կենտրոն|(Շարունակութիւն և վերջ)}}

{{Կենտրոն|Անդամների մուտքը և ելքը}}

§ 28. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան անդամ կարող է լինել ամէն չափահաս անձ երկու սեռից, որ յանձն կ՚առնի կատարել այս կանոնադրութիւնը և բոլորը, ինչ որ ընդհանուր ժողովում կ՚ընդունուի բազմութեամբ ձայնի:

§ 29. &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նդամը կարող է դուրս գալ ընկերութենից միայն այն ժամանակ, երբ կը վճարէ իւր փոխառած գումարը և երբ կը վերջանան այն երաշխաւորութիւնները, որ նա ընդունել է իւր վերայ: &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ուրս գալուց յետոյ նա էլ իրաւունք չ՚ունի փոխ ստանալ և երաշխաւոր լինել:

§ 30. &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ուրս եկող անդամի մասնաբաժինը դարձնվում է նորան, երբ կը վերջանայ այն հաշուի տարին, երբ նա թողեց ընկերութիւնը, եթէ նա այդ հաշուի տարուայ վերջանալուց 6 ամիս առաջ է դուրս եկել, հակառակ դէպքում նորա մասնաբաժինը դարձնվում է հետևեալ կամ երկրորդ հաշուետարուայ վերջանալուց յետոյ: &lt;big&gt;'''Դ'''&lt;/big&gt;ուրս եկած անդամը պահում է իւր շահ ստանալու իրաւունքը մինչև իւր մասնաբաժին ստանալը:

§ 31. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութենից դուրս եկած անդամը մի տարի իւր դուրս գալուց յետոյ կրում է պատասխանատւութիւնը այն ամէն պարտականութիւնների մէջ, որոնք ընկերութիւնը ունեցել է նորա անդամ եղած ժամանակը, որոնք և ուրեմն ապահովված են ընդհանուր երաշխաւորութեամբ, որոյ մէջ մասնակից էր և նա:

§ 32. &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;մէն մի անդամը, որ § 2-ում որոշուած ժամանակին չի բերել իւր տուրքը մասնաբաժինը կազմելու համար, համարվում է ցանկացող ընկերութիւնից դուրս գալու և նորա վերայ կը կատարուին §§ 29, 30 և 31:

§ 33. &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;եռնող ընկերոջ փոխառութիւններն ու պատասխանատւութիւնը ընկնում է նորա ժառանգների վերայ, որոնց վերայ գործ
են դրվում փոխ տուած գումարների և երաշխաւորութեանց §§ 23 և 24, իսկ եթէ նոքա չ’ընդունուին ընկերութեան մէջ, §§ 29, 30 և 31:

§ 34. &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;մէն մի անդամ, որ իւր ժամանակին չի կատարի իւր պարտականութիւնները դէպի ընկերութիւնը, համարվում է արձակուած, և նորա վերայ գործ են դրւում §§ 29 ռ. 31:

{{Կենտրոն|Ընկերութեան գործերի վարումը}}

§ 35. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան գործերը վարում են՝

ա) &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;նդամների ընդհանուր ժողովը.

բ) &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երաստուգող խորհուրդը բաղկացած երեք անդամից և սոցա երկու փոխանորդներից.

գ) &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան կառավարութիւնը, որ բաղկացած է բարեկարգչից, գանձապահից և նոցա երկու փոխանօրդներից:

§ 36. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան ժողովը, բացի այն դիպուածներից, որոնք յիշուած են § 40-ում, համարվում է գումարուած, եթէ այն տեղ ներկայ է բոլոր անդամների ⅕ կամ աւելի մասը: &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;ւրաքանչիւր անդամ ընդհանուր ժողովում գործեր վճռելու ժամանակ միայն մի ձայն ունի, որ չի կարող յանձնուել ուրիշին: &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան ժողովը ընտրում է իւր
միջից մի նախագահ. պէտք է նկատել, որ կառավարութեան անդամները չեն կարող այդ պաշտօնը վարել:

§ 37. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան ժողովները բաժանվում են երկու տեսակ՝ սովորական և կարգէ դուրս: &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;ռաջինը կանոնադրութեան զօրութեամբ հրաւիրվում է կառավարութենից որոշեալ ժամանակներում, երկրորդը՝ ամէն ժամանակ, եթէ այդ պահանջեն կառավարութիւնը, վերաստուգող ժողովը և ընկերութեան անդամների գոնէ ⅒ մասը:

§ 38. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհանուր ժողովի պարտականութիւններին պատկանում են՝ ա) անդամների ընդունելիը և արձակելը. բ) ընկերութեան բոլոր պաշտօնական անձերի ընտրութիւնը և փոփոխութիւնը, նոցա ռոճիկ և  արձատրութիւն նշանակելը. գ) հսկելը գործերի կանոնաւոր վարման վերայ. դ) եռամսեայ և տարեկան հաշիւների լսելը և նոցա հաստատելը. ե) կառավարութեան վերայ եղած գանգատների վճռելը. զ) փոխ առնելու և փոխ տալու գումարների տոկոսիք նշանակելը. է) կառավարութեան անդամների հետ հաշիւ տեսնելը և, եթէ հարկաւոր է, նոցանից պահանջողութիւն սկսելը, և ը) այն հարցերի քնները, որոնք վերաբերում են այս կանոնադրութեան ներքին կազմակերպութեանը, նոյնպէս և նորա փոփոխութեանը կամ լրացնելու:

§ 39. &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;ործերը ընդհանուր ժողովում վճռվում են ներկայ գտնուած անդամների ձայների հասարակ առաւելութեամբ, սակայն եթէ պատահի, որ հաւասար բաժանուի, նախագահի ձայնը առաւելութիւն է ստանում: &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;աշտօնական անձինք, ընտրելու ժամանակ, ընտրուած համարվում են նոքա,
որոնք ամենից շատ քուէներ կ՚ստանան, իսկ նոցա հետևեալները նոցա փոխանորդները կը լինեն:

§ 40. &lt;big&gt;'''Պ'''&lt;/big&gt;աշտօնական անձերի ընտրութեան և փոփոխութեան համար ժողովումը պէտք է լինի ոչ պակաս քան թէ ընկերութեան բոլոր անդամների կէսը, իսկ վճիռը դարձեալ ընդունվում է ձայների հասարակ առաւելութեամբ: &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;անոնադրութեան փոփոխելու կամ լրացնելու համար, նոյնպէս և ընկերութեան գործերի դադարման համար պահանջվում է ընկերութեան բոլոր անդամների գոնէ ⅔ մասի համաձայնութիւնը:

§ 41. &lt;big&gt;'''Գ'''&lt;/big&gt;ործերը ընդհանուր ժողովներում վճռվում են քուէարկութեամբ: &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհանուր ժողովում գործերի կարգը պահպանում է նախագահը: &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նդհանուր ժողովի բոլոր կարգադրութիւնները գրվում են մի առանձին տետրակում, որ կոչվում է ընդհանուր ժողովի կարգադրութիւնների մատեան, որ կազմվում է նոյն իսկ ժողովի ժամանակ և որի տակ, վերջացնելուց յետոյ ստորագրում են ներկայ գտնված գրագէտ անդամները: &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ մատեան պահվում է վերաստուգող խորհրդում։

{{Կենտրոն|Վերաստուգող խորհուրդ}}

§ 42. &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երաստուգող խորհուրդը դիտում է թէ արդեօք կառավարութիւնը կանոնաւոր կերպով է վարում գործերը, թէ ոչ, կարող է ամէն ժամանակ վերաստուգել մատեանները և վերահասու լինել գանձարանին, իսկ եթէ կառավարութեան մէջ անկանոն գործեր տեսնէ, կարող է իսկոյն հեռացնել նորա անդամներին և նոցա տեղը կարգել փոխանորդներին և անյապաղ կանչել այդ առիթով կարգէ դուրս ընդհանուր ժողով: &lt;big&gt;'''Խ'''&lt;/big&gt;որհրդի պարտականութիւնն է ընդհանուր ժողովներից առաջ վերաստուգել կառավարութեան եռամսեայ և տարեկան հաշիւները, դիտել այն, որ ընկերութեանը յանձնած, նորա փոխ առած ու փոխ տուած գումարների քանակութիւնը համապատասխան լինէին այս կանոնադրութեան կանոններին
և ընդհանուր ժողովի կարգադրութիւններին. եթէ այն անդամները, որոնք փոխ չեն ստանալ գանձարանի սպառուելու առիթով, վերաքննել նորա (գանձարանի) դրութիւնը:

{{Կենտրոն|Կառավարութիւնը}}

§ 43. &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;առավարութեան ձեռքին է ընկերութեան բոլոր գործերի վարումը. գանձարանը պահվում է գանձապահի մօտ, իսկ նորա բանալին՝ բարեկարգչի մօտ: &lt;big&gt;'''Ի'''&lt;/big&gt;նչպէս բարեկարգիչը, նոյնպէս և գանձապահը հաւասարապէս պատասխանատու են գանձարանի ամբողջութեան ապահովագրերի պահպանութեան և բոլոր թոյլադրած բացառութիւնների համար կանոնադրութենից և ընդհանուր ժողովների կարգադրութիւններից:

§ 44. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութեան բոլոր գործերը կատարվում են դորա համար նշանակած առանձին օրերում, գոնէ շաբաթը մի անգամ:

§ 45. &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;արեկարգչի գործն է պահանջողութիւնները սկսել այն անդամների դէմ, որոնք իւր ժամանակին չեն հատուցանել իւրեանց փոխ առած գումարը:

§ 46. &lt;big&gt;'''Բ'''&lt;/big&gt;արեկարգիչը ունենում է մի կնիք, որով կնքում է, եթէ անգրագէտ է:

§ 47. &lt;big&gt;'''Վ'''&lt;/big&gt;երաստուգող խորհրդի և կառավարութեան անդամները, նոյնպէս և նոցա փոխանորդները, ընտրվում են մի տարի ժամանակով, բայց կարող են փոխուել ամէն սովորական կամ կարգէ դուրս ժողովում:

§ 48. &lt;big&gt;'''Ե'''&lt;/big&gt;թէ հիւանդութեան կամ այլ պատճառով բացակայ լինի վերաստուգող խորհրդի կամ կառավարութեան մի անդամը, նորա տեղը բռնում է նորա փոխանորդը:

{{Կենտրոն|Հաշուէպահութիւն}}

§ 49. &lt;big&gt;'''Կ'''&lt;/big&gt;առավարութիւնը պարտական է վերաստուգող խորհրդին ներկայացնել տարեկան հաշիւ ոչ ուշ քան թէ մի ամսից յետոյ անցած հաշուէ տարուայ վերջանալուց յետոյ. հակառակ դէպքում, վերաստուգող խորհուրդը պարտական է իւր վերահասութեան տակ յանձնել ուրիշ անձանց կազմել այդ հաշուէտվութիւնը կառավարութեան վերաբերութեամբ: &lt;big&gt;'''Ա'''&lt;/big&gt;յդ հաշիւը պէտք է ներկայացնուի մերձակայ ընդհանուր ժողովին: &lt;big&gt;'''Մ'''&lt;/big&gt;ի և նոյն կանոնները վերաբերում են և
ամէն քառամսեայ հաշիւների կազմելուն:

§ 50. &lt;big&gt;'''Հ'''&lt;/big&gt;աշիւը պէտք է ներկայացնէ. ա) այն հաշուէտարուայ ընթացքում եղած բոլոր մուտքի և ելքի հաշիւը, կարգաւորած այն աղիւսակով, որ ընդունուած է հաշուէպահութեան մէջ. բ) արդիւնքի և կորուստի առանձին հաշիւը. գ) տեղեկագիր այն մասին թէ ինչ դրութեան մէջ էր տարուայ վերջում
ընկերական սեփականութիւնը:

{{Կենտրոն|Ընկերութեան դադարումը և անդամների պատասխանատւութիւնը այդ միջոցին}}


§ 51. &lt;big&gt;'''Ը'''&lt;/big&gt;նկերութիւնը դադարեցնում է իւր գործունէութիւնը ընդհանուր ժողովի վճռով

----
չափեց, տասանորդը վեր առաւ որպէս հողի վարձ, մի մասը վեր առաւ դիւանի տուրքի փոխարէն, մի մասը վեր առաւ իւրեանց տուած սերմի փոխարէն, մի մասը վեր առաւ նորա պարտքի տոկոսի փոխարէն, կալի մէջ մնաց միայն յարդը և այնքան ցորեան, որ չեր բաւական խեղճ երկրագործի նոյն ձմեռուայ ապրուստին:

Կոտրած սրտով խեղճ աշխատաւորը դարձաւ իւր տունը:

— Ինչու այդպէս տխուր ես դու, հարցրուց նորա կինը:

— Այնպէս քէփս տեղը չէ... պատասխանեց Մարտիրոսը:

— Ասա՛, ի՞նչ է պատահել. հիւանդ ես, ի՞նչ է:

— Էհ էլ ի՞նչ պէտք է լինի. ամբողջ տարին աշխատեցի, մաշուեցայ, վերջապէս էլի դարդակ մնացի:

Եւ Մարտիրոսը պատմեց իւր կնոջը, թէ որպէս այն օր կողոպտեցի նորան:

— Գոնեա՛ պարտքդ թափեցի՞ր. հարցրուց կինը:

— Պարտքը մնաց էլի այնպէս, որպէս կար: Պատասխանեց Մարտիրոսը խորին կերպով հոգւոյ հանելով:

— Հիմայ ի՞նչ պէտք է անես:

— Տեսնեմք, գուցէ եկօղ տարի, Աստուած յաջողէ, կարողանամ աշխատել և տալ:

Անցան մի քանի գարունքները, անցան մի քանի աշունքներ:

Գիւղից դուրս, իւր փոքրիկ երեխան կուրծքին սեղմած կանգնած էր Սօնան: Նա արտասուքը աչքերում ճանապարհ էր զգում իւր ամուսինը դէպի օտար աշխարհ:

— Կը գնամ, Սօնայ, երկրէ երկիր ման կը գամ, կը մաշուեմ, կը տրորուեմ, փող կը վաստակեմ և կազատեմ քեզ և իմ երեխան պարտատէրից: Ասաց խեղճ գիւղացին, և համբուրելով իւր տղի երեսը, հեռացավ դէպի պանդխտութիւն:

{{Կենտրոն|⁂}}
Մութ գիշէր էր:

Միայնակ և տխուր իւր խրճիթում նստած էր Սօնան, նա անհամբերութեամբ սպասում էր իւր եղբօրը, Ղազարին, որ ամէն գիշեր գալիս էր այնտեղ քնելու, իւր քրօջը միայնակ չը թողելու համար:

— Ախ. ինչ եղաւ, չեկաւ, նա այսքան չէր ուշանում...: Ասաց կինը անհամբերութեամբ:

Նոյն ժամուն մի քանի սև կէտեր, ուրուականների նման, պտտվում էին Սօնայի խրճիթի չորս կողմով:

— Դու, Ջաբար, ասաց նոցանից մինը. հազիւ լսելի ձայնով. դու հայերէն իմանում ես, մօտեցիր դրանը, թրխկացրու, և ձևացուր քեզ, որպէս թէ Ղազարն ես, որին քանի րոպէ առաջ ձորը գցեցիմք:

Ջաբարը դիմեց դէպի խրճիթը:

— Իսկ դուք, Ապպաս, Նասիր, ասաց մի և նոյն ձայնը. դրանը հսկեցէք, եթէ օքմին գալու լինի ձեր խէնջարներով իսկոյն կը հանգստացնէք:

Սօնան լսեց դրան թխկոցը: Նորա ամբողջ մարմնի մէջ դող ընկաւ:

— Ո՞վ է, ձայն տուեց նա։

— Բա՛ց արա, լսելի եղաւ կարծես թէ Ղազարի ձայնը:

Սօնան ուրախութեամբ բաց արաւ դուռը, բայց սարսափը տիրեց նորան, երբ խրճիթում յայտնուեցաւ մի մարդ ոտքից զգլուխ փաթաթուած սև վերարկուի մէջ: Նա ձգեց իւրեանից վերարկուն և կինը իսկոյն ճանաչեց Րիզայ-բէկին:

— Ես յոյս ունեմ, որ դու այնքան բարի կը լինես, Սօնայ, որ լաւ կը հիւրասիրես քո գիշերային այցելուին: Ասաց նա դառնալով դէպի կինը:

Սօնան թէև դողում էր զարհուրանքից, բայց հաւաքելով իւր բոլոր ուժը պատասխանեց.

— Դուք ի՞նչ գործ ունէք գիշերային այդ ժամուն, միայնակ, անտէր կնոջ խրճիթում:

Երիտասարդը աւելի մօտեցաւ նորան:

— Սէրը, Սօնայ, սէրը, գիտե՞ս ի՞նչ բան է, սէրը բերավ ինձ այստեղ:

— Սէրը՛... կրկնեց կինը պինդ ձայնով. սէրը բերաւ քեզ այն կնոջ խրճիթը որ սաստիկ ատում է քեզ:

— Ինձ... դու... ատում ե՞ս... ի՞նչ առիթ ունէիր ինձ ատելու:

— Առիթներ շատ... դու խաբեցիր իմ ամուսնին և ծանր պարտքի տակ ձգեցիր նորան, դու ստիպեցիր նորան թող տալ իւր ընտանիքը խղճութեան մէջ և դէպի օտար աշխարհ դիմել:

— Այդ բոլորը ես արեցի դարձեալ քո սիրոյ համար... ես արեցի, որ կարօղանամ նորան հեռացնել քեզանից...

— Հեռացնել նորա՛ն, որին երբէք ես չեմ կարող մոռանալ:

Երիտասարդը երկար չը խօսեց, մօտեցաւ, գրկեց իւր զոհին: Բայց կինը սարսափելի արիութեամբ խլեց պարսկի խէնջարը և խրեց նորա կուրծքի մէջ: Նա թաւալուեցաւ գետնի վերա։ Իսկ Սօնան, օրօրոցէն առնելով իւր երեխան, խրճթի միւս դռնով դուրս թռաւ և արծուի արագութեամբ աներևութացավ գիշերային խաւարի մէջ:

{{Կենտրոն|⁂}}
Նեղ ձորի միջով միայնակ փախչում էր Սօնան դէպի մերձակայ գիւղը: Փոքրիկ տղան, որ սեղմել էր իւր կուրծքին, ցաւալի կերպով ճչում էր:

Նա նկատեց մերձակայ լերան կողքին լոյսի նշոյլներ և սկսեց դիմել դէպի այն կողմը:

— Վերջապէս հասայ, ասաց նա մի փոքր ոգևորուելով, մօտեցաւ մի խրճիթի դրանը և սկսաւ զարկել նորան:

Ճրագը ձեռին դուռը բաց արաւ մի ծերունի, և տեսնելով անակնկալ հիւրին, սարսափելով կոչեց.

— Վա՜հ, Սօնայ, դու ես...

— Ես եմ, պատասխանեց կինը և ներս մտաւ:

Ծերունին նորա հայրն էր: Քանի րօպէից յետոյ ամբողջ գերդաստունը զարթեցան և շրջապատեցին Սօնային գիտենալու նորա այդպիսի անակնկալ գալստեան պատճառը:

— Արի՜ւն... կոչեց ծերունի հայրը զարհուրելով:

— Ես մարդ սպանեցի, ձայն տուեց Սօնան:

Յանկարծ ներս մտան սպանուածի ծառայքը և բռնեցին բոլորին:

— Մեք կորա՜մք... կոչեցին բոլորը միաձայն:

{{Աջաթև|Մէլիքզադէ}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>44jy2s4ivwiyaqv6e25o5s57e4zk706</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դրամներիս հաւաքածուն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152084</id>
    <revision>
      <id>397748</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Դրամներիս հաւաքածուն |section = |previous = |next = |notes =  |author= Լուիզա Ասլանյան |year= 1927 }}  ՃԱՄԲՈՐԴԱԿԱՆ պայուսակիս վրայ նստած, լուսամուտից դուրս էի նայում երկնքի մի կտոր էր երեւում այնտեղից, շրջապատուած բազմաթիւ ծխնելոյզներով: Տարօրինակ խաղաղութիւն էր տիրում: Ին...»:</comment>
      <origin>397748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40479" sha1="6m1qal94anocbmr7scrjq7iv2s9wnb2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Դրամներիս հաւաքածուն
|section =
|previous =
|next =
|notes = 
|author= Լուիզա Ասլանյան
|year= 1927
}}

ՃԱՄԲՈՐԴԱԿԱՆ պայուսակիս վրայ նստած, լուսամուտից դուրս էի նայում երկնքի մի կտոր էր երեւում այնտեղից, շրջապատուած բազմաթիւ ծխնելոյզներով: Տարօրինակ խաղաղութիւն էր տիրում: Ինչո՞վ պարապել արդեօք, մտածում էի մի տեսակ անփութօրէն: Յիչեցի դրամներիս ալբոմը, որ վաղուց մոռացուած մնացել էր պայուսակիս անկիւնում:

Երկար կեանք չունի նա, սակայն, հարուստ է իր բազմազանութեամբ:

Սկսեցի մտքով թերթել էջերն հաւաքածոյին. աշխատում էի մտաբերել, թէ ո՞րը որտեղից եմ ձեռք բերել, ի՞նչպէս գտել: Եւ ահա կամաց-կամաց նրանք կատարելապէս զբաղեցրին ինձ:

«Թէ ինչպէս եղաւ, որ ես ընկայ Պարսկաստան, ինքս էլ չգիտեմ, – սկսեց խոսել ցարական մի հարիւրանոց: –

«Կողակների մի գունդ կանգնած էր այդ ժամանակ Ատրպատականի սահմաններում: Յիշում եմ՝ մի օր իմ տէրը, որ երիտասարդ, նորաւարտ ու վառ երեւակայութեամբ մի սպայ էր, հանեց ինձ կաշուէ դրամապանակից ու յանձնելով իրեն ծառայող զինուորին՝ ասաց.

