Angela's Ashes

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hyw">
  <siteinfo>
    <sitename>Ուիքիփետիա</sitename>
    <dbname>hywwiki</dbname>
    <base>https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Ուիքիփետիա</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Ուիքիփետիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ստորոգութիւն</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Angela's Ashes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1153</id>
    <revision>
      <id>252241</id>
      <parentid>214952</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T02:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7093" sha1="1fbybr37i8u4xkziow8p0omijpa3xja" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Գիրք
| անուանում = Angela's Ashes
| պատկեր =
| պատկերի չափ = 
| alt = 
| նկարագրութիւն = 
| հեղինակ = [[Ֆրանք Մքոթ]]
| ձայնագրութիւն = 
| սկզբնական վերնագիր = 
| թարգմանիչ = 
| պատկերազարդող = 
| կողքի պատկերազարդող = 
| երկիր = [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]
| լեզու = [[Անգլերէն]]
| շարք = 
| հերթական թիւ = 
| նիւթ = 
| ոճ = 
| հրատարակուած = 
| հրատարակող = Scribner
| հրատարակող2 = 
| հրատարակչական թուական = [[5 Սեպտեմբեր]] [[1996]]
| հրատարակուած հայերէնով = 
| գիրքի տեսակ = Կենսագրութիւն
| էջեր = 398
| մրցանակներ = 
| isbn = 
| isbn_note = 
| oclc = 
| dewey = 
| congress = 
| նախորդ գիրք = 
| յաջորդ գիրք = 
| նշումներ =
| կայքէջ =
}}

'''Angela's Ashes''', [[1996]] թուականի [[յուշագրութիւն]] մըն է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկա]]ցի հեղինակ [[Ֆրանք ՄքՔորթ]]ին կողմէ: Այս գիրքը կը խօսի Ֆրանքին մանկութեան մասին, ուր ան կը ներկայացնէ իր վաղ կեանքը [[Պրուքլին]]ի, [[Նիւ Եորք]]ի եւ [[Լիմերիկ|Լիմերիք]]ի քաղաքներուն մէջ։ Կենսագրութիւնը կը կեդրոնանայ ՄքՔորթ ընտանիքին դժուարութիւններուն վրայ, օրինակ՝ աղքատութիւն, իրենց հօր օղեմոլութեան հարցը եւ այլն: [[1997]] թուականին ''Angela's Ashes''-ը շահած է ''Pulitzer'' մրցանակը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pulitzer.org/citation/1997-Biography-or-Autobiography|title=The 1997 Pulitzer Prize Winners: Biography or Autobiography|work=The Pulitzer Prizes|accessdate=December 6, 2014|archive-date=December 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224094110/http://www.pulitzer.org/citation/1997-Biography-or-Autobiography|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bookcritics.org/awards/past_awards/#1997|title=National Book Critics Circle: Awards|work=National Book Critics Circle|accessdate=December 6, 2014|archive-date=April 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427180857/http://bookcritics.org/awards/past_awards/#1997|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;: ''Angela's Ashes'' գիրքին շարունակութիւններն են՝ ''Tis'', որ հրատարակուած է [[1999]] թուականին, անոր յաջորդելով՝ ''Teacher Man'', որ հրատարակուած է [[2005]] թուականին:

== Կերպարներ ==
'''ՄքՔորթ ընտանիք'''
* Ֆրանսիս ՄքՔորթ: ''Angela's Ashes'' գիրքին հեղինակը եւ գլխաւոր կերպարը: Ֆրանքը հաւատացեալ, կրօնասէր, վճռական եւ ճարպիկ [[իռլանտա]]ցի եւ [[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] փոքրիկ մըն է, որ չարչարանքներով կը փորձէ գտնել յաջողութիւն եւ ուրախութիւն դժուար պայմաններու մէջ:
* Մալաշի ՄքՔորթ: Ֆրանքին հայրը, որ կը քանդէ ընտանիքն իր օղամոլութեան հարցին պատճառով:
* Անճելա ՄքՔորթ: Ֆրանքին մայրը, որ միշտ քաջալերած է իր զաւակներուն:
* Մալաշի: Ֆրանքին գեղեցիկ փոքրիկ եղբայրը:
* Օլիվըր: Ֆրանքին եղբայրը՝ Իկինին զոյգը, որ կը մահանայ իր փոքր տարիքին:
* Իկին: Ֆրանքին եղբայրը, որ կը մահանայ 6 ամիս ետք Օլիվըրին մահէն:
* Մարկարեթ: Ֆրանքին միակ քոյրը, որ կը մահանայ իր փոքր տարիքին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ուն մէջ:
* Մայքըլ: Ֆրանքին եղբայրը:
* Ալֆոնսըս: Ֆրանքին ամէնէն փոքր եղբայրը:
* Ակկի: Ֆրանքին մօրաքոյրը որ օգտակար կը դառնայ ընտանիքին:
* Փա Քիթինկ: Ակկի մօրաքոյրին ամուսինը:
* Փա Շիհան: Անճելային եղբայրը:
* Մեծմայրը: Անճելային մայրը որ միշտ օգտակար կը դառնայ ընտանիքին:

'''Ուրիշներ'''
* Փատտի Քլոհեսսի: Ֆրանքին աղքատ դասընկերներէն մէկը:
* Պրանտըն Քուիկլի: Ֆրանքին դասընկերներէն մէկը:
* Ֆինթան Սլաթերի: Ֆրանքին դասընկերներէն մէկը:
* Փաթրիսիա Մատիկան: Հիւանդ մը հիւանդանոցին մէջ որ ետքը կը մահանայ:
* Սիմըս: Հիւանդանոցին բարապանը որ կ'օգնէ Ֆրանքին եւ Փաթրիսիային:
* Պարոն Թիմոնէյ: Ծերունի մը որ Ֆրանք կ'այցելէ ու անոր համար բարձրաձայն գիրքեր կը կարդայ:
* Տոթթի Օնէյլ: Ֆրանքին ուսուցիչներէն մէկը:
* Պարոն Օտի: Ֆրանքին տնօրէնը եւ ուսուցիչներէն մէկը&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCourt|first=Frank|title=Angela's Ashes|year=1996|publisher=Scribner|location=1230 Avenue of the Americas New York, NY 10020|isbn=0-684-87435-0}}&lt;/ref&gt;:

== Ժապաւէն ==
[[1999]] թուականին&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt0145653/&lt;/ref&gt; լոյս տեսաւ ''Angela's Ashes'' գիրքին ֆիլմի տարբերակը: Գլխագոր կերպարներուն դերերը կատարեցին՝ [[Ճո Պրին]]ը, [[Սիէրա Օուէնս]]ը, [[Մայքըլ Լեկկ]]ը եւ [[Էմիլի Ուաթսըն]]ը:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
*[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00frhxt Frank McCourt discusses ''Angela's Ashes'' on the BBC ''World Book Club'']
*[https://web.archive.org/web/20090226194527/http://www.limerick.com:80/angelasashes/controversy4.html Cullen, Kevin. “Memoir Lashed, and Loved: ''Angela’s Ashes'' Author Finds Foes, Friends in Limerick”, ''Limerick Globe'' October 29, 1997]
*[http://www.democracynow.org/2009/7/21/frank_mccourt_1930_2009_late_authors Late Author’s Younger Brother Remembers Childhood Poverty Depicted in ''Angela’s Ashes''] - video report by ''Democracy Now!''
*''Limerick Leader's Angela's Ashes'' tour: [https://www.youtube.com/watch?v=fmPPbeHnu_8  Part 1] [https://www.youtube.com/limerickleadervideo#p/f/3/S-76oRQ491s Part 2] [https://www.youtube.com/limerickleadervideo#p/f/0/uRdCyeSyJ6U Part 3]
*[http://www.booknotes.org/Watch/87803-1/Frank+McCourt.aspx ''Booknotes'' interview with McCourt on ''Angela's Ashes'', August 31, 1997]

[[Ստորոգութիւն:1996 գիրքեր]]
[[Ստորոգութիւն:Վէպեր]]</text>
      <sha1>1fbybr37i8u4xkziow8p0omijpa3xja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Believe (ալպոմ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1158</id>
    <revision>
      <id>252242</id>
      <parentid>234990</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T02:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23506" sha1="pbt6a6rlmn1xwitjii6intqmrhxbwzv" xml:space="preserve">'''Believe''' ({{lang-hy|վստահութիւն}}), գանատացի երգիչ [[Ճասթին Պիպեր]]ի երրորդ սդուտիական ալպոմը, թողարկուած է [[19 Յունիս]] [[2012]]-ին, [[ԱՄՆ]]-ի մէջ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.europaplustv.com/news/view/id/9172|title=Идеальные духи для девушки Джастина Бибера|date=2012-06-19|publisher=Europa Plus TV|accessdate=2012-06-21}}&lt;/ref&gt;:

== Երգեր ==
[[22 Փետրուար]] [[2012]]-ին Պիպերը իր Թուիթ էջին մէջ գրած է, որ իր երրորդ սդուտիական ալպոմը՝ Believe, պիտի թողարկուի [[2012]] թուականի Մարտին&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/justinbieber/status/172478593983709184|title= Twitter / Justin Bieber: and u guys keep asking. so ...|publisher=Twitter.com|date=2012-02-23}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

[[1 Մարտ]] [[2013]] թուականին Պիպերը ներկայ եղած է «The Ellen DeGeneres Show»-ին եւ յայտարարած է, որ ալպոմին առաջին երգը պիտի ըլլայ «Boyfriend» երգը եւ այդ երգը պիտի թողարկուի Մարտ 26-ին&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2012/03/justin-biebers-birthday-turns-18-with-ellen-degeneres-and-a-100k-car/|title=Justin Bieber’s Birthday: Turns 18 with Ellen DeGeneres and a $100K Car|publisher=ABC News|date=2012-03-01|accessdate=2012-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120505130838/http://abcnews.go.com/blogs/entertainment/2012/03/justin-biebers-birthday-turns-18-with-ellen-degeneres-and-a-100k-car/|archivedate=2012-05-05|dead-url=yes}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:

[[7 Մարտ]] [[2012]] թուականին Պիպերը յայտարարած է, որ Մարտ 11-ին պիտի թողարկուի երգ մը եւս՝ «Turn to You»: Ճասթին ըսած է, որ երգին ամբողջ հասոյթը կ'օգնէ միայն մայրերուն։ Սակայն այս երգը ալպոմին մէջ չյայտնուեցաւ։

== Երգացանկ ==
{{tracklist
| extra_column    = Արտադրիչներ
| writing_credits = yes
| title1    = All Around the World
| writer1   = 
| extra1    = The Messengers
| length1   = 4:00
| note1     = feat. [[Ludacris]]
| title2    = [[Boyfriend]] (video mix)
| writer2   = Mike Posner, [[Бибер, Джастин|Джастин Бибер]], Matthew Musto, Mason Levy
| extra2    = Posner, Mason Levy
| length2   = 2:52/3:29
| title3    = As Long as You Love Me
| writer3   = Andre Lindal
| extra3    = [[Джеркинс, Родни|Родни Джеркинс]], Andre Lindal
| length3   = 3:49
| note3     = feat. [[Big Sean]]
| title4    = Take You
| writer4   = J Hart &amp; Ross Golan
| extra4    = soFLY &amp; Nius
| length4   = 3:40
| title5    = Right Here
| writer5   = Aubrey Graham
| extra5    = Hit-Boy
| length5   = 3:24
| note5     = feat. [[Дрейк (певец)|Drake]]
| title6    = Catching Feelings
| writer6   = 
| extra6    = 
| length6   = 3:54
| title7    = Fall
| writer7   = Justin Bieber 	
| extra7    = Mason Levy
| length7   = 4:08
| title8    = [[Die in Your Arms]]
| writer8   = Justin Bieber 	
| extra8    = Родни Джеркинс, Travis Sayles, Dennis Aganee Jenkins
| length8   = 3:57
| title9    = Thought of You
| writer9   = 
| extra9    = Diplo
| length9   = 3:50
| title10   = Beauty and a Beat
| writer10  = Savan Kotecha, [[Макс Мартин]], Zedd
| extra10   = Макс Мартин, Zedd
| length10  = 3:48
| note10    = feat. [[Ники Минаж]]
| title11   = One Love
| writer11  = 
| extra11   = 
| length11  = 3:54
| title12   = Be Alright
| writer12  = 
| extra12   = 
| length12  = 3:09
| title13   = Believe
| writer13  =
| extra13   =
| length13  =  3:42
}}

{{Tracklist
| collapsed       = yes
| extra_column    = Продюсеры
| writing_credits = yes
| headline        = Deluxe Edition Bonus Tracks
| title14         = Out of Town Girl
| note14          = 
| writer14        = Kenneth Coby, Graham Edwards, Liam Horne&lt;ref&gt;[http://ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&amp;mode=results&amp;searchstr=884007757&amp;search_in=i&amp;search_type=exact&amp;search_det=t,s,w,p,b,v&amp;results_pp=10&amp;start=2 ASCAP Out of Town Girl (ID 884007757)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120605212501/http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300 |date=2012-06-05 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
| extra14 = Soundz
| length14 = 3:33
| title15 = She Don’t Like the Lights
| note15 =
| writer15 =
| extra15 =
| length15 = 3:59
| title16 = Maria
| note16 =
| writer16 =
| extra16 =
| length16 = 4:08
}}
{{Tracklist
| collapsed       = yes
| extra_column    = Продюсер(ы)
| writing_credits = yes
| headline        = Japanese Edition Bonus Track
| title17         = Just Like Them
| note17          =
| writer17        = 
| extra17         = 
| length17        = 
}}

== Շարքեր եւ Հաւաստագիրեր ==
=== Чарты недели ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Чарт (2012)
!Место
|-
|[[ARIA Charts|Australian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113094054/http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-11-13|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[International Federation of the Phonographic Industry|Austrian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|language=German|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Austria]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120704103211/http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-07-04|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Ultratop 50|Belgian Albums Chart]] (Flanders)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|language=Dutch|publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121124012330/http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-11-24|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|[[Ultratop 50|Belgian Albums Chart]] (Wallonia)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|language=French|publisher=[[Ultratop]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725032902/http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-07-25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|[[Canadian Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;canada&quot;&gt;{{cite web|last=Dowling|first=Marianne|url=http://jam.canoe.ca/Music/Artists/B/Bieber_Justin/2012/06/27/19925461.html|title=Bieber's 'Believe' debuts at No. 1|publisher=[[Jam!]] [[Canadian Online Explorer|CANOE]]|date=2012-06-27|accessdate=2012-06-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ApYxNBML|archivedate=2012-09-21}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|Croatian Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hdu-toplista.com/index.php?what=arhiva&amp;w=details&amp;id=1044|title=Top Kombiniranih – Tjedan 26. 2012.|language=Croatian|publisher=Hrvatska Diskografska Udruga|accessdate=July 5, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620082308/http://www.hdu-toplista.com/index.php?what=arhiva&amp;w=details&amp;id=1044|archivedate=2013-06-20|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[International Federation of the Phonographic Industry|Czech Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ifpicr.cz/hitparada/index.php?a=titul&amp;hitparada=14&amp;titul=150509&amp;sec=172c527919cca0c53e2412e4f90788bf |title=TOP50 Prodejní – Bieber Justin – Believe |language=Czech |publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI Czech Republic]] |accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|6
|-
|[[IFPI Denmark|Danish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[IFPI Denmark]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120528195732/http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-05-28|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[MegaCharts|Dutch Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|language=Dutch|publisher=[[MegaCharts]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120521050836/http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-05-21|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|[[Finland's Official List|Finnish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Musiikkituottajat – IFPI Finland|IFPI Finland]]. Hung Medien|accessdate=2012-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110013232/http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-11-10|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|French Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|language=French|publisher=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]]. Hung Medien|accessdate=2012-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121104115051/http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-11-04|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|[[Media Control Charts|German Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.charts.de/album.asp?artist=Justin+Bieber&amp;title=Believe&amp;country=de|title=Justin Bieber, Believe|language=German|publisher=[[Media Control Charts|Media Control]]. charts.de|accessdate=2012-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228025726/http://www.charts.de/album.asp?artist=Justin+Bieber&amp;title=Believe&amp;country=de|archivedate=2013-12-28|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|[[IFPI Greece|Greek Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cyta.gr/el/IFPI |title=Official Cyta–IFPI Albums Sales |language=Greek |publisher=[[IFPI Greece]]. [[CYTA]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426221112/https://www.cyta.gr/el/IFPI |archivedate=April 26, 2014 |accessdate=July 13, 2012 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Association of Hungarian Record Companies|Hungarian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=archivum&amp;lista=top40&amp;ev=2012&amp;het=26&amp;submit_=Keres%E9s|title=Top 40 album- és válogatáslemez-lista – 2012. 26. hét|language=Hungarian|publisher=[[Association of Hungarian Record Companies|MAHASZ]]|accessdate=July 4, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123072541/http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=archivum&amp;lista=top40&amp;ev=2012&amp;het=26&amp;submit_=Keres%E9s|archivedate=2018-01-23|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|18
|-
|[[Irish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2012&amp;year=2012&amp;week=25|title=Top 75 Artist Album, Week Ending 21 June 2012|publisher=[[Irish Recorded Music Association]]. [[Chart-Track]]|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203002503/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&amp;ct=240002&amp;arch=t&amp;lyr=2012&amp;year=2012&amp;week=25|archivedate=2013-12-03|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Итальянская федерация звукозаписывающей индустрии|Italian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Federation of the Italian Music Industry]]. Hung Medien|accessdate=2012-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722152357/http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-07-22|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Oricon|Japanese Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;japan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2012-07-02/more/2/|title=2012年06月18日～2012年06月24日のCDアルバム週間ランキング|trans_title=Weekly CD Albums Chart – 2012.06.18～2012.06.24|language=Japanese|publisher=[[Oricon]]|date=2012-07-02|accessdate=2012-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116170216/http://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/2012-07-02/more/2/|archivedate=2014-01-16|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|7
|-
|[[Top 100 Mexico|Mexican Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;mex&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.centrodedesarrollodigital.com/amprofon3/Top100.pdf |title=Top 100 México – Semana Del 25 de Junio al 01 de Julio del 2012 |language=Spanish |publisher=[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707212420/http://www.centrodedesarrollodigital.com/amprofon3/Top100.pdf |archivedate=July 7, 2012 |accessdate=July 13, 2012 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Новозеландская ассоциация звукозаписывающих компаний|New Zealand Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Recording Industry Association of New Zealand]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516022013/http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-05-16|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[VG-lista|Norwegian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|work=[[Verdens Gang]]|publisher=Hung Medien|accessdate=2012-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515100542/http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-05-15|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Polish Music Charts|Polish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=743&amp;lang=en|title=Oficjalna lista sprzedaży|publisher=[[OLiS]]|date=2012-07-02|accessdate=2012-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407160441/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=743&amp;lang=en|archivedate=2014-04-07|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|4
|-
|[[Associação Fonográfica Portuguesa|Portuguese Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703081025/http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-07-03|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|[[Scottish Singles and Albums Charts|Scottish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/23/2012-06-30/|title=2012 Top 40 Scottish Albums Archive|publisher=[[Official Charts Company]]|date=2012-06-30|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407090542/http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/23/2012-06-30/|archivedate=2014-04-07|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|[[Productores de Música de España|Spanish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Productores de Música de España]]. Hung Medien|accessdate=2012-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106104547/http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin%20Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-11-06|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Sverigetopplistan|Swedish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Swedish Recording Industry Association]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515212708/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-05-15|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Swiss Music Charts|Swiss Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|title=Justin Bieber – Believe|publisher=[[Media Control Charts|Media Control]]. Hung Medien|accessdate=2012-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018211057/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=Justin+Bieber&amp;titel=Believe&amp;cat=a|archivedate=2012-10-18|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|3
|-
|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/3/2012-06-30/|title=2012 Top 40 Official UK Albums Archive|publisher=[[Official Charts Company]]|date=2012-06-30|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130625222554/http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/3/2012-06-30|archivedate=2013-06-25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]&lt;ref name=&quot;bbdebut&quot;&gt;{{cite web |last=Caulfield |first=Keith |url=http://www.billboard.com/#/news/official-justin-bieber-s-believe-is-year-1007431752.story |title=Official: Justin Bieber's 'Believe' Is Year's Biggest Debut, Bows at No. 1 |work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |publisher=[[Prometheus Global Media]] |date=2012-06-26 |accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|[[Ռուսաստան]] (2М. Топ 25. Альбомы.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2012/08/31/chart|title=Кончится лето|work=[[Lenta.ru]]|date=2012-08-31|accessdate=2012-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121125153619/http://lenta.ru/articles/2012/08/31/chart/|archivedate=2012-11-25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|2
|}
{{col-2}}

=== Հաւաստագիրեր ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Երկիր
!Հաւաստագիր
|-
|[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|[[Պրազիլ]]]]
|Փլաթինէ
|-
|[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|[[Մեկսիքա]]]]
|Փլաթինէ
|-
|[[Productores de Música de España|[[Սպանիա]]]]
|Փլաթինէ
|-
|[[Recording Industry Association of America|[[ԱՄՆ]]]]
|Փլաթինէ
|}
{{col-end}}

== Թողարկման Ժամանակագրութիւն ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Երկիր
!Ամսաթիւ
!Լէյպլ
|-
|Աւստրալիա&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.getmusic.com.au/justinbieber/store/detail?id=151034 |title=Justin Bieber Store – Believe |publisher=Getmusic. [[Universal Records|Universal Music Australia]] |accessdate=2012-06-26 |archive-date=2012-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120613180134/http://www.getmusic.com.au/justinbieber/store/detail?id=151034 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|rowspan=3|15 Յունիս, 2012
|rowspan=2|[[Universal Music Group|Universal Music]]
|-
|Գերմանիա&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.universal-music.de/justin-bieber/diskografie/detail/product:181598/believe-standard-edt |title=Justin Bieber – Diskografie – Believe (Standard Edt.) |language=German |publisher=[[Universal Records|Universal Music Germany]] |accessdate=2012-06-26 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630142327/http://www.universal-music.de/justin-bieber/diskografie/detail/product:181598/believe-standard-edt |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|Իրլանտա&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.towerrecords.ie/product/Bieber,justin_Believe/549957|title=Bieber,justin – Believe|publisher=[[Tower Records]] Ireland|accessdate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104220624/http://www.towerrecords.ie/product/Bieber,justin_Believe/549957|archivedate=2013-11-04|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|[[Def Jam Recordings|Def Jam]], [[Mercury Records|Mercury]]
|-
|Անգլիա&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hmv.com/hmvweb/displayProductDetails.do?ctx=280;1;-1;-1;-1&amp;sku=325|title=Justin Bieber: Believe|publisher=[[HMV Group|HMV]]|accessdate=2012-06-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ape5r0nY|archivedate=2012-09-21}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|18 Յունիս, 2012
|-
|Ֆիլիփիններ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lifestyle.inquirer.net/54893/justin-bieber-releases-believe-worldwide|title=Justin Bieber releases ‘Believe’ worldwide|publisher=Philippine Daily Inquirer. [[MCA Music Entertainment#MCA Music .28Philippines.29|MCA Music Philippines Inc.]]|accessdate=2012-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120713112452/http://lifestyle.inquirer.net/54893/justin-bieber-releases-believe-worldwide|archivedate=2012-07-13|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|[[MCA Records#MCA Music (Philippines)|MCA Music]]
|-
|ԱՄՆ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.com/dp/B007XHWROK|title=Believe: Justin Bieber|publisher=[[Amazon.com]]|accessdate=May 29, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251017062038/https://www.amazon.com/dp/B007XHWROK|archivedate=2025-10-17|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|19 Յունիս, 2012
|[[Schoolboy Records|Schoolboy]], [[RBMG]], [[Island Records|Island]]
|-
|Լեհաստան&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.universalmusic.pl/artysci.id_3321.a_dyskografia.idp_7418|title=Justin Bieber – Believe|language=Polish|publisher=[[Universal Records|Universal Music Poland]]|accessdate=2012-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105075859/http://www.universalmusic.pl/artysci.id_3321.a_dyskografia.idp_7418|archivedate=2013-11-05|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 
|rowspan=2|Universal Music
|-
|Ճափոն&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.universal-music.co.jp/justin-bieber/products/uicl-9103/ |title=ビリーヴ &lt;nowiki&gt;[国内盤][CD] [初回限定盤]&lt;/nowiki&gt; |trans_title=Believe &lt;nowiki&gt;[CD Domestic] [CD] [Limited Edition]&lt;/nowiki&gt; |language=Japanese |publisher=[[Universal Records|Universal Music Japan]] |accessdate=2012-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120620213840/http://www.universal-music.co.jp/justin-bieber/products/uicl-9103/ |archivedate=2012-06-20 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|20 Յունիս, 2012
|}
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Տեղեկաքարտ Երգ 
| անուանում = Believe
| զկսբնական անուն = 
| կազմ = Believe Tour 12, 2012.jpg
| կազմի չափ = 2px 
| կատարող = Ճասթին Պիպեր
| այլ կատարողներ = 
| ալպոմ = 
| թողարկուած = [[19 Յունիս]], [[2013]]
| տեսակ = 
| ձայնագրուած = [[2011]]-[[2012]]
| ժանր = «Փոփ», «dance-pop», «R&amp;B»
| տեւողութիւն = 48:09
| հեղինակ = 
| ձայնագրման ընկերութիւն = 
| արտադրիչ = 
| ISWC = «Schoolboy», «RBMG», «Island»
| երգեր = 
| նախորդ = 
| երգի_համար = 
| յաջորդ = 
| այլ = 
}}{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>pbt6a6rlmn1xwitjii6intqmrhxbwzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greatest Hits... So Far!!!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1188</id>
    <revision>
      <id>252243</id>
      <parentid>236058</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T02:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31337" sha1="n0kmjrihtorclvi1iyi5sj4r7h0qfpj" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Երգ
| անուանում = Greatest Hits… So Far!!!
| զկսբնական անուն = 
| կազմ = 
| կազմի չափ = 220px
| կատարող = P!nk
| այլ կատարողներ = 
| ալպոմ = 
| թողարկուած = 2010 թվականի նոյեմբերի 12
| տեսակ = 
| ձայնագրուած = 1999-2010
| ժանր = փոփ, ռոք փոփ, R&amp;B
| տեւողութիւն = 59:29
| հեղինակ = 
| ձայնագրման ընկերութիւն = LaFace Jive
| արտադրիչ = Pink  Tim Armstrong Dallas Austin Kevin &quot;She'kspere&quot; Briggs Kandi Burruss Danja Dr. Luke Jimmy Harry Tony Kanal Machopsycho Billy Mann Max Martin Linda Perry Shellback Scott Storch Butch Walker
| ISWC = 
| երգեր = 
| նախորդ = Funhouse (2008)
| երգի_համար = 2010
| յաջորդ = The Truth About Love (2012)
| այլ = 
}}
'''Greatest Hits… So Far!!!''', ամերիկացի երգչուհի [[P!nk]]-ի երգերու առաջին հաւաքածուն, թողարկուած [[12 Նոյեմբեր]] [[2010]]-ին, LaFace լէյպլով:

== Երգեր ==
«Raise Your Glass» դարձաւ առաջին երգը: Երգը թողարկուած է [[6 Հոկտեմբեր]] [[2010]]-ին: [[Billboard Hot 100]] հիթ-շարքերուն մէջ երգը գրաւած է առաջին տեղը:

Հաջորդ երգը «Fuckin' Perfect»-ը դարձաւ, որ թողարկուած է [[14 Դեկտեմբեր]] [[2010]]-ին: Hot 100 շարքին մէջ ստեղծագործութիւնը գրաւած է երրորդ տեղը: 2011 թուականին MTV VMA հեռուստաընկերութեան, տեսահոլովակը մասնակցած է «լաւագոյն ուղերձ-տեսահոլովակ» (Best Video with a Message) մրցանակաբաշխութեան, բայց Լետի Կակայի «Born This Way» երգը յաղթող ճանչուեցաւ:
== Երգացանկ ==
=== North American editions ===
{{Երգացանկ
| headline = ''Greatest Hits... So Far!!!''&amp;nbsp;– {{nobold|North American deluxe edition}}
| writing_credits = yes
| total_length = 67:32
| extra_column = Album

| title1 = [[Get the Party Started]]
| writer1 = [[Linda Perry]]
| extra1 = ''[[Missundaztood]]''
| length1 = 3:11

| title2 = [[There You Go]]
| writer2 = {{flat list|*[[Pink (singer)|Pink]]
*Kevin &quot;She'kspere&quot; Briggs
*[[Kandi Burruss]]}}
| extra2 = ''[[Can't Take Me Home]]''
| length2 = 3:26

| title3 = [[Don't Let Me Get Me]]
| writer3 = {{flat list|*Pink
*[[Dallas Austin]]}}
| extra3 = ''Missundaztood''
| length3 = 3:31

| title4 = [[Just like a Pill]]
| writer4= {{flat list|*Pink
*Austin}}
| extra4 = ''Missundaztood''
| length4 = 3:57

| title5= [[Family Portrait (song)|Family Portrait]]
| writer5= {{flat list|*Pink
*[[Scott Storch]]}}
| extra5 = ''Missundaztood''
| length5= 4:56

| title6 = [[Trouble (Pink song)|Trouble]]
| writer6 = {{flat list|*Pink
*[[Tim Armstrong]]}}
| extra6 = ''[[Try This]]''
| length6 = 3:12

| title7 = [[Stupid Girls]]
| writer7 = {{flat list|*Pink
*[[Billy Mann]]
*[[Machopsycho|MachoPsycho]]}}
| extra7 = ''[[I'm Not Dead]]''
| length7 = 3:16

| title8 = [[Who Knew]]
| writer8 = {{flat list|*Pink
*[[Max Martin]]
*[[Dr. Luke|Lukasz Gottwald]]}}
| extra8 = ''[[I'm Not Dead]]''
| length8 = 3:28

| title9 = [[U + Ur Hand]]
| writer9 = {{flat list|*Pink
*Martin
*Gottwald
*[[Rami Yacoub|Rami]]}}
| extra9 = ''[[I'm Not Dead]]''
| length9 = 3:34

| title10 = [[Dear Mr. President]]
| note10 = featuring [[Indigo Girls]]
| writer10 = {{flat list|*Pink
*Mann}}
| extra10 = ''[[I'm Not Dead]]''
| length10 = 4:33

| title11 = [[So What (Pink song)|So What]]
| writer11 = {{flat list|*Pink
*Martin
*[[Shellback (record producer)|Shellback]]}}
| extra11 = ''[[Funhouse (Pink album)|Funhouse]]''
| length11 = 3:35

| title12 = [[Sober (Pink song)|Sober]]
| writer12 = {{flat list|*Pink
*[[Danja (record producer)|Nate Hills]]
*[[Kara DioGuardi]]
*[[Marcella Araica]]}}
| extra12 = ''Funhouse''
| length12 = 4:11

| title13 = [[Please Don't Leave Me]]
| writer13 = {{flat list|*Pink
*Martin}}
| extra13 = ''Funhouse''
| length13 = 3:51

| title14 = [[Funhouse (song)|Funhouse]]
| writer14 = {{flat list|*Pink
*Kanal
*Harry}}
| extra14 = ''Funhouse''
| length14 = 3:25

| title15 = [[I Don't Believe You]]
| writer15 = {{flat list|*Pink
*Martin}}
| extra15 = ''Funhouse''
| length15 = 4:35

| title16 = [[Glitter in the Air]]
| writer16 = {{flat list|*Pink
*Mann}}
| extra16 = ''Funhouse''
| length16 = 3:47

| title17 = [[Raise Your Glass]]
| writer17 = {{flat list|*Pink
*Martin
*Shellback}}
| extra17 = Previously unreleased
| length17 = 3:23

| title18 = [[Fuckin' Perfect]]
| writer18 = {{flat list|*Pink
*Martin
*Shellback}}
| extra18 = Previously unreleased
| length18 = 3:30}}
{{Երգացանկ
| writing_credits = yes
| collapsed = yes
| extra_column = Album
| headline = ''Greatest Hits... So Far!!!''&amp;nbsp;– {{nobold|US standard edition ([[iTunes Store]] bonus track)&lt;ref name=&quot;itunes.apple.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/greatest-hits...so-far!!!/id399891666|title=iTunes - Music - Greatest Hits...So Far!!! by P!NK|work=iTunes}}&lt;/ref&gt;}}

| title19 = Heartbreak Down
| writer19 = {{flat list|*Pink
*[[Butch Walker]]}}
| extra19 = Previously unreleased
| length19 = 3:18
}}

{{Երգացանկ
| headline        = ''Greatest Hits... So Far!!!''&amp;nbsp;– {{nobold|US standard edition ([[iTunes Store]] &amp; [[Amazon.com]] bonus videos)&lt;ref name=&quot;itunes.apple.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.com/Greatest-Hits-Far-Explicit-Video/dp/B004BCNVOA|title=Amazon.com: Greatest Hits...So Far!!! [Explicit]: P!nk: MP3 Downloads|work=amazon.com}}&lt;/ref&gt;}}
| collapsed       = yes

| title1 = Leave Me Alone (I'm Lonely)
| note1 = The Funhouse Freak Show Edition
| length1 = 3:33

| title2 = Please Don't Leave Me
| note2 = The Funhouse Freak Show Edition
| length2 = 3:49

| title3 = Funhouse
| note3 = The Funhouse Freak Show Edition
| length3 = 3:31

| title4 = Behind the Scenes of the ''Greatest Hits... So Far!!!'' Photoshoot
| length4 = 4:18
}}
 
=== Միջազգային Հրապարակումներ ===
{{Երգացանկ
| headline        = ''Greatest Hits... So Far!!!''&amp;nbsp;– {{nobold|Australia standard edition}}
| writing_credits = yes
| total_length    =
| extra_column    = Producer(s)

| title1          = Get the Party Started
| writer1         = Perry
| extra1          = Perry
| length1         = 3:11

| title2          = There You Go
| writer2         = {{flat list|
*Pink
*Briggs
*Burruss
}}
| extra2          = {{flat list|
*Briggs
*Burruss (vocal)
}}
| length2         = 3:26

| title3          = Don't Let Me Get Me
| writer3         = {{flat list|
*Pink
*Austin
}}
| extra3          = Austin
| length3         = 3:31

| title4          = Just like a Pill
| writer4         = {{flat list|
*Pink
*Austin
}}
| extra4          = Austin
| length4         = 3:57

| title5          = Family Portrait
| writer5         = {{flat list|
*Pink
*Storch
}}
| extra5          = Storch
| length5         = 4:56

| title6          = Trouble
| writer6         = {{flat list|
*Pink
*Armstrong
}}
| extra6          = {{flat list|
*Armstrong
*Fields (add)
}}
| length6         = 3:12

| title7          = Stupid Girls
| writer7         = {{flat list|
*Pink
*Mann
*MachoPsycho
}}
| extra7          = {{flat list|
*Mann
*MachoPsycho (co)
}}
| length7         = 3:16

| title8          = Who Knew
| writer8         = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
*Lukasz Gottwald
}}
| extra8          = {{flat list|
*Max Martin
*Dr. Luke
}}
| length8         = 3:28

| title9          = U + Ur Hand
| writer9         = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
*Gottwald
*Rami
}}
| extra9          = {{flat list|
*Max Martin
*Dr. Luke
}}
| length9         = 3:34

| title10         = Dear Mr. President
| note10          = featuring Indigo Girls
| writer10        = {{flat list|
*Pink
*Mann
}}
| extra10         = {{flat list|
*Mann
*Pink
}}
| length10        = 4:33

| title11         = Leave Me Alone (I'm Lonely)
| writer11        = {{flat list|
*Pink
*[[Butch Walker]]
}}
| extra11         = Walker
| length11        = 3:18

| title12         = So What
| writer12        = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
*Shellback
}}
| extra12         = Max Martin
| length12        = 3:35

| title13         = Sober
| writer13        = {{flat list|
*Pink
*Hills
*DioGuardi
*Araica
}}
| extra13         = {{flat list|
*Danja
*Kanal
*Harry
}}
| length13        = 4:11

| title14         = Please Don't Leave Me
| writer14        = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
}}
| extra14         = Max Martin
| length14        = 3:51

| title15         = [[Bad Influence (song)|Bad Influence]]
| writer15        = {{flat list|
*Pink
*Mann
*Walker
*MachoPsycho
}}
| extra15         = {{flat list|
*Mann
*Walker
*MachoPsycho
}}
| length15        = 3:35

| title16         = Funhouse
| writer16        = {{flat list|
*Pink
*Kanal
*Harry
}}
| extra16         = {{flat list|
*Kanal
*Harry
}}
| length16        = 3:25

| title17         = I Don't Believe You
| writer17        = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
}}
| extra17         = Max Martin
| length17        = 4:35

| title18         = [[Whataya Want from Me]]
| writer18        = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
*Shellback
}}
| extra18         = {{flat list|
*Max Martin
*Shellback
}}
| length18        = 3:46

| title19         = Raise Your Glass
| writer19        = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
*Shellback
}}
| extra19         = {{flat list|
*Max Martin
*Shellback
}}
| length19        = 3:23

| title20         = Fuckin' Perfect
| writer20        = {{flat list|
*Pink
*Max Martin
*Shellback
}}
| extra20         = {{flat list|
*Max Martin
*Shellback
}}
| length20        = 3:30

| title21         = Heartbreak Down
| writer21        = {{flat list|
*Pink
*Walker
}}
| extra21         = {{flat list|
*Walker
}}
| length21        = 3:18
}}

{{Երգացանկ
| collapsed       = yes
| headline        = ''Greatest Hits... So Far!!!'' – {{nobold|Australian iTunes Store Deluxe edition bonus videos&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/au/album/greatest-hits...so-far!!!/id400216611|title=iTunes - Music - Greatest Hits...So Far!!! (Deluxe Version) by P!NK|work=iTunes}}&lt;/ref&gt;}}
| extra_column    = Album

| title22         = [[Leave Me Alone (I'm Lonely)]]
| note22          = The Funhouse Freak Show Version
| extra22         = ''[[I'm Not Dead]]
| title23         = [[Please Don't Leave Me]]
| note23          = The Funhouse Freak Show Version
| extra23         = ''[[Funhouse (Pink album)|Funhouse]]''
| title24         = [[Funhouse (song)|Funhouse]]
| note24          = The Funhouse Freak Show Version
| extra24         = ''[[Funhouse (Pink album)|Funhouse]]''
| title25         = Behind the Scenes of ''Greatest Hits... So Far!!!'' 's Photo Shoot  
}}

=== Պելուքս Թողարկումներ DVD ===
{{Երգացանկ
| headline        = ''Greatest Hits... So Far!!!'' – {{nobold|Deluxe edition bonus DVD&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pinkspage.com/de/music/greatest-hitsso-far-deluxe-edition-cddvd|title=Pink: Greatest Hits...So Far!!! Deluxe Edition (CD+DVD)|work=The Official P!nk Site}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myplaydirect.com/pink/p-nk-greatest-hits-so-far-deluxe-cd-dvd/details/5693665|title=Pink &quot;P!nk - Greatest  Hits So Far!!! (Deluxe CD/DVD)&quot; @ Pink Global Store  US|work=Pink US Store|accessdate=2016-09-27|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040058/http://www.myplaydirect.com/pink/p-nk-greatest-hits-so-far-deluxe-cd-dvd/details/5693665|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;}}
| extra_column    = Album
| title1          = [[There You Go]]
| extra1          = ''[[Can't Take Me Home]]''
| title2          = [[Most Girls]]
| extra2          = ''Can't Take Me Home''
| title3          = [[You Make Me Sick]]
| extra3          = ''Can't Take Me Home''
| title4          = [[Get the Party Started]]
| extra4          = ''[[Missundaztood]]''
| title5          = [[Don't Let Me Get Me]]
| extra5          = ''Missundaztood''
| title6          = [[Just Like a Pill]]
| extra6          = ''Missundaztood''
| title7          = [[Family Portrait (song)|Family Portrait]]
| extra7          = ''Missundaztood''
| title8          = [[Trouble (Pink song)|Trouble]]
| extra8          = ''[[Try This]]''
| title9          = [[God Is a DJ (Pink song)|God Is a DJ]]
| extra9          = ''Try This''
| title10         = [[Last to Know]]
| extra10         = ''Try This''
| title11         = [[Stupid Girls]]
| extra11         = ''[[I'm Not Dead]]''
| title12         = [[Who Knew]]
| extra12         = ''I'm Not Dead''
| title13         = [[U + Ur Hand]]
| extra13         = ''I'm Not Dead''
| title14         = [[Nobody Knows (Pink song)|Nobody Knows]]
| extra14         = ''I'm Not Dead''
| title15         = [[Dear Mr. President]]
| extra15         = ''I'm Not Dead''
| title16         = [[So What (Pink song)|So What]]
| extra16         = ''[[Funhouse (Pink album)|Funhouse]]''
| title17         = [[Please Don't Leave Me]]
| extra17         = ''Funhouse''
| title18         = [[Sober (Pink song)|Sober]]
| extra18         = ''Funhouse''
| title19         = [[Funhouse (song)|Funhouse]]
| extra19         = ''Funhouse''
| title20         = [[I Don't Believe You]]
| extra20         = ''Funhouse''
| title21         = [[Bad Influence (song)|Bad Influence]]
| extra21         = ''Funhouse''
| title22         = [[Leave Me Alone (I'm Lonely)]]
| note22          = The Funhouse Freak Show Version
| extra22         = ''I'm Not Dead''
| title23         = Please Don't Leave Me
| note23          = The Funhouse Freak Show Version
| extra23         = ''Funhouse''
| title24         = Funhouse
| note24          = The Funhouse Freak Show Version
| extra24         = ''Funhouse''
| title25         = Behind the Scenes of Funhouse's Music Video 
| extra25         = ''Funhouse''
| title26         = Behind the Scenes of ''Greatest Hits... So Far!!!'' 's Photo Shoot  
}}

{{Երգացանկ
| headline        = ''Greatest Hits... So Far!!!'' – {{nobold|Australian stand alone DVD bonus videos}}&lt;ref&gt;http://www.sanity.com.au/products/2205316/Greatest_HitsSo_Far&lt;/ref&gt;
| collapsed       = yes
| extra_column    = Album
| title27         = Raise Your Glass
| extra27         = ''Greatest Hits... So Far!!!''
| title28         = Fuckin' Perfect
| extra28         = ''Greatest Hits... So Far!!!'' 
}}

== Շարքեր ==
=== Շաբաթական Շարքեր ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
! Շարք (2010–11)
! Գրաւած դիրքը
|-
|[[ARIA Charts|Australian Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;Top 50 Albums Chart&quot;&gt;[http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50 Top 50 Albums Chart] [[Australian Recording Industry Association]] (ARIA). Retrieved 2010-11-21.&lt;/ref&gt;
|align=center|1
|-
|[[Ö3 Austria Top 40|Austrian Album Charts]]&lt;ref&gt;[http://www.austriancharts.at/showitem.asp?interpret=P!nk&amp;titel=Greatest+Hits...+So+Far!!!&amp;cat=a] [[Australian Recording Industry Association]]. Retrieved 2010-11-26.&lt;/ref&gt;
|align=center|4
|-
|[[Ultratop|Belgian Albums Չարթ(Flanders)]]
|align=center|12
|-
|[[Ultratop|Belgian Albums Չարթ(Wallonia)]]
|align=center|19
|-
|[[Canadian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/2011-02-12/canadian-albums |title=Music Albums, Top 200 Albums &amp; Music Album Charts |publisher=Billboard.com |date= |accessdate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|4
|-
|[[Tracklisten|Danish Albums Chart]]
|align=center|5
|-
|[[MegaCharts|Dutch Albums Chart]]
|align=center|3
|-
|[[European Top 100 Albums]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/charts/european-albums?tag=relcharts|title=Billboard - Music Charts, Music News, Artist Photo Gallery &amp; Free Video|work=Billboard}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|-
|[[Finland's Official List|Finnish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/pink/greates+hits+so+far |title=Musiikkituottajat - Tilastot - Suomen virallinen lista - Artistit |publisher=Ifpi.fi |date= |accessdate=2012-02-19 |archive-date=2011-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121170042/http://ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/pink/greates+hits+so+far |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|16
|-
|[[SNEP|French Albums Chart]]
|align=center|47
|-
|[[Media Control Charts|German Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gfk-entertainment.com/news/the-boss-ist-der-neue-chef-der-album-charts.html |title=&quot;The Boss&quot; ist der neue Chef der Album-Charts - media control |publisher=Media-control.de |date=2010-11-23 |accessdate=2010-11-30 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201063517/http://www.gfk-entertainment.com/news/the-boss-ist-der-neue-chef-der-album-charts.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|3
|-
|align=&quot;left&quot;|German [[Media Control Charts|Music DVD Top-20]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gfk-entertainment.com/news/eric-clapton-holt-silber-bei-den-musikvideos.html |title=Eric Clapton holt Silber bei den Musikvideos - media control |publisher=Media-control.de |date=2010-11-26 |accessdate=2010-11-30 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|15
|-
|[[IFPI Greece|Greek Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;GlobalԴիրքըs&quot;&gt;[http://greekcharts.com/showitem.asp?interpret=P!nk&amp;titel=Greatest+Hits...+So+Far!!!&amp;cat=a Greekcharts.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711124701/http://greekcharts.com/showitem.asp?interpret=P!nk&amp;titel=Greatest+Hits...+So+Far!!!&amp;cat=a |date=2011-07-11 }} ''[[IFPI]]''.&lt;/ref&gt;
|align=center|2
|-
|[[Mahasz|Hungarian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=archivum&amp;lista=top40&amp;ev=2011&amp;het=17&amp;submit_=Keres%E9s|title=MAHASZ - Magyar Hanglemezkiadók Szövetsége |publisher=mahasz.hu |date= |accessdate=2011-05-05}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|14
|-
|[[Federation of the Italian Music Industry|Italian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=ՉարթTrack|url=http://www.fimi.it/classifiche_result_artisti.php?anno=2010&amp;mese=11&amp;id=344|work=[[Federation of the Italian Music Industry|FIMI]]|publisher=GfK|accessdate=26 November 2010|archive-date=19 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719140547/http://www.fimi.it/classifiche_result_artisti.php?anno=2010&amp;mese=11&amp;id=344|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|41
|-
|Japanese [[Oricon]] Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/136823/products/music/892543/1/ |title=グレイテスト・ヒッツ・デラックス・エディション（初回生産限定盤） Ｐ！ＮＫのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE |publisher=Oricon.co.jp |date= |accessdate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;
|align=center|10
|-
|[[Recording Industry Association of New Zealand|New Zealand Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.muzic.net.nz/charts/s61280/pink-greatest-hits-so-far |title=Greatest Hits... So Far! - Pink - Top 40 Albums |publisher=Muzic.net.nz |date= |accessdate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;
|align=center|1
|-
|[[OLiS|Polish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Archive Chart|url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=638&amp;lang=en|work=[[OLiS]]|publisher=[[Polish Albums Chart]]|accessdate=21 January 2011}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|39
|-
|[[Portuguese Albums Chart]]
|align=center|20
|-
|[[Norwegian Albums Chart]]
|align=center|3
|-
|[[International Federation of the Phonographic Industry|Swedish Albums Chart]]&lt;ref name=&quot;GlobalԴիրքըs&quot;/&gt;
|align=center|8
|-
|[[Spanish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Archive Chart|url=http://promusicae.org/files/listassemanales/albumes/top%20100%20albumes%20%28PUBLICAR%29_w47.2010.pdf|work=[[Promusicae]]|publisher=Promusicae.org|accessdate=5 December 2010}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|65
|-
|[[Swiss Music Charts|Swiss Album Charts]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Archive Chart|url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=P!nk&amp;titel=Greatest+Hits...+So+Far!!!&amp;cat=a|work=[[Promusicae]]|publisher=Promusicae.org|accessdate=2010-11-28}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|4
|-
|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Archive Chart|url=http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/3/2010-11-27/|work=[[UK Albums Chart]]|publisher=[[The Official Charts Company]]|accessdate=21 November 2010}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|5
|-
|US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]&lt;ref&gt;{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=pink|chart=Billboard 200}} |title=Top 100 Music Hits, Top 100 Music Charts, Top 100 Songs &amp; The Hot 100 |publisher=Billboard.com |date= |accessdate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|5
|}

=== Տարեվերջեան Շարքեր ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Շարք (2010)
! Դիրքը
|-
|[[Australian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|last=Writer |first=Music |url=http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/pink-tops-the-aria-top-100-chart/story-e6fredpu-1225983221947/ |title=Pink tops the ARIA top 100 Շարք|publisher=Adelaide Now |date=2011-01-07 |accessdate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
|-
|[[International Federation of the Phonographic Industry|Danish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Album 2010 Top-100 |work=''[[International Federation of the Phonographic Industry|Danish Albums Chart]]'' |publisher=[[Nielsen Company|Nielsen Music Control]] |language=Danish |year=2010 |url=http://www.hitlisterne.dk/yearlist.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011224625/http://www.hitlisterne.dk/yearlist.asp |archivedate=2011-10-11 |accessdate=2016-09-27 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|21
|-
| Dutch Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2010&amp;cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2010|language=Dutch|publisher=dutchcharts.nl|accessdate=July 30, 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|68
|-
|[[German Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.viva.tv/charts/viva-album-jahrescharts-2010-2010-211/|title=VIVA Album Top 100|work=viva.tv|accessdate=2016-09-27|archive-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110108131925/http://www.viva.tv/charts/viva-album-jahrescharts-2010-2010-211/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|36
|-
|Hungarian Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mahasz.hu/?menu=slagerlistak&amp;menu2=eves_osszesitett_listak&amp;id=album_db&amp;ev=2011|title=Best selling albums in 2011 of Hungary|publisher=Mahasz|accessdate=2012-02-23}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|51
|-
|New Zealand Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/render_pdf?pdf=20109999_31.12.2010...pdf|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=nztop40.co.nz|accessdate=July 30, 2014|archive-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727081134/http://nztop40.co.nz/chart/render_pdf?pdf=20109999_31.12.2010...pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|12
|-
|Swedish Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&amp;dfom=20100001|title=Årslista Album - År 2010|language=Swedish|publisher=hitlistan.se|accessdate=July 30, 2014|archive-date=April 13, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413140847/http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&amp;dfom=20100001|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|39
|-
|Swiss Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2010|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2010|language=German|publisher=hitparade.ch|accessdate=July 30, 2014}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|60
|-
|[[UK Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/radio1 |title=Radio 1 |publisher=BBC |date=2011-11-22 |accessdate=2012-02-19}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|32
|-
! Շարք(2011)
! Դիրքը
|-
| Australian Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aria.com.au/pages/documents/ARIAEOYChart2011.pdf|title=Adele’s &quot;21&quot; crowned ARIA’s highest selling album of 2011 LMFAO takes single honours with &quot;Party Rock Anthem&quot;|accessdate=2012-01-01}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|12
|-
|[[Ö3 Austria Top 40|Austrian Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://oe3.orf.at/charts/stories/albumyear/ |title=Ö3 Austria Top40 - Album Charts 2011 |publisher=oe3.ORF.at |date= |accessdate=2012-02-19 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104102925/http://oe3.orf.at/charts/stories/albumyear/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|63
|-
| Belgian Albums Չարթ(Flanders)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2011&amp;cat=a|title=JAAROVERZICHTEN 2011|language=Dutch|accessdate=2011-12-29}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|31
|-
| Belgian Albums Չարթ(Wallonia)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2011&amp;cat=a|title=RAPPORTS ANNUELS 2011|accessdate=2011-12-29}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|63
|-
| Canadian Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2011/top-canadian-albums|title=Best of 2011 - Top Canadian Albums|accessdate=2011-12-29}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|15
|-
|[[Hitlisten|Danish Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Album-Top 100 |publisher=[[Hitlisten]]. IFPI Danmark  &amp; Nielsen Music Control |url=http://www.hitlisterne.dk/yearlist2011.asp?list=Album%20100 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921054541/http://www.hitlisterne.dk/yearlist2011.asp?list=Album%20100 |archivedate=2013-09-21 |accessdate=2016-09-27 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|33
|-
| Dutch Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2011&amp;cat=a|title=JAAROVERZICHTEN - ALBUM 2011|accessdate=2011-12-29}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|34
|-
| [[German Albums Chart]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mtv.de/charts/Album_Jahrescharts_2011 |title=:: MTV &amp;#124; Album Jahrescharts 2011 &amp;#124; charts |publisher=Mtv.de |date=2011-12-31 |accessdate=2012-02-19 |archive-date=2012-02-12 |archive-url=https://archive.ph/20120212143805/http://www.mtv.de/charts/Album_Jahrescharts_2011 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|83
|-
| New Zealand Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvnz.co.nz/entertainment-news/adele-dominates-nz-end-year-charts-4652026|title=Adele dominates NZ end of year charts|accessdate=2011-12-29|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921083104/http://tvnz.co.nz/entertainment-news/adele-dominates-nz-end-year-charts-4652026|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|11
|-
|Swedish Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&amp;dfom=20110001|title=Årslista Album - År 2011|language=Swedish|publisher=hitlistan.se|accessdate=July 30, 2014|archive-date=February 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202124548/http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&amp;dfom=20110001|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|57
|-
| Swiss Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/year.asp?key=2011|title=SCHWEIZER JAHRESHITPARADE 2011|publisher=http://hitparade.ch|accessdate=2012-01-02}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|45
|-
| US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]&lt;ref&gt;http://www.billboard.com/charts/year-end/2011/top-billboard-200-albums&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|22
|-
! Շարք (2012)
! Դիրքը
|-
|Australian Albums Chart&lt;ref name=&quot;ARIA EOY 2012&quot;&gt;[http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2012.htm] ARIA EOY 2012. Retrieved 2013-02-17&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|42
|-
! Շարք (2013)
! Դիրքը
|-
|Australian Albums Chart&lt;ref name=&quot;ARIA EOY 2013&quot;&gt;http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2013.htm&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|19
|-
! Շարք(2014)
! Դիրքը
|-
|Australian Albums Chart&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aria.com.au/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2014.htm|title=End of Year Charts – ARIA Top 100 Albums 2014|work={{no italic|[[ARIA Charts]]}}|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|accessdate=January 7, 2015}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|64
|-
|}

== Հաւաստագրեր ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Շրջան !! Հաւաստագիր !! Վաճառք
|-
|[[Աւստրալիա]]  (ARIA)|| 7× Platinum || 490,000
|-
| [[Աւստրիա]] (IFPI)|| Gold || 	10,000
|-
| [[Պելճիքա]]  (BEA)|| Gold ||15,000
|-
| [[Գանատա]]  (CRIA) || 2× Platinum|| 160,000
|-
| [[Տենմարք]] (IFPI) || Platinum||20,000
|-
| [[Ֆրանսա]] (SNEP)|| Gold|| 50,000
|-
| [[Գերմանիա]]  (BVMI) || Platinum|| 200,000
|-
| [[Հունգարիա]]  (Mahasz)|| Gold|| 3,000
|-
| [[Իռլանտիա]]  (IRMA) ||Platinum || 15,000
|-
| [[Նոր Զելանտիա]] (RIANZ)||2× Platinum|| 30,000
|-
| [[Շուէտ]]  (IFPI) || Gold|| 20,000
|-
| [[Զիւիցերիա]]  (IFPI) || Gold || 15,000
|-
| [[Անգլիա]] (BPI) || 3× Platinum||	900,000
|-
| [[ԱՄՆ]] (RIAA)|| Platinum ||1,000,000
|}

== Թողարկման Պատմութիւն ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Շրջան
! scope=&quot;col&quot; | Ամսաթիւ
! scope=&quot;col&quot; | Լէյպլ
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Աւստրալիա]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pinkspage.com/au/news/pnk-set-release-%E2%80%9Cgreatest-hits%E2%80%A6-so-far%E2%80%9D-november-12th-ultimate-fan-collection-contains-two-new- |title=P!nk Set To Release &quot;Greatest Hits… So Far!!!&quot; On November 12th! The Ultimate Fan Collection Contains Two New Songs Including The Lead Single &quot;Raise Your Glass&quot; &amp;#124; The Official P!nk Site |publisher=Pinkspage.com |date= |accessdate=2010-11-12}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | 12 Նոյեմբեր, 2010
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Sony Music Entertainment|Sony Music]], [[Jive Records|JIVE]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Գերմանիա]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.de/dp/B004685W5U |title=Greatest Hits...So Far!!! (Deluxe Version): Pink: Amazon.de: Musik |publisher=Amazon.de |date=2009-09-09 |accessdate=2010-11-30}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Անգլիա]]&lt;ref&gt;name=&quot;hmv&quot;&gt;{{cite web|url=http://hmv.com/hmvweb/simpleMultiSearch.do?searchUID=&amp;pGroupID=-1&amp;adultFlag=false&amp;primaryID=0&amp;simpleSearchString=pink+greatest+hits |title=Pink - Greatest Hits... So Far!!! |publisher=Hmv.com |date= |accessdate=2010-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/gb/album/greatest-hits...so-far!!!/id399891666&lt;/ref&gt;
| 15 Նոյեմբեր, 2010
| JIVE
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ԱՄՆ]]&lt;ref name=&quot;amazon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.com/dp/B00454U1NS |title=Greatest Hits...So Far!!! Explicit Lyrics |publisher=Amazon.com |date= |accessdate=2010-11-30}}&lt;/ref&gt;
| 16 Նոյեմբեր, 2010
| [[LaFace Records|LaFace]], JIVE
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Պրազիլ]]&lt;ref name=&quot;braz&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.livrariacultura.com.br/scripts/musica/resenha/resenha.asp?nitem=3252392&amp;sid=2051661091298293541897653&amp;k5=21A6577C&amp;uid= |title=Greatest Hits... So Far!!! - Pink (Brazil release date) |publisher=livrariacultura.com.br |date= |accessdate=2010-12-03 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot;| 21 Դեկտեմբեր, 2010
| rowspan=&quot;2&quot; | Sony Music
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[Թուրքիա]]
|}
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{reflist|30em|group=note}}&lt;div class=&quot;references&quot; style=&quot;height: 250px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;{{ծանցանկ|2}}&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>n0kmjrihtorclvi1iyi5sj4r7h0qfpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harry Potter and The Half Blood Prince</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1198</id>
    <revision>
      <id>252244</id>
      <parentid>237728</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T02:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14884" sha1="aecgtf8ucbrfx7bx27ml95qnhwalzif" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Գիրք
| անուանում = Harry Potter and the Half Blood Prince
| պատկեր = 
| պատկերի չափ = 
| alt = 
| նկարագրութիւն = Harry Potter Universe
| հեղինակ = [[Ճոան Ռոուլինկ]]
| ձայնագրութիւն = 
| սկզբնական վերնագիր = 
| թարգմանիչ = 
| պատկերազարդող = 
| կողքի պատկերազարդող = 
| երկիր = [[Անգլիա]]
| լեզու = [[Անգլերէն]]
| շարք = Հէրի Փոթըրի վիպաշար
| հերթական թիւ = 6-րդ գիրքը
| նիւթ = 
| ոճ = 
| հրատարակուած = [[16 Յուլիս]], [[2005]]
| հրատարակող = 	Bloomsbury publishing
| հրատարակող2 = 
| հրատարակչական թուական = 
| հրատարակուած հայերէնով = 
| գիրքի տեսակ = երեւակայութիւն, [[Արկածային գրականություն|արկածային գրականութիւն]] եւ երիտասարդական վիպակ
| էջեր = 
| մրցանակներ = 
| isbn = 
| isbn_note = 
| oclc = 
| dewey = 
| congress = 
| նախորդ գիրք = [[Harry Potter and The order of The Phoenix]]
| յաջորդ գիրք = [[Harry Potter and The Deathly Hallows]]
| նշումներ =
| կայքէջ =
}}

'''Harry Potter and the Half Blood Prince'''-ը, [[Ճոան Ռոուլինկ]]ի հեղինակած Հէրի Փոթըր վիպաշարի 6-րդ գիրքն է։ Գիրքին մէջ կը նկարագրուի Hogwarts-ի մէջ ուսանելու 6-րդ տարին։

Գիրքը լոյս է տեսած է [[16 Յուլիս]], [[2005]] թուականին, [[անգլերէն]]ով։

== Դէպքեր ==
[[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ տարբեր իրադարձութիւններ տեղի կ'ունենան, որոնք կ'ընդգրկեն նաեւ muggle-ները, այսինքն ոչ կախարդ բնակչութիւնը։ Կախարդներուն նախարար Քոռնելիուս Ֆաճը կը հանդիպի muggle-ներու նախարարին հետ եւ անոր կը բացատրէ, թէ կախարդներու երկրորդ պատերազմին պատճառը Voldemort-ի վերածնունդն էր։

Սեւերիւս Սնէյփը, որ Փիւնիկի միաբանութեան անդամ էր, կը հանդիպի Տրաքոյի մօր՝ Նարսիսա Մալֆոյի եւ անոր քրոջ՝ Պելաթրիքս Լէսթէյնճի հետ ու անոնք կը կատարեն Անխախտելի Երդումը, որ այն է թէ՝ Սնէյփը պէտք է պաշտպանէ Նարսիսայի տղուն՝ Տրաքոյին:
[[Պատկեր:Harry Potter Book 6, 1st American ed. without dust jacket.JPG|մինի|Գիրքի ամերիկեան հրատարակումը]]

Dumbledore-ը Հէրիին կը տանի Սլըկհորնի տունը, որ առաջ ուսուցիչ եղած էր Hogwarts-ի մէջ եւ կը պնդէ վերադառնալ դասաւանդելու։ Հէրիին ետքը կը տանի Ուիզլիի ապահով տունը, ուր Հըրմայոնին արդէն հասած էր։ Յաջորդ առաւօտեան անոնք կը ստանան իրենց O.W.L. արդիւնքները եւ դպրոցը կը տրամադրէ իրենց գիրքերու ցանկը։ Աշակերտները կը վերադառնան դպրոց ու Dumbledore-ը կը յայտարարէ, որ Սնէյփը պէտք է դասաւանդէ պաշտպանութիւն՝ գէշ կախարդութեան դէմ, իսկ Սլակհորնը պիտի շարունակէ իր դիրքը։
[[Պատկեր:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7375572238).jpg|մինի]]

Հաւատալով որ Հէրին կարողութիւնե ունի ուսումնասիրելու Voldemort-ի անցեալը՝ Dumbledore-ը կը պատրաստէ յատուկ հանդիպումներ Հէրիին հետ։ Այսպիսով Հէրին կը սորվի Dumbledore-ի ընտանիքին մասին եւ կ'ուսումնասիրէ անոր ամբողջ կեանքը։ Dumbledore կը բացատրէ որ Ռիտլի օրագիրը Հէրին գտաւ գաղտնի սենեակին մէջ, որ արդէն քանդուած է:
[[Պատկեր:London Film Museum - Harry Potter Headless Knight Armour from The Half-Blood Prince (5755425294).jpg|մինի|Հէրի Փոթըրի 6-րդ գիրքի արձանները]]

6-րդ գիրքին մէջ ուշադրութիւնը կը շեղի նաեւ հիմնական կերպարներու անձնական կեանքերէն։ Ռոնը եւ Հըրմայոնին կը մօտենան իրար, սակայն Ռոնը, գիտնալով իր քրոջմէ՝ Ճինիէն, որ Հըրմայոնին համբուրած էր Վիքթոր Քրամին, կը լքէ զինք։ Հէրիի փորձերը վերականգնելու իրենց յարաբերութիւնները կը ձախողին եւ Ռոնը կը մօտենայ Լաւընտըր Պրաունի հետ, որպէսզի Հըրմայոնին նախանձի։ Նաեւ Հէրին կը սիրահարուի Ճինիին, սակայն ան արդէն կը գտնուէր ընկերական յարաբերութիւններու մէջ։ Մէկ տարի ետք Հէրին եւ Dumbledore-ը միասին ճամբայ կ'ելլեն յայտնաբերելու Horcrux մը՝ վզնոցը։ Անոնք շատ դժուարութիւններէ ետք, կը յաջողին զայն առնել, բայց արդէն Dumbledore շատ տկարացած էր։ Անոնք միասին կը վերադառնան Hogwarts, սակայն Տրաքօ կը պաշարէ Dumbledore-ը եւ կը փորձէ սպաննել զայն: Տրաքօ չի կրնար այս մէկը կատարել, որ Voldemort-ին խնդրանքն էր եւ Սնէյփ կու գայ ու ինք կը սպաննէ Dumbledore-ին։
&lt;gallery&gt;
image:Helga Hufflepuff's cup.jpg|Horcrux-ներ
image:Horcruxes (Diadem).jpg
image:Horcruxes (Ring + Cup).jpg
image:Horcruxes (Diary).jpg
image:Salazar Slytherin's Locket (cropped).jpg
image:Salazar Slytherin's Locket.jpg
image:Marvolo Gaunt's ring with Resurrection Stone.jpg
image:Rowena Ravenclaw's Diadem.jpg
&lt;/gallery&gt;

Dumbledore-ի թաղումէն յետոյ Հէրին կը խզէ իր յարաբերութիւնները Ճինիի հետ, որպէսզի երթայ եւ գտնէ Horcrux-ներ։ Հէրին, Ռոնը եւ Հըրմայոնին կ'որոշեն չվերադառնալ Hogwarts եւ անոր փոխարէն սկսին իրենց երկար ճանապարհը horcrux-ները գտնելու։

== Ոճը ==
[[Պատկեր:J. K. Rowling 2010.jpg|մինի|Գրքի հեղինակ Ջոան Ռոուլինգը]]
{{քաղվածք|տներ կը նշեն, որ Half Blood Prince-ը կը պարունակէ աւելի մութ տօներ, քան նախորդ գիրքերը։
Aquote1.png	Այս գիրքի լուսաւորութիւնը աւելի նուրբ է, քան միւսները: Ես շատ յուզուած զգացի, երբ գիրքի 2/3-ը հասած էի&lt;ref&gt;[http://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2009/0719/classic-book-review-harry-potter-and-the-half-blood-prince] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207092036/http://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2009/0719/classic-book-review-harry-potter-and-the-half-blood-prince |date=2011-02-07 }} http://www.csmonitor.com/&lt;/ref&gt;:|Լիզ Ռոզընպըրկ}} 
«Chikago Tribune»-ի քննադատ Ճուլիա Քելլերը կարեւորութիւն դարձուցած է անոր զաւեշտին, որ զանոնք կրնանք գտնել վէպին մէջ եւ այս Հէրի Փոթըր վիպաշարի ամէնայաջող բաներէն մէկն է։

== Հրատարակութիւն ==
=== Քննադատութիւն ===
Harry Potter and the Half Blood Prince գիրքի վերաբերեալ քննադատութիւնները գրեթէ դրական էին։ «The New York Times» շաբաթաթերթին մէջ աշխատող Լիզըլ Շիլինկըրը գնահատած է գիրքի տարատեսակ թեմաները եւ անսպասելի վերջաբանը&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2005/07/31/books/review/31SCHILL.html New Yok Times շաբաթաթերթ]&lt;/ref&gt;: Ան գիրքը կը համարէ շատ լաւ՝ նիւթին տեսակէտէն եւ ոչ այդքան լեզուն։
{{քաղվածք|Գիրքը ընթերցողներուն կը պատճառէ գոհութիւն, ոգեւորութիւն, վախ, զայրոյթ, տխրութիւն, ապշութիւն, դրդապատճառ եւ բոլոր ընթերցողները կը մտածեն թէ ո՞ւր կրնայ ըլլալ Voldemort-ը իր անհետանալէն յետոյ:|Քիրքուս Րիվիւս}}
&lt;gallery&gt;
image:Daniel Radcliffe 2009.jpg|Ֆիլմի դերասան Տանիէլ Րատքլիֆ գիրքի հրատարակութեան շնորհանդէսին:
&lt;/gallery&gt;

== Մրցանակներ եւ պարգեւներ ==
Harry Potter and the Half Blood Prince շահած է շարք մը մրցանակներ այդ թուականին եւ [[2006]] թուականին կայացած տարուայ Անգլիական գիրքի մրցանակին&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111116162110/http://www.literaryawards.co.uk/british.html] Գրքերի արխիվ&lt;/ref&gt; եւ 2006 թուականի արքայական մրցանակը 8-12 տարեկան երեխաներու համար գիրքերու մրցանակը Միացեալ Թագաւորութեան մէջ։ [[ԱՄՆ]]-ուն մէջ ամերիկեան գրադարաններու ըներութիւնը անուանած է գիրքը 2006 թուականի լաւագոյն գիրքերէն մէկը չափահասներու համար։ Այն յաղթած է 2005 թուականի «Quill» մրցանակաբաշխութիւնը երեխաներու համար տարուայ լաւագոյն գիրք անուանակարգին մէջ ըլլալով&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bookreporter.com/oldnewsletters/n051014.asp |title=http://web.archive.org/ |accessdate=2008-06-26 |archive-date=2008-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626173101/http://www.bookreporter.com/oldnewsletters/n051014.asp |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

== Վաճառք ==
[[Պատկեր:Harry Potter lines.jpg|մինի|Հէրի Փոթըր Վիպաշարի սիրողները կը սպասեն գիրքը գնելու համար]]
Գիրքի հրատարակութենէն առաջ 1.4 միլիոն պատուէրներ եղած են Harry Potter and the Half Blood Prince գիրքին amazon.com կայքէջէն՝ մրցանիշը կոտրելով։ Նախորդ մրցանիշը Harry Potter and the Order of Phoenix գիրքը՝ 1.3 միլիոն պատուէրներով&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2005/07/13/print/main708768.shtml Ամազոն]&lt;/ref&gt;: Տպագրման ծաւալը հասած է 10.8 միլիոնի։ Հրատարակութեան առաջին 24 ժամերու ընթացքին գիրքը ունեցած է 9 միլիոն կրկնօրինակ ամբողջ աշխարհին շուրջ, 2 միլիոն [[Միացյալ Թագավորություն|Միացեալ Թագաւորութեան]] մէջ եւ մօտ 6.9 միլիոն [[ԱՄՆ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն]] մէջ։ Առաջին շաբթուան ընթացքին վաճառուած է 11 միլիոն գիրք։ Ամերիկեան ձայնային գիրքը, որ կը կարդայ Ճիմ Դէյլը, մրցանիշը կոտրած է եւ ունեցած է մօտ 165,000 վաճառք 2 օրուայ ընթացքին&lt;ref&gt;[http://www.randomhouse.biz/media/pdfs/Harry.pdf http://www.penguinrandomhouse.biz/]&lt;/ref&gt;:

== Թարգմանութիւններ ==
Harry Potter and the Half Blood Prince լոյս տեսած է միաժամանակ Միացեալ Թագաւորութեան, ԱՄՆ-ու, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]], [[Նիւ Զելանտա|Նիւ Զելանտայի]] եւ [[Հարավային Աֆրիկա|Հարաւային Ափրիկէի]] մէջ։ Այն թարգմանուած է 67 լեզուներու։ Ձեռագրի մեծ գաղտնիութեան պատճառով թարգմանիչները չսկսան գիրքի թարգմանութիւնը մինչեւ անգլերէն օրինակի հրատարակութեան օրը։ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ թարգմանիչներու խումբ մը աւարտեց գիրքի թարգմանութիւնը համացանցի վրայ հրապարակումէն երկու օր վերջ&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2005/aug/01/books.harrypotter Գերմանացիները շտապում են թարգմանել Հարրի Փոթերը]&lt;/ref&gt;:

== Խմբագրումներ ==
[[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] մէջ [[16 Յուլիս]], [[2005]] թուականի հրատարակութենէն յետոյ Half Blood Prince-ը լոյս տեսաւ թերթերուն մէջ, հատուածներով։ Երկու օր ետք՝ [[25 Յուլիս]]-ին [[Քանատա]]յի եւ ԱՄՆ-ու մէջ տպագրուեցան սկզբնական 2 միլիոն օրինակ&lt;ref&gt;[http://www.prnewswire.com/news-releases/jk-rowlings-phenomenal-bestseller-harry-potter-and-the-half-blood-prince-to-be-released-in-paperback-on-july-25-2006-53618192.html Ռոուլինգի ֆենոմենալ հաջողությունը]&lt;/ref&gt;:
&lt;gallery&gt;
image:Mary GrandPré.JPG|Գիրքի խմբագիր՝ Մերի Կրանթ Փրէնը:
&lt;/gallery&gt;

== Ֆիլմ ==
Գիրքի հիման վրայ նկարահանուած ֆիլմը նախատեսուած էր որ լոյս տեսնէ [[Նոյեմբեր 21]], [[2008]] թուականին, սակայն փոխուեցաւ հրատարակուելով [[15 Յուլիս]], [[2009]] թուականին։ Ֆիլմի բեմադրիչը [[Տէյուիտ եթս|Տէյուիտ Եթս]]ն էր, իսկ արտադրիչներն են՝ Տէյուիտ Հեյմանը, Տէյուիտ Պարոնը եւ Ճոան Ռոուլինկը։ Ֆիլմը մուտք ունեցաւ մօտ 934 միլիոն տոլար շահ, որ դարձաւ երկրորդ ամէնատարածուած ֆիլմը։ Harry Potter and the Half Blood Prince-ը արժանացաւ նաեւ լաւագոյն շարժանկարչութեան մրցանակին&lt;ref&gt;[http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2010 Օսկար մրցանակաբաշխություն]&lt;/ref&gt;:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://harrypotter.wikia.com/wiki/Harry_Potter_and_the_Half-Blood_Prince Գրքի օնլայն տարբերակը Հարրի փոթերին նվիրված վիքիդարանում (Անգլերէն)]

{{Արտաքին յղումներ}}</text>
      <sha1>aecgtf8ucbrfx7bx27ml95qnhwalzif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nestlé</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1243</id>
    <revision>
      <id>252245</id>
      <parentid>179382</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T03:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3484" sha1="ax8u4oecc2ftlv6wxj8y6fhstto7kqr" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Nestlé textlogo.svg|200px|մինի|աջից|'''Նեսթլէի պատկերանիշը''']]
'''«Nestlé S.A.»''', (հայ․՝ «Նեսթլէ»), սնունդի եւ խմիչքի զուիցերիական անդրազգային ընկերութիւն։ Եկամուտի ծաւալով կը հանդիսանայ սնունդի խոշորագոյն արդիւնաբերութիւնը աշխարհի վրայ&lt;ref name=&quot;money.cnn.com&quot;&gt;[http://money.cnn.com/2011/04/01/news/companies/nestle_brabeck_medical_foods.fortune/index.htm &quot;Nestlé's Brabeck: We have a &quot;huge advantage&quot; over big pharma in creating medical foods&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410191138/http://money.cnn.com/2011/04/01/news/companies/nestle_brabeck_medical_foods.fortune/index.htm |date=2014-04-10 }}, ''«CNN Money»'', ապրիլի 1, 2011{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/node/14744982 &quot;Nestlé: The unrepentant chocolatier&quot;], ''«The Economist»'', հոկտեմբերի 29, 2009{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;։

Մասնագիտացուած է մանկական սնունդի, սուրճի, թէյի, կաթնամթերքի, ջուրի, հրուշակեղենի, սառեցուած սնունդի, ընտանի կենդանիներու սնունդի եւ նախաճաշներու արտադրութեան եւ իրացման մէջ։ «Nestlé»-ին պատկանող շուրջ 29 ապրանքանիշի տարեկան վաճառքի ծաւալը կը գերազանցէ 1 միլիար զուիցերիական ֆրանքը (մոտաւորապես 1,1 ԱՄՆ տոլար)։ Առաւել լայն սպառում ունեցող ապրանքանիշներն են «[[Nescafé]]» սուրճը, «[[KitKat]]»-ը, «[[Nesquik]]» նախաճաշը, «[[Maggi]]» արագ պատրաստուող սնունդի ապրանքանիշը եւ այլն։

Ընկերութեան կը պատկանին 447 գործարաններ, որոնք տեղակայուած են 194 երկիրներու մէջ։ Աշխատողներու ընդհանուր թիւն ամբողջ աշխարհի վրայ կը հասնի մոտ 333 000-ի։

Հիմնադրուած է [[1905]] թուականին՝ Ճորճ եւ [[Չարլզ Փեյջեր]]ի «Anglo-Swiss Milk Company» (Անգլո-զուիցերիական կաթնամթերքի ընկերութիւն) եւ [[Հենրի Նեսթլէ]]ի «Farine Lactée Henri Nestlé» (Անրի Նեսթլէի կաթի փոշի) ըներութիւններուն ձուլման արդիւնքէն։ Ընկերութիւն մեծ յաջողութիւններ կը գրանէ առաջին եւ երկրորդ աշխարհամարտերու տարիներուն՝ խտացրած կաթին եւ կաթնախառնուրդներուն աւելցնելով բազմաթիւ այլ ապրանքատեսակներ։
Ընկերութեան գրասենեակը տեղակայուած է Զուիցերիոյ Վեվէ քաղաքին մէջ։ Առաւել նշանաւոր շուկայական մրցակիցներն են «PepsiCo» եւ «Kraft Foods» ընկերութիւնները։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.nestle.com/ Պաշտոնական կայք]
* [http://finance.yahoo.com/q?d=t&amp;s=NESN.VX Էջը «Yahoo Finance» կայքում]
* [https://www.google.com/finance?q=VTX:NESN Էջը «Google Finance» կայքում]

[[Ստորոգութիւն:Տնտեսութիւն]]</text>
      <sha1>ax8u4oecc2ftlv6wxj8y6fhstto7kqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթէնք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1424</id>
    <revision>
      <id>252247</id>
      <parentid>248079</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T04:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83159" sha1="azhpei0t5s8gtxk7d2js2uzt1ocb2w8" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
 | կարգավիճակ = քաղաք
 | նկարագրութիւն = վերէն վար, ձախէն աջ՝ [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլի]] եւ Փարթենոնը, Յունաստանի Խորհրդարանը (Հին Պալատին շէնքը), Եռաբանութիւնը ''Τριλογία'', Ողիմպիական Խաղերուն բացումը 2004թ․,Մոնասթիրաքի հրապարակը,Աքրոփոլիի ժայռէն հարաւ-արեւմտեան Աթէնքի համայնապատկեր՝ խորին Փիրէա նաւահանգիստը 
 | ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ
 | հիմնադրումի թուական = Ք․ա․ 3200 թուական (ըստ փաստագրուած աղբիւրներուն)
 | ազգային կազմ = յոյներ
 | կրօնական կազմ = Յունական ուղղափառ եկեղեցի
 | տեղաբնականուն = աթենացի
|պարգեւ=Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք}}

'''Աթէնք''' ({{lang-el|Αθήνα}}), [[Յունաստան]]ի մայրաքաղաքը՝ 1834-էն ի վեր։  

Կը գտնուի Կեդրոնական Յունաստանի [[Ատիկէ]] Շրջանին մէջ, [[Սարոնիքոս ծոց|Սարոնիքոս ծոցի]] ափին՝ [[Փիրէա]] նաւահանգիստէն շուրջ տասը քիլոմեթր դէպի հիւսիս - արեւելք։ Աշխարհի ամենահին քաղաքներէն․ փաստագրուած աղբիւրները կը հասնին մինչեւ Ք․ա․ 3200 թուական։

Հին Աթէնքը, [[Աքրոփոլիս (Աթէնք)|Աքրոփոլի]] ժայռին վրայ բնակելի վայր մըն էր։ Ք․ա․ 6-րդ դարուն հզօր քաղաք-պետութեան մը կը վերածուի, եւ  նաւահանգիստին զուգահեռ կը զարգանայ նախ՝  Ֆալիրոն, ապա Փիրէան։ [[Յունական Բարձր Դասականութիւն|Դասական շրջանին]], արուեստի, ուսման եւ փիլիսոփայութեան կեդրոն  կը հանդիսանայ․ հոն կը հիմնուին [[Պղատոն]]ի Կաճառը եւ [[Արիստոտէլ|Արիստոտէլի]] Բարձրագոյն Վարժարանը։ Աթէնքը ժողովրդավարութեան ծննդավայրը կը համարուի, իսկ Յունաստանը՝ արեւմտեան քաղաքակրթութեան բնօրրանը։&lt;ref name=&quot;Athens&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Athens Աթէնք] britannica կայքէջի մէջ&lt;/ref&gt;

== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Ժամանակակից Աթէնքը, Յունաստանի քաղաքական, տնտեսական, ճարտարարուեստական կեանքի կեդրոն է։ '''Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջան'''ին (ինչպէս յաճախ կ'որակուի Ատիկէի Շրջանը, ''Շրջան=Մարզ'') բնակչութեան թիւը ըստ 2011-ի մարդահամարին՝ 4․100․000-էն աւելի է, եւ կը գրաւէ [[Եւրոպա]]յի 7-րդ դիրքը։ '''Մայրաքաղաք'''ը կ'ընդգրկէ Ատտիկէի Մարզէն չորս վարչական միաւորներ՝ Կեդրոնական Աթէնք, Հիւսիսային Աթէնք, Հարաւային Աթէնք եւ Արեւմտեան Աթէնք։ Անոր շուրջը կը գտնուին [[Փիրէա|Փիրէայի]] Շրջանային Միաւորը  նաեւ մաս մը Արեւելեան եւ Արեւմտեան Ատիկէի Շրջանային Միաւորներէն։&lt;ref&gt;[https://www.geogreece.gr/divisions.php Յունաստանի Վարչական բաժանում] {{ref-el}}&lt;/ref&gt;  Աթէնքը, շէնցած եւ ընդարձակուած է հին քաղաքին վրան եւ տարիներու ընթացքին տարածուելով, այժմ գրեթէ կը միանայ [[Փիրէա]] նաւահանգիստին։ Փիրէոս պողոտան, 10 քլմ․ երկարութեամբ, [[Փիրէա|Փիրէան]] կը միացնէ Աթէնքին․ սկիզբ կ'առնէ «Իէրա» Ճամբայէն ''Ιερά οδός'' (Յունաստանի ամենահին ճամբան) ու կը հասնի Աթէնքի կեդրոնական Օմոնիա հրապարակը ''Πλατεία Ομονοίας''։

'''Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջան'''ին կեդրոնը Աթէնք քաղաքն է, որ նաեւ Ատիկէի Շրջանին մայրաքաղաքն է։

1896-ին, Աթէնքին մէջ կը կայանան առաջին նորագոյն [[Ողիմպիական Խաղեր]]ը եւ 2004-ին կը հիւրասիրէ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը&lt;ref&gt;[https://www.sansimera.gr/articles/545/111 Η ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021185055/https://www.sansimera.gr/articles/545/111 |date=2019-10-21 }} / Ողիմպիական Խաղերուն պատմութիւնը {{ref-el}}&lt;/ref&gt;։

Աթէնքին Պաշտպան Սուրբն է՝ Ս. Տիոնիսիս Աէրոփաղիդիս ''Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης'' ։

=== Անուանում ===
Հին Յունաստանի ժամանակաշրջանին, Աթէնք կ'անուանուէր Աթինէ - «Ἀθῆναι» (յոգնակի իմաստով), որովհետեւ Ատիկէի ցիրուցան քաղաքներու միաւորումն էր․ ըստ դիցաբանութեան, այս քաղաքները  միաւորողը [[Թիսէաս]] թագաւորն էր։ 19-րդ դարուն կրկին Աթինէ կը կոչուի, որպէսզի վերջապէս 1979-ին վերակոչուի Աթէնք։ Սակայն, անուան յոգնակի, սեռական հոլովումին կը հանդիպինք հաստատութիւններու, հիմնարկներու անուններուն մէջ, օրինակ, բառացի թարգմանութեամբ՝ ''Ακαδημία Αθηνών'' Աթէնացիներուն Կաճառը (կ'ըսենք՝ Աթէնքի Կաճառը), ''Πανεπιστήμιο Αθηνών'' Աթենացիներուն Համալսարանը (կ'ըսենք՝ Աթէնքի համալսարանը)։ 

Աթէնք անունը, ըստ յունական դիցաբանութեան, կը կապուի [[Աթինա]] աստուածուհիին անուան հետ։ Ան քաղաքին հովանաւորութեան համար կը մրցի Փոսիտոնա աստուծոյ հետ ու յաղթական դուրս կու գայ։ Աթէնքի թագաւոր [[Քեքրոփաս]]՝ կէս մարդ - կէս օձ, կ'որոշէ թէ երկուքէն ո՛վ որ ամենաթանկագին նուէրը տայ քաղաքին, զինք քաղաքին Պաշտպանը պիտի նշանակէ։ Երկու մրցակիցները, Աքրոփոլիի ժայռը կը բարձրանան։  [[Փոսիտոնաս]] եռաժանիով մը յատակը կը զարնէ եւ երեւան կ'ելլէ զուլալ ջուրերով առուակ մը։ Աթինան, նիզակով յատակը կը զարնէ եւ կ'երեւի փոքր ձիթենի մը։ Թագաւորը կը զմայլի աստուածուհիին նուէրով` սնունդ, ձէթ եւ փայտ․ ձիթենին կը պահէ եւ Աթինան կը կարգէ քաղաքին պաշտպանը։ Փոսիտոնաս, նեղացած, կը մեկնի անիծելով քաղաքը, որ երբեք բաւարար ջուր չունենայ։ Այդ օրէն Աթէնքի ջուրի տագնապը կը սկսի։&lt;ref&gt;[http://www.greceantique.net/athena.php Athéna] / Հին Յունաստան, Աթինա աստուածուհին {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:AtheneOudheid.JPG|Երկար Պարիսպները․ կը կապէին Աթէնքը իր նաւահանգիստին՝ [[Փիրէա|Փիրէային]]
Պատկեր:Ο Πειραιάς όπως ήταν στην αρχαιότητα - Falke Jacob Von - 1887.jpg|[[Փիրէա|Փիրէան]] հնագոյն տարիներուն: Երկար պարիսպները Աթէնքը [[Փիրէա|Փիրէայի]] նաւահանգիստին կը կապեն․ ներկայացուած 19-րդ դարուն
Պատկեր:ACMA Athéna contemplative.jpg|Աթինա անստուածուհիին արձանը․ [[Աքրոփոլիին Թանգարանը|Աքրոփոլիի Թանգարան]]
Պատկեր:Universität von Athen.jpg|Համալսարանի Հին շէնքը․ այժմ կը գործածուի միայն իբրեւ հանդիսասրահ եւ համալսարանապետութեան գրասենեակ
&lt;/gallery&gt;

== Աշխարհագրութիւն ==
=== Դիրք, լեռներ ու գետեր ===
Աթէնք ունի բարձր դիրք։ Քաղաքը կառուցուած է բազմաթիւ բլուրներու շուրջ եւ անոր ''Քաղաքային Տարածաշրջան''ը կը շրջապատուի հինգ լեռներով․ արեւմուտքէն՝ Էղալէօ եւ Փիքիլօ Օրոս ''Ορος Αιγάλεω και  Ποικίλο Όρος'', հիւսիս- արեւմուտքէն՝ Փարնիթա ''Πάρνηθα'', հիւսիս արեւելքէն՝ Փենտելի ''Πεντέλη'' եւ արեւելքէն՝ Իմիդօ ''Υμηττό''&lt;ref name=&quot;Athens&quot; /&gt;։ Քաղաքին հարաւային սահմանը Սարոնիքոս Ծոցն է։ Լիքավիդոն, ''Λυκαβηττός'', բուն քաղաքին բարձրագոյն բլուրներէն է։

Քաղաքը կը ճեղքեն Քիֆիսոս, Իլիսոս եւ Իրիտանոս պատմական գետերը։ Սակայն անոնց հունին մեծ մասը պատուած է մայրուղիներով, վնասելով տարածաշրջանին բնական միջավայրը։

=== Կլիմա ===
Աթէնքի կլիման ենթարեւադարձային բարեխառն է, Միջերկրականի հիւսիսային աւազանի երկիրներուն նման&lt;ref name=&quot;Athens&quot; /&gt;։ Գլխաւոր յատկութիւններէն են՝ իրարու յաջորդող տաք ու չոր երկարաձգուած ամառները եւ մեղմ ու խոնաւ ձմեռները։
{{Եղանակի Աղիւսակ|location = Աթէնք, կեդրոն (2001–2018), 
|metric first       = yes
|single line        = yes
|Jan high C         = 13.7
|Feb high C         = 14.5
|Mar high C         = 17.6
|Apr high C         = 21.6
|May high C         = 27.0
|Jun high C         = 31.8
|Jul high C         = 34.9
|Aug high C         = 34.8
|Sep high C         = 29.9
|Oct high C         = 24.2
|Nov high C         = 19.2
|Dec high C         = 14.6
|year high C        = 23.6
|Jan mean C         = 10.5
|Feb mean C         = 11.2
|Mar mean C         = 13.8
|Apr mean C         = 17.2
|May mean C         = 22.2
|Jun mean C         = 26.9
|Jul mean C         = 29.8
|Aug mean C         = 29.9
|Sep mean C         = 25.3
|Oct mean C         = 20.3
|Nov mean C         = 15.8
|Dec mean C         = 11.6
|year mean C        = 19.5
|Jan low C          = 7.4
|Feb low C          = 7.8
|Mar low C          = 10.0
|Apr low C          = 12.8
|May low C          = 17.5
|Jun low C          = 21.9
|Jul low C          = 24.8
|Aug low C          = 24.9
|Sep low C          = 20.7
|Oct low C          = 16.4
|Nov low C          = 12.4
|Dec low C          = 8.7
|year low C         = 15.4
|Jan record high C  = 22.6
|Feb record high C  = 25.3	
|Mar record high C  = 28.9	
|Apr record high C  = 32.2
|May record high C  = 36.7	
|Jun record high C  = 44.8	
|Jul record high C  = 43.0	
|Aug record high C  = 42.6
|Sep record high C  = 38.6	
|Oct record high C  = 36.5
|Nov record high C  = 30.5
|Dec record high C  = 22.9		
|year record high C = 44.8
|Jan record low C   = -6.5
|Feb record low C   = -5.7
|Mar record low C   = -2.6
|Apr record low C   = 1.7
|May record low C   = 6.2
|Jun record low C   = 11.8
|Jul record low C   = 16
|Aug record low C   = 15.5
|Sep record low C   = 8.9
|Oct record low C   = 5.9
|Nov record low C   = -1.1
|Dec record low C   = -4
|year record low C  = -6.5
|Jan rain mm        = 56.9
|Feb rain mm        = 52.1
|Mar rain mm        = 38.6
|Apr rain mm        = 23.1
|May rain mm        = 20.2
|Jun rain mm        = 14.9
|Jul rain mm        = 12.6
|Aug rain mm        = 4.2
|Sep rain mm        = 17.6
|Oct rain mm        = 42.6
|Nov rain mm        = 70.5
|Dec rain mm        = 78.8
|year sun=
|source  = Meteoclub&lt;ref&gt;http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou&lt;/ref&gt;
}}

== Պատմութիւն ==
=== Հին Աթէնք ===
Աթէնքի հիմնադրութեան թուականը կը հասնի մինչեւ հին դարեր, սակայն [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] Շրջանին անոր գոյութիւնը փաստուած իրողութիւն է &lt;ref&gt;[https://filologika.gr/arxaia-athina-periklis-creed-video/ Η Αρχαία Αθήνα του Περικλή ζωντανεύει μπρος στα μάτια σου!] / Հին Աթէնքը {{ref-el}}&lt;/ref&gt;։

Անոր առաջին բնակիչները Փելասղիները ''Πελασγοί'' կը համարուին։ Ըստ աւանդութեան, առաջին թագաւորն էր Քեքրոփան: Ք․ա․ 3-րդ եւ 2-րդ հազարամեակներուն յոյները կը հաստատուին այդ շրջանին մէջ։

[[Թիսէաս|Թիսէայի]] եւ [[Մինոթաւրոս|Մինոթաւրոսի]] (Մինոասին եզը ''ταύρος=եզ'') դիցաբանութիւնը&lt;ref&gt;[http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSDIM-C103/88/698,2633/ Ο ΘΗΣΕΑΣ] / Թիսէա եւ Մինոդաւրօ {{ref-el}}&lt;/ref&gt; կը յայտնէ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան]] Կրետէի տիրութիւնը Աթէնքի վրայ, որ վերջ կը գտնէ անոր անկումէն ետք։ Թիսէային հայրը, [[Էգէաս|Էղէասն (կամ Էգէաս)]] է, Աթէնքի թագաւորը։

[[Տրոյեան պատերազմ|Տրոյեան պատերազմի]] ժամանակաշրջանին, Աթէնք [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեաններու]] կողմնակից էր։ Ըստ [[Հոմերոս|Հոմերոսի]] [[Իլիական|Իլիատային]], Աթէնք այս պատերազմին կը մասնակցի Մենեսթենիի գլխաւորութեամբ եւ կարեւոր զինուորական ուժով․  միայն նաւային զօրուժը կը բաղկանար 50 նաւերէ (շուրջ 1650 - 2750 հոգի)։ Այս շրջանին,  Աթէնք կը տիրէ Ատիկէի շրջանին, զանց առնելով [[Մեղարա|Մեղարիտան]] (որ հպատակ էր [[Սալամինա|Սալամինային]]) եւ Օրոփոն (որ հպատակ էր Վիոթիայի)։ Ք․Ա․ 3-րդ հազարամեակին, Լաւրիոնի մետաղի հանքերը Աթէնքի կապար եւ արծաթ կը հայթայթեն․ իսկ Երկաթի դարաշրջանին՝ երկաթ։ Խեցեգործութիւնը, ձէթի, մեղրի, գինիի եւ Փենտելի լերան լուսաքարի արտադրութիւնները զուգադրաբար առեւտրական գործունէութեան, կ'ապացուցանեն տնտեսապէս բարգաւաճ քաղաք մը։
[[Պատկեր:Ignoto, c.d. solone, replica del 90 dc ca da orig. greco del 110 ac. ca, 6143.JPG|մինի|Սօլոն․ օրէնսդիր, փիլիսոփայ․ Ք․ա․ 6-րդ դար]]
[[Պատկեր:Cleisthenes.jpg|մինի|ժողովրդավար Քլիսթենին, Ք․ա․ 6-րդ դար]]
Դորեացիներու կամ «Յունական ցեղերու» ներխուժումի շրջանին, Աթէնքը ընդհարումներէ խոյս կու տայ։ Քաղաքին առաջին օրինադիրը Տրակոնն էր։ Ան, Ք․Ա․ 7-րդ դարուն, լուսաքարերու վրայ գրել կու տայ «Տրակոնեան օրէնքներ»ը, որոնք շատ խիստ էին: Մինչեւ այսօր ալ այս նշանաբանը կը գործածուի նշելու համար դաժան եւ ծանր օրէնք մը կամ կարգավիճակ մը։ Տրակոնի օրէնսդրութեան կը յաջորդեն Սօլոնի օրէնքները, որոնցմէ ամենակարեւորը Սիսահթիան ''σεισάχθεια'' է․ ըստ անոր, պարտքերու տակ եղող Աթէնքի ազատ բնակիչներուն գերութիւնը կը ջնջուի, նաեւ՝ հողին անտառապատումը։
[[Պատկեր:Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|մինի|ձախից|Փերիքլիս, Ք․ա․ 5-րդ դար:]]
[[Պատկեր:Pnyx-berg2.png|մինի|աջից|Փնիքային բլուրը, [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլիին]] դիմաց․ ''Ժողովրդային Ատեան''ի գլխաւոր հաւաքատեղին:]]
Ք․Ա․ 6-րդ դարուն, [[Փիսիսթրաթիս]] բռնատիրութիւն կը հաստատէ եւ Ալքմէոնիտես ընտանիքը կ'աքսորէ։ Այս ընտանիքը կարեւոր դերակատարութիւն ունէր քաղաքին քաղաքական եւ ընկերային կեանքին մէջ։ Փիսիսթրաթին Աթէնքի քաղաքացիներուն համար, կը հաստատէ [[Փանաթինէա|Փանաթինիէա]] խաղերը&lt;ref&gt;[https://theancientwebgreece.wordpress.com/2017/10/15/%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B8%CE%AE%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%B1/ Παναθήναια] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231017225002/https://theancientwebgreece.wordpress.com/2017/10/15/%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B8%CE%AE%CE%BD%CE%B1%CE%B9%CE%B1/ |date=2023-10-17 }} / Փանաթինիէա խաղերը {{ref-el}}&lt;/ref&gt;․ ի պատիւ [[Աթինա]] աստուածուհիին։ Անոր մահէն ետք, Ալքմէոնիտես ընտանիքէն Քլիսթենին (հետագային Բարեկարգիչ կը կոչուի), կը կիրարկէ ժողովրդավարական հաւասարութիւնը։&lt;ref&gt;[https://geonews.gr/history-%CE%BF%CE%B9-%CE%B4%CE%AD%CE%BA%CE%B1-%CF%86%CF%85%CE%BB%CE%AD%CF%82-%CF%80%CE%BF%CF%85-%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%B9%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B3%CE%B7%CF%83%CE%B5-%CE%BF-%CE%BA%CE%BB%CE%B5%CE%B9%CF%83/ Οι δέκα φυλές που δημιούργησε ο Κλεισθένης στην Αρχαία Αθήνα] / Քլիսթենեսին տասը ցեղերը ստեղծեցին Հին Աթէնք {{ref-el}}&lt;/ref&gt; Հին «ցեղերու» դրութիւնը կը փոխարինէ արուեստականներով՝ Ատտիկէի հողատարածքը, կը բաժնէ '''քաղաքային, միջերկրեայ''' եւ '''ծովափնեայ''' շրջաններու ու կը հիմնէ 10 թաղապետութիւններ («ցեղեր»)․ վերոնշեալ երեք շրջաններու ամէն մէկ «ցեղ»ի բնակիչները կը բաժնէ, հաւասար իրաւունքներ տալով իւրաքանչիւրին։ Այս ձեւով, հարուստ ազնուականները կը դադրին ուժեղ «ցեղ» մը ըլլալէ, ու կը խառնուին մնացեալներուն հետ։ Ամէն մէկ նոր շրջանին կու տայ անոր հերոսին անունը։  Աթէնք քաղաք-պետութեան իշխանութիւնը կը յանձնէ Քաղաքացիներու Ատեանին ''Εκκλησία του Δήμου'' (կը բաղկանայ 500 ընտրուած ներկայացուցիչներէ)․ հոն ամէն մէկ թաղապետութենէ («ցեղէ») 50 ներկայացուցիչ կը մասնակցի։ Ժողովները ընդհանրապէս կը գումարուին Փնիքա ''Πνύκα'' բլուրին վրայ։ Նաեւ կ՛օրինադրէ Խեցեվճիռը՝ ''Ostracism - εξοστρακισμός''․ ժողովրդավարութեան բարեկարգման օրէնք։

Յոնիական ապստամբութեան շրջանին, (Ք․Ա․ 499 - 493 թուական), Աթէնք կը ղրկէ 20 նաւ՝  4000 մարդուժով։ Աթէնքի օգնութիւնը Եոնիոյ յոյներուն, պատճառ կը դառնայ [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մայր ցամաքամասին վրայ Պարսկական արշաւանքներուն։ Աթէնք կը դաշնակցի Սփարդիի հետ եւ իրենց գլխաւորութեամբ, յոյները յաջողութեամբ կը դիմագրաւեն յարձակումները։ Այս կռիւներուն, Աթէնք կը մասնակցի՝ [[Մարաթոնի ճակատամարտ|Մարաթոնայի ճակատամարտին]] (Ք․Ա․ 490, 10.000 զինուորներով), [[Սալամինայի նաւամարտ|Սալամինայի նաւամարտին]] (Ք.ա. 480 եւ 479 թուականներուն)՝ 200 «թրիիրիս» ''τριήρης'' (եռայարկ թիանաւ) նաւերով, [[Փլաթեէսի ճակատամարտ|Փլաթեէսի ճակատամարտին]] (2000 զինուորներով) եւ [[Միքալիի ճակատամարտ|Միքալիի (Յոնիայի մէջ) ճակատամարտին]]&lt;ref&gt;[http://micro-kosmos.uoa.gr/gr/magazine/ergasies_foititon/ettap/midikoi/ion01.htm Η Ιωνική επανάσταση 499 - 494 π.Χ.] / Յունաստանի Մանկավարժական Համալսարան, Միտիքեան պատերազմներ աշխատութիւն {{ref-el}}&lt;/ref&gt;։
[[Պատկեր:Athens6 tango7174.jpg|կենտրոն|մինի|600px|Աթէնքը դիտուած Փնիքայի բլուրէն:]]
Քաղաքացիներու Ատեանին որոշումով&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml The Democratic Experiment] / BBC Պատմութիւն յունական ժողովրդավարութեան {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, շուրջ  Ք․Ա․461-ին, Աթէնքի ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ [[Փերիքլիս]]։ Ան, Էֆիալթի Աթենացիի &lt;ref&gt;[https://www.diodos.gr/%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF/item/%CE%B5%CF%86%CE%B9%CE%AC%CE%BB%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BF-%CE%B1%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82-461-%CF%80-%CF%87.html Εφιάλτης ο Αθηναίος (461 Π.Χ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922014410/https://www.diodos.gr/%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF/item/%CE%B5%CF%86%CE%B9%CE%AC%CE%BB%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BF-%CE%B1%CE%B8%CE%B7%CE%BD%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82-461-%CF%80-%CF%87.html |date=2020-09-22 }} / էֆիալդի Աթենացին {{ref-el}}&lt;/ref&gt; գործակցութեամբ, Աթէնքին մէջ  ժողովրդավարութիւնը կը վերականգնէ, Արիոս Փաղոսին''΄Αρειος Πάγος'' իրաւասութիւնները կը նուազեցնէ եւ  անոր վարչական ու պաշտօնեաններուն վերահսկողութիւնը 500 ներկայացուցիչներու Խորհրդարանին (Քաղաքացիներուն Ատեան) կը յանձնէ։ Անոր իշխանութեան ընթացքին, Աթէնք կը զօրանայ եւ կը զարգանայ։ Ժողովրդավարութիւնը իր գագաթնակէտին կը հասնի։ Աթէնքի գերագահութիւնը կը հասնի [[Միջերկրական Ծով]]էն մինչեւ [[Սեւ Ծով|Սեւ Ծովու]] յունական գաղթօճախները։

==== Ոսկեդար ====
[[Յունաստան|Յունաստանի]] Ոսկեդարը՝ Ք․Ա․ 500 - 400  (Փերիքլիսի իշխանութեան շրջանին է, ատոր համար նաեւ կը կոչուի «Փերիքլիսի Ոսկեդարը»), Աթէնք [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] քաղաքակրթութեան եւ մտաւորականութեան կեդրոնը կը հանդիսանայ&lt;ref&gt;[https://www.pentapostagma.gr/2017/01/%CE%BF-%CF%87%CF%81%CF%85%CF%83%CF%8C%CF%82-%CE%B1%CE%B9%CF%8E%CE%BD%CE%B1%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BB%CE%AD%CE%BF%CF%85%CF%82-5%CE%BF%CF%82-%CE%B1%CE%B9%CF%8E%CE%BD.html Ο Χρυσός Αιώνας του Περικλέους (5ος αιώνας π.Χ.)] / Փերիքլեսի Ոսկեդարը {{ref-el}}&lt;/ref&gt;։ Այս ժամանակաշրջանին, Աթէնքի մէջ ապրած ու գործած են դարերու ընթացքին համաշխարհային համբաւ վայելող անձեր․ մեծ ողբերգակներ՝ [[Սոֆոքլիս]] ''Σοφοκλής'' (Ք․Ա․ 496 – 406) եւ [[Էվրիփիտիս]] ''Ευριπίδης'' (Ք․Ա․ 480 – 406), պատմաբան [[Թուքիտիտիս|Թուքիտիտին]] ''Θουκυδίδης'' (Ք․Ա․ 460 – 395), երգիծական բանաստեղծ [[Արստոֆանիս|Արստոֆանին]] ''Αριστοφάνης'' (Ք․Ա․ 450 – 380) եւ շատ ուրիշներ։ Աքրոփոլիսի ժայռին վրայ կը կառուցուի [[Փարթենոնաս|Փարթենոնան]] ''Παρθενώνας'', ի պատիւ [[Յունական Դիցաբանութիւն|Աթինա]] աստուածուհիին։ Մեծածախս գործին կառուցումը կը սկսի Ք․ա․ 447-ին ու կ'աւարտի Ք․ա․ 432-ին, Իքդինոս եւ Քալլիքրադին ճարտարապետութեամբ եւ Ֆիտիան ընդհանուր հսկիչը կը պատրաստէ Աթինա աստուածուհիին հսկայ ոսկէ արձանը եւ շինութեան զարդարանքները։ Այս հսկայ գործին մէջ, կառուցուածքին ներդաշնակութիւնը կը գիրիշխէ եւ կը դառնայ համաշխարհային հիացումի պատճառներէն մէկը։

Այս շրջանին ձեւաւորուած մշակոյթը, որ յառաջիկայ դարերուն «Դասական» կը կոչուի, արեւմտեան քաղաքակրթութեան հիմերը կը դնէ։

Աթէնք իր գերագահութիւնը պաշտպանելու համար, երկարատեւ (27 տարի) պատերազմական գործողութիւններու մէջ կը մտնէ գլխաւոր մրցակիցին՝ Սփարթիի դէմ, Ք․Ա․ 431 - 404 թուականներ։ Հետեւանքները կ'ըլլան կործանիչ։ Երկարատեւ պատերազմի ընթացքին, Աթէնքի մէջ համաճարակ կը տիրէ․ բնակչութեան 2/3-ը կը մահանայ։ Պատերազմը կ՛աւարտի Աթէնքի պարտութեամբ․ Աթէնք կը կորսնցէ իր հմայքը, գերագահութիւնը եւ դանդաղ քայլերով ինքզինք կը վերագտնէ։  Յունական քաղաք-պետութիւնները կը տկարանան եւ յաջորդաբար կը հպատակին Հիւսիսային Յունաստանի Մակետոնական թագաւորութեան։&lt;ref&gt;Յերոնիայի մարտը, յունական քաղաք-պետութիւններուն միաւորումը Ֆիլիպոս Բ․ Մակետոնացիին կողմէն, յունարէն Η μάχη της Χαιρώνειας τερμάτισε την ανεξαρτησία των ελληνικών πόλεων-κρατών και τις ένωσε υπό την εξουσία του Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας....&lt;/ref&gt;

=== Աթէնքը Հռոմէական տիրապետութեան շրջանին ===
[[Պատկեր:Hadrianic aqueduct, Remains of water bridge in Nea Ionia, Athens (14050157644).jpg|մինի|Ատրիանոսի ջրուղիին կամուրջէն մնացած մասը, Ք․ա 2-րդ դար]]
[[Մեծն Աղեքսանտր|Մեծն Աղեքսանդր]]ի մահէն ետք, Մակեդոնական հզօր կայսրութիւնը կը բաժնուի թագաւորութիւններու։ Յունական քաղաք պետութիւնները կ՛անցնին [[Ալեքսանտր Մակեդոնացի|Մեծն Աղեքսանդրի]] զօրավարներէն Անդիղոնոս Ա․ Միակնանիին ''Ἀντίγονος Μονόφθαλμος''&lt;ref name=&quot;Athens&quot; /&gt; ''Antígonos Monóphthalmos'' ու անոր յաջորդներուն իշխանութեան տակ։

Արեւմուտքէն, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմ]] կը սկսի աշխուժօրէն միջամտել յունական գործերուն եւ մակեդոնացիներուն դէմ պատերազմներու մէջ կը մխրճուի: Ք․ա․ 146-ին, Յունական տարածքներ կը գրաւէ։ Ք․Ա․ 86-ին, հռոմէացի զօրավար Սիլլան ''Sylla'', կ՛արշաւէ Աթէնքին վրայ, կը գրաւէ ու կը կողոպտէ քաղաքը։
[[Պատկեր:Attica 06-13 Athens 25 Olympian Zeus Temple.jpg|մինի|ձախից|Աթէնք․ Ողիմպոսի Տիոս տաճարին սիւները:]]
[[Պատկեր:Arc d'Adrià, Atenes.JPG|մինի|Ատրիանոսին Կամարը․ դիմացը խորքը՝ Աքրոփոլին:]]
[[Աքթիոնի նաւամարտ|Աքթէոնի ծովամարտի]] ''Ναυμαχία του Ακτίου'' յաղթանակէն ետք, [[Յունաստան]]ի ամբողջ տարածքը, ինչպէս նաեւ Պտղոմէական Եգիպտոսը կ՛իյնան [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմի]] տիրապետութեան տակ։ Երեք տարի ետք, Ք․Ա․ 27-ին, Օգոստոս Կայսրը, իր կայսրութեան տարածքները «կ՛օծէ» «Հռոմէական Խաղաղութիւն» հրամանագիրով ''Pax Romana'' (կը տեւէ 200 տարի, կը դադրի Մարքուս Օրելիուս կայսրին մահուամբ)։ Հռոմէացիները կը հիանան յունական մշակոյթի հարստութեան վրայ, մանաւանդ Աթէնք քաղաքին։ Կը պահպանեն, կ՛ուսումնասիրեն զայն եւ կը դառնան գովաբանողներն ու շարունակողները այդ մշակոյթին։ Աթէնքին կը շնորհեն Ազատ Քաղաքի կարգավիճակ։
[[Պատկեր:+ 5000 Zuschauer fasst das Odeon des Herodes Atticus. 06.jpg|մինի|Իրոտու Ադիքու [[Իրոտու Ադիքու Երաժշտանոց|Երաժշտանոցը]]]]
Ատրիանոս ''Publius Aelius Hadrianus Augustus'' կայսրին հրամանով, Ք․Ա․ 2-րդ դարուն, Աթէնքի մէջ կը կառուցուին գրադարան մը, ջրուղի մը (որ մինչեւ 20-րդ դարուն կայուն կը մնայ եւ Աթէնացիներէն կը գործածուէր&lt;ref&gt;[https://arxaiologikoacharnes.wordpress.com/2014/03/10/%CE%B1%CE%B4%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%B5%CE%B9%CE%BF-%CF%85%CE%B4%CF%81%CE%B1%CE%B3%CF%89%CE%B3%CE%B5%CE%AF%CE%BF/ Αδριάνειο Υδραγωγείο] / Ատրիանոսին ջրուղին {{ref-el}}&lt;/ref&gt;) մարզարան ''gymnasium'' (ուսումնարանի իմաստով) մը, կամուրջ մը, [[Ողիմպոս Դիոս|Ողիմպոս Տիոս]] տաճարը ''Ναός του Ολυμπίου Διός'', ''Naós tou Olympíou Diós'' նաեւ կը կոչուի [[Սթիլի Ողիմպիու Տիոս]] ''Στύλοι του Ολυμπίου Διός'', [[Ատրիանոսին Կամար|Ատրիանոսին Կամարը]] (քաղաքին արեւելեան կողմը), եւ բազմաթիւ տաճարներ ու սրբատեղիներ։

Ատրիանոսի շրջանին, Աթէնքի մէջ կ՛ապրի Հերովդէս Ատտիկեցին ''Ἡρώδης ὁ Ἀττικός'' &lt;ref&gt;[http://www.elxefsis.com/index.php/el/arxaiotita/elliniki-istoria/104-rwmaikoi-xronoi elxefsis.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614233911/http://www.elxefsis.com/index.php/el/arxaiotita/elliniki-istoria/104-rwmaikoi-xronoi |date=2020-06-14 }} / Հռոմէական տարիներ {{ref-el}}&lt;/ref&gt;․ ան հարուստ ազնուական ընտանիքէ էր։ Կը հովանաւորէ [[Փանաթինէա]] խաղերը, իր ծախսերով կը վերանորոգուի Քալլիմարմարոն կամ [[Փանաթինէա|Փանաթինէայի]] խաղերուն մարզադաշտը, [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլիին]] ստորոտը կը կառուցուի [[Իրոտու Ադիքու Երաժշտանոց|Երաժշտանոցը]] եւ բազմաթիւ ուրիշ շէնքեր։

Աթէնք, մինչեւ 3-րդ դար, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] հոգեւոր եւ մտաւոր կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Հակառակ հետագայ յեղաշրջումներուն, քաղաքը կը պահպանէ իր համբաւը․ ուսումնարաններուն մէջ կ՛ուսանին անձնաւորութիւններ, որոնք հետագային դերակատարութիւն կ՛ունենան Նոր Հռոմէական կայսրութեան մէջ, օրինակ՝ Յուլիանոս Ուխտազանց Կայսրը ''Flavius Claudius Julianus Augustus'', ''Julian the Apostate''։

=== Բիւզանդական կայսրութեան շրջան ===
[[Պատկեր:Athen kirche.png|մինի|Աթէնք, Էրմու փողոց․ Քափնիքարէա հրապարակին վրայ, համանուն եկեղեցին, հիմն․ 11-րդ դարուն]]
Աթէնք, Արեւելեան Հռոմէական Կայսրութեան իսկ շրջանէն, աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր հմայքը։  [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութ]]&lt;nowiki/&gt;եան հիմնումէն ետք, կը դառնայ երկրորդական քաղաք մը։ 529-ին,  Յիուստինիանոս կայսրը կը փակէ Հին [[Յունաստան]]ի ուսման եւ մտաւորականութեան կեդրոն [[Պղատոն|Պղատոնի]] կամ՝ (Փլաթոնաս) կաճառը։

[[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջանները յաջորդաբար կ՛ընդունին քրիստոնէութիւնը։ Փարթենոնը տաճարէ եկեղեցւոյ կը վերածուի եւ կ՛անուանուի՝ Աթենացի Սրբոյ Կոյս ''Παναγία την Αθηνιώτισσα''։

Աթէնքի վերելքը կը սկսի 9-րդ դարուն, բիւզանդական Կայսրութեան բարգաւաճման հետ զուգահեռ։ 11-րդ եւ 12-րդ դարերուն, քաղաքին մէջ կը զարգանայ արուեստագիտութիւնը, մանաւանդ ճարտարապետութիւնը․ բազմաթիւ խաչաձեւ յատակագիծով եկեղեցիներ կը կառուցուին։ &lt;ref name=&quot;Athens&quot; /&gt;

=== Աթէնքը ֆրանքներու եւ լատիններու տիրապետութեան տակ ===
[[Պատկեր:LatinEmpire2.png|մինի|Ֆրանկոքրադիոյ սկզբնական շրջան:]]
[[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրներու Չորրորդ արշաւանքին]] (1202-1204), [[Կոստանդնուպոլիս]]ը կը քանդուի եւ կը կողոպտուի, [[Յունաստան]]ի զգալի մասը կ՛անցնի ֆրանքներու տիրապետութեան տակ (Ֆրանքոքրաթիոյ ''Frankokratia'' ժամանակաշրջան 12-րդ մինչեւ 16-րդ դար)։

13-րդ դարէն մինչեւ 15-րդ դար, [[Լատինական կայսրութիւն|Լատին իշխանութիւնները]] (ասոնք կը ստեղծուին 1204-ին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] գրաւումէն ետք) Աթէնքին տիրութիւնը կը հետապնդեն, քաղաքին համբաւին եւ ռազմական դիրքին համար։ Աթէնք Ֆրանքական Աթէնքի Դքսութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։ Յաջորդ 250 տարիներու ընթացքին, յաջորդաբար Աթէնքի վրայ կ՛իշխեն՝ մարքիզ ''Boniface I, Marquess of Montferrat, de La Roche (Rigney)'' ֆրանք գերդաստանը (մինչեւ 1311), Քաթալան ընկերութիւնը ''Catalan Company'' (մինչեւ 1386) եւ Ֆիորենցայի ''Acciaioli family'' գերդաստանը (մինչեւ 1458)։

=== [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] տիրապետութեան շրջան ===
[[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլս]]ոյ գրաւումով (1453 Մայիս), [[Յունաստան]] կ՛իյնայ Օսմանցիներուն ձեռքը․ Աթէնքը՝ 1458-ին։ [[Վենետիկ]]ի Հանրապետութիւնը կը պայքարի Աթէնքին տիրանալու, եւ 17-րդ դարուն Վենետիկի եւ թուրքերու միջեւ վեցերորդ պատերազմի ընթացքին, Վենետիկցիները գլխաւորութեամբ Ֆրակիսքօ Մոռոզինիի, Աթէնքը  կը պաշարեն եւ Փարթենոնան (որ թուրքերը նախ մզկիթի, ապա վառօդի մարանի վերածած էին) կը պայթեցնեն, 1687-ին։ Տաճարը գրեթէ ամբողջութեամբ կը քանդուի։ Այդ օրերէն ետք, տաճարը կանոնաւոր հերթականութեամբ կը կողոպտուի։ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://anoixtosxoleio.weebly.com/epsilonnu972tauetataualpha-beta9001.html Οι Έλληνες κάτω από την οθωμανική και τη λατινική κυριαρχία] / Բաց դպրոց․ Զ․ դասարանի Պատմութեան գիրք {{ref-el}}&lt;/ref&gt;

18-րդ դարուն, Աթէնք կ՛ապրի խառնաշփոթ ժամանակաշրջան մը, արդիւնք՝ թուրքերուն յոռի վարչութեան եւ  մրցակցութեան հարկերու հաւաքման իւրացման իրաւունքին եւ կամ հողատարածքներու սեփականութեան համար։ 1771-1772 թուականերուն, ռուսական դրդումով եւ օգնութեամբ Աթէնք կ՛ասպատակեն Լեպեսիները ''Λεμπέσηδες'', որոնք Սալամինա կղզիին ապստամբներն էին։
[[Պատկեր:Louis François Sébastien Fauvel-athens-before1800.jpg|մինի|Աթէնք 1800․ հաժ Ալի Հասեքիի պատը:]]
1775-1795 քսան տարուան ժամանակաշրջանը, կը յատկանշուի Հաժի Ալի Հասեքիի բռնապետութեամբ։ Ան, Աթէնքը թուրք-ալպանացիներու յարձակումներէն պաշտպանելու համար, տարրական պատով մը կը շրջափակէ։ 1789-ին, ծաղկախտի եւ ժանտախտի համաճարակ եւ սով կը տիրէ․ հազարաւոր աթենացիներ կը մահանան, եւ շատ ուրիշներ քաղաքը կը լքեն։ Աթէնքի թուրք եւ յոյն երեւելի բնակիչներ կը գանգատին սուլթանին․ վերջինիս հրամանով բռնակալ կառավարիչը կը գլխատուի։

19-րդ դարասկիզբին, Աթէնք եւրոպացի հնագէտներու եւ մտաւորականներու ուշադրութիւնը կը գրաւէ։ Քաղաքին մէջ կը ստեղծուի եւրոպացիներու մեծ համայնք մը։ Սակայն Փարթենոնայի կողոպուտը կը շարունակուի՝ Կոստանդնուպոլսոյ Մեծն Բրիտանիոյ դեսպան Թոմաս Պրիւսի, ծանօթ իբրեւ Լորտ Էլղին ''Thomas Bruce (&lt;abbr&gt;7&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt; comte d'Elgin)'' անունով եւ անոր գործակալներուն կողմէ&lt;ref&gt;[https://www.theacropolismuseum.gr/sites/default/files/glypta_parth_gr.pdf Η Ακρ  όπολης] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923104923/https://www.theacropolismuseum.gr/sites/default/files/glypta_parth_gr.pdf |date=2020-09-23 }} / Աքրոփոլի թանգարանի հաւաքածոները {{ref-el}}&lt;/ref&gt;։ Անոր դէմ կը կենայ հրապարակային գրաւոր եւ բանաւոր խօսքով [[Ճորճ Պայրըն|Լորտ Պայրըն]]&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/biography/Lord-Byron-poet Լորտ Պայրոն] britannica կայքէջի մէջ {{ref-en}}&lt;/ref&gt;։ Աթէնք կ՛այցելեն եւ կամ կայք կը հաստատեն աշխարհածանօթ եւրոպացիներ, օրինակ՝ Շաթոպռիան, Լորտ Պայրըն, [[Կոստանդնուպոլիս|Պոլսոյ]] [[Անգլիա|Բրիտանիոյ]] դեսպան Լորտ Սդրանկֆորտ, Ֆրանսուա Փուկվիլ, Ուալիոյ իշխանուհի Քարոլին եւ շատ ուրիշներ։

1812-13 թուականներուն յաջորդաբար կը հիմնուին «Աթէնասէրներու Կաճառը» ''Φιλαθηναϊκή Ακαδημία'' եւ «Ֆիլոմուսոս ընկերութիւնը» ''Φιλόμουσος Εταιρεία''։&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== 1821-ի ապստամբութիւնը եւ Աթէնքի ազատագրումը ===
«Ֆիլոմուսոս ընկերութեան» աշխուժ գործունէութեան պատճառով, 1814-ին Յունաստանէն դուրս, [[Օտեսա|Օտեսիոյ]] մէջ, [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի ազատագրման համար հիմնուած Ֆիլիքի Էթերիա (Filiki Eteria)&lt;ref&gt;[https://ua.igotoworld.com/en/poi_object/70229_muzey-filiki-eteriya.htm Filiki Eteria Museum] / Ֆիլիքի Էթերիա Թաանգարան {{ref-en}}&lt;/ref&gt; գաղտնի կազմակերպութիւնը Աթէնքի մէջ գործունէութեան դաշտ չի գտներ․ բացառութիւն կը կազմեն  քանի մը հոգեւորականներ։ Այդ շրջանին, Աթէնք բաժնուած էր երկու «դասակարգերու»՝ «Կակարէուներ» ''Γκαγκαραίους'' (քաղաքացիներ եւ ազնուականներ) եւ «Քսոթարիտեսներ» ''Ξωτάρηδες'' (Աթէնքի շուրջի գիւղերուն եւ տարածքներուն ապրող հողագործներ)։ Քաղաքին մէջ թուրքերը փոքրամասնութիւն կը կազմեն, եւ աստիճանաբար անոնց վրայ ազնուականները (''Γκαγκαραίους'') կը հսկեն։ Խասիա շրջանի զինեալ ապստամբներուն պետը, Քսոթարի (''Ξωτάρηδες'') Հաժի Մելեդի Վասիլիուն քաղաքը յարձակումներէ պաշտպանելու պատրուակով, Աթէնքի Ոստիկանէն արտօնութիւն կ՛առնէ եւ Խասիա ու Մենիտի (Աթէնքին հնագոյն շրջանները&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://helios.media.uoa.gr/2018/team53/?p=1192 Η επανάσταση του 1821 και η απελευθέρωση των Αθηνών]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / 1821 թուականի յեղափոխութիւնը և Աթէնքի ազատագրումը {{ref-el}}&lt;/ref&gt;) շրջանններու բնակիչներէ կազմուած զինեալ խումբ մը կը կազմէ։ Նոյն բանը Աթանասիօ Տիաքոն կ՛ընէ Լիվատիոյ ''Λιβαδειά'' մէջ։

[[1821 թուական|1821]], Մարտ 25-ին երեկոյեան, Սարոնիքոս Ծոցին Իտրա ''Ύδρα'' կղզիէն, ապստամբութեան պատրաստուելու լուրը կը հասնի։ Սակայն Աթէնքի մէջ նախապատրաստական որեւէ աշխատանք չէր կատարուած։ Քաղաքի թուրքերը, Պեղոպոնեզի ապստամբութենէն սխալ տեղեկութիւններ առնելով, Աթէնքին պաշտպանութիւնը Հաժի Մելեդի Վասիլիուին կը վստահին։ Վերջինին օգնութեան կը հասնին ուրիշ յոյն ապստամբ զինեալ խումբեր իրենց առաջնորդներով։  Մինչ այդ, քաղաքին յոյն հոգեւոր առաջնորդը Վիոդիա ''Βοιωτία'' քաղաքը (Լիվատիա շրջան) կը գտնուէր, ուր ուրիշ հոգեւորականներու հետ ապստամբութեան սկիզբը կը յայտարարեն եւ զէնքերը կ՛օրհնեն։ Ապրիլ ամսուան սկիզբը, Աթէնքին մէջ միջադէպեր կը ծագին։ Յոյներ, թուրքերէն պաշտպանուելու համար օտար հիւպատոսարաններու մէջ կ՛ապաստանին․ ի բաց առեալ Աւստրիոյ, որ թուրքերուն կ՛օգնէ։ Ս. Յարութեան խթման, 9 Ապրիլէն դէպի 10, քաղաքին ազնուականներէն շատեր պատանդ կ՛առնուին եւ կը բանտարկուին [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլի]], իսկ թուրք խուժանը քրիստոնեաներուն ջարդը կը պահանջէ։ Ազնուականներուն բանտարկութեան պատճառով, քաղաքին մէջ հանդարտութիւն կը տիրէ, սակայն քաղաքէն դուրս թուրքերուն դէմ յարձակումներ եւ առեւանգումներ կը սկսին։ Առաջին ռազմական միջադէպը Քալամոս ''Καλαμος'' կը պատահի․ յոյն զինեալներ Հաժի Մելեդի Վասիլիուին առաջնորդութեամբ, Խալքիտայէն Աթէնքի թուրքերուն օգնութեան հասնող 300 թուրք զինուորներուն խումբին կը դիմադրեն եւ կը կասեցնեն անոր յառաջխաղացքը դէպի Աթէնք։ Նոյնանման կռիւներ տեղի կ'ունենան  նաեւ Լիվատիոյ մէջ։ Ապստամբութիւնը կը սկսի։

Նոյն ատեն, [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլսո]]&lt;nowiki/&gt;յ մէջ թուրքերը կը հակադարձեն․ քաղաքին յոյն բնակչութիւնը ջարդի կ՛ենթարկեն եւ կախաղան կը հանեն յոյն Պատրիարքը։ 24 Ապրիլին, թուրքերը տեղեկանալէ ետք [[Կոստանդնուպոլիս|Պոլսոյ]] եղելութիւնները, կը կազմակերպուին ու կը զինուին։ Աթէնքի յոյները Խասիոյ ''Χασιά'' զինեալներուն օգնութեան կը դիմեն։ 26 Ապրիլին թուրքերը կ՛ամրանան Աքրոփոլիի մէջ եւ յոյները քաղաք կը մտնեն պոռալով՝ Ազատութիւն կամ Մահ ''Ελευθερία ή θάνατος'' եւ Օրհնեալ Յարութիւնը Քրիստոսի ''Χριστός Ανέστη''։ Քաղաքին մէջ յունական քաղաքական վարչութիւն կը հաստատուի։ Կը զօրանան զինեալ խումբերը, դրացի կղզիներէն զինեալներ իրենց օգնութեան կը հասնին։
[[Պատկեր:Zografos-Makriyannis 10.jpg|մինի|1821-22 Աթէնքի պաշարումը յոյներէն․ գծագրութիւն՝ Փանայոթիս Զողրաֆու:]]
Աքրոփոլիի պաշարեալները 15 Մայիս [[1821 թուական|1821]]-ի իրիկունը կը յաջողին յունական ուժերը ճեղքելով փախչիլ եւ հասնիլ Խալքիտա։ Միաժամանակ, ամէն տեղէ, մանաւանդ կղզիներէն յոյներ Աթէնքի օգնութեան կը հասնին։  8 Յունիսին, թուրքերը վայրագօրէն կը սպաննեն քաղաքին 12 ազնուականներէն 8-ն։ Յոյները մեծ թափով կը շարունակեն Աթէնքի ազատագրութեան պայքարը, եւ երկարատեւ կռիւներէ ետք, 9 Յունիս, [[1822 թուական|1822]]-ին թուրքերը [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլին]] կը յանձնեն։ Ասիկա Աթէնքին առաջին ազատագրումը կ'ըլլայ։ Սակայն Աթենացիներուն ուրախութիւնը երկար չի տեւեր, երբ կ՛իմանան թէ Տրամալի Փաշան 30․000-նոց բանակով կ՛արշաւէ Պեղոպոնեզի եւ Աթէնքի վրայ։ Միաժամանակ վէճ կը ծագի Աթէնքի զինեալ ուժերու պետերուն միջեւ։ Ի վերջոյ, միացած, մէկ կողմէն քաղաքը կ՛ամրացնեն եւ միւս կողմէն մեծ թիւով զինեալներ կը ղրկեն Պեղոպոնեզի շրջաններուն օգնութեան։ 26 Յուլիս, 1822-ին թուրքերը ծանր պարտութիւն կը կրեն եւ բանակին մնացորդացը կը հեռանայ։&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[1823 թուական|1823]]-ի ամրան, կրկին թուրքերը Աթէնքը կը պաշարեն։ Քաղաքին բնակչութիւնը կը հեռանայ․ թուրքերը փոքր թիւով մայրեր եւ մանուկներ պատանդ առնելով կը մեկնին։ Աթէնքը կը վերագտնէ ինքզինք, դպրոնցեր կը բացուին, թերթեր կը հրատարակուին։

[[1824 թուական|1824]]-ին, թուրքերը Ենիչարիներուն ''Γενίτσαροι - yeñiçeri թրք․'', գլխաւորութեամբ  Խալքիտայէն Մարաթոնա կը հասնին․ յունական փոքրաթիւ ուժերը մասամբ կը յաջողին անոնց Ատտիկէի շրջանէն դուրս վռնտել։ Կռիւներէ ետք, յոյները կը յաղթեն․ թուրքերը մեծ զոհեր տալով կը նահանջեն։

=== Աթէնքը՝ մայրաքաղաք ===
Ապստամբ եւ յաղթական Աթէնքը, մարդահամարի կը ձեռնարկէ։ Քաղաքը կը հաշուէ՝ 9040 բնակիչ, 1605 տուն եւ 35 ծխական շրջաններ։&lt;ref&gt;[http://www.eie.gr/archaeologia/gr/chapter_more_9.aspx Η Αθήνα τον 19ο αιώνα: Από επαρχιακή πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πρωτεύουσα του Ελληνικού Βασιλείου] / Աթէնքը Օսմանեան տիրապետութեան շրջանին, ելկտ․ հրատարակութիւն {{ref-el}}&lt;/ref&gt; Աթէնքի ազատագրումէն ետք, [[1833 թուական|1833]]-ին, թագաւոր Օթոնը զայն մայրաքաղաք կը հռչակէ։ [[1834 թուական|1834]]-ին, մայրաքաղաքին վերակառուցումը կը սկսի։ 
[[Պատկեր:Athens Stadiou street 1908.jpg|մինի|1908, Աթէնքի կեդրոնի Սդատիու փողոցը:]]
[[1896 թուական|1896]]-ին, 1000 տարի ետք, կը հիւրընկալէ  Առաջին Նորագոյն [[Ողիմպիական Խաղեր]]ը։ 

Հետագայ տասնամեակներուն, քաղաքը կը զարգանայ, կը շէննայ, հետեւելով այդ ժամանակի արդի քաղաքներու չափանիշներուն։ [[1923 թուական|1923]]-ին, Փոքր Ասիոյ աղէտէն ետք, կը կատարուի քաղաքին յաջորդ, սակայն անկարգ ընդարձակումը․ կը ստեղծուին նոր թաղեր,  ընդհանրապէս Փոքր Ասիոյ գաղթականներէն։

Աթէնք քաղաքական եղելութիւններուն կեդրոն կը հանդիսանայ։ Հոն կը պատահի 3 Սեպտեմբեր, 1843-ի Ապստամբութիւն-յեղաշրջումը, բացարձակ թագաւորութենէն՝ Սահմանադրական թագաւորութեան &lt;ref&gt;[https://www.sansimera.gr/articles/665 Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930204342/https://www.sansimera.gr/articles/665 |date=2019-09-30 }} / Այսօրուան նման, յօդուածագրութիւն {{ref-el}}&lt;/ref&gt;։ Քաղաքը աւելի քան յիսուն տարի, բազմաթիւ շարժումներու եւ յեղաշրջումներու թատերաբեմ կը դառնայ։ Կը յաջորդեն միջպատերազմեան շարժումները, Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին յունական միջ-քաղաքացիական պատերազմը, Դեկտեմբերեան շարժումը, 21 Ապրիլ, [[1967 թուական|1967-ի]] զինուորական հարուածը եւ՝ վերջինին տապալումը ու Խորհրդարանական Ժողովրդավարութեան վերականգնումը՝ [[1974 թուական|1974]]-ին։

=== Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք ===
Աթէնք Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին [[Գերմանիա|Գերմանի]]&lt;nowiki/&gt;ոյ դաժան գերիշխանութեան տակ կը գտնուի&lt;ref&gt;[https://history.army.mil/books/wwii/balkan/intro.htm THE GERMAN CAMPAIGNS IN THE BALKANS (SPRING 1941) ] / Գերմանիոյ ներխուժումը Պալքանեան թերակղզին {{ref-en}}&lt;/ref&gt;։ Մեծ վնասներ կը կրէ՝ աղէտ, սով եւ համաճարակ։
[[Պատկեր:Η Αθήνα από ψηλά.jpg|մինի|Քաղաքային Աթէնքի տարածքը, բարձրէն:]]
Պատերազմէն ետք, կեանքը կը վերադառնայ։ Աթէնք կ՛ապրի վերաշինութեան պայթում մը, կ՛ընդարձակուի։  Նոր շէնքեր կը կառուցուին թէ՛ քաղաքին կեդրոնը եւ թէ՛ արուարձանները, մանաւանդ՝ բազմայարկանի:Հոն, Փոքր Ասիոյ աղէտէն գաղթականներ կը տեղափոխուին, շրջակայքը լուրջ փոփոխութիւններու կ'ենթարկուի․  Տուրղուդի կամ Նէօ Քոզմոս ''Δουργούτι -Νέος Κόσμος'' թաղամասը (շատ մեծ թիւով հայեր ալ հոն կը փոխադրուին) դիմագիծը կը փոխէ, իսկ ուրիշներ՝ քարտէսէն բոլորովին կը ջնջուին։

[[1981 թուական|1981]]-ին, [[Յունաստան]] մաս կը կազմէ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութ]]&lt;nowiki/&gt;եան․ տնտեսական ներդրումներ կ՛ըլլան, սակայն՝ շրջագայութեան եւ մթնոլորտի ապականումի խնդիրներ կը յառաջանան։

Թիսիոն, Մոնասթիրաքի եւ Փլաքա թաղամասերը, մայրաքաղաքին պատմական կեդրոնը կը հանդիսանան։

Սինտաղմայի հրապարակը նորագոյն քաղաքին կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Անոր շուրջ կը գտնուին՝  հին թագաւորական արքունիքը, ուր այժմ կը գործէ Խորհրդարանը, 19-րդ դարուն կառուցուած պետական շէնքեր։

2004-ի ամրան կը հիւրընկալէ 28-րդ [[Ողիմպիական Խաղեր|Ողիմպիական խաղերը]], Ողիմպական Խաղերու վերածնունդէն ([[1896 թուական|1896]]) 108 տարի ետք։

Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջանը [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի փոխադրական միջոցներու եւ արդիւնաբերական մեծագոյն կեդրոնն է․ կ'ապահովէ երկրի արդիւնաբերական արտանդրանքին 2/3–ը։ Զարգացած ճարտարարուեստը կը գտնուի գլխաւորաբար արեւմտեան Ատտիկէի շրջաններուն մէջ, իսկ բազմաթիւ ընկերութիւններ՝ հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելեան արուարձաններուն մէջ։ Նաւային ընկերութիւններուն կեդրոնական գրասենեակները կը գտնուին անոր նաւահանգիստ՝ Փիրէա քաղաքին մէջ։

== Բնակչութիւն ==
[[Պատկեր:Athens aglomeration.svg|մինի|Աթէնքի եւ Փիրէա Քաղաքային Տարածաշրջաններու կուտակում. ճերմակ՝ Աթէնք, վարդագոյն՝ այլ քաղաքներ, կապոյտ՝ հիւսիսային Աթէնք, նարնջագոյն՝ հարաւային Աթէնք, սրճագոյն՝ Փիրէայի տարածաշրջան եւ լուսնակապոյտ՝ արեւմտեան Աթէնք։|200x200փքս]]

=== Հին Աթէնք ===
[[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] Աթէնքի (Ք․ա․ 1600 - 1100) բնակչութեան թիւը մօտաւորապէս 10․000 - 15․000 բնակիչ կը հաշուէ, իսկ  Երկրաչափական շրջանին, 4000-ի  կը հասնի։  Ք․ա․ 700-ին քաղաքը  10․000 բնակիչ ունէր։

Ք․ա․ 500-ին, Աթէնք քաղաք-պետութիւնը կը հաշուէր շուրջ 200․000 բնակիչ։ Դասական շրջանին, Ք․ա․ 431-ին, ըստ զանազան աղբիւրներու՝ 150․000 - 350․000 բնակիչ, իսկ ըստ պատմաբան Թուքիտիտիին՝ 610․000 բնակիչ։ Ք․ա․ 317-ին, բնակչութեան թիւը կը հասնի՝ 21․000 ազատ քաղաքացիներու, 10․000 դաշնակից գաղթականներու եւ 400․000 ստրուկներու: ընդհանուր՝ 431․000 բնակիչ։

=== Աթէնքի բնակչութեան թիւը նորագոյն շրջանին ===
[[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլին]] Հին Աթէնքին կեդրոնն էր։ [[Փիրէա]] նաւահանգիստը անջատ քաղաք էր, սակայն 20-րդ դարու վերջաւորութեան, Աթէնք իր արագ ընդարձակումով զայն կը կլանէ։  Այս ընդարձակումը կը սկսի 1960-ական թուականներէն ետք, երբ [[Յունաստան]] զուտ գիւղատնտեսական երկիրէ ճարտարարուեստական երկիրի կը բարեշրջի։

{{Wikidata/Population}}

1856-ին, մայրաքաղաք Աթէնքը կը հաշուէ 30,969 բնակիչ, 1861 -ին՝ 41,298 բնակիչ։

Ըստ 2011-ի մարդահամարին, '''Աթէնքի Քաղաքային Տարածաշրջանի''' (ներառեալ [[Փիրէա]] Տարածաշրջանի) բնակչութեան ընդհանուր թիւը 3,090,508-ի կը հասնի։ Այս թիւը, 2009 Eurostat-ի տուեալներով՝ 4,164,175 էր, սակայն կը նուազի տնտեսական տագնապին պատճառով (արտագաղթ ու մասամբ՝ ներգաղթ դէպի այլ շրջաններ)&lt;ref&gt;EUROSTAT http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&amp;lang=en&lt;/ref&gt;։ ''Աթէնքի քաղաքապետութեան բնակչութեան թիւը 664,046 է․ Ատտիկէի Մարզի չորս վարչական միաւորներուն բնակչութեան թիւով՝ 2,640,70։''

== Մշակոյթ ==
=== Բացօթեայ թանգարան մը ===
[[Պատկեր:Griechische Nationalbibliothek (Zuschnitt).jpg|մինի|ձախից|Ազգային Գրադարանի շէնքը]]
[[Պատկեր:Ακαδημία Αθηνών 5260.jpg|մինի|աջից|Աթէնքի Կաճառը]]
[[Պատկեր:Archäologisches Nationalmuseum Athen.jpg|մինի|ձախից|[[Աթէնքի Հնագիտական Ազգային Թանգարանը|Աթէնքի Հնագիտական Թանգարանը]]․ կառուցուած 1866-ին (հիմնուած 1826 էղինա):]]
[[Պատկեր:The Panathenaic Stadium on April 22, 2021.jpg|մինի|Καλλιμάρμαρον կամ Փանաթինեան դաշտը, հիմնուած Ք․ա․ 329-ին:]]
Ամենուրէք՝ մայրաքաղաքին մէջ եւ շուրջը, կը հանդիպինք դասական, հռոմէական, բիւզանդական, օսմանեան տիրապետութեան շրջաններէն մնացած յուշարձաններու, կառոյցներու, որոնցմէ աշխարհածանօթը Փարթենոնան է․ հին արեւմտեան քաղաքակրթութեան խորհրդանիշը կը նկատուի։ Քաղաքին մէջ կը պահպանուին Հին Յունաստանի, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական]] եւ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական]] շրջաններէն թատրոններ, երաժշտանոցներ, յուշարձաններ, տաճարներ, եկեղեցիներ եւ աւելի փոքր թիւով՝ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան]] շրջանէն։ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջի [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի 18 յուշարձաններէն, երկուքը Աթէնքին մէջ կը գտնուին՝ Աքրոփոլին եւ Տաֆնիի Վանքը։

Նորագոյն շրջանէն, գլխաւոր տեսարժան վայրեր կը համարուին՝ 19-րդ դարուն կառուցուած Յունաստանի Խորհրդարանը, Եռաբանութիւնը ''Τριλογία'', որ կ՛ընդգրկէ երեք շէնքեր՝ Ազգային Գրադարանը, Համալսարանը եւ Կաճառը։

Աթէնքի կեդրոնը կը գտնուին [[Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարանը|Հնաբանական Թանգարանը]] (յունական հնագիտական իրերուն աշխարհի ամենաշատ հաւաքածոն ունի), Աքրոփոլիին (Նոր) Թանգարանը, Բիւզանդական, Քիքլատեան, Պենաքի եւ Դրամագիտական Թանգարանները եւ շատ ուրիշներ։&lt;ref name=&quot;Athens&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Athenes&quot;&gt;[https://www.bonjourathenes.fr/ Bonjour Athenes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404092415/https://www.bonjourathenes.fr/ |date=2019-04-04 }} / Բարիլոյս Աթէնք {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;

Աթէնք կը հիւրընկալէ 17 օտար Հնագիտական Հիմնարկեր, որոնք զանազան ներդրումներով՝ թէ՛ տնտեսութիւնը եւ թէ՛ մարդուժը կը զարգացնեն եւ կը դիւրացնեն հնագիտական ուսումնասիրութիւններն ու պեղումները։&lt;ref&gt;[https://www.dinfo.gr/%ce%bf%ce%bb%cf%8c%ce%ba%ce%bb%ce%b7%cf%81%ce%bf%cf%82-%ce%bf-%ce%b1%cf%81%cf%87%ce%b9%cf%84%ce%b5%ce%ba%cf%84%ce%bf%ce%bd%ce%b9%ce%ba%cf%8c%cf%82-%cf%80%ce%bb%ce%bf%cf%8d%cf%84%ce%bf%cf%82-%cf%84/?fbclid=IwAR1V8oVxEPUu8WIvNrYYv6zbi-a1RTupFD_KouYsIEKBdYvt2ZLfSRvkguU Աթէնքը մէկ ''քլիք''ով{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

=== Ճարտարապետութիւն ===
Աթէնք  կ՛ընդգրկէ զանազան ճարտարապետական ոճեր․ յունահռոմէական, դասական յունական, եւ ժամանակակից ինչպէս Պահաուս ''Bauhaus'', Ար Տեքօ ''Art Deco''։ Այս շինութիւնները միատեղուած չեն, այլ խառն, այսինքն՝ մէկ թաղի մէջ կը հանդիպինք վերոնշեալ ոճերով շէնքերու։

Քաղաքաշինութեան զարգացման եւ հարստացման, մեծ դեր խաղացած են օտար եւ յոյն աշխարհահռչակ ճարտարապետներ։ Օտարներ՝ Թէոֆիլոս Հանսըն ''Theophil Freiherr von Hansen'', էրնըսդ Զիլլըր ''Ernst Ziller'', Շլիման ''Schliemann'', 1950-էն ետք՝ Ուոլդըր Կրոփիուս ''Walter Gropius'', եւ ժամանակակից՝ ՝Էէրօ Սաարինէն ''Eero Saarine''։

1930-1970 թուականներուն յոյն ճարտարապետներէն գլխաւորներն են՝ Կոստանդինոս Տոքսիատիս ''Κωνσταντίνος Δοξιάδης'', Տիմիդրիս Փիքիոնիս ''Δημήτρης Πικιώνης'', Փերիքլիս Ա․ Սաքելարիոս ''Περικλής Α. Σακελλάριος'', Արիս Կոստանդինիտիս ''Άρης Κωνσταντινίδης'' եւ ուրիշներ։&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.kathimerini.gr/830914/article/politismos/polh/h-arxitektonikh-klhronomia-ths-a8hnas Η αρχιτεκτονική κληρονομιά της Αθήνας] {{ref-el}} Καθημερινη - Քաթիմերինի օրաթերթ, 10-11-2019, ''Աթէնքի Ճարտարապետական ժառանգութիւնը''&lt;/ref&gt;

=== Քաղաքին քանդակները ===
[[Պատկեր:Athènes Syntagma.JPG|մինի|ձախից|Սինտաղմա հրապարակ․ Անծանօթ Զինուորին դամբանը, Յունաստանի Նախագահական Պատուոյ պահակագունդի հսկողութեան տակ:]]
[[Պատկեր:Athènes Herode Atticus.JPG|մինի|աջից|Աթէնքի Իրոտու Ատտիկու Երաժշտանոցը․ Աքրոփոլիէն դիտուած ]]
[[Պատկեր:Public transport map of Athens.png|մինի|աջից|Աթէնքի երկաթագնացի ցանցը]]
Քաղաքին չորս կողմը կը հանդիպինք տարբեր ոճերով արձաններու,  կիսանդրիներու,  կիսապատկերներու եւ կամ պատերու վրայ քանդակներու, օրինակ Սինտաղմայի հրապարակին վրայ՝ Անծանօթ Զինուորին դամբանին։

=== Թանգարաններ ===
Աթէնք ունի քանի մը տասնեակ  թանգարաններ․ կը նշենք գլխաւորները՝

*[[Աթէնքի Հնագիտական Ազգային Թանգարանը|Հնաբանական ազգային Թանգարանը]] ''Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο,''

* Պենաքի Թանգարանը  ''Μουσείο Μπενάκη,''
* Բիւզանդական եւ Քրիստոնէական Թանգարանը ''Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο,''
* Դրամագիտական Թանգարանը ''Νομισματικό Μουσείο,''
* Քիքլատեան Թանգարանը ''Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης,''
*[[Աքրոփոլիին Թանգարանը|Աքրոփոլիի նոր Թանգարանը]]  ''Νέο Μουσείο της Ακρόπολης,''

* Ռազմական Թանգարանը ''Πολεμικό Μουσείο,''
* Հին Շուկայի Թանգարանը ''Μουσείο Αρχαίας Αγοράς,''
* Յունաստանի Պատկերասրահը ''Πινακοθήκη της Ελλάδος,''
* Աթէնք քաղաքի թանգարանը ''Μουσείο Πόλεως Αθηνώ''ν,
* Ժողովրդային Արուեստի Թանգարանը ''Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης,''
* Քերամիքոյի Հին մահաքաղաքը եւ Թանգարանը ''Η νεκρόπολη του Κεραμεικού και το Μουσείο,''
* Ժամանակակից Արուեստի Ազգային Թանգարանը ''Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης,''
*Աթէնքին պատմութեան Թանգարանը (հին խորհրդարանի շէնք)  ''Μουσείο Ιστορίας των Αθηνών''  ․․․:

Կան նաեւ աւելի փոքր եւ անձնական թանգարաններ։&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Փոխադրական միջոցներ ==
=== Ցամաքային փոխադրամիջոցներ ===
Աթէնք ունի  խիտ, ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ․  հանրակառքային՝ ''trolleybus - autobus'', երկաթագծային պարզ, թէ արագընթաց՝ ''métro, tramway''։ Նաեւ՝ թաքսի ''taxis։'' Ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։&lt;ref&gt;[https://www.athenstransport.com/ Athens transport] {{ref-el}} Աթէնքի փոխադրամիջոցները, տեղեկատուական կայքէջ&lt;/ref&gt;

=== Նաւային փոխադրամիջոցներ ===
[[Պատկեր:Port of Piraeus.jpg|մինի|Փիրէայի Նաւահանգիստը]]
Նաւային փոխադրամիջոցը, 24 ժամուան հետեւողականութեամբ, կը կատարուի առաւելաբար ու գլխաւորաբար [[Փիրէա|Փիրէայի]] եւ նուազ չափով քաղաքի ծայրամասի Ռաֆինա (արեւելքը) եւ Լավրիոն (հարաւը) նաւահանգիստներէն։ Անոնց կապուած են ցամաքի փոխադրամիջոցները։&lt;ref&gt;[http://www.wwf.gr/images/pdfs/MaritimeTransportLow.pdf Θαλάσσιες μεταφορές] {{ref-el}} WWF, Յունաստանի նաւային փոխադրամիջոցներ&lt;/ref&gt;

=== Օդային փոխադրամիջոց ===
[[Պատկեր:Ath105.JPG|մինի|Աթէնքի Միջազգային Էլեթերիոս Վենիզելոս Օդակայանը:]]
Աթէնքի Էլեֆթերիոս Վենիզելոս Միջազգային Օդակայանը (իր ներքին ու արտաքին համաշխարհային ծաւալի թռիչքներով) Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών / ''Diethnís Aeroliménas Athinón'' (code AITA : ATH), կառուցուած է 2001-ին, փոխարինելով Հելլինիքոյի Օդակայանին ''Διεθνής Αερολιμένας Ελληνικού''։

== Կրթական Հաստատութիւններ ==
Աթէնքի մէջ կը գործեն եռեսունէ աւելի Գիտական, Բժշկական, Բազմարուեստական, Ճարտարագիտական, Փիլիսոփայական, Մանկավարժական, Համակարգիչի Ճարտարարուեստի, Արուեստագիտութեան պետական եւ նուազ թիւով անձնական համալսարաններ եւ ուսումնարաններ։ Կան թատերարգութեան, պարուսուցման, արուեստի բազմաթիւ վարժարաններ, երաժշտանոցներ։ Ասոնցմէ պատկառելի թիւ մը հիմնուած է [[Յունաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի ազատագրումէն անմիջապէս եւ, 19-րդ դարու առաջին կիսուն։&lt;ref&gt;[http://www.athinodromio.gr/%CF%84%CE%B1-%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%AE%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B1%CE%B8%CE%AE%CE%BD%CE%B1%CF%82/#.XcfmMDMzbIU Τα Πανεπιστήμια της Αθήνας] {{ref-el}} Աթէնքի բարձրագոյն կրթական հաստատութիւններուն ցանկ&lt;/ref&gt;

== Աթէնքի հետ եղբայրացած քաղաքներ ==
Աթէնք եղբայրացած է հետեւեալ քաղաքներուն հետ․-
* Ուաշինկթըն, ''Washington'' ([[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]])
*[[Լոս Անճելըս]], ''Los Angeles'' (Ա․Մ․Ն․)
* [[Շիքակօ]], ''Chicago'' (Ա․Մ․Ն․) 
* Ֆիլատելֆիա, ''Philadelphie'' (Ա․Մ․Ն․)
* Պոսթըն, ''Boston'' (Ա․Մ․Ն․)
* Աթէնս, ''Athens'' (Ա․Մ․Ն․)
* [[Մոնրէալ]], ''Montréal'' ([[Քանատա]]) 
* Նափոլի, ''Naples'' ([[Իտալիա]])
* [[Լիզպոն]], ''Lisbonne'' ([[Փորթուկալ|Փորթուկալիա]])
* Ճենովա, ''Gênes'' (Իտալիա)
* [[Մատրիտ]], ''Madrid'' ([[Սպանիա]])
* Պարսելոնա, ''Barcelone'' ([[Սպանիա]])
* [[Փրակա]], ''Prague'' (Չեխիոյ Հանրապետութիւն)
* [[Մոսկուա]], ''Moscou'' ([[Ռուսիա]])
* Փէքին, ''Pékin'' ([[Չինաստան]])
* Քսի-ան, ''Xi'an'' (Չինաստան)
* [[Իսթանպուլ]], ''Istanbul'' ([[Թուրքիա|Թուրքիա)]]
* Պելկրատ, ''Belgrade'' (Սերպիա)
* [[Նիկոսիա]], ''Nicosia'' ([[Կիպրոս]]) 
* [[Պէյրութ]], ''Beyrouth'' ([[Լիբանան]])
* Սանդիակօ տէ Չիլի, ''Santiago du Chili'' (Չիլի)
* Ռապադ, ''Rabat'' ([[Մարոք]]) 
* Քուզքօ, ''Cuzco'' (Փերու) 
* [[Երեւան]], ([[Հայաստան]])
* [[Սոֆիա]], ''Sofia'' ([[Պուլկարիա]])
* Պուքրէշ, ''Bucarest'' (Ռումանիա)
* [[Վարշաւա]], ''Varsovie'' ([[Լեհաստան]])
* [[Քիեւ]], ''Kiev'' ([[Ուքրանիա]])
* Թիրանա, ''Tirana'' ([[Ալպանիա]])
* [[Թիֆլիս]], ''Tbilissi'' ([[Վրաստան]])
* Լիւպլիանա, ''Ljubljana'' ([[Սլովէնիա]])
* Լա Հաւանա, ''La Havane'' (Քուպա)
*[[Բեթղեհէմ]], ''Bethléem'' ([[Պաղեստին]])
* Քկուջ-Նափոքա, ''Cluj-Napoca'' (Ռումանիա)
* [[Գահիրէ]], ''Le Caire'' ([[Եգիպտոս]])
* Սէուլ, ''Séoul'' (Հարաւային Քորէ)

== Պատկերասրահ ==
=== Փոխադրամիջոցներ ===
&lt;gallery&gt;
20100124-Nomismatokopio station.jpg|Աթէնքի Մեթրօ
Athens tram.jpg|Աթէնքի Tram
20090802 athina40.jpg|Lycabettus-ի ճոպանուղին
Bus lane Athens.jpg|Bus lane
Bus at Athens Airport (line X95).jpg|Trolley bus
&lt;/gallery&gt;

=== Հաստատութիւններ ===
&lt;gallery&gt;
Evgenidou Foundation Syngrou Ave., Athens.jpg|Eugenides Foundation Էվղենիտիօ Հիմնարկ
Department of Physics Athens University.jpg|Աթէնքի Համալսարանի Գիտութեան Բաժինը
Panteion University's Central Building.JPG|Panteion-իրաւաբանութեան Համալսարան
Athens observatory.png|Աթէնքի Աստղադիտարանը
HEAAE Archaeological Society in Athens.jpg|HEAAE Archaeological Society-Հնագիտական Ընկերութիւնը
EFA Bibliothèque salle A.jpg|Աթէնքի Ֆրանսական դպրոցի գրադարան
20090801 athina26.jpg|Ազգային Դրամատան Շէնքը, էոլու փողոց
&lt;/gallery&gt;

=== Վաճառատուներ ===
&lt;gallery&gt;
Ermou-street.jpg|Էրմու փողոց
20100410 athina142.JPG
Icons in Athens.JPG
Ahen 2005.jpg
Periptero.JPG|Typical &quot;Periptero&quot;-kiosk կրպակ-խանութ
&lt;/gallery&gt;

=== Սնունդը Աթէնքի մէջ ===
&lt;gallery&gt;
20090801 athina01.jpg|Կեդրոնական շուկան
Dried fruit at Athens market.jpg|Կեդրոնական շուկան
Legumes and wheat in an Athens Market.jpg|Բանջարեղէն, ընդեղէն, համեմներ եւ ալիւրի տեսակներ
Athens15 tango7174.jpg|կլոր հացը «քուլուրի»
Athens traditional restaurant and milk bar.jpg|Աւանդական ճաշարան
Cafe Zonar's.JPG|Զօնարսի սրճարանը
&lt;/gallery&gt;

=== Բնակելի շԷնքեր ===
&lt;gallery&gt;
Metaxas house in Athens.jpg
Athens earlymodernism01.JPG|1920-ականներու ճարտարապետութիւնը
Lanara condominium.jpg
Condominium in Kypeseli.jpg
&lt;/gallery&gt;

=== Զբօսայգիներ եւ տեսարժան վայրեր ===
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:National park of Athens1.JPG|Ազգային Պարտէզ
Պատկեր:VenizelosStat.JPG|Ազատութեան Պարտէզ
Պատկեր:Monument de Philopappos.jpg|Փիլոփափու բլուր
Պատկեր:Square in Pedion tou Areos.jpg|Pedion tou Areos
Պատկեր:Schliemann Grave front.jpg|Առաջին գերեզմանոց
Պատկեր:The Treasury - Syntagma.jpg|Այգի արաստաղի վրայ
Պատկեր:Athen Odeon Herodes Atticus BW 2017-10-09 13-12-44.jpg|Herodes Atticus թատրոն
Պատկեր:Universitetet2.jpg|Աթէնքի կաճառը
Պատկեր:Athena looking over Plato.jpg|Պղատոնի արձանը
Պատկեր:AncientAgoraofAthensColour.jpg|Հին Շուկան
Պատկեր:New Acropolis Museum 5.jpg|Հնագիտական վայր, [[Աքրոփոլիին Թանգարանը|Աքրոփոլի թանգարանին]] մուտքին
|[[Աքրոփոլիին Թանգարանը]]
Պատկեր:Kloster Daphni 2017.jpg|Տաֆնիի վանքը, 6-րդ դար
&lt;/gallery&gt;

== Աղբիւրներ ==
* [J.F. Chauvel, La Grèce à l'ombre des épées, Paris, Laffont, 1968, 281 pages.] Յունաստանը սուրի ստուերին տակ, {{ref-fr}}
* [Ιατρίδης, Ι.Ο., Εξέγερση στην Αθήνα, εκδ. Λιβάνη, Αθήνα, 2013.] Աթէնքի Դեկտեմբերեան ապստամբութիւնը, {{ref-el}}
* [Nikos Marantzidis and Giorgos Antoniou. &quot;The Axis Occupation and Civil War: Changing trends in Greek historiography, 1941–2002.&quot; Journal of Peace Research (2004) 41#2 pp: 223–231.] Միջքաղաքացիական Պատերազմը, {{ref-el}}
* [Ουσιαστικά θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για ιδεολογική κρίση εξαιτίας της πλήρους κατάρρευσης του μύθου της Μεγάλης Ιδέας. Βλ. Άλκης Ρήγος, Η Β΄ Ελληνική Δημοκρατία 1924-1935. Κοινωνικές διαστάσεις της πολιτικής σκηνής, Θεμέλιο, 1988, Αθήνα, 266] Յունաստանի 2-րդ Հանրապետութիւնը 1924-1935, {{ref-el}}
* [https://www.academia.edu/33782865/Thomas_W._Gallant_The_Edinburgh_History_of_the_Greeks_1768_to_1913_The_Long_Nineteenth_Century Թ․ Կալանդ, Յունաստանի պատմութիւնը 1768-1913] {{ref-en}}
* [https://www.academia.edu/38162530/%CE%97_%CE%9C%CE%B1%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%A0%CF%8C%CE%BB%CE%B7_%CE%B7_%CE%A3%CF%85%CE%BD%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%AF%CE%B1_%CF%84%CE%BF_%CE%8C%CE%BD%CE%B5%CE%B9%CF%81%CE%BF_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%BF_%CE%A3%CF%85%CE%BD%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82_%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CF%85%CE%B3%CF%8E%CE%BD%CE%BF%CF%85_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CF%83%CE%B9%CF%89%CF%80%CE%AE%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%BB%CE%AE%CE%B8%CE%B7%CF%82.pdf Βερβενιώτη Τασούλα, «Η Μαγική Πόλη, η Συνοικία το Όνειρο και ο Συνοικισμός Πολυγώνου: Της σιωπής και της λήθης»], στο free press «Park Fables», Fast Forward Festival 5, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Ιδρύματος Ωνάση, Μάιος 2018. / Աթէնքի արագ ու անկարգ վերակառուցումը՝ Բ․ Համաշխարհային պատերազմէն ետք․

== Տես նաեւ ==

* [[Աքրոփոլի (Աթէնք)|Աքրոփոլի]]
* [[Փիրէա]]
* [[Աքրոփոլիին Թանգարանը|Աքրոփոլիի Թանգարանը]]
* [[Աթէնքի Հնագիտական Ազգային Թանգարանը|Աթէնքի Հնագիտական ազգային թանգարանը]]
* [[Յունաստան]]
* [[Սելանիկ]]
* [[Աղեքսանտրիա]]
* [[Բաբելոն]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.cityofathens.gr/ Աթէնքի պաշտօնական կայքէջ] {{ref-el}}
* [http://www.eie.gr/archaeologia/En/index.aspx EIE.gr] – Page on Archaeology of the City of Athens in the National Hellenic Research Foundation website, {{ref-el}}
* [http://www.visitgreece.gr/en/main_cities/athens Athens] – The Greek National Tourism Organization
* [http://www.kronoskaf.com/vr/ Kronoskaf.com] – Simulation of Athens in 421&amp;nbsp;BC
* [http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927200103/http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/resident_population_census2011rev.xls |date=2018-09-27 }} {{ref-el}}
* [http://www.eie.gr/archaeologia/gr/chapter_more_1.aspx Η Αθήνα στην προϊστορική εποχή] / Աթէնքը նախապատմական շրջաններուն {{ref-el}}
* [https://theancientwebgreece.wordpress.com/2017/11/18/%CF%84%CE%BF-%CE%BB%CF%8D%CE%BA%CE%B5%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%84%CE%AD%CE%BB%CE%B7-%CF%87%CF%8E%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BB%CE%B5%CE%B9/ Το Λύκειο του Αριστοτέλη (χώρος και λειτουργία)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200621111139/https://theancientwebgreece.wordpress.com/2017/11/18/%CF%84%CE%BF-%CE%BB%CF%8D%CE%BA%CE%B5%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B1%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%84%CE%AD%CE%BB%CE%B7-%CF%87%CF%8E%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BB%CE%B5%CE%B9/ |date=2020-06-21 }} / Հին յոյներուն վայրը {{ref-el}}
* [https://www.historical-quest.com/arxeio/108-arxaia-istoria/698-o-herodes-atticus.html Ηρώδης Αττικός - Ο Μαικήνας της πόλης των Αθηνών] / Իրոտիս՝ Ատտիկեցին {{ref-el}}
* [https://theancientwebgreece.wordpress.com/2015/04/26/%CE%BF-%CF%87%CF%81%CF%85%CF%83%CF%8C%CF%82-%CE%B1%CE%B9%CF%8E%CE%BD%CE%B1%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BB%CE%AD%CE%BF%CF%85%CF%82-5%CE%BF%CF%82-%CE%B1%CE%B9%CF%8E-2/ Ο Χρυσός Αιώνας του Περικλέους (5ος αιώνας π.Χ.)]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Ոսկեդարը {{ref-el}} 
* [https://www.archdaily.com/803931/ad-classics-the-parthenon-ancient-greece-ictinus-callicrates AD Classics: The Parthenon / Ictinus and Callicrates] / Իքդինոս եւ Քալլիքրադիս {{ref-en}}
* [https://artic.gr/feidias-o-glyptis-ton-theon/ Φειδίας, ο γλύπτης των θεών] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231017225003/https://artic.gr/feidias-o-glyptis-ton-theon/ |date=2023-10-17 }} / Ֆիտիաս {{ref-el}}
* [http://www.areiospagos.gr/ Արիոս Փաղոս] {{ref-el}}
* [https://www.athenssocialatlas.gr/%CE%AC%CF%81%CE%B8%CF%81%CE%BF/%CE%B4%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CF%84%CE%B9/ Η εξέλιξη της γειτονιάς Δουργούτι στο Νέο Κόσμο από το 1922 έως σήμερα] Տուրղուդի թաղամասը 1922-էն մինչեւ այսօր {{ref-el}}
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Եւրոպական մայրաքաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Մայրաքաղաքներ]]</text>
      <sha1>azhpei0t5s8gtxk7d2js2uzt1ocb2w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ահաբեկչութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1560</id>
    <revision>
      <id>252249</id>
      <parentid>247130</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T04:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34873" sha1="ang2x5bcsocghr09torpfiqn078f3vf" xml:space="preserve">[[Պատկեր:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|thumb|[[Չվերթ 175 United Airlines]]-ի բախումը [[Նիւ Եորք]]ի [[Համաշխարհային Առեւտուրի Կեդրոն]]ի շէնքին։ Օդանաւին մէջ գտնուող 65 ճամբորդները արկածին հետեւանքով կը զոհուին։ Հարիւրաւոր մարդիկ կը մահանան աշտարակի պայթումին պատճառով։ Աւելի քան 637 մարդ կը մահանայ ակնթարթօրէն&lt;ref name=&quot;NIST&quot;&gt;{{cite web|url=http://wtc.nist.gov/NISTNCSTAR1-5.pdf|title=NIST NCSTAR 1–5: Reconstruction of the Fires in the World Trade Center Towers|publisher=National Institute of Standards and Technology|month=October|year=2005|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427132904/http://wtc.nist.gov/NISTNCSTAR1-5.pdf|archivedate=2011-04-27|accessdate=2018-10-01|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։]]
'''Ահաբեկչութիւն''', ահաբեկչութեան համակարգուած օգտագործման վրայ հիմնուած [[քաղաքականութիւն]]&lt;ref&gt;Oxford English Dictionary Second Edition 1989. Second general definition of terrorism: «A policy intended to strike with terror those against whom it is adopted; the employment of methods of intimidation; the fact of terrorizing or condition of being terrorized.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Согласно словарю Даля: «устращивание, устрашение смертными казнями, убийствами и всеми ужасами неистовства». Следует отметить, что во времена Даля под терроризмом прежде всего понималась политика государственного террора, по опыту Французской революции.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;etymonline&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrorism |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date=1979-10-20 |accessdate=2009-08-10}}&lt;/ref&gt;։ Այն լայնօրէն կը կիրառուի իբրեւ դիտաւորեալ անհանդուրժող բռնութեան օգտագործման կամ վախի ստեղծման միջոց՝ քաղաքական, կրօնական կամ գաղափարական նպատակներու հասնելու համար&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fortna |first1=Virginia Page |title=Do Terrorists Win? Rebels' Use of Terrorism and Civil War Outcomes |journal=International Organization |date=20 May 2015 |volume=69 |issue=3 |pages=519–556 |doi=10.1017/S0020818315000089 |url=https://dx.doi.org/10.1017/S0020818315000089 |access-date=28 September 2016}}&lt;/ref&gt;։ Հակառակ «ահաբեկչութիւն» եզրին [[իրաւական ուժ]]ին, ներկայիս ահաբեկչութիւնը ամբողջութեամբ նկարագրող որեւէ սահմանում դեռ գոյութիւն չունի&lt;ref name=USCode&gt;{{cite book|first=Edward P. |last=Halibozek |first2=Andy |last2=Jones |first3=Gerald L. |last3=Kovacich |year=2008 |title=The corporate security professional's handbook on terrorism |edition=illustrated |publisher=Elsevier (Butterworth-Heinemann)| access-date=17 December 2016 |isbn=0-7506-8257-4 |pages=4–5|url=https://books.google.am/books?id=qpwcHUNXw-kC&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Walzer&gt;{{cite news
|author= Robert Mackey
|title= Can Soldiers Be Victims of Terrorism?
|quote= Terrorism is the deliberate killing of innocent people, at random, in order to spread fear through a whole population and force the hand of its political leaders.
|work= The New York Times
|date= 20 November 2009
|url= http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/11/20/define-terrorism/
|access-date=11 January 2010}}&lt;/ref&gt;։ Միջազգային սահմանումի հասնելու խոչընդոտներէն մէկը ահաբեկչութեան սահմանումն է այնպիսի ձեւով, որ ան չներառէ ազատամարտիկներուն զինեալ գործողութիւնները&lt;ref&gt;Marsavelski, A. (2013) [http://ssrn.com/abstract=2329401 ''The Crime of Terrorism and the Right of Revolution in International Law''] Connecticut Journal of International law, Vol. 28, С. 246&lt;/ref&gt;։ «Ահաբեկչութիւն» ({{lang-la|terror}}, վախ, սարսափ) բառին հոմանիշներն են «բռնութիւնը», «սարսափեցումը», «ահաբեկութիւնը»&lt;ref&gt;[http://enc-dic.com/synonym/Terror-85629.html Террор — статья в словаре русских синонимов]&lt;/ref&gt;։

Տարբեր երկիրներու օրէնսդրութիւններուն մէջ «ահաբեկչութիւն»-ը կ'ընդունուի իբրեւ յանցանք&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.am/books?id=gL-qKGaXsEsC&amp;pg=PA10|title=Terrorism: A Philosophical Enquiry|last=Schwenkenbecher|first=Anne|date=13 August 2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-36398-4|page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|url=http://mackenzieinstitute.com/illusion-war-terrorism-criminal-act-act-war/|title=The Illusion of War: Is Terrorism a Criminal Act or an Act of War? – Mackenzie Institute|date=31 July 2014|work=Mackenzie Institute|access-date=2017-04-29|archive-date=2017-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514213948/http://mackenzieinstitute.com/illusion-war-terrorism-criminal-act-act-war/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Համաընդհանուր համաձայնութիւն դեռ գոյութիւն չունի այն մասին, թէ արդեօք «ահաբեկչութիւն»-ը որոշ առումներով պէտք է դիտարկել իբրեւ պատերազմական յանցանք&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/daphne-eviatar/is-terrorism-a-war-crime_b_3436117.html|title=Is 'Terrorism' a War Crime Triable by Military Commission? Who Knows?|last=Eviatar|first=Daphne|date=13 June 2013|website=Huffington Post|access-date=2017-04-29}}&lt;/ref&gt;։

1960-ականներուն կը ստեղծուի ահաբեկչութիւնը բնութագրող նոր ու յստակ եզր մը՝ [[միջազգային ահաբեկչութիւն]]&lt;ref name=&quot;planet&quot;&gt;[http://www.planet-of-people.org/htmls/rus/global_problems/terrorism_istoria_mezhdunarodnogo.htm История международного терроризма. О книге Беньямина Нетаньяху]{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{недоступная ссылка|число=15|месяц=05|год=2013}}&lt;/ref&gt;՝ երկիրներու ղեկավարներու եւ դիւանագիտական ներկայացուցիչներու առեւանգումն ու սպանութիւնը, դեսպանատուներու, միջազգային կազմակերպութիւններու շէնքերուն, տարբեր երկիրներու օդակայաններուն, կայարաններուն պայթեցումը, եւ այլն։

[[Մերիլենտի Համալսարան]]&lt;nowiki/&gt;ին կողմէ հրապարակուած Համաշխարհային ահաբեկչութեան տուեալներուն համաձայն, 2000-էն 2014 թուականները արձանագրուած է ոչ պետական ահաբեկչութեան աւելի քան 61,000 դէպք, որուն պատճառով արձանագրուած է առնուազն 140,000 մահ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Terrorism Index 2015 |url=http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf |publisher=Institute for Economics and Peace |page=33}}&lt;/ref&gt;։

== Եզրաբանութիւն ==
[[Պատկեր:JacobinVignette03.jpg|thumb| 130px|
Եակոպիններու խումբի կարգախօսը․ &quot;Եակոպիններու հասարակութիւն, ազատութեան եւ հաւասարութեան ընկերներ&quot;։]]
[[Պատկեր:Charles Monnet - The Journée of 13 Vendémiaire.jpg|thumb| 270px|Կայսր [[Նափոլէոն Պոնափարտ]]&lt;nowiki/&gt;ը կը կասեցնէ 5 Հոկտեմոեր 1795-ի [[Փարիզ]]&lt;nowiki/&gt;ի արքայական ապստամբութիւնը։|left]]
Լատիներէն terrere բայը կը նշանակէ վախցնել&lt;ref name=tws11janrdw&gt;{{cite news |author=Kim Campbell |title=When is 'terrorist' a subjective term? |quote=New York Times columnist William Safire wrote that the word &quot;terrorist&quot; has its roots in the Latin terrere, which means '''&quot;'''to frighten'''&quot;'''. |work=Christian Science Monitor |date=27 September 2001 |url=http://www.csmonitor.com/2001/0927/p16s2-wogi.html |access-date=11 January 2010 }}&lt;/ref&gt;։

Անգլերէն &quot;terror&quot; բառը, ինչպէս ֆրանսական ''terreur''-ը, կը բխի լատիներէն այդ բառէն եւ կը նշանակէ վախ, ահազանգ, տառապանք (սարսափելի), խուճապ։

[[Օքսֆորտի Անգլերէն Բառարան]]&lt;nowiki/&gt;ը կը նշէ, որ «ահաբեկիչ» բառը առաջին անգամ յայտնուած է 1794-ին՝ [[Ֆրանսական Յեղափոխութիւն|Ֆրանսական յեղափոխութեան]] ժամանակ։ Այնուհետեւ, «ահաբեկիչ» բառին առաջին նշանակութիւն ունեցող կիրառումը կը կատարուի [[Եակոպիններ]]&lt;nowiki/&gt;ու կողմնակից կամ աջակից&lt;ref name=&quot;terrorisme&quot;&gt;{{cite news |last=Shariatmadari |newspaper=[[the Guardian]] |first=David |date=27 January 2015 |title=Is it time to stop using the word 'terrorist'? |url=https://www.theguardian.com/global/commentisfree/2015/jan/27/is-it-time-to-stop-using-the-word-terrorist|access-date=23 March 2017}}&lt;/ref&gt; իմաստով։ Օքսֆորտի բառարանին մէջ նշուած սահմանումը ցոյց կու տայ, որ «ահաբեկիչ» եզրը իր առաջին օգտագործման մէջ ունեցած է վիրաւորական բնոյթ՝ նկարագրելու համար հասցէատիրոջ քաղաքական կամ պատմական գաղափարները եւ ոչ թէ անոր անձնական գործողութիւնները&lt;ref name=&quot;terrorisme&quot; /&gt;։

1795-ի Դեկտեմբերին, [[Էտմունտ Պուրկ]] կ'օգատգործէ «ահաբեկիչներ» եզրը, նկարագրելու Ֆրանսական նոր՝ [[Տիրեքտորիա]] կոչուող կառավարութեան նկարագրութեան նպատակով։

== Պատմութիւն ==
Ահաբեկչութեան արմատներն ու գործածութիւնը կը հասնին մինչեւ Ք.Ե. առաջին դար&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Modis-vow-to-avenge-Uri-wont-remain-just-words-Manohar-Parrikar/articleshow/54456254.cms|title=PM Modi's vow to avenge Uri won't remain just words: Manohar Parrikar – Times of India|work=indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;։ «Ահաբեկչութիւն» եզրը՝ հիմնականը լայնօրէն կ'օգտագործուի [[Ֆրանսաական Յեղափոխութիւն|Ֆրանսական յեղափոխութեան]] ժամանակ։ Եակոպիններու առաջնորդ Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիէր ըսած է. «Ահաբեկչութիւնը ոչ ինչ է, քան արդարութիւն, դրդում, դաժանութիւն, անզիջողութիւն»։

1858-ին իտալացի հայրենասէր Ֆելիչէ Օրսինին [[Նափոլէոն Գ.]]-ը սպաննելու փորձ կատարելու համար անոր վրայ կը նետէ երեք ռումբ&lt;ref name=&quot;Crenshaw38&quot;&gt;Crenshaw, Martha, ''Terrorism in Context'', p. 38.&lt;/ref&gt;։ Այս գործողութեան ժամանակ կը մահանայ ութ եւ կը վիրաւորուի 142 հոգի&lt;ref name=&quot;Crenshaw38&quot; /&gt;: Այս միջադէպը անկիւնադարձային կը նկատուի ահաբեկչական խումբերուն զարգացման պատմութեան մէջ։

Առաջին ահաբեկչական թեքնիք մեթոտները կ'օգատագործէ Իրլանտայի Հանրապետական Եղբայրութիւնը&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucd.ie/adulted/coursesbycode/hn258/ |title=Terrorism: From the Fenians to Al Qaeda |access-date=2012-12-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203100430/http://www.ucd.ie/adulted/coursesbycode/hn258/ |archivedate=3 December 2012 }}&lt;/ref&gt;, որ կը հիմնադրուի 1858-ին իբրեւ իրլանտական ազգայնական յեղափոխական խումբ&lt;ref&gt;Irish Freedom, by Richard English Publisher: Pan Books (2 November 2007), {{ISBN|0-330-42759-8}} p179&lt;/ref&gt;, եւ որ յարձակումներ կը գործէ Անգլիոյ տարածքին&lt;ref&gt;Irish Freedom, by Richard English Publisher: Pan Books (2 November 2007), {{ISBN|0-330-42759-8}} p. 180&lt;/ref&gt;։ Խումբը 1881-ին կը սկսի ֆրենեան շատ բուռն քարոզարշաւ, եւ որ կը նկատուի ժամանակակից առաջին ահաբեկչական արշաւներէն մէկը&lt;ref&gt;{{cite book|last=Whelehan|first=Niall|title=The Dynamiters: Irish Nationalism and Political Violence in the Wider World 1867–1900|year=2012|location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;։ Քաղաքական սպանութիւններու վրայ հիմնուած աւելի վաղ ահաբեկչութեան ձեւերու փոխարէն այս քարոզարշաւը իր քաղաքական նպատակներուն հասնելու համար կ՛օգտագործէր ժամանակակից պայթուցիկ՝ [[Մեծ Բրիտանիա|Մեծ Բրիտանիոյ]] շոգեկառքի ճամբորդներուն մէջ վախ տարածելու նպատակով&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theirishstory.com/2012/02/13/one-skilled-scientist-is-worth-an-army-the-fenian-dynamite-campaign-1881-85/#.UkniH3-tbXQ|title=The Fenian Dynamite campaign 1881–85|access-date=2012-12-17}}&lt;/ref&gt;։

1878-ին [[Ռուսաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ կը հիմնուի «Նարոտնայա Վոլիա» յեղափոխական ահբեկչական խումբը, որ կ'ոգեշնչուէր Սերգէյ Նեչայեւի եւ ահաբեկիչ Քարլօ Փիսասանի «արարքի քարոզարշաւէն»&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;cdi.org&quot;&gt;[http://www.cdi.org/friendlyversion/printversion.cfm?documentID=1502 History of Terrorism article by Mark Burgess] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120511140810/http://www.cdi.org/friendlyversion/printversion.cfm?documentID=1502 |date=11 May 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hoffman, Bruce 1998. p. 5&quot;&gt;Hoffman 1998, p. 5&lt;/ref&gt;։

Ահաբեկչութիւն ուսումնասիրողները կ'առանձնացնեն համաշխարհային ահաբեկչութեան չորս գլխաւոր ալիք․ ահաբեկչական, հակագաղութային, Նոր ձախ եւ կրօնական։ Առաջին երեքը ունեցած են 40 տարի տեւողութիւն ու յետոյ մարած են, իսկ չորրորդը ներկայիս կը գտնուի իր երրորդ տասնամեակին մէջ»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://politics.oxfordre.com/view/10.1093/acrefore/9780190228637.001.0001/acrefore-9780190228637-e-299|title=Terrorism as a Global Wave Phenomenon: Overview|website=Politics.oxfordre.com|accessdate=1 December 2017}}&lt;/ref&gt;։

== Ահաբեկչութեան ձեւեր ==
Ահաբեկչութիւնները ըստ բնոյթի կը բաժնուին հետեւեալ տեսակներուն․
# '''Անկազմակերպ կամ անհատական''' (մէկ անձի կողմէ ահաբեկչութիւն) - այս պարագային ահաբեկչական գործողութիւնը կ'իրականացուի մէկ կամ երկու հոգիի կողմէ, որոնց ետին ոչ մէկ կազմակերպութիւն կանգնած է (Տմիթրի Քարակոզով, Վերա Զազուլիչ, Ռաւեշոլ, Թիմոթի Մքրեւ եւ այլն)։
# '''Կազմակերպուած, խմբային''' - ահաբեկչական գործունէութիւնը կը նախատեսուի եւ կ'իրականացուի կազմակերպութիւններու կողմէ (Ժողովրդական կամք, [[Էսէռներ|ընկերվարական յեղափոխականներ]], [[Ալ-Քայիտա]], [[ՏԱՀԵՇ]] եւ այլն): Կազմակերպուած ահաբեկչութիւնը աւելի տարածուած է ժամանակակից աշխարհին մէջ։

Ըստ նպատակի, ահաբեկչութիւնները կը բաժնուին հետեւեալ տեսակներուն․
# Ազգայնական - կը հետապնդէ անջատողական կամ ազգային ազատագրական նպատակներ։
# Կրօնական - կրնայ կապուած ըլլալ տարբեր կրօններու (հինտուներու եւ իսլամներու, իսլամներու եւ հրեաներու) եւ մէկ կրօնի (բողոքական-կաթողիկէներ, սիւնի-շիաներ) դաւանողներու միջեւ, եւ նպատակ կ'ունենայ խարխլել աշխարհիկ իշխանութիւնն ու ստեղծել կրօնական իշխանութիւն։
# Գաղափարապէս նշանակուած, ընկերվարական - կ'ուղղուի երկրին տնտեսական կամ քաղաքական համակարգին արմատական կամ մասնակի փոփոխութեան: Երբեմն ահաբեկչութեան այս տեսակը կը կոչուի յեղափոխութիւն: Գաղափարականօրէն ահաբեկչութեան տրուած օրինակ է անարխիստական, ընկերվարական-յեղափոխական, ֆաշիստական, եւրոպական «ձախ», բնապահպանական ահաբեկչութիւն բնորոշումները։

Ահաբեկչութեան այս բաժանումը պայմանական է եւ նմանութիւններ կարելի է գտնել բոլոր ձեւերուն մէջ:

== Պատկերազարդ տեղեկութիւններ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:Terrorist incidents map of the world 1970-2015.svg|1970–2015-ի ահաբեկչական միջադէպեր։ Ընդհանուր՝ 157,520 միջադէպ '''{{color|Orange|Նարնջագոյն}}''': 1970–1999, '''{{color|Red|Կարմիր}}''': 2000–2015
Պատկեր:The number of terrorist attacks 2000-2014 (Top 10 Countries).png|Ահաբեկչութեան մէջ ամենաբարձր դիրք գրաւող տասը երկիրները (2000–2014)
Պատկեր:Terrorist incidents worldwide.svg|Ամբողջ աշխարհին վրայ տարածուած ոչ պետական ահաբեկչական միջադէպեր (1970-2015)
&lt;/gallery&gt;

== Զբօսաշրջութեան հետ կապուած ==
[[Պատկեր:Hatshetsup-temple-1by7.jpg|մինի|աջից|Լուքսորի հոգեհանգիստի տաճար, զանգուածային սպանութեան վայրը։]]
Ահաբեկչութեան եւ զբօսաշրջութեան միջեւ կապը լայնօրէն կ'ուսումնասիրուի [[Եգիպտոս]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ [[Լուքսորի Ահաբեկչութիւն|Լուքսորի ահաչեկչութեն]]&lt;nowiki/&gt;էն ետք&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Sönmez | first1 = S. F. | last2 = Apostolopoulos | first2 = Y. | last3 = Tarlow | first3 = P. | year = 1999 | title = Tourism in crisis: Managing the effects of terrorism | journal = Journal of Travel Research | volume = 38 | issue = 1| pages = 13–18 | doi=10.1177/004728759903800104| url = http://libres.uncg.edu/ir/uncg/f/Y_Apostolopoulos_Tourism_1999.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tarlow, P. E. (2006). &quot;Tourism and Terrorism&quot;. In Wilks J, Pendergast D &amp; Leggat P. (Eds) Tourism in turbulent times: Towards safe experiences for visitors (Advances in Tourism Research), Elsevier, Oxford, pp. 80–82.&lt;/ref&gt;։ 1970-ականներուն ահաբեկիչներուն թիրախ դարձան քաղաքական գործիչներն ու ոստիկանութեան պետերը, մինչ այսօր միջազգային զբօսաշրջիկներն ու այցելուները կ'ընտրուին իբրեւ յարձակումներու հիմնական թիրախներ: 11 Սեպտեմբեր 2001-ին [[Համաշխարհային Առեւտուրի Կեդրոն]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Փենթակոն]]&lt;nowiki/&gt;ի վրայ տեղի ունեցած յարձակումները ահաբեկչութեան նոր դարաշրջանի սկիզբ&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bianchi | first1 = R | year = 2006 | title = Tourism and the globalisation of fear: Analysing the politics of risk and (in) security in global travel | journal = Tourism and Hospitality Research | volume = 7 | issue = 1| pages = 64–74 | doi=10.1057/palgrave.thr.6050028}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Clayton | first1 = A. Mustellier | last2 = Korstanje | first2 = M.E | year = 2014 | title = Understanding Perceptions and attitudes to Risk in the Tourism Industry | journal = International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage | volume = 2 | issue = 1| pages = 48–57 }}&lt;/ref&gt;։ Այս իրադարձութենէն սկսեալ, Արեւմուտքի հպարտութիւնը հանդիսացող հանգիստի գօտիները կ'ընկալուէին իբրեւ վտանգաւոր եւ սարսափելի վայրեր&lt;ref&gt;Floyd, M. et al. (2003). &quot;The Effects of Risk Perception on Intention to Travel in the Aftermath of September 11, 2001&quot;. In ''Safety and Security in Tourism: relationships, Management and Marketing'', (Eds) Hall, M. Timothy, D. y Duval, T.. New York: Haworth Hospitality Press&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Brun | first1 = W. | last2 = Wolff | first2 = K. | last3 = Larsen | first3 = S. | year = 2011 | title = Tourist worries after terrorist attacks: Report from a field experiment | journal = Scandinavian Journal of Hospitality and Tourism | volume = 11 | issue = 3| pages = 387–94 | doi=10.1080/15022250.2011.593365}}&lt;/ref&gt;։ Մաքսիմիլիանօ Է. Կորստանսէ կը պնդէ, որ ահաբեկչութիւնը կը ներկայացնէ ատելութեան երկխօսութիւն խումբ մը ապստամբներու եւ պետութեան միջեւ, որ չի կրնար կանխատեսել յաջորդ հարուածը: Զբօսաշրջութիւնն ու ահաբեկչութիւնը պատմականօրէն փոխկապակցուած են։ Լիուք Հօուի կը բացատրէ, որ ահաբեկիչներու գործողութիւնները չեն ուղղուիր ամբողջ քաղաքակրթութիւններու վերացման, ինչպէս ԶԼՄ-ները կը պատկերացնեն, այլ անոնք կը տարածեն ծայրահեղ վախի զգացում, որպէսզի իրենց պահանջքները ընդունուին: Ահաբեկիչները սովորաբար հոգեբանօրէն անտարբեր են ուրիշներու տառապանքներուն հանդէպ։ Շատ հաւանական է, որ ահաբեկչութեան հիմնական խնդիրներէն մէկը իր թիրախ լսարանին ուշադրութիւնը գրաւելու անհրաժեշտութիւնը ըլլայ:

== Մարտավարութիւն ==
[[Պատկեր:WallStexplosion1920.jpg|thumb|[[Ուոլ Սթրիթ (ադրեւմտահայերէն)|Ուոլ Սթրիթ]]&lt;nowiki/&gt;ի ռմբակոծումը 16 Դեկտեմբեր 1920-ի կէսօրին, կը մահանայ 38 հոգի եւ կը վիրաւորուին հարիւրաւորներ: Յանցաւորները չեն բռնուիր&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gage|first=Beverly|title=The Day Wall Street Exploded: A Story of America in its First Age of Terror|location=New York|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|ISBN=978-0-19-975928-6|page=1|url=https://books.google.am/books?id=_cvK3VNcp28C&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA1}}&lt;/ref&gt;։ ]]
Ահաբեկչական յարձակումները յաճախ նպատակաուղղուած կ'ըլլան առաւելագոյնի հասցնել վախն ու հրապարակայնութիւնը, սովորաբար օգտագործելով պայթուցիկ նիւթեր կամ թոյն&lt;ref&gt;Suicide bombings are the most effective terrorist act in this regard. See the following works:
* {{cite news
 | last = Hoffman
 | first = Bruce
 | authorlink = Bruce Hoffman
 | title = The Logic of Suicide Terrorism
 | work = Atlantic Monthly
 | volume = 291
 | issue = 5
 | pages = 40–47
 | date = June 2003
 | url = https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2003/06/the-logic-of-suicide-terrorism/302739/}}
* {{cite journal
 | last = Pape
 | first = Robert A.
 | authorlink = Robert Pape
 | title = The Strategic Logic of Suicide Terrorism
 | journal = American Political Science Review
 | volume = 97
 | issue = 3
 | pages = 343–61
 | url = http://www.danieldrezner.com/research/guest/Pape1.pdf
 | format = reprint
 | doi=10.1017/s000305540300073x}}
* {{cite book
 | last = Ricolfi
 | first = Luca
 | year = 2005
 | contribution = Palestinians 1981–2003
 | editor-last = Gambetta
 | editor-first = Diego
 | title = Making Sense of Suicide Missions
 | edition = 1st
 | publication-place = Oxford, UK
 | publisher = [[Oxford University Press]]
 | pages = 76–130
 | isbn = 978-0-19-927699-8}}
Cited in {{cite book
 | last = Richardson
 | first = Louise
 | authorlink = Louise Richardson
 | title = What Terrorists Want: Understanding the Terrorist Threat
 | publisher = Hodder Headline
 | year = 2006
 | location = London, UK
 | page = 33
 | isbn = 0-7195-6306-2}}&lt;/ref&gt;։

Ահաբեկչական խումբերը սովորաբար աւելի շուտ կը ծրագրեն յարձակումը եւ կը պատրաստեն մասնակիցներ, որոնց միջեւ կապը կը պահպանուի ժամանակակից հեռահաղորդակցութեան միջոցով եւ կամ հին ձեւերով, ինչպիսիք են, օրինակ, սուրհանդակները։

Ահաբեկչութիւնը պատերազմի տեսակ մըն է եւ աւելի կը տարածուի այն պարագային, երբ ուղղակիօրէն պայմանական պատերազմը կը կորսնցնէ իր արդիւնաւէտութիւնը&lt;ref name=tws11jan1q21q&gt;{{cite news
|title= Hackers warn high street chains
|quote= That's the beauty of asymmetric warfare. You don't need a lot of money, or an army of people.
|publisher= BBC News
|date= 25 April 2008
|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/7366995.stm
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;։

Հակամարտութեան տեսակները լայնօրէն կը տարբերին։ Պատմական օրինակներն են․
* Տարածաշրջանէն դուրս գալը՝ նոր ինքնիշխան պետութիւն ձեւաւորելու կամ այլ պետութեան մաս դառնալու համար
* Տարբեր բնիկ խումբերու տարածքներու կամ արտադրութիւններու վրայ իշխելը
* Բնակչութեան տնտեսական կորուստը
* Կրօնական ծայրայեղութիւն
* եւ այլն

== Ֆինանսաւորում ==
Պետական հովանաւորները ֆինանսաւորման հիմնական ձեւերը եղած են։ Պաղեստինի Ազատագրման Կազմակերպութիւնը, Պաղեստինի Ազատագրման Տեմոկրատական Ճակատը եւ ահաբեկչական կազմակերպութիւններ նկատուող միւս խումբերը, ֆինանսաւորուած են [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ&lt;ref name=&quot;ncua&quot;&gt;[http://www.ncua.gov/letters/2002/02-CU-14.pdf Detection of Terrorist Financing], U.S. National Credit Union Administration (NCUA), 2002.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tws11jan4r67&quot;&gt;{{cite news
|author= Jeremy Lott
|title= Tripped Up
|quote= and before the Soviet Union fell, terrorist organizations were funding themselves through subsidies from Communist governments
|publisher= Reason Magazine
|date= 6 October 2004
|url= http://reason.com/archives/2004/10/06/tripped-up
|access-date= 2010-01-11
}}&lt;/ref&gt;: &quot;[[Stern Gang]]&quot;-ը ֆինանսաւորում կը ստանայ [[Պէյրութ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ գտնուող իտալական ֆաշիստական սպաներէ` Բրիտանիոյ պաղեստինեան իշխանութիւնը խաթարելու համար&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | title = Aims and activities of the Stern Group in Palestine
 | journal = Research and Analysis Branch
 | volume = 2717
 | issue = R &amp; N
 | publisher = National Archives
 | location = Washington
 | date = 1 December 1944
}}&lt;/ref&gt;։ Փաքիստանը ստեղծած եւ կազմաւորած է ահաբեկչական խումբեր` իր դրացի երկիրներուն եւ յատկապէս Հնդկաստանի հանդէպ իր մարտավարական նպատակներուն հասնելու համար&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/5779916/Pakistani-president-Asif-Zardari-admits-creating-terrorist-groups.html | work=[[The Daily Telegraph]] | title=Pakistani president Asif Zardari admits creating terrorist groups | access-date= | first=Dean | last=Nelson | date=8 July 2009}}&lt;/ref&gt;։

Ֆինանսաւորման այլ հիմնական աղբիւրներ կը ներառեն փախստականներու առեւանգումը, մաքսանենգութիւնը (ինչպէս, վայրի բնութեան անօրինական մաքսանենգութիւնը)&lt;ref&gt;[http://site.d66.nl/gerbrandy/document/eu_action_plan_against_wildlife/f=/vj7iilz6wlmw.pdf Gerben Jan Gerbrandy claiming that terrorist networks hunt wildlife for funding themselves] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222022640/http://site.d66.nl/gerbrandy/document/eu_action_plan_against_wildlife/f%3D/vj7iilz6wlmw.pdf |date=22 February 2014 }}&lt;/ref&gt;, խարդախութիւնն ու կողոպուտը&lt;ref name=&quot;ncua&quot; /&gt;։

Ֆինանսական Գործողութիւններու Գծով Յանձնաժողովը միջկառավարական մարմին է, որուն իշխանութիւնը 2001-ի Հոկտեմբերէն կը ներառէ ահաբեկչութեան ֆինանսաւորման դէմ պայքար&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fatf-gafi.org/pages/0,3417,en_32250379_32236947_1_1_1_1_1,00.html |title=Terrorist Financing |publisher=The Financial Action Task Force |access-date=7 January 2011 |archive-date=30 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630182256/http://www.fatf-gafi.org/pages/0,3417,en_32250379_32236947_1_1_1_1_1,00.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Երկիրներ ==
Ստորեւ կը ներկայացուին 2015-ին տասը ամենաշատ ահաբեկչութեան ենթարկուած երկիրները&lt;ref&gt;По данным газеты «Коммерсант», № 169/П [3008] от 13.09.2004 г.&lt;/ref&gt;․
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!&lt;br&gt;Վարկանիշ||Երկիր||Ցուցանիշ
|-
|align=&quot;center&quot;|1||align=&quot;center&quot;|[[Իրաք]]||align=&quot;center&quot;|10&lt;ref name=&quot;ա&quot;&gt;[http://gtmarket.ru/news/2015/11/18/7263 ИНСТИТУТ ЭКОНОМИКИ И МИРА: РЕЙТИНГ СТРАН МИРА ПО УРОВНЮ ТЕРРОРИЗМА 2015 ГОДА]&lt;/ref&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|2||align=&quot;center&quot;|[[Աֆղանիստան]]||align=&quot;center&quot;|9.233&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|3||align=&quot;center&quot;|[[Նիճերիա]]||align=&quot;center&quot;|9.213&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|4||align=&quot;center&quot;|[[Փաքիստան]]||align=&quot;center&quot;|9.065&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|5||align=&quot;center&quot;|[[Սուրիա]]||align=&quot;center&quot;|8.108&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|6||align=&quot;center&quot;|[[Հնդկաստան]]||align=&quot;center&quot;|7.747&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|7||align=&quot;center&quot;|[[Եմէն]]||align=&quot;center&quot;|7.642&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|8||align=&quot;center&quot;|[[Սոմալիա]]||align=&quot;center&quot;|7.6&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|9||align=&quot;center&quot;|[[Լիպիա]]||align=&quot;center&quot;|7.29&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|-
|align=&quot;center&quot;|10||align=&quot;center&quot;|[[Թայլանտ]]||align=&quot;center&quot;|7.279&lt;ref name=&quot;ա&quot; /&gt;
|}

== Հայաստան ==
Ահաբեկչութեան տեսակ էր [[27 Հոտկեմբեր]] [[1999]]-ին [[Հայաստան|Հայաստանի Հանրապետութեան]] Ազգային ժողովին վրայ կատարուած յարձակումը, որուն հետեւանքով զոհուեցան Ազգային ժողովի նախագահ [[Կարէն Դեմիրճեան]]&lt;nowiki/&gt;ը, վարչապետ [[Վազգէն Սարգսեան]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ վեց այլ պետական գործիչներ ու Ազգային ժողովի պատգամաւորներ։

Ահաբեկչական գործողութիւններու պատճառած վնասները կանխելու եւ միջազգային ահաբեկչութեան դէմ պայքարելու նպատակով ընդունուած են բազմակողմանի համաձայնագրեր եւ օրէնսդրական փաստաթուղթեր, մշակուած են անվտանգութեան զանազան միջոցառումներ։

Ահաբեկչութիւններու թիրախ օդակայաններու մէջ պայթեցնող մեքանիզմներ եւ զէնք յայտնաբերելու նպատակով խստացած է ճամբորդներու ստուգումը. կ'օգտագործուին ռենտկենեան սարքեր, մետաղափնտրիչներ եւ պայթուցիկ նիւթեր յայտնաբերող վարժուած շուներ։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* Միաւորուած ազգերու կազմակերպութիւն․ [https://web.archive.org/web/20141030073538/https://treaties.un.org/Pages/DB.aspx?path=DB%2Fstudies%2Fpage2_en.xml Conventions on Terrorism]
* [[United Nations Office on Drugs and Crime]]: {{cite web |url=http://www.unodc.org/unodc/terrorism_conventions.html |title= Conventions against terrorism |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070805001945/http://www.unodc.org/unodc/terrorism_conventions.html |archivedate=5 August 2007}}
* [http://www.unodc.org/unodc/en/terrorism/index.html UNODC – United Nations Office on Drugs and Crime – Terrorism Prevention]
* [https://archive.is/20100308032649/http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/terrorism Ահաբեկչութիւն եւ միջազգային մարդասիրական իրաւունք], Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտէ

[[Ստորոգութիւն:Ահաբեկչութիւն]]</text>
      <sha1>ang2x5bcsocghr09torpfiqn078f3vf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1745</id>
    <revision>
      <id>252257</id>
      <parentid>244565</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56366" sha1="klanivby5rtimx6ym16hg5thtooarb8" xml:space="preserve">'''Անկիւն''', [[Երկրաչափութիւն|երկրաչափական]] պատկեր, որ կը կազմուի կէտէ մը (անկիւնի գագաթ) դուրս եկող երկու [[Ճառագայթ (Երկրաչափութիւն)|ճառագայթ]]ներով (անկիւնի կողմեր)&lt;ref&gt;{{книга |часть=Угол |заглавие=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |место=М. |том=5 |год=1985 |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t5.djvu |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]] }}&lt;/ref&gt;։

== Ընդհանուր Տեղեկութիւն ==
[[Պատկեր:Name of angles.svg|180px|thumb|right|Երկու (BA и ВС) ճառագայթներ, ընդհանուր B գագաթէն դուրս եկած, հարթութեան վրայ կը ձեւաւորուին երկու տիրոյթներ, որոնք կը հանդիսանան երկու հարթ անկիւններու ներքին տիրոյթներով։]]

Անկիւնի երկու կողմերը պարունակող [[հարթութիւն]]ը անկիւնով կը բաժնէ երկու մասերու&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ru.math.wikia.com/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_(%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)|title=Плоскость (математика)|newspaper=Математика|language=ru|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;։ Այդ մասերէն իւրաքանչիւրը, անկիւնի կողմերու հետ միաւորած կը կոչուի '''[[#Հարթ անկիւն|հարթ անկիւն]]'''(կամ պարզապէս անկիւն, եթէ այդ տարընթարցին չառաջանար)։ Հարթ անկիւններէն մէկուն կ'ըսեն ''ներքին'' (հիմնականին փոքր անկիւնը), իսկ միւսին՝ ''արտաքին''։ Հարթ անկիւնի կէտերը, որոնք չեն պատկանիր իր կողմերուն, կը ձեւաւորեն ''հարթ անկիւնի ներքին տիրոյթը''։

Հարթ անկիւնը հաւասարազօր կը սահմանէ հետեւեալը՝ հարթութեան մասը, որ կը հանդիսանայ տրուած կէտէն (անկիւնի ''գագաթներ'') դուրս եկող ճառագայթներու եւ այդ հարթութեան մէջ պառկած ուղիղ (որ կը կոչուի տրուած հարթ անկիւնը ''ձգող'' ուղիղ) հատողներու միաւորումը։

Յաճախ, հակիրճութեան համար, անկիւն կ'անուանեն նաեւ [[#Անկիւնի չափ|անկիւնի չափը]], այսինքն անկիւնի մեծութեան որոշող թիւը։

Բացի աւելի յաճախ հանդիպող հարթ անկիւններէն, որպէս անկիւն կրնան դիտարկուիլ նաեւ առաւել ընդհանուր «օպէյտ»ները՝ պատկերներ, յառաջացած հատ-հատ աղեղներով, կիսահարթութիւններով եւ այլ պատկերներով ինչպէս «էվկլիտա»ն, այնպէս ալ տարբեր [[Չափականութիւն|չափի]] [[մեթրական տարածութիւն]]ներու ուրիշ ձեւի երկրաչափութեան մէջ։

== Անկիւնի Նշումը ==
[[Պատկեր:Angle Symbol.svg|90px|thumb|right|«∠»՝ անկիւնին նշանակումը երկրաչափութեան մէջ։]]
[[Պատկեր:Isosceles-triangle-tikz.svg|right]]
Անկիւնի նշանակման համար գոյութիւն ունի միջազգային &lt;math&gt;\angle &lt;/math&gt; նշանակումը, որ [[1634]] թուականին առաջարկած է [[ֆրանսա]]ցի թուաբանագէտ [[Փիէր Էրիգսոն]]ը։

Թուաբանական արտայայտութիւններուն մէջ անկիւնները հիմնականին կը նշանակեն [[Յունարէն|յունարէն տառերով]]՝ α, β, γ, θ, φ եւ այլն։ Որպէս կանոն տուեալ նշանակումը կ'օգտագործուի նաեւ գծագրութեան մէջ, անկիւնի ներքին տիրոյթը հստակեցնելու համար։ Որպէսզի «π» նշանը օգտագործելու խնդիրներ չառաջանան [[Փի Թիւ|«փի»]] թիւին հետ, ապա անկիւն նշանակելու «π» նշանը չեն օգտագործեր։ [[Մարմնային անկիւնները]] նշանակելու համար (տե՛ս ներքեւը) յաճախ կ'օգտագործեն {{math|ω}} եւ {{math|Ω}} տառերը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physicalsystems.org/index07.02.6.html|title=Энергодинамическая система физических величин и понятий|last=Коган|first=И.Ш.|date=|website=|publisher=|accessdate=|archive-date=2018-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219055904/http://www.physicalsystems.org/index07.02.6.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

Անկիւնը նշանակութիւն ունի նաեւ 3 կէտերու տառերով, օրինակ &lt;math&gt;\angle ABC&lt;/math&gt;։ Այսպիսի գրման մէջ &lt;math&gt;B&lt;/math&gt;-ն գագաթն է, իսկ &lt;math&gt;A&lt;/math&gt;-ը եւ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt;-ն՝ միւս կէտերը տարբեր կողմերուն վրայ։

Աւելի քիչ տարածուած է անկիւնի երկու կողմերով նշանակութիւնը։ Օրինակ, &lt;math&gt;\angle(bc)&lt;/math&gt;-ն, հոս կ'ենթադրուի, որ նկատի կ'ունենանք &lt;math&gt;\angle BAC&lt;/math&gt; եռանկեան {{math|α}} ներքին անկիւնը, որ պէտք էր նշանակել &lt;math&gt;\angle(bc)&lt;/math&gt;։

Այսպիսով, աջ կողմի նկարին վրայ {{math|γ}}, &lt;math&gt;\angle ACB&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;\angle(ba)&lt;/math&gt; նշանակումները ունին «միեւնոյն անկիւնը» նշանակումը։

Երբեմն, անկիւնները նշելու համար կ'օգտագործեն ({{math|''a, b, c,''}} …) լատինական տառերն ու թիւերը։

Գծագրութիւններու վրայ անկիւնները կը նշանակուին երկակի կամ եռակի աղեղիկներով, որոնք կ'անցնին անկիւնի ներքին տիրոյթներով, անկիւնի գագաթը իբր կեդրոն։ Անկիւններուն հաւասարութիւնը կրնայ նշանակուիլ միանման աղեղիկներու կրկնութեամբ։

== Անկիւնի Չափը ==
Անկիւնի չափը, որոնցմէ կրնանք համեմատել հարթ անկիւնները, կարող է ներմուծուիլ հետեւեալ կերպով՝ երկու հարթ անկիւններ կը կոչուին ''հաւասար'' (կամ ''[[երկրաչափութիւն|երկրաչաբական]]''), եթէ անոնք կարող են համատեղուիլ այնպէս, որ նոյն տեղը համախմբեն իրենց գագաթները եւ երկու կողմերը ըլլան հաւասար։ Հարթութեան վրայ ցանկացած ճառագայթէ տրուած ուղղութեամբ կարելի է տեղադրել միակ անկիւնը՝ հաւասար տրուած միւս անկիւնին։ Եթէ անկիւն մը ամբողջութեամբ կարող է տեղադրուիլ մէկ այլ անկիւնի ներքեւը այնպէս, որ այդ անկիւններուն գագաթները եւ կողմերը համատեղուին, ապա առաջին անկիւնը կ'ըլլայ աւելի փոքր քան երկրորդը։ ''Կից'' կ'անուանենք երկու անկիւններ, տեղադրուած այնպէս, որ մէկին կողմը կը համատեղուի միւսին կողմին հետ (այս կը նշանակէ, թէ նաեւ երկուքին գագաթները կը համատաեղուին), բայց իրենց ներքին տիրոյթները չեն փոխուիր։ Երկու կից անկիւններու ոչ համատեղուած կողմերով կազմուած անկիւնը կ'անուանենք այդ անկիւններուն ''գումար''-ը։ իւրաքանչիւր անկիւնի կարելի է համապատասխանութեան մէջ դնել թիւ մը (անկիւնի չափ) այնպէս, որ՝ 
* հաւասար անկիւններուն կը համապատասխանէ հաւասար անկիւնային չափեր,
* փոքր անկիւնը կը համապատասխանէ փոքր անկիւնային չափի,
* անկիւնը, որուն կողմերը կը համատեղուին (զերօ անկիւն), անկիւնային չափը հաւասար է զերոյի (նոյն իրողութիւնը կը գործածուի նաեւ զուգահեռ ուղիղներու միջեւ անկիւնի համար),
* իւրաքանչիւր ոչ զերօ անկիւն ունի զերոյէն մեծ որոշակի անկիւնային չափ (այսինքն ոչ բացասական թիւեր),

Նշանակումներու որոշ համակարգերուն մէջ, եթէ անհրաժեշտութիւն կայ տարբերել անկիւնը եւ իր չափը, անկիւնին համար (երկրաչափական պատկերու) կ'օգտագործուի &lt;math&gt;\angle ABC &lt;/math&gt; նշանակումը, իսկ այդ անկոիւնին չափի մեծութեան համար՝ &lt;math&gt;\widehat{ ABC}.&lt;/math&gt; նշանակումը։

[[Պատկեր:Angle measure.svg|thumb|200 px|{{math|θ}} անկիւնին չափը «ռատիան»ներով հաւասար է իրեն ձգող {{math|''s''}} աղեղի երկարութեան յարաբերութեան իր {{math|''r''}} շառաւիղին։]]

Անկիւնը կը չափեն ՝
* [[Աստիճան (երկրաչափութիւն, արեւմտահայերէն)|աստիճաններով, վարկեաններով, երկվարկեաններով]],
* [[Ռատիան (Չափման Միաւոր)|«Ռատիան»ներով]],
* [[Պտոյտ(չափման միաւոր)|պտոյտներով]],
* [[Կրատ (չափման միաւոր)|«կրատյան»ներով, վարկեաններով, երկվարկեաններով]]։

Առաւել տարածուած աստիճանային չափ կը համրուի ''[[Աստիճան (Երկրաչափութիւն)|աստիճան, վարկեան, երկվարկեան]]''ը, որուն մէջ որպէս 1° կ'ընդունիուի փռուած անկիւնի 1/180-ը (տե՛ս [[#փռուած անկիւն|ներքեւը]]), մէկ վարկեանը՝ &lt;math&gt;1'=1^\circ/60&lt;/math&gt; , եւ մէկ երկվարկեանը՝ &lt;math&gt;1''=1'/60&lt;/math&gt;։ Աստիճանային չափը իր մէջ կիառէ [[Էլեմենդար Երկրաչափութիւն|«էլեմենդար» երկրաչափութեան]] (գծագրութիւններուն մէջ անկիւնի չափումը [[փոխադիրչ]]ով), [[Կեոտեզ|«Կեոտեզ»]]-ի քարտէսն ու տեղանքը (տեղանքին մէջ անկիւններու չափման համար կ'օգտագործեն բազմաթիւ ճշգրիտ սարքեր՝ համաշխարհային անկիւնաչափով)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/GEODEZIYA.html|title=ГЕОДЕЗИЯ                                                                                             {{!}} Энциклопедия Кругосвет|website=www.krugosvet.ru|language=ru|accessdate=2018-02-07|archive-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127204136/http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/GEODEZIYA.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

[[Պատկեր:Angle radian.svg|thumb|200px|right| 1 «ռատիան» անկիւն]]
Անկիւնի [[«ռատիան»]]ային չափը ձգող աղեղի {{math|''s''}} երկարութեան յարաբերութիւնն է իր {{math|''r''}} շառաւիղին([[Միաւորներու Միջազգային Համակարգ|համակարգային]])։ «Ռատիան»ային չափը կիրառկուի [[Թուաբանական Վերլուծում|թուաբանական վերլուծման]] մէջ (օրինակ, որպէս [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|եռանկիւնաչափական «ֆունկ»]]-ի թուային «արկիւմենդ» եւ հակադարձ [[Հակադարձ Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«արկֆունկ»երու]] թուային արժէքներու (աղիւսակային եւ [[«Ֆունկ»ի Կրաֆիք|«կրաֆիք»ական]]) որոշման դէպքին մէջ, [[Հարթաչափութիւն|հարթաչափութեան]] մէջ եւ [[մեքանիզմ]]ի ժամանակ (կէտին կամ առանցքին շուրջը [[պտոյտ]] կատարելով) եւ այլն)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ru.math.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7|title=Математический анализ|newspaper=Математика|language=ru|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;։ 
''[[Պտոյտ (չափի միաւոր)|Պտոյտ]]''ը, անկիւնը ձգող աղեղի (այսինքն, ամբողջութեամբ անկիւնի ներքեւին մէջ գտնուող անկիւնի կեդրոնի գագաթին շրջանագիծի աղեղին վրայ, որուն ծայրերը կը գտնուին անկիւնի կողմերուն վրայ) {{math|''s''}} երկարութեան յարաբերութիւնն է {{math|''L''}} շրջանագիծին երկարութեան։

Անկիւններու չափման համար ''կրատյան'' չափի օգտագործման համար առաջարկուած է հինէն եկող ժամանակներէ, այժմ գրեթէ ոչ մէկ տեղ չի օգտագործուիր, որովհետեւ չի կրնար դուրս մղել առաւել տարածուած վաթսունական աստիճանները։ 
Անկիւնները կը չափուին աստիճանային չափով եկած հին [[Պապելոն]]էն, ուր կ'օգտագործուէր [[հաշիւի վաթսունական համակարգ]]ը, որուն հետքերը մեր մօտ պահպանուած են [[Ժամանակի Չափման Միաւոր|ժամանակի]] եւ անկիւններու բաժանման մէջ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://diletant.media/excursions/32907739/|title=Древний Вавилон|newspaper=diletant.media|language=ru|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;։
1 պտոյտը = 2{{math|π}} «ռատիան»ներով = 360° = 400 [[կրատյան (չափման միաւոր)|«կրատյան»]]։
[[Միաւորներու Միջազգային Համակարգ|ՄՄՀ]]-ի մէջ անկիւնի չափման հիմնական միաւորը կը հանդիսանայ [[ռատիան]]ը։

[[Պատկեր:Compass Card B+W.svg|thumb|right|300px|[[Կողմնացոյց]]ի սանդղակ]]
Ծովային նաւահանգիստներուն անկիւնները կը չափուին [[ծովայի «ռումբ»]]երով՝ կողմնացոյցի հատուածամասերով, 1 «ռումբ»ը հաւասար է կողմնացոյցի ամբողջ շրջանագիծին (360 աստիճան) {{frac|1|32}}, այսինքն 11,25 աստիճան, կամ 11°15′։
Աստղագիտութեան մէջ [[Ուղիղ Ծագում|ուղիղ ծագման]] անկիւնը եւ [[Ժամանակի Ակիւն, Երկնային Համակարգ|ժամանակի անկիւնը]] [[Հասարակածային Համակարգ|հասարակածայինհամակարգին]] մէջ կը չափուին ժամերով, վարկեաններով եւ երկվարկեաններով (կազմելով համապատասխանաբար ամբողջ շրջանագիծի {{frac|1|24}}-ը, {{frac|1|1440}}-ը եւ {{frac|1|86400}})-ը, այս կապուած է Երկիրի առանցքային պտոյտի [[Անկիւնային Արագութիւն|անկիւնային արագութենէ]], կազմելով ''մօտաւորապէս'' 1 պտոյտ 24 ժամուայ մէջ։ Այսպիսով, մէկ ժամ (ներառեալ վարեանին եւ երկվարկեանին) ժամանակամիջոցին մէջ աշխարհի երկրագունդը «կը պտտի» մօտաւորապէս 1 ժամ (ներառեալ վարկեանին եւ երկվարկեանին) անկիւնային չափով։ Մնացած անկիւնային մեծութիւնները աստղագիտութեան մէջ կ'արտայայտուին հիմնականին աղեղի աստիճաններով, վարկեաններով եւ երկվարկեաններով։ Սխալէ խուսափելու համար կարելի է նշել, որ ուղիղ ծագման մէկ վարկեանը հաւասար է աղեղի 15 վարկեանին։

[[Հրետանի|Հրետանագիտութեան]] եւ զէնք կարուցման գործերուն մէջ կիրառկուին նաեւ [[Հազարերրորդական (Անկիւն)|հազարերրորդականները]] եւ [[ռազմական անկիւնաչափի բաժանումները]]։

Որոշ հատուածներու մէջ, ինչպէս՝ [[Բեւեռային Համակարգ|բեւեռային համակարգին]] մէջ, կէտի նոյնականացումը կամ «օպէյտ»ի կողմնորոշման նկարագրելը երկու չափերուն մէջ իր պարզութեան կողմնորոշուածութեան նկատմամբ, ամբողջ թիւով պտոյտներով տարբերուող անկիւնները, փաստորէն կը հանդիսանան «էքուիւալենդ»-ի&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://function-x.ru/geometry_coordinates_polar.html|title=Полярная система координат: основные понятия и примеры|website=function-x.ru|accessdate=2018-02-07}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։ Օրինակ, այսպիսի դէպքերու մէջ կարելի է «էքուիւալենդ» համարել 15° եւ 360015° {{nobr|({{=}} 15° + 360°×1000)}} անկիւնները։ Ուրիշ հատուածներու մէջ, ինչպէս կէտի նոյնականացումը զսպանակաձեւ կորի վրայ կամ «օպէյտ»-ի ամբողջական պտոյտներու նկարագրութիւնը երկու չափերուն մէջ իր պարզութեան մէջ կողմնորոշուածութեան նկատմամբ, ոչ զերօ չափանիշի ամբողջ թիւով եւ ամբողջ պտոյտներով տարբերուող անկիւնները «էքուիւալենդ» չեն։

Որոշ հարթ անկիւններ ունին յատուկ անուններ։ Բացի վերը նշուած չափման միաւորներէ (ռատիան, ռումբ, աստիճան եւ այլն), իրենց թիւին կը դասուին հետեւեալ ձեւերով.
* [[հարթութեան Քուատրանդ|«քուատրանդ»ներ]] (ուղիղ անկիւն, շրջանագծի {{frac|1|4}} մասը),
* [[«սեքմանդ»]] (շրջանագծի {{frac|1|6}} մասը),
* [[«օգընտ»]] (շրջանագծի {{frac|1|8}} մասը, բացի այդ, [[Տարածաչափութիւն|տարածաչափութեան]] մէջ «օգընտ»-ը կը կոչուի երեք, փոխադարձ ուղղահայաց հարթութիւններով կազմուած եռանկեայ անկիւնը։

[[Պատկեր:Ten percent slope.svg|180px|thumb|right|Անկիւնի նշանակումը ճանապարհի թեքութեան ճանապարհային նշանին վրայ։]]

Երբեմն անկիւնները (օրինակ մակերեւոյթի [[Թեքութիւն (կեոտեզիա)|թեքութեան]] անկիւնը) անկարելի է չափեն անկիւնային չափով, այլ իր [[«դանկենզ»]]ով (կամ [[«սինուս»ով]])։ Փոքր անկիւններով թեքութեան սովորական դէպքնի համար այդ յարաբերութիւնը մօտաւորապէս հաւասար է [[«ռատիան»]]ներով արտայայտուած անկիւնին({{math|tg α ≈ sin α ≈ α}}, {{math|α &lt; 0,1}} դէպքին ժամանակ տարբերութիւնը այդ մեծութիւններուն միջեւ 1% է)։ Այս դէպքին յարաբերութիւնը հիմնականին կ'արտայայտուի [[տոկոս]]ներով կամ [[«փրոմիլ»]]ներով։ Օրինակ, ճանապարհին 10% թեքութիւնը կը նշանակէ, որ ճանապարհի իւրաքանչիւր 100 մեթրը ճանապարհը կը բարձրացնէ 10 մեթր, հորիզոնի նկատմամբ անկիւնը հաւասար է [[Հակադարձ Եռանկիւնաչափական «ֆունկ»եր|arctg]](10/100) ≈ 5,71° ≈ 0,1 ռատիան։ Անկիւններուն նմանատիպ չափումը խիստ ըսած չի հանդիսանար անկիւնային չափի, որովհետեւ օժտուած չէ գումարումի յատկութիւններով։

=== Անկիւններու Հաշիւի Ուղղութիւնը ===
[[Պատկեր:Azimut principe.png|thumb|right|300px|Սլաքով ցոյց տրուած է անկիւններու հաշիւի ուղութիւնը]]
[[Թուաբանութիւն|Թուաբանութեան]] եւ [[Բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] մէջ սովորաբար անկիւններու հաշիւի դրական ուղղութիւն կը համարուի [[Ժամսլաքին Հակառակ Ուղղութիւն|ժամանակի հակառակ]] ուղղութիւնը։
[[Աշխարհագրութիւն|Աշխարհագրութեան]] մէջ անկիւններու հաշիւի սկիզբը ըստ [[Ազիմութ|«Ազիմութ»ի]] ընդունուած է «դէպի ''[[հիւսիս]]''» ուղղութիւնը, անկիւնը կը հաշուէ [[Ժամին Ուղղութիւնը|ժամի ուղղութեամբ]]։
Այսպիսով, «դէպի ''արեւելք''» ուղղութիւնը կը համապատասխանէ «շիտակ» 90° անկիւնը, «դէպի ''հարաւ''» — 180°, «դէպի ''արեւմուտք''» — 270°։ [[Հրետանի|Հրետանագիտութեան]] մէջ կը նախընտրեն [[Բեւեռային Համակարգ|բեւեռային առանցքի]] ուղղութիւնը «на ''հարաւ''» եւ համապատասխան [[Բեւեռայի Համակարգ|բեւեռային]] անկիւնը նոյնպէս կ'անուանեն «Ազիմութ»(«դէպի ''արեւմուտք ուղղութիւնը''» կը համապատասխանէ «շիտակ» 90° անկիւնը)։

== Անկիւններու Տեսակները ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:Angle acute.svg|Սուր անկիւն
Պատկեր:Angle obtuse.svg|«Պութ» անկիւն
Պատկեր:Reflex angle.svg|Կլոր անկիւն
Պատկեր:Right angle.svg|Ուղիղ անկիւն
Պատկեր:Angle straight.png|Փռուած անկիւն
Պատկեր:Full angle.svg|Ամբողջ անկիւն
&lt;/gallery&gt;

Կախուած անկիւնի մեծ մասերը կը կոչուին՝
* Զերօ անկիւն (0°), զերօ անկիւնին կողմերը համընկնող անոր ներքին տիրոյթը [[Դատարկ Բազմութիւն|դատարկ բազմութիւնն է]]։ 
* Սուր անկիւն (0°-էն մինչեւ 90°, չի ներառեր սահմանային արժէքները)։
* [[Ուղիղ անկիւն]] (90°), ուղիղ անկիւնի կողմերը միայն փոխուղղահայաց են։
* «Պութ» անկիւն (90°-էն մինչեւ 180°, չի ներառեր սահմանային արժէքները)։
* Շեղ անկիւն (ցանկացած 0°, 90°, 180° կամ 270° ոչ հաւասար անկիւններ)։
* Փռուած անկիւն (180°), փռուած անկիւնին կողմերը կը հանդիսանան մէկ ուղիի երկու [[կիսաուղիղ]]ներ, այսինքն կայ երկու ճառագայթներ՝ ուղղուած հակառակ ուղղութիւններով։ 
* Ուռուցիկ անկիւն (0°-էն մինչեւ 180° ներառեալ)։
* Ոչ ուռուցիկ անկիւն (180°-էն մինչեւ 360°, չի ներառեր սահմանային արժէքները)։
* Ամբողջ անկիւն (360°) — տես [[Պտոյտ (չափման միաւոր)]].

== Կիսորդ ==
Անկիւնի [[կիսորդ]] ({{lang-la|bi-}} «երկակի» եւ {{lang-la2|section}} «կտրում» բառերէն) կը կոչուի անկեան գագաթէն դուրս եկող եւ իր ներքին տիրոյթով անցնող ճառագայթը, որ իր կողմերու հետ կը ձեւաւորէ երկու հաւասար անկիւններ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://youclever.org/book/bissektrisa-2|title=Биссектриса. Подробная теория с примерами.|website=youclever.org|language=en|accessdate=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;։ Կիսորդին ցանկացած կէտին հեռաւորութիւնը անկիւնի կողմերէն միեւնոյնն է (եւ հակառակը, անկիւնի ներքին տիրոյթին ցանկացած կէտը, որ հաւասար հեռու է անկիւնի կողմերէն, կ'իյնայ կիսորդին վրայ)։

== Հարթ Անկիւններ ==

''Հարթ անկիւն'' կէտը կ'օգտագործուի որպէս ''անկիւն''(սահմանուած է հոդուածի սկիզբը) կէտերու հոմանիշ, հարթ անկիւն օգտագործուելիք կէտերէն տարբերելու համար։
Հարթ անկիւններուն յատկութիւններու տակ ոչ յաճախ կը հասկնան անկիւններու մեծութիւններու յարաբերութիւնները (կից, լրացնող, հակառակ, հակադիր -տես ներքեւը) այն դէպքին, երբ անկիւնները կ'իյնան մէկ հարթութեան մէջ (հարթաչափութեան համար այդ ինքնին կ'ենթադրուի, սակայն տարածաչափութեան համար ճշդգրիտ ըլլալ անհրաժեշտ է, այլապէս սկիզի թուարկուած յարաբերութիւնները տեղի չեն ունենար, իսկ իրենք՝ անկիւնները, եթէ չեն պատկանիր միեւնոյն հարթութեան, չեն կոչուիր կից կամ հակառակ (հակադիրները ինքնաբերաբար կ'իյնան մէկ հարթութեան մէջ))։

=== Հակադիր եւ Կից Անկիւններ ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:Vertical Angles.svg|Հակադիր անկիւններ: Երկու զոյգ՝ (A и B, C и D) անկիւնները զոյգ առ զոյգ հաւասար են
Պատկեր:Consecutive angles.svg|Կից անկիւններ: Անկիւններուն արտաքին (ոչ ընդհանուր) կողմերով կազմուած անկիւնին մեծութիւնը հաւասար է իրենց (α + β) գումարին 
Պատկեր:Complement angle.svg| &lt;var&gt;a&lt;/var&gt; եւ &lt;var&gt;b&lt;/var&gt; [[Լրացնող անկիւնները]] (փոխադարձ կը լրացնեն մէկը միւսին միչեւ ուղիղ անկիւն): Երկու լրացնող անկիւններն ալ կը հանդիսանան սուր անկիւններու
Պատկեր:Supplementary angles.svg|Կից անկիւններ: Այս նկարին մէջ  (α) սուր եւ (β) «պութ» անկիւնները կը ձեւաւորեն  (α + β) փռուած անկիւնը
Պատկեր:Explementary angles.png|Փոխադարձաբար կապուած անկունները կը կազմեն «ամբողջ» (360°) անկիւն: Այս նկարին վրայ մասնաւոր դէպք է՝ 150° + 210° = 360°
&lt;/gallery&gt;
* ''[[Հակադիր անկիւնները]]'' երկու անկիւններ են, որոնք կը ձեւաւորուին երկու ուղիղներու հատումէն, այդ անկիւնները չունին ընդհանուր կողմեր։ Այլ խօսքով, երկու անկիւններ կը կոչուին հակադիր, եթէ անկիւնի մը կողմերը կը հանդիսանան միւս անկիւնի կողմերուն շարունակութիւնները։ Իրենց հիմնական յատկութիւնը այն է, որ ''հակադիր անկիւնները հաւասար են''։
* ''Կից անկիւնները'' երկու անկիւններ են, որոնք ունին ընդհանուր կողմն ու գագաթը, բայց հարթութեան վրայ ինկած երկու անհաւասար ներքին տիրոյթներու։ Կից անկիւններուն արտաքին (ոչ ընդհանուր) կողմերով կազմուած անկիւնի մեծութիւնը հաւասար է կից անկիւններու գումարին (նկարին մէջ α + β)։

Մասնաւոր կից անկիւններու դէպքերը։

:* Եթէ կից անկիւնները հաւասար են, ապա անոնց ընդհանուր կողմը «[[կիսորդ]]»ն է։

:* ''[[Լրացնող անկիւնները]]''  ընդհանուր գագաթով երկու անկիւններն են, որոնց կողմերէն մէկը ընդհանուրն է, իսկ միւս երկու կողմերը կը կազմեն ուղիղ անկիւններ։ Լրացնող անկիւններու գումարը հաւասար է 90°։ Անկիւնի [[Եռանկիւնաչափական «ֆունկ»եր|«սինուս»ը]], [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«թանկէնզ»ը]] եւ [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«սեքանզ»ը]] համապատասխանաբար հաւասար են լրացնող անկիւնի [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«կոսինուս»]]ին, [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«քոդանկէզ»]]ին եւ [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«քոսեքանզ»]]ին։

:* ''[[Կից անկիւնները]]''  ընդհանուր գագաթով երկու անկիւններն են, որոնց մէկ կողմը ընդհանուրն է, իսկ միւս կողմերը ինկած են ուղղիի մը վրայ (չեն համընկնիր)։ Կից անկիւններու գումարը հաւասար է 180°։

:* ''Փոխադարձաբար կապուած անկիւնները'' երկու անկիւններն են, որոնք ունին ընդհանուր գագաթն ու երկու կողմերը, բայց տարբերող ընդհանուր տիրոյթներ. այսպիսի անկիւններու միաւորումը կը ներկայացնէ ամբողջ հարթութիւն մը, իսկ որպէս կից անկիւններ անոնք իրար հետ կը կազմեն ամբողջ անկիւն, անոնց գումարը 360° է։

=== (Հակա)զուգահեռ Կողմերով Հարթ Անկիւններ ===
[[Պատկեր:Angles with parallel lines.png|280px|thumb|right|Զուգահեռ կողմերով անկիւններ։]]

Անկիւնները, որոնց կողմերը զոյգ առ զոյգ զուգահեռ են եւ համուղուած (կամ զոյգ առ զոյգ զուգահեռ են եւ համուղուած են), միայն կ'ըլլան հաւասար: Անկիւններուն զոյգը, որոնց կողմերը կ'ըլլան զոյգ մը զուգահեռ եւ հակուղուած, իսկ կողմերուն երկրորդ զոյգը զուգահեռ են եւ հակուղուած, գումարով կը կազմեն փռուած անկիւն, որ 180° է (տես նկարը), որովհետեւ զուգահեռ տեղափոխմամբ իրենց կրնանք վերածել կից անկիւններու (համուղուած կողմերը «սոսնձելով»)։

=== Փոխադարձ Ուղղահայեաց Կողմերով Անկիւններ ===
* Փոխադարձ ուղղահայաց կողմերով երկու անկիւնները հաւասար են, եթէ անոնք երկուքն ալ սուր են կամ «պութ»։

=== Եռանկեան Արտաքին Անկիւն ===
* '''Կանոնը եռանկեան արտաքին անկիւնին մասին'''։ Եռանկեան արտաքին անկիւնը հաւասար է եռանկեան արտաքին անկիւնին ոչ կից միւս երկու անկիւններու գումարին։

=== Բազմանկեան Անկիւններ ===
Կամայական {{math|''n''}}-անկիւնի բազմանկեան առանց ինքնահատման {{math|α&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;}} ներքին անկիւններուն գումարը հաւասար է &lt;math&gt;\sum_{i=1}^n \alpha_i = (n-2)\cdot 180^{\circ} :&lt;/math&gt;

Այսպիսով,
* [[Եռանկիւն|եռանկեան]] ներքին անկիւններու գումարը հաւասար կ'ըլլայ 180°-ի,
* քառանկեանը՝ 360°,
* հնգանկեանը՝ 540° եւ այլն։

==== Հետեւութիւն ====
''Ներքին'' անկիւն կ'անուանենք {{math|β&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;}} (ուշադրութիւն, այս արտաքին անկիւնի '''ոչ''' սովորական սահմանումն է) այն անկիւնը, որ ներքին {{math|α&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;}} անկիւնը կը հասնի մինչեւ ամբողջ անկիւնի. {{math|β&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt; {{=}} 360° − α&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;}}։

Կամայական {{math|''n''}}-անկիւն բազմանկեան առանց ինքնահատման արտաքին անկիւններու գումարը հաւասար է &lt;math&gt;\sum_{i=1}^n \beta_i = n\cdot 360^{\circ} - \sum_{i=1}^n \alpha_i = (n+2)\cdot 180^{\circ} :&lt;/math&gt;

== Կեդրոնական եւ Ներքին Գիծով Անկիւններ ==
Շրջանագիծի ցանկացած աղեղը կարելի է համադրել միայն կեդրոնական եւ անսահման բազմութեամբ ներքին գիծով անկիւնները։ 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:Angle central1.svg|Կեդրոնական անկիւն
Պատկեր:Angle inscribed1.svg|Ներքին գիծով անկիւն
&lt;/gallery&gt;
* ''[[Կեդրոնական անկիւն]]ը'' [[շրջանագիծ]]ի կեդրոոնով անկիւնն է։ Կեդրոնական անկիւնին մեծութիւնը հաւասար է այդ անկիւնին կողմերուն մէջ պարփակուած աղեղի աստիճանային չափին։
* ''[[Ներքին գիծով անկիւն]]ը'' այն անկիւնն է, որուն գագաթը կ'իյնայ շրջանագիծին վրայ, իսկ կողմերը կը համատեղուին ըստ այդ շրջանագիծին։ Ներքին գիծով անկիւնի մեծութիւնը հաւասար է իր կողմերով սահմանափակուած աղեղի աստիճանանային չափին կէսին։ Միեւնոյն աղեղին վրայ հենած բոլոր ներքին գիծով անկիւնները հաւասար են։
[[Պատկեր:Inscribed angle theorem.svg|thumb|right|200px| ''θ'' ''ներքին գիծով անկիւնը'' հաւասար է նոյն աղեղի (վարդագոյն գոյնի) վրայ հենած ''կեդրոնական անկիւն''-ի 2 ''θ'' մեծութիւններուն կէսին։ Այսինքն շրջանագիծին երկու գագաթներուն ''θ'' անկիւնին չափը չի փոխուիր ըստ մեծութեան։ Շրջանագիծին միւս կողմէն ներգծած անկիւնի ''արտաքին անկիւնը'' ունի միեւնոյն ''θ'' մեծութիւնը (շագանակագոյն)]]
''Ներքին գիծով անկիւն''ին մեծութիւնը հաւասար է շրջանագիծին նոյն աղեղին վրայ հենած ''կեդրոնական անկիւն''ի կէսին(տե՛ս նկարը)։

== Տարբերակներ եւ Ընդհանրացումներ ==
&lt;math&gt;AB&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;CD&lt;/math&gt; ուղղիներուն միջեւ (նշանակենք՝ &lt;math&gt;\angle(AB,CD)&lt;/math&gt;) կողմնորոշուած անկիւնին մեծութիւնը կ'անուանենք այնպէս, որուն վրայ պէտք է «պտտիլ» ժամացոյցի հակառակ ուղղութեամբ՝ &lt;math&gt;AB&lt;/math&gt; ուղղիին նման, որ ան կը դառնայ զուգահեռ &lt;math&gt;CD&lt;/math&gt; ուղղիին։ Անոր հետ միատեղ, {{math|''n''}}-180°-ի եւ {{math|''n''}}-360°-ի վրայ տարբերող անկիւնները կը համարուին հաւասար։ Հարկաւոր է նշել,որ &lt;math&gt;CD&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;AB&lt;/math&gt; ուղղիներուն միջեւ կողմնորոշուած անկիւնը հաւասար չէ &lt;math&gt;AB&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;CD&lt;/math&gt; ուղղիներուն միջեւ կողմնորոշուած անկիւնին (անոնց գումարը կը կազմէ 180°, որ ըստ մեր պայմանաւորուածութեան նոյնն է 0°-ի)։ Կողմնորոշուած անկիւնները օժտուած են հետեւեալ յատկութիւններով.
ա) &lt;math&gt;\angle(AB,BC)=-\angle(BC,AB),&lt;/math&gt;

բ) &lt;math&gt;\angle(AB,CD)+\angle(CD,EF)=\angle(AB,EF),&lt;/math&gt;

գ)&lt;math&gt;A,B,C,D,&lt;/math&gt; ուղղի մը վար չինկած, միեւնոյն շրջանագիծին պատկանող կէտեր են միայն այն դէպքին, երբ &lt;math&gt;\angle(AB,BC)=\angle(AD,DC):&lt;/math&gt;

Բնական խնդիրներու շարքը կը ներկայացնէ անկիւններու նպատակահարմար դիտարկումը որպէս պատկեր, որ կը ստացուի О կէտի (որմէ դուրս կըւ գայ ճառագայթը) շուրջը մինչեւ տրուած հաստատուած դիրք՝ ճառագայթի «պտտում»-էն։ Այդ դէպքին անկիւնը կը հանդիսանայ ճառագայթին «պտոյտ»-ին չափը։ Նման սահմանումը կը հնարաւորէ ընդհանրացնել անկիւնի հասկացողութիւնը, ընդլայնելով իր սահմանումը ամբողջ &lt;math&gt;(-\infty ; +\infty)&lt;/math&gt; թուային ուղղիին վրայ, ներբեռնելով 360° մեծ անկիւնները։ Կախուած «պտոյտ»ի ուղղութենէն կը տարբերին [[Ուղղորդուած Անկիւն|դրական եւ բացասական անկիւններ]]-ը։ [[Եռանկիւնաչափութիւն|Եռանկիւնաչափութեան]] մէջ նման դիտարկում կը ստանայ եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»երը ուսումնասիրելով «angument»-ի ցանկացած արժէքի դէպքին մէջ։

Անկիւնի հասկացողութիւնը կ'ընդհանրացուի [[Տարածաչափութիւն|տարածաչափութեան]] մէջ [[Մարմնային Անկիւն|մարմնային անկիւնը]] դիտարկելով։

=== Մարմնային Անկիւն ===

Հարթ անկիւնի ընդհանրացումը տարածաչափութեան մէջ կը հանդիսանայ մարմնային անկիւն մը, որ կը ներկայացնէ կէտէն դուրս եկող (անկիւնի ''գագաթներ'') եւ մակերեւոյթ (որ կը կոչուի տուեալ հարթ անկիւնը ''ձգող'' մակերեւոյթ) հասցնող բոլոր ճառագայթներուն միաւորումը։

Մարմնային անկիւնները կը չափուին «steradian»-ով (ՄՀ-ի մէջ հիմնական միաւորներէն մէկը), ինչպէս նաեւ ոչ համակարգային միաւորներով՝ ամբողջական գունդի մասերով (այսինքն 4{{math|π}} «steradian» կազմող ամբողջական հարթին նկատմամբ)։

Մարմնային անկիւնները մասնաւորապէս կը հանդիսանան հետեւեալ երկրաչափական մարմիններուն.
*[[Երկնիստ անկիւն]]՝ երկու հարթութիւններով սահմանափակուած տարածութեան չափ,
*[[Եռանիստ անկիւն]]՝ երեք հարթութիւններով սահմանափակուած տարածութեան չափ,
*[[Բազմաթիւ անկիւն]]՝ կէտի մը բազմաթիւ հարթութիւններով սահմանափակուած տարածութեան մաս։

Երկնիստ անկիւնը կրնայ բնութագրուիլ ինչպէս գիծի անկիւն (իրեն ձեւաւորող հարթութիւններու միջեւ անկիւն), այնպէս ալ մարմնային անկիւնը (որպէս գագաթ կրնայ ընտրել իր ''կողի''ն՝ իր նիստերուն հատման ուղղիին վրայ գտնուող ցանկացած կէտ մը)։ Եթէ երկնիստ անկիւնը («ռատիան»ով) հաւասար է {{math|φ}}-ի, ապա իր մարմնական անկիւնը («steradian»-ով) հաւասար է 2 {{math|φ}}-ի։

=== Կորերու Միջեւ Անկիւնը ===
[[Պատկեր:Curve angles.svg|thumb|right|200px|Կորերու միջեւ Р կէտին անկիւնը կը որոշուի որպէս Р կէտին հասող А и В գիծին միջեւի անկիւն։]]

Ինչպէս հարթաչափութիւնը, այնպէս ալ տարածաչափութեան մէջ, ինչպէս նաեւ ուրիշ երկրաչափութիւններու շարքին մէջ կարելի է սահմանել [[Կոր|հարթ կորերու]] միջեւ անկիւնին կէտը. ըստ սահմանման, իր մեծութիւնը հաւասար է կորերու միջեւ կէտին [[Շոշափող|շոշոփողներու]] կազմած անկիւնին մեծութեան։

== Անկիւնի Չափը ==

Անկիւններուն չափման համար տարբեր կանոններն ու գործիքները կը բնութագրուին [[Անկիւնային Ազատութեան|անկիւնային ազատութեամբ]], այսինքն ամենափոքր անկիւնով, որ կրնայ չափուիլ տուեալ կանոնի օգնութեամբ։ Ամենալաւ անկիւնային ազատութեամբ օժտուած են տարբեր [[Համաշխարհային Մեթրի Չափանիշ|մեթր չափանիշի]] կանոններով, որոնք կը հնարաւորեն որոշ դէպքերուն չափել անկիւններ աղեղին քանի մը կարճ երկվարակեաններով (~10&lt;sup&gt;−11&lt;/sup&gt; «ռատիան»)։

== Անկիւն եւ «Scalear» Արտադրեալը ==
Անկիւնի հասկացողութիւնը կարելի է սահմանել կամայական բնոյթի [[Գծային Տարածութիւն|գծային տարածութիւններու]] համար(այդ ժամանակ նաեւ կամայական անսահման չափողականութեամբ), որոնց վրայ «աքսաթիք»օրէն ներմուծուած է տարածութեան &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; երկու հատկանշումներուն դրական սահմանուած &lt;math&gt;(x,y)&lt;/math&gt; կարեւորագոյն արտադրեալը։ «Scalear» արտադրեալը կրնայ սահմանել նաեւ այսպէս կոչուած տարրի [[«Vector»-ի Նորմ|նորմը]] (երկարութիւնը), ինչպէս նաեւ տարրը կը պարունակէ արտադրեալէն քառակուսի արմատ մը՝ &lt;math&gt;||x||=\sqrt{(x,x)}:&lt;/math&gt; «Scalear» արտադրեալին կը հետեւի [[Կոշի-Պունիաքովսքիի Անհաւասարութիւնը|Կոշի-Պունիաքովսքիին անհաւասարութիւնը]] (Կոշի-Զիւիցերիացի) «scalear» արտադրեալին համար՝ &lt;math&gt;|(x,y)|\leqslant ||x||\cdot||y||,&lt;/math&gt; ուրկէ կը հետեւի, որ &lt;math&gt;\frac {(x,y)} {||x||\cdot ||y||}&lt;/math&gt; մեծութիւնը ընդունի -1-էն մինչեւ 1 արժէքները, ըստ որուն սահմանային արժէքները կ'ընդունին զայն եւ միայն այն դէպքին է, երբ տարրերը [[Քոլենիարութիւն|«colinear»]] համեմատական են իրարու (երկրաչափօրէն ըսած՝ անոնց [[«Վեքթոր»ի Ուղղութիւն|ուղղութիւնները]] կը համընկնին կամ հակուղուած են)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://ru.solverbook.com/spravochnik/reshenie-neravenstv/neravenstvo-koshi-bunyakovskogo/|title=Неравенство Коши-Буняковского и его доказательство|newspaper=SolverBook|language=ru-RU|access-date=2018-02-07|archive-date=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208113509/http://ru.solverbook.com/spravochnik/reshenie-neravenstv/neravenstvo-koshi-bunyakovskogo/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։ Այս կրնայ &lt;math&gt;\frac {(x,y)} {||x||\cdot ||y||}&lt;/math&gt; յարաբերութիւնը բացատրել ինչպէս &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; и &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; տարրերուն միջեւ անկիւնի [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«քոսինուս»]]-ը։ Մասնաւորապէս, տարրերը կը կոչուին [[Օրթոկոնալութիւն|«ortogonal»]], եթէ արտադրեալը (կամ անկիւնին «քոսինուս»ը) հաւասար է զերոյի։

Մասնաւորապէս, կարելի է ներմուծել որոշակի &lt;math&gt;[a,b]&lt;/math&gt; կէտին վրայ [[Անընդհատ Ֆունկ|անընդհատ]] «ֆունկեր»ու միջեւ անկիւնին գաղափարը, եթէ ներմուծենք &lt;math&gt;(f,g) =\int^b_a f(x) g(x) dx&lt;/math&gt; «scalear» արտադրեալը, այս դէպքին «ֆունկ»երուն նորմերը կը որոշուին ինչպէս &lt;math&gt;||f||^2=\int^b_a f^2(x)dx:&lt;/math&gt; Հոս անկիւնին «քոսինուս»ը կը որոշուի բնական ձեւով՝ որպէս «ֆունկ»երուն «scalear» արտադրեալի յարաբերութիւնը իրենց նորմերուն հետ միատեղուած։ «Ֆունկ»երը կարելի է անուանել նաեւ [[Օրթոկոնալ Ֆունկեր|«ortogonal»]], եթէ անոնց «scalear» արտադրեալը (իրենց արտադրեալին կեդրոնը) հաւասար է զերոյի։

[[Ռոմանեան Երկրաչափութիւն|Ռոմանեան երկրաչափութեան]] մէջ կարելի է աղիւսակի ձեւով &lt;math&gt;g_{ij}&lt;/math&gt; [[Մեթրի Չափանիշը|մեթր չափանիշին]] օգնութեամբ սահմանել [[Շոշոփող Վեքթոր|շոշոփող «vector»]]-ի միջեւ անկիւնը։ &lt;math&gt;u&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;v&lt;/math&gt; շոշափող «vectorn»-ներուն «scalear» արտադրեալը [[Թենզորի]] գրառմամբ ունի հետեւեալ տեսքը՝ &lt;math&gt;(u,v)=g_{ij}u^iv^j,&lt;/math&gt; համապատասխանաբար «vector»-ներուն նորմերը՝ &lt;math&gt;||u||=\sqrt{|g_{ij}u^iu^j|}&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;||v||=\sqrt{|g_{ij}v^iv^j|}:&lt;/math&gt; Այս պատճառով անկիւնին «քոսինուս»ը կը որոշուի նշուած «scalear» արտադրեալի յարաբերութեամբ «vector»-ներու նորմերուն բնական բանաձեւով՝ &lt;math&gt;\cos \theta = \frac {(u,v)} {||u||\cdot ||v||} = \frac {g_{ij}u^iv^j} { \sqrt{|g_{ij}u^iu^j|\cdot |g_{ij}v^iv^j|} }:&lt;/math&gt;

== Անկիւն՝ Մեթրի Տարածութեան մէջ ==

Գոյութիւն ունի նաեւ աշխատանքներու շարք մը, որոնց մէջ կը ներմուծուի մեթրի տարածութեան տարրերուն միջեւ անկիւնի գաղափարը։

Թող &lt;math&gt;(X,\rho)&lt;/math&gt; ըլլայ [[Մեթրի Տարածութիւնը|մեթրի տարածութիւն]]-ը, իսկ &lt;math&gt;x,y,z&lt;/math&gt;՝ այդ տարածութեան տարրերը։

Կ.Մենկերը ներմուծած է ''&lt;math&gt;y&lt;/math&gt; եւ &lt;math&gt;z&lt;/math&gt; գագաթներու միջեւ &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; կէտին գագաթով անկիւնը'' հասկացողութիւնը որպէս ոչ բացասական &lt;math&gt;\widehat{yxz}&lt;/math&gt; թիւ, որ կը բաւարարուի երեք կեդրոններրու.
* &lt;math&gt;\widehat{yxz}=\widehat{zxy}&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\widehat{yxz}=0&lt;/math&gt; ''այն եւ միայն այն դէպքին, երբ'' &lt;math&gt;\rho(y,z)=|\rho(x,y)-\rho(x,z)|&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\widehat{yxz}=\pi&lt;/math&gt; ''այն եւ միայն այն դէպքին, երբ'' &lt;math&gt;\rho(y,z)=\rho(x,y)+\rho(x,z)&lt;/math&gt;

1932 թուականին Վիլսոնը որպէս անկիւն դիտարկեց

&lt;math&gt;\widehat{yxz}_w = \arccos \frac{\rho^2(x,y)+\rho^2(x,z)-\rho^2(y,z)}{2\rho(x,y)\rho(x,z)}&lt;/math&gt;

Դժուար չէ տեսնել, որ ներմուծուած արտայայտութիւնը միշտ իմաստ ունի եւ կը բաւարարուի Մենկերու երեք կեդրոններուն։

Բացի ատկէ, Ուիլսընի անկիւնը օժտուած է այն յատկութեամբ, որ [[Էվքլիտեանի Տարածութիւնը|էվքլիտեանի տարածութեան]] մէջ էվքլիտեան տարածութեան իմաստով ան «equivalent» է &lt;math&gt;y-x&lt;/math&gt;-ի եւ &lt;math&gt;z-x&lt;/math&gt;-ի միջեւ անկիւնին։

=== Դիւրին [[Եռանկիւնաչափութիւն|Եռանկիւնաչափական]] Չափումներու Օրինակներ ===
Խնդիրներու լուծում պարզ կանոնով
''Ինչպէ՞ս չափել անկիւնը, (օրինակ, [[Տեղագրական Քարտէսներ|քարտէսի]] վրայ) եռանկիւններու կողմերու օգնութեամբ (օրինակ եռանկիւնաչափական հաշիւի բացակայութեան ժամանակ (եւ [http://ru.onlinemschool.com/math/formula/trigonometry_table/ աղիւսակներու]) եւ համակարգիչի բացակայութեամբ ([[Microsoft Excel]]) cos չափման համար) եւ ձեռքի տակ գտնուող միջոցներով՝ միլիմեթրի բաժանումին կանոնով։''
Անկիւնի կողմերուն վրայ առանձնացուցէք 60 միլիմեթր հատուածներ եւ ծայրակէտերը միացուցէք ուղիղ գիծով։ Այդ գիծին երկարութիւնը միլիմեթրերով ցոյց կու տայ անկիւնի մօտաւոր մեծութիւնը աստիճաններով։ Այդ եղանակով կարելի է բաւական ճշդութեամբ չափել մինչեւ 60° սուր անկիւնները։ Եթէ անկիւնը մեծ է 60°-է, կը չափեն իր լրացումը մինչեւ 90°, 180, 270° կամ 360°։ Մինչեւ 90° կամ 270° իր լրացումը չափելու համար անկիւնի գագաթէն եռանկեան միջոցով կը կառուցուի ''ուղղահայեաց'' իր կողմերէն մէկուն (հաւասարակողմ եռանկեան մէջ՝ [[Եռանկիւնի միջնագիծ|միջնագիծը]] [[Եռանկիւնի Կիսորդը|կիսորդ]] եւ [[Եռանկիւնի Բարձրութիւն|բարձրութիւն]] է)։

==== Ինչպէ՞ս չափել անկիւնը կանոնով ====
Միլիմեթրի բաժանումներով կանոնը տեղաւորեցէք ձեր առջեւը՝ աչքերէն 57 սմ. հեռաւորութեան վրայ ('''60 սմ-էն ոչ աւելի''')։ Այդ դէպքին 1 սմ.-ի հաւասար բաժանումը կը համապատասխանէ 1° անկիւնի սեւեռացումը։ Այդ կանոնի ճշգրտութեան մէջ դուք դիւրութեամբ կը համոզուիք, եթէ կը յիշէք [[Կեդրոնական Անկիւն|կեդրոնական անկիւնի]] [[Շրջանագիծի Աղեղ|աղեղը]] 1°-ի մէջ կը կազմէ մօտաւորապէս շառաւիղին 1/57-րդ մասը։ Անկիւններուն չափման ճշդութիւնը կանոնի օգնութեամբ (ինչպէս նաեւ մատերու օգնութեամբ, տե՛ս ներքեւը) կախուած է աչքերէն անհրաժեշտ հեռաւորութեան վրայ կանոնի (կամ մատներու) դիրքին ճիշդ ընտրութենէն։ Անկէ կարելի է դիւրութեամբ վարժուիլ «թել»ի օգնութեամբ, որուն երկարութիւնը կը համապատասխանէ աչքերէն մինչեւ բացուած ձեռքի մատներուն մասը։ ''

Անկիւնները կարելի է հաշուել նաեւ տարբեր հաշուողական սարքերու եւ համակարգերու օգնութեամբ՝ [[Եռանկիւնաչափութիւն|եռանկիւնաչափութեան]] միջոցով [[Լոկարիտմական Կանոն|հաշիւի կանոնին]] հիման վրայ, [[Մեքանիզմի Հաշիւ|մեքանիզմի հաշիւով]](այս ժամանակ [[(Windows) հաշուիչ]]), [[Microsoft Excel]] աղիւսակի «ֆունկ»երու օգնութեամբ (1) [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|cos]], (2) այնուհետեւ [[Եռանկիւնաչափական «Ֆունկ»եր|«arccos»]], եւ (3) ''«ֆունկ»երով'' փոխարինել նաեւ [[Ռատիան (չափման միաւոր)|«ռատիան»ները]] [[Աստիճան (Երկրաչափութիւն, արեւմտահայերէն)|աստիճաններու]] (°) (ԱՀ-ի դէպքին, գոյութիւն ունի տրուած կողմերով եռանկիւններու անկիւններուն on-line հաշիւին մէջ)։ Գոյութիւն ունի յատուկ եռանկիւնաչափական աղիւսակներ՝ sin, cos, ինչպէս նաեւ «arccos», «arcsin», ըստ որուն վերջինները կրնան ըլլալ (այս պարագային եւ յաճախ եռանկիւնաչափական ժամանակ) աստիճաններու վերահաշուարկով։

== Գրականութիւն ==
* {{книга
 |автор = Погорелов А. В.
 |часть = 
 |ссылка часть = 
 |заглавие = Геометрия: учебник для 7—11 классов средней школы
 |оригинал = 
 |ссылка = https://books.google.am/books?id=iz-rAAAACAAJ&amp;dq=Погорелов+А.В.+Геометрия&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=Xn9fT8-uN4Kh4gTb2aD2Bw&amp;ved=0CDMQ6AEwAA
 |викитека = 
 |ответственный = 
 |издание = 
 |место = М.
 |издательство = [[Просвещение]]
 |год = 1992
 |том = 
 |страницы = 
 |страниц = 383
 |серия = 
 |isbn = 9785090038546
 |тираж = 
}}
* {{MathWorld|title=Line Bisector|urlname=LineBisector}}
* {{MathWorld|title=Angle|urlname=Angle}}
* {{MathWorld|title=Polygon|urlname=Polygon}}
* {{статья
 |автор = {{nobr|K. Menger}}
 |заглавие = New Fondations of Euclidean Geometry
 |ссылка = 
 |язык = en
 |издание = THE AMERICAN JOURNAL OF MATHEMATICS 53
 |тип = журнал
 |год = 1931
 |месяц=|число=|том = 
 |номер = 
 |страницы = 721‒745
 |issn = 
|doi = 
 }}
* {{статья
 |автор = W. A. Wilson
 |заглавие = On angles in certain metric spaces
 |ссылка = http://www.ams.org/journals/bull/1932-38-08/S0002-9904-1932-05463-5/S0002-9904-1932-05463-5.pdf
 |язык = en
 |издание = Bulletin of American Mathematical Society 39
 |тип = 
 |год = 1932
 |месяц=|число=|том = 
 |номер = 
 |страницы = 580‒588
 |issn = 
|doi = 
 }}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>klanivby5rtimx6ym16hg5thtooarb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1750</id>
    <revision>
      <id>252259</id>
      <parentid>219581</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12227" sha1="ipkjng7kuylhdamn4am0m8ptjfthdv7" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ
| անուն ազգանուն = Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ
| գրքեր = «Ոչ մէկ տեղ. աքսորի պատմութիւն մը»
| պարգեւներ եւ մրցանակներ =  Մխիթար Գոշի մետալ&lt;br /&gt;ԼՂՀ երախտագիտութեան մետալ
}}
'''Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ''' (''Աստուածատուրովա'', անգլերէն՝ Anna Astvatsaturian Turcotte, {{ԱԾ}}), ամերիկահայ գրող, դասախօս&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hairenik |url=http://www.armenianweekly.com/2012/08/02/eyewitness-an-interview-with-baku-pogrom-survivor-anna-turcotte/ |title=Eyewitness: An Interview with Baku Pogrom Survivor Anna Turcotte |publisher=Armenian Weekly |date= |accessdate=2015-11-03}}&lt;/ref&gt; եւ Իրաւաբան, վերապող մը Պաքուի ջարդերէն։

Ան «Ոչ մէկ տեղ. աքսորի պատմութիւն մը» (անգլերէն՝ Nowhere, a Story of Exile) յուշագրական գիրքին հեղինակն է, ուր կը նկարագրէ իր մանկութիւնը։ Յուշագրութիւնը պատմութիւնն է 14 տարեկան հասակին Պաքուի ջարդերէն փրկուելու իր փորձառութեան, ապա՝ իր ընտանիքին հետ Հայաստանի մէջ գաղթականի վիճակի մատնուելուն եւ Միացեալ Նահանգներ հաստատուելուն&lt;ref&gt;[http://cl.hayernaysor.am/2014/10/29/ Հայ Դատի «Վահան Քարտաշեան» Մրցանակը Պիտի Յանձնուի Խումբ Մը Գործիչներու]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։

Ան վերապող մըն է Պաքուի ջարդերէն, ինչպէս նաեւ՝ ականաւոր հեղինակ։ 2013 թուականին անոր առաջնորդութեամբ կարելի եղած էր վաւերացումը ապահովել Արցախի անկախութիւնը ճանչցող [[Մէյն]] նահանգի խորհրդարանի բանաձեւին, որ կոչ կ՛ընէր Միացեալ Նահանգներու նախագահին եւ Քոնկրեսին՝ նմանապէս ճանչնալու Արցախի անկախութիւնը եւ նեցուկ կանգնելու անոր ժողովուրդին ինքորոշման իրաւունքին։

2015 թուականին ընտրուած է Մէյն շրջանի [[Ուեսթպրուք]] քաղաքի խորհուրդի անդամ։

== Կեանքի Վաղ Շրջան ==
Աննա Աստուածատուրեան ծնած է [[1978 թուական]]ին, Պաքու։ [[1990 թուական]]ին [[Պաքուի Ջարդեր (1990)|Պաքուի ջարդերու]] ժամանակ տեղափոխուած է [[Հայաստան]], ուր 3 տարի որպէս փախստական ապրելէ ետք՝ 1992-ին, Աննան դարձեալ ինքզինք կը գտնէ «դրսեցի»-ի կարգավիճակին մէջ։ Անոր ընտանիքը կը հաստատուի [[Հիւսիսային Տոքոթա]]յի նահանգի Ուափիթըն (Wahpeton) քաղաքին մէջ, ուր 1997 թուականին կը դառնայ ԱՄՆ քաղաքացի&lt;ref name=&quot;wahpetondailynews1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.wahpetondailynews.com/news/article_177411b6-cf5e-11e1-989c-0019bb2963f4.html |title=Nowhere: A Story of Exile |newspaper=Wahpeton Daily News |last=McDermott |first=Carrie |date=July 16, 2012 |access-date=November 24, 2015 |archive-date=April 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203334/https://www.wahpetondailynews.com/news/article_177411b6-cf5e-11e1-989c-0019bb2963f4.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Կրթութիւն ==
Ուսում ստացած է Հիւսիսային Տոքոթայի համալսարանին մէջ եւ որակաւորում ստացած՝ Անգլերէն եւ գրականութիւն, [[փիլիսոփայութիւն]] եւ [[կրօն]], [[ռուսերէն]] եւ գրականութիւն բնագաւառներէն ներս։ Իրաւագէտի որակաւորում ստացել է 2003 թուականին Մէյնի իրաւաբանական դպրոցին մէջ, որ տեղակայուած է Փորթլենտի մէջ&lt;ref name=&quot;wahpetondailynews1&quot;/&gt;։ [[Իրաւաբանութիւն]] ուսանելով՝ Աննան մաս կազմած է ամերիկացիներու առաջին խմբակին, որոնք աշխատած են Լա Հէյի Ոճրադատ միջազգային ատեանին մէջ. Աննան ատեանին ծառայած է որպէս քարտուղար։&lt;ref&gt;http://www.reporter.am/go/article/2012-09-28-baku-armenian-tells-the-story-of-exile
&lt;/ref&gt;։

== Հրատարակումներ ==
[[2012 թուական]]ին կը տպագրէ իր առաջին՝ «Ոչ մէկ տեղ. աքսորի պատմութիւն մը» (անգլերէն՝ Nowhere, a Story of Exile) գիրքը&lt;ref&gt;{{cite book |last=Astvatsaturian Turcotte |first=Anna |year=2012|title=Nowhere, a Story of Exile |publisher=hybooksonline.com. |isbn=978-09857864-1-0}}&lt;/ref&gt;, որ գրած է՝ հիմնուելով մանուկ ժամանակ վարած օրագիրի յիշողութիւններուն վրայ, ան լուսարձակի տակ կ'առնէ Պաքուի մէջ իր ընտանիքին ու Ազրպէյճանի հայութեան ապրած ահաւոր ողբերգութիւնը, ազգային բռնութիւնն ու բնաջնջումը, որ նախանշեց Արցախի ազատամարտը&lt;ref&gt;{{cite web|author=''Hairenik'' |url=http://www.armenianweekly.com/2012/06/19/hybooksonline-releases-nowhere-a-story-of-exile-as-e-book/ |title=Hybooksonline Releases ‘Nowhere, a Story of Exile’ as E-Book |publisher=''Armenian Weekly'' |date= |accessdate=2015-11-03}}&lt;/ref&gt;։ Այնուհետեւ կը նկարագրէ [[Հայաստան]]ի մէջ իր կեանքը որպէս փախստական։ 14 տարեկան հասակին սկսած է իր օրագրէն որոշ հատուածներ թարգմանել անգլերէնի։ Անոր գիրքն առաջին անգլերէն գիրքն է, որ որպէս ականատես կը պատմէ [[Ազրպէյճան]]ի մէջ հակահայկականութեան եւ [[Պաքուի Ջարդեր (1990)|Պաքուի ջարդերու]] մասին։

== Հասարակական գործունէութիւն ==
Աստուածատուրեան մարդու իրաւունքներու, միջազգային իրաւունքի եւ հակահայկականութեան թեմաներով դասախօսած է ամբողջ [[ԱՄՆ]]-ի մէջ՝ ներառեալ [[Քափիթոլ]]ի մէջ&lt;ref&gt;{{cite web|author=Contributor |url=http://asbarez.com/106940/members-of-congress-celebrate-artsakh-independence-on-capitol-hill/ |title=Members of Congress Celebrate Artsakh Independence on Capitol Hill |publisher=Asbarez.com |date=2012-12-06 |accessdate=2015-11-03}}&lt;/ref&gt;։ Ան այն առանցքային մարդոցմէ էր, որուն շնորհիւ [[Մէյն]] նահանգը 2013 թուականին ճանչցաւ [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ի անկախութիւնը։ Մէյն նահանգը թիւով երրորդն էր՝ [[Ռոտ Այլընտ]]էն եւ [[Մասաչուսեց]]էն ետք&lt;ref&gt;{{cite web|author=''Hairenik'' |url=http://www.armenianweekly.com/2013/04/10/breaking-news-maine-legislature-supports-artsakh-independence/ |title=Maine Legislature Supports Artsakh Independence |publisher=Armenian Weekly |date= |accessdate=2015-11-03}}&lt;/ref&gt;։ Ան Քոնկրեսի եւ [[Եւրախորհրդարան]]ի անդամներուն հետ քննարկած է [[Ազրպէյճան]]ի թշնամական պահուածքը եւ Լեռնային Ղարաբաղի անկախութիւնը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=2225 |title=Archive copy |accessdate=2015-11-24 |archive-date=2015-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150618060710/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=2225 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։ Աստուածատուրեան «Ամերիկացիները Արցախի Համար» ՀԿ-ի խորհուրդի անդամ է։

2015 թուականի [[3 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 3]]-ին Աննան ընտրուած է Մէյն շրջանի [[Ուեսթպրուք]] քաղաքի խորհուրդի անդամ։ Ան ստացած է ընդհանուր քուէներու 64%-ը՝ քարոզարշաւին մէջ ընդառաջ երթալով Փոլ Էմերիէն եւ մէկ այլ թեկնածէն&lt;ref&gt;[http://www.pressherald.com/2015/11/03/challengers-win-council-school-board-seats-in-westbrook/ ''Portland Press Herald'': Challengers win council, school board seats in Westbrook (November 3, 2015)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://m.keepmecurrent.com/american_journal/newcomers-turcotte-berry-win-seats-in-westbrook/article_bcf9d5d6-82ab-11e5-964e-f35d692d5cd6.html?mode=jqm ''American Journal'': Newcomers Turcotte, Berry win seats in Westbrook]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Մրցանակներ ==
Աստուածատուրեան 2013 թուականին ՀՀ նախագահ [[Սերժ Սարգսեան]]էն ստացած է Մխիթար Գոշի մետալ&lt;ref&gt;[http://www.aztagdaily.com/archives/153983 Աննա Աստուածատուրեան–Թըրքոթ Կը Պարգեւատրուի Հայաստանի Հանրապետութեան «Մխիթար Գոշ» Մետալով]&lt;/ref&gt;, իսկ ԼՂՀ նախագահ [[Բակօ Սահակեան]]էն՝ Լեռնային Ղարաբաղի երախտագիտութեան մետալ։ 2014 թուականին [[Ամերիկայի Հայ Ազգային Կոմիտէ]]էն ստացած է՝ [[Վահան Քարտաշեան]]ի անուան մրցանակ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ancawr.org/grassrootsstars/ |title=Grassroots Stars to be Honored with Vahan Cardashian Awards at ANCA WR Annual Gala Banquet|work= Armenian National Committee of America, Western Region site |date=2014-10-24 |accessdate=2015-11-03}}&lt;/ref&gt;։

== Զանգուածային Լրատուական Միջոցներ ==
Աստուածատուրեան հանդէս եկած է TEDxGrandForks 2015-ին, ելոյթ ունենալով այն մասին, թէ ինչպէ՞ս հրաշալի գաղափարներն իրականութիւն դարձնել։ Խօսած է նաեւ իր՝ որպէս մարդու իրաւունքներու եւ կեանքի այն հատուածի մասին, երբ ճակատած է ազգային բնաջնջման հետ։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tedxgrandforks.com/presenters.html |title=TEDxGrandForks 2015 Presenters - Anna Astvatsaturian Turcotte |accessdate=2015-11-24 |archive-date=2015-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917095121/http://www.tedxgrandforks.com/presenters.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ted.com/tedx/events/13683 TEDxGrandForks independently organized TED event - Theme: Launch Ideas Into Action]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tedxtalks.ted.com/video/A-Story-of-Exile-A-tedxtalks.ted.com: Video: Life-of-Acti A Story of Exile, A Life of Activism by Anna Astvatsaturian Turcotte at TEDxGrandForks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qHdl_NscvCo Video: A Story of Exile - A Life of Activism by Anna Astvatsaturian Turcotte at TEDxGrandForks]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
*[https://m.imdb.com/title/tt13498172/?fbclid=IwAR1saf-kfleqcCkk135BtHBBT3kAY-_rCQH8G4SCKjBdYlvX28w4q57uInw&amp;ref_=tt_mv_close Under the Same Sun]
* [http://www.annaturcotte.com/biography Աննա Աստուածատուրեանի պաշտօնական կայքը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517005520/http://www.annaturcotte.com/biography |date=2015-05-17 }} {{ref-en}}
* [http://www.goodreads.com/book/show/15709829-nowhere-a-story-of-exile Աննա Աստուածատուրեանի «Nowhere, a Story of Exile» գիրքը] {{ref-en}}

[[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ իրաւաբաններ]]</text>
      <sha1>ipkjng7kuylhdamn4am0m8ptjfthdv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արցախի Պատմութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2173</id>
    <revision>
      <id>252264</id>
      <parentid>250692</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76785" sha1="91ran105rkav3bw1b532mazp0qhd9wv" xml:space="preserve">'''Արցախ''', պատմա-աշխարհագրական շրջան՝ [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհ]]&lt;nowiki/&gt;ին արեւելքը։[[Պատկեր:Dadiinscription.jpg|450x450px|մինի]]
=== Անուանումը ===
[[Պատկեր:L'Arménie majeure dressée sur les auteurs arméniens et divisée en 16 grandes provinces. 1788.C.jpg|250px|մինի|ձախից|'''[[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]&lt;nowiki/&gt;ը (Artsak) 1788-ին, հրատարակուած՝ [[Մեծ Հայք|Մեծ Հա]]&lt;nowiki/&gt;[[Մեծ Հայք|յք]]&lt;nowiki/&gt;ի քարտէսին վրայ:''']]

Երկրամասը տարբեր ժամանակներու ընթացքին հանդէս եկած է տարբեր անուններով՝ ապրելով պատմական իրադարձութիւններու զանազան հանգրուաններ։ Ամենահինը [[Արցախի Հանրապետութիւն|«Արցախ»]] անուանումն է, որուն յստակ ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ։ Տեղանունը ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ հանդէս եկած է «Ուրտեխէ» եւ «Ուրտեխինի» ձեւերով։ Ըստ էութեան տարածքը նմանատիպ անունով կոչած են նաեւ հին յոյները։ Յոյն հեղինակ Ստրաբոնի «Աշխարհագրութեան մէջ» (Ք.ա. 1-ին դար) երկրամասը կը յիշատակուի «Օրխիստենա» անունով՝ իբրեւ [[Մեծ Հայք]]&lt;nowiki/&gt;ի նահանգներէն մէկը, յայտնի իր հսկայ այրուձիով&lt;ref&gt;[[Ստրաբոն]], Աշխարհագրութիւն, 11, 14, 1։

[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0198&amp;loc=11.14.1]&lt;/ref&gt;։

Միջնադարուն Արցախ յայտնի եղած է նաեւ «Ծաւդեք» (Ծաւդեաց իշխանական տան անունով, որ Առանշահիկներու մէկ ճիւղը կը կազմէր), «Փոքր Սիւնիք», Ժ. դարէն՝ [[«Խաչէն]]» անուններով։ ԺԸ. դարու որոշ ռուսական փաստաթուղթերուն մէջ գործածական է «Փոքր Հայաստան» անուանումը։ Միեւնոյն ժամանակ [[Ուտիք]] նահանգին հետ միասին Արցախ կոչուած է «[[Աղուանք]]», «արեւելեան կողմանք», «Խորին աշխարհն Հայոց»։

Պատմական սկզբնաղբիւրներուն մէջ [[Արցախի Հանրապետութիւն|«Ղարաբաղ»]] անուանումը կը յիշատակուի ԺԴ. դարէն։ «Ղարաբաղ» տեղանունը յստակ ստուգաբանութիւն չունի։ Ըստ մէկ ստուգաբանութեան անիկա ձեւաւորուած է պարսկական աշխարհագրական անուանակարգի մը հիման վրայ. ի տարբերութիւն երկրամասին հարթավայրային մասին, որ կը կրէր «Բաղ-ի սաֆիդ» (Սպիտակ այգի) անունը, անոր լեռնային հատուածը կ'անուանուի «Բաղ-ի սայիդ», որ թրքալեզու ժողովուրդները կը վերափոխեն «Ղարաբաղի» (Սեւ Այգի)։ Ըստ երկրորդ ստուգաբանութեան՝ «բաղ» արմատով բազմաթիւ տեղանուններ գոյութիւն ունէին [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]&lt;nowiki/&gt;ի, Արցախի, [[Գանձակ]]ի եւ այլ շրջաններու մէջ. «Ղարաբաղ»ը «Բաղաբերդ» տեղանուան պարզ ու սովորական թարգմանութիւնն է։ «Ղարաբաղ»ի առաջին՝ «ղարա» մասը հայերէն «բերդ» բառին թարգմանութիւնն է՝ լ-ր հնչիւնափոխութեամբ։ Ինչպէս օրինակ, Կալա-կարա՝ Կալա, Կալաքենդ (Բերդաշէն), իսկ պաշտօնական փաստաթուղթերուն մէջ՝ Կարաքենդ։ Տեղանուան երկրորդ՝ «բաղ» մասը օտար նուաճողներու կողմէն չէ թարգմանուած։ Այսպիսով՝ Ղարաբաղը Բաղաբերդ տեղանուան քմահաճ թարգմանութիւնն է&lt;ref&gt;Լեւոն Յարութիւնեան, Նշխարներ Արցախի բանահիւսութեան&lt;/ref&gt;։

[[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութեան]] տիրապետութեան տակ անցնելով՝  «Ղարաբաղ» անուան կը կցուի նաեւ «нагорный» (լեռնային) ռուսերէն ածականը՝ բնութագրելու համար անոր լեռնային երկիր ըլլալը։ Այսպիսով, յաճախ գրաւուած ըլլալով պարսկական եւ ռուսական զօրքերուն կողմէն, Արցախ ցարդ իր վրայ կը կրէ այդ դարաշրջաններուն  դրոշմը, որուն երկու բաղադրիչներէն մէկը ունի ռուսական ծագում, իսկ միւսը՝ պարսկական։

=== Հին շրջան ===
[[Վանի Թագաւորութիւն|Վանի թագաւորութեան]] ժամանակաշրջանը Ք.ա. 3-1-ին հազարամեակներէն սկսեալ հանդէս կու գան առաջին պետական կազմաւորումները, որոնց շարքին մէջ կ'առանձնանար Ուրարտուն՝ [[Վանի Թագաւորութիւն|Վան]]&lt;nowiki/&gt;ի կամ Արարատի թագաւորութիւնը&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] պատմութիւն, «Ամարաս», [[Երեւան]], [[2002]], էջ 32&lt;/ref&gt;։ Ուրարտական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին (Ք.ա. 9-6 դարերուն) Արցախ յայտնի էր Ուրտեխէ-Ուրտեխինի անունով։ Արցախի՝ իբրեւ [[Հայաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մաս, յիշատակումներ կան [[Ստրաբոն|Ստրաբոնի]], [[Դիոն Կասիոս]]ի, [[Փլինիոս  Մեծ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Պլուտարքոս]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ այլ հին հեղինակներու գործերուն մէջ, ինչպէս նաեւ [[Արգիշտի Ա․|Արգիշտի Ա.-ի]]` [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]] մէջ յայտնաբերուած ժայռափոր արձանագրութեան մէջ, ուր կը խօսուի Զառ քաղաքին մասին։ Պատմաբան Վ. Բալայեան զայն կը համընկնէ Արցախի միջնադարեան Ծար մելիքանիստ աւանին եւ ներկայի [[Քարվաճառ]]&lt;nowiki/&gt;ի Զառ գիւղին հետ։

==== Երուանդունիներու օրով ====
Ք.ա. 4-րդ դարուն արդէն [[Երուանդունիներ]]&lt;nowiki/&gt;ու թագաւորութեան օրով նոյնպէս վկայութիւններ կան, որ հայկական պետութեան կազմին մէջ կը մտնէին Արցախը եւ [[Ուտիք]]&lt;nowiki/&gt;ը&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, [[2002]], էջ 34&lt;/ref&gt;։ Այդ մասին կը փաստեն յոյն պատմագիր եւ աշխարհագիր Ստրաբոնի վկայութիւնները, ուր ան Արցախը կը ներկայացնէ, իբրեւ Մեծ Հայքի կազմին մէջ գտնուող նահանգ`Օրխիստինա-Արցախ։

==== Արշակունեաց հարստութեան օրով ====
Արշակունեաց հարստութեան շրջանին Արցախ նոյնպէս կը գտնուէր հայկական միասնական պետութեան կազմին մէջ&lt;ref&gt;Մկրտչեան. Շ., «Արցախ», Երեւան, 1991, էջ 26&lt;/ref&gt;։ Այդ մասին կը վկայէ հռոմէացի կայսեր` Ներոնի ժամանակներէն [[Հռոմ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ պահպանուած պատին վրայ փորագրուած աշխարհի մարմարէ քարտէսը, ուր Արցախ նոր պետութեան յառաջատար նահանգներէն մէկն է։

==== 387-ին, Հայաստանի առաջին բաժանման ժամանակաշրջանին ====
Ռազմավարական դիրք գրաւող Հայաստանի նկատմամբ Հռոմէական կայսրութեան եւ յատկապէս [[Սասանեան Պարսկաստան]]ի գրաւելու քաղաքականութեան իբրեւ արդիւնք, 387-ին  [[Մեծ Հայք]]  կը բաժնուի երկու տէրութիւններու միջեւ։ Երկրին արեւելեան նահանգները՝ Արցախը եւ Ուտիքը կը միանան Աղուանքին, վերջինիս թագաւորներուն՝ Սասանեան շահնշահերