Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 4761 252107 251307 2026-06-04T07:54:02Z Maral Dikbikian 4797 252107 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cimetière de Montmartre - En flânant ... -19.JPG|աջից|300px]] '''Մոնմարթրի Գերեզմանատուն''' ({{lang-fr|link=no|Cimetière de Montmartre}})՝ 19^րդ դարուն հիմնուած գերեզմանատուն մը [[Փարիզ|Փարիզի]] մէջ։ Պաշտօնապէս յայտնի է որպէս «Հիւսիսային գերեզմանատուն», մեծութեամբ երրորդն է [[Փէր Լաշէզ]] եւ [[Մոնփարնասի Գերեզմանատուն]]երէն ետք: == Պատմական Ակնարկ<ref>{{Citation|title=Cimetière de Montmartre|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Cimeti%C3%A8re_de_Montmartre&oldid=236736115|date=2026-06-03|accessdate=2026-06-04|language=fr}}</ref> == Ֆրանսական Յեղափոխութեան շրջանին, գերեզմանատուները կը նկատուէին եկեղեցական պատկանելութիւն ունեցող գոյքեր։ Այսպէս, 15 Մայիս 1791-ի օրէնքով, անոնք հռչակուեցան ազգային գոյք։ Այս օրէնքի գործադրութեամբ, Մոնմարթրի ծխական գերեզմանատունը՝ Գողգոթայի գերեզմանատունը, դարձաւ համայնքի սեփականութիւնը, որ այնուհետեւ փակուեցաւ այդ խռովայոյզ ժամանակաշրջանին։ Հին գերեզմանատան փակումով է հաւանաբար, որ սկիզբ առաւ Հիւսիսի մեծ գերեզմանատան պատմութիւնը։ Այն հողատարածքները, ուր կը գտնուի գերեզմանատունը, մինչեւ ԺԸ. դար մուտք կու տային դէպի գաճի հին հանքահորերը։ Յեղափոխութեան շրջանին հանքերու շահագործումը դադրեցաւ, եւ այս հողերը ծառայեցին որպէս հասարակաց փոսեր՝ խռովութիւններու զոհերուն, եւ յատկապէս՝ Զուիցերիական պահակագունդի այն զինուորներուն համար, որոնք սպաննուեցան Թիւիլըրի պալատին մէջ՝ 10 Օգոստոս 1792-ին։ Յետագային, այս դամբարանադաշտը, որ սկիզբը կոչուեցաւ Կրանտ-Քարիէր կամ Պարիէր-Պլանշ, ապա՝ Մոնմարթրի տակի գերեզմանատուն, Հանգստեան դաշտ եւ վերջապէս՝ Մոնմարթրի գերեզմանատուն, պիտի ծառայէր այն փարիզեցիներու յուղարկաւորութեան համար, որոնք չէին կրնար թաղուիլ Փարիզի սահմաններէն ներս՝ քաղաքապատ պատերէն ներս գտնուող գերեզմանատուներու փակումէն ետք։ Այս թաղումները կատարուեցան ողբալի պայմաններու մէջ։ Փարիզի քաղաքապետարանը, պատշաճ գերեզմանատուն մը հիմնելու համար, Սեպտեմբեր 1798-ին որոշեց գնել մէկ հեկտար տարածութեամբ հողամաս մը։ Այս առաջին գերեզմանատունը արագօրէն անբաւարար դարձաւ։ Քանի որ ընդարձակուելու հնարաւորութիւն չկար, գերեզմանատունը լքուեցաւ։ 1818-1824 թուականներուն թաղամասի վերակառուցումէն ետք, Փարիզի քաղաքապետարանը կրցաւ գնել քանի մը հողատարածքներ՝ 10 հեկտարի մակերես մը ապահովելու համար։ Ճարտարապետ Էթիէն-Հիփոլիթ Կոտտին յանձնարարուեցաւ գերեզմանատան բարեկարգումը։ Անոր բացումը կատարուեցաւ 1 Յունուար 1825-ին։ Սկզբնապէս յայտնի էր որպէս la Cimetière des Grandes Carrières (Մեծ Հանքերու գերեզմանատուն)<ref>{{cite web|last1=Waldman|first1=Benjamin|title=The Treasures of the Montmartre Cemetery|url=http://untappedcities.com/2012/03/06/the-treasures-of-the-montmartre-cemetery/|website=untapped cities|accessdate=10 July 2014}}</ref>: Անունը կը ցուցանէր գերեզմանատունի իւրայատուկ տեղը՝ գաճի հանքը: Ֆրանսական յեղափոխութեան ատեն անիկա օգտագործուած էր զանգուածային թաղումներու համար: Կառուցուած էր փողոցի մակարդակէն ցած ձգուած գաճի հանքին տեղը: Անոր օգտագործուող միակ մուտքը կառուցուած է Avenue Rachel-ին կողմէ:<ref>{{cite web|title=Montmartre cemetery|url=http://www.paris.fr/english/heritage-and-sights/cemeteries/montmartre-cemetery/rub_8222_stand_34189_port_19019|website=Mairie de Paris|accessdate=10 July 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173403/http://www.paris.fr/english/heritage-and-sights/cemeteries/montmartre-cemetery/rub_8222_stand_34189_port_19019|dead-url=yes}}</ref>1847-ին, Փարիզի քաղաքապետարանը գնեց նոր հողատարածքներ՝ 9 հեկտար մակերեսով, որոնք կը գտնուէին Էթեքս, Քուազըվոքս, Մարքատէ եւ Էժէն-Քարիէր փողոցներուն միջեւ, սակայն այս բաժինը լքուեցաւ 1879-ին։ Մոնմարթր գիւղը 1860-ին ներառուեցաւ Փարիզի սահմաններուն մէջ, որոնք կը հասնէին մինչեւ Թիէրի պարիսպը։ 1867-ին, Սենի նահանգապետ[4]` պարոն Ժորժ Էժէն Օսմանը, ներկայացուց Քոլէնքուր փողոցի երկարաձգման նախագիծ մը, որ կը կտրէր գերեզմանատունը եւ կը պահանջէր աւելի քան 200 գերեզմաններու տեղափոխութիւնը։ Հանրային կարծիքը ընդդիմացաւ ատոր։ Պարոն Ժորժ Էժէն Օսմանը պաշտպանեց նախագիծը ամպիոնէն՝ Յունուար 1868-ին։ Աղերսագիրը մերժուեցաւ, բայց նախագիծը փոփոխութեան ենթարկուեցաւ՝ որդեգրելով գերեզմանատան վրայէն անցնող կամուրջի մը գաղափարը, որ եղաւ Քոլէնքուր կամուրջը։ Անոր շինարարութիւնը սկսաւ միայն 1887-ին։ Կամուրջի բացումը կատարուեցաւ նահանգապետ Էժէն Փուպէլի կողմէ՝ 16 Դեկտեմբեր 1888-ին։ Փարիզի քաղաքապետարանը 2012-ին ձեռնարկեց ուսումնասիրութեան մը՝ Մոնմարթրի գերեզմանատան բնապատկերային եւ ժառանգութեան պաշտպանութիւնը ամրապնդելու համար։ Այս ուսումնասիրութիւնը պիտի արտօնէ ընթանալ դէպի վայրի պաշտօնական դասակարգումը՝ նոյն այն օրինակով, որ արդէն որդեգրուած է Փէր-Լաշէզ գերեզմանատան համար<ref>Comment protéger le cimetière de Montmartre? <small>[archive]</small>, Ville de Paris, 16 janvier 2014.</ref>։ Փարիզի քաղաքաշինութեան արուեստանոցը Դեկտեմբեր 2013-ին հրապարակեց իր ուսումնասիրութիւնը<ref>Étude pour le renforcement de la protection paysagère et patrimoniale du cimetière Montmartre <small>[archive]</small>, Apur, décembre 2013.</ref>։ Այս պատճառով, 20 Դեկտեմբեր 2013-ի որոշումով, Ֆուրնիէ մատուռը արձանագրուեցաւ որպէս պատմական յուշարձան<ref>« <small> [archive]</small> », notice <abbr>n^o</abbr> PA75180002, sur la plateforme ouverte du patrimoine, base Mérimée, ministère français de la Culture</ref>։ == Նկարագրութիւն<ref>{{Citation|title=Cimetière de Montmartre|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Cimeti%C3%A8re_de_Montmartre&oldid=236736115|date=2026-06-03|accessdate=2026-06-04|language=fr}}</ref> == Մոնմարթրի գերեզմանատունը, որ 1860 թուականէն ի վեր ներառուած է Փարիզի սահմաններուն մէջ, կը գտնուի 18-րդ շրջանին, Ռաշել պողոտայի թիւ 20 հասցէին վրայ։ Անիկա հիմնուած է Մոնմարթրի կաւի (կիպսի) հին հանքահորերու տարածքին, որոնք յայտնի էին իրենց գաջով, որմէ պատրաստուած ծեփախառնուրդը լայնածաւալ կերպով կը գործածուէր մայրաքաղաքին մէջ։ Մայրաքաղաքի հին սահմաններէն դուրս ստեղծուեցան Մոնմարթրի գերեզմանատունը՝ հիւսիսը, Փէր-Լաշէզի գերեզմանատունը՝ արեւելքը, Մոնպարնասի գերեզմանատունը՝ հարաւը, իսկ քաղաքի սահմաններէն ներս՝ Փասիի գերեզմանատունը՝ արեւմուտքը։ Մոնմարթրի գերեզմանատունը կը տարածուի շուրջ 11 հեկտար մակերեսի վրայ<ref>« <small> [archive]</small> », sur ''paris.fr''.</ref>, որ նոյնքան է, որքան Պատինիոլի (Batignolles) գերեզմանատան տարածութիւնը. այսպիսով, անոնք հաւասարապէս կը հանդիսանան քաղաքապատ պատերէն ներս գտնուող երրորդ ամէնամեծ գերեզմանատուները՝ Փէր-Լաշէզէն եւ Մոնպարնասէն ետք։ Այսօր Մոնմարթրի գերեզմանատունը ունի աւելի քան 20,000 յատկացուած գերեզմանատեղ եւ ամէն տարի հոն կը յուղարկաւորուի շուրջ 500 անձ։ Ֆրանսայի մէջ գրեթէ բացառիկ երեւոյթ մըն է, որ անոր վրայէն կանցնի Քոլէնքուր կամուրջը՝ մետաղեայ կամուրջ մը, որ կառուցուեցաւ 1888-ին՝ բազմաթիւ բանավէճերէ ետք<ref>« <small> [archive]</small> », pariszigzag.fr, 9 janvier 2018 <small>(consulté le 18 janvier 2018)</small></ref>։ Տալիտայի գերեզմանը՝ իր բնական չափի քանդակով եւ ոսկեզօծ ճառագայթներով, գերեզմանատան ամէնաշատ այցելուած եւ ամէնէն շատ ծաղիկներով զարդարուած վայրն է։ == Նշանաւոր Թաղուածներ == [[Պատկեր:Paris-Grave of Hector Berlioz P1260641.jpg|մինի|աջից|160px|Հայնրիխ Հայնէի գերեզմանը]] [[Պատկեր:Grave of the Boulanger family, Montmartre, Paris.JPG|մինի|աջից|160px|Պուլանժէ ընտանիքին գերեզմանը]] * Ատոլֆ Ատամ {{resize|90%|(Adolphe Adam, 1803–1856)}}՝ երաժշտահան * Շարլ-Վալանթէն Ալքան {{resize|90%|({{lang-fr|Charles-Valentin Alkan}}, 1813–1888)}}՝ երաժշտահան * Անտրէ-Մարի Ամփեր {{resize|90%|({{lang-fr|André-Marie Ampère}}, 1775–1836)}} բնագէտ, որուն անունով է ամփեր [[ելեկտրականութիւն|ելեկտրականութեան]] միաւորը * Հեքթոր Պերլիոզ {{resize|90%|({{lang-fr|Hector Berlioz}}, 1803–1869)}}՝ երաժշտահան * Ֆրանսուա Քլոտ Ամուր {{resize|90%|({{lang-fr|François Claude Amour}}, 1739-1800)}}՝ ռազմական գործիչ * Լիլի Պուլանժէ {{resize|90%|({{lang-fr|Lili Boulanger}}, 1893–1918)}}՝ երաժշտահան * [[Նատիա Պուլանժէ]] {{resize|90%|({{lang-fr|Nadia Boulanger}}, 1887–1979)}}՝ երաժշտահան * Վացլաւ Պրոժիք {{resize|90%|(Václav Brožík, 1851–1901)}}՝ չեխ նկարիչ * Տալիտա {{resize|90%|(Dalida, 1933–1987)}}՝ իտալա-ֆրանսացի երգչուհի, դերասանուհի * Էտկար Տեկա {{resize|90%|(Edgar Degas, 1834–1917)}}՝ նկարիչ, քանդակագործ * Ալեքսանտր Տիւմա որդի {{resize|90%|(Alexandre Dumas, 1824–1895)}}՝ վիպասան, թատերագիր * Լէոն Ֆուքոյ {{resize|90%|(Léon Foucault, 1819–1868)}}՝ գիտնական * Շարլ Ֆուրիէ {{resize|90%|(Charles Fourier, 1772–1837)}}՝ ուտոպիական ընկերվար (utopian socialist) * Թէոփիլ Կոթիէ {{resize|90%|(Theophile Gautier, 1811–1872)}}՝ բանաստեղծ, վիպագիր * Ժան-Լէոն Ժերոմ {{resize|90%|(Jean-Léon Gérôme, 1824–1904)}}՝ նկարիչ * Էտմոն տը Կոնքուր {{resize|90%|(Edmond de Goncourt, 1822–1896)}}՝ գրող, հիմնած է Կոնքուրի մրցանակը * Ժան-Պաթիսթ Կրեոզ {{resize|90%|(Jean-Baptiste Greuze, 1725–1805)}}՝ նկարիչ * Հայնրիխ Հայնէ {{resize|90%|(Heinrich Heine, 1797–1856)}}՝ գերմանացի բանաստեղծ * Օկիւսթ տը Մոնֆերան {{resize|90%|(Auguste de Montferrand, 1786–1858)}}՝ ճարտարապետ * Կիւսթաւ Մորօ {{resize|90%|(Gustave Moreau, 1826–1898)}}՝ նկարիչ * Ժաք Օֆենպախ {{resize|90%|(Jacques Offenbach, 1819–1880)}}՝ գերմանական ծագումով ֆրանսացի երաժշտագէտ * Ատոլֆ Սաքս {{resize|90%|(Adolphe Sax, 1814–1894)}}՝ նուագարաններու վարպետ * Քլոտ Սիմոն {{resize|90%|(Claude Simon, 1813–2003)}}՝ վիպագիր * Սթենտալ {{resize|90%|(Stendhal, 1783–1842)}}՝ վիպագիր * [[Էմիլ Զոլա]] {{resize|90%|(Émile Zola, 1840–1902)}}՝ գրող (տեղափոխուած է Պանթէոն 1908-ին) == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ]] jgjhpkwv2x1vl5srmj9gi9an04x6ebs 0 5429 252100 228262 2026-06-04T00:33:49Z Armen Ohanian 191 /* Գործերէն */ Այս բաժինը հանուած է իբրեւ կրկնութիւն։ 252100 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արշակ Չօպանեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, քննադատ, բանասէր, լրագրող եւ հանրային գործիչ։ == Կենսագրական Գիծեր == Ծնած է [[Պոլիս]], [[Ակն]]ցի ծնողներէ։ Յաճախած է [[Ազգային Կեդրոնական Վարժարան (Պոլիս)|Կեդրոնական վարժարան]], ուր ուսուցիչ ունեցած է գրագէտներ, ինչպէս՝ [[Եղիա Տէմիրճիպաշեան]]ը։ Դեռ պատանի կը մօտենայ «Արեւելք» օրաթերթի շրջանակին եւ լոյս կ'ընծայէ թարգմանութիւններ՝ [[ֆրանսա]]ցի իրապաշտ [[գրագէտ]]ներէ։ Պահ մը ուսուցչութեամբ եւ հրապարակագրութեամբ զբաղելէ ետք, շուտով (1893) կը մեկնի [[Փարիզ]], ուր կը ծանօթանայ ֆրանսացի գրական դէմքերու։ [[Պոլիս]] դարձէն եւ «<nowiki/>[[Ծաղիկ (պարբերական)|Ծաղիկ]]<nowiki/>» գրական թերթի հիմնումէն հազիւ երկու տարի անց, համիտեան սարսափներուն՝ 1896-ին կրկին կը մեկնի [[Փարիզ]], այս անգամ վերջնականօրէն, հոն ճգնաւորի կենցաղով ամբողջ կեանք մը անցընելու համար։ 1898-ին, կը հիմնէ «<nowiki/>[[Անահիտ ամսաթերթ|Անահիտ]]<nowiki/>» գրական ամսաթերթը, որուն առաջին շրջանը կը հասնի մինչեւ 1911, եւ որ իր շուրջ կը խմբէ արեւմտահայ ու արեւելահայ գրագէտ ու արուեստագէտ բազմաթիւ կարեւոր դէմքեր։ Չօպանեան կը հրատարակէ գրական լուրջ վերլուծումներ հայ հին եւ նոր գրական դէմքերու մասին ([[Գրիգոր Նարեկացի]], [[Նահապետ Քուչակ]], [[Խաչատուր Աբովեան]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Կոմիտաս]]...)։ Երկար ընդհատումէ ետք, «Անահիտ» երկրորդ շրջան մը կ'ունենայ 1929-1940-ին եւ վերջին շրջան մը՝ 1946-1949-ին։ Չօպանեանի ծաւալուն գրական գործունէութիւնը կը գտնէ լայն ճանաչում։ Կը տօնուին անոր յաջորդական յոբելեանները։ Կը ստանայ շքանշան՝ նաեւ Ֆրանսական Ակադեմիայէն, յատկապէս թարգմանական իր գործին համար։ Մահացած է ինքանշարժի արկածի մը հետեւանքով։ == Գրական Վաստակ == Չօպանեան եղած է [[Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւն|ռամկավար կուսակցութեան]] անդամ։ Ստեղծագործած է գրական բոլոր սեռերով։ Անոր բանաստեղծութիւնները ամփոփուած են «Արշալոյսի ձայներ» (1891), «Թրթռումներ» (1892), «Քերթուածներ» (1908) գիրքերուն մէջ։ Լոյս տեսած են Չօպանեանի «Թուղթի փառք» (1892) հոգեբանական վիպակը, «Տղու հոգիներ» (1923) պատմուածքներու եւ պատկերներու ժողովածուն, «Մութ խաւեր» (1893), «Հրաշքը» (1923) թատրերգութիւններ եւ այլ երկեր։ Հայ գրականութեան մէջ իւրայատուկ նշանակութիւն ունի Չօպանեանի քննադատական եւ գիտական-բանասիրական գործունէութիւնը։ Չօպանեան հրատարակած է միջանդարեան եւ նոր շրջանի գրական յուշարձաններ՝ Նահապետ Քուչակին վերագրուող քառեակներու եւ ընդհանրապէս միջանդարեան հայրեններու ժողովածուները («Նահապետ Քուչակի դիւանը», 1902, «Հայրէններու բուրաստանը», 1940), «Նաղաշ Յովնաթան աշուղը եւ Յովնաթան Յովնաթանեան նկարիչը» (1910), «Հայ էջեր» (1912) գիրքերը։ Կազմած եւ լոյս ընծայած է [[Պետրոս Դուրեան|Պ. Դուրեանի]] (1894) եւ [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մ. Պեշիկթաշլեանի]] (1907) երկերը, որոնց նուիրած է նաեւ ծաւալուն ուսումնասիրութիւններ։ Չօպանեան առաջինն է, որ [[Գրիգոր Նարեկացի]]ի ժառանգութիւնը վերլուծած է իբրեւ գեղարուեստական ստեղծագործութիւն: Ան Նարեկացին դասած է համաշխարհային գրականութեան հսկաներու կողքին։ === Չօպանեան՝ քննանդատը === Իբ­րեւ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան մեծ ճա­շա­կի տէր հե­ղի­նա­կու­թիւն՝ գրա­կան քննա­դա­տի իր ան­փո­խա­րի­նե­լի ներդ­րու­մը ու­նե­ցած է ե­րի­տա­սարդ ար­ժէք­նե­րու յայտ­նա­բեր­ման եւ խրա­խուս­ման մէջ։ Չօ­պա­նեան-քննա­դա­տի նա­խա­սի­րած մար­զը էս­սէ-դի­ման­կա­րի գրա­կան ոճն է. սեղմ շրջա­գի­ծե­րու մէջ ան ներ­կա­յա­ցուցած է ծա­նօթ գրող­նե­րու ընդ­հան­րա­կան, խոր եւ դի­պուկ բնու­թա­գի­րը, բա­ցա­յայ­տած է ա­նոնց ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան մտա­ծո­ղու­թեան, աշ­խա­տա­կար­գին (մե­թոտ) եւ ո­ճին էա­կան գի­ծե­րը։ Այդ­պի­սի յօ­դո­ւած­ներ նո­ւի­րած է [[Խաչատուր Աբովեան|Խ. Աբովեանին]], [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղ. Ալիշանին]], [[Յակոբ Պարոնեան|Յ. Պարոնեան]]<nowiki/>ին, [[Գաբրիէլ Սունդուկեանին|Գ. Սունդուկեանին]] [[Րաֆֆի]]<nowiki/>ին, [[Պերճ Պռոշեան|Պ. Պռոշեան]]<nowiki/>ին, [[Ալեքսանտր Շիրվանզադէ|Ա. Շիրվանզադէ]]<nowiki/>ին, [[Համաստեղ]]<nowiki/>ին եւ ուրիշներու (զգալի մասը ամփոփուած է «Դէմքեր», հ. 1-2, 1924-29, ժողովածուներ)։ === Չօպանեանի գեղագիտական հայեացքները === Չօպանեանի գեղագիտական հայեացքներուն հիմքը իրապաշտ արուեստի սկզբունքներն են, որոնց մէջ ան տեսած է կեանքին արձագանգելու եւ ժողովուրդին ծառայելու լաւագոյն ուղին, թէեւ բարձր գնահատած է նաեւ վիպապաշտ ուղղութեան պատմական նշանակութիւնը։ === Չօպանեան՝ Հայ մշակոյթի սիրահարը === ­Չօ­պա­նեան բարձ­րա­դիր իր պա­տո­ւան­դա­նը նո­ւա­ճած է հայ գրող­նե­րու յա­ւեր­ժա­կան պան­թէո­նին մէջ, յատկա­պէս՝ հայ մշա­կոյ­թի հարս­տու­թիւն­նե­րուն նկատ­մամբ իր տա­ծած ան­հուն սիրով, հայ լե­զո­ւի պաշ­տա­մուն­քով ու զայն կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու կիր­քով, ինչպէս նաեւ հայ­կեան հան­ճա­րի ան­կորն­չե­լի գե­ղեց­կու­թիւն­նե­րը վեր­ծա­նե­լու, ար­ժե­ւո­րե­լու եւ իր ժո­ղո­վուր­դին ու ողջ մարդ­կու­թեան փո­խան­ցե­լու ան­խոնջ աշ­խա­տան­քով եւ պատ­կա­ռե­լի վաս­տա­կով<ref>[https://azator.gr/?p=5616 Ա.Չօպանեան]</ref>։ {{քաղուածք|Միս-մի­նակդ ը­րիր ինչ որ շա­տեր միա­ցած չէին կրնար ը­նել. եւ ինչ որ ա­մէ­նէն յար­գե­լին է քու աշ­խա­տու­թեանց մէջ, դուն հիա­նա­լի եր­կիւ­ղա­ծու­թեամբ մը նո­ւի­րե­ցիր ինք­զինքդ փշրանք­ներն ու նշխար­նե­րը հա­ւա­քե­լու մեր գրա­կան ան­ցեա­լին, ճիշդ ա­նոր՝ որ ա­մէ­նէն մոռ­ցո­ւածն ու լքո­ւածն է:|Գ­րի­գոր ­Զօհ­րապ}} [[Պատկեր:Moscow Armenian cathedral Narekatsi.jpg|մինի|Գրիգոր Նարեկացի, Մոսկուա, Ռուսաստան]] === Այլ յօդուածներ === Չօպանեան յօդուածներ նուիրած է նաեւ արեւմտա-եւրոպական (Վ. Հիւկօ, Պալզաք, Է. Զոլա, Հ. Իպսէն ) եւ ռուս (Ա. Փուշքին, Ն. Կոկոլ, Ի. Տուրկենեւ, Լ. Թոլսթոյ) գրողներուն։ Ռուս գրականութեան մէջ բարձր գնահատած է «Վեհանձն գթութեան ոգին, մարդկային լայն եղբայրութեան մը բուռն ծարաւը, բացարձակ արդարութեան բաղձանքը, կեանքի ուղղակի դիտողութեան եւ պարզ ու հաւատարիմ արտայայտութեան ձգտումը, արուեստը առանց արուեստականութեան...» («Անահիտ», 1909, N 1-2, էջ 47)։ Ան մեծ աշխատանք կատարած է հայ գրականութիւնը [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի մէջ ծանօթացնելու եւ հայ ժողովուրդին դատը պաշտպանելու ուղղութեամբ։ Անձնական կապեր հաստատած է ժամանակակից եւրոպացի գրողներու եւ հասարակական գործիչներու հետ։ Թարգմանած է եւ ֆրանսերէնով հրատարակած է հին ու նոր շրջանի հայ բանաստեղծներու բազմաթիւ երկեր։ Այդ աշխատանքին պսակը եղած է «Վարդենիք Հայաստանի» ֆրանսերէն (հ. 1-3, 1918-1929) ժողովածուն։ 1933-ին այցելած է հայրենիք։ Չօպանեանի գրական-հասարակական գործունէութիւնը բարձր գնահատած են՝ [[Յովհաննէս Թումանեան|Յ. Թումանեան]], Ա. Շիրվանզադէ, [[Աւետիք Իսահակեան|Ա. Իսահակեան]], Ա. Ֆրանս, է. Վերհառն, Ռ. Ռոլան, [[Վալերի Պրիւսով|Վ. Պրիւսով]] եւ ուրիշներ։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Արշալոյսի ձայներ, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1891, 217 էջ: * Թուղթի փառք (վիպակ), Կ. Պոլիս, 1892, 136 էջ: * Պետրոս Դուրեան, [[Թբիլիսի|Թիֆլիս]], 1894, 196 էջ: * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]<nowiki/>ի կեանքն ու գործը, [[Փարիզ]], 1907, 256 էջ: * Քերթուածներ, Փարիզ, 1908, 144 էջ: * Տղու հոգիներ, Փարիզ, 1923, 81 էջ: * Դէմքեր, Փարիզ, 1924, 168 էջ: * Թուղթի փառք (վիպակ), Կ. Պոլիս, 1924, 108 էջ: * Դէմքեր, Փարիզ, 1929, 192 էջ: * Պատկերներ, Փարիզ, ա. թ., 112 էջ: * Հայրէններու Բուրաստանը, Փարիզ, 1940, 552 էջ: * Կեանք եւ Երազ, Փարիզ, 1945, 110 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, Փարիզ, 1949, 343 էջ: * Բամբասանք (թատերախաղ), Փարիզ, 1950, 106 էջ: * Հրաշքը (թատերգութիւն), [[Պէյրութ]], 1952, 98 էջ: * Երկեր, [[Երեւան]], 1966, 576 էջ: * [[Պետրոս Դուրեան]]<nowiki/>[[Պետրոս Դուրեան|ի]] կեանքն ու գործը, Երեւան, 1967, 241 էջ: * Նամականի, Երեւան, 1980, 504 էջ: * Երկեր՝ Քերթուածներ, «Տեսիլներ», «Արշալոյս», «Ծովուն մօտ», «Անձկութիւն», «Փշրուած սիրոյ եղերերգը», «Խաւարին մէջ», «Բլուրին վրայ», «Տղու հոգիներ», «Պատկերներ», «Զատկական պատկերներ», «Կեանք եւ Երազ», «Արձակ բանաստեղծութիւններ» եւ «Գրական դէմքեր», Երեւան, 1988, 864 էջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Չօպանեան, Արշակ}} [[Ստորոգութիւն:15 Յուլիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:8 Յունիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ քննադատներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] bx344em06tc4rmtjg6j9kg6wg5knqtt 252101 252100 2026-06-04T00:36:50Z Armen Ohanian 191 /* Չօպանեան՝ քննանդատը */ 252101 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արշակ Չօպանեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գրող, քննադատ, բանասէր, լրագրող եւ հանրային գործիչ։ == Կենսագրական Գիծեր == Ծնած է [[Պոլիս]], [[Ակն]]ցի ծնողներէ։ Յաճախած է [[Ազգային Կեդրոնական Վարժարան (Պոլիս)|Կեդրոնական վարժարան]], ուր ուսուցիչ ունեցած է գրագէտներ, ինչպէս՝ [[Եղիա Տէմիրճիպաշեան]]ը։ Դեռ պատանի կը մօտենայ «Արեւելք» օրաթերթի շրջանակին եւ լոյս կ'ընծայէ թարգմանութիւններ՝ [[ֆրանսա]]ցի իրապաշտ [[գրագէտ]]ներէ։ Պահ մը ուսուցչութեամբ եւ հրապարակագրութեամբ զբաղելէ ետք, շուտով (1893) կը մեկնի [[Փարիզ]], ուր կը ծանօթանայ ֆրանսացի գրական դէմքերու։ [[Պոլիս]] դարձէն եւ «<nowiki/>[[Ծաղիկ (պարբերական)|Ծաղիկ]]<nowiki/>» գրական թերթի հիմնումէն հազիւ երկու տարի անց, համիտեան սարսափներուն՝ 1896-ին կրկին կը մեկնի [[Փարիզ]], այս անգամ վերջնականօրէն, հոն ճգնաւորի կենցաղով ամբողջ կեանք մը անցընելու համար։ 1898-ին, կը հիմնէ «<nowiki/>[[Անահիտ ամսաթերթ|Անահիտ]]<nowiki/>» գրական ամսաթերթը, որուն առաջին շրջանը կը հասնի մինչեւ 1911, եւ որ իր շուրջ կը խմբէ արեւմտահայ ու արեւելահայ գրագէտ ու արուեստագէտ բազմաթիւ կարեւոր դէմքեր։ Չօպանեան կը հրատարակէ գրական լուրջ վերլուծումներ հայ հին եւ նոր գրական դէմքերու մասին ([[Գրիգոր Նարեկացի]], [[Նահապետ Քուչակ]], [[Խաչատուր Աբովեան]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Կոմիտաս]]...)։ Երկար ընդհատումէ ետք, «Անահիտ» երկրորդ շրջան մը կ'ունենայ 1929-1940-ին եւ վերջին շրջան մը՝ 1946-1949-ին։ Չօպանեանի ծաւալուն գրական գործունէութիւնը կը գտնէ լայն ճանաչում։ Կը տօնուին անոր յաջորդական յոբելեանները։ Կը ստանայ շքանշան՝ նաեւ Ֆրանսական Ակադեմիայէն, յատկապէս թարգմանական իր գործին համար։ Մահացած է ինքանշարժի արկածի մը հետեւանքով։ == Գրական Վաստակ == Չօպանեան եղած է [[Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւն|ռամկավար կուսակցութեան]] անդամ։ Ստեղծագործած է գրական բոլոր սեռերով։ Անոր բանաստեղծութիւնները ամփոփուած են «Արշալոյսի ձայներ» (1891), «Թրթռումներ» (1892), «Քերթուածներ» (1908) գիրքերուն մէջ։ Լոյս տեսած են Չօպանեանի «Թուղթի փառք» (1892) հոգեբանական վիպակը, «Տղու հոգիներ» (1923) պատմուածքներու եւ պատկերներու ժողովածուն, «Մութ խաւեր» (1893), «Հրաշքը» (1923) թատրերգութիւններ եւ այլ երկեր։ Հայ գրականութեան մէջ իւրայատուկ նշանակութիւն ունի Չօպանեանի քննադատական եւ գիտական-բանասիրական գործունէութիւնը։ Չօպանեան հրատարակած է միջանդարեան եւ նոր շրջանի գրական յուշարձաններ՝ Նահապետ Քուչակին վերագրուող քառեակներու եւ ընդհանրապէս միջանդարեան հայրեններու ժողովածուները («Նահապետ Քուչակի դիւանը», 1902, «Հայրէններու բուրաստանը», 1940), «Նաղաշ Յովնաթան աշուղը եւ Յովնաթան Յովնաթանեան նկարիչը» (1910), «Հայ էջեր» (1912) գիրքերը։ Կազմած եւ լոյս ընծայած է [[Պետրոս Դուրեան|Պ. Դուրեանի]] (1894) եւ [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մ. Պեշիկթաշլեանի]] (1907) երկերը, որոնց նուիրած է նաեւ ծաւալուն ուսումնասիրութիւններ։ Չօպանեան առաջինն է, որ [[Գրիգոր Նարեկացի]]ի ժառանգութիւնը վերլուծած է իբրեւ գեղարուեստական ստեղծագործութիւն: Ան Նարեկացին դասած է համաշխարհային գրականութեան հսկաներու կողքին։ === Չօպանեան՝ քննադատը === Իբ­րեւ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան մեծ ճա­շա­կի տէր հե­ղի­նա­կու­թիւն՝ գրա­կան քննա­դա­տի իր ան­փո­խա­րի­նե­լի ներդ­րու­մը ու­նե­ցած է ե­րի­տա­սարդ ար­ժէք­նե­րու յայտ­նա­բեր­ման եւ խրա­խուս­ման մէջ։ Չօ­պա­նեան-քննա­դա­տի նա­խա­սի­րած մար­զը էս­սէ-դի­ման­կա­րի գրա­կան ոճն է. սեղմ շրջա­գի­ծե­րու մէջ ան ներ­կա­յա­ցուցած է ծա­նօթ գրող­նե­րու ընդ­հան­րա­կան, խոր եւ դի­պուկ բնու­թա­գի­րը, բա­ցա­յայ­տած է ա­նոնց ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան մտա­ծո­ղու­թեան, աշ­խա­տա­կար­գին (մե­թոտ) եւ ո­ճին էա­կան գի­ծե­րը։ Այդ­պի­սի յօ­դո­ւած­ներ նո­ւի­րած է [[Խաչատուր Աբովեան|Խ. Աբովեանին]], [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղ. Ալիշանին]], [[Յակոբ Պարոնեան|Յ. Պարոնեան]]<nowiki/>ին, [[Գաբրիէլ Սունդուկեանին|Գ. Սունդուկեանին]] [[Րաֆֆի]]<nowiki/>ին, [[Պերճ Պռոշեան|Պ. Պռոշեան]]<nowiki/>ին, [[Ալեքսանտր Շիրվանզադէ|Ա. Շիրվանզադէ]]<nowiki/>ին, [[Համաստեղ]]<nowiki/>ին եւ ուրիշներու (զգալի մասը ամփոփուած է «Դէմքեր», հ. 1-2, 1924-29, ժողովածուներ)։ === Չօպանեանի գեղագիտական հայեացքները === Չօպանեանի գեղագիտական հայեացքներուն հիմքը իրապաշտ արուեստի սկզբունքներն են, որոնց մէջ ան տեսած է կեանքին արձագանգելու եւ ժողովուրդին ծառայելու լաւագոյն ուղին, թէեւ բարձր գնահատած է նաեւ վիպապաշտ ուղղութեան պատմական նշանակութիւնը։ === Չօպանեան՝ Հայ մշակոյթի սիրահարը === ­Չօ­պա­նեան բարձ­րա­դիր իր պա­տո­ւան­դա­նը նո­ւա­ճած է հայ գրող­նե­րու յա­ւեր­ժա­կան պան­թէո­նին մէջ, յատկա­պէս՝ հայ մշա­կոյ­թի հարս­տու­թիւն­նե­րուն նկատ­մամբ իր տա­ծած ան­հուն սիրով, հայ լե­զո­ւի պաշ­տա­մուն­քով ու զայն կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու կիր­քով, ինչպէս նաեւ հայ­կեան հան­ճա­րի ան­կորն­չե­լի գե­ղեց­կու­թիւն­նե­րը վեր­ծա­նե­լու, ար­ժե­ւո­րե­լու եւ իր ժո­ղո­վուր­դին ու ողջ մարդ­կու­թեան փո­խան­ցե­լու ան­խոնջ աշ­խա­տան­քով եւ պատ­կա­ռե­լի վաս­տա­կով<ref>[https://azator.gr/?p=5616 Ա.Չօպանեան]</ref>։ {{քաղուածք|Միս-մի­նակդ ը­րիր ինչ որ շա­տեր միա­ցած չէին կրնար ը­նել. եւ ինչ որ ա­մէ­նէն յար­գե­լին է քու աշ­խա­տու­թեանց մէջ, դուն հիա­նա­լի եր­կիւ­ղա­ծու­թեամբ մը նո­ւի­րե­ցիր ինք­զինքդ փշրանք­ներն ու նշխար­նե­րը հա­ւա­քե­լու մեր գրա­կան ան­ցեա­լին, ճիշդ ա­նոր՝ որ ա­մէ­նէն մոռ­ցո­ւածն ու լքո­ւածն է:|Գ­րի­գոր ­Զօհ­րապ}} [[Պատկեր:Moscow Armenian cathedral Narekatsi.jpg|մինի|Գրիգոր Նարեկացի, Մոսկուա, Ռուսաստան]] === Այլ յօդուածներ === Չօպանեան յօդուածներ նուիրած է նաեւ արեւմտա-եւրոպական (Վ. Հիւկօ, Պալզաք, Է. Զոլա, Հ. Իպսէն ) եւ ռուս (Ա. Փուշքին, Ն. Կոկոլ, Ի. Տուրկենեւ, Լ. Թոլսթոյ) գրողներուն։ Ռուս գրականութեան մէջ բարձր գնահատած է «Վեհանձն գթութեան ոգին, մարդկային լայն եղբայրութեան մը բուռն ծարաւը, բացարձակ արդարութեան բաղձանքը, կեանքի ուղղակի դիտողութեան եւ պարզ ու հաւատարիմ արտայայտութեան ձգտումը, արուեստը առանց արուեստականութեան...» («Անահիտ», 1909, N 1-2, էջ 47)։ Ան մեծ աշխատանք կատարած է հայ գրականութիւնը [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի մէջ ծանօթացնելու եւ հայ ժողովուրդին դատը պաշտպանելու ուղղութեամբ։ Անձնական կապեր հաստատած է ժամանակակից եւրոպացի գրողներու եւ հասարակական գործիչներու հետ։ Թարգմանած է եւ ֆրանսերէնով հրատարակած է հին ու նոր շրջանի հայ բանաստեղծներու բազմաթիւ երկեր։ Այդ աշխատանքին պսակը եղած է «Վարդենիք Հայաստանի» ֆրանսերէն (հ. 1-3, 1918-1929) ժողովածուն։ 1933-ին այցելած է հայրենիք։ Չօպանեանի գրական-հասարակական գործունէութիւնը բարձր գնահատած են՝ [[Յովհաննէս Թումանեան|Յ. Թումանեան]], Ա. Շիրվանզադէ, [[Աւետիք Իսահակեան|Ա. Իսահակեան]], Ա. Ֆրանս, է. Վերհառն, Ռ. Ռոլան, [[Վալերի Պրիւսով|Վ. Պրիւսով]] եւ ուրիշներ։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Արշալոյսի ձայներ, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1891, 217 էջ: * Թուղթի փառք (վիպակ), Կ. Պոլիս, 1892, 136 էջ: * Պետրոս Դուրեան, [[Թբիլիսի|Թիֆլիս]], 1894, 196 էջ: * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]<nowiki/>ի կեանքն ու գործը, [[Փարիզ]], 1907, 256 էջ: * Քերթուածներ, Փարիզ, 1908, 144 էջ: * Տղու հոգիներ, Փարիզ, 1923, 81 էջ: * Դէմքեր, Փարիզ, 1924, 168 էջ: * Թուղթի փառք (վիպակ), Կ. Պոլիս, 1924, 108 էջ: * Դէմքեր, Փարիզ, 1929, 192 էջ: * Պատկերներ, Փարիզ, ա. թ., 112 էջ: * Հայրէններու Բուրաստանը, Փարիզ, 1940, 552 էջ: * Կեանք եւ Երազ, Փարիզ, 1945, 110 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, Փարիզ, 1949, 343 էջ: * Բամբասանք (թատերախաղ), Փարիզ, 1950, 106 էջ: * Հրաշքը (թատերգութիւն), [[Պէյրութ]], 1952, 98 էջ: * Երկեր, [[Երեւան]], 1966, 576 էջ: * [[Պետրոս Դուրեան]]<nowiki/>[[Պետրոս Դուրեան|ի]] կեանքն ու գործը, Երեւան, 1967, 241 էջ: * Նամականի, Երեւան, 1980, 504 էջ: * Երկեր՝ Քերթուածներ, «Տեսիլներ», «Արշալոյս», «Ծովուն մօտ», «Անձկութիւն», «Փշրուած սիրոյ եղերերգը», «Խաւարին մէջ», «Բլուրին վրայ», «Տղու հոգիներ», «Պատկերներ», «Զատկական պատկերներ», «Կեանք եւ Երազ», «Արձակ բանաստեղծութիւններ» եւ «Գրական դէմքեր», Երեւան, 1988, 864 էջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Չօպանեան, Արշակ}} [[Ստորոգութիւն:15 Յուլիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:8 Յունիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ քննադատներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] boxfw8854xqsn47t7so052ub7xnntbx 0 6328 252108 251310 2026-06-04T08:08:13Z Maral Dikbikian 4797 252108 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Skogskyrk 2006x.jpg|աջից|300px]] '''Սքուկսչիւրքոկոտէն''' ({{lang-sv|Skogskyrkogården}}, թարգմանաբար՝ «Անտառային հանգստարան»)՝ [[Շուէտ]]ի մայրաքաղաք [[Սթոքհոլմ]]ի հարաւին տեղակայուած գերեզմանատուն մըն է: == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Skogskyrkogården|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Skogskyrkog%C3%A5rden&oldid=1336229283|date=2026-02-02|accessdate=2026-06-04|language=en}}</ref> == === Գեղեցկութիւնը՝ Բնութեան Մէջ === Սկոկսշիրկոկորտընը (Skogskyrkogården - Անտառային գերեզմանատուն) սկիզբ առաւ 1915 թուականին յայտարարուած միջազգային մրցոյթով մը, որուն նպատակն էր նոր գերեզմանատան մը հիմնադրումը Սթոքհոլմի (Շուէտ) հարաւային մասը գտնուող Էնշետէ (Enskede) շրջանին մէջ։ Ընտրուեցաւ երիտասարդ ճարտարապետներ Կուննար Ասփլունտի (Gunnar Asplund) եւ Սիկուրտ Լեւերենցի (Sigurd Lewerentz) ներկայացուցած նախագիծը, որ կը կրէր «Թալլում» (Tallum) անուանումը։ Մրցոյթի դատակազմի յանձնարարականներուն համաձայն կատարուած փոփոխութիւններէն ետք, շինարարական աշխատանքները սկսան 1917-ին՝ սոճիներով (շամերով) պատուած խճաքարի հին հանքահորերու տարածքին վրայ, եւ առաջին փուլը աւարտեցաւ երեք տարի ետք։ Ճարտարապետներուն կողմէ բնական լանդշաֆտի (բնապատկերի) օգտագործումը ստեղծեց անդորր գեղեցկութեամբ օժտուած արտասովոր միջավայր մը, որ խոր ազդեցութիւն ձգեց գերեզմանատուներու ձեւաւորման վրայ ամբողջ աշխարհի տարածքին։ Այս նախագիծի հիմնական օրինակներ ծառայած են գերմանական անտառային գերեզմանատուները, ինչպէս՝ Համպուրկի Օհլս տորֆը (Friedhof Ohlsdorf) եւ Միւնիխի Վալտֆրիտհոֆը (Waldfriedhof), ինչպէս նաեւ Քասփար Տաւիտ Ֆրիտրիխի (Caspar David Friedrich) նոր-դասական (նէոքլասիք) գեղանկարները։ === Խորհրդանշական Ուղին եւ Ճարտարապետութիւնը === Գերեզմանատան միջով անցնող հիմնական երթուղիին հիմքը երկար ճանապարհ մըն է, որ կը սկսի սիւնազարդ դարպասէն, ապա կը բաժնուի երկու ուղիի. * '''Առաջին ուղին''' կանցնի հովուերգական բնապատկերի մը միջէն, ուր կան մեծ լճակ մը եւ ծառերով շրջապատուած խոկման (մեդիտացիայի) բլուր մը։ * '''Երկրորդ ուղին''' կը բարձրանայ դէպի կրանիթէ մեծ ու առանձին խաչը, կրեմատորիայի (դիակիզարանի) վերացական սրահը եւ Սուրբ Խաչի, Հաւատքի ու Յոյսի մատուռները։ Այնուհետեւ ճանապարհները դարձեալ կը միանան եւ ուղիղ գիծով կանցնին բարձր սոճիներու խիտ պուրակի մը միջով՝ կազմելով այսպէս կոչուած «Եօթը աղբիւրներու ուղին», որ կը տանի դէպի «Ուփսթոնտելսէկապելըն» (Uppståndelsekapellet) կամ Յարութեան մատուռ։ Գլխաւոր մուտքէն երեւցող տեսադաշտի կեդրոնը գտնուող հսկայական մութ կրանիթէ խաչը նմանապէս ներշնչուած է Քասփար Տաւիտ Ֆրիտրիխի «Խաչը Պալթիկ ծովու վրայ» (1815) կտաւէն, որ կը խորհրդանշէ յոյսը՝ լքուած աշխարհի մը մէջ։ Այդուհանդերձ, Ասփլունտ եւ Լեւերենց կը պնդէին, որ խաչը բաց է նաեւ ոչ-քրիստոնէական մեկնաբանութիւններու համար՝ նոյնիսկ մէջբերելով Ֆրիտրիխի խօսքերը.<blockquote>«Անոնց համար, որոնք զայն այդպէս կը տեսնեն՝ սփոփանք է, իսկ անոնց համար, որոնք այդպէս չեն տեսներ՝ պարզապէս խաչ մը»։</blockquote>Ճարտարապետները նախագծած են ամբողջ համալիրը՝ բնապատկերէն մինչեւ ամենափոքր լամպը, թէեւ հոն տեղադրուած են նաեւ Քարլ Միլլեսի (Carl Milles) քանդակները։ Լեւերենցի վաստակը գլխաւորաբար կապուած էր բնապատկերի, ինչպէս նաեւ գլխաւոր մուտքի եւ դասական Յարութեան մատուռի հետ, որ կառուցուեցաւ 1925-ին։ Ասփլունտը մեծաւ մասամբ նուիրուեցաւ շէնքերուն. Անտառային փոքր կրեմատորիան, որ կառուցուած է 1935-1940 թուականներուն, կը նկատուի իր արուեստի, ինչպէս նաեւ այդ շրջանի հիւսիսային դասականութեան (Nordic Classicism) ոճի կեդրոնական գործերէն մէկը։ Տոսկանեան սիւնաշարքի (peristyle) վրայ հիմնուած փոքր մատուռը, որուն տանիքին կը գտնուի Քարլ Միլլեսի հեղինակած ոսկեայ քանդակը, իրականութեան մէջ ներշնչուած էր «նախնական խրճիթէ» մը, որ Ասփլունտը պատահաբար տեսած էր Լիզելունտի (Liselund) պարտէզներէն մէկուն մէջ<ref>Kenneth Frampton, ''Modern Architecture – A Critical History''. London, Thames & Hudson, 1980.</ref>։ Կրեմատորիան՝ իր Հաւատքի, Յոյսի եւ Սուրբ Խաչի մատուռներով, եղաւ Ասփլունտի ճարտարապետական վերջին գործը, որ նախագծուած էր իր ուշ շրջանի գործերուն բնորոշ բանական-արդիական (ռասիոնալ մոտեռնիստական) ոճով եւ բացուեցաւ 1940-ին՝ իր մահէն քիչ առաջ<ref>Kenneth Frampton, ''Modern Architecture – A Critical History''. London, Thames & Hudson, 1980.</ref>։ 1994 թուականին, Սկոկսշիրկոկորտընը հռչակուեցաւ '''ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Վայր'''։ Թէեւ հոն չկան այնքան մեծ թիւով յայտնի անձերու գերեզմաններ, որքան Սթոքհոլմի հիւսիսը գտնուող իր շատ աւելի հին հակոտնեային՝ Նորրա պեկրաւնինկսփլատսընի (Norra begravningsplatsen) մէջ, այսուհանդերձ անիկա զբօսաշրջային գլխաւոր վայր մըն է։ «Թալլում» տաղաւարին մէջ (Tallum Pavilion - շէնք մը, որ սկզբնապէս նախագծուած էր Ասփլունտի կողմէ որպէս անձնակազմի յատկացուած սենեակ), այցելուները կրնան դիտել ցուցահանդէս մը, որ նուիրուած է գերեզմանատան պատմութեան, անոր սկզբնաւորման, ինչպէս նաեւ այն երկու ճարտարապետներուն, որոնց տեսլականով ստեղծուեցաւ այս վայրը։ Իր 100,000 գերեզմաններով, այս գերեզմանատունը երկրին ամենամեծն է՝ գերեզմաններու քանակի տեսակէտէն, եւ երկրորդ ամենամեծը (Քվիպերկի գերեզմանատան - Kviberg's cemetery-էն ետք)՝ տարածքի տեսակէտէն<ref>"Skogskyrkogården: 20+ years of being unique". Retrieved 2024-12-12.</ref>։ Սկոկսշիրկոկորտընը կապուած է նոյնանուն մեթրոյի կայարանին հետ։[[Պատկեր:Skogskyrkogården Garbo 2011.jpg|մինի|աջից|240px|Կրեթա Կարպոյի գերեզմանը]] == Ականաւոր Ննջեցեալներ<ref>{{Citation|title=Skogskyrkogården|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Skogskyrkog%C3%A5rden&oldid=1336229283|date=2026-02-02|accessdate=2026-06-04|language=en}}</ref> == * '''Էմմի Ալպիին''' (Emmy Albiin, 1873–1959)՝ դերասանուհի: * '''Կուննար Ասփլունտ''' (Gunnar Asplund, 1885–1940)՝ ճարտարապետ (գերեզմանատան համանախագծողը): * '''Թիմ Պերկլինկ''' (Tim Bergling, 1989–2018)՝ երաժիշտ եւ DJ, առաւել յայտնի որպէս '''Avicii''' (յուղարկաւորութիւնը կատարուած է այստեղ, սակայն աճիւնները թաղուած են Հետվիկ Էլէոնորա եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ): * '''Պրասսէ Պրենսթրէօմ''' (Brasse Brännström, 1945–2014)՝ դերասան: * '''Ուլլա Պերկրիւտ''' (Ulla Bergryd, 1942–2015)՝ դերասանուհի եւ Սթոքհոլմի համալսարանի դասախօս: * '''Արթուր Ֆիշըր''' (Arthur Fischer, 1897–1991)՝ դերասան: * '''Զիկֆրիտ Ֆիշըր''' (Siegfried Fischer, 1894–1976)՝ դերասան: * '''Կուստաւ Ֆոնանտերն''' (Gustav Fonandern, 1880–1960)՝ ճարտարապետ եւ երգիչ: * '''Կրեթա Կարպօ''' (Greta Garbo, 1905–1990)՝ հռչակաւոր դերասանուհի: * '''Ալմա Եոհանսոն''' (Alma Johansson, 1880–1974)՝ շուէտացի միսիոնարուհի (ականատես՝ Հայոց Ցեղասպանութեան): * '''Փելլէ Լինտպերկ''' (Pelle Lindbergh, 1959–1985)՝ հոքէյի դարպասապահ (Շուէտի ազգային հաւաքականի եւ NHL-ի Philadelphia Flyers-ի խաղացող): * '''Իվար Լօ-Եոհանսոն''' (Ivar Lo-Johansson, 1901–1990)՝ գրող: * '''Օսքար Ա. Շ. Լունտ''' (Oscar A.C. Lund, 1885–1963)՝ համր շարժապատկերի դերասան եւ բեմադրիչ: * '''Հելմի Մեէլօ''' (Helmi Mäelo, 1898–1978)՝ էսթոնացի գրող եւ հասարակական գործիչ: * '''Արվօ ՄեԿի''' (Arvo Mägi, 1913–2004)՝ էսթոնացի գրող եւ լրագրող: * '''Մոլլա Մալլորի''' (Molla Mallory, 1884–1959)՝ թենիսի չեմպիոն (ԱՄՆ-ի ազգային առաջնութիւններու մենախաղի 8 տիտղոսներու ռեկորդակիր): * '''Անթոն Նիլսոն''' (Anton Nilson, 1887–1989)՝ յեղափոխական համայնավար: * '''Լեննարթ «Նաքքա» Սկոկլունտ''' (Lennart "Nacka" Skoglund, 1929–1975)՝ ֆութպոլի աստղ: * '''Առնոլտ Սոոմ''' (Arnold Soom, 1900–1977)՝ էսթոնացի պատմաբան: * '''Վալպորկ Սվենսոն''' (Valborg Svensson, 1903–1983)՝ շուէտացի քաղաքական գործիչ եւ լրագրող: * '''Լարս-Գէօրան Փետրով''' (Lars-Göran Petrov, 1972–2021)՝ շուէտական death metal ոճի պիոներ Entombed խումբի երգիչ (անոր նշանաւոր լուսանկարը՝ կրանիթէ մեծ խաչին առջեւ, այս վայրը դարձուցած էր ուխտատեղի death metal-ի երկրպագուներուն համար՝ նոյնիսկ իր մահէն առաջ): == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Lewerentz chapel-of-resurrection 01.jpg|Յարութեան մատուռ (Uppståndelsekapellet)՝ նախագծուած Սիկուրտ Լեւերենցի կողմէ </gallery><gallery> Պատկեր:Skogskyrkogarden ResurrectionStatue.jpg|Յարութեան քանդակը Սուրբ Խաչին մէջ </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == == Տե՛ս նաեւ՝ == * [[Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն]] == Արտաքին Յղումներ == {{ՎՊԵ|Skogskyrkogården}} *[http://www.stockholm.se/skogskyrkogarden Պաշտօնական կայք] *[http://whc.unesco.org/en/list/558 UNESCO-ի պատկերում] *[http://www.raa.se/cms/extern/se_och_besoka/varldsarv_i_sverige/varldsarv_fran_norr_till_soder/skogskyrkogarden.html Riksantikvarieämbetet description] *[http://www.eurofresh.se/stockholm/whc-stockholm.htm Վիրթուալ ճամբորդութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018023821/http://www.eurofresh.se/stockholm/whc-stockholm.htm |date=2012-10-18 }} {{Յղում en}} [[Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ]] okuhfi75udrg6mk2e4x6kxxi5x5svqu 252109 252108 2026-06-04T08:10:06Z Maral Dikbikian 4797 252109 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Skogskyrk 2006x.jpg|աջից|300px]] '''Սքուկսչիւրքոկոտէն''' ({{lang-sv|Skogskyrkogården}}, թարգմանաբար՝ «Անտառային հանգստարան»)՝ [[Շուէտ]]ի մայրաքաղաք [[Սթոքհոլմ]]ի հարաւին տեղակայուած գերեզմանատուն մըն է: == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Skogskyrkogården|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Skogskyrkog%C3%A5rden&oldid=1336229283|date=2026-02-02|accessdate=2026-06-04|language=en}}</ref> == === Գեղեցկութիւնը՝ Բնութեան Մէջ === Սկոկսշիրկոկորտընը (Skogskyrkogården - Անտառային գերեզմանատուն) սկիզբ առաւ 1915 թուականին յայտարարուած միջազգային մրցոյթով մը, որուն նպատակն էր նոր գերեզմանատան մը հիմնադրումը Սթոքհոլմի (Շուէտ) հարաւային մասը գտնուող Էնշետէ (Enskede) շրջանին մէջ։ Ընտրուեցաւ երիտասարդ ճարտարապետներ Կուննար Ասփլունտի (Gunnar Asplund) եւ Սիկուրտ Լեւերենցի (Sigurd Lewerentz) ներկայացուցած նախագիծը, որ կը կրէր «Թալլում» (Tallum) անուանումը։ Մրցոյթի դատակազմի յանձնարարականներուն համաձայն կատարուած փոփոխութիւններէն ետք, շինարարական աշխատանքները սկսան 1917-ին՝ սոճիներով (շամերով) պատուած խճաքարի հին հանքահորերու տարածքին վրայ, եւ առաջին փուլը աւարտեցաւ երեք տարի ետք։ Ճարտարապետներուն կողմէ բնական լանդշաֆտի (բնապատկերի) օգտագործումը ստեղծեց անդորր գեղեցկութեամբ օժտուած արտասովոր միջավայր մը, որ խոր ազդեցութիւն ձգեց գերեզմանատուներու ձեւաւորման վրայ ամբողջ աշխարհի տարածքին։ Այս նախագիծի հիմնական օրինակներ ծառայած են գերմանական անտառային գերեզմանատուները, ինչպէս՝ Համպուրկի Օհլս տորֆը (Friedhof Ohlsdorf) եւ Միւնիխի Վալտֆրիտհոֆը (Waldfriedhof), ինչպէս նաեւ Քասփար Տաւիտ Ֆրիտրիխի (Caspar David Friedrich) նոր-դասական (նէոքլասիք) գեղանկարները։ === Խորհրդանշական Ուղին եւ Ճարտարապետութիւնը === Գերեզմանատան միջով անցնող հիմնական երթուղիին հիմքը երկար ճանապարհ մըն է, որ կը սկսի սիւնազարդ դարպասէն, ապա կը բաժնուի երկու ուղիի. * '''Առաջին ուղին''' կանցնի հովուերգական բնապատկերի մը միջէն, ուր կան մեծ լճակ մը եւ ծառերով շրջապատուած խոկման (մեդիտացիայի) բլուր մը։ * '''Երկրորդ ուղին''' կը բարձրանայ դէպի կրանիթէ մեծ ու առանձին խաչը, կրեմատորիայի (դիակիզարանի) վերացական սրահը եւ Սուրբ Խաչի, Հաւատքի ու Յոյսի մատուռները։ Այնուհետեւ ճանապարհները դարձեալ կը միանան եւ ուղիղ գիծով կանցնին բարձր սոճիներու խիտ պուրակի մը միջով՝ կազմելով այսպէս կոչուած «Եօթը աղբիւրներու ուղին», որ կը տանի դէպի «Ուփսթոնտելսէկապելըն» (Uppståndelsekapellet) կամ Յարութեան մատուռ։ Գլխաւոր մուտքէն երեւցող տեսադաշտի կեդրոնը գտնուող հսկայական մութ կրանիթէ խաչը նմանապէս ներշնչուած է Քասփար Տաւիտ Ֆրիտրիխի «Խաչը Պալթիկ ծովու վրայ» (1815) կտաւէն, որ կը խորհրդանշէ յոյսը՝ լքուած աշխարհի մը մէջ։ Այդուհանդերձ, Ասփլունտ եւ Լեւերենց կը պնդէին, որ խաչը բաց է նաեւ ոչ-քրիստոնէական մեկնաբանութիւններու համար՝ նոյնիսկ մէջբերելով Ֆրիտրիխի խօսքերը.<blockquote>«Անոնց համար, որոնք զայն այդպէս կը տեսնեն՝ սփոփանք է, իսկ անոնց համար, որոնք այդպէս չեն տեսներ՝ պարզապէս խաչ մը»։</blockquote>Ճարտարապետները նախագծած են ամբողջ համալիրը՝ բնապատկերէն մինչեւ ամենափոքր լամպը, թէեւ հոն տեղադրուած են նաեւ Քարլ Միլլեսի (Carl Milles) քանդակները։ Լեւերենցի վաստակը գլխաւորաբար կապուած էր բնապատկերի, ինչպէս նաեւ գլխաւոր մուտքի եւ դասական Յարութեան մատուռի հետ, որ կառուցուեցաւ 1925-ին։ Ասփլունտը մեծաւ մասամբ նուիրուեցաւ շէնքերուն. Անտառային փոքր կրեմատորիան, որ կառուցուած է 1935-1940 թուականներուն, կը նկատուի իր արուեստի, ինչպէս նաեւ այդ շրջանի հիւսիսային դասականութեան (Nordic Classicism) ոճի կեդրոնական գործերէն մէկը։ Տոսկանեան սիւնաշարքի (peristyle) վրայ հիմնուած փոքր մատուռը, որուն տանիքին կը գտնուի Քարլ Միլլեսի հեղինակած ոսկեայ քանդակը, իրականութեան մէջ ներշնչուած էր «նախնական խրճիթէ» մը, որ Ասփլունտը պատահաբար տեսած էր Լիզելունտի (Liselund) պարտէզներէն մէկուն մէջ<ref>Kenneth Frampton, ''Modern Architecture – A Critical History''. London, Thames & Hudson, 1980.</ref>։ Կրեմատորիան՝ իր Հաւատքի, Յոյսի եւ Սուրբ Խաչի մատուռներով, եղաւ Ասփլունտի ճարտարապետական վերջին գործը, որ նախագծուած էր իր ուշ շրջանի գործերուն բնորոշ բանական-արդիական (ռասիոնալ մոտեռնիստական) ոճով եւ բացուեցաւ 1940-ին՝ իր մահէն քիչ առաջ<ref>Kenneth Frampton, ''Modern Architecture – A Critical History''. London, Thames & Hudson, 1980.</ref>։ 1994 թուականին, Սկոկսշիրկոկորտընը հռչակուեցաւ '''ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Վայր'''։ Թէեւ հոն չկան այնքան մեծ թիւով յայտնի անձերու գերեզմաններ, որքան Սթոքհոլմի հիւսիսը գտնուող իր շատ աւելի հին հակոտնեային՝ Նորրա պեկրաւնինկսփլատսընի (Norra begravningsplatsen) մէջ, այսուհանդերձ անիկա զբօսաշրջային գլխաւոր վայր մըն է։ «Թալլում» տաղաւարին մէջ (Tallum Pavilion - շէնք մը, որ սկզբնապէս նախագծուած էր Ասփլունտի կողմէ որպէս անձնակազմի յատկացուած սենեակ), այցելուները կրնան դիտել ցուցահանդէս մը, որ նուիրուած է գերեզմանատան պատմութեան, անոր սկզբնաւորման, ինչպէս նաեւ այն երկու ճարտարապետներուն, որոնց տեսլականով ստեղծուեցաւ այս վայրը։ Իր 100,000 գերեզմաններով, այս գերեզմանատունը երկրին ամենամեծն է՝ գերեզմաններու քանակի տեսակէտէն, եւ երկրորդ ամենամեծը (Քվիպերկի գերեզմանատան - Kviberg's cemetery-էն ետք)՝ տարածքի տեսակէտէն<ref>"Skogskyrkogården: 20+ years of being unique". Retrieved 2024-12-12.</ref>։ Սկոկսշիրկոկորտընը կապուած է նոյնանուն մեթրոյի կայարանին հետ։[[Պատկեր:Skogskyrkogården Garbo 2011.jpg|մինի|աջից|240px|Կրեթա Կարպոյի գերեզմանը]] == Ականաւոր Ննջեցեալներ<ref>{{Citation|title=Skogskyrkogården|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Skogskyrkog%C3%A5rden&oldid=1336229283|date=2026-02-02|accessdate=2026-06-04|language=en}}</ref> == * '''Էմմի Ալպիին''' (Emmy Albiin, 1873–1959)՝ դերասանուհի: * '''Կուննար Ասփլունտ''' (Gunnar Asplund, 1885–1940)՝ ճարտարապետ (գերեզմանատան համանախագծողը): * '''Թիմ Պերկլինկ''' (Tim Bergling, 1989–2018)՝ երաժիշտ եւ DJ, առաւել յայտնի որպէս '''Avicii''' (յուղարկաւորութիւնը կատարուած է այստեղ, սակայն աճիւնները թաղուած են Հետվիկ Էլէոնորա եկեղեցւոյ գերեզմանատան մէջ): * '''Պրասսէ Պրենսթրէօմ''' (Brasse Brännström, 1945–2014)՝ դերասան: * '''Ուլլա Պերկրիւտ''' (Ulla Bergryd, 1942–2015)՝ դերասանուհի եւ Սթոքհոլմի համալսարանի դասախօս: * '''Արթուր Ֆիշըր''' (Arthur Fischer, 1897–1991)՝ դերասան: * '''Զիկֆրիտ Ֆիշըր''' (Siegfried Fischer, 1894–1976)՝ դերասան: * '''Կուստաւ Ֆոնանտերն''' (Gustav Fonandern, 1880–1960)՝ ճարտարապետ եւ երգիչ: * '''Կրեթա Կարպօ''' (Greta Garbo, 1905–1990)՝ հռչակաւոր դերասանուհի: * '''Ալմա Եոհանսոն''' (Alma Johansson, 1880–1974)՝ շուէտացի միսիոնարուհի (ականատես՝ Հայոց Ցեղասպանութեան): * '''Փելլէ Լինտպերկ''' (Pelle Lindbergh, 1959–1985)՝ հոքէյի դարպասապահ (Շուէտի ազգային հաւաքականի եւ NHL-ի Philadelphia Flyers-ի խաղացող): * '''Իվար Լօ-Եոհանսոն''' (Ivar Lo-Johansson, 1901–1990)՝ գրող: * '''Օսքար Ա. Շ. Լունտ''' (Oscar A.C. Lund, 1885–1963)՝ համր շարժապատկերի դերասան եւ բեմադրիչ: * '''Հելմի Մեէլօ''' (Helmi Mäelo, 1898–1978)՝ էսթոնացի գրող եւ հասարակական գործիչ: * '''Արվօ ՄեԿի''' (Arvo Mägi, 1913–2004)՝ էսթոնացի գրող եւ լրագրող: * '''Մոլլա Մալլորի''' (Molla Mallory, 1884–1959)՝ թենիսի չեմպիոն (ԱՄՆ-ի ազգային առաջնութիւններու մենախաղի 8 տիտղոսներու ռեկորդակիր): * '''Անթոն Նիլսոն''' (Anton Nilson, 1887–1989)՝ յեղափոխական համայնավար: * '''Լեննարթ «Նաքքա» Սկոկլունտ''' (Lennart "Nacka" Skoglund, 1929–1975)՝ ֆութպոլի աստղ: * '''Առնոլտ Սոոմ''' (Arnold Soom, 1900–1977)՝ էսթոնացի պատմաբան: * '''Վալպորկ Սվենսոն''' (Valborg Svensson, 1903–1983)՝ շուէտացի քաղաքական գործիչ եւ լրագրող: * '''Լարս-Գէօրան Փետրով''' (Lars-Göran Petrov, 1972–2021)՝ շուէտական death metal ոճի պիոներ Entombed խումբի երգիչ (անոր նշանաւոր լուսանկարը՝ կրանիթէ մեծ խաչին առջեւ, այս վայրը դարձուցած էր ուխտատեղի death metal-ի երկրպագուներուն համար՝ նոյնիսկ իր մահէն առաջ): == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Lewerentz chapel-of-resurrection 01.jpg|Յարութեան մատուռ (Uppståndelsekapellet)՝ նախագծուած Սիկուրտ Լեւերենցի կողմէ </gallery><gallery> Պատկեր:Skogskyrkogarden ResurrectionStatue.jpg|Յարութեան քանդակը Սուրբ Խաչին մէջ </gallery> == Տե՛ս նաեւ՝ == * [[Նորրա պեկրավնինկսփլաթսէն]] == Արտաքին Յղումներ == *[http://www.stockholm.se/skogskyrkogarden Պաշտօնական կայք] *[http://whc.unesco.org/en/list/558 UNESCO-ի պատկերում] *[http://www.raa.se/cms/extern/se_och_besoka/varldsarv_i_sverige/varldsarv_fran_norr_till_soder/skogskyrkogarden.html Riksantikvarieämbetet description] *[http://www.eurofresh.se/stockholm/whc-stockholm.htm Վիրթուալ ճամբորդութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018023821/http://www.eurofresh.se/stockholm/whc-stockholm.htm |date=2012-10-18 }} {{Յղում en}} == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Գերեզմանատուներ]] gzwc0y0tky8awxgaixde28gqpmtd50e 0 6880 252103 252092 2026-06-04T07:36:23Z Ziv 11872 ([[c:GR|GR]]) [[File:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg]] → [[File:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and to make it clear that this is a restored version of the painting 252103 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Byzantine Constantinople-en.png|մինի|240px|Կոստանդնու պոլիսը Բիւզանդական շրջանին [http://www.unc.edu/awmc/downloads/connorConstLblMed.jpg մանրամասն քարտէս].]] [[Պատկեր:Bizansist touchup.jpg|մինի|240px]] '''Կոստանդնուպոլիս'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=51}}</ref> (<small>[[յունարէն]]՝</small> Κωνσταντινούπολις <small>Քոնսթանտինուփոլիս</small>, ἡ Πόλις <small>Փոլիս</small> <small>[[լատիներէն]]՝</small> <small>Քոնսթանտինոփոլիս</small>, <small>[[պուլկարերէն]]՝</small> Цариград <small>Ձարիկրատ</small>), քաղաք, որ ժամանակին հանդիսացած է [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] մայրաքաղաք ([[330]] – [[395]]), [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդիոյ]] մայրաքաղաք ([[395]] – [[1204]] եւ [[1261]] – [[1453]]), կարճ ժամանակի մը համար, [[Լատինական կայսրութիւն|Լատինական կայսրութեան]] մայրաքաղաք ([[1204]] – [[1261]]) եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] ([[1453]] – [[1922]]) մայրաքաղաք։ Հիմնադրութեան օրէն մինչեւ ԺԳ․ դարը Կոստանտնու պոլիսը Եւրոպայի ամէնէն մեծ եւ հարուստ քաղաքը եղած է<ref>Pounds, Norman John Greville. ''An Historical Geography of Europe, 1500–1840'', p. 124. CUP Archive, 1979. ISBN 0-521-22379-2.</ref> եւ Կոստանտնու պոլսոյ Պատրիարքարանը կարեւոր դեր խաղցած է քրիստոնէութեան տարածման: ԺԵ․ դարասկիզբին իր մարզերուն մեծ մասը վերջնական կորսնցնելէ ետք Բիւզանդական կայսրութիւնը կը սահմանափակուի Կոստանդտնուպոլսոյ եւ անոր շրջակայքը՝ Մորէաս (Պեղոպոնեզ՝ Յունաստան): [[1453]]-ին, երկարատեւ պաշարումէն ետք, քաղաքը կը գրաւեն օսման թուրքերը։ Կռիւներէն ետք քաղաքը՝ մեծ մասամբ, կ՛ աւերուի։ == Հայերը Կոստանդնուպոլսոյ մէջ == Հայեր բնակութիւն հաստատած են Բիւզանդական կայսրութեան կազմաւորումին սկիզբէն։ Անոնք ընդհանրապէս զինուորականներ, վաճառականներ, ճարտարապետներ կամ ուսումնառութեան եկած երիտասարդներ էին։ Հայերու թիւը ստուարացած էր, երբ Թ․ - ԺԱ․ դարերուն Բիւզանդիոյ գահին կը տիրեն հայ մակետոնական հարստութիւնը։ [[1453]]-ին Կոստանտնու պոլիսը գրաւելէն ետք Մեհմետ Բ. սուլթանը, որպէսզի հակակշռէ յոյն բնակչութիւնը, մեծ թուով հայ եւ հրեայ շինարար վարպետներ կը վերաբնակեցնէ քաղաքը։ 1461-ին կը հաստատուի Կոստանտնու պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւնը Յովակիմ Պրուսացի եպիսկոպոսի գլխաւորութեամբ: Անոր կը շնորհուի նոյն իրաւասութիւնները, որ ունի Յունաց Տիեզերական պատրիարքը։ Հայերը, ինչպէս յոյները, քաղաքը կը կոչեն՝ պոլիս եւ յաճախ կը գրեն՝ Կ. պոլիս: 1930-ին քաղաքը կը կոչուի Իսթանպուլ (<small>թրքերէն՝</small> Istanbul)․ անուն որ մինչեւ այսօր կը պահէ: == Պատմութիւն == === Հիմնում === [[Պատկեր:Constantine I Hagia Sophia.jpg|մինի|աջից|240px|<small>Մեծն Կոստանդիանոսը քաղաքը կը նուիրաբերէ Աստուծամայրը: Խճանկար պատկեր մը Ս. Սոփիա տաճարին ներսը</small>]] Կոստանտնու պոլիսը 324 թուականին հիմնադրած է Մեծն Կոստանտինոս Ա. (272-337) Հռոմի կայսրը, արդէն գոյութիւն ունեցող Բիւզանդիոն անկախ քաղաք-պետութիւն տեղը, որ հիմնած էին Մեղարայ քաղաք-պետութենէ եկած յոյն գաղթականները, մտաւորապէս Ք.Ա. 657-ին: Ք.Ա. 512, Դարէհ Ա․ Բիւզանդիոնը կը գրաւէ։ Պարսիկներու տիրապետութիւնը կ՛ աւարտի Ք.Ա. 478-ին, երբ սպարտացի զօրավար Փաւսանիաս քաղաքը կը գրաւէ: Ք.Ա. 150-ին Բիւզանդիոնը կ՛ իյնայ Հռոմէական կայսրութեան կազմին մէջ: Կոստանտինոս Ա. կայսրը, 324-ին կը սկսի հիմնադրել Կոստատնու պոլիսը, որպէսզի միացնէ Հռոմէական կայսրութիւնը եւ տարածէ քրիստոնէութիւնը։ Քաղաքին հիմնադրումը ունի բացառիկ նշանակութիւն, որովհետեւ կը հանդիսանայ տեսակ մը բաժանարար գիծ հին եւ միջնադարեան ժամանակաշրջաններու միջեւ։ <ref>Նորման Տէյվիս, Եւրոպա.Պատմութիւն http://www.istorija.senamiescio-g.lt/Naudinga/Knygos/Norman.Davies.-.Europa.Istorija.2008.LT.pdf էջ 226 {{ref-lt}} Վերցուած է 2016 [[Յունիս]] 01-ին</ref> Քաղաքը, հիմնադրութեան առարին տարիներէն իսկ, կը սկսի արագօրէն ընդարձակուիլ եւ կէս դար ետք Թէոտոսիոս կայսրի օրով կը կառուցուի քաղաքին արեւմտեան կողմը պաշտպանող երկրորդ պարիսպը: === Յուստինիանոսի Ժամանակները === Պատերազմներու մէջ յաջողութիւններ ձեռք բերած Յուստինիանոս Ա. (527-565) կայսրը յայտնի է իր բարեփոխումներով եւ կատարած աշխատանքներով: Հռոմի օրինակով ան կը կառուցէ ձիարշաւարան մը, որը ժամանակի ընթացքին կը ստանայ կարեւոր քաղաքական նշանակութիւն: Հոն ժողովուրդը կրնայ իր հաւանութիւնը արտայայտել կայսրին հանդէպ, բացայայտօրէն քննադատել իշխանութիւնները եւ նոյնիսկ պահանջել անցանկալի նախարարներու հրաժարականը: Յուստինիանոսի օրով քաղաքացիական կարգը քաղաքական հարցի կը վերածուի: Յուստինիանոսի իշխանութեան տարիներուն Կոստանտնու պոլսոյ բնակչութեան թիւը 500 000 կը հասնի<ref>[http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm Early Medieval and Byzantine Civilization: Constantine to Crusades] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150826083011/http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |date=2015-08-26 }}, Dr. Kenneth W. Harl.</ref>: Սակայն, ընկերվարական կառոյցը կը խախտուի541-542 թուականներու միջեւ, երբ ժանտախտի համաճարակին պատճառով կ՛ ոչնչանայ քաղաքին բնակիչներու մօտաւորապէս 40%-ը:<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm Past pandemics that ravaged Europe], [[BBC News]], November 7, 2005.</ref> === Փորձութիւններու Ժամանակաշրջան === [[Պատկեր:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg|մինի|240px|<small>''Խաչակիրներու մուտքը Կոստանդնու պոլիս'' Էօժէն Տելաքրուա (Eugène Delacroix), 1840</small>]] Է․ դարուն, աւարները եւ այնուհետեւ՝ պուլկարները կը գրաւեն Պալքաններու մեծ մասը, փորձեր ընելով գրոհել Կոստանտնու պոլիսը արեւմուտքէն: Նոյն ատեն պարթեւ Սասանեանները արեւելքէն կը թափանցեն Անատոլիա: 626-ին պաշարումը յաղթահարելէն ետք Հէրակլիոս (Իրաքլիոս) կայսրը [[Պարսկաստան]] կ՛ արշաւէ եւ կարճ ժամանակ ետք կը վերականգնուի նախկին կարգավիճակը: Սակայն, կը յաջորդեն նոր պաշարումներ՝ արաբներու արշաւանքներ․ առաջինը՝ 624-678 եւ երկրորդը 717-718 թուականներուն: Թէոտոսիոս կը կարողանայ պարսպապատ քաղաքը անառիկ պահել ցամաքին կողմէ, իսկ նոր ստեղծուած «յունական կրակ» անուանումով յայտնի վառուցիկ նիւթը թոյլ կու տույ, որ բիւզանդական տորմիղը չէզօքացնէ արաբներուն նաւերը եւ մայրաքաղաքը պահէ անառիկ: Երկրորդ պաշարման ընթացքին պուլկարներու Թերուել խանի վճռական օգնութեամբ քաղաքը կը փրկուի եւ ան կը ստանայ «Եւրոպայի փրկիչ» անունը:<ref>{{cite web|url=http://www.programata.bg/?p=62&c=1&id=51493&l=2|title=Exposition, Dedicated to Khan Tervel|work=Programata|accessdate=2016-03-19|archive-date=2016-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507131353/http://www.programata.bg/?p=62&c=1&id=51493&l=2|dead-url=yes}}</ref> === Մակետոնեաններու Եւ Կոմնենոսներու Ժամանակաշրջան === Բիւզանդիոյ եւ անոր հետ միասին՝ Կոստանտնու պոլսոյ երկրորդ մեծագոյն բարգաւաճումը տեղի կ՛ ունենայ Մակետոնական (Հայկական) հարստութեան իշխանութեան ընթացքին: ([[856]]-[[1071]]) Բարսեղ Բ. կայսրը մեծ յաղթանակներ կը տանի արաբներուն եւ պուլկարներուն դէմ, որուն համար նոյնիսկ Պուլկարասպան անունը ստացած էր։ Այդ ժամանակաշրջանին կը զարգանան գիտութիւնը, նկարչութիւնը՝ որմնանկարչութիւն եւ սրբապատկերներ ու գրականութիւնը: Մտաւորապէս 425-ին Թէոտոսիոս Բ.-ի կողմէ կը հիմնադրուի Կոստանտնու պոլսոյ Բարձրագոյն Դպրոցը, որ իր տեսակին մէջ Եւրոպայի առաջին համալսարանը կը դառնայ: Կը սկսի առաքելական գործունէութիւնը, առաւելապէս՝ սլավերուն շրջանը․ օրինակ Կիւրեղի եւ Մէթոտիոսի գործունէութիւնը: Հռոմի պապի եւ պոլսոյ պատրիարքի անհամաձայնութեան պատճառով, 1054-ին քրիստոնէական աշխարհը կը բաժնուի եւ Կոստանտնու պոլիսը կը դառնայ Ուղղափառութեան կեդրոն: Կոստանտնու պոլիսը՝ Բիւզանդիոնի կեանքին բոլոր բնագաւառներէն ներս հիմնարար դեր կ՛ ունենայ: 1071-էն, երբ կը սկսին սելճուկ թուրքերու արշաւանքները, պոլիսը նորէն կ՛ ընկղմի խաւարի մէջ: Կոմնենոսներու հարստութեան տիրապետութեան ժամանակները (1081-1185) Կոստանտնու պոլիսը կը վերապրի իր վերջին բարգաւաճման շրջանը, որ սակայն նոյնը չէ, ինչպէս էր Յուստինիանոսի եւ Մակետոնեաններու ժամանակ: ԺԱ․ եւ ԺԲ․ դարերուն առեւտրական տիրապետութիւնը իրենց ձեռքը կ'առնեն ճէնովացիները եւ վենետիկցիները ու կը հաստատուին Ղալաթիոյ մէջ: === Անկում === [[Պատկեր:Hagia Sophia Mars 2013 (2).jpg|մինի|աջից|240px|<small>Ս. Սոփիա տաճարը</small>]] 13 Ապրիլ 1204-ին Կոստանտնու պոլիսը կը գրաւեն Խաչակիրները՝ [[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրներու Չորրորդ արշաւանք]]։ Անոնք մայրաքաղաքը կը հրդկիզոն եւ կ'աւերեն: Քաղաքը կը դառնայ Խաչակիրներու [[Լատինական կայսրութիւն|Լատինական կայսրութեան]] մայրաքաղաքը, որուն տնտեսական առաւելութիւնը կ'անցնի վենետիկցիներուն: 1261-ին ճենովացիներու օգնութեամբ բիւզանդացիները ետ կը գրաւեն քաղաքը եւ իշխանութիւնը կ'անցնի բիւզանդական Փալէոլողոներու հարստութեան ձեռքը: Մինչեւ ԺԴ․ դարու կէսերը Կոստանտնու պոլիսը կը մնայ կարեւոր առեւտրական կեդրոն։ Այնուհետեւ աստիճանաբար կը սկսի տկարանալ: Քաղաքին տնտեսութիւնը կ՛ իյնայ վենետիկցիներուն եւ ճենովացիներուն ձեռքը: <br />Այդ ժամանակաշրջանին օսմանցի թուրքերը քանի մը փորձեր կ՛ ընեն Կոստանտնու պոլսոյ տիրանալ: Մեհմետ Նուաճողին կողմէ 1452-ին Ռումէլի ամրոցին կառուցումը կը նախատեսէր մայրաքաղաքին ճակատագիրը եւ [[29 Մայիս]] 1453-ին երկարատեւ պաշարումէն ետք, Կոստանտնու պոլիսը կը յանձնուի: Ան կը դառանյ նոր ուժեղ պետութեան՝ Օսմանական կայսրութեան մայրաքաղաքը: [[Պատկեր:Zentralbibliothek Zürich - Constantinople partie du coté de Stamboul - 4000006193.jpg|մինի|աջից|240px|<small>Կոստանդնու պոլիսը 19-րդ դարու վերջին</small>]] === Օսմանական Կայսրութեան Ժամանակաշրջանը՝ 1453-1922 === Քրիստոնէական Ուղղափառ Եկեղեցին այլեւս կը գտնուի օսմանցիներու վերահսկողութեան ներքեւ: Մեհմետ Բ.-ի երբ Կոստանդնու պոլիս կը մտնէ (ներկայիս յայտնի իբրեւ Թոփքափուի դարպաս), ան անմիջապէս իր ձին հեծած կ՛ ուղուի դէպի [[Ս. Սոֆիա տաճար (Կ. Պոլիս)|Ս. Սոֆիա]], ուր իր զինուորներուն կը հրամայէ դադրեցնիլ մարմարները ջարդել եւ բաւարարուիլ աւարով եւ գերիներով. «ասիկա իրեն կը պատկանի:»<ref name="ReferenceB">Mansel, Philip. Constantinople: City of the World's Desire. Penguin History Travel, ISBN 0-14-026246-6. Page 1.</ref> Ան կը հրամայէ, որ իմամ մը գայ հոն է''զան'' երգէ եւ ուղղափառ տաճարը դարձնել իսլամներու մզկիթ՝<ref name="ReferenceB"/><ref>Lewis, Bernard. Istanbul and the Civilization if the Ottoman Empire. 1, University of Oklahoma Press, 1963. p. 6</ref> հաստատելով իսլամական կրօնի տիրապետութիւնը Կոստանտնու պոլսոյ մէջ: Մեհմետի գլխաւոր գործը կ՛ ըլլայ մայրաքաղաքի պաշտպանական կառոյցներու վերակառուցումը եւ բնակչութեան վերափոխումը: Շինարարութիւնները կը սկսին քաղաքը գրաւելէն անմիջապէս ետք․ պարիսպներու նորոգում, միջնաբերդի եւ նոր պալատի կառուցում:<ref name="Inalcik, Halil 1969, p. 236">Inalcik, Halil. “The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.” Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–249. p. 236</ref> Մեհմետ կայսրութեան տարածքին հրաման կ՛ արձակէ, որով՝ իսլամները, քրիստոնեաները եւ հրեաները պիտի բնակեցնեն քաղաքը:<ref name="Inalcik, Halil 1969, p. 236"/> Ամբողջ օսմանական կայսրութեան տարածքին գերեվարածներ եւ տեղահանուածներ կ՛ ուղարկուին Կոստանտնու պոլիս: Այդ բնակիչները կոչուեցան "Sürgün" (<small>[սիւրկիւն] [[յունարէն]]՝</small> σουργουνιδες). == Կարեւոր Իրադարձութիւններ == Կոստանտնու պոլիսը առաջին եւրոպական քաղաքը եղած է, որուն մէջ 321-էն սկսած Կոստանտինոս Ա. կայսրին հրահանգով՝ Կիրակի օրը կը հաստատուի իբրեւ հանգիստի օր: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * [https://enjoybooks.ru/hy/novoe-nazvanie-konstantinopolya-kratkaya-istoriya-konstantinopolya.html Կոստանդնուպոլսոյ նոր անունը: պոլսոյ համառօտ պատմութիւն։] [[Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոյ քաղաքներ]] obl6g16y874y4bx7gbljlz4m0e9rf96 0 6881 252104 252093 2026-06-04T07:36:24Z Ziv 11872 ([[c:GR|GR]]) [[File:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg]] → [[File:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and to make it clear that this is a restored version of the painting 252104 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ |Ճակատամարտի անուանում = Կոստանդնուպոլսոյ գրաւում |Հակամարտութիւն = [[Խաչակրաց չորրորդ արշաւանք]] |Պատկեր = [[Պատկեր:Gustave dore crusades entry of the crusaders into constantinople.jpg|300px]] |Վերնագիր = Խաչակիրներու մոտքը Կոստանդնուպոլիս [[13 ապրիլ]] [[1204]]-ին։[[Գյուստավ Դորե]]յի փորագրանկարը |Թուական = [[13 ապրիլ]] [[1204]] |Վայր = [[Կոստանդնուպոլիս]], [[Բիւզանդական Կայսրութիւն]] |Արդիւնք = Խաչակիրներու յաղթանակ |Հակառակորդ1 = [[Պատկեր:Cross templars.svg|22px|border]] [[Խաչակիրներ]]<br /> [[Պատկեր:Flag of Most Serene Republic of Venice.svg|22px|border]] [[Վենետիկի Հանրապետութիւն]] |Հակառակորդ2 = [[Պատկեր:Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|22px]] [[Բիւզանդական Կայսրութիւն]] |Հրամանատար1 = [[Պատկեր:Cross templars.svg|22px|border]] [[Բոնիֆացիոս Մոնֆերացի]]<br /> [[Պատկեր:Flag of Most Serene Republic of Venice.svg|22px|border]] [[Էնրիկո Դանդոլո]] |Հրամանատար2 = [[Պատկեր:Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|22px]] [[Ալեքսիոս IV Անգելոս]] [[Ալեքսիոս V Դուկաս]] |Ուժեր1 = 10,000 խաչակիր <br />10,000 վենետիկցի<br /> 210 նաւ |Ուժեր2 = 15,000 մարտիկ <br /> 20 նաւ |Կորուստներ1 = անյայտ |Կորուստներ2 = անյայտ }} '''Կոստանդնուպոլսոյ գրաւում''' [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական]] կայսրութեան [[Կոստանդնուպոլիս|մայրաքաղաքի]] գրաւումը վենետիկցիներու ու խաչակիրներու կողմէն [[13 ապրիլ]] [[1204]]-ին։ Գրաւմանը նախորդած են երկու ծանր [[Կոստանդնուպոլսոյ Պաշարում (1203)|պաշարումներ 1203]] եւ [[1204]] թուականներուն։ [[Վենետիկի Հանրապետութիւն|Վենետիկի]] նաւատորմը եւ խաչակիրները քաղաքը գրաւելէ ետք թալանած եւ կազմակերպած են յոյն ուղղափառ բնակչութեան սպանդը, այսպիսով լուծելով [[1182]]-ի յոյներու կողմէն կազմակերպուած լատինական ջարդերու վրէժը։ [[9 մայիս]]-ին նոր կայսր հռչակուեցաւ [[Բալդուին Ֆլարանդիացի]]ն, որմէ ետք [[Լատինական կայսրութիւն]]ը հիմնուեցաւ, որ իր ստորակայ պետութիւնները ունէր։ Անոնք իտալական, ֆրանսական ու գերմանական ազնուականներու կողմէ կը ղեկավարուէին։ Յունական ազնուականութիւնը չյանձնուեցաւ եւ կայսրութեան ծայրամասերուն մէջ պայքարը շարունակեց։ == Պատճառներ == {{Գլխաւոր Յօդուած|Չորրորդ Խաչակրաց Արշաւանք}} Կոստանդնուպոլսոյ կործանման հիմնական պատճառը [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|կայսրութեան]] սոցիալ-տնտեսական վիճակի հետ մնալն էր զարգացող արեւմտաեւրոպական պետութիւններու համեմատ։ Այն պարագային, երբ եւրոպական երկիրներու աշխոյժ կենցաղ կը բերէին գիտական նոր ձեռքբերումներ, բիւզանդական ազնուականութիւնը կը շարունակէր իր սեփական միջոցները ներդնել փոքր եկամտաբերութիւն ունեցող բարրձրարժէք անշարժ գոյքի մէջ, որուն պաշտպանութիւնը թրքական ցեղերու պարբերաբար ասպատակութիւններու պայմաններուն մէջ աւելի ու աւելի կը բարդանար։ 12-րդ դարուն յունական առեւտրական նոր դաս յայտնուեաւ, որ աւելի հիմնուած էր իտալական առեւտրական աւանդոյթներու վրայ, այդ դասը սերտօրէն իտալական տալասակրատիայի հետ կը գործակցէր, յոյս ունենալով, որ վերջիններուս օգնութեամբ կ՛րնայ իրավիճակը բարելաւուիլ։ Քաղաքի կործանման յաջորդ հիմնական պատճառը [[1187]]-ին կնքուած վենետիկա-բիւզանդական պայմանագիրն էր ըստ, որուն բիւզանդացիները ռազմական նաւատորմը կրճատեցին, յուսերնին իտալական «դաշնակիցներու» վրայ դնելով։ Քանի որ հենց վենետիկեան նաւերը [[Կոստանդնուպոլիս]] հասցուցին աւելի քան 30 հազարանոց խաչակրաց բանակը։ Քաղաքի գրաւումէն առաջ, քաղաքը 250-500 հազար բնակիչ ունէր եւ ժամանակի աշխարհի ամենամեծ քաղաքներէն մէկն էր։ Այնուամենայնիւ քաղաքի մեծ բնակչութիւնը խաչակիրներուն չխանգարեց, քանի որ երկրին մէջ արդէն երկար ժամանակ անմիաբանութիւն կը տիրէր պարբերաբար տեղի ունեցող գահակալական կռիւներու պատճառով։ == Իրադարձութիւններու ընթացքը == [[Պատկեր:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg|մինի|ձախից|300px|«[[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] գրաւումը [[խաչակիրներ]]ու կողմէն» ([[Էժեն Դելակրուա]], [[1840]])]] Խաչակիրները արդէն երկար ժամանակ կը հետեւէին թուլացող քաղաքին։ Իսկ [[խաչակրաց արշաւանքներ]]ու ընթացքին, իտալացիները արդէն մօտէն ծանօթացած էին [[Բալկաններ]]ու եւ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] աշխարհագրութեան։ Քաղաքը գրաւելէ ետք զանգուածային աւազակութիւնը սկսաւ։ Մօտ 2 հազար մարդ սպաննուեցաւ գրաւման առաջին օրերուն։ Քաղաքին մէջ քանի մը օր շարունակ հրդեհ կար։ Կրակի մէջ ոչնչացան շարք մը մշակութային յուշարձաններ եւ տակաւին անյիշելի ժամանակներէն քաղաքին մէջ պահուող անգին ձեռագիրներ։ Կրակէն առաւելագոյնը տուժեց կայսերական գրադարանը։ [[1204]]-ի աշնան, վենետիկա-խաչակրաց ուժերու 24 առաջնորդները ֆրանքի հիմք հանդիսացող Բիւզանդական կայսրութեան մասնատման մասին պայմանագիրը կնքեցին(Partitio terrarum imperii Romaniae)։ Յունաստանի բնակչութիւնը զանգուածային ձեւով կը լքէր քաղաքը։ Լատինական տիրապետութեան վերջը քաղաքին մէջ մնացած էր 50 հազար բնակիչ։ Կոստանդնուպոլիսը Բիւզանդական կայսրութեան արեւմտեան մասը գրաւող [[Լատինական Կայրութիւն|Լատինական կայսրութեան]] մայրաքաղաքը դարձաւ։ ==Հետեւանքներ== Երկու անյաջող պաշարումներէն ետք, [[1261]]-ին վենետիկեան նաւատորմի բացակայութեան պայմաններուն մէջ [[Նիկիայի Կայսրութիւն|Նիկիայի կայսրութեան]] բանակը գրաւեց շատ զօրաւոր ձեւով պաշտպանուած [[Կոստանդնուպոլիս]]ը։ [[Բիւզանդական կայսրութիւն]]ը վերականգնեցաւ, սակայն սոցիալ-տնտեսական եւ ընկերվարական ճգնաժամը շարունակուեցաւ։ Կոստանդնուպոլսոյ գրաւումը [[Հռոմի Կաթոլիկ Եկեղեցի|կաթոլիկներու]] կողմէն աւելի մեծացուց Բալկաններուն մէջ առկայ էթնո-կրօնական թշնամանքը եւ քաղաքական քաոսի մթնոլորտը զօրացուց։ == Գրականութիւն == * ''Ժոֆֆրուա դը Վիլլարդեն'' «Կոստանդնուպոլսյ կործանումը» * ''[[Ռոբեր դը Կլարի]]''. «Կոստանդնուպոլսոյ գրաւումը» * ''Քոնիաթ''. «Իսահակ Անգելոսի եղբայր Ալեքսիոսի գահակալութիւնը» * {{книга|автор=Ուսպենսի Ֆ. Ի.|заглавие=Բյուզանդական կայսրության պատմությունը XI—XV դարերին|место=Մ.|издательство=|год=1997|allpages=|isbn=|ref=Ուսպենսկի}} hrpo01t0wkxpdsvr5lovdlovrwvmvu4 0 6882 252105 252094 2026-06-04T07:36:25Z Ziv 11872 ([[c:GR|GR]]) [[File:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg]] → [[File:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and to make it clear that this is a restored version of the painting 252105 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ ճակատամարտ |ճակատամարտի անուանում = Կոստանդնուպոլսոյ պաշարում |Հակամարտութիւն = [[Խաչակրաց չորրորդ արշաւանք]] |Պատկեր = [[Պատկեր:Constantinople Mural Fourth Crusade.jpg|300px]] |Վերնագիր = Կոստանդնուպոլսոյ պաշարում |Թուական = [[11 յուլիս]]-[[18 յուլիս]] [[1203]] |Վայր = [[Կոստանդնուպոլիս]], [[Բիւզանդական կայսրութիւն]] |Արդիւնք = Խաչակիրներու յաղթանակ |Հակառակորդ1 = [[Պատկեր:Cross templars.svg|22px|border]] [[Խաչակիրներ]]<br /> [[Պատկեր:Flag of Most Serene Republic of Venice.svg|22px|border]] [[Վենետիկի հանրապետութիւն]] |Հակառակորդ2 = [[Պատկեր:Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|22px]] [[Բիւզանդական կայսրութիւն]] |Հրամանատար1 = [[Պատկեր:Cross templars.svg|22px|border]] [[Բոնիֆացիոս Մոնֆերացի]]<br /> [[Պատկեր:Flag of Most Serene Republic of Venice.svg|22px|border]] [[Էնրիկո Դանդոլո]] |Հրամանատար2 = [[Պատկեր:Byzantine imperial flag, 14th century, square.svg|22px]] [[Ալեքսիոս III Անգելոս]] |Ուժեր1 = 30, 000 մարտիկ <br /> 200 նաւ |Ուժեր2 = 70, 000 մարտիկ <br /> 20 նաւ |Կորուստներ1 = անյայտ |Կորուստներ2 = անյայտ }} '''Կոստանդնուպոլսոյ պաշարում''', ռազմական ընդհարում Բիւզանդական [[Բիւզանդական Կայսրերու Անուանացանկ|կայսր]] [[Ալեքսիոս III Անգելոս]]ի (1195-1203) եւ [[Վենետիկի Հանրապետութիւն|Վենետիկի հանրապետութեան]] [[դոժ]] [[Էնրիկո Դանդոլո]]յի (1192-1205) միջեւ։ Տեղի ունեցած է [[Չորրորդ Խաչակրաց արշաւանք]]ի ընթացքին՝ 11 յուլիսէն 18 յուլիս [[1203]]-ին՝ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդիոնի]] մայրաքաղաք [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մատոյցներուն մէջ։ ==Պատմութիւն== 1189-1192 թուականներուն երեք խաչակիր միապետներու՝ [[Ռիչարդ I Առիւծասիրտ]]ի ([[Անգլիոյ Թագաւորութիւն|Անգլիա]]), [[Ֆիլիփ II Օգոստոս]]ի ([[Ֆրանսայի Թագաւորութիւն|Ֆրանսա]]) եւ [[Ֆրիդրիխ I Շիկամորուս]]ի ([[Սրբազան Հռոմէական Կայսրութիւն|Գերմանիա]]) կազմակերպած [[խաչակրաց երրորդ արշաւանք]]ը չի հասնիր իր հիմնական նպատակին. [[Երուսաղէմ]] քաղաքը կը շարունակէ մնալ [[Սալահ ալ-Տին]]ի պետութեան սահմաններուն մէջ։ Կաթոլիկ քրիստոնեաներու առաջնորդ ընտրուելէ ետք [[Հռոմի Պապ|Հռոմի պապ]] [[Ինոկենտիոս III]]-ը [[1198]]-ին քանի մը հրովարտակ կը հրապարակէ՝ խաչակրաց նոր արշաւանք կազմակերպելու կոչով։ Պապի կոչը սկզբնական շրջանին չընդունուիր եւրոպական ազնուականութեան շրջանին, սակայն երկու տարի ետք 35, 000 զինուոր կը հապաքուի։ [[Պատկեր:Boniface-of-Montferrat.jpg|մինի|330px|ձախից|Բոնիֆասիոս Մոնֆերացին [[խաչակրաց չորրորդ արշաւանք]]ի առաջնորդ կ՛ընտրուի|ձախից]] [[1201]]-ին [[Վենետիկի Հանրապետութիւն|Վենետիկի]] իննիսունչորսամեայ [[դոժ#Վենետիկեան դոժ|դոժ]] [[Էնրիկո Դանդոլո]]ն խաչակիրներու հետ համաձայնութիւն կնքեց, ըստ որուն հանրապետութիւնը արշաւանքին կը միանայ եւ կը պարտաւորուի արեւելք տեղափոխել խաչակիրներուն՝ 85, 000 արծաթէ դրամի փոխարէն<ref name="hn">{{cite web|url=http://www.historynet.com/fourth-crusade.htm|title=Fourth Crusade|publisher=Historynet.com|date=14 Փետրուարի 2016|accessdate=14 Փետրուարի 2016}}</ref>: [[1202]]-ին նաւերը պատրաստ էին, սակայն խաչակիրներու զօրքերէն միայն 12 հազարը [[Վենետիկ]] հասած էին, քանզի մնացածներն այլ ճամբուն ընթացքին նախընտրած էին հետաձգել իրենց մասնակցութիւնը։ Ըստ պայմանաւորուածութեան գումարը պէտք էր ամբողջութեամբ վճարուէր, իսկ Վենետիկի մէջ գտնուող բանակը կարողացած էր հաւաքել միայն 51 հազար արծաթ, աւելին՝ ոմանք նաեւ հասցուցած էին մեծ պարտքեր կուտակելու։ Դոժը առաջարկեց հետաձգել պարտքի մարումը եւ արշաւանքը սկսիլ՝ Վենետիկի գլխաւոր առեւտրային մրցակից [[Դալմաթիա]]յի մէչ գտնուող Զառա ([[Զադար]]) քաղաքի գրաւման պայմանով։ Խաչակիրները կ՛ընդունեն պայմանը։ Հաշուի չառնելով Հռոմի Պապի՝ քրիստոնէական քաղաքները գրոհելու արգելանքը, ինչպէս նաեւ շարք մը նշանաւոր ասպետներու բողոքը՝ խաչակիրները [[1202]]-ին պատարաստուեցան նոր արշաւանքի։ [[23 նոյեմբեր]] [[1202]]-ին խաչակիրները [[Զառայի Պաշարում|կը պաշարեն եւ կը գրաւեն Զառա քաղաքը]]: Որոշ ժամանակ ետք Դանդոլոյին եւ խաչակիրներուն առաջնորդներուն օգնութեան խնդրանքով դիմեց բիւզանդական գահընկեց եղած կայսր [[Իսահակ II (Բիւզանդիոնի կայսր)|Իսահակ II]]-ի որդի [[Ալեքսիոս IV Անգելոս|Ալեքսիոս IV]]-ը։ Վէրջինիս կը յաջողի խաչակիրներուն համոզել գրաւելու [[Կոստանդնուպոլիս]]ը՝ ըսելով, որ միայն անոր ներկայութիւնը Կոստանդնուպոլսոյ մատոյցներուն մէջ կը ստիպէ քաղաքի պաշտպաններուն հանձնել քաղաքը։ Այսպիսով, խաչակրաց արշաւանքի սկզբնական նպատակները փոխուեցան ի նպաստ Դանդոլոյի։ Միացեալ բանակի հրամանատարները Ալեքսիոսին կայսր կը հռչակեն, սակայն, մօտենալով արդէն [[Կորֆու]] կղզիին, բնակիչներու «ջերմ» ընդունելութենէն խաչակիրները կը հասկնան, որ Ալեքսիոսի ներկայութիւնը աւելի կը զայրանան միայն բիւզանդացիներուն։ Կղզիի բնակիչները քարեր եւ այրող հեղուկներ կը նետէին խաչակրաց նաւատորմի վրայ, ի պատասխան խաչակիրները կ՛աւերէին եւ կը թալանէին կղզին։ ==Ոսփորի ափհանում== 24-25 մայիս [[1203]]-ին նաւատորմը լքեց [[Կորնթոս]]ը եւ ժամանեց [[Աթենք]]էն ոչ հեռու գտնուող [[Նեգրոպոնտոս]] (Եվբեա) կղզի, այնուհետեւ խարիսխ միացնելով Անդրոս կղզիին։ Տեղացիները մեծ փրկագին վճարեցին խաչակիրներուն, 1 յունիսին առաջին նաւերը հասան Աբիդոս կղզի, մէկ շաբաթ ետք ժամանեց նաւատորմի մնացած մասը։ Հելլեսպոնտոսը անցնելէ ետք խաչակրաց նաւատորմը կայանեց մայրաքաղաքէն երեք քիլոմեթր հարաւ գտնուող Սուրբ Ստեփանի վանքի մօտ։ Այդտեղէն արդէն շատ լաւ կ՛երեւէր Կոստանդնուպոլիսը, որ մեծ տպաւորութիւն ձգեց խաչակիրներու վրայ։ [[Պատկեր:Byzantine Constantinople-en.png|մինի|[[Կոստանդնուպոլիս]] մայրաքաղաքը [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] գոյութեան վէրջին դարերուն|աջից|330px]] Ըստ Ժոֆրուա դը Վիլլարդուենի խաչակիրները՝ հատկապէս անոնք, որոնք առաջին անգամ կը տեսնէին Կոստանդնուպոլիսը, երկար ժամանակ քաղաքը կ՛ուսումնասիրէին։ Մասնակիցներէն շատերը կեանքի ընթացքին տակաւին երբէք չէին տեսած այսքան հարուստ քաղաք՝ բարձր պատերով, եկեղեցիներով եւ պալատներով։ Հեղինակը նաեւ կը նշէ որ չկար այնպիսի խիզախ, որ տեսնելով քաղաքը՝ երկմտութիւն չունենար քաղաքը գրաւելու մասին։ 24 յունիս-ին արշաւանքի առաջնորդները նաւերով մօտեցան [[Քաղկեդոն]] քաղաքին եւ պալատը գրաւեցին։ Երկու օր ետք խաչակիրները գրաւեցին հիւսիսային շրջանին մէջ տեղակայուած [[Սկիւտար]]ը, իսկ նաւերը կայանեցին Դիպլոկիոնիայի (ներկայիս [[Ստամպուլ]]ի Պեշիկթաշ թաղամաս) մօտակայքին։ Կայսր Ալեքսիոս III-ն իր բանակը դիրքաւորեց Ոսփորի հակադարձ ափին։ ==Բիւզանդական պաշտպանութեան դրութիւնը== Չնայած բիւզանդական բանակի թուաքանակը քանի մը անգամ կը գերազանցէր [[խաչակիրներ]]ուն, սակայն այդ մէկը բաւական չէր նման մեծ քաղաքը պաշտպանելու համար։ Գլխաւոր խնդիրը մեծ նաւատորմի բացակայութիւնն էր, քանի որ ըստ [[1187]]-ին [[Վենետիկի Հանրապետութիւն|Վենետիկի հանրապետութեան]] հետ կնքուած պայմանագիրի կայսրութիւնը կը պարտաւորուէր հասցնել նաւատորմի քանակը նուազագոյնի, իսկ հիմա, երբ դաշնակիցները կայսրութեան դաւաճանեցին, վէրջինս անպաշտպան մնաց։ Նաւատորմի սպառազինութեան համար նախատեսուած դրամական միջոցները պարբերաբար կ՛իւրացուէին պետական պաշտոնեաներու կողմէն։ Ռազմածովային ուժերու ղեկավար զօրավար Միքայէլ Ստրիֆնոսը, օգտուելով արքայի փեսան ըլլալու հանգամանքէն, անհատներուն նաւեր կը վաճառէին, առագաստներ, թիակներ եւ նաւարկման համար նախատեսուած այլ պարագաներ, իսկ ստացած միջոցները օտար էր։ Արդիւնքը այն էր, որ պաշարման սկզբը Բիւզանդիոնը ընդամէնը ունէր 20 նաւ: Այսպիսով վենետիկեան նաւատորմը կարող էր խափանել ցանկացած վայրին մէջ, քանզի բիւզանդացիները կարողութիւն չունէին ծովէն դիմակայել անոնց։ Բիւզանդացիներուն միայն կը մնար յուսալ քաղաքի պարիսպներու ամրութեան եւ ծովու կողմէն անմատչելիութեան վրա{յ{sfn|Ուսպենսկի|1997|էջ=287}}: ==Բանակցութեան փորձեր== Ալեքսիոս III-ը քայլեր ձեռնարկեց հակամարտութեան խաղաղ լուծման համար եւ իր լոմպարտացի դեսպան Նիկոլո Ռոսսիին ուղարկեց վենետիկցիներու ճամբար։ Դեսպանը առաջարկեց մեծ գումար վճարել եւ սննդամթերք մատակարարել դէպի [[Սուրբ Երկիր]] արշաւանքը շարունակելու համար։ Խաչակիրներու ներկայացուցիչ Քոնոն դը Բեթյուն պատասխանեց, որ խաչակիրները չեն լքեր [[Ոսփոր]]ը մինչեւ բռնակալը չվերադարձնէ գահը օրինական տիրոջը։ Միեւնոյն ժամանակ խաչակիրները զարմացած էին, որ ոչ մէկ յոյն ճամբար չր ներկայացներ եւ գահի օրինական տեր Ալեքսիոս IV-ին չի ողջուներ։ [[Էնրիկո Դանդոլո]]յի առաջարկով յաջորդ օրը Բոնիֆացիոս Մոնֆերացին Ալեքսիոսի հետ մօտեցան քաղաքի պարիսպներուն, սակայն միեւնոյնն է բնակիչները չէին ոգեւորուած Ալեքսիոսի ներկայութենէն, ընհակառակը պաշարողական մեքենաներէն կրակ կ՛արձակէին վենետիկեան նաւատորմի վրայ<ref>Ժոֆրուա դը Վիլլարդեն «Կոստանդնուպոլսոյ կործանումը» 141-146 էջեր</ref>: ==Գալաթիայի գրաւումը== Վենետիկ-խաչակրաց ուժերու ղեկավարները որոշեած էին «կամ յաղթել, կամ մեռնիլ»<ref>Ժոֆրուա դը Վիլլարդեն «Կոստանդնուպոլսի կործանումը» 154 էջ</ref>: [[Պատկեր:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg|մինի|ձախից|330px|խաչակիրներու Կոստանդնուպոլիս ներխուժումը]] 5 յուլիս-ին խաչակիրները խափանեցին [[Գալաթիա]] շրջանը։ Առջեւէն կը շարժէին նետաձիգներու նաւերը, ապա ռազմական նաւերը քարշ կու տային իրենց կցուած բեռնատար նաւերուն։ Բիւզանդացիները չհամարձակեցան դիմակայել խաչակիրներուն եւ փախուստի մատնեցին։ Հուգո դը Սեն-Պոլը Լուվենցի կոմսին ուղղուած նամակին մէջ քմծիծաղով կը յայտնէ, որ յոյները այնքան արագ կը փախչէին, որ նոյնիսկ անոնց նետերը չէին դիպչեր։ Գիշերը խաչակիրները կանգնեցուցին Գալաթի աշտարակի եւ իրենից «շատ գեղեցիկ եւ շատ հարուստ ամբողջ քաղաք մը» ներկայացնող հրէական թաղամասի դիմաց<ref>Ժոֆրուա դը Վիլլարդեն «Կոստանդնուպոլսի կործանումը» 159 էջ</ref>: Գալաթիան գրաւելու եւ քաղաքի մատոյցներուն հասնելու համար անհրաժեշտ էր կտրել քաղաքը պաշտպանող երկաթեայ շղթաները։ Նման շղթաները հնարաւոր կ՛ըլլար կտրել միայն յատուկ հարմարանքներով զինուած նաւէն<ref>Ռոբեր դը Կլարի, 53 էջ</ref>: Գալաթիայի կայազօրը անգլո-դանիական ջոկատներէ կը նկատուէր ինչպէս նաեւ վենետիկցիներու թշնամիներ՝ [[Ջենովայի Հանրապետութիւն|ջենովացիներէն]] եւ [[Պիզայի Հանրապետութիւն|պիզացիներէն]]: Քաղաքի պաշտպանները պարբերաբար արտագրոհներ կը կազմակերպէին եւ լուրջ վնասներ էական արդիւնքի չհասնելով աշտարակ կը վերադառնար։ Վենետիկեան նաւատորմի «Արծիւը» կ՛րցաւ կտրել շղթան, իսկ նաւատորմը կարողացաւ խորտակել շատ բիւզանդական նաւեր<ref>{{գիրք|հեղինակ = Никита Хониат |մաս = |վերնագիր = Царствование Алексея Комнина, брата Исаака Ангела |բնօրինակ = |հղում = http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/Xoniat/2_2.htm|հրատարակություն = |պատասխանատու խմբագիր = |վայր = [[Սանկտ Պետերբուրգ]] |հրատարակչություն = |թվական = 1862|հատոր = |էջերի թիվ = |մեջբերվող էջեր = |սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}</ref>: [[7 յուլիս]]-ին խաչակիրներու նաւերը նաւահանգիստ մտան, իսկ ափին տեղի ունեցաւ խորհրդաժողով, որուն ընթացքին որոշուեցաւ, որ խաչակիրները պէտք է գրոհեն քաղաքը ցամաքէն, իսկ վենետիկցիները ծովէն<ref>Ժոֆրուա դը Վիլլարդեն «Կոստանդնուպոլսոյ կործանումը» 160 էջ</ref>: ==Պաշարում եւ գրոհ== [[10 յուլիս]]-ին խաչակրաց ջոկատները ըստ մարտական ծրագրի դէպի ափի երկայնքով շարժեցան, իսկ վենետիկեան նաւատորմը ուղեւորուեցաւ դէպի հարաւ-արեւմուտք։ Խաչակիրները գրաւեցին Բոհեմունդի պալատի շրջակայ տարածքը, սակայն անոնց ուժերը բաւարար էին միայն Վլահերնի դարպասի պաշարման համար.<ref>{{cite web|url= http://www.agiasofia.com/emperors/fall1204.html|title= Կոստանդնուպոլսի կործանումը, 1204|publisher= Agiasofia.com|accessdate= 2008-12-30|archive-date= 2009-02-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20090207191336/http://www.agiasofia.com/emperors/fall1204.html|dead-url= yes}}</ref>, սուր էր նաեւ սննդամթերքի խնդիրը։ Պաշարուածները արքայի փեսա Թորոս I Լասկարիսի հրամանատարութեամբ կազմակերպեցին երկու մեծ արտագրոհ ըստ որուն ապացուցեցին, որ «հռոմէացիները» դեռ չեն կորսնցուցած կռուելու ունակութւնը<ref>Քոնիաթ. Իսահակ Անգելոսի եղբայր Ալեքսիոսի գահակալությունը: III գլուխ, 10 էջ</ref>: [[Պատկեր:Tintoretto.2tomaconstantinopla.jpg|330px|աջից|մինի]] [[17 յուլիս]]-ին տեղի ունեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ ծովային եւ ցամաքային գրոհը։ Ճամբարը պաշտպանելու համար մնացին երեք մարտական ջոկատ։ [[Ֆլանդրիայի Կոմսութիւն|Ֆլանդրիայի կոմս]] Բալդուին ղեկավարեց գրոհը։ Պատերը կայսերական գուարդիան կը պաշտպանէին։ Ծանր մարտէ ետք երկու ասպետի եւ երկու զինակիր կը յաջողին պարիսպի մէկ հատուածը գրաւել եւ անոնց կը միանան եւս 15 ասպետներ, քաղաքի պաշտպանները կը յաջողէին դուրս շպրտել ասպետներուն, իսկ երկուքը կը յաջողէին գերեվարել եւ հասցնել Ալեքսիոս կայսրին։ Մեծաքանակ կորուստներ ստանալով խաչակիրները կը նահանջեն։ Ի տարբերութիւն խաչակիրներու՝ վենետիկցիները աւելի յաջող ձեւով կը գործէին։ Անոնք քանի մը շարքով կանգնեցուցած էին նաւերը որոնց վրայ տեղադրուած պաշարողական մեքենաները անդադար կը գնդակոծէին քաղաքը։ Քանի որ վենետիկցիները չէին համարձակեր խափանել, կոյր դոժ Դանդոլոն հրամայեց իրեն առաջինը իջեցնել։ Անոր ուղեկիցները [[դոժ]]ի առջեւ կը պահէին Սուրբ Մարկոսի դրօշը։ Անոր օրինակը ոգեշնչեց մնացածին եւ վենետիկցիները հետեւեցան դոժին։ Անոնք պատի մէջ ճեղք բացին եւ գրոհի նետուեցան, սակայն պիզացիները դուրս վտարեցին անոնց։ Այդ ժամանակ նաւերէն նոր իջած նաւաստիները նոր գրոհի նետուեցան, պիզացիներու ուժերը արդէն բաւարար չէին գրոհը կասեցնելու համար։ Վենետիկցիները յաջողեցան 25 աշտարակ գրաւել եւ քաղաքի մէջ երկու քիլոմեթր խորանալ<ref>{{cite web|url=http://www.geocities.com/egfrothos/FourthCrusade.html|title=Չորրորդ խաչակրաց արշավանքը եւ Կոստանդնուպոլսի կործանումը|publisher=Geocities.com|accessdate=2008-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090808023804/http://geocities.com/egfrothos/FourthCrusade.html|archivedate=2009-08-08|dead-url=no}}</ref>, իսկ հակագրոհէն խուսափելու համար վենետիկցիները այրեցին հարակից թաղամասերը։ Դոժը ֆրանկերուն հաղորդեց, որ կ՛րցած է ներխուժել քաղաք որպէս ապացոյց ուղարկելով 200 բիւզանդական ձի։ == Ալեքսիոս III կայսեր փախուստ: Բանակցութիւններ == Վենետիկցիներու յաջողութեան մասին լուրերը եւ ժողովուրդի հորդորները վէրջապէս ատիպեցին Ալեքսիոսին զէնք վերցնել եւ դուրս գալ քաղաքէն մարտնչելու։ Ըստ Վիլլարդուենի, քաղաքէն դուրս եկած բիւզանդական բանակը տաս անգամ կը գերազանցէր խաչակիրներու ջակատներուն։ Սակայն խաչակիրները ճամբարի շուրջ պարիսպ կառուցած էին, այնպէս որ անոնց հնարաւոր էր գրոհել միայն ճակատէն։ [[Պատկեր:Isaac II Angelos and Alexios III Angelos.jpg|մինի|330px|ձախից|Իսահակ II եւ Ալեքսիոս III]] Բիւզանդացի նետաձիգները մօտեցան ճամբարին եւ սկսան փոխհրաձգութիւնը։ Վենետիկցիները անհապաղ օգնութեան հասան։ Յոյն պատմիչ Քոնիաթը հավաստիացնում է, որ բիւզանդացիները կը յաղթէին ճակատամարտի ընլացքին, եթէ արքան անձամբ գլխաւորէր գրոհը կամ ան հանձնարարէր Թորոս Լասկարիսին։ Բիւզանդական զօրքերը քանի մը ժամ խաչակիրներու դիմաց կանքնած էին, իսկ արքան չհամարձակելով գրոհել ամոթալի որոշում կայացուց՝ վերադառնալ քաղաք։ Յաջորդ օրը՝ լուսաբացին, արքան իր դստեր Իրինային տարաւ, տասը տարա ոսկի եւ լքելով կնոջը նաւով փախուստի մատնեց։ Իսահակ II-ն ազատ արձակուեցաւ դարձեալ գահը գրաւեց։ Խաչակիրները անոր մօտ ուղարկեցին պատուիրակութիւն, վէրջինիս որդիի տուած խոստումները կատարելու պահանջով։ Բանակցութիւնները շարունակուեցան մինչեւ [[1 օգոստոս]], որմէ ետք Իսահակի որդին՝ Ալեքսիոսը, կայսր հռչակուեցաւ: ==Հետեւանքներ== [[19 յուլիս]]-ին անկարգութիւններ սկսան. [[Պիզայի Հանրապետութիւն|պիզացիները]] դժգոհելով բիւզանդացիներու եւ [[Վենետիկի Հանրապետութիւն|Վենետիկի]] համաձայնութենէն, [[խաչակիրներ]]ուն համոզեցին մուսուլմանական թաղամասը թալանել։ Մտնելով թաղամաս՝ խաչակիրները եւ պիզացիները մզկիթ ներխուժեցաին եւ զայն թալանեցին։ Մուսուլմանները, հարեւան յոյներու օգնութեամբ հետեւեցան կողոպտիչներուն, սակայն չկարողացան վերադարձնել թալանուած հարստութիւնները, քանի որ հետագային յոյները լքեցին զանոնք։ Զայրանալով յոյներու դաւաճանութենէն՝ անոնք հարակից թաղամասը կ՛այրեն, հրդեհը երկու օր շարունակուեցաւ, այրեցան նաեւ քաղաքի գլխաւոր ձիարշաւարանը եւ շուկան։ Ըստ համաձայնութեան խաչակիրներուն եւ վենետիկցիներուն պէտք էր մեծ գումար վճարուէր եւ սննդամթերք մատակարարուէր։ Կառավարութիւնը մեծ դժուարութեամբ կը յաջողի 100 հազար [[արծաթ]]է դրամ հաւաքել։ Հաւաքուած գումարը հաւասարաչափ բաժանուեցաւ խաչակիրներու եւ վենետիկցիներու միջեւ։ Խաչակիրները դժգոհութիւն յայտնեցին գումարի քանակին վերաբերեալ եւ ի դժգոհութեան հաւաստիք մնացին ձմեռելու [[Ոսփոր]]ի շրջանը, վերցուցին Գալաթիան եւ քաղաքը պարիսպէն 10 մեթր հողին հաւասարեցուցին։ Իրադրութիւնը երթալով կը վատթարանար, իսկ նոյեմբերին բիւզանդացիները դադրեցուցին սննդամթերքի մատակարարումը։ Խաչակիրները եւ վենետիկցիները յաջորդ տարին, նախաձեռնեցին նոր ռազմական գործողութիւններ, որ հանգեցուց [[Կոստանդնուպոլսոյ Գրաւում (1204)|Կոստանդնուպոլսոյ գրաւմանը]]: Բիւզանդիոնի մէջ խաչակիրներու հերթական պետութիւնը ստեղծուեցան՝ [[Լատինական կայսրութիւն]]ը: {{Համայնապատկեր|Bizansist touchup.jpg|1070px}} == Տե՛ս նաեւ == *[[Կոստանդնուպոլսոյ Գրաւում (1204)]] *[[Կոստանդնուպոլսոյ անկում]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականութիւն == * ''Жоффруа де Виллардуэн''. Завоевание Константинополя / Перевод и комментарии М. А. Заборова. - М.: Наука, 1993. * ''Робер де Клари''. Завоевание Константинополя / Перевод, статья и комментарии М. А. Заборова. - М.: Наука, 1986 * ''Никита Хониат''. История, начинающаяся с царствования Иоанна Комнина // Византийские историки, переведенные с греческого при Санкт-Петербургской Духовной Академии / Перевод под редакцией В. И. Долоцкого. - СПб., 1860. * {{գիրք|հեղինակ=Успенский Ф. И.|վերնագիր=История Византийской империи XI-XV вв. Восточный вопрос|վայր=Մ.|հրատարակություն=|տարի=1997|allpages=|isbn=|ref=Ուսպենսկի}} {{Խաչակիրների ճակատամարտերը Մերձավոր Արեւելքում}} [[Ստորոգութիւն:Խաչակրաց չորրորդ արշաւանքի ճակատամարտներ]] [[Ստորոգութիւն:Վենետիկի հանրապետութեան ճակատամարտներ]] [[Ստորոգութիւն:Բիւզանդիոնի ճակատամարտներ]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլսոյ պաշարումներ]] [[Ստորոգութիւն:13-րդ դարու խաչակրաց արշաւանքներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաչակիրներու պաշարումներ]] 51vd1a5pkq91cyf4smyvmsj7wyi5h15 0 18010 252106 252095 2026-06-04T07:36:26Z Ziv 11872 ([[c:GR|GR]]) [[File:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg]] → [[File:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and to make it clear that this is a restored version of the painting 252106 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ||ծննդավայր=Սէն Մորիս|ուսումնավայր=Կայսերական վարժարան․ այժմ՝ Լուի լէ Կրան Երկրորդական վարժարան|երկեր=Մօր հետ խաղացող երիտասարդ վագրը, Ազատութիւնը ժողովուրդը կ՛առաջնորդէ, Հիոսի ջարդը, Բաբելոնեան գերութիւնը|տեսակ=գրական, պատմական, կրօնական նիւթեր|մասնագիտութիւն=արուեստագէտ․ գեղանկարիչ, որմանկարիչ, վիմագրիչ, գրագէտ|պարգեւներ եւ մրցանակներ=Պատուոյ Լէկէոնի ասպետի շքանաշան|անդամութիւն=Գեղարուեստի Կաճառ|ծնողներ=Հայր՝ Շառլ Տելաքրուա (Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարար)|մահուան վայրը=Փարիզ|քաղաքացիութիւն=Ֆրանսական|նկարագրութիւն="Ինքնադիմանկար, կանանչ բաճկոնակով"}} '''Էօժէն Տելաքրուա''' ({{ԱԾ}}), 19-րդ դարու ֆրանսացի աշխարհահռչակ վիշապաշտ նկարիչ եւ որմանկարիչ․  կը սեպուի վիպապաշտութեան գլխաւոր ներկայացուցիչը։  Նկարած է կտաւի վրայ եւ հանրային յուշարձաններու պատերն ու ձեղունները կը զարդարէ։  Ձգած է նաեւ փորագրութեան ու վիմագրութեան գործեր եւ հանդէսներու գրութիւններ։  Կարեւոր ներդրում ունեցած է  տպաւորապաշտութեան զարգացման։  Աշխատանքները ներշնչուած են պատմական եղելութիւններէ, մասնաւորաբար ֆրանսական եւ յունական յեղափոխութիւններէն, գրական երկերէ եւ [[Մարոք]] այցելութենէն։   1824 [[Փարիզ|Փարիզի]] Սալոնի ցուցադրութեան ընթացքին անոր տաղանդը կը նկատուի։ Յաջորդող տարիներուն ընթացքին արտադրած նկարները ներշնչուած են պատմական կամ գրական մանրավէպերէ եւ ժամանակակից եղելութիւններէ, օրինակ․ «Ազատութիւնը ժողովուրդը կ'առաջնորդէ» 1830 եւ կամ Ալ-Մաղրիպ ''Al-Maghrib'', ''Maghreb'' ճամբորդութենէն՝ «Ալճերիոյ կիներ, իրենց բնակարանին մէջ» ''Femmes d'Alger dans leur appartement'' 1833 (այս նկարը նոյն տարին իսկ, Լուվրը թանգարանին սեփականութիւնը կը դառնայ)։<ref name=":0">[http://www.hellenicaworld.com/Art/Paintings/en/EugeneFerdinandVictorDelacroix.html Արուեստ, Էօժէն Տելաքռուա {{ref-en}}]</ref> <ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.louvre.fr/expositions/eugene-delacroix-1798-1863 |title=Լուվրի թանգարան – Ցուցադրութիւն - Տելաքռուա, 29/3/2018 – 23/7/2018{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803220913/https://www.louvre.fr/expositions/eugene-delacroix-1798-1863 |dead-url=yes |archivedate=2020-08-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803220913/https://www.louvre.fr/expositions/eugene-delacroix-1798-1863 |deadurl=yes }}</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/eugene-delacroix/3-le-voyage-au-maroc/ Տելաքռուա Էօժէն, Մարոք ճամբորդութիւնը{{ref-fr}}]</ref> Ի հակադրութիւն իր գլխաւոր մրցակից Էնկրի (Ingres) նորդասական (Neoclassical) կատարելապաշտութեան, Տըլաքրուա իր ներշնչումը քաղեց '''Ռուպենսի''' (Rubens) եւ '''Վենետիկեան Վերածնունդի''' գեղանկարիչներու արուեստէն՝ շեշտը դնելով գոյնի եւ շարժումի վրայ, փոխանակ յստակ գծագրութեան (outline) եւ խնամքով մշակուած ձեւերու: Թատերական ու վիպապաշտ (romantic) բովանդակութիւնը բնորոշեց անոր հասուն շրջանի հիմնական թեմաները, ինչ որ զինք մղեց ոչ թէ դէպի յունական ու հռոմէական դասական տիպարները, այլ դէպի ճամբորդութիւններ Հիւսիսային Ափրիկէ՝ փնտռելով տարաշխարհիկը (exotic): Իբրեւ '''Թէոտոր Ժերիքոյի''' (Théodore Géricault) բարեկամն ու հոգեւոր ժառանգորդը, Տըլաքրուա ներշնչուեցաւ նաեւ '''Լորտ Պայրընէն''', որուն հետ կը բաժնէր «վսեմի ուժերուն»՝ բնութեան յաճախակի բուռն դրսեւորումներուն հետ նոյնացումը<ref>{{Citation|title=Eugène Delacroix|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eug%C3%A8ne_Delacroix&oldid=1336531125|date=2026-02-04|accessdate=2026-02-04|language=en}}</ref>: Այնուամենայնիւ, Տըլաքրուա հեռու էր թէ՛ զգացականութենէ (sentimentality) եւ թէ՛ պոռոտախօսութենէ (bombast), իսկ անոր վիպապաշտութիւնը անհատապաշտի մը վիպապաշտութիւնն էր: Ըստ '''Պոտլէրի''' (Baudelaire) բնորոշման՝ «Տըլաքրուա կրքոտ կերպով սիրահարուած էր կրքին, բայց սառնասրտօրէն վճռած էր արտայայտել այդ կիրքը որքան կարելի է յստակ»: Էնկրի հետ մէկտեղ, Տըլաքրուա կը համարուի գեղանկարչութեան վերջին «հին վարպետներէն» (Old Masters) մէկը եւ այն քիչերէն է, որոնք երբեւիցէ լուսանկարուած են<ref>{{Citation|title=Eugène Delacroix|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eug%C3%A8ne_Delacroix&oldid=1336531125|date=2026-02-04|accessdate=2026-02-04|language=en}}</ref>: Իբրեւ գեղանկարիչ եւ որմնանկարիչ, Տըլաքրուայի արտայայտիչ վրձնահարուածները եւ գոյնի տեսողական ազդեցութիւններու ուսումնասիրութիւնը խորապէս ձեւաւորեցին '''տպաւորապաշտներու''' (Impressionists) գործը, մինչդեռ տարաշխարհիկի հանդէպ անոր կիրքը ներշնչեց '''խորհրդապաշտական''' (Symbolist) շարժման արուեստագէտները: Իբրեւ հմուտ վիմագրիչ (lithographer)՝ Տըլաքրուա պատկերազարդած է [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|'''Ուիլիըմ Շէյքսփիրի''']], սքովտիացի հեղինակ '''[[Ուոլթըր Սքոթ|Ուոլթըր Սքոթի]]''' եւ գերմանացի հեղինակ '''[[Եոհան Կէօթէ|Եոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէի]]''' զանազան գործերը<ref>{{Citation|title=Eugène Delacroix|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Eug%C3%A8ne_Delacroix&oldid=1336531125|date=2026-02-04|accessdate=2026-02-04|language=en}}</ref>: == Կենսագրական գիծեր == === Մանկութիւն === Էօժէն Տելաքրուան ծնած է 26 Ապրիլ [[1789 թուական|1789]]։  Շառլ Տելաքրուայի (Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարար) ընտանիքին չորրորդ զաւակն էր։  Սակայն, կ'ենթադրուի թէ բուն հայրը [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] եւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] քաղաքական կեանքի (մօտաւորապէ կէս դար) գլխաւոր դերակատարներէն՝ Թալէյրանն* է ''Talleyrand''։ * ''Ֆրանսացի եպիսկոպոս, քաղաքագէտ եւ դիւանագէտ:  Անոր անունը հոմանիշն է՝ խորամանկ, լիրբ եւ սակայն ազդու դիւանագիտութեան։'' [[Պատկեր:Maison de Delacroix à St-Maurice, Val-de-Marne.jpg|մինի|Տելաքրուայի հայրենի տունը, ''Charenton-Saint Maurice''|alt=|ձախից]] Կը ստանայ նաեւ երաժշտութեան կրթութիւն, տարեց երգեհոնահարի մը կողմէ․ վերջինս Մոցարտը կը պաշտէր։ Ան, Տելաքրուային մօտ կը նշմարէ երաժշտութեան հանդէպ սէր եւ տաղանդ  ու ծնողին կ'առաջարկէ Էօժէնը հետեւի երաժիշտի ասպարէզը, սակայն հօր՝ Շառլ Տելաքրուայ, մահը վերջ կու տայ այս կարելիութեան։ Պատանի տարիքին՝ 16 տարեկան, որբ կը մնայ։  [[1805 թուական|1805]] թուականին հայրը կը մահանայ եւ [[1814 թուական|1814]]՝ մայրը։   === Կրթութիւն եւ կազմաւորում === 1806 [[Հոկտեմբեր|Հոկտեմբերէն]] մինչեւ [[1815 թուական|1815]] ամառը կը յաճախէ Կայսերական վարժարանը․ այժմ'''''՝''''' ''lycée Louis-le-Grand,'' ուր լաւ կրթութիւն կը ստանայ։  Կը սերտէ դասական գրականութիւն՝ Հոռաս, Վիռժիլ եւ նաեւ՝ Ռասին, Քոռնէյ եւ Վոլթեր։  Իր տարիներուն տետրակներուն վրայ խծմծած ուրուագիծերը արդէն կը ցուցնեն անոր տաղանդը։ [[Պատկեր:Delacroix-autoportrait-rouen.jpg|մինի|«Ինքնակենդանագիր» ''Autoportrait,'' 1816]] Կայսերական դպրոցին մէջ կը հանդիպի առաջին մտերիմ բարեկամներուն․  Ժան Պափթիսթ Փիեռէ ''Jean-Baptiste Pierret'', Լուի եւ Ֆելիքս Կիյմարտէ ''Guillemardet''* եւ Աշիլ Փիրոն։  Անոնք մինչեւ իր մահը, պոհեմական կեանքին մտերիմ բարեկամները պիտի մնան։ * ''Լուի եւ Ֆելիքս Կիյմարտէ․ Անոնց հայրը, Ֆեռտինան, Էօժէնի հօր բարեկամը, [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մօտ Ֆրասայի դեսպան էր․անոր կինը, Էօժէն Տելաքրուայի մօր մահէն ետք, երկրորդ մայրը կը հանդիսանայ։'' [[Պատկեր:La Barque de Dante (Delacroix 3820).jpg|ձախից|մինի|«Տանթէին նաւակը»]] [[Պատկեր:Delacroix Massacre de Scio - 1824 (2020).jpg|մինի|«Հիոսի Ջարդը»  (բուն խորագիրը՝ «Հիոս կղզիին ջարդերէն տեսարան մը․ յոյն ընտանիքներ կը սպասեն մահը եւ կամ՝ ստրկութիւնը»). Հիոս ''Χίος'' -  յունական կղզի, [[Էգէական Ծով|Էգէական Ծովու]] արեւելեան մասին․]] [[1815 թուական|1815]] թուականին կ'աշակերտէ Փիեռ-Նառսիս Կէռեն ''Pierre-Narcisse Guérin'' նկարիչին մօտ։  [[1816 թուական|1816]] կը հանդիպի Շառլ-Ռայմօն Սուլիէին եւ Ռիշար Պոնինկթնին․ անոնք Տելաքրուան կ'ընտելացնեն ջրաներկի արուեստին եւ  նոյն տարին ան կը յաջողի մտնել Գեղարուեստի Դպրոցը։  [[1822 թուական|1822]] թուականին, [[Փարիզ|Փարիզի]] Սալոնին մէջ կը ցուցադրէ «Տանթէին նաւակը» նկարը․  գործը թեր ու դէմ քննադատութիւններու կռուախնձոր կը դառնայ, սակայն Ֆրանսայի կառավարութիւնը կը գնէ 2,000 ֆրանքի։ Ասպարէզին սկզբնական շրջանին, գործերը կ'ազդուին Թէոտոր Ժեռիքոյէն ''Théodore Géricault'' եւ Միքէլանճելոյէն ''Michelangelo։ '' Այս ազդեծութիւնները եւ Կռօ ''Gros'' նկարիչին քաջալերանքները, զայն կը մղեն զարգացնելու ձի նկարելու արուեստը, որ հետագային պիտի նշմարուի գործերուն մէջ։ [[1824 թուական|1824]] թուականին կը ցուցադրէ «Հիոսի Ջարդը», ներշնչուած [[1822 թուական|1822]] [[Ապրիլ|Ապրիլին]] կղզիին բնակչութեան վրայ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] զօրքերու գործադրած ջարդէն․ [[Յունաստան|Յունաստանի Ազատագրական պայքարի կռիւներու]] ատեն (յունական ապստամբութեան սկիզբ՝ [[1821 թուական|1821]]):  Ֆրանսայի կառավարութիւնը կը գնէ այս գործը 6000 դրամի։ === Հասունութեան շրջան === [[1825 թուական|1825]] թուականին, Տելաքրուա տպաւորուած անգլիացի նկարիչներուն արուեստի հմտութենէն, [[Անգլիա]] կը ճամբորդէ։  Թատրոններ, բազմաթիւ ցուցադրութեան սրահներ կ'այցելէ, ուր կ'ազդուի անգլիական մշակոյթէն։ Կը պատկերազարդէ Ֆաուստի ''Johann Georg Faust'' գործերուն [[ֆրանսերէն]] հրատարակութիւնը,  [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Ուիլիըմ Շէյքսփիրի]] ''William Shakespeare'' եւ Սըր Ուոլթըր Սքոթի ''Sir Walter Scott'' զանազան երկերը։ [[1826 թուական|1826]] թուականին յաճախ կը մասնակցի [[Վիքթոր Հիւկօ|Վիքթոր Հիւկոյի]] շրջանակին հանդիպումներուն։ [[1832 թուական|1832]] 6 – 7 ամսուան համար [[Մարոք]] կը ճամբորդէ։  Այս ճամբորդութեան ընթացքին Տելաքրուա հիւսիսային [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] բնակչութիւնը կը ճանչնայ․ մահմետականներ, հրիաներ։  Գրի կ'առնէ անոնց սովորութիւնները, կենցաղը, մշակոյթը․  մատիտով եւ ջրաներկով կը գծագրէ։  Այս ձեւով կը կազմէ առաջին օրագիր-տետրերը․ այսօր, եօթէն միայն չորսը պահպանուած են։   Հետագային, ներշնչուած արաբներու հին ու օտար (իրեն համար) մշակոյթէն կը նկարէ զանազան գործեր, օրինակ՝ «Թանժերի մոլեռանդները»,  «Մարոքի Հրէական հարսանիք»,  «Մոկատորի հրիայ երաժիշտները»,  «Մարոքի Սուլթանը եւ շքախումբը» եւ շատ ուրիշ։ Մարոք ճամբորդութեան ընթացքին, Տելաքրուա կանանոց մը կ'այցելէ․  վերադարձին, նկարի վրայ կ'արտադրէ մտքին մէջ տպաւորած կանանոցէն տեսարան մը «Ալճերիոյ կիներ, իրենց բնակարանին մէջ» գործը։  Սալոնին մէջ կը ցուցադրուի [[1834 թուական|1834]]։ [[1827 թուական|1827]] եւ [[1832 թուական|1832]] միջեւ, պատմական նիւթով բազմաթիւ մեծ գործեր կը ներկայացնէ, օրինակ․ [[1827 թուական|1827]] «Սարտանափալին մահը», ներշնչուած Լորտ Պայրոնի բանատեղծութենէն ([[Փարիզ|Փարիզի]] Սալոնը կը ցուցադրուի եւ սկզբնական շրջանին խիստ քննադատութիւններու կ'ենթարկուի),  [[1832 թուական|1832]] «Ազատութիւնը ժողովուրդը կ'առաջնորդէ», Յուլիական ապստամբութենէն ([[1830 թուական|1830]] ֆրանսական յողափոխութիւնը) ներշնցուած, 1830 «Լիէժի եպիսկոպոսին սպաննումը», [[1831 թուական|1831]] «Նանսի ճակատամարտը»։  Գործերէն շատերը պետական վարիչներու կողմէ ապսպրանքներ են։ * ''[[1848 թուական|1848]] թուականին ֆրանսական Յեղափոխութենէն ետք միայն, [[Նափոլէոն Գ.|Նափոլէոս Գ․]] կ'արտօնէ «Ազատութիւնը ժողովուրդը կ'առաջնորդէ» գործին ցուցադրութիւնը․ այժմ կը ցուցադրուի [[Լուվր|Լուվրի թանգարանին]] մէջ։'' [[1833 թուական|1833]] - [[1838 թուական|1838]] , կ'որմանկարէ Պուռպոնի պալատին ''Maison de Bourbon'' թագաւորական սրահը կամ՝ Գահի սրահը (այժմ՝ Ազգային Խորհրդարանը)։ Հսկայ գործ մըն է եւ Տելաքրուայի առաջին մեծ որմանկարը։  Միաժամանակ, [[Լուվր|Լուվրի]] եւ Վերսայի Պատմական թանգարաններուն համար զանազան գործեր կ'աւարտէ։  <gallery widths="180"> Պատկեր:Delacroix IMG 5315.jpg|Մարոք ճամբորդութենէն տեսարան մը Պատկեր:Eugène Delacroix, "Étude d’Arabe assis".jpg|Նստած՝ արաբերէնի սերտողութիւն Պատկեր:Delacroix IMG 5314.jpg|Նօթատետրէն ջրաներկ մը Պատկեր:Eugene delacroix ivstitia palais bourbon.jpg|«Պետութեան կենդանի ուժերը․ Արդարութիւնը» ''  Les forces vives de l'Etat : la Justice․'' Պուռպոնի պալատին ''Maison de Bourbon'' Գահի սրահի որմանկարը''։'' </gallery> === Վերջին տարիները === [[1838 թուական|1838]] Սալոնին մէջ կը ցուցադրէ «Մէտէ» ''Médée'' գործը, ներշնչուած յունական դիցաբանութենէն (Մէտէ․  յուն․՝ ''Μήδεια'' (Միտիա)): [[Պատկեր:National assembly library cupola.jpg|մինի|«Օրէնսդրութիւն» -  Խորհրդարանի Գրադարանին կեդրոնական գմբէթի որմանկարը․ 1838 - 1847]] Գահի սրահի որմանկարը հազիւ վերջացուցած, իրեն կը վստահուի նոյն վայրի մէջ՝ Պուռպոնի պալատ, Խորհրդարանի Գրադարանին որմանկարում-զարդարումը։  [[1838 թուական|1838]] մինչեւ [[1847 թուական|1847]] Տելաքրուա կ'որմանկարէ սրահին 5 գմբէթները եւ ընթերցանութեան սրահին երկու պատերը։  Ամէն մէկ գմբէթ յատկացուած է կարգ-կանոնի մը․  «Օրէնսդրութիւնը»՝ կեդրոն, «Աստուածաբանութիւնը եւ բանաստեղծութիւնը»՝ մէկ կողմ, «Փիլիսոփայութիւնը եւ Գիտութիւնները»՝ միւս կողմ։ Միաժամանակ, [[1840 թուական|1840]] - [[1846 թուական|1846]] տարիներուն միջեւ կ'իրականացնէ Ծերակոյտի Գրադարանի ընթերցասրահին որմանկարազարդարումը (Լիւքսեմպուրկի Պալատ ''palais du Luxembourg'')։ 1840 կը նկարէ «Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումը խաչակիրներէն» եւ երգահան-յօրինող Շոփէնի կենդանագիրը։ [[1844 թուական|1844]], 17 օրուան մէջ [[Փարիզ|Փարիզի]] ''Saint-Denys-du-Saint-Sacrement  ''եկեղեցուոյ ''Pietà'' որմանկարը կ'իրականացնէ․ ըստ մեծ բանաստեղծ Պոտլերի ''Charles Baudelaire''՝ գլուխ գործոց մը։ [[Պատկեր:Eugène Delacroix - Bouquet of Flowers - WGA06241.jpg|մինի|«Ծաղկեփունջ մը» ''Bouquets de fleurs'' 1849 ]] [[1855 թուական|1855]] Փարիզի Միջազգային Ցուցահանդէսին 48 նկարներ կը ցուցադրէ եւ կ'ընդունուի Ֆրանսայի Կաճառին՝ 8րդ դիմումէն ետք։ Յոյներու Ազատագրական Պայքարէն ներշնչուած կը նկարէ տասնեակէ աւելի գործեր․ գլխաւորները՝ «Հիոսի Ջարդը» [[1824 թուական|1824]],  «Կիաւուրին եւ Հասանին կռիւը» [[1826 թուական|1826]], «Յունաստանը Մեսոլոկիին աւերակներուն տակ» [[1826 թուական|1826]], «Յոյն հեծեալ մարտիկը» [[1856 թուական|1856]]։ [[1844 թուական|1844]] թուականէն ասդին, ''Draveil'' շրջանին մէջ՝ [[Փարիզ|Փարիզի]] հարաւ-արեւմուտքը,  համեստ բնակարան մը ''chalet'' կը վարձէ եւ աշխատանոցը կը տեղաւորէ։  Հոն, գիւղական մթնոլորտի մէջ, սակայն Փարիզի մօտ, թոքախտէ տառապող Տելաքրուան երկար պտոյտներ կ'ընէ։ 1854 թ․ բնակարանը կը գնէ։  Այս ժամանակաշրջանին կ'իրականացնէ շարք մը նկարներ, ուր կը ներկայացնէ գիւղական կեանքը, դաշտագետինը։ Նոյնպէս, կը նկարէ Մարոքի ճամբորդութենէն գրի առած տեսարանները եւ կամ՝ յիշողութենէն արտատպումները նկարի կը վերածէ։ [[1849 թուական|1849]]   [[Փարիզ|Փարիզի]] «''Saint-Sulpice»'' եկեղեցիին համար կը ստանձնէ իրականացնել երեք որմանկարներ․  «Յակոբին կռիւը հրեշտակին հետ» ''lutte de Jacob avec l'ange''։  Անոնց վրայ պիտի աշխատի մինչեւ [[1861 թուական|1861]]։  Առժամեայ, կը տեղափոխուի եկեղեցուոյ մօտ։  Եկեղեցուոյ խոնաւութիւնը եւ աշխատանքի դժուար պայմանները առողջութիւնը կը քայքայեն։  Որմանկարներուն բացման, պետական անձերու բացակայութիւնը զգալի է։  <gallery widths="180"> Պատկեր:Eglise Saint-Sulpice Paris FRA 004.JPG|Փարիզի «''Saint-Sulpice»'' եկեղեցի – «Հրեշտակներուն գմբէթը» Պատկեր:Jacob Angel Delacroix.jpg|Փարիզի «Saint-Sulpice» եկեղեցիին երեք որմանկարներէն․ «Յակոբին կռիւը հրեշտակին հետ» Պատկեր:P1310536 Paris VI eglise St-Sulpice chapelle Sts-Anges coupole rwk.jpg|Փարիզի «Saint-Sulpice» եկեղեցիին երեք որմանկարներէն․ «Սուրբ Միքայէլ վիշապը կը տապալէ» ''Saint Michel terrassant le dragon'' Պատկեր:Eugène Ferdinand Victor Delacroix 064.jpg|Փարիզի «Saint-Sulpice» եկեղեցիին երեք որմանկարներէն․ «Հէլիոտորան տաճառէն կը վռնտուի» Héliodore chassé du temple </gallery>Այդ ժամանակաշրջանին, նկարներու պատուէրները անհատներու կողմէ տկար է, ուրեմն Տելաքրուային ասպարէզը կախեալ է պետական պատուէրներէն։  Այդ իսկ պատճառով կը յաճախէ քաղաքական շրջանակները, անկախ եթէ կ'ախորժի թէ ոչ, ապրուստի ապահովման համար․ ինչ որ զայն կը տառապեցնէ։ [[1851 թուական|1851]] [[Փարիզ|Փարիզի]] քաղաքապետութեան խորհուրդին անդամ կ'ընտրուի․ կը պահէ այս պաշտօնը մինչեւ [[1861 թուական|1861]] ։  Լրատուողական միջոցներուն, արուեստի պարբերաթերթերուն մէջ եւ քանի մը արուեստի քննադատողներուն մօտ յենարան կը գտնէ։ Օրինակ՝ Պոտըլէր, Ատոլֆ Թիեռ, Թէօֆիլ Կօթիէ եւ ուրիշ։ Տարիներու ընթացքին որմանկարելը՝ ոտքի, սանդուխներու վրայ, կը վատթարացնեն առողջութիւնը։  Նկարչութեան ասպարէզէն կը քաշուի եւ Օգոստոս 13, [[1863 թուական|1863]] թուականին կը մահանայ։ <ref name=":2">[http://www.assemblee-nationale.fr/14/evenements/delacroix.asp Ֆրանսայի Ազգային Խորհրդարան․ Տելաքռուային մահուան 150-ամեակին առթիւ․ «Տելաքրուա, համառօտ կենսագրականը եւ գործերը» 13-10-2013{{ref-fr}} ]</ref><ref>[https://journals.openedition.org/critiquedart/2418 Յիշատակներ Մարոքի ճամբորդութենէն 1999թ․,Martial Guédron{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://aquarelleromantique.wordpress.com/2013/03/25/delacroix-peintre-voyageur-les-carnets-du-maroc-de-1832/ Ջրաներկը վիպապաշտներուն ձեռքը․ 25-3-2013, «Տելաքրուա, ճամբորդող նկարիչը»{{ref-fr}}]</ref><ref>[http://www.theophilegautier.fr/dossier-delacroix/ Տելաքրուա․ դիտուած Թէոֆիլ Կօթյէին աչքով, հրատ․ 2011թ․{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://books.google.gr/books?id=QSyme_0kyBwC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Տելաքրուան հասկնալու համար {{ref-fr}}]</ref><ref>[https://www.biusante.parisdescartes.fr/sfhm/hsm/HSMx1978x012x002/HSMx1978x012x002x0145.pdf Պէ՞տք է արդեօք հարցականի դնել Տելաքրուային ծնունդը Faut-il remettre en cause la naissance d'Eugène DELACROIX ?, A. CAMELI N, 28-1-1978{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k37235g «Տիկին Ժօպեռին յիշատակները», էջ՝ 323, Caroline Jaubert ,5-րդ դպագրութիւն {{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k73449k Տելաքրուան, որո՞ւն զաւակն էր․․, հատոր 92, էջ 308-309, 1929թ․{{ref-fr}}]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.correspondance-delacroix.fr/correspondances/bdd/correspondance/102 |title=Էօժէն Տելաքռուանին նամակագրութիւնը - Նամակ՝ Ֆիլիփ-Էօժէն Տելաքրուային, 28-12-1861{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603193044/http://www.correspondance-delacroix.fr/correspondances/bdd/correspondance/102 |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://books.google.gr/books?id=z7deDwAAQBAJ&pg=PA150&lpg=PA150&dq=Delacroix,+peintre,+graveur,+%C3%A9crivain,+H.+Floury,+1926,+p.+31&source=bl&ots=Nx3tsJ58ir&sig=ACfU3U2DDqzHe2R3NojN3bzxEo_sjWpxXQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwipqbCSxs_pAhWIHHcKHaZmBpwQ6AEwCnoECAoQAQ#v=onepage&q=Delacroix%2C%20peintre%2C%20graveur%2C%20%C3%A9crivain%2C%20H.%20Floury%2C%201926%2C%20p.%2031&f=false Տելաքրուա, նկարիչ, փորագրիչ, գրագէտ - H. Floury, 1926, էջ՝ 31{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://histoire-image.org/fr/etudes/noces-juives-maroc Մարոքի Հրէական հարսանիք{{ref-fr}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://art.rmngp.fr/en/library/artworks/eugene-delacroix_musiciens-juifs-de-mogador_huile-sur-toile |title=Մոկատորի հրիայ երաժիշտները{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603193145/https://art.rmngp.fr/en/library/artworks/eugene-delacroix_musiciens-juifs-de-mogador_huile-sur-toile |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://books.google.gr/books?id=UQ156DDE4LQC&pg=PA306&lpg=PA306&dq=La+Perception+de+l%E2%80%99imp%C3%B4t+arabe+ou+Combat+d%27Arabes+dans+la+montagne&source=bl&ots=yF-qkAPtQa&sig=ACfU3U36vbGUV1uYoqa6qPYs9gi3UAncrg&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj8y8e8gNLpAhWVnVwKHWcUC1kQ6AEwA3oECAcQAQ#v=onepage&q=La%20Perception%20de%20l%E2%80%99imp%C3%B4t%20arabe%20ou%20Combat%20d'Arabes%20dans%20la%20montagne&f=false Արաբական հարկին գանձումը եւ կամ՝ Արաբական կռիւ լեռներուն վրայ{{ref-fr}}]</ref><ref>[http://www.artnet.fr/artistes/eug%C3%A8ne-delacroix/la-perception-de-limp%C3%B4t-arabe-Ecckp921sJcwj3U-9qKIcA2 «Արաբական հարկին գանձումը» նկար{{ref-fr}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.louvre.fr/en/mediaimages/eugene-delacroix-feuille-de-douze-medailles-antiques-musee-national-eugene-delacroix |title=12 հնադարեան շքադրամներ, Լուվրի թանգարան{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603193045/https://www.louvre.fr/en/mediaimages/eugene-delacroix-feuille-de-douze-medailles-antiques-musee-national-eugene-delacroix |dead-url=yes |archivedate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603193045/https://www.louvre.fr/en/mediaimages/eugene-delacroix-feuille-de-douze-medailles-antiques-musee-national-eugene-delacroix |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.louvre.fr/oeuvre-notices/tigre-couche-dans-le-desert |title=Անապատին մէջ քնացած վագրը, Լուվրի թանգարան{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603193813/https://www.louvre.fr/oeuvre-notices/tigre-couche-dans-le-desert |dead-url=yes |archivedate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603193813/https://www.louvre.fr/oeuvre-notices/tigre-couche-dans-le-desert |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/petit-palais/oeuvres/hamlet-et-horatio-devant-les-fossoyeurs-delteil-116 Համլէթ եւ Հոռաս գերեզմանափորին առջեւ, Փարիզի թանգարան{{ref-fr}}]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.musee-delacroix.fr/fr/collections/nouvelles-acquisitions/juive-d-alger-et-rue-d-alger |title=Ալճերիոյ հրէուհին եւ Ալճերիոյ փողոց մը, Էօժէն Տելաքրուա թանգարան{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603193045/http://www.musee-delacroix.fr/fr/collections/nouvelles-acquisitions/juive-d-alger-et-rue-d-alger |dead-url=yes |archivedate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603193045/http://www.musee-delacroix.fr/fr/collections/nouvelles-acquisitions/juive-d-alger-et-rue-d-alger |deadurl=yes }}</ref> == Տելաքրուան եւ լուսանկարչութիւնը == [[1850 թուական|1850]] թուականէն ետք, Տելաքրուան լուսանկարչութեամբ կը հետաքրքրուի։ «Արեւագրական Ընկերութեան» հիմնադիրներէն է։  կ'աշխատի ապակիի վրայ տպագրութեամբ արուեստով՝ ''Cliché-verre''։  [[1854 թուական|1854]] Էօժէն Տիւռօ լուսանկարիչին կը պատուիրէ մերկ բնորդներու լուսանկարներու շարք մը։  կ'ուսումնասիրէ մարդակազմութիւնը։  Այս փորձառութիւնը, զայն կը թոյլատրէ իրականացնել շարք մը գծագրութիւններ եւ լուսանկարչութեան արուեստը կ'օգտագործէ իր նկարներուն մէջ։  Անոնք կը ցուցադրուին [[1855 թուական|1855]] Համաշխարհային Ցուցահանդէսին, ուր կը յաղթէ։ Զայն կը ներկայացեն իբրեւ անձը, որ գիտէ դասականէն անդին անցնիլ եւ վերանորոգել նկարչութիւնը։ Նոյեմբեր  14, [[1855 թուական|1855]] Համաշխարհային Ցուցահանդէսէն կը պարգեւատրուի ոսկիայ մետալով։<gallery widths="240"> Պատկեր:Eugène Delacroix - Odalisque - WGA6225.jpg|Տելաքրուա․ «Ծառան» ''Odalisque'' 1857 Պատկեր:Durieu 5.jpg|Տիւռօ՝ Մերկութեան ուսումնասիրութիւն Տելաքրուային համար, 1855 Պատկեր:Expo 1855 Disdéri Salon carré France (2) f21.jpg|Տելաքրուայի գործերը 1855 Համաշխարհային Ցուցահանդէսին ''Accrochage d'Eugène Delacroix'' </gallery><ref>[http://www.musee-delacroix.fr/IMG/pdf/delacroix_photographie.pdf Տելաքրուա եւ լուսանկարչութիւնը, Տելաքրուա ազգային թանգարան - Dossier de presse]</ref>[[Պատկեր:France 100 Francs 1979. UNC- Banknote.jpg|մինի|Ֆրասայի Դրամատուն 1979 թ․- Էօժէն Տելաքրուա 100 ֆրանք թղթադրամին վրայ]] [[Պատկեր:Delacroix.jpg|ձախից|մինի|248x248փքս|Տելաքրուային յուշարձանը, Լիւքսեմպուրկի պարտէզին մէջ]] == Պատիւներ == * Յետ մահու, յուշարձանի կառուցում Լիւքսեմպուրկի պարտէզին մէջ ''jardin du Luxembourg''․ գործ՝ Ժիւլ Տալու ''Jules Dalou'' * Տելաքրուային շատ գործեր հանրային իրերու ծառայեցին․ [[1980 թուական|1980]]-ական թուականներուն, ֆրանսական դրոշմաթուղթերու շարք մը կը հրատարակուի, ուր կը ներկայացուին «Ազատութիւնը ժողովուրդը կ'առաջնորդէ» նկարէն մանրամասնութիւններ։ * 20-րդ դարու վերջաւորութեան, 100 ֆրանքի թղթադրամը կ'ոգեկոչէ Տելաքրուան եւ «Ազատութիւնը ժողովուրդը կ'առաջնորդէ» նկարը․  աշխարհի մէջ միակ թղթադրամն է ուր մերկ կուրծքերով կին մը կը ներկայացուի։  Այս պատճառով, վերոնշեալ թղթադրամը, իսլամական երկիրներուն մէջ անկարելի էր որ շրջի։ * Թիւ 10310 պզտիկ մոլորակին անոր անունը կը տրուի՝ Տելաքրուա ''(10310) Delacroix։'' == Գործերուն նիւթերը == Տելաքրուային գործերուն մեծամասնութիւնը ներշնչուած է գրական, պատմական, կրօնական նիւթերէ։<gallery widths="240"> Պատկեր:HugoOrientals.jpg|Պատկերազարդում Վիքթոր Հիւկօ-ի «Արեւելքցիները» 1853-51 Պատկեր:Annonciation, huile sur papier collé sur toile, 1841, Eugène Delacroix (3).jpg|«Աւետումը» ''Annonciation,'' 1841 Պատկեր:L'Education de la Vierge.jpg|«Կոյսին դաստիարակութիւնը» ''L'Education de la Vierge'', 1842 </gallery>[[Պատկեր:Lettre de commande de Couleurs de Delacroix.jpg|մինի|Գոյներու ապսպրանքի նամակ - ''Lettre de commande de Couleurs de Delacroix'']] == Գրութիւններ == === Գրական գործեր === *''Les Dangers de la cour, suivi de Alfred et Victoria'', [[Փարիզ]], Ֆլամառիոն, 2018, 215 էջեր. (<nowiki>ISBN 978-2-08-142188-2</nowiki>, notice BnF n^o FRBNF45442398) === Քննադատութիւններ === *''Études esthétiques'' (1829-1863) ===''Journal'' թերթը - նամակագրութիւն === [[1822 թուական|1822]] ․-[[1824 թուական|1824]] եւ [[1847 թուական|1847]]-[[1863 թուական|1863]] կը գործէ Տելաքրուայի գրական գլուխ գործոց՝ «Journal» թերթը։  Հոն, ան օրը օրին կ'արջանագրէ (կը նօթագրէ) նկարչութեան, բանաստեղծութեան եւ կամ երաժշտութեան շուրջ իր մտածումները․ ըլլայ ատիկա [[Փարիզ|Փարիզի]] կեանքէն, ըլլայ 19-րդ դարու կէսի քաղաքական կեանքէն։  Արձանագրութիւնները կ'ընդգրկեն հարուստ նամակագրութիւն, յատկապէս իր «վէճերը» Ժոռժ Սանտին ''George Sand'' հետ, որուն հետ խորունկ սէր-բարեկամութեամբ կապուած էր։  Նոյնպէս, արուեստի շուրջ հանդիպումները Շոփէնին, Շապռիէի, Տիւմայի, Կեռիքօի, Ինկրեսի եւ կամ Ռոսինիի հետ։  Ամենօրիայ վկայութիւն մըն են՝ նկարիչին կեանքին, մտահոգութիւններուն, գործերուն յառաջդիմութեան, մելամաղձութեան եւ  հիւանդութեան հոլովոյթին, որ մի՛այն կը վստահի իր տան պատասխանատուին՝ Ճենի։ * ''Տելաքրուան երբեք չամուսնացաւ։  Տարիներու ընթացքին տան պատասխանատուին հետ կը հաստատուի «զոյգի» կապ մը, մէկը միւսին պաշտպան հանդիսանալով։  Մահէն ետք, անոր՝ Ճենիին, կը ձգէ 50,000 ֆրանք եւ անձնական առարկաներ։'' Նաեւ, Տելաքրուան ձգած է Գեղարուեստի Բառարանի ''Dictionnaire des Beaux-Arts'' նախագիծ մը։  Հաւաքուած եւ հրատարակուած է ''Anne Larue''-ի կողմէ․ ֆրանսական Արուեստի պատմաբան։ <ref>[https://fr.wikisource.org/wiki/Journal_(Eug%C3%A8ne_Delacroix)/Texte_entier Տելաքրուա․ Le Journal թերթը{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/?est=creator.exact&esr=Delacroix%2C+Eug%C3%A8ne Պատմութեան եւ Արուեստի ազգային Հիմնարկ - Թուային գրադարանի հաւաքածոյ – Էօժէն Տելաքրուայի թերթ եւ նամակագրութիւն, արխիւներ{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1133832/f512.image Ֆրասական դպրոցի արուեստագէտներու Ընդհանուր բառարան]</ref><ref>{{Cite web |url=http://classiques.uqac.ca/classiques/delacroix_eugene/etudes_esthetiques/etudes_esthetiques.html |title=Տելաքրուա․ Գրական գործեր |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409070407/http://classiques.uqac.ca/classiques/delacroix_eugene/etudes_esthetiques/etudes_esthetiques.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.correspondance-delacroix.fr/correspondances/bdd/correspondance/102 |title=Էօժէն Տելաքրուանին նամակագրութիւնը - Նամակ՝ Ֆիլիփ-Էօժէն Տելաքրուային, 28-12-1861{{ref-fr}} |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603193044/http://www.correspondance-delacroix.fr/correspondances/bdd/correspondance/102 |dead-url=yes }}</ref> == «Տելաքրուային ի պատիւ» == [[Պատկեր:Henri Fantin-Latour Homage to Delacroix.jpg|կենտրոն|մինի|550x550փքս|Ձախէն աջ՝ Նստած․ ''Louis Edmond Duranty, Henri Fantin-Latour (''նկարին գեղանկարիչը)'', Jules Champfleury, Charles Baudelaire. Ոտքի՝ Louis Cordier, Alphonse Legros, James Whistler, Édouard Manet, Félix Bracquemond, Albert de Balleroy.'']] «Տելաքրուային ի պատիւ» նկարը Հանրի Ֆանթեն-Լաթուր ''Henri Fantin-Latour'' նկարիչին գործն է, ի պատիւ Տելաքրուային։ Նկարիչը, Տելաքրոային յուղարկաւորութեան ընթացքին, թաղման թափօրէն մեծապէս ազդուած, կ'որոշէ հանրութեան պարգեւել անոր ի պատիւ նկար մը, ուր պիտի ներկայացուին արուեստի ու գրական բնագաւառէն տասը անձնաւորութիւններ որոնք արտայայտած են իրենց հիացումը Տելաքրուային հանդէպ։ Նկարին մէջ անոնք խմբուած են Տելաքրուային ինքնակենդանագիրին առջեւ։<ref>[http://www.musee-delacroix.fr/fr/musee-atelier/eugene-delacroix/mille-et-un-eleves-de-delacroix/ Տալաքրուա թանգարան - «Տելաքրուային ի պատիւ»{{ref-fr}}]</ref> == Գծանկարներ, վիմագրութիւններ եւ փորագրութիւններ == Ըստ Ալֆրետ Ռոպօի Տելաքրուան ձգած է 24 վիմագրութիւններ եւ փորագրութիւններ։ Օրինակ՝ «12 հնադարեան շքադրամներ», «Անապատին մէջ քնացած վագրը», «Համլէթ եւ Հոռաս գերեզմանափորին առջեւ», «Ալճերիոյ հրէուհին  եւ Ալճերիոյ փողոց մը»․․․։<ref>[https://books.google.gr/books?id=z7deDwAAQBAJ&pg=PA150&lpg=PA150&dq=Delacroix,+peintre,+graveur,+%C3%A9crivain,+H.+Floury,+1926,+p.+31&source=bl&ots=Nx3tsJ58ir&sig=ACfU3U2DDqzHe2R3NojN3bzxEo_sjWpxXQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwipqbCSxs_pAhWIHHcKHaZmBpwQ6AEwCnoECAoQAQ#v=onepage&q=Delacroix%2C%20peintre%2C%20graveur%2C%20%C3%A9crivain%2C%20H.%20Floury%2C%201926%2C%20p.%2031&f=false Տելաքրուա, նկարիչ, փորագրիչ, գրագէտ - H. Floury, 1926, էջ՝ 31{{ref-fr}}]</ref> <gallery widths="180"> Պատկեր:Frauen von Algier (Studie), Eugène Ferdinand Victor Delacroix.jpg|«Ալճերիոյ կիներ» ''Femmes d'Alger․'' գծանկար Պատկեր:Delacroix chopin.jpg|«Ֆրետերիք Շոփէն» ''Frédéric Chopin․'' գծանկար Պատկեր:Τίγρη ξαπλωμένη (Delacroix Eugene).jpg|«Երկնցած վագր» ''Tigre menteur․'' գծանկար Պատկեր:Faust et Méphistophélès gelopant dans la nuit du Sabat.jpg|Կէօթէին Ֆաուստը </gallery> == Յետահայեաց == 2018 Մարտ 29 մինչեւ 23 Յուլիս, Լուվրի թանգարանին մէջ տեղի կ'ունենայ Տելաքրուայի 180 գործերուն ցուցահանդէսը։  կ'այցելեն 540․000 հոգի։ === Սինեմա եւ Հեռատեսիլ === «Տելաքրուա, արեւելքէն՝ արեւմուտք» ''Delacroix, d'orient et d'occident –'' 90 վայրկեանի վաւերային ժապաւէն․ Ֆրանս Պուայէ ''Frans Boyer'' Տելաքրուային դերին մէջ։ «Տանթէին նաւակը» յայտնապէս նշուած է Լարս Վոն Թրիէրի ''Lars von Trier'' «<dfn>The House that Jack Built»</dfn> ժապաւէնին  վերջին բաժնին մէջ, ուր կը պատկերացնէ գլխաւոր դերալատարին դժոխք մտնելը։ <ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> <ref>[https://www.lexpress.fr/actualites/1/culture/delacroix-exposition-la-plus-frequentee-de-l-histoire-du-louvre_2027942.html l'express - Տելաքրուայի ի պատիւ ցուցահանդէսը Լուվրը․ ամենաշատ այցելուներով ցուցահանդէսը{{ref-fr}}]</ref> == Տելաքրուայի գլխաւոր նկարներու պատկերասրահ == <gallery widths="300"> Պատկեր:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|«Ազատութիւնը ժողովուրդը կ'առաջնորդէ» Պատկեր:Eugène Delacroix - The Women of Algiers, 1834.jpg|«Ալճերիոյ կիներ, իրենց բնակարանին մէջ» Պատկեր:Eugène Delacroix - La Grèce sur les ruines de Missolonghi (1826).jpg|«Յունաստանը Մեսոլոկիին աւերակներուն տակ» ''La Grèce sur les ruines de Missolonghi -'' Յունաստանի Ազատագրութեան կռիւներ Պատկեր:Delacroix - Mort de Sardanapale, 1826 - 1827.jpg|«Սարտանափալին մահը»․ ներշնչուած Լորտ Պայրոնի բանաստեղծութենէն Պատկեր:Eugène Ferdinand Victor Delacroix 021.jpg|«Կիաւուրին եւ Հասանին կռիւը» ''Combat du Giaour et Hassan'' Պատկեր:Eugène Delacroix - The Fanatics of Tangier - WGA06195.jpg|«Թանժերի մոլեռանդները»  ''Fanatiques de Tanger'' Պատկեր:Augustins - Le Sultan du Maroc - Eugène Delacroix.jpg|«Մարոքին Սուլթանը»  ''Le Sultan du Maroc'' Պատկեր:Eugène Delacroix - Le corps de garde à Meknès - Google Art Project.jpg|«Պահակագունդը» ''Corps de garde marocain'' Պատկեր:Delacroix-Bataille-de-Nancy cropped.jpg|«Նանսի ճակատամարտը» ''La Bataille de Nancy,'' 1938 Պատկեր:Hamlet und Horatio auf dem Friedhof (Eugène Ferdinand Victor Delacroix).jpg|«Համլէթ եւ Հոռասը գերեզմանատան մէջ»  ''Hamlet et Horatio au cimetière,'' 1835 Պատկեր:Eugène delacroix, medea furiosa, ante 1838.jpg|«Մէտէ» ''«Մէտէ» Médée'' Պատկեր:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg|«Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումը խաչակիրներէն» Պատկեր:Rue de turenne 68 - eglise Saint-Denis-5.JPG|Փարիզի ''Saint-Denys-du-Saint-Sacrement  ''որմանկար՝ ''Pietà'' Պատկեր:Greek fighter on horseback.jpg|«Յոյն հեծեալ մարտիկ» ''Combattant grec à cheval'' Պատկեր:Eugène Delacroix - Chevaux sortant de la mer (1860).jpg|«Ձիերը ծովէն դուրս կ'ելլեն» ''Chevaux sortant de la mer'' Պատկեր:Eugène Ferdinand Victor Delacroix 041.jpg|Ժորժ Սանտ․ դիմանկար, 1838 Պատկեր:Eugène Delacroix - Arab Horses Fighting in a Stable - WGA6227.jpg|«Արաբական ձիեր կը կռուին ախոռին մէջ» Պատկեր:Delacroix-Marc Aurèle-MBA-Lyon.jpg|Մարքուս Աուրիլիուս Կայսրին վերջին խօսքերը, 1844 </gallery> == Աղբիւրներ == Տելաքրուա, Վիպապաշտութեան Իշխանը ․ ''DELACROIX The Prince of Romanticism'', Gilles Neret, TASCHEN հրատարակութիւն, 2004թ․ == Տես նաեւ == [[Եորղոս Եաքովիտիս]] [[Ռենուար]] [[Փոլ Կօկէն]] [[Վինսընթ Վան Կոկ|Վան Կոկ]] [[Ռամպրանտ վան Ռէյն]] [[Տիէկօ Ռիվերա]] [[Ռամպրանտ վան Ռէյն]] [[Տիէկօ Ռիվերա]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} == Արտաքին յղումներ == # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Mus%C3%A9e_national_Eug%C3%A8ne-Delacroix էօժէն Տելաքրուա ազգային թանգարան]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Charles-Maurice_de_Talleyrand-P%C3%A9rigord Թալէյռան]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Voyage_en_Afrique_du_Nord_d%27Eug%C3%A8ne_Delacroix Տելաքրուային ճամբորդութիւնը հիւսիսային Ափրիկէ]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Voltaire Վոլթեռ]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Jean_Racine Ռասին]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Corneille Քոռնէյ]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Virgile Վիռժիլ]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Horace Հոռաս]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Guillemardet Կիյմառտէ]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_h%C3%A9liographique Ֆրանսայի Արեւագրական Ընկերութիւն]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Exposition_universelle_de_1855 Փարիզի Համաշխարհային Ցուցահանդէսը, 1855 թ․]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/Lutte_de_Jacob_avec_l%27ange «Յակոբին կռիւը հրեշտակին հետ»]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/(10310)_Delacroix 10310 Տելաքրուա]{{ref-fr}} # [https://fr.wikipedia.org/wiki/George_Sand Ժոռժ Սանտ]{{ref-fr}} [[Ստորոգութիւն:Նկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի նկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Վիպապաշտ նկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Որմանկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Արուեստագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:1789 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով]] exnkppjr1yd99pqv5156dx1jwhhjj6b 0 19495 252099 186055 2026-06-03T16:09:43Z ~2026-32694-77 14593 /* */ 252099 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սարգիս Կարապետ Սողանալեան''' ({{ԱԾ}}), յայտնի զինավաճառ, յայտնի նաեւ «մահուան վաճառական» ծածկանունով<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/8825543/Sarkis-Soghanalian.html|title=Sarkis Soghanalian|last=|first=|date=|website=The Telegraph|publisher=|language=Անգլերէն|accessdate=2020-11-20}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Սողանալեան ծնած է Հայաշէն, Փետրուար 6, 1929-ին։ Հօր մահէն ետք, անոր ընտանիքը փոխադրուած է [[Պէյրութ]], ուր ան չէ կրցած աւարտել Նոր Հաճըն թաղամասի վեցամեայ դպրոցի ընթացքը։ Պատանի տարիքին նետուած է կեանքի ասպարէզ՝ իբրեւ ինքնաշարժներու լաւ գիտակ ու հմուտ մասնագէտ։ Իր յաճախորդները դարձած են [[Լիբանան|Լիբանանի]] նախագահներն ու վարչապետները, այնուհետեւ՝ [[Յորդանան|Յորդանանի]] թագաւորական ընտանիքի անդամները։ Ան տիրապետած է [[անգլերէն]], [[ֆրանսերէն]], [[հայերէն]], թրքերէն ու [[արաբերէն]] լեզուներուն, նաեւ կրցած է հաղորդակցիլ [[իտալերէն]] ու [[սպաներէն]] լեզուներով։ == Գործունէութիւն == Սողանալեան [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] մէջ գերմանական «Վոլքսվակըն» վաճառանիշով ինքնաշարժներու վաճառքի ներկայացուցիչը դարձած է, եւ աւելի ուշ ալ՝ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի]] ամբողջ տարածքին եւրոպական շարք մը ինքնաշարժներու ներկայացուցիչը։ Յաջորդող տարիներուն Սողանալեանի հետաքրքրութիւնները տարածուած է օդանաւային բեռնափոխադրումներու վրայ, որմէ անցած է դէպի զէնքի փոխադրումներ ու զինավաճառութիւն: Յիշարժան է Իրաքին մատակարարած 130 ուղղաթիռներու փոխադրութեան պատմութիւնը։ 1958-ին, Սողանալեան ամուսնացած է Պէյրութի մէջ, ուսուցչուհի Շիրլի Ատամզի հետ, սակայն 1970ականներուն ամուսնալուծուած է կնոջմէն։ Ան Միացեալ Նահանգներու իշխանութեան հետ գործակցելով՝ մեծ քանակութեամբ զէնք մատակարարած էր Իրաքի նախագահ Սատտամ Հիւսէյնի ուժերուն, Իրաք-Իրան պատերազմի ընթացքին<ref>{{Cite web|url=https://nt.am/am/news/10350/ht%3Ctp://?hayworld=|title=Սարգիս Սողանալեանի սրտին մէջ կ՚ապրէր Հաճընի անպարտելի հերոսներուն հայրենասիրութիւնը|website=nt.am|accessdate=2020-11-20}}</ref>։ Ան զէնք մատակարարած էր նաեւ Նիքարակուային։ 20-րդ դարու մեծագոյն զինավաճառներէն մէկը կը նկատուէր եւ միաժամանակ սերտօրէն կը համագործակցէր ամերիկեան գաղտնի գործակալութիւններու հետ։ Ամերիկայի իսկ քաջալերանքով, ան [[Իրաք|Իրաքի]] վաճառած է ռազմական ուղղաթիռներ ու հրթիռային համակարգեր, սակայն հետագային աղմկայարոյց դատական բազմաթիւ հարցեր շղթայազերծուած են իրեն դէմ՝ նոյն ամերիկեան իշխանութիւններուն կողմէ։ == Իբրեւ բարերար == Սարգիս Սողանալեան բարերարութիւններ ըրած է ազգային հաստատութիւններուն։ Ան կառուցած է Մայամիի Ս. Սարգիս եկեղեցին եւ նիւթապէս օգնած է նաեւ Մայր աթոռ Ս. Էջմիածինին, երջանկայիշատակ Գարեգին Ա. կաթողիկոսի օրով։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} mqhcthm4xsei87ryaegw10swkatep9p 0 21691 252111 200422 2026-06-04T08:29:08Z Maral Dikbikian 4797 252111 wikitext text/x-wiki '''Գիտա-երեւակայութիւն''' ({{Lang-en|science fiction}}, յաճախակիօրէն կրճատուած որպէս ''sci-fi'' կամ ''SF'' ), մօտաւոր կամ հեռաւոր ապագայի մասին պատմութիւններու ստեղծումն է՝ օգտագործելով գիտութեան եւ փորձագիտութեան տարրերը<ref>{{Cite web|url=https://www.writing-world.com/sf/sf.shtml|title=Science Fiction: The Literature of Ideas|website=Writing-World.com|language=անգլերէն|accessdate=2022-02-06}}</ref>: Գիտա-երեւակայական ստեղծագործութիւններու առանձնայատկութիւնը այն է, որ դէպքերը հիմնուած են գիտական ենթադրութիւններու վրայ<ref>{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=ժամանակ|website=www.jamanak.com|accessdate=2022-02-06}}</ref>։ Այլ ձեւով<ref>{{Citation|title=Science fiction|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Science_fiction&oldid=1356679166|date=2026-05-29|accessdate=2026-06-04|language=en}}</ref>, անիկա ենթադրական գրականութեան (speculative fiction) այն ժանրն է, որ կը պատկերացնէ գիտական կամ արհեստագիտական (տեխնոլոգիական) յառաջընթացի զարգացած ու ապագայամէտ տարբերակներ։ Գիտա-երեւակայութեան բնորոշ տարրերը ժամանակի ընթացքին աւելցած են. տիեզերքի հետազօտութենէն, արտերկրային կեանքէն, ժամանակի ճամբորդութենէն ու ռոպոթաշինութենէն անցնելով դէպի զուգահեռ տիեզերքներ, հակաուտոպիստական (դիստոպիական) հասարակութիւններ եւ կենսաբանական միջամտութիւններ (manipulations). իսկ վերջին շրջանին՝ դէպի տեղեկատուական արհեստագիտութիւն, տրանսհումանիզմ (գերմարդկայնութիւն), պոստհումանիզմ (յետմարդկայնութիւն) եւ բնապահպանական մարտահրաւէրներ։ Գիտա-երեւակայութիւնը յաճախ կը քննէ մարդկային արձագանգները՝ գիտական այսօրինակ ենթադրեալ կամ պատկերացուած նուաճումներուն ձգած հետեւանքներուն հանդէպ։ Գիտա-երեւակայութեան ճշգրիտ սահմանումը երկար ժամանակէ ի վեր վէճերու առարկայ դարձած է հեղինակներու, քննադատներու, գիտնականներու եւ ընթերցողներու միջեւ։ Անիկա կը պարունակէ բազմաթիւ ենթաժանրեր, ներառեալ՝ «խիստ» գիտա-երեւակայութիւնը, որ շեշտը կը դնէ գիտական ճշգրտութեան վրայ, եւ «մեղմ» (soft) գիտա-երեւակայութիւնը, որ կը կեդրոնանայ ընկերային գիտութիւններու վրայ։ Այլ ուշագրաւ ենթաժանրերէն են՝ տիեզերական օփերան, որ կը շեշտադրէ զուտ արկածախնդրութիւնը այնպիսի տիեզերքի մը մէջ, ուր տիեզերական ճամբորդութիւնը սովորական երեւոյթ է. սայպըրփանքը, որ կը քննէ արհեստագիտութեան եւ հասարակութեան միջեւ կապը. եւ կլիմայական երեւակայութիւնը, որ կանդրադառնայ բնապահպանական հարցերուն։ Կը պնդուի, որ գիտա-երեւակայութեան նախատիպերը գոյութիւն ունեցած են դեռեւս հնադարէն։ Գիտական յեղափոխութեան եւ Լուսաւորութեան դարաշրջանին գրուած որոշ գիրքեր կը նկատուէին վաղ շրջանի գիտա-ֆանթըզի պատմուածքներ։ Ժամանակակից ժանրը հիմնականին մէջ յառաջացաւ ԺԹ. դարուն եւ Ի. դարու սկիզբը, երբ հանրայայտ գրողներ սկսան արհեստագիտական յառաջընթացին նայիլ որպէս ներշնչման եւ ենթադրութիւններու աղբիւր։ Մէրի Շելլիի «Ֆրանքընշթայն»-ը (Frankenstein), որ գրուած է 1818-ին, յաճախ կը համարուի առաջին վաւերական գիտաֆանտաստիկ վէպը։ Ժիւլ Վեռնը եւ Հ. Ճ. Ուելսը առանցքային դէմքեր են այս ժանրի զարգացման գործին մէջ։ Ի. դարուն ժանրը աճեցաւ Գիտա-երեւակայութեան Ոսկեդարուն ընթացքին եւ ընդարձակուեցաւ տիեզերական օփերաներու, հակաուտոպիստական գրականութեան եւ հանրամատչելի ամսագիրերու (pulp magazines) ներմուծմամբ։ Գիտա-երեւակայութիւնը եկած է ազդելու ոչ միայն գրականութեան, այլեւ շարժապատկերի, հեռուստատեսութեան եւ ընդհանրապէս մշակոյթի վրայ։ Գիտա-երեւակայութիւնը կրնայ քննադատել ներկայ հասարակութիւնը եւ փնտռել այլընտրանքներ, ինչպէս նաեւ ապահովել ժամանց ու ներշնչել զարմանքի ու հիացմունքի զգացում։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Արուեստ]] [[Ստորոգութիւն:Գրականութիւն]] 0tvkacxb54q70rs3wp7fjmmzrh3py27 0 31235 252102 249567 2026-06-04T07:34:36Z Maral Dikbikian 4797 252102 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն = Արփինէ Յովհաննիսեան | պատկեր = | նկարագրութիւն = | ծննդեան անուն = Արփինէ Յովհաննիսեան | ծնունդ = [[18 Փետրուար]] [[1913]] | ծննդավայր = [[Քոնիա]] , [[Օսմանեան կայսրութիւն]] | մահ = [[20 Յուլիս]] [[2021]] | մահուան վայր = [[Լա Ռոմիէօ]] , [[Ֆրանսա]] | ազգութիւն = [[Հայեր|Հայ]] | զբաղմունք = [[Դիմադրութիւն (շարժում)|Դիմադրական]] , [[Մրցակառք|Մրցակառքի]] վարորդ }} '''Արփինէ Յովհաննիսեան''' ({{lang-fr|Louisette Texier}} ['''''Լուիզէթ Թեքսիէ'''''], {{ԱԾ}})՝ [[ֆրանսահայ]] [[Դիմադրութիւն (շարժում)|դիմադրական]] եւ [[Մրցակառք|մրցակառքի]] վարորդ<ref>{{Cite web|url=https://deces.matchid.io/id/1TZiMoClpIC_|title=matchID - Moteur de recherche des décès|website=deces.matchid.io|accessdate=2026-03-28}}</ref>։ Ան [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութենէն]] վերապրած վերջին խորհրդանշական դէմքերէն մէկն էր։ == Ֆրանսական Անուան Ծագումը == Արփինէի ֆրանսական անունը՝ '''Լուիզէթ (Louisette)''', կապուած է իր փրկութեան պատմութեան հետ։ Որբանոցային տարիներուն եւ Ֆրանսա հաստատուելու ընթացքին, ֆրանսացի խնամակալները կամ որբախնամ կազմակերպութիւնները զինք կոչած են Լուիզէթ, իսկ '''Թեքսիէ (Texier)''' մականունը ան ստացած է իր ամուսնութեան բերումով։ Ֆրանսական շրջանակներու մէջ ան ճանչցուած էր բացառապէս որպէս Լուիզէթ Թեքսիէ։ == Կենսագրութիւն == Յովհաննիսեան ծնած է [[Հայեր|հայ]] ընտանիքի մը մէջ, [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] տարածքին<ref name=":0">https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2021/08/20/mort-de-louisette-texier-ancienne-pilote-automobile-et-resistante_6091927_3382.html</ref>։ 1915-ին, [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] արիւնոտ օրերուն, հայրը կը նահատակուի։ Մայրը, փրկութեան ելքեր փնտռելով, զայն կը յանձնէ [[Կոստանդնուպոլիս|Պոլսոյ]] [[Որբանոց|որբանոցը]]։ Այս որբանոցը 1922-ին կը տեղափոխուի [[Թեսաղոնիկէ]], իսկ 1924-ին կը հասնի [[Մարսէյլ]]։ 1928-ին կը սկսի յաճախել [[Լը Ռենսի]]ի [[Դպրոցասէր]] վարժարանը, ուր ոչ միայն ուսումնակից կը դառնայ ազգային հերոս Միսաք Մանուշեանի կնոջ՝ [[Մելինէ Մանուշեան]]ին '''(Սուքեասեան)'''[[Մելինէ Մանուշեան|,]] այլեւ մտերիմ ընկերուհին եղած է <ref name=":0" />։ Այս մտերմութիւնը իր ազդեցութիւնը ձգած է նաեւ յետագային՝ Դիմադրական շարժման տարիներուն անոնց գործունէութեան վրայ։ Մօրը կը վերամիանայ տարիներ ետք, երբ արդէն չափահաս էր<ref name=":1">https://information.tv5monde.com/terriennes/louisette-texier-feministe-resistante-et-105-ans-derniere-rescapee-francaise-du-genocide</ref>։ 15 տարեկանին կը ձգէ [[Դպրոց|վարժարանը]]՝ «[[Փարիզ]]ի պարասրահներուն մէջ պարելու եւ ազատ շունչ քաշելու համար»<ref name=":1" />: [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ. Համաշխարհային պատերազմի]] տարիներուն եւ գերմանական գրաւման (Occupation) տարիներուն, Լուիզէթն ու իր ամուսինը Փարիզի մէջ վտանգած են իրենց կեանքը։ Անոնք ոչ միայն [[Իսրայէլ|հրեայ]] ընտանիք մը<ref name=":0" /> պահած ու փրկած են, այլեւ Լուիզէթը եղած է կապաւոր եւ թղթատար։ Իր անվախութեան եւ արագ կողմնորոշուելու յատկութեան շնորհիւ, ան յաջողած է գերմանական հսկողութեան տակ գտնուող գօտիներէն գաղտնի տեղեկութիւններ եւ փաստաթուղթեր փոխանցել Դիմադրականներուն։ 1956-ին հագուստի սեփական վաճառատուն մը կը բանայ [[Նէօյի-սիւր-Սէն]]ի մէջ<ref name=":0" />։ Անսահման սէր ունէր [[Մրցակառք|մրցակառքերուն]] եւ [[Արագութիւն|արագութեան]] հանդէպ։ 1956-1964 թուականներուն կը մասնակցի արհեստավարժ [[Մրցում|մրցումներու]], որոնցմէ էր [[Մոնթէ Քարլոյի Րալլի|Մոնթէ Քարլոյի Րալլին]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racingsportscars.com/driver/results/Louisette-Texier-F.html|title=Louisette Texier (F) - All Results - Racing Sports Cars|website=www.racingsportscars.com|accessdate=2026-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ewrc-results.com/profile/126941-louisette-texier|title=Texier Louisette|last=tomas.shacki.wanka|last2=matej.kamenec|website=eWRC-results.com|language=en|accessdate=2026-03-28}}</ref>։ 1963-ի մրցումին կը գրաւէ երկրորդ դիրքը՝ վարելով [[Ճակուար (Ինքնաշարժ)|Ճակուար]] [[Ինքնաշարժ|կառք]] մը։ Կ'ընտրուի «Յանդուգն հայ կիներ» ծրագիրին համար<ref>{{Citation|title=Daring Armenian Women|url=https://www.youtube.com/watch?v=VdhZpg7irlI|date=2019-10-25|accessdate=2026-03-28|last=Daring Armenian Women}}</ref>։ Արփինէ Յովհաննիսեան կը մահանայ [[Լա Ռոմիէ]]ի մէջ՝ [[20 Յուլիս]] 2021-ին, 108 տարեկանին։ [[Յուղարկաւորութիւն|Յուղարկաւորութեան]] արարողութիւնը կը կատարուի [[Լեքթուր]]ի Սուրբ Ժէնի մատրան մէջ<ref>{{Cite web|url=https://lejournaldugers.fr/article/50005-la-doyenne-du-village-nous-a-quittes|title=La doyenne du village nous a quittés|website=lejournaldugers.fr|language=fr|accessdate=2026-03-28}}</ref>։ == Աղբիւրներ == # '''Sud Ouest (Ֆրանսական տարածաշրջանային օրաթերթ):''' Պարբերական յօդուածներ Լուիզէթ Թեքսիէի 100, 105-ամեակներուն եւ անոր մահուան գուժին առիթով (Gers/La Romieu շրջանային լրահոս)։ # '''Le Monde:''' Մահախօսական անդրադարձ՝ Ցեղասպանութենէն վերապրած եւ Դիմադրական շարժման մասնակից կանանց նուիրուած յօդուածաշարքին մէջ։ # '''«Դպրոցասէր» վարժարանի (Լը Ռենսի) արխիւներ եւ''' '''յուշագրութիւններ:''' Մելինէ Մանուշեանի յուշերուն մէջ հանդիպող վկայութիւններ որբանոցի տարիներու ընկերուհիներու մասին։ # '''Automobile Club de Monaco (ACM) արխիւներ:''' Մոնթէ Քարլոյի Րալլիի (1950-1960-ական թթ.) մասնակիցներու եւ արդիւնքներու պաշտօնական ցուցակներ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} n0e6vxxjdw6s4rimbanj1jrragik9xu 0 32018 252110 252071 2026-06-04T08:19:27Z Maral Dikbikian 4797 252110 wikitext text/x-wiki [[File:Oregon_State_Capitol_1.jpg|right|275px]] '''Օրեգոնի նահանգային Կապիտոլիում''' (Oregon State Capitol) այն կառոյցն է, ուր կը գտնուին ԱՄՆ Օրեկոն նահանգի օրենսդիր մարմինը (խորհրդարանը), ինչպէս նաեւ նահանգապետի, նահանգային քարտուղարի եւ գանձապետի գրասենեակները։ Անիկա կը գտնուի նահանգի մայրաքաղաք Սէյլըմի (Salem) մէջ։ Կառուցուած 1936-1938 թուականներուն եւ ընդարձակուած՝ 1977-ին, անիկա Սէյլըմի մէջ Օրեկոնի նահանգային կառավարութիւնը հիւրընկալող երրորդ շէնքն է։ Սէյլըմի մէջ գտնուող առաջին երկու կապիտոլիումները կործանած են հրդեհներու պատճառով՝ մէկը 1855-ին, իսկ միւսը՝ 1935-ին։<ref>https://npgallery.nps.gov/AssetDetail/8e641710-c5bd-4d9e-b66f-192046307e45</ref><ref>https://web.archive.org/web/20110609105953/http://www.oregon.gov/OPRD/HCD/NATREG/docs/oregon_nr_list.pdf</ref> Նիւ Եորքցի ճարտարապետներ Թրոպրիճ եւ Լիվինկսթընը, Ֆրենսիս Քիլիի հետ համագործակցելով, յղացած են ներկայ կառոյցի Ար Տեքօ ոճի պարզեցուած դասական նախագիծը։ Շէնքի ներքին եւ արտաքին յարդարանքի մեծ մասը պատրաստուած է մարմարէ։ Օրեկոնի Նահանգային Կապիտոլիումը 29 Յունիս 1988-ին ընդգրկուած է Պատմական վայրերի ազգային գրանցամատեանին մէջ<ref>NRPR; SHPO (June 29, 1988). "National Register of Historic Places Registration Form". ''NPGallery – Digital Asset Management System''. US DOI via NPS. Archived from the original on January 25, 2018. Retrieved January 24, 2018.</ref><ref>"Oregon National Register List" (PDF). Oregon Parks and Recreation Department. Archived from the original (PDF) on June 9, 2011. Retrieved January 24, 2018.</ref>։ Դաշնակցային կառավարութեան Հանրային աշխատանքներու վարչութիւնը մասնակիօրէն ֆինանսաւորած է շինարարութիւնը, որ աւարտած է Մեծ տնտեսական ճգնաժամի օրերուն՝ 1938-ին։ Շէնքի կեդրոնական բաժինի կառուցումը, որ կը ներառէ 166 ֆութ (51 մեթր) բարձրութեամբ գմբէթ մը, արժած է 2.5 միլիոն տոլար։ Յետագային, 12.5 միլիոն տոլարի ծախսով աւելցուած են թեւերը, որոնք կրկնապատկած են շէնքի մակերեսը՝ հասցնելով զայն շուրջ 233,750 քառակուսի ֆութի (21,716 քառակուսի մեթր)։ Կապիտոլիումի շէնքէն դուրս գտնուող տարածքը կը պարունակէ արուեստի գործեր, շատրուաններ եւ բուսականութիւն, ներառեալ նահանգի խորհրդանշական ծառը (Տուկլասեան սոճի/եղեւնի) եւ նահանգի խորհրդանշական ծաղիկը (Օրեկոնի խաղող)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} mzmit5ohmnkopxlcm6pkrdvq21mc0yp