– Մանրիր շուտով:

– Լսում եմ, – պատասխանեց զինուորը, արագ մտցնելով ինձ իր բլուզի գրպանը ու կոճկեց վրաս:

«Վախից ծալծլուել, կուչ էի եկել, մնացել նրա նեղլիկ գրպանում: Ի՞նչ էր նշանակում արդեօք «մանրիք շուտով»... Եւ յիշեցի շատ դժբախտ դէպքեր ընկերներիս կեանքից, որոնց մասին իմ հին տէրերը ծիծաղելով պատմում էին, թէ ինչպէս մի հարիւրանոցով վառեցին ծխախոտը գեղեցկուհի Մարուսեայի, կամ ինչպէս մի ամբողջ կապոց իմ թշուառ ընկերներից նետուեցին վառարանի կրակի մէջ «քո սիրոյ համար Մուսեա» կամ «Տուսեա» նախադասութեան բացականչութեամբ...

«Եւ երանի տուի այն բոլոր մեծ ու փոքր եղբայրներիս, որոնք բախտ են ունեցել այնպիսի տէրերի մօտ ընկնելու, որ նրանց երկաթեայ սընտուկների մէջ դրած, գաղտնի կողպէկներով ամուր փակած, իրենց հետ պտըտցնում են ամէն տեղ և միշտ անձնական մահճակալի տակ են պահում։

«– Մանրիր շուտով, – գոռաց մէկ էլ սպան և մենք արագ-արագ դուրս եկանք.

«Բաւական քայլեցինք, քայլեցինք ու վերջապէս կանգ առինք: Երկար ու բարակ խօսակցութիւնից յետոյ, որ ես չհասկացայ, զինուորը, հանելով ինձ իր գրպանից, տուեց մի այլանդակ ծերուկի (այստեղ նորից վախ զգացի), իմ փոխարէն նա ստացաւ փայլուն զնդղնգան, մեծ ու փոքր մետաղներ, որ կարծեմ էլի դրամներ պէտք է լինէին ու հեռացաւ: Ես մնացի իմ նոր տիրոջ ձեռքին, որ երկար տնանշելուց յետոյ, ինձ տեղաւորեց մի մեծ արկղի մէջ, ուր ևս գտայ ինձ նման շատ-շատերը: Երբեմն-երբեմն մեր այլանդակ տէրը հանում էր մեզ, իր կարմիր, հինայած մատերով զգուշութեամբ հաշւում մեր զատ-զատ կապած կապոցները ու գոհունակութեամբ ժպտալով ասում. «Այդպէս, ձեր գինը դեռ շատ կը բարձրանայ» ու նորից փակում արկղի մէջ:

«Թէ ինչքան մնացի ես այդտեղ, չգիտեմ. միայն յիշում եմ, որ մի օր էլ ծերուկը, հանելով մեզ բոլորիս, քթի տակ հայհոյելով ու անիծելով, ծախեց մի վաճառականի:

«Այնուհետև շատ ձեռքէ ձեռք անցայ ես և զգում էի, որ քանի գնում պատիւս ընկնում է: Զանազան արհամարհական բացականչութիւններ էի լսում իմ հասցեին:

– Սա պարտ ոչ է, – ասում էր մի օր մի ուսուցիչ, – սա շուտով իմ սենեակի պաստառը դրանցից պիտի շինեմ:

– Դեհ, այժմ դրանց թղթով են ծախում...

«Մի անգամ էլ մի մշակ, վրաս կարգին թքելով ասաց. «է՜, սրանով կարելի է միայն ջախջախել գլուխը»...

«Հասկացայ, որ խօսքը Նորին Կայսերական Մեծութեան էր վերաբերում... Այստեղ արդէն զգացի, որ աշխարհը անդառնալիօրէն շուռ է եկել ու իմ կորցրած արժէքը վերստին ձեռք բերելու վերջին յոյսս էլ մարեց, չքացաւ: Ի՞նչ բան է կեանքը, Աստուած իմ. գեղեցկութեան ու բարձրութիւնից, կարո՞ղ էի ես և իցէ երեւակայել, որ մի օր պէտք է ընկնեմ այսքա՜ն ծայր աստիճան քքաւորութեան մէջ.

«Եւ փառքի ու պատուի այսպիսի՜ օրեր եմ ապրել... Կեանքը պար and ուրախութիւն էր ինձ համար: Թիկնաւէտ սպաներ զընգզնգան կօչիկներով, զորավարներ, իրենց պսպղուն ուսադիրներով, կալուածատէրեր ու կուպեցներ հաստ վզերով ու չինովնիկներ երկչարք կոճակներով – ահա թէ ովքեր են եղել իմ տէրերը:

«Իմ ամբողջ կեանքի ընթացքում ես դեռ մի օր չեմ յիշում, որ գիւղացու – մուժիկի, բանուորի կամ արհեստաւորի կոպիտ ձեռքերը շօչափած լինեն ինձ: Ես պատկանում էի ազնուական դասին...

«Յիշում եմ մի երեկոյ, (այդ ժամանակ իմ տիրուհին մարմարէ ուսերով ու երկնագոյն աչքերով մի տիկին էր), հարուստ վաճառականի մօտ, մեծ ու չքեղ պարահանդէս կար: Ա՜խ, որքա՜ն փայլ կար այնտեղ... Առաստաղը մի կտոր կրակի պէս վառւում էր, պատերի հսկայ հայելիները անդրադարձնում էին հարիւրաւոր ընտիր հիւրերի երկարավիզ և ուղղաձիգ կոչիկներով ոտքեր, ճաղատ ու փայլուն գլուխներ, կանացի խշխշան հագուստներ և անհամար կոճակների շարաններ: Երաժշտութիւնը թնդում էր, ու ես, իմ տիրուհու թեւից կախ ընկած պայուսակի մէջ հանգիստ նստած, պտտւում էի վալսի համաչափ ռիթմի տակ:

«Այդ գիշեր մօտիկ քաղաքից մեզ հիւր էին եկել անգլիացիները: Օհ, աշխարհում նրանց նմանը չկար: Նրանք և՛ գեղեցիկ, և՛ կրթուած, և՛ քաղաքավարի էին: Կատարեալ ազնուականներ. գիտէին ե՛ւ ֆրանսերէն, ե՛ւ անգլիերէն, նաև մի քիչ ռուսերէն ու շատ լաւ ճանաչում էին թէ՛ զինուորականների ու թէ՛ պաշտօնհաների աստիճանները, այնպէս որ դուք երբեք նրանց հասարակ զինուորի կամ ցածրաստիճան սպայի հետ չէք տեսնի:

«Այո, այն ժամանակ ամէն մարդ իր տեղն ուներ, կախուած էր մի մեծաւորի ուժեղ կամքից, իսկ մեծաւորները մեզ հրամայել գիտէին և այդ հրամանները պէտք է րոպէապէս կատարուէին...

«...Երբ մտածում եմ իմ այդ անցեալի, իմ փառաւոր անցեալի վրայ, ինքս էլ դժուարանում եմ հասկանալ, թէ ի՞նչ է կատարուել արդեօք, ինչո՞ւ ամէն ինչ այսպէս անդառնալիօրէն փոխուեց, ու մնում եմ չուարած... Ա՜հ, ես չափազանց, չափազանց դժբախտ եմ.

«Հիմա ինքս էլ չեմ յիշում, թէ ինչքան սար ու ձոր ընկնելուց յետոյ կեանքը մի օր էլ ինձ գցեց այս գրքի մէջ և իմ նոր տիրուհին ինձ ձեզ հետ միասին բերեց Եւրոպա: Ի՞նչ է կատարւում իմ շուրջը, ի՞նչ է սպասում ինձ ապագան՝ չգիտեմ: Ասում են միայն, որ իբր թէ ինձ վրայ շուտով Կիրիլի անունը պիտի տպագրուի...»

X

«Ես լոյս աշխարհ եկայ 1919-ին: Գեղեցիկ էի, կանաչաւուն յատակին վրայ բաց յասմիկագոյն գոյներով: Երկու թեւաւոր վիշապներ վերի անկիւնից կատաղած դուրս էին պրծել: Անվերջ պտտուող տիեզերքի ոսկեգոյն անիւի առաջ նստած էր դեռ ռատի մի հարս իր ճախարակի կողքին, երկար բարակ թելը ձեռքին, ժպտադեմ ու երջանիկ...»

Խօսողը հայկական 250 րուբլին էր:

«Երջանիկ օրերս շուտ անցան, – շարունակեց նա, – մի օր էլ այն զգացի, որ ինձ կոպիտ, անխնայ խլեցին այն մեծ սեղանի դպրոցից, ուր դասաւորուած էի իմ ընկերների հետ, խլեցին մեզ բոլորիս ու շպրտեցին մի տոպրակի մէջ:

«Այնուհետեւ ճռճռան սայլերը մեզ տարան, տարան շատ թե քիչ՝ Աստուած գիտէ: Ցուրտ էր, սաստիկ ցուրտ: Գիշերները մեր սայլերը դուրսն էին մնում, ու յաճախ սպիտակ ձիւնը մի արչին բարձրութեամբ ծածկում էր մեզ: Բայց մի գիշեր մեզ տոպրակները ներս առին. երկու հոգի զգուշութեամբ բացեցին նրա կարած բերանը, մեզ կապոց, կապոց դուրս քաշեցին ու բաժանեցին զանազան մարդկանց:

«Ես ընկայ մի ուսանողի վզից կախուած, կեղտոտ պայուսակի մէջ հացի փշրանքների, ձուի կճեպների հետ միասին:

«Շատ տխուր ու ձանձրալի օրեր քաշեցի. կարծես ողջ աշխարհը շրջելու էինք դուրս եկել, քայլում էինք, հա քայլում: Ո՞ւր էինք գնում այդպէս, ի՞նչ էր պատահել. բան չէի հասկանում :

– Կարմիր մորեխն է իջել մեր երկրի վրայ, կարմիր մորեխը, – խոսում էր մի ճառախօս... – Կարմիր քամին է փչում հիւսիսից»...

«Մի քանի անգամներ տէրս փորձեց ծախել ինձ, բայց ոչ ոք չէր ուզում վերցնել: Մի անգամ մի պառաւ, որ տիրոջս մի կտոր հաց ու մի մեծ կծու տաքդեղ էր տուել, անգամ այդ վհուկը չուզեց վերցնել ասելով. «Այսինչ մնացած դրամ եմ ուզում»: Մի ուրիշ անգամ էլ հարկ եղաւ գիւղի պահապաններին կաշառել, բայց ինձ որպէս դրամ մարդ չընդունեց»:

«Այս ու սրանց նման հազար արկածներից յետոյ անցանք Արաքսը և ընկանք Պարսկաստան: Այս երկրում ես էլ բոլորովին արժէք չունէի. պարոնս միշտ խոսում էր ուրիշ ձեւի դրամների մասին, որոնց անունը կարծեմ «հնչուն» պէտք է լինէր:

«Իր պատռոտած թղթապանակում յաճախ էի մենակ մնում ես և, իբրեւ լուռ հանդիսատես կամ ունկնդիր, կամ թէ կ'ուզէք, դիտում էի այդ օտար երկրի իր մօտիկ, մուռ նեղլիկ փողոցներով, իր անթիւ սոված ու անտէր շներով, լսում էի փողոցներով զանազան բաներ ծախող «հմուտ առեւտըրականների» ինձ համար մինչ այդ տարօրինակ վաճառքի ձևը:

«Ծուռ աչքերով մի պարսիկ, սպիտակ խալաթով, կլոր կարմիր գլխարկով, բոլոր լեզուների խառնուրդից մի երգ հիւսած իր պաղպաղակն էր գովում:

«Մի ուրիշը, սիրտ կտրատող եղանակով՝ ծխախոտի թուղթ, մի անգամ արդէն գործածած չորացրած թեյ, սեխի կորիզ նաև ակնոցներ էր վաճառում մի մեծ, փայտեայ արկղի մէջ դասաւորած:

«Հաջի Բաղկալը» վարունգի ահագին տոպրակը գետնին թափած, բայաթի էր կանչում. «Քեզ չեն առնի գիւլբասար, կանաչ-կանաչ գիւլբասար, թարամեցիր մեացիր» ևայլն, ևայլն:

«Բայաթի էին ասում նաև եգիպտացորենի վրայ, որի ծախողները ընդհանրապէս փոքրիկ տղայներ էին, որ չոքած գետնին, իրենց սարքած փոքրիկ օջախների կողքին արագ-արագ խորովում էին, անդադար փչում ու արծարծում կրակը։

«Շատ յաճախ իմ պարոնը մտածում էր մի որեւէ գործով զբաղուել – դրամ վաստակել, բայց ի՞նչպէս: Բայաթիներ ասել նա չգիտէր. չէ՞ որ նա յայտնի երգիչ էր (բայց խօսքը մեր մէջ մնայ, երբ էլ լինէր, բեմի վրայ, թէ գետնի վրայ, ոգեւորուած պահերին թէ հասարակ մահկանացուի վիճակում, իր երգածը միշտ էլ «Մի լար բլբուլն» էր)...

«Ու մի օր էլ վճռեց նոր բացուած «համալսարան» կոչուած հիմնարկութեան մէջ աստղաբաշխութեան դասախօսութիւններ կարդալ, թէեւ ինքը այդ մասին բան չգիտէր, բայց թէ այդ առարկան «մանկութիւնից սիրել էր»: Ապա մտածեց ուղղակի ամուսնանալ հարուստ աղջկայ հետ: Այդ նպատակի պատճառով խեղճը ահագին պարտքի տակ ընկաւ. հագուստ գնեց, կօչիկ, գուլպայ, բայց ապարդիւն...

«Նրա միակ մխիթարութիւնը մնացին փարաչէն կոչուած պողոտայի զբօսանքները, որ տեւում էին օրական 10-12 ժամ: Այստեղ նա հանդիպում էր իր բախտակից ընկերներին, որոնք նման ձեռնարկներից յուսահատուած՝ Քարաչէն էին գալիս մխիթարուելու: Պէտք է յիշել նաեւ, որ այստեղ հասնելու համար նա ստիպուած էր երկար քայլել. կարել անցնել նախ գլխաւոր փողոցը, ապա թեքուել դէպի աջ, յետոյ ձախ ու քայլել, քայլել բաւականին ժամեր: Որովհետեւ ուղիղ ու կարճ ճանապարհը, որ տանում էր դէպի Բարաչէն, բռնուած էր իր պարտատէրերի խանութներով:

«Շատ նեղութիւններ քաշեց խեղճը: Անկեղծօրէն մեղքանում էի իրեն, բայց դէ ի՞նչ կարող էի անել:

«...Մի օր էլ բոլորս ուղղուեցինք դէպի եկեղեցի: Բարձրահասակ, անակնոց մի մարդ քարոզ էր ասում: Երկար խօսեց նա: Ես միայն այն հասկացայ, որ Ճափոնիայում մեծ երկրաշարժ է եղել, որի պատճառը այստեղի տարագիրներն էին, որոնց վրայ այնքան մեղքեր էին ծանրացել, որ հողը չէր դիմացել, ճաքել էր, բացել...

«– Զգաստ եղեք», – ասում էր քարոզիչը խիստ համոզիչ ձայնով:

«Նայեցի տիրոջս: Նա աչքերը փակ, ձեռները կրծքին, ինչ որ բաներ փսփսում էր, կարծես ռուսերէն մի ոտանաւոր լինէր... Զարմացայ. չէ՞ որ եկեղեցում էինք գտնւում, իսկ եկեղեցում միայն կ'աղօթեն :

«Այնուհետեւ ամէն կիրակի մենք այցելում էինք այդտեղ: Աչքերը փակ, ձեռները կրծքին նա նստում էր ժամերով ու միշտ նոյն ռուսերէն ոտանաւորն էր կրկնում:

«Տէրս բողոքական էր դարձել:

«Հէնց այստեղ է ահա որ նա սկսեց հարստանալ: Ես 50 բոլորովին մոռացութեան էի մատնւել: Ու մի օր էլ, երբ շատ ոգեւորուած խօսում էր երկնքի՞ կապտութեան, թէ՞ աստղերի փայլի մասին, եռանդով հանեց ինձ, կապոյտ մատիտով վրաս գրեց «Նուէր Լ-ին» և նուիրեց ինձ մի աղջկայ:

«Ինձ կարծես ճամբորդութիւն էր վիճակուած :

«Տիրուհիս սկսեց ճամբորդել – ֆուրգոնով, կառքով, ձիով, էշով, նաւով:

«Երկար ճամբորդեցինք: Օրերը տարիների պէս էին անցնում: Սաստիկ ցրտերին յաջորդում էին անտանելի շոգեր. զերտից տասը աստիճան ներքեւ ցրտից, մեկ էլ յանկարծ ընկնում էինք ուղղակի հասարակածի վրայ: Այսպէս անցանք Համադան, Քիրմանշահ, Կասր-Շիրին, Բաղդատ և, երբ անցնում էինք Սուրիայի անապատը, ես էլ չի դիմացայ, հիւանդացայ: Ջերմում էի, զառանցում. ինձ թւում էր, թէ ես ծռեր եմ ճամբաս և ծննդավայրս եմ վերադառնում: Արդէն տեսնում էի վանքերի ոսկեզօծ խաչերը, բարձր, հպարտ, ամպերի մէջ: Յետոյ խաչերը գանկեր էին դառնում: Տեսնում էի հազարից ավելի մանուկների դիակներ, այլանդակուած աղջիկներ... Եւ յետոյ դեւեր, շա՜տ դեւեր, որ մի դիւային պար էին բռնել դիակների մէջ... Բարձրահասակ անակնոց մարդը ինչ որ շարժումներ էր անում և գոռում մութ տարածութեան մէջ. «Զգաստ եղեք, մեղքերը ծանրացել են հայ ժողովուրդի վրայ...» Ու իբր թէ այս դեւերը մարդիկ են եղել, յետոյ են դեւ դարձել: Բայց ես տեսնում էի, որ նրանք իսկական դեւեր էին մարդկային կերպարանքով:

«Երկար էր տեւել տենդն արդեօ՞ք՝ չգիտեմ: Ես գիտակցութեան եկայ միայն նաւ նստելիս: Միջերկրականի սառը քամին ինձ սթափեցրեց: Յոգնել էի ճամբորդութիւնից, կ'ուզէի մնալ հէնց այդ ծովափնեայ քաղաքում, բայց արժէ քս... ինձ այդտեղ չեն ճանաչում: Ես ի հարկէ լաւ գիտեմ որ դրամների համար միևնույնն է որտեղ ապրելը՝ նրանք ամէն տեղ էլ յարգանք ունեն, իսկ եթէ ինձ ոչ մի տեղ չեն ճանաչում, դրա պատճառը միայն հայկական հարցն է:

«Ինչո՞վ պէտք է վերջանայ իմ կեանքի վէպը, դժուարանում եմ գուշակել: Միշտ ճամբորդական այս պայուսակի մէջ գտնուելու հանգամանքը, ինձ հայրենիք վերադառնալու յոյսն է ներշնչում. բայց կարող է պատահել, որ տիրուհիս ինձ ուղղակի թանգարանին նուիրի»:

X

Հերթը, ինքն իր վրայ մի քանի անգամ ծալծլուած, գոլարինն էր: Նա հանդարտ և կարծես մի քիչ խրատական շեշտով սկսեց. –

«Ես էլ վաղուց է որ թողել եմ հայրենիքս, բայց պետք է ասեմ, որ այդքան դժուարութիւնների երբեք չեմ հանդիպել: Անցել եմ ծովեր, ցաւաքներ, տեսել եմ հազարաւոր ժողովուրդներ, Սիբիրի սառնամանիքներից սկսած մինչեւ Արտրիսի ու Աֆրիկայի շոգերը, բայց ամէն տեղ էլ յարգանքի ու պատուի եմ արժանացել: Միշտ զգացել եմ, որ մարդիկ մի առանձին քնքուչութեամբ են վերաբերւում ինձ հետ: Դա պատճառը գուցէ այն է, որ ես մի քիչ սիրում եմ սիրաբանել. չէ՞ որ ես գեղեցիկ եմ, երիտասարդ եւ առողջ... Եւ ամբողջ երկրագունդը ոտքի տակ տալուց յետոյ, ինձ դարձեալ առողջ ու կայտառ եմ զգում: Կարողանում եմ դիմանալ կոշտ կլիմաներին, յարմարուել ամէն միջավայրի, եւ՝ չնայած իմ գործնական նկատառումներին, սիրային արկածներ շատ եմ ունեցել:

«Օրինակ, Հայաստանում ինձ վրայ սաստիկ սիրահարուեցին... Տէր Աստուած, որքա՞ն դիւրաւատ են այդ երկրի բնակիչները... Որպէս փորձուած սիրաբանող, ես նրանց մի քանի դատարկ խոստումներ միայն տուի: Օրինակ՝ ամերիկեան ժողովուրդի հոգատարութիւնը իրենց մանուկ պետութեան վրայ, և հենց այդ բաւական էր, որ հայ ժողովուրդը իր սիրասուն սիրտը տուեց ինձ: Եւ պէտք է խոստովանուեմ, որ այդ ինձ վրայ շատ թանգ չնստեց – մի քանի ձեռք «պատրաստի» հագուստ, մի քանի արկղ խտացած կաթ, կակաօ ու մի քիչ էլ ալիւր:

«Մի գեղեցիկ հովուերգութիւն էր դա, բայց ափսոս երկար չտեւեց, ես ստիպուեցի թողել այդ դրախտանման երկիրը մեր մի ամերիկացի հոգեւորականի հետ միասին, որը այդ ժամանակ Հայաստանում կրոնական բարձր գաղափարներ էր տարածում:

«Ասում են, որ աշխարհիս բոլոր բարձր գաղափարները Ամերիկայից են դուրս գալիս... Իսկ Եւրոպայում ծնուած գաղափարները և գեղարուեստական ըմբռնումները թաղւում են մեզ մօտ և կարծեմ իսկ խիստ արգիլուած են ոստիկանութեան կողմից. ինչպէս օրինակ՝ Դարվինիզմը, Մօպասանի քարոզութիւնները ևայլն:

«Ես միշտ իմ հայրենիքի մասին եմ մտածում և լրջօրէն հետեւում եմ այնտեղ կատարուած ամէն մի անցուդարձի: Այստեղ ժողովուրդները իրար խառնուած՝ Լօկառնօ, Ժնէվ, ժողովներ, բանաձևեր... – զբաղուած են բոլորովին արժէք չունեցող հարցերի համար:

«Ովկիանոսի ալիքների պէս սառը, խոնաւ, չոր են մեր պետական ըմբռնումները: Ու միշտ, ամէն տեղ, անգամ թատրոններում նստած ժամանակ, ես մտածում եմ այն հսկայական եւ առողջ պայքարի մասին, որ գինու տակառի ծանրութեան նման իր ուսերի վրայ է տանում ամէն մի ամերիկացի: Տեսնում եմ, թե ինչպիսի հաստատակամութեամբ իրար դեմ են դուրս եկել «չոր» ու «թաց» կարգերի բազմամիլիոն կուսակիցները, (այդ պայքարը դեռ երկար կը տեւի) և որ այդ երկարատեւ յամառութեան մէջ է մեր յաղթանակը Եւրոպայի վրայ...

«Այո՛, թատրոններում նստած ժամանակ, ես այդպիսի բաների մասին եմ մտածում: Ուրիշ ինչի՞ մասին կարող եմ մտածել, երբ բեմի վրայ էլ հէնց իմ մասին են խոսում:

«Չէ՞ որ այժմ Փարիզում գեղարուեստի վերջին ճիչը Ռրվիւն է: Եւ ահա այդ Ռրվիւ-ներում է, որ ամէն տեղ, ամեն մեծ ու փոքր թատրոններում, տեղի անտեղի ծաղրում են և ինձ... Ճիշդն ասած՝ ես լաւ էլ չեմ հասկանում այս ֆրանսացիների սըրբախօսութիւնները: Իրենք ասում են, իրենք հասկանում ու իրենք էլ ծիծաղում:

«Վերնագրի հետ բնաւ կապ չունեցող։ Բաղդատի շուկաների, Ալժերիայի մրգերի, ովկիանոսների նաւերի անհասկանալի ու անիմաստ հաւաքածոյի ներկայացումն է այդ «Ռրվիւն», որ վերջանում է փղերի կամ ձիերի երեւան գալով :

«Համլէտների, Վիլհեմ Տէլերի, Օֆելիաների, ֆրանսական անթիւ մինիստրների, նաև բոլոր կուսակցութիւնների ներկայացուցիչների, խմբագիրների, թղթակիցների խառնիճաղանճ պարն է, որի ընթացքին 115 անգամ իջնում բարձրանում է բեմի վարագոյրը:

«Ամէն մի երաժշտական գործիք, հանդարտ ու միանգամայն սառնասիրտ, փչում է, փչում իր գտած ձայնանիշը, կամ երբեմն էլ փոխում է նրան, միատեսակութիւնից խուսափելու համար: Ջութակները ընդհանրապէս երկու ձայնանիշների վրայ են ուղղում իրենց ձայնը, կամ պարզապէս մեծ մասամբ ջութակները չեն էլ մասնակցում, իսկ սրնգահարները արագ-արագ են ուռցնում իջեցնում, ուռցնում իջեցնում են իրենց կլոր բերանները: Կարելի է ասել ամենագործունեայ մասնակցութիւնը թմբկահարներինն է. (ես ինքս տեսայ նրանց, երբ յուզուած, մի քանի հատ թաշկինակներով օրրում էին իրենց «տաղանդաւոր» ճակատների մարգարտաթիլ քրտինքները...):

«Ինչ վերաբերում է խումբը կառավարողին, նրա մասին շշուկներ կան, որ խուլ է... եւ այդ պատճառով նրան ժամանակակից Բեթհովեն են ասում:

«Պէտք է անշուշտ բազմատեսակ տաղանդ ունենալ, այդ բոլոր արարողութիւնների ընթացքին խօսել և իմ մասին, ծաղրել և ինձ... Եւ սակայն ես իմ գործին եմ, գլուխս կախ, սուս, փուս աչալուրջ ու զգաստ: Այն ինչ պաշտօնակիցս, ֆրանկը, որին միշտ հարբած վիճակում եմ տեսել, փողոցի մայթի վրայ ինկած է»...

– Ստերլինգ, լռի՛ր, լռի՛ր, – վրդովուեց պատառոտուած մի հինգ ֆրանկնոց, որ իրօք իր կեանքում համարեա միշտ հարբած էր եղել, շնորհիւ իր «երջանիկ» տէրերի, որոնց գրպաններից նա թագմիցս սահել էր, ընկել մերթ մայթի, մերթ խճուղու և մերթ էլ Մոնմարտրրի խղճուկ սրճարանների մուտքի մոտ:

«Այո՛, իմ կեանքը լիքն է դառնութիւններով, բայց ես սիրում եմ ցնցող ապրումներ, որոնք յուզում են էութիւնդ, տակնուվրայ անում հոգիդ... Խաղաղութիւնը միայն խենդութիւն է առաջ բերում, որ կարողանաս զգալ, ապրել ու վայելել կեանքի հաճոյքները, որոնցով լիքն է իմ հայրենիքը:

«Ես իմ առողջութիւնը կորցրի մեծ պատերազմի ընթացքին ու այնուհետեւ չկարողացայ բժշկուել: Անկանոն կեանքը, անքուն գիշերները, յաճախակի ճամբորդութիւնները Փարիզ–Լոնտոն, Փարիզ–Ուաշինգտոն և այդ բոլորին հակառակ, նախարարների գրպաններում, տնասելի կերպով հիւծեցին ինձ:

«Այժմ ես գրեթէ մի անարժեք իր եմ դառնում. զգում եմ, որ մի օր պիտի բարձրանամ, պիտի ձեռք բերեմ անցած օրերիս անհասանելի փառքը... Յաճախակի խօսակցութիւններից իմանում եմ, որ մեր երկրի արական սեռին պատկանող մարդիկ, բոլորն էլ այդ մասին են մտածում, բայց դեռ հնարքը չեն գտել: Կանայք մտածելու իրաւունք չունեն ու թէեւ նրանք կազմակերպուած ձեւով ապացուցեցին իրենց քաղաքական հասունութիւնը, կարելով իրենց մազերը, այնուամենայնիւ այդ ոչ մի հետեւանք չունեցաւ, թէեւ շատ կանայք, այն էլ առաջաւորները, պնդում են թե մազեր կարելը կանանց առաջին յաղթանակը պէտք է համարել քաղաքական ասպարէզում... Նրանք ասում են, որ մոդայի զարգացումն է, որ մի օր կատարեալ յեղափոխութիւն պիտի առաջ բերէ և ապահովէ կանանց իրաւունքները մեր օրէնսդրութեան մէջ:

«Ճիչդ են ասում, թե ոչ՝ չգիտեմ. զգում եմ միայն, որ աշխարհի ո՛ր անկիւնում էլ բան պատահի, տուժողը ես եմ. Մուսոլինին է ճառում, Մահմուդն է յայտարարութիւն անում, Շահը գործ գործում, Ռիզա Շահն է թագադրում, Անգլիան է գործադուլ յայտարարում թե Ռուսաստանն է նոր դեկրետներ մշակում, – միշտ եւ միշտ իմ արժէքն է ընկնում»:

X

«Բիս միլլա Ռահման Ռահիմ, ո՞վ տուեց ձեզ արդեօք այդ շնորհքը, այդ ճկուն լեզուն, ճառելու և վիճելու ընդունակութիւնը, բիս միլլա Ռահման Ռահիմ, — այսպէս սկսեց պարսկական տասը ղռանանոցը:

«Գիտեմ, այո՛, որ Եւրոպան իրեն քաղաքակիրթ ու քաղաքագէտ կ'անուանէ «դիւանագիտութիւն», այսինքն՝ խաբերայութիւն, (այս ճշմարտութիւնը ինձ համար Եւրոպայում պարզուեց), բայց գիտէք, որ մեզ մօտ բոլորն էլ դիւանագէտներ են:

«Օրինակ՝ մեզ մօտ «ոչ» բառը չի գործածւում. ամէն հարցի պատասխանը «բալի աղատ է»... Դե, ի հարկէ դուք հազիւ թէ կարողանաք ըմբռնել այդ նրբութիւնը. չէ՞ որ դուք չգիտեք անգամ, թե «բալիս կայ», որ նշանակում է «հերդ անիծած», բալի էլ կայ, որ նշանակում է «ձայնդ կտրիր» և բալի էլ կայ, որ «ոչ» է... Այսպիսի բաներ ձեր ուղեղին չի հասնի...

«Մեծ մոլլայի մաֆարի (սնտուկ) մէջ երկար տարիներ անչարժ մնացի ես: Մենակ էի, հանգիստ չէի: Մի օր, երբ խանը եկաւ սնտուկը բանալու, որ հաշուի իր կտրած մօրուքը, նա հանեց ինձ զգուշութեամբ, կապեց իր գունագեղ թաշկինակի ծայրին, դրեց գրպանը, և մենք միասին էշ նստեցինք, ճամբայ ելանք:

«Գիշեր էր, ցուրտ ու մութ մի ձիւնոտ գիշեր: Քաչալ Հասանը, վառ ֆանուռը (լապտեր) ձեռքին, էջի սանձից բռնած վազեցնում էր մեզ: Պետք էր Մէջից հասնէինք: Անպիտան քաչալը այնքան արագ-արագ էր վազում, որ անգամ չնկատեցին, թէ ինչպէս ես գունագեղ թաշկինակի հետ միասին, դուրս պրծայ մոլլի գրպանից և ընկայ ձիւնի վրայ: Մեղը ի հարկէ թաշկինակինն էր...

«Սկզբում սկսեցի վախենալ, մի գուցէ գետվուրի ձեռք ընկնեի, որ ինձ անխնայ գործածէր, բայց բարեբախտաբար մուսուլմանների թաղումն էի:

«Լուսաբացին մի դերվիչ, իր փոքրիկ սպիտակ վրանք չալակած, եկաւ կանգնեց աջ պատին գտնուած խանի տան առաջ: Լուռ ու մունջ վրանը խփեց տան պատին, ինքն էլ մէջը մտաւ ու սկսեց քաղցրաձայն երգել: Այսպէս է դերվիշական հին սովորութիւնը, և խանը, մեծատուն ու ամենակարող խանը իր ծառաների միջոցով նրան պէտք է կերակրէր օր ու գիշեր և ապա մեծաչուք նուէրներով ճամբու պիտի դնէր նրան: Այդպես է եղել միշտ, շատ հին-հին ժամանակներից ի վեր:

«Լոյսը բոլորովին բացուել էր, երբ դերվիչը նկատեց... չտապ վրաս պրծաւ ու իր մօտ տարաւ: Մեծ էր նրա ուրախութիւնը, մի թումանը քիչ փող չէ, գիտե՞ս (դարձաւ պատմողը ֆրանկին):

«Մի քանի օրից էլ խանի փէչքաչը կը ստանամ ու կարգին մարդ կը դառնամ» – խօսում էր ինքն իրեն դերվիչը:

«Բայց օրերն անցնում էին. անցաւ մէկ, երկու, երեք, չորս, հինգ, վեց և եօթը գիշեր: Խանը դեռ ոչ մի անգամ կերակուր չէր ուղարկել մեզ: Խեղճ տէրս ուղղակի քաղցած էր մնում, բայց ափսոսում էր ինձ ձեռք տալ: Այդպիսի ազնիւ մարդիկ շատ կան մեր երկրում: Վերջապէս ութերորդ օրը, խանի ծառաները, փոքրիկ մէժմահինի (մատուցարան) վրայ դրած, երեսին չոր քաշած, մատուցեցին մեզ մի մեծ կտոր հաց և մի փոքր կտոր պանիր – նաև երկու դռան փող...

«Մենք հեռացանք փառաբանելով Ալլահին և օրհնելով խանին:

«Բաւական երկար ժամանակ մնացի ես իմ դերվիչ տիրոջ մօտ: Նա երդում էր բազարներում, խանութների առաջ, հնդկական մեծ ընկոյզի կեղեւը թեւին կախ տուած, երկգլխանի գաւազանը ձեռքին, և նրա գունագեղ թաշկինակի վրայ անցորդները մի-մի կամ երբեմն էլ շատ հարուստները երկու-երկու չահի էին գցում, ու նա ապրում էր առանց ինձ ձեռք տալու. դեռ մինչեւ իսկ փող էր յետ գցում: Օրական մի չահու պանիր, երկու չահու հաց, մի չահու թեյ ու չաքար և ուրիշ ոչինչ...

«Ես նրա գուրգուրանքի, պաշտամունքի առարկան էի դարձել, նրա երազած հուրի փերին, նրա երգած սիրուհին:

«Մի օր իմ «բանաստեղծ» տէրը շատ օպիում ծխեց.

«Մենք միասին քնել էինք խաֆէխանի (սրճարան) մի անկիւնում, ինչպէս անում էինք յաճախ: Նա էլ երբեք չարթնացաւ, իսկ ես, որ, ըստ երեւոյթին, շատ ուշ էի սթափուել, աչքերս բացի ու ինձ գտայ բոլորովին այլ պայմաններում: Արդէն բաւական մաչուել էի, երեւում էր, որ անհաւատների ձեռքում էի գտնուել...

– Դու շատ հին ես երեւում, – ասաց ինձ ներկայ տիրուհիս, (երեւի խամրած գույնիցս եզրակացրեց), քեզ կը պահեմ հաւաքածոյիս մէջ: Եւ ես ընկայ այս տետրի մէջ:

«Ահա մի քանի տարի է, որ գտնւում եմ այս անիծեալ աշխարհում, ուր ամէն բան այնքան արագընթաց է, այնքան սոսկալի — դոխային... Ուր սատանայական մեքենաները վզվզում են իրար ետեւից և չգիտես, թէ ո՞ւր են շտապում: Ամէն ինչ արհեստական է – լոյս, օդ, վարդ, բուլբուլ, հաղորդակցութեան միջոցներ:

«Մեզ մօտ ճամբորդում են Ալլահի ստեղծած աւանակներով, խմում են բնական ջրեր, իրենց մէջ գտնուած որդերով և ճիճուներով...

«Ես այստեղ առաջին անգամ տեսայ այն երկրային, բազմագլխանի հրէչին, որի մասին մեր հէքեաթներում պտտմում են, և որ ամէն օր այնքան քանակութեամբ մարդիկ է ուտում և չի կշտանում:

«Աստուծոյ շինած դրախտն է նա: Մարդիկ հանդարտ, հանգիստ, անգամ անխոս, կանայք պարկեշտ, երեսները փակ...

«Լաւ կը լինէր, որ դուք մի անգամ մեզ մօտ գայիք. շատ բան պիտի տեսնէիք, շա՜տ բան պիտի սովրէիք»...

X

Մնացած բոլոր դրամները քաղաքավարօրէն լռեցին, միայն ստերլինգը, հնչուն ու բարձրաձայն, արտասանեց իր լեզուով.

– Ես անգլիացի եմ և բացի անգլիերէնից ոչինչ չեմ հասկանում:

1927</text>
      <sha1>6m1qal94anocbmr7scrjq7iv2s9wnb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դեւը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152085</id>
    <revision>
      <id>397750</id>
      <timestamp>2026-10-15T14:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Դեւը |section = |previous = |next = |notes =  |author= Լուիզա Ասլանյան |year= 1927 }}  ''Գրեց՝ ԼԱՍ''  Պատուհանիս փայտեայ փեղկը, քամու սուլոցի հևա, անդադար գնում էր, գալիս խփում էր երկաթէ ձողերին՝ թրը՜խկ, թրը՜խկ...  Նստած, կամ աւելի ճիչդ տարածուած էի երկար ճօճաթոռիս վրայ, վառարանին...»:</comment>
      <origin>397750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18959" sha1="8rdnrlger3ivc059fvzby5nhf37gtdp" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Դեւը
|section =
|previous =
|next =
|notes = 
|author= Լուիզա Ասլանյան
|year= 1927
}}

''Գրեց՝ ԼԱՍ''

Պատուհանիս փայտեայ փեղկը, քամու սուլոցի հևա, անդադար գնում էր, գալիս խփում էր երկաթէ ձողերին՝ թրը՜խկ, թրը՜խկ...

Նստած, կամ աւելի ճիչդ տարածուած էի երկար ճօճաթոռիս վրայ, վառարանին չատ մոտ մօտիկ և աշխատում էի կենդրոնացնել մտքերս... Այդ օրուայ իմ մտքերը...

Տարածուն ու անձեւ, հեռու, մութ ժամանակներից պոկուած զըլխիս թափուած... Մերթ մոռացուած ու անցեալի յիչողութիւնների մէջ թաղուած երբեմնի սիրած էակներ, մերթ մանուկ օրերիա մութի մէջ երեւակայած այլանդակ հրէչներ ու սենեակիս մեջ ձեւ ու մարմին ստացած առարկաներ...

Սենեակս լուսաւորուած է դրսից եկող ելեքտրական պաղ լոյսով: Այդպէս լաւ է, լուսինն է յիչեցնում:

Աշխատանոցի մէջ խաղաղութիւն էր տիրում ու զարհուրելի աղմուկ հանող մեքենաները այդ օրը չէին աշխատում: Լսւում էր միայն նրբանցքի դրան ձայնը, որ մերթ ընդ մերթ, քամու ուժեղ հարուածներից, աղմուկով զարնում էր պատին, գրաչարներն էին միայն բարձրաձայն խօսում և յաճախ վերատեսուչի հրամայական ձայնն էր թնդում:

Հոգուս մէջ ներդաշնակութիւն ստեղծելու համար, ես ոչխատում էի կառչել որեւէ ձայնի, որ հնչէր անդադար ու միօրինակ, հրաշուէր ականջիս և իջնելով՝ թփրտացող հոգուս վրայ, հանգստացնէր նրան։ Եւ այդ բոլոր ձայների մէջ պատուհանիս փեղկն է միայն, որ քամու սուլոցից, կարծես գիտակցօրէն գնում էր, գալիս բախւում էր երկաթէ ձողերին.— թրը՛խկ, թրըխկ...

Ով գիտէ, թէ ո՛րքան ժամանակ էր՝ ընկած էի այդպէս անչարժ ու դատարկ գլխով: «Մի կտոր հաց» գտնելու խնդիրը, որ մուրճի պէս կախուած է չարունակ մեր գլուխների վրայ, այս անդամ տպարանի դռնապանի պաշտոն ստանձնելով էր լուծուել ինձ համար...

Հարած արճիճի կծու ծուխը առաւօտից իրիկուն լցնում էր ողջ չէնքը: Քսանըչորս ժամ անընդհատ աղմկում էին մեքենաները, բանուորները յաճախակի արկածների էին հանդիպում, իսկ պաշտօնից հեռացնելու վտանգը ամէն րոպէ կախուած էր գլխիս...

Աչքերս կիսարաց դիտում էի սենեակիս ծանօթ առարկաները ու տենդի մէջ զառանցողի պէս, ինքս ինձ հետ խօսում։ Գլուխս ուռել էր կարծես, մարմինս ծանրացել էր ու խոչորցել:

Խսիրէ աթոռի կամարաձեւ յենարանից ինձ էր նայում մանրիկ աչքերով հսկայ մի գլուխ: Երկարուուն քիթ ունէր նա, լայն սեղմուած բերան ու գլխի աջ կողմում սեռ մի գունդ:

Խոչոր կատուն, պահարանի մօտ նստած, պտտուող փայլուն աչքերով, ճերմակ ու սուր ատանքներն էր ցույց տալիս. մլաւում էր երեւի: Գրասեղանիս վրայ, ստուերների արանքում, կանգնած էր թէյտմանը, մեծացած, ուռած՝ մէկ ձեռքը մէջքին օղակ չինած, միւսը հարցական դէմ տուած պատին:

Մահճակալի կամարին նետուած վերարկուս աչքերիս առջեւ ձեւաւորւում, երկար մի մարմին էր դառնում.— իմ երկրում, մանկութեանս ժամանակ տեսած ծանոթ մի մարդ... Ճիչդ ու ճիչդ նա... Կլոր գլխարկը գանկի ծայրին, աջ աչքերը ծուռ, վերի շրթունքը պատռած ու ատանքները թափած... Քաղաքի հնավաճառը...

Նայում էր ինձ անչարի ու թամաս աչքերով:

...

Անչարժ եմ,

Թրը՛խկ, թրը՛խկ ...

Ո՞վ կայ այդտեղ:

Բանուորներից մեկի ձեռքն է վիրաւորուել, երեկոյեան նամակարե՞րն է արդեօք, թէ՞ նորեկ մի յաճախորդ:

Ինչ կ'ուզէ լինի, միթէ ես իմ ցանկութեանս տէրը չե՞մ...

Այօր ես իմ դուռը ոչ ոքի համար չեմ ուզում բանալ։ Ոչ ոքի և ոչ ոքի... Ինչ կ'ուզէ լինի... Կ'ուզեն թող թեւիցս բոնեն դուրս նետեն փողոց, չը-պի-տի բո-նա-մ...

Ու յանկարծ մարմնիս երկայնքով ինչ որ մի բան շարժուեց, ինչ որ մի բան ցնցուեց ու պոկուեց ինձանից... Կենդանի մի բան, որ վեր կացաւ, կանգնեց առջեւս, մութ քողից չինուած ստուերի նման թափանցիկ, շողոքորթ ու համակերպող ժպիտը դեմքին...

Նայեցի: Ես էի։ Իմ երկրորդ Ես-ն էր, որ միշտ այդպէս սիրալիր, համակերպող ու շոյող ժպիտ է ցույց տալիս աշխարհին:

— Ի՞նչ կայ, — հարցրի:

— Պէտք է բանալ դուռը, — ասաց նա ու ժպտաց:

— Ի սէր Աստուծոյ, գոնէ մի՛ ժպտա:

Նա ծիծաղեց հեգնոտ.

— Չըժպտա՞մ... Բայց եթե իմ ժպիտը չլինէր, դու վաղուց կորած էիր:

— Երբե՛ք, — ասացի զայրացած:

— Մէկ-մէկ թուե՞մ։ Յիչո՞ւմ ես, քաղցած ու անգործ էիր... Բարկացած այս ու այն կողմ էիր ընկել՝ գործ էիր փնտռում, դրամ խնդրում... Բայց մարդիկ նայում էին քո անհրապոյր, քո պահանջկոտ դէմքին ու մերժում էին քեզ: Մերժում՝ դրամ, գործ, ամէն օգնութիւն: Քննադատում էին ամէն քայլդ, պախարակում անձարակութիւնդ, իսկ դու միշտ մռայլ, դու միշտ անբաւական չէիր...

— Յետո՞յ։

— Յետո՞յ... Յետոյ ես էի, որ քեզ օգնութեան եկայ։ Յիչո՞ւմ ես, շաքարի գործարանի դրան առաջ հերթի էիր կանգնել... Այդ օրը արթնացել էիր շատ կանուխ՝ բնաթաթախ, մրսելով, առանց մի պատառ հաց բերանդ դնելու, կանգնել էիր ուրիչների կողքին։ Զայրացած, բորբոքուած էիր ոչ մարդկային վերաբերմունքի համար. չէ՞ որ երեք ժամ հերթի կանգնելուց յետոյ, ներս ընդունուելու համար անամօթաբար շօչափում էին ձեր թեւերի մկանները, ոտքից գլուխ չափելով ձեզ՝ ձեր հասակն ու ոյժը հասկնալու համար... Երեք ժամ հերթի կանգնելուց յետոյ... Ոգեւորուած էիր, որ կարողանում ես բոլորի սրտից խօսել, համոզուած էիր, որ բոլորն էլ զայրացած էին քեզ նման: Եւ երբ հերթը քեզ հասաւ, արհամարհարար նետեցիր թղթերդ քառակուսի պատուհանի ետեւ նստած այն մարդու առաջ: Մարդը խոժոռ, խոժոռ նայեց քեզ: Դու աւելի բարկացած պատասխանեցիր նրա հայեացքին ու... Ու առանց թղթերիդ նայելու, — գնա, — ասաց, — տեղ չունենք այլեւս: Դու յետ-յետ գնացիր ու զարմացած տեսար, որ քեզնից շատերը, շողոքորթ ժպիտը դէմքերին ու գլխարկները ձեռներին, խնդրող ու հայցող հայեացքով մօտեցան քառակուսի պատուհանին... Նրանք ընդունուեցին, իսկ դու գլխիկոր տուն վերադարձար... Այդ օրն էր, որ ծնուեցի ես։ Ու ես էի, որ առաջին անգամ քեզ գործ հայթայթեցի, կաշառելով այն մարդուն։ Ես էի, որ ճաշարանում սպասաւորի պաշտօն գտայ քեզ համար։ Ես էի վերջապէս, որ տպարանի այս գործը յաջողեցրի... Այս բոլորը դու պարտական ես իմ ժպիտին:

Եւ նա քայլերն ուղղեց դէպի դուռը:

— Մի վայրկեան, — գոռացի ետեւից։ — Ես իրաւունք չունե՞մ ուրեմն գէթ մի օր ապրել ինքս ինձ համար: Այսօր ևս ուզում եм մենակ լինել, ուզում եm, որ ոչ ոք չխանգարէ իմ ներքին անդորրը, ուզում եմ լինել ազատ, ինքս իմ հոգու հետ... Ես իմ կամքի տէրը չե՞մ ուրեմն, ես ազատ չե՞մ։

— Չէ՛, — ծիծաղեց նա հեգնոտ, — դը-րանք բոլորը վերից են շղթայուած, վերից:

Ցաւից կծկուեց ու կպաւ աթոռին... Ստուերս մօտեցաւ դրան։ Նա արհամարհական նայեց վրաս, ու ձեռքը մեկնեց փակիչին:

Դուռը բացուեց...

Շէմքում յայտնուեց հսկայ մի ուրուագիծ: Ժայռի պէս ծուռ-մուռ գլխով, մինչեւ ականջները ճեղքուած մութ խոռոչի նման ահռելի բերանով և ուռած շրթունքների միջից սպառնագին դուրս պրծած գիշատիչ ատամներով մի...

Ուռած մարմինը աջ ու ձախ օրօրելով, և երկաթեայ խոչոր կօչիկները գետնին զարնելով եկաւ ու ցցուց առաջս։ Վայրագ հայեացքով նայեց աջ ու ձախ, յետոյ յանկարծ փռուեց, նստեց հատակին... ծնկները դէմ տուաւ արմունկներին ու թաթերը դրաւ շերաւոր ծնոտին:

Ինձնից պոկուած Ես-ս տեղ գրաւեց նրա դիմաց:

Սկսեցին իրար դիտել: Մէկը ուժի ու հեգնանքի մութ ու հսկայ մի զանգուած, միւսը քողի պէս երերուն թափանցիկ մի ստուեր:

Երբեմն-երբեմն ստուերս դողում էր նրա ահռելի շունչի բախումից, երերում նստած տեղը ու հագիւ հաղ էր կարողանում պահել հաւասարակչռութիւնը: Նրա աչքերի մէջ վախը իր ճանկերն էր մխրճել, բայց նա շարունակում էր ժպտալ...

Զայրոյթը պուչարել էր ինձ: Շունչս բռնած գոռում էի անձայն. — ա՜խ, մի ժպտա, մի ժպտա...

Դեւը ինձ չէր նկատում, դուցէ իմ գոյութեան մասին գաղափար իսկ չունէր և աչքերը մխրճած դիմացի ստուերիս, շարունակում էր շնչել...

Յանկարծ ահագին մի իրարանցում առաջացաւ: Սենեակիս առարկաները բոլորն էլ սկսեցին ժպտալ, անգամ ցածրաձայն քրքջալ... Մահճակալիս վրայի ծանօթ դիմագծերը ծամածռուեցին... Հրէչը անսպասելի արագութեամբ վար ու վեր շարժեց իր ձիու պէս հաստ յօնքերը ու դարձեալ անշարժացաւ: Ու ահա յանկարծ ստուերս, փայտեայ խոչոր հոլի պէս, այն որ երեխաները հրապարակների վրայ դարձնում են ու շարժումը յարատեւելու համար մտրակի անդադար հարուածներ իջեցնում վրան, ճիշդ այդ հոլի պէս սկսեց դառնալ...

Դեւը սկսեց բարձրաձայն քրքջալ ու նա առաջին անգամ լինելով լսեցի իր ժանգոտ ձայնը, որ որովայնից էր գալիս. —

— Այդպէս, այդպէս...

Ստուերս այն քան պտտուեց, պտտուեց, մինչեւ որ ուժասպառ եղած ընկաւ յատակին, նրա ոտքերի տակ: Իսկ նա շարունակում էր քրքջալ...

Չգիտեմ որքան տեւեց այս տեսարանը, մէկէն մէջս ինչ որ մի բան պայթեց... Աշխատանքից ու առօրեայ խեղդող հոգերից ճղմուած հոգիս հանկարծ սկսեց թփրտալ ու բերանս լայն, լայն բացուելով ամբողջ ուժովս գոռացի՝

— Բաւական է, դո՛ւրս, դո՛ւրս այստեղից։

Դեւը մի վայրկեան լրջացաւ, նայեց չորս կողմը՝ պատի թռչունին, աթոռի մէջքին, թէյամանին և վերջապէս անբովանդակ ու զարմանալի կլոր իր աչքերը յառեց վրաս:

— Օ՞..., — հնչեցրեց նա խռպոտ իր ձայնով, — այս ի՞նչ նորութիւն է...

— Դուրս այստեղից, դո՛ւրս, — գոռում էի ես առանց լսելու նրան:

— Ա՜հ, տեսնես, այդ դո՞ւ ես, փոքրիկ մարդուկ...

— Ես արհամարհում եմ քեզ,— ճչացի երեսին:

— Խղճուկ, թշուառակա՜ն... — ասաց շրթունքները զղուանքով իրար սեղմելով:

Վեր ցատկեցի անմիջապէս ու ձեռքերս բռունցքներ չինած քայլերս ուղղեցի դէպի նա... Բայց յանկարծ հրէչը գերանանման իր թեւը ազատեց կզակի տակից և այնպիսի մի հարուած իջեցրեց գլխիս, որ հազիւ հազ ինձ գցեցի աթոռին...

— Քր... քր... քր... — լսուեց նորից իր ժանգոտ ու թունոտ քրքիջը: — Այդպէս ուրեմն, համարձակ ճիճու, ես տեսնում եմ քեզ համար այս մի կտոր հացն էլ շատ է... Սպասի՛ր, սպասի՛ր...

Բայց այդ ժամանակ գետնին ընկած ստուերս սկսեց նորից շարժուել ու դէմքը դարձրեց դէպի հրէչը, իր մշտական ժպտուն դէմքը ու ժպտաց...

— Ա՜հ, զզուելի... — Ուզեցի ոտքով հարուածել, կօչիկիս ծայրով մէկ կողմ նետել իր թափանցիկ մարմինը, բայց վախեցայ ցաւ զգալուց, ցաւ զգալուց մարմնիս...

Դեւը խաղաղուեց, ձիու պոչ յօնքերը վեր բարձրացրեց, քիթն աւելի երկարեց ու լայն բերանը մինչեւ ականջները ճեղքելով, ծիծաղեց ներողամիտ ծիծաղով... Յետոյ, յաղթական վեր կացաւ տեղից, ոստոստալով գնաց դէպի դուռը ու անհետացաւ:

Առաջին րոպէին ինչ որ թեթեւութիւն զգացի...

Գլուխս բարձրացրի ու սկսեցի դիտել շուրջս:

Սենեակիս մէջ ամէն ինչ իր սովորական տեղն էր:

Դրսից եկող ելեքտրական պաղ լոյսը լուսաւորում էր նրան ու պատուհանին փայտեայ փեղկը, քամու սուլոցի հետ միասին, շարունակում էր իր միօրինակ հարուածները —

Թրը՛խկ, թրը՛խկ...

Տիրեց երկար ու սպասողական լռութիւն:

— Լաւ ազատուեցինք, — ծիծաղեց դեւանին նստած ստուերս:

— Վա՜տ, դեռ ծիծաղ ունես շրթերիդ:

— Ինչո՞ւ, — հարցրի հեզ ու բարի ձայնով:

— Ինչո՞ւ ժպտացիր նրան:

Նա չպատասխանեց:

Ես ուրախ էի նրա լռութեան... Ու երեւի ամէն ինչ այդպէս էլ կը վերջանար՝ խորը ու մութ այդ լռութեան մէջ, եթէ յանկարծ ականջիս չհնչէր այն ժանգոտ ու թունոտ քրքիջի ձայնը, որ քիչ առաջ լցրել էր սենեակս...

Ո՞րտեղից էր գալիս այդ ձայնը: Դրան ետեւից, գետնի տակից, առաստաղից... Նա ամէն տեղ էր, նա գալարւում էր պատերն ի վեր, նա իմ մէջ էր...

Բորբոքուեցի ու մինչ պատրաստւում էի մի բան ասել, դարձայ դէպի ստուերս... Այս անգամ նրա ժպտացող դէմքը քրքրեց ողջ էութիւնս... Արիւնս խփեց գլխիս, այլեւս ինձ զսպելու ոյժ ու ցանկութիւն չմնաց մեջս և առանց երկար մտածելու, վերցրի կողքիս աթոռը ու չրա՞խկ, նրա կողմը նետեցի...

Հարուածս վրիպեց, բայց պատահեց անսպասելին. — Գետնին նստած ստուերս կատարեալ ձեւ ու մարմին առաւ, արագութեամբ վեր ցատկեց տեղից, նայեց վրաս իր սոսկալիօրէն ժպտացող դէմքով։

— Ապերախտ, — դոռաց ու յարձակուեց վրաս:

Պլլուեցինք իրար:

Հարուածներ աջից, հարուածներ ձախից՝ դէմքիս, մէջքիս...

— Ապերախտ, ի՞նչ ես դու առանց ինձ, ո՞վ ես դու առանց ինձ...

Անզօր էի այլեւս: Փռուել էի հատակին ու յանձնուել նրա կամքին... Ականջիս հնչում էր նրա ուժեղ հարուածների ձայնը, որ գնում խտանում էր պատուհանիս փեղկի հարուածների հետ՝

Թրը՜խկ, թրը՜խկ...

Առաւօտեան իմ դիակը գտան սենեակիս մէջ.

''Փարիզ''</text>
      <sha1>8rdnrlger3ivc059fvzby5nhf37gtdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ…</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152086</id>
    <revision>
      <id>397757</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ… |section = |previous = |next = |notes =  |author= Լուիզա Ասլանյան |year=  }}  (Հետեւեալը ձեռագիր հատուած մըն է Տիկին Լուիզա Ասլանեանի մէկ սեւագրուած ստուար գործէն զոր Գերմանացիք՝ զինքը ձերբակալած ատեն՝ առած տարած ու փճացուցած են)  Դուն գիտես որ...»:</comment>
      <origin>397757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1735" sha1="pmt4tvd2s0kzoaelwc74l8qhwuzkaw6" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ…
|section =
|previous =
|next =
|notes = 
|author= Լուիզա Ասլանյան
|year= 
}}

(Հետեւեալը ձեռագիր հատուած մըն է Տիկին Լուիզա Ասլանեանի մէկ սեւագրուած ստուար գործէն զոր Գերմանացիք՝ զինքը ձերբակալած ատեն՝ առած տարած ու փճացուցած են)

Դուն գիտես որ մի օր պիտի գայ, եւ հեռու չէր, երբ բոլոր գերի ժողովուրդները, զզուած իրենց շահագործումից, իրենց լուծից, պէտք է խոյանան... ահաւոր մի խոյանք պիտի լինի այդ, կարմիր դրօշները պէտք է ծածանին նրանց վրայ եւ դաշտերը պէտք է թնդան զէնքերի շաչիւնից: Կռի՜ւ ընդդէմ Բռնակալութեան։

Ես այդ ճանապարհի դաշտի վրայ է որ ուզում եմ մեռնել։

Թող սրտիս տաք արիւնը այդտեղ հոսի, եւ իմ դիակի վրայով, դիակս կոխոտելով թող անցնեն շարքերը մեր քրտնաթաթախ, հրացայտ աչքերով, դէպ ի յաղթանակ։

Իսկ երբ մի օր գայ, գնդակահարուած հերոսների Հասարակաց գերեզմաններից ոսկորները հանելու եւ մի հաւաքելու օրը, եւ երբ յաղթութեան կանչերի եւ թնդացող երգերի տակ տօնուի ազատութեան յաղթանակը եւ յիշատակը նրանց որ մեռան, ես խառնուած կը լինեմ նրանց:</text>
      <sha1>pmt4tvd2s0kzoaelwc74l8qhwuzkaw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գործարանում</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152087</id>
    <revision>
      <id>397759</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Գործարանում |section = |previous = |next = |notes =  |author= Լուիզա Ասլանյան |year= 1944 }}  {{Poemx||&lt;poem&gt;Գիշեր ցորեկ աշխատում է Գործարանը ՆՈՐՏՎԵՐՔԻ, Ջոգած երկրի սրտի վըրայ Իբր պառազիտ իր դարի։  Մէկ տեղ փուռն է կըրակ տեղում, Բորրոքւում է մեծ կաթսան, Դըղըրդում են մեքենաներն, Դառնո...»:</comment>
      <origin>397759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4242" sha1="6kd0w6gty28q36kqh57odcen3ig3fxy" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Գործարանում
|section =
|previous =
|next =
|notes = 
|author= Լուիզա Ասլանյան
|year= 1944
}}

{{Poemx||&lt;poem&gt;Գիշեր ցորեկ աշխատում է
Գործարանը ՆՈՐՏՎԵՐՔԻ,
Ջոգած երկրի սրտի վըրայ
Իբր պառազիտ իր դարի։

Մէկ տեղ փուռն է կըրակ տեղում,
Բորրոքւում է մեծ կաթսան,
Դըղըրդում են մեքենաներն,
Դառնում՝ շղթան անդադար...

Ամէն ազգի կանանց բերել
Լցրել են գործարանում
Իբըր պատիժ իրենց ցեղի,
Գաղափարի սրբազան...

Ու ամէն կողմ գործաւորներ
Թըւակալած, անանուն,
Հալում, ծակում, յղկում, կոփում,
Զէնք են շինում անդադար:

Բարձրանում է բարկ գոլորշին
Աւազանից ծըծըմբի.
Մարսէլինն է կանգնած այդտեղ,
Մատղաշ աղջիկ ֆրանսուհի։

Նըրա գունատ դէմքի վըրայ
Մի զոյգ աչքեր են փայլում.
Լըցուած բարձըր գաղափարով,
Ազատութեամբ իր հոգու:

Ու դառնում է աչքիս առջեւ
Աղջիկըն այդ գեղեցիկ,
Քաղաքական բանտարկեալն այդ՝
Օբիւսները զոյգ ձեռին:

Ժպտում է նա Ռուսին, Լեհին,
Չէխին, Հային, ամենքին,
Որ նույն գործի, գաղափարի
Ընկերներն են սրտագին:

Ու ծըծումբի բարկ մուխի մէջ
Վառւում է դէմքն աղջըկայ,
Բոցավառւում արեւն հոգու
Ապագայի որ պիտ' գայ:

Իսկ այսօր, այսօր, պարտիզանները
Խուլ անտառներում, լեռների կիրճում,
Բռնի ներս բերուած բանւոր գերիներ,
Միացած գերման քաջարի խմբին,
Խուլ աշխատանք են տանում ամենուր.
Գնացքներ խորտակում, սաբոտաժ, տեռօ,
Սահմանում կռուող բանակների հետ
Կապեր հաստատում, վաղուայ մեծ գըրոհ
Պատրաստում արագ, յաղթական, վստահ...

Էս էսի վայրի հըսկողութեան տակ
Սարսափի մատնուած այս երկրի ծոցում,
Քաղաքների մէջ, գիւղերի խորքում,
Ըստորերկըրեայ աշխարհն է եռում։

Ընկնում են յաճախ ընկերներն արի,
Բայց նըրանց կողքին բարձրանում են միշտ
Նորանոր խմբեր մարտերում փորձուած,
Շրջում է ձեռք ձեռք մամուլը գաղտնի,
Դաշնակիցների ավեոններն վերից
Զէնք են իջեցնում խուլ ծըմակներում,
Հանդարտ դէմքերով շրջում են մարդիկ,
Գետնի երեսին կարծես բան չըկայ,
Մինչ հալուած լաւան ընդերքում երկրի
Եռում, բորբոքում, ճաթիլ է ուզում...

Եւ ահա՛, ահա՛, կը ճեղքուի հողը
Այսօր չէ վաղը, այսօր չէ վաղը
Կարմիր փոթորիկն կը հասնայ ուժգին:

Հազար ին հարիւր քառսունչորս թիւը
Փակում է արագ իր ելքն ու մուտքը.
Գերման ֆաշիզմի բանակը պարտուած,
Բռնի գըրաւուած հողերից ''վանուած'',
Ջարդուեց ու քըշուեց սարսափի մատնուած,
Այժըմ գալարուած ինք իրեն վըրայ,
Վերջին անօգուտ մի ճիգ է փորձում...
Իր հոգեւարքի օրերն են հիմայ,
Եւ ժողովուրդը տնքում է, հեւում,
Ամէն սրտի մէջ մի վէրք կայ բացուած,
Բայց եւ մի նոր յոյս անդարձ բըռընկուած,
Մի գաղտնի ծրագիր, փրկութեան փարոս,
Բոցավառ մի շունչ գալիքի վաղուայ,
Ներքին պայթումի յեղափոխութեան.
Այսպէս է ահա բացւում նոր տարին :

1944 Դեկտ. 31&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>6kd0w6gty28q36kqh57odcen3ig3fxy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մալա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152088</id>
    <revision>
      <id>397760</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Գործարանում |section = |previous = |next = |notes =  |author= Լուիզա Ասլանյան |year= 1944 }}  {{Poemx||&lt;poem&gt;ՄԱԼԱ (Պոէմ)  ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ  Դուք որ քաշուած էք բլօքի անկիւնում, Թոշնած ու խամրած դէմքերով դեղին, Դուք որոնց ձայնը չի լսւում երբեք, Կարծես թէ չըկաք լակերում այս սեւ.  Խոր ընկած այտեր...»:</comment>
      <origin>397760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18309" sha1="kb6dmnwnm1drdseluvq9xz4svwrj3yj" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Գործարանում
|section =
|previous =
|next =
|notes = 
|author= Լուիզա Ասլանյան
|year= 1944
}}

{{Poemx||&lt;poem&gt;ՄԱԼԱ
(Պոէմ)

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Դուք որ քաշուած էք բլօքի անկիւնում,
Թոշնած ու խամրած դէմքերով դեղին,
Դուք որոնց ձայնը չի լսւում երբեք,
Կարծես թէ չըկաք լակերում այս սեւ.

Խոր ընկած այտեր, կմախքացած մարմին,
Ճերմակին տըւող մազեր նօսրացած,
Սեղմուած շրթունքներ, ճակատ յոգնատանջ,
Եւ աչքեր անգոյն, աչքեր մըթագնած,

Ապրում էք ամփոփ մի տանջանք վեհ, խոր,
Մի գիտակցութիւն սեղմուած ձեր սրտին,
Պոկուած ձեր անձից ու լուռ հաւատով՝
Ըսպասում դըրսում պատրաստուող գրոհին:

Քոյր իմ Եուկոսլաւ, Չէխ, Ֆըրանսացի,
Դուք որ քաշուած էք բլօքի անկիւնում,
Կարծես թէ չըկաք լակերում այս բիրտ,
Ձեզ եմ նըւիրում պոէմս այս կարմիր:

Խոր ընկած այտեր, կմախքացած մարմին,
Ճերմակին տըւող մազեր նօսրացած,
Սեղմուած շրթունքներ, ճակատ յոգնատանջ,
Եւ աչքեր անգոյն, աչքեր մըթագնած,

Հրեղէն նըժոյգը վաղուայ յաղթութեան
Անցաւ կոխ տալով ձեր մարմնի վրայով.
Ձեր պէս հազարներ, հարիւր հազարներ
Աննըկուն կամքով էպօք են կերտում։

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

Այդ մե՜նք ենք գալիս կայծակէ կռւով,
Նոր նոր զէնքերով, տանկերով, հրով,
Թէ՜ ցամաք թէ՛ ծով մեզ են ենթակայ.
Այդ մե՜նք ենք գալիս, ա՜յսպէս ենք գալիս։

Ու Լեհաստանից մինչեւ Ֆրանսիա,
Ֆինլանտեա, Դանիա, Ուքրանիա ամբողջ,
Երկիրներ Բալգաճ, ափեր Նորվեկնոյ,
Քռուա Կամէն է...

Կատղած, ընչաքաղց ֆաշիզմը գերման,
Միշտ հաւատարիմ իր դաւանանքին,
Իր աշխարհակալ ձգտումներով լի,
Իջաւ հեղեղեց ամբողջ Եւրոպան:

Այդ մենք ենք գալիս, զըտարիւն որդիք
Զրաարիւն ցեղի, գալիս ենք մաքրել
Աշխարհը սուտից, աղտոտ ցեղերից,
Փրկել մեր դարի մըշակոյթը հին:

Ու սեւ ֆաշիզմը, փըրփըրած, կատղած,
Սփռեց իր սեւ շունչն աշխարհի վըրայ,
Ըսպառնալիքով, սեւ խոստումներով,
Դաւաճանութեամբ եւ բիրտ իր ուժով։

Արեան ծովի մէջ խեղդուեցին ազգեր,
Ամէն կողմ հրդեհ, ջարդ ու հալածանք.
Ավիօններ մահ ափռեցին վերից,
Գետնին հաւասար դարձան քաղաքներ։

Սուրբ է մեր ուխտը, Երեքի ուխտը,
Երեք պետութեան, Իտալիա, Ճափոն,
Եւ մեծ Գերմանիա, ընդդէմ վըտանգին,
Կարմիր վըտանգին եւ Քոմինտէռնին։

Թալանեց տարաւ ուր որ ինչ գըտաւ,
Տեղահան արաւ հարիւր հազարներ,
Ու քըշեց ամբաւ տաւարի նըման,
Թուք մուր տեղալով, ծեծելով անգութ:

Լեհին Ռուսաստան, Ռուսին Գերմանեա,
Յոյնին Լեհաստան, իրար խառնեցին
Ազգերը բոլոր, եւ ինչպէս նախիր
Յատուկ պատրաստուած քաներն լցրին:

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ

Մալան մի փոքրիկ աղջիկ է բռնուած.
Արհեստով պօէտ, նա գիտէ երգել,
Նըւագել, սիրել... կեանքով է լեցուն։

Ծնկաչոք ահա փըռուած են նըրանք,
Հերոս տըղաներ, կմախքացած, չորցած.
Խամրած աչքերով նայում են հողին,
Սեւ աւազ հողին։

Գերման հսկիչը, սուլիչը շրթին,
Վայրագ հայեացքով, մտրակը ձեռքին,
Կանգնել է ինչպէս անգութ մի հըրէշ:

Նըրա սուլիչի ամէն մի կանչին
Սեւ հողին փըռուած ըստրուկ մարտիկներ
Ոտքի պիտ՛ ցատքեն, մի վայրկեան կանգնին,
Յետոյ նոր կանչին ետ գետին փըռուին,

Ետ գետին փըռուին ուրիշ մի դիրքով,
Ձեռք փորի վըրայ սողալու համար,
Մինչեւ նոր կանչը դաժան սուլիչի,
Որ ոտքի ցատքեն հրամանի պատրաստ:

Ապա ձեռքերը ծոծրակին հիւսած,
Կըռացած դիրքով անվերջ պիտ՛ քալեն,
Պիտ՛ քալեն, քալեն, մինչեւ շնչազերծ
Աւազների մէջ փըռուին փայտացած։

Քոչմա՞ռ է արդեօք, իրականութի՞ւն,
Նայում է Մալան, աչքերը ջըլած,
Եւ նըրա սրտի արիւնը ասես
Քամւում է ի սպառ, մընում սեւ մի խոց:

Եւ սեւ այդ խոցից, Մալայի հոգուց
կատաղի թափով, ինչպէս մի հրդեհ,
Մարմին է առնում բողոք մի վայրագ,
Վըրէժ կատաղի, յանուն մարդկութեան:

Ֆաշիզմի ծընունդ երիտասարդ տղան,
Հարազատ տիպար մի ողջ սերունդի,
Եւ այլանդակուած, եւ անասնացած,
Ծըռուած բերանով, արնալի աչքով,

Ոտքի հարուածով, մտրակի շաչով,
Երկաթէ գունտով, հրացանի փայտով,
Զարնում է, գոռում, գոռում... գորգոռում,
Դաստիարակում ըստրուկ ցեղերին:

– Այդ ո՞վ է որ դեռ համարձակւում է
Գերման ցեղի դէմ գըլուխ բարձրացնել:
Նըրա բերանով Գերմանն է խօսում.
Ըստրուկ են բոլոր ազգերն իր առաջ:

Այսպէս էր Հասպուրգն երբ հասաւ Մալան,
Ճիշդ այնպէս ինչպէս քաները ուրիշ.
Եւ քանից քան տանելով նըրան,
Ընդ միշտ գոցեցին դըժոխքում Հոսվիշ։

ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ

Մալա՜, դու եւս բանտէ բանտ ինկար,
Շիկացած երկաթն կուրծքերդ դաղեց
Եւ մուրճը փշրեց յօդերըդ փխրուն.
Սըրսըկումներով կամքըդ բեկեցին,
Փորձեցին խեղդել սառցէ ջուրի մէջ,
Ու կապտած մարմնով, փետտած մազերով՝
Խուցը նետեցին սատկած շունի պէս,
Մինչեւ որ մի օր, շատերի նըման,
Դու էլ բռնեցիր աքսորի ճամբան...
Փակուած պլօնպէ գընացքների մէջ,
Քանից քան ինկար՝ հուրը կուրծքիդ մէջ.
Մալա՜, հո՜ւր աղջիկ, որ կեանքի ծանըր
Պայքարին ընդդէմ դըրիր քո կուրծքդ,
Կռուեցիր յամառ, հասնելու համար
Մըշակութային բարձրութիւններին,
Մալա՜, չըքաւոր դասի վառ աղջիկ,
Որ մատաղ կեանքըդ մաշեցիր յաւէտ,
Մերթ իբըր ծառայ, բանւոր, կարուհի,
Օրուայ պատառըդ շահելու համար,
Դու որ կըրեցիր հասարակարգիդ
Հարուածներն բոլոր, բըռունցք ահաւոր,
Տեսար անդունդը դասակարգերի,
Ծըծեցիր թոյնը շահագործումի,
Դառնացար հոգւով ու կատաղօրէն
Ընտրեցիր ուղին, ճամբան հըրեղէն,
Ճամբան փրկութեան քեզ պէս տառապած
Ու շահագործուած ամբողջ մարդկութեան,
Ու բիւր անձնըւէր ընկերների պէս,
Մալա՜, վառ աղջիկ, պայքարի հոգի,
Տանջուող մարդկութեան կրծքից դուրս պրծած
Բողոքի մի նետ, վառ գիտակցութիւն
Մըխըրճուած ֆաշիզմի արիւնարբու սրտին:

ՄԱՍ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՀՈՍՎԻՇ, հրեզէն ծով, գարշանք թանձրացած,
ՀՈՍՎԻՇ, գերեզման անթիւ զոհերի,
Ուր հողն է տնքում կիսամեռ թաղուած
Դիերի շունչից, ուր սեւ մոխիրը
Կմախքների այրած՝ թումբեր է կազմել...
Այստեղ ընկնողը դուրս գալու յոյսը
Կորցնում է ի սպառ... Արագ կամ դանդաղ
Մահուան անդունդն է Հոսվիշը դաժան.
Ո՞վ կը հաւատայ որ մեր օրերում,
Քաղաքակրթուած մարդկութեան ծոցում,
Կարող է ստեղծուել ու յարատեւել
Տարիներ շարունակ, սեւ մահուան քաներ։

Ամէն առաւօտ, որկորն իր ագահ
Կըլանում էր ներս յոգնած ու տանջուած
Հազար հազարներ ու սիւնն երկաթէ
Նըրանց ետեւից գոցւում էր կրկին,
Սիւնը այդ մուտքի, որ մի հարուածով
Իջնում է կեանքի ու մահուան միջեւ։
Ներսում, ահաւոր ըսպառնալիքով
Հրամայում են քեզ մերկանալ իսկոյն,
Ու հագցընելով խաչուած մի ըզգեստ,
Անուան փոխարէն թիւ են տալիս քեզ.
Ուզում են դառնաս անանձ մի էակ,
Մի գրաստ խեղճացած, անկամ ու անբան.
Յետոյ, խուզելով մազերըդ ամբողջ,
Ոտքի հարուածով, փայտով, մտրակով
Նախիրը քանի խորքըն են քըշում։
Ո՞վ կը հաւատայ եթէ չիմանայ...
Մալա՜, հո՜ւր աղջիկ, քո ընտրած ուղին,
Քեզ եւս Հոսվիշի դըժոխքը նետեց:

ՄԱՍ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

«Ափէլ է, ափէլ, ելէք շուտ հագուէք»,
Կանչում է հսկիչը, վազում դէս ու դէն,
Մինչ հոգի ծակող մի զիլ ճըչոցով
Ճըչում է սուլիչը քանի ահաբեկ։

Ամէն առաւօտ, վաղ լուսաբացին,
Քանի սեւ ցեխով ծածկըւած բակում,
Անձայն դողալով զերդ ուրուականներ,
Կանգնում են հարիւր հազար «ըստրուկ»ներ։

Պարտադիր հաշուի կանչի այդ ժամին,
Ամէն բանտարկեալ ներկայ պիտ՛ լինի.
Իսկ եթէ գիշեր մեռել է բլօքում,
Դիակը շալկած դուրս պէտք է բերուի։

Անցնում է հըպարտ ավգերկան գերման,
Նայում իր առաջ փըռուած ամբոխին,
Ու իր անձնական հաճույքի համար
Մտրակ կամ ապտակ տալիս ուզածին։

Կանգնում են կարգով մէկ մէկի ետեւ,
Դեղնած ու կանանչ դէմքերով հըլու,
Անզօր բողոքի որ եւ է ժեստի,
Շըւար, զարմացած՝ անցած դարձածին:

«Հո՜յ հո՜յ, շո՜ւտ արէք, խմբեր կազմեցէք,
Պէտք է աշխատանք, աշխատանք անէք»...
Ու մեռածներին թողնելով բակում,
Խմբերը հըլու գործի են գընում:

Քայլում են ճըրանք բոպիկ ոտքերով,
Կէսից աւելի ցեխի մէջ թաղուած,
Գընում են նըրանք դեռ չըցամաքած
Այդ ճահիճները չորցնելու համար:

Քայլում է պահակը՝ դեռ փայտը ձեռքին,
Նայում տիղմի մէջ թաղուած այդ մարդկանց,
Ու ամէն քայլին կեռ փայտը նետում
Արդէն թուլացած մէկին շըլընքին,

Ու դուրս քաշելով նըրան խմբերից,
Նետում է մի կողմ իբր անպէտ մի իր.
Ամէն մարդ գիտէ՝ այդ խեղճուկներին
Քռէմաթուառն է ըսպասում արդէն։

«Հա՜յ, հա՜յ, շո՜ւտ արէք, գացէ՜ք, գործեցէք»։

Մինչ Մալան տըկար, մինչ Մալան հիւանդ,
Աշխատում էր միշտ առոյգ երեւալ,
Նայում էր ահով փայտին պահակին,
Փոքրիկ ու քնքոյշ ձեռքերով արի
Ամուր սեղմում էր փայտը իր բահի։

Պէտք է դիմանալ, մինչեւ վերջ մընալ,
Թէկուզ բոլորը զոհուին լրբաբար...
Պէտք է դիմանալ, դուրս գալու համար
Մի օր վերջապէս դըժոխքից այդ սեւ:
Պէտք է որ մէկը կենդանի մընայ,
Դուրս գայ ու պատմէ, աշխարհն իմանայ:

Հէ՜յ, հէ՜յ, լըսեցէ՛ք, լըսեցէ՛ք, հասկացէք,
Ա՜յսպէս, ա՜յսպէս են քաները գերման...

Պողպատի նըման կորւում էր Մալան.
Պրկւում էր կամքը վաղուայ պայքարի,
Մինչ զսպուած բողոքը ծանրացած հոգւում,
Կատղած վագրի պէս միտքըն էր կրծում,
Եւ գիտակցութեան ուժը թանձրացած,
Լավայի նըման ժայթքելու պատրաստ,
Կոկորդն է սեղմում. հէ՜յ, հէ՜յ, լըսեցէ՛ք:

ՄԱՍ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

Գիշեր է մութ, թանձըր գիշեր ահաւոր.
Լուռ է քանը սարսափի տակ մենաւոր.
Ու մութի մէջ ուրուագծւում է ահա
Սեւ պատկերը բլօքների քարացած։
Այդ քարացած պատերի մէջ պարփակուած,
Իրար սեղմած, իրար վըրայ կծկըւած,
Անքուն՝ վախից, քաղցից, ծեծից, յոգնատանջ,
Լուռ տքնում է մի բազմութիւն չորացած։
Ամէն մէկի սրտի խորքում լուռ, տենդոտ,
Կրծող, ճանկրտող մի մեծ վիշտ կայ արիւնոտ.
Ա՜խ, գէթ գոռալ, ճըչալ, լացել թողնէին:
Հըծծում են ցած ու փըսփըսում իրար մէջ.
Գրկած ծնկերն, մերկ ծնկերը ոսկորոտ,
Մոմէ դէմքը դէմ տըւած սեւ խաւարին,
Մալան տըխուր նայում է մութ բլօքին,
Ականջը կախ զուսպ հառաչքի ծըփանքին.
Մեծ փորձութեան մի խոր ժամ է իր համար.
Անծայր, անտակ ու յուսահատ մի վիճակ
Պարուրել է ողջ էութիւնը յանկարծ՝
Արիւնոտած սրտի ցաւի ճնշման տակ։
Ինքը մի պահ կանգ է առնում խելայոյզ
Ու թւում է թէ ինքը մի կէտ է չնչին,
Մի ճանճ կըպած այդ Coyas-ի ցուրտ պատին.
Ահ ու հարուած է հասցըրել թշնամին.
Չըկար այլ եւս կեանքի ընկերն իր կողքին,
Որի հետ նա պայքարել է տարիներ,
Ճեղքել այնքան նեղութիւններ, զրկանքներ,
Փայփայելով մի վառ երազ յաղթութեան։
Անհատական ցաւի ահեղ կսկիծից
Գալարւում է, գալարւում է ցաւագին
Ջարդուած հոգին կալանաւոր աղջըկան.
Չէ՜, կեանքն այլ եւս արժէք չունի իր համար.
Ինքը մինակ, անտէր, տանջուած, անընկեր.
Ելլել զարկե՜լ գըլուխը չոր պատերին,
Կտրե՜լ արեան բազկերակը կենդանի,
Արիւնաքամ լինել, չըզգա՜լ, չիմանա՜լ...
Ու կանգ առած մտքի պարապ խոռոչում,
Անյոյս, անծայր, թանձըր եւ կարծր այդ մըթում՝
Կեանքը դատարկ, դատարկ է դառնում:

Բայց այն ո՞վ է դրսում ճըչում ու կանչում,
Ո՞վ է հըրում դուռ, լուսամուտ քարկոծում,
Ո՞վ շարժում դուռը թունաւոր շառաչով,
Հեւհեւում է չար ու նենգոտ հըռհըռում:

Հա՜յ, հա՜յ, տեսէ՜ք, լուսամուտներ բլօքներին
Ըսկըսում են փայլիլ դեղին մի լոյսով:

Հա՜յ, հա՜յ, հեռւում, երկրորդ դաշտի մէջ քանի,
Սեւ թաւիշէ վարագոյրի ֆօնի տակ,
Շատրըւանի բեկբեկ նետուող ջըրի պէս՝
Վեր են ժայթքում կրակէ շիթեր կարմրաւուն:

Քանը ամբողջ ցընցըւում է ահաբեկ,
Շարժւում ծըփում է կըծկըւում այդ մասսա,
Գունատ դէմքերն սեզմւում են բլօք պատերին,
Մութ սարսափով, թմրած վախով համակուած:

Տըկար, դողդոջ մարմիններով բըզըքտուած,
Բայց թանձրացած գիտակցութեան առլըցուն,
Քռէմաթուառը լափում է իր զոհերին,
Ահա՜, ահա՛ կրակէ մի սիւն ոլորուն՝
Վեր է մղում թանձըր ծուխը ճեղքելով.
Ու լցւում է քանը հնոցում տոչորուող
Մըսի հոտով մարմինների մարդկային:

Մալան դողով դուրս է ցատքել Coyas ից,
Կըծիկ դարձած սեղմուել դըրան լայն ճեղքին.
Վերյիշել է պատկերը մերկ դիերին,
Կազով խեղդուած տասնեակ հազար զոհերին,
Որը կիսամեռ, որը խեղդուած, մարմիններով վարդագույն...

Ու մի օր Մալան փախաւ Հոսվիշից.
Մի պահակի սէ՞ր, համակրա՞նք մի խոր,
Թէ խի՞ղճն արթնացած՝ Մալան չիմացաւ.
Մի օր էլ գործից նա քան չըդարձաւ։&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>kb6dmnwnm1drdseluvq9xz4svwrj3yj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այսպէս ուրեմն, Արփիար ջան… (Դեկտեմբերի 25, 1935)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152089</id>
    <revision>
      <id>397762</id>
      <timestamp>2026-10-15T15:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Նամակ Արփիար Արփիարյանին |section = |previous = |next = |notes =  |author= Լուիզա Ասլանյան |year= 1935 }}  Դեկտեմբերի 25, 1935  Այսպէս ուրեմն, Արփիար ջան, սահում են օրերը օրերի ետեւից… ու մենք միշտ հեռու, միշտ հեռու ենք իրարից։ Երբեմն-երբեմն թւում է ինձ, որ մենք հեռանում ենք իրարի...»:</comment>
      <origin>397762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2979" sha1="m3zmmcins0zbw4yb0wrkasb92rcu3ui" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Նամակ Արփիար Արփիարյանին
|section =
|previous =
|next =
|notes = 
|author= Լուիզա Ասլանյան
|year= 1935
}}

Դեկտեմբերի 25, 1935

Այսպէս ուրեմն, Արփիար ջան, սահում են օրերը օրերի ետեւից… ու մենք միշտ հեռու, միշտ հեռու ենք իրարից։ Երբեմն-երբեմն թւում է ինձ, որ մենք հեռանում ենք իրարից։ Ես վախենում եմ այդ մտքից, աշխատում եմ փաստերով ապացուցել որ այդպէս չէ ու կարծես թէ շատ են փաստերը եւ սակայն… եւ սակայն օրեր ու օրեր մենք իրար չենք տեսնում։ Զգում ենք, մէկս միւսի գոյութիւնը, թանկագին, անփոխարինելի գոյութիւնը, բայց ինչի՞ է պէտք այն, երբ չենք վայելում։ Վայելել բառը գուցէ տեղին չէ, շատ է պրօզայիկ, բայց սէրը իր վայելքն ունի , ունի իր գեղեցկութիւնը, իր հաճոյքը՝ պարզ ու անբացատրելի այն հաճոյքը, որ կոչւում է գուցէ սիրահարութիւն։

Ցերեկը իրարից հեռու, գիշերը իրարից բաժան, իսկ տարիները անցնում են ու անցնում է երիտասարդութիւնը մեր։

Գանգատ չէ ասածս, պարզ մի զգացում, որ վտանգաւոր է, երբ սկսում է դառնալ սովորութիւն։ Ու ես սիրում եմ կարօտել քեզ եւ այդ կարօտը տանջում է ինձ…

Որքան խորն է մարդկային հոգին… մինչ «առօրեան» խեղդում է նրան ու տեսանելի աչքերի ներկայանում Է ուրիշ մի բան։

Ուրիշ մի բան, որ դու չես այլեւս, իսկ ինքդ քաշուել, ծուարել է էութեանդ թաքաթաքուր մի ստուերում եւ միթէ յաճախ ուշադրութիւն իսկ չի դարձնում քեզ վրայ։ Նա (միտքդ) թելադրում է քեզ պարտաւորիչ բաներ, որ դու կատարում ես, բայց որոնք կապ չունեն քեզ հետ։

Այսպէս հեռացած ինքդ քեզնից, այլ մի պատկեր հագած ես երեւում աշխարհին, մարդկանց և նաեւ նրան որին սիրում ես։ Սա է ահա, որ հեռացնում է քեզ նրանից, նրան քեզնից։ «Առօրեայ»-ի պատկեր ասէք դրան, թէ ուրիշ մի անուն։ Ինչ էլ որ դա լինի, նա թշնամի է։

Սովորութիւն…

Առօրեայ…

Ահ, եթէ կարելի լիներ զրկել այս բառերէն իրենց նշանակութիւնից, իրենց ազդեցութիւնից։</text>
      <sha1>m3zmmcins0zbw4yb0wrkasb92rcu3ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աշխարհաբառ հայ լեզուն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152090</id>
    <revision>
      <id>397784</id>
      <timestamp>2026-10-16T08:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title= Աշխարհաբառ հայ լեզուն |section = |previous = |year = 1880 |notes =  |author=Սրբուհի Տյուսաբ}}  Լեզուն թարգմանն է մտաց. նովաւ մեր պէտքերը կը յայտնենք, ուրիշներու հետ ի հաղորդակցութիւն կը մըտնանք, նովաւ կը կատարուի մեր կարծեաց բացատրութիւնը նովաւ զմարդիկ կը բորբոքեն կամ կը...»:</comment>
      <origin>397784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29289" sha1="dpxe0ojbxpe3x7f6zc9jv2p0cch00xb" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Աշխարհաբառ հայ լեզուն
|section =
|previous =
|year = 1880
|notes = 
|author=Սրբուհի Տյուսաբ}}

Լեզուն թարգմանն է մտաց. նովաւ մեր պէտքերը կը յայտնենք, ուրիշներու հետ ի հաղորդակցութիւն կը մըտնանք, նովաւ կը կատարուի մեր կարծեաց բացատրութիւնը նովաւ զմարդիկ կը բորբոքեն կամ կը հանդարտեցնեն, մերթ որոտընդոստ պերճախօսութեամբ մղելով զանոնք դէպ ի հուրն և ի սուր, և մերթ մեղմ և սրտագրաւ խօսքերով մեղմացնելով նոցա կիրքերը որոնք կը չառաչեն իբրեւ բարձրադէզ կոհակներ, և իւրեանց թաւալմամբը կ'սպառնան խորտակել ընկերական կարգադրութիւնը: Լեզւով է վերջապէս որ արարածը կը հաղորդակցի իւր արարչին հետ, և նովաւ է որ կը գոյանան ընդ մէջ տկարութեան և զօրութեան այն սքանչելի յարաբերութիւնները որոնք զծանրաբեռնեալ հոգին կ'սփոփեն: Մէկ խօսքով լեզուն մարդկային պէտքերէն մէկն է, և որչափ միտքը մշակուի և զարգանայ՝ նոյնչափ ալ լեզուն կը կատարելագործուի:

Նախնի ժամանակաց մէջ երբ մարդկութիւնը իւր օրրանին մէջն էր, երբ ծանօթութիւնք, գաղափարը և պէտքը անձուկ սահմանի մէջ կ'ամփոփուէին, մարդկային դատողութիւնը կ'ըմբռնէր միայն ինչ որ իւր տեսութիւնը կը գրաւէր նորա պէտքերը կը գոյանային այն կոշտ և անհրաժեշտ առարկաներէն որոնք կենաց առաջին մատակարարութիւնները կը հայթայթեն, ուստի գործածած բառերն ալ իւր սահմանեալ ծանօթութեանց և պիտոյից կը համապատասխանէին:

Ամենայն ժողովուրդ մանկութեան Հասակէն կ'սկսի և աստիճանաբար իւր խանձարուրքէն մերկանալով յարբունս կը հասնի: Որչափ ժողովուրդ մը յառաջադիմէ նոյն համեմատութեամբ իւր մտաց մէջ նոր գաղափարներ, նոր լոյսեր կը ցոլանան որոնցմէ կը ծնանին նոր պէտքեր, նոր եւ բառեր կը գոյանան որով լեզուն կը ճոխանայ: Լեզուէ մը կրնայ դատուիլ մասամբ իւրի ժողովրդեան մը յառաջադիմութեան և կամ անկախութեան աստիճանը: Եթէ մեր հայկական լեզուին Համառօտ տեսութիւնը ընելու ըլլանք կը տեսնենք թէ իւր կրած փոփոխութիւնները յինքն կը կրէ զոգին ժամանակին և այն ազգաց որոնք տիրեցին Հայաստանի մտաւորական և կամ սրոյ զօրութեամբ:

Մեր նախնի մատենագրութիւնը կը բաղկանար աւանդական երդերէ զորոնք սերունդները իրարու Հաղորդեցին՝ իրրեւ նուիրական ժառանգութիւն: Յետոյ այն տղօտ լոյսն որ ծաւալեց գիտութեանց դպրութեանց նսեմ աշխարհին մէջ՝ մթնցաւ թերութենէն Հայկական տառից և անրաւականութենէն տառից ասորեստանցւոց զորոնք գործածեցին Հայերը. մթընցաւ նաեւ պատերազմական արկածներէ և այն չարիքներէ որոնք անբաժանելի են ի նոցանէ:

Հինգերորդ դարուն մէջ Հայկական տառերը հաստատուեցան և գնացին հայերը քաղել ղուսումն ի Յունաստան որն որ իւր ոսկեդարովս կը պանծայր յայնժամ: Երբ վերադարձան նոքա ի Հայաստան՝ մեր դպրութիւնը պայծառացուցին յունական ընտիր ճաշակումին, և ոսկեդար մ'ալ յարդարեցին ի Հայ երկիր: Անդորըն ու խաղաղութիւնը որոնք անհրաժեշտ են մատենագրական զարգացման համար վրդովեալ ըլլալով յերկպառակութեանց և յարտաքին շփոթութեանց, մատենագրական ճաշակը օր աւուր ապականեցաւ: Արաբացի ազդեցութիւնն աղետալի եղաւ մանաւանդ մեր լեզուին իմաստից չափազանցութիւնը և բառերուն չռայլ կրկնութիւնը աղարտեց լեզուին վսեմ պարզութիւնը Հինգերորդ դարուն, վերջապէս միշտ օտար ազդեցութիւնը ներգործեցին հայերենին վրայ:

Հայ ազգը՝ երերածուփ ընդ մէջ այն փոթորկաց որոնք ժողովրդոց մօտակայ կորուստը կը գուժեն, դպրութեանց փարոսին օրհասական լուսովս իւր մահը լուսաւորեց: Կորսընցուց Հայաստան վերջապէս իւր անկախութիւնը, նորա բաժանումը կատարուեցաւ, և իւր զաւակներն գնացին ցիրուցան ի տարաշխարհ:

Հայերը տարբեր երկիրներու մէջ ապրելով, տարբեր պետութեանց հպատակելով, տարբեր օրինաց հնազանդ ելով, տարբեր եղան և նոցա շահերը, լեզուն և բարքերը: Իւրաքանչիւր բաժնուած մասն Հայոց՝ կրեց ազդեցութիւնը զինքն նուաճող զօրութեան: Բնական օրէնք է որ հզօրը իւր լուծին հետ միատեղ ընդունիլ տայ և իւր սովորութիւնները, բարքերն ու լեզուն:

Երբ ժողովուրդ մը իւր ընկերական վիճակը կը կորսնցընէ, երբ իւր կենսական հիւթը ոչ եւս իւր ծոցէն կը քաղէ և կը հնազանդի այն օտար ազդեցութեանց որոնց ներքեւ կը գտնուի, իւր սեփական կերպարանքն ու ձիրքերը կը կորսնցնէ, և եթէ կրօնական պարիսպն անզգալ է կը միանայ շատ անգամ այն տիրապետող զօրութեան ուր իւր իսկութիւնը կը ջնջուի: Այսու լսու եղանակաւ ուղանդղան հին ազդաց ծագման հետքը անյայտ ըլլալով շատ մը ծուռ ենթադրութեանց տեղի են տուած:

Տաճկաբնակ Հայը՝ դիւրակեցիկ կենաց վայելչութեանց և մտաւորական թանձրամած խաւարին մէջ տակաւ առ տակաւ հայրենի յիշատակներն և աւանդութիւնները կորսընցուց. նախահարց կրօնքն և անունը պահեց միայն, իւր լեզուն իսկ վերածուեցաւ տաճկախառն հայերենի մը. դադրեցուց իւր յարաբերութիւնները օտարաբնակ ազգայիններուն հետ, օտարացաւ նոցա, զի մեռած էր իւր հոգւոյն մէջ ազգասիրութեան զգացումն՝ որն որ յաղթահարելով Հեռաւորութեանց, արգելից և ժամանակին, հոգիները կը միացնէ և անխորտակելի շղթայիւք կը միացնէ զանոնք:

Սակայն ժողովուրդները յաւիտենական կուրութեան ենթակայ չեն. անյուսալի պատճառ մը շատ անգամ ծանր քունէն յարթնութիւն կը մղէ զանոնք:

Ժամանակին անբռնաբարելի ազդեցութիւնը փոփոխութիւններ պատճառեց 'ի Տաճկաստան. բազմացաւ անդ եւրոպական տարերքը, յարաբերութիւններ գոյացան, նոր կարծիքներ ծնան, նոր աշխարհ մը ձեւացաւ, նոր լոյս մը ծագեցաւ՝ որով Հայը իւր տգիտութիւնը ճանչցաւ, գիտութեան հարկն զգաց, և եղանակ մը փնտռեց իւր միտքը լուսաւորելու:

Պօլսոյ մէջ գտնուած ուսումնական միջոցաց անբաւականութեան պատճառաւ, Հայ պատանեկութեանը խուժեց 'ի Վենետիկ, Բատուա, Վիէննա և Փարիզ ուր ազգային վարժարաններ հաստատեցին Մխիթարեանք: Հմուտ և ազդասէր կղեր մը ուսումնական սերունդներ պատրաստեց ու նոցա մատաղ հոգւոց մէջ ազգասիրութեան հուրը վառեց: Երանի թէ յաջորդք Մխիթարեանց — հաւատարիմ մնալով այդպիսի ազնիւ օրինակի, կեդրոնը ըլլային ուր բոլոր ազգային իղձերը ձկտէին:

Վերադարձաւ Հայ երիտասարդութիւնը 'ի Պոլիս, տարածեց այն առաջին կայծերը զորոնք յետագայ սերունդները հետզհետէ աճեցուցին: Ոգեւորեցաւ ազգասիրութիւնը, ցնցեց թմրած Հայերը, կեանքն եռաց նոցա երակաց մէջ, ու նորա Հայութեան արշալոյսն ողջունեցին:

Ազգ որ նոր բարոյական կենաց կ'արթննայ նոր լեզուի մ'ալ կը կարօտի, որ Համապատասխանէ իւր պիտոյից: Գըրաբառը՝ թէև կանոնաւոր և հարուստ լեզու մը, սակայն չէ այնչափ գործածական իբրև զաշխարհաբառ, և մանաւանդ թէ մեծ դժուարութիւններ կը յարուցանէ նա աշխարհիկ լեզուէն բոլորովին տարբերելովը, մինչև անիմանալի ըլլալու զրեթ է նոցա համար որոնք Հայերենի մասնաւոր գիտութեան չեն զբաղած:

Եւրոպական գրական լեզուները կը տարբերին գործածական լեզուէն բացատրութեանց բարձրութեամբն և բառերու ընտրութեամբը. իսկ լեզուին հիմունքը և ձեւերը նոյն են:

Յունարէնը բացառութիւն մ'է այս մասին, և շատ մը դժուարութեանց տեղի կուտայ. վասն զի այժմեան Յոյները աշխարհաբառ լեզունին հին գրական լեզուին վերածելու աշխատելով՝ յունարէնի գիտութեան ընթացքը 6 կամ 7 տարիներու մէջ կը լրանայ արդ դպրոցաց մէջ. սոսկալի՛ կորուստ ժամանակի:

Բարեբաղդաբար մենք Եւրոպական ազգաց օրինակին կը հետեւինք աշխարհաբառ լեզուին կիրառութեամբը: Սակայն աշխարհաբառը կանոնի վրայ հիմնուած չըլլով անիչխանութեան մէջ կը ծփայ: Իրաւ է որ ամենայն լեզու սոյն անկարգ վիճակէն պէտք է որ անցնի, շատ մը փոփոխութիւններ կրէ մինչև որ հաստատուի և որոչ կերպարանք մը զգենու: Կը տեսնենք պատմութեան մէջ թէ ինչպէս լեզուները կը ծնանին, կը թոթովեն, կը յառաջադիմեն, կը զառամին, կը հիւծին իբրև ազգերն որոնց կը վերաբերին և բաղդակից են, և ինչպէս ի նոցանէ կը սերին ուրիշ առոյդ լեզուներ որոնք զուգընթաց կ'երթան ժամանակին ոգւոյն հետ. բայց դրաբառը նաեւ իւր բարձրագոյն կէտին հասնելով հետզհետէ աղարտեցաւ, և այն մայր լեզուին էն յառաջ եկաւ աշխարհաբառը, որն որ իւր շրջանը հաղիւ թէ սկսած է և զորն պիտի չարունակէ զուգընթաց ազգային յառաջադիմութեան հետ, ըստ պահանջմանց բնական օրինաց. վասն զի ժողովրդոց ընթացքը նոյն Հարկին առջեւ, և նոյն պայմաններու մէջ, գրեթէ նոյն եղանակաւ կը կատարուի. և իրօք եթէ ակնարկ մը նետելու ըլլանք ազգաց պատմութեանց վրայ կը տեսնենք թէ ժողովրդոց գլխաւոր բարոյական գիծերը մեծ նմանութիւն մ'կ'ընծայեն: Նոյնա մանկութիւնը, երիտասարդութիւնը և զառամութիւնը՝ մի և նոյն ընկերական վիճակին մէջ, տեղի են տուած նոյն պիտոյից և նոյն ձեռնարկութեանց, նոյն կատարելութեանց և նոյն բարձրութեանց, նոյն թերութեանց և նոյն սխալմանց, նոյն անկման և կորստեան: Ձեւերը կը տարբերին անշուշտ ժամանակին ոգւոյն, ժողովրդոց բնութեանց և սովորութեանց Համեմատ, սակայն սկզբունքը նոյն է:

Տարիներ յառաջ քանի մը ազգայիններ փորձեցին յողդողդ և անկանոն աշխարհաբառը նոր կանոններու վրայ Հաստատել. շատ աշխատութիւններէ վերջը` կանոնադրութիւն մ'իլոյս ընծայեցին ուղղախօսութիւն անուանեալ, և այն ընդունելութիւն չգտաւ: Արդի երիտասարդութենէն ոմանք կը ջանան ուղղախօսական դրութիւնը իւր աճիւններէն վերակենդանացնել. սակայն նոցա փորձերը մեծ յաջողութիւն մը չեն խոստանար նաև: Այսու հանդերձ կը Հանդիպի երբեմն որ անօգուտ կարծուած սկզբունք մը յինքն այնպիսի կէտեր կը պարունակէ որ նոր տեսութեան մը չարժառիթ կ'ըլլայ, և թերեւս ուղղախօսական կանոններէն ոմանք մեր լեզուին որոշ ձեւակերպութեան ծառայեն յապազայս:

Յետոյ Մեծն Պէշիկթաչլեան, որ իւր կարճատև կեանքըն ազգային յառաջադիմութեան նուիրեց, աշխարհաբառին մասնաւոր կերպարանք մ'տուաւ իր ոճայն զարմանալի գեղեցկութեամբն և թատերական երկասիրութեամբքը: Մերթ 'ի լուր իւր քնարին մեր վաղեմի քաւերը՝ իւրեանց պտտանքը թօթափելով թատերաբեմէն կուգային ճառել անցեալ փառքը և տխուր արկածները Հայրենեաց. մերթ իւր մելամաղձոտ քնարը կ'ողբար կողկողագին ի վերայ շիրմաց իւր սիրելեաց. իւր մելեդիք տխուր էր յայնժամ՝ իբրև զկոծ մօր յուսահատ որ կ'ողբայ իր մանկան թափուր որրանին վրայ: Եւ մերթ խրոխտացեալ հոգին կ'երգէր անոյշ իբրև գարնանային սոխակը: Հայերը լսեցին սրտագին ձայնը Պէշիկթաշլեանի և սքանչացան. սպրդեցաւ նա իւրև անց հոգւոյն մեջ և տիրապետեց լիազօր: Ազգասիրութեան հուրը զօրաւոր չնչովս արծարծեց Պէշիկթաշլեան. Հայոց մէջ նոր յառաջադիմութեան շարժում մը պատճառեց. լըռեցուց մախանքն ու ատելութիւնը, սրտերը միացուց և բերանները «Եղբայր եմք մեք» զուարթագին ձայնեցին:

Այնպիսի հոգիներ կան որոնք ծնած են որպիսի լեզուն խօսելու համար. նոցա բառերն անմահ են, որովհետև սրտերուն մէջ քանդակեալ են, և Պէշիկթաշլեանը 'ի նոցանէ էր իւր երգը ամեն մարդ երգեց, և իւր լեզուն ամեն մարդ սիրեց:

Հետզհետէ ուրիշ մատենագրական ընտիր տաղանդներ եւս աշխարհաբառին գեղեցկութեանը նպաստեցին. բայց ամեն ոք իւր անձնական ճաշակին հետեւելով լեզուին մեծածաւալ դաշտին մէջ չքնաղ մտաւորական ծաղիկներ սրվռեց աստ և անդ, առանց փունջ մը կազմելու ներդաշնակութեամբ միաւորեալ:

Բայց քանի որ աշխարհաբառը կանոնադրութիւն մը չունի՝ ոչ երբեք ողորկ, սահուն և ներդաշնակ կերպարանք մը կրնայ ունենալ այլ պիտի տեսնենք խառն ի խուռն գրաբառ դարձուածք մը ուղղախօսականին հետ, տաճկական մը ռուսականին հետ, հայ գաղղիական մը՝ աշխարհաբառեանին հետ, ճշգրիտ պատկեր լեզուաց Բարիլոնի:

Երբ իւրաքանչիւր ոք ըստ քմաց ոճ մը կը ձեւացնէ և կ'ուզէ զայն ընդհանրացնել, անհնարին է կանոնաւոր լեզու մը ունենալ: Լեզու մը ըստ հաճոյից իւրաքանչիւրին չի ձեւանար, այլ Հմուտ կաճառի մը պաշտոնն է այդ: Արդարեւ կանոններու վրայ հիմնուած լեզու մը ներգործական ազդեցութիւնը կը կրէ ժամանակին յառաջադիմական ոգւոյն և մարդկային հանճարոց: Բայց այն փոփոխութիւններն որոնք հիմնուած են բանական օրինաց վրայ՝ ընկերութեան մտաւորական և կամ բարոյական պիտոյից կը ծառայեն. մինչդեռ երբ թելադրեալ են 'ի հաճոյից մասնաւոր անհատից առանց բարոյական և կամ մտաւորական որոշ կեդրոնի մը ձկտելու՝ չփոթութեանց շարժառիթ կ'ըլլան ընդհանրապէս:

Քանի որ լեզուն մատենագրական յառաջադիմութեան պայմաններէն մէկն է, և քանի որ մենք ընդհանուր աշխարհաբառ մը չունինք տակաւին, ձեռն ի գործ մխելու է ժամ առաջ, և հմտալից ու հայագէտ անձինքներէ ակումբ մը ձեւացնելով, լեզուին դժուարին կնճիռը լուծելու է: Ուր որ Հայ մատենագրութիւն մը կայ իւր ներկայացնողն ունենալու է այն ժողովին մէջ ուր լեզուին ապագան պիտի վճռուի: Ամեն զանազան Հայ տարերը՝ անդ դիմելով, իւրեանց դիտութեանց գանձերն 'ի հանդէս Հանելով, զանոնք քննելով, բաղդատելով, զոմանս 'ի բաց նետելով, զոմանս ընդունելով, զոմանս ի մի ձուլելով, գրաբառ լեզուին անըսպառ գանձերուն մէջ ընտրութիւններ ընելով, զանոնք աշխարհաբառին սեփականացնելով, կրնան վերջապէս աչխարհաբառին հիմնական գիծերը որոշել և հետզհետէ կատարելագործել:

Ուսումնական ակումբ մը իւր պաշտոնին շարունակութեամբը լեզուին ոգւոյն պահպանութեան կը ծառայէ, և այսու եղանակաւ օգտակար երկասիրութիւնքը կը քաջալերէ, զանօգուտսն կը դատապարտէ և մատենագրական ճաչակին ապականութիւնը կ'արգիլէ: Երկու կամ երեք տարի յառաջ ընկերութիւն մը կազմուեցաւ ընդ նախագահութեամբ Նար–պէյ խորէն եպիսկոպոսի աշխարհաբառի բարեկարգութեան համար. ամենքը յուսալից սոյն ընկերութեան գեղեցիկ արդեանցը կըսպասէին, երբ դժբաղդաբար այդ ակնկալութիւնները ի դերև ելան, ժողովքը լուծուեցաւ առանց զաշխարհաբառը քայլ մը յառաջացնելու: Այդ անհաջող վարձը մղիչ մը ըլլայ թերեւս երկրորդ լեզուագիտական Հայ ակումբի կազմութեանը՝ որնոր իւր ձեռնարկութեան մէջ պնդելով և յարատեւելով իւր գործը յաջողութեամբ պսակէ:

Լեզուագիտական խնդիրները մեծ աշխատութեանց կը կարօտին, քանի որ ըստ ինքեան խնդրոյն պարունակած դժուարութիւններէն 'ի զատ բազմաթիւ խոչընդոտներ եւս կը ներկայանան՝ կարծեաց զանազանութիւններէ յառաջ եկած: Բայց եթէ ձեռնարկութեան մէջ կնճռոտ կետերը ի նկատողութիւն առնուին լոկ, յայնժամ վհատութիւնը տիրելով ամենայն օգտաւէտ և մեծ արդեանց ծնունդը կը խափանէ, մինչդեռ անյողդողդ և զօրաւոր կամքին առջև ամեն արդելք հետզհետէ ուժաթափ կ'իյնայ, կ'անհետանայ, և յաղթահարող սկզբունքը բարձրավիզ կը կանգնի:

Հայերը քիչ տարիներէ ի վեր է միայն որ մտաւորական աշխարհին մէջ մտան, բնականապէս ամայի և անկարգ աշխարհ մ'է այդ, զոր իւրեանց բնական լուսովը պիտի լուսաւորեն, մտաւորական աշխատութեամբ պիտի բեղմնաւորեն, և կանոններու գործադրութեամբ պիտի զօրացնեն: Բոլոր այս պայմաններն անտարակոյս մէկէն չեն գործադրուիր, քանի որ հին նախապաշարումները, հին գաղափարները, հին սովորութիւնները, հին շահերը արգելք կը կանգնին յառաջադիմական սկզբանց. նոցա դէմ պատերազմելով զանոնք տապալելու է, և յայնժամ՝ անցեալին աճիւններէն կը ծլի լուսաւորութեան յաղթահարող ոգին:

Բնական և մարդկային օրինաց սկզբունքը շարժում դէպ ընդ յառաջ և կարգադրութիւն է: Ժամանակը գանձ մ'է, որուն իւրաքանչիւր մասունքն յառաջադիմութեան հիւլէներ կը պարունակէ, և զորոնք ժողովրդոց առջև կը սփռէ իւր արագընթաց շրջանին մէջ: Այն ժողովուրդը որ գիտէ օգուտ քաղել ժամանակէն առանց դանդաղութեան և երկարաձգութեան մէջ թանկագին վայրկեաններ կորսընցընելու, անշուշտ նա պայծառ ապագայի մը կոչուած է. զի ժամանակին տեղացուցած բարիքը միօրինակ չեն միշտ, և նոցա մէկուն կորուստը անդարմանելի է շատ անգամ, զի ընդհատումը կրնայ ըլլալ յառաջադիմական աստիճաններու, որով կը դատապարտուի ժողովուրդ մը յետադէմ կէտի մը վրայ մնալու, և ուսկից 'ի զուր կը տընի իւր թըռիչն առնուլ դէպ 'ի բարձրագոյն աշխարհ մը: Ուստի յապաղումը կորուստ մ'է, քանի որ զրկուիլ է այն բարիքներէ որոնք օգտակար շարժման մը արդիւնքն են: Արդիւնք մը նոր տեսութեան կեդրոն մը կրնայ ըլլալ, և բեղմնաւորելով՝ ուրիշ սկզբունք մը պատճառել, և յաջորդութեամբ բնական շարունակութիւնը ըլլալ յառաջադիմական օրինաց:

Անկարգութիւնը բնական օրէնք չէ քանի որ կը տեսնենք տիեզերաց մէջ թէ ամենայն ֆիզիքական և բարոյական պատճառ կանոնի մը կը հպատակի. ուստի ինչ որ անիշխանութեան մէջ է իւր հաւասարակչռութիւնը կը գըտնայ միայն օրինաւոր կարգադրութեան մէջ, և յայնժամ կը զարգանայ ու կ'արդիւնաւորի: Քանի որ աշխարհաբառը անկարգ վիճակի մէջ է՝ 'ի նմանէ յառաջադիմութեան արդիւնքներ չեն կրնար բղխիլ բնականապէս:

Ուստի Համառօտիւ խօսքերս ամփոփեմ. նախ աշխարհաբառի ձեւակերպութիւնը իբրև մեր գլխաւոր պէտքերէն մէկն համարելու է, քանի որ առանց կանոնադրութեան մը ողորկ և միակերպ ոճ մը չենք կրնար ունենալ և հետեւապէս վայելուչ մատենագրութիւն մը՝ այն կենսական հիւթը որով ժողովուրդ մը կը սնանի, կը զարգանայ, և մեծ կը հանդիսանայ կը գտնուին այնպիսիներ որոնք լեզուն իբրև երկրորդական խնդիր կը նկատեն, առարկելով թէ լեզուն ձեւ մ'է միայն իմաստը բացատրելու. բայց նոյն իսկ յօդուտ իմաստին ձեւը ազնուացնելու է, որպէս զի անոր ամենայն կատարելութիւնները երեւան ելլան: Յետոյ կաճառի մը միջոցաւ լեզուին հիմունքը հաստատելու է, և ոչ թէ մասնաւոր անձանց կանոնադրութեամբը, որ ուրիշ նպատակի չի ծառայեր եթէ ոչ չփոթութիւնը աւելցնելու: Վերջապէս որչափ այդ ձեռնարկութիւնը ետ նայ ճաշակը կ'ապականի լեզուին մէջ անիշխանութիւնը կը զօրանայ, և վնասակարը կ'արմատանայ: Ինչու ուրեմն այդ վնասակար յապաղումը երբ ամեն վայրկեան թանկագին է, երբ նոյն կէտին վրայ կենալը յետս ընկրկիլ է, երբ արհամարհելու չէ նոյն իսկ խոնարհ աստիճան մը յառաջադիմութեան որ բարձրագունի մ'կրնայ առաջնորդել, և յաջորդութեամբ հասցնել այն պայծառ և լուսաւոր կէտին՝ որուն համար նախասահմանած է Աստուած ամենայն ժողովուրդ որ եռանդագին վասն իւր բարգաւաճման կ'աշխատի:

Իցիւ թէ ազգային խանդն մղէր վաղ ընդ փոյթ մեր այժմեան ազգասէր և անձնուէր սերունդը լեզուին անհարթ դաշտին մէջ, և հայկաբանից ուսումնական ակումբը տար անոր ողորկ և կանոնաւոր կերպարանք մը սփռելով հայկական ներդաշնակ ծաղիկներով:

Լաւ գիտեմ թէ զօրաւոր լեզուներ խօսած են արդէն 'ի մասին աշխարհաբառի և թէ այժմեան գրգիռս ոչ այլ ինչ է եթէ ոչ նոցա տկար արձագանքը: Սակայն մեծատարած Ովկիանը չ'արհամարհեր ջուրի կաթիլը որ իւր անսահմանութեան մէջ կ'իյնայ դողալով և յաւէտ կը կորսուի կաթիլն այն՝ Ովկիանը չ'ուռճացներ, բայց անոր անթիւ հիւլէներուն ուրիշ մը եւս կ'աւելցնէ: Հոգւոյս մրմունջին ունկընդիր կ'ըլլամ, երբ կ'ըշանակէ ինձ կէտ մը որ օգտակար կը թուի Ազգիս: Ներուի ձայնիս տկարութեան, զի չէ տըրուած 'ի պարգև ամենուն զօրաւոր լեզու մը ունենալ, և ներողամտութեամբ դատուի հրաւէրս աշխարհաբառի կանոնադրութեան ձեռնարկելու:</text>
      <sha1>dpxe0ojbxpe3x7f6zc9jv2p0cch00xb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397785</id>
      <parentid>397784</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T09:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>397785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30784" sha1="rahdjnyh455mkbg87lsadofvcp89f8k" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Աշխարհաբառ հայ լեզուն
|section =
|previous =
|year = 1880
|notes = 
|author=Սրբուհի Տյուսաբ}}

Գրեց Սրբուհի Տիւսաբ

Վաճառելի ի նպաստ դպրոցասէր հայուհեաց ընկերութեան

Կ. Պօլիս 

Տպագրութիւն Յովսեփայ Գավաֆեան 

1880 

Ձօն առ օրիորդս Դպրոցասէր հայուհեաց ընկերութեան

Հա՛յ կուսանք, չքնաղ ծաղկունք Հայ գարնան, ձեզ կը նուիրեմ այս դուզնաքեայ զիմ էջերն: Առաքինի իբրեւ զկոյսն Հռիփսիմէ որուն հովանւոյն ներքեւ դաստիարակուեցաք, ձեր հաճոյքը, միտքն ու սիրտը նուիրեցիք Ազգին դստերց աղքատիկ, որոնք ‘ի ձեզ գտան մայրեր գորովալից և անձնուէր դաստիարակներ, ինչպէս և դուք երբեմն գտաք մայր մը յայնմ՝ որ զձեզ սիրեց անհուն սիրով և բազում տարիներ իբրեւ վահան կանգնեցաւ ձեզ համար: Որչափ նորա սիրտը կը խայտայ արդ՝  երբ կը նկատէ թէ սերմունքն որ ցանեց ծլեցան, աճեցան գեղաբողբոջ և իւրեանց բոյրը կը տարածեն շուրջ զիւրեւ: Հա՛յ կուսանք, դուք յոյսն էք, դուք ապագան էք, ձե՜զ աշխատութիւնը, ձե՜զ պատիւը: 

Սրբուհի Տյուսաբ 

Աշխարհաբառ հայ լեզուն
Լեզուն թարգմանն է մտաց. նովաւ մեր պէտքերը կը յայտնենք, ուրիշներու հետ ի հաղորդակցութիւն կը մտնանք, նովաւ կը կատարուի մեր կարծեաց բացատրութիւնը. նովաւ զմարդիկ կը բորբոքեն կամ կը հանդարտեցնեն, մերթ որոտընդոստ պերճախօսութեամբ մղելով զանոնք դէպ ի հուրն և ի սուր, և մերթ մեղմ և սրտագրաւ խօսքերով մեղմացնելով նոցա կիրքերը որոնք կը շառաչեն իբրեւ բարձրադէզ կոհակներ, և իւրեանց թաւալմամբը կ’սպառնան խորտակել ընկերական կարգադրութիւնը: Լեզւով է վերջապէս որ արարածը կը հաղորդակցի իւր արարչին հետ, և նովաւ է որ կը գոյանան ընդ մէջ տկարութեան և զօրութեան այն սքանչելի յարաբերութիւնները որոնք զծանրաբեռնեալ հոգին կ’սփոփեն: Մէկ խօսքով լեզուն մարդկային պէտքերէն մէկն է, և որչափ միտքը մշակուի և զարգանայ՝ նոյնչափ ալ լեզուն կը կատարելագործուի: Նախնի ժամանակաց մէջ երբ մարդկութիւնը իւր որրանին մէջն էր, երբ ծանօթութիւնք, գաղափարք և պէտք անձուկ սահմանի մէջ կ’ամփոփուէին, մարդկային դատողութիւնը կ’ըմբռնէր միայն ինչ որ իւր տեսութիւնը կը գրաւէր. նորա պէտքերը կը գոյանային այն կոշտ և անհրաժեշտ առարկաներէն որոնք կենաց առաջին մատակարարութիւնները կը հայթայթեն, ուստի գործածած բառերն ալ իւր սահմանեալ ծանօթութեանց և պիտոյից կը համապատասխանէին: Ամենայն ժողովուրդ մանկութեան հասակէն կ’սկսի և աստիճանաբար իւր խանձարուրքէն մերկանալով յարբունս կը հասնի: Որչափ ժողովուրդ մը յառաջադիմէ նոյն համեմատութեամբ իւր մտաց մէջ նոր գաղափարներ, նոր լոյսեր կը ցոլանան որոնցմէ կը ծնանին նոր պէտքեր, նոր ալ բառեր կը գոյանան որով լեզուն կը ճոխանայ: Լեզուէ մը կրնայ դատուիլ մասամբ իւիք ժողովրդեան մը յառաջադիմութեան և կամ անկախութեան աստիճանը: Եթէ մեր հայկական լեզուին համառօտ տեսութիւնը ընելու ըլլանք կը տեսնենք թէ իւր կրած փոփոխութիւնները յինքն կը կրէ զոգին ժամանակին և այն ազգաց որոնք տիրեցին Հայաստանի մտաւորական և կամ սրոյ զօրութեամբ:

Մեր նախնի մատենագրութիւնը կը բաղկանար աւանդական երգերէ զորոնք սերունդները իրարու հաղորդեցին իբրեւ նուիրական ժառանգութիւն: Յետոյ այն աղօտ լոյսն որ ծաւալեց գիտութիւնն դպրութեանց նսեմ աշխարհին մէջ՝ մթնցաւ թերութենէն հայկական տառից և անբաւականութենէն տառից ասորեստանցւոց զորոնք գործածեցին հայերը. մթընցաւ նաեւ պատերազմական արկածներէ և այն չարիքներէ որոնք անբաժանելի են ի նոցանէ:

Հինգերորդ դարուն մէջ հայկական տառերը հաստատուեցան և նոյն ժամանակը գնացին հայերը քաղել զուսումն ի Յունաստան որն որ իւր ոսկեդարովն կը պանծայր յայնժամ: Երբ վերադարձան նոքա ի Հայաստան՝ մեր դպրութիւնը պայծառացուցին յունական ընտիր ճաշակովն, և ոսկեդար մ’ ալ յարդարեցին ի Հայ երկիր: Անդորրն ու խաղաղութիւնը որոնք անհրաժեշտ են մատենագրական զարգացման համար վրդովեալ ըլլալով յերկպառակութեանց և յարտաքին շփոթութեանց, մատենագրական ճաշակը օր աւուր ապականեցաւ: Արաբացի ազդեցութիւնն աղետալի եղաւ մանաւանդ մեր լեզուին. իմաստից չափազանցութիւնը և բառերուն շռայլ կրկնութիւնը աղարտեց լեզուին վսեմ պարզութիւնը հինգերորդ դարուն, վերջապէս միշտ օտար ազդեցութիւնք ներգործեցին հայերենին վրայ:

Հայ ազգը՝ երերածուփ ընդ մէջ այն փոթորկաց որոնք ժողովրդոց մօտակայ կորուստը կը գուժեն, դպրութեանց փարոսին օրհասական լուսովն իւր մահը լուսաւորեց: Կորսնցուց Հայաստան վերջապէս իւրանկախութիւնը, նորա բաժանումը կատարուեցաւ, և իւր զաւակներն գնացին ցիրուցան ի տար աշխարհ: Հայերը տարբեր երկիրներու մէջ ապրելով, տարբեր պետութեանց հպատակելով, տարբեր օրինաց հնազանդելով, տարբեր եղան և նոցա շահերը, լեզուն և բարքերը:

Իւրաքանչիւր բաժնուած մասն Հայոց՝ կրեց ազդեցութիւնը զինքն նուաճող զօրութեան: Բնական օրէնք է որ հզօրը իւր լուծին հետ միատեղ ընդունիլ տայ և իւր սովորութիւնները, բարքերն ու լեզուն: 

Երբ ժողովուրդ մը իւր ընկերական վիճակը կը կորսնցնէ, երբ իւր կենսական հիւթը ոչ եւս իւր ծոցէն կը քաղէ և կը հնազանդի այն օտար ազդեցութեանց որոնց ներքեւ կը գտնուի, իւր սեփական կերպարանքն ու ձիրքերը կը կորսնցնէ, և եթէ կրօնական պարիսպն անզգալի է կը միանայ շատ անգամ այն տիրապետող զօրութեան ուր իւր իսկութիւնը կը ջնջուի: Այսու եղանակաւ զանազան հին ազգաց ծագման հետքը անյայտ ըլլալով շատ մը ծուռ ենթադրութեանց տեղի են տուած:

Տաճկաբնակ Հայը դիւրակեցիկ կենաց վայելչութեանց՝ և մտաւորական թանձրամած խաւարին մէջ տակաւ առ տակաւ հայրենի յիշատակներն և աւանդութիւնները կորսնցուց. նախահարց կրօնքն և անունը պահեց միայն, իւր լեզուն իսկ վերածուեցաւ տաճկախառն հայերենի մը. դադրեցուց իւր յարաբերութիւնները օտարաբնակ ազգայիններուն հետ, օտարացաւ նոցա, զի մեռած էր իւր հոգւոյն մէջ ազգասիրութեան զգացումն՝ որն որ յաղթահարելով հեռաւորութեանց, արգելից և ժամանակին, հոգիները կը միացնէ և անխորտակելի շղթայիւք կը միացնէ զանոնք:

Սակայն ժողովուրդները յաւիտենական կուրութեան չեն նախասահմանեալ. անյուսալի պատճառ մը շատ անգամ քունէն յարթնութիւն կը մղէ զանոնք:

Ժամանակին անբռնաբարելի ազդեցութիւնը փոփոխութիւններ պատճառեց ‘ի Տաճկաստան. բազմացաւ անդ Եւրոպական տարերքը, յարաբերութիւններ գոյացան, նոր կարծիքներ ծնան, նոր աշխարհը մը ձեւացաւ, նոր լոյս մը ծագեցաւ՝ որով Հայը իւր տգիտութիւնը ճանչցաւ, գիտութեան հարկն զգաց, և եղանակ մը փնտռեց իւր միտքը լուսաւորելու:

Պօլսոյ մէջ գտնուած ուսումնական միջոցաց անբաւականութեան պատճառաւ, Հայ պատանեկութիւնը խուժեց ‘ի Վենետիկ, Բատուա, Վիէննա, և Փարիզ ուր ազգային վարժարաններ հաստատեցին Մխիթարեանք: Հմուտ և ազգասէր կղեր մը ուսումնական սերունդներ պատրաստեց ու նոցա մատաղ հոգւոց մէջ ազգասիրութեան հուրը վառեց: Երանի՜ թէ յաջորդ Մխիթարեանք յաւատարիմ մնալով այդպիսիազնիւ օրինակի, կեդրոնը ըլլային ուր բոլոր ազգային իղձերը ձկտէին:

Վերադարձաւ Հայ երիտասարդութիւնը ‘ի Պօլիս, տարածեց այն առաջին կայծերը զորոնք յետագայ սերունդները հետզհետէ աճեցուցին: Ոգեւորեցաւ ազգասիրութիւնը, ցնցեց թմրած Հայերը, կեանքն եռաց նոցա երակաց մէջ, ու նոքա Հայութեան արշալոյսն ողջունեցին:

Ազգ որ նոր բարոյական կենաց կ’արթննայ նոր լեզուի մ’ալ կը կարօտի, որ համապատասխանէ իւր պիտոյից: Գրաբառը թէև կանոնաւոր և հարուստ լեզու մը, սակայն չէ այնչափ գործածական իբրև զաշխարհաբառ, և մանաւանդ թէ մեծ դժուարութիւններ կը յարուցանէ նա աշխարհիկ լեզուէն բոլորովին տարբերելովը, մինչև անիմանալի ըլլալու գրեթէ նոցա համար որոնք հայերենի մասնաւոր գիտութեան չեն զբաղած:

Եւրոպական գրական լեզուները կը տարբերին գործածական լեզուէն բացատրութեանց բարձրութեամբն և բառերու ընտրութեամբը. իսկ լեզուին հիմունքը և ձեւերը նոյն են: 

Յունարէնը բացառութիւն մ’ է այս մասին, և շատ մը դժուարութեանց տեղի կուտայ. վասն զի այժմյան Յոյները աշխարհաբառ լեզունին հին գրական լեզուին վերածելու աշխատելով՝ յունարէնի գիտութեան ընթացքը 6 կամ 7 տարիներու մէջ կը լրանայ արդ դպրոցաց մէջ. սոսկալի՜ կորուստ ժամանակի:

Բարեբաղդաբար մենք Եւրոպական ազգաց օրինակին կը հետեւինք աշխարհաբառ լեզուին կիրառութեամբը: Սակայն աշխարհաբառը կանոնի վրա հիմնուած չըլլալով անիշխանութեան մէջ կը ծփայ: Իրաւ է որ ամենայն լեզու սոյն անկարգ վիճակէն պէտք է որ անցնի, շատ մը փոփոխութիւններ կրէ մինչև որ հաստատուի և որոշ կերպարանք մը զգենու: Կը տեսնենք պատմութեան մէջ թէ ի՜նչպէս լեզուները կը ծնանին, կը թոթովեն, կը յառաջադիմեն, կը զառամին, կը հիւծին իբրև ազգերն որոնց կը վերաբերին և բաղդակից են, և ի՜նչպէս ‘ի նոցանէ կը սերին ուրիշ առոյգ լեզուներ որոնք զուգընթաց կ’երթան ժամանակին ոգւոյն հետ: Մեր գրաբառը նաև իւր բարձրագոյն կէտին հասնելէն վերջը հետզհետէ աղարտեցաւ, և այն մայր լեզուէն յառաջ եկաւ աշխարհաբառը, որնոր իւր շրջանը հազիւ թէ սկսած է և զորն պիտի շարունակէ զուգընթաց ազգային յառաջադիմութեան հետ, ըստ պահանջմանց բնական օրինաց. վասն զի ժողովրդոց ընթացքը նոյն հարկին առջեւ, և նոյն պայմաններու մէջ, գրեթէ նոյն եղանակաւ կը կատարուի. և իրօք եթէ ակնարկ մը նետելու ըլլանք ազգաց պատմութեանց վրայ, կը տեսնենք թէ ժողովրդոց գլխաւոր բարոյական գիծերը մեծ նմանութիւն մը կ’ընծայեն: Նոցա մանկութիւնը, երիտասարդութիւնը և զառամութիւնը՝ մի և նոյն ընկերական վիճակին մէջ, տեղի են տուած նոյն պիտոյից և նոյն ձեռնարկութեանց, նոյն կատարելութեանց և նոյն բարձրութեանց, նոյն թերութեանց և նոյն սխալմանց, նոյն անկման և կորստեան: Ձեւերը կը տարբերին անշուշտ ժամանակին ոգւոյն, ժողովրդոց բնութեանց և սովորութեանց համեմատ, սակայն սկզբունքը նոյն է:

Տարիներ յառաջ քանի մը ազգայիններ փորձեցին յողդողդ և անկանոն աշխարհաբառը նոր կանոններու վրայ հաստատել. շատ աշխատութիւններէ վերջը կանոնադրութիւն մը ‘ի լոյս ընծայեցին ուղղախօսութիւն անուանեալ, և այն ընդունելութիւն չգտաւ: Արդի երիտասարդութենէն ոմանք կը ջանան ուղղախօսական դրութիւնը իւր աճիւններէն վերակենդանացնել. սակայն նոցա փորձերը մեծ յաջողութիւն չեն խոստանար նաև: Այսու հանդերձ կը հանդիպի երբեմն որ անօգուտ կարծուած սկզբունք մը յինքն այնպիսի կէտեր կը պարունակէ որ նոր տեսութեան մը շարժառիթ կ’ըլլայ, և թերեւս ուղղախօսական կանոններէն ոմանք մեր լեզուին որոշ ձեւակերպութեան ծառայեն յապագայս:

Յետոյ Մեծն Պէշիկթաշլեան, որ իւր կարճատև կեանքն ազգային յառաջադիմութեան նուիրեց, աշխարհաբառին մասնաւոր կերպարանք մը տուաւ իւր ոճոյն զարմանալի գեղեցկութեամբն և թատերական երկասիրութեամբքը: Մերթ ‘ի լուր իւր փանդռան մեր վաղեմի քաջերը իւրեանց պտտանքը թօթափելով՝ թատերաբեմէն կուգային ճառել անցեալ փառքը և տխուր արկածները հայրենեաց. մերթ իւր մելամաղձոտ քնարը կողբար կողկողագին ‘ի վերայ շիրմաց իւր սիրելեաց. իւր մեղեդիք տխուր էր յայնժամ իբրեւ զկոծ մօր յուսահատ որ կ’ողբայ իւր մանկան թափուր որրանին վրայ: Եւ մերթ իւր տխրացեալ հոգին կ’երգէր անոյշ իբրև գարնանային սոխակը: Հայերը լսեցին սրտագին ձայնը Պէշիկթաշլեանի և սքանչացան. սպրդեցաւ նա իւրեանց հոգւոյն մէջ և տիրապետեց լիազօր: Ազգասիրութեան հուրը զօրաւոր շնչովն արծարծեց Պէշիկթաշլեան. Հայոց մէջ նոր յառաջադիմութեան շարժում մը պատճառեց. լռեցուց մախանքն ու ատելութիւնը, սրտերը միացուց և բերանները «Եղբայր եմք մեք» զուարթագին ձայնեցին: Այնպիսի հոգիներ կան, որոնք ծնած են սրտին լեզուն խօսելու համար. նոցա բառերն անմահ են, որովհետև սրտերուն մէջ քանդակեալ են, և Պէշիկթաշլեանը ‘ի նոցանէ էր. իւր երգը ամեն մարդ երգեց, և իւր լեզուն ամեն մարդ սիրեց: 

Հետզհետէ ուրիշ մատենագրական ընտիր տաղանդներ եւս աշխարհաբառին գեղեցկութեանը նպաստեցին. բայց ամեն ոք իւր անձնական ճաշակին հետեւելով լեզուին մեծածաւալ դաշտին մէջ չքնաղ մտաւորական ծաղիկներ սփռեց աստ և անդ, առանց փունջ մը կազմելու ներդաշնակութեամբ միաւորեալ:

Բայց քանի որ աշխարհաբառը կանոնադրութիւն մը չունի՝ ոչ երբեք ողորկ սահուն և ներդաշնակ կերպարանք մը կրնայ ունենալ. այլ պիտի տեսնենք խառն ‘ի խուռն գրաբառ դարձուածք մը ուղղախօսականին հետ, տաճկական մը ռուսականին հետ, գաղղիական մը աշխարհաբառեանին հետ, ճշգրիտ պատկեր լեզուաց Բաբիլոնի:

Երբ իւրաքանչիւր ոք ըստ քմաց ոճ մը կը ձեւացնէ և կուզէ զայն ընդհանրացնել, անհնարին է կանոնաւոր լեզու մը ունենալ: Լեզու մը ըստ հաճոյից իւրաքանչիւրին չի ձեւանար, այլ հմուտ կաճառի մը պաշտօնն է այդ: Արդարև կանոններու վրայ հիմնուած լեզու մը ներգործական ազդեցութիւնը կը կրէ ժամանակին յառաջադիմական ոգւոյն և մարդկային հանճարոյ: Բայց այն փոփոխութիւններն որոնք հիմնուած են բանական օրինաց վրայ՝ ընկերութեան մտաւորական և կամ բարոյական պիտոյից կը ծառայեն. մինչդեռ երբ թելադրեալ են ‘ի հաճոյից մասանաւոր անհատից առանց բարոյական և կամ մտաւորական որոշ կեդրոնի մը ձկտելու՝ շփոթութեանց շարժառիթ կ’ըլլան ընդհանրապէս:

Քանի որ լեզուն մատենագրական յառաջադիմութեան պայմաններէն մէկն է, և քանի որ մենք ընդհանուր աշխարհաբառ մը չունինք տակաւին ձեռն ‘ի գործ մխելու է ժամ յառաջ, և հմտալից ու հայագէտ անձինքներէ ակումբ մը ձեւացնելով, լեզուին դժուարին կնճիռը լուծելու է: Ուր որ հայ մատենագրութիւն մը կայ իւր ներկայացնողն ունենալու է այն ժողովին մէջ ուր լեզուին ապագան պիտի վճռուի: Ամեն զանազան հայ տարերք անդ դիմելով, իւրեանց գիտութեանց գանձերն ‘ի հանդէս հանելով, զանոնք քննելով, բաղդատելով, զոմանս ‘ի մի ձուլելով, գրաբառ լեզուին անսպառ գանձերուն մէջ ընտրութիւններ ընելով, զանոնք աշխարհաբառին սեփականացնելով, կրնան վերջապէս աշխարհաբառին հիմնական գիծերը որոշել և հետզհետէ կատարելագործել:

Ուսումնական ակումբ մը իւր պաշտօնին շարունակութեամբը լեզուին ոգւոյն պահպանութեան կը ծառայէ, և այսու եղանակաւ օգտակար երկասիրութիւնքը կը քաջալերէ, զանօգուտսն կը դատապարտէ և մատենագրական ճաշակին ապականութիւնը կ’արգիլէ: Երկու կամ երեք տարի յառաջ ընկերութիւն մը կազմուեցաւ ընդ նախագահութեամբ Նար-պէյ Խորէն եպիսկոպոսի աշխարհաբառի բարեկարգութեան համար. ամենքը յուսալից սոյն ընկերութեան գեղեցիկ արգեանցը կ’ըսպասէին, երբ դժբաղդաբար այդ ակնկալութիւնները‘ ի դերև ելան, ժողովքը լուծուեցաւ առանց զաշխարհաբառը քայլ մը յառաջացնելու: Այդ անյաջող փորձը մղիչ մը ըլլայ թերեւս երկրորդ լեզուագիտական Հայ ակումբի կազմութեանը՝ որնոր իւր ձեռնարկութեան մէջ պնդելով և յարատեւելով իւր գործը յաջողութեամբպսակէ:

Լեզուագիտական խնդիրները մեծ աշխատութեանց կը կարօտին, քանի որ ըստ ինքեան խնդրոյն պարունակած դժուարութիւններէն ‘ի զատ բազմաթիւ խոչընդոտներ եւս կը ներկայանան՝ կարծեաց զանազանութիւններէ յառաջ եկած: Բայց եթէ ձեռնարկութեան մը կնճռոտկ էտերը ‘ի նկատողութիւն առնուին լոկ, յայնժամ վհատութիւնը տիրելով ամենայն օգտաւէտ և մեծ արդեանց ծնունդը կը խափանէ, մինչդեռանյողդողդ և զօրաւոր կամքին առջև ամեն արգելք հետզհետէ ուժաթափ կ’իյնայ, կ’անհետանայ, և յաղթահարող սկզբունքը բարձրավիզ կըկանգնի:

Հայերը քիչ տարիներէ ‘ի վեր է միայն որ մտաւորական աշխարհին մէջ մտան, բնականապէս ամայի և անկարգ աշխարհ մ’ է այդ, զոր իւրեանց բնական լուսովը պիտի լուսաւորեն, մտաւորական աշխատութեամբ պիտի բեղմնաւորեն, և կանոններու գործադրութեամբ պիտի զօրացնեն: Բոլոր այս պայմաններն անտարակոյս մէկէն չեն գործադրուիր, քանի որ հին նախապաշարումները, հին գաղափարները, հին սովորութիւնները, հին շահերը արգելք կը կանգնին յառաջադիմական սկզբանց. նոցա դէմ պատերազմելով զանոնք տապալելու է, և յայնժամ անցեալին աճիւններէն կը ծլի լուսաւորութեան յաղթահարող ոգին:

Բնական և մարդկային օրինաց սկզբունքը շարժում դէպ ընդ յառաջ և կարգադրութիւն է: Ժամանակը գանձ մ’ է, որուն իւրաքանչիւր մասունքն յառաջադիմութեան հիւլէներ կը պարունակէ, և զորոնք ժողովրդոց առջև կը սփռէ իւր արագընթաց շրջանին մէջ: Այն ժողովուրդը որ գիտէ օգուտ քաղել ժամանակէն առանց դանդաղութեան և երկարաձգութեան մէջ թանկագին վայրկեաններ կորսնցնելու, անշուշտնա պայծառ ապագայի մը կոչուած է. զի ժամանակին տեղացուցած բարիքը միօրինակ չեն միշտ, և նոցա մէկուն կորուստը անդարմանելի է շատ անգամ, զի ընդհատումը կրնայ ըլլալ յառաջադիմական աստիճաններու, որով կը դատապարտուի ժողովուրդ մը յետադէմ կէտի մը վրայ մնալու, և ուսկից ‘ի զուր կը տքնի իւր թռիչն առնուլ դէպ ‘ի բարձրագոյն աշխարհ մը: Ուստի յապաղումը կորուստ մ’ է, քանի որ զրկուիլ է այն բարիքներէ որոնք օգտակար շարժման մը արդիւնքն են: Արդիւնք մը նոր տեսութեան կեդրոն մը կրնայ ըլլալ, և բեղմնաւորելով ուրիշ սկզբունք մը պատճառել, և յաջորդութեամբ բնական շարունակութիւնը ըլլալ յառաջադիմական օրինաց:

Անկարգութիւնը բնական օրէնք չէ քանի որ կը տեսնենք տիեզերաց մէջ թէ ամենայն ֆիզիքական և բարոյական պատճառ կանոնի մը կը հպատակի. ուստի ինչ որ անիշխանութեան մէջ է իւր հաւասարակշռութիւնը կը գտնայ միայն օրինաւոր կարգադրութեան մէջ, և յայնժամ կը զարգանայ ու կ’արդիւնաւորի: Քանի որ աշխարհաբառը անկարգ վիճակի մէջ է՝ ‘ի նմանէ յառաջադիմութեան արդիւնքներ չենկրնար բղխիլ բնականապէս:

Ուստի համառօտիւ խօսքերս ամփոփեմ. նախ աշխարհաբառի ձեւակերպութիւնը իբրև մեր գլխաւոր պէտքերէն մէկն համարելու է, քանի որ առանց կանոնադրութեան մը ողորկ և միակերպ ոճ մը չենք կրնար ունենալ և հետեւապէս վայելուչ մատենագրութիւն մը՝ այն կենսական հիւթը որով ժողովուրդ մը կը սնանի, կը զարգանայ, և մեծ կը հանդիսանայ: Կը գտնուին այնպիսիներ որոնք լեզուն իբրև երկրորդական խնդիր կը նկատեն, առարկելով թէ լեզուն ձեւ մ’ է միայն իմաստը բացատրելու. բայց նոյն իսկ յօգուտ իմաստին ձեւը ազնուացնելու է, որպէս զի անոր ամենայն կատարելութիւնները երեւան ելլան: Յետոյ կաճառի մը միջոցաւ լեզուին հիմունքը հաստատելու է, և ոչ թէ մասնաւոր անձանց կանոնադրութեամբը, որ ուրիշ նպատակի չի ծառայէր եթէ ոչ շփոթութիւնը աւելցնելու: Վերջապէս որչափ այդ ձեռնարկութիւնը ետ մնայ ճաշակը կ’ապականի, լեզուին մէջ անիշխանութիւնը կը զօրանայ, և վնասակարը կ’արմատանայ: Ինչո՞ւ ուրեմն այդ վնասակար յապաղումը երբ ամեն վայրկեան թանկագին է, երբ նոյն կէտին վրայ կենալը յետս ընկրկիլ է, երբ արհամարհելու չէ նոյն իսկ խոնարհ աստիճան մը յառաջադիմութեան որ բարձրագունի մը կրնայ առաջնորդել, և յաջորդութեամբ հասցնել այն պայծառ և լուսաւոր կէտին՝ որուն համար նախասահմանած է Աստուած ամենայն ժողովուրդ որ եռանդագին վասն իւր բարգաւաճման կ’աշխատի:

Իցի՜ւ թէ ազգային խանդն մղէր վաղ ընդ փոյթ մեր այժմեան ազգասէր և անձնուէր սերունդը լեզուին անհարթ դաշտին մէջ, և հայկաբանից ուսումնական ակումբը տար անոր ողորկ և կանոնաւոր կերպարանք մը սփիռ հայկական ներդաշնակ ծաղիկներով:

Լաւ գիտեմ թէ զօրաւոր լեզուներ խօսած են արդէն ‘ի մասին աշխարհաբառի և թէ այժմեան գրգիռս ոչ այլ ինչ է եթէ ոչ նոցա տկար արձագանքը: Սակայն մեծատարած Ովկիանը չ’արհամարհէր ջուրի կաթիլը որ իւր անսահմանութեան մէջ կ’իյնայ դողալով և յաւէտ կը կորսուի. կաթիլն այն՝ Ովկիանը չ’ուռճացնէր, բայց անոր անթիւ հիւլէներուն ուրիշ մը եւս կ’աւելցնէ: Հոգւոյս մրմունջին ունկնդիր կ’ըլլամ, երբ կը նշանակէ ինձ կէտ մը որ օգտակար կը թուի Ազգիս: Ներուի ձայնիս տկարութեան, զի չէ տրուած ‘ի պարգև ամենուն զօրաւոր լեզու մը ունենալ, և ներողամտութեամբ դատուի հրաւէրս աշխարհաբառի կանոնադրութեան ձեռնարկելու:</text>
      <sha1>rahdjnyh455mkbg87lsadofvcp89f8k</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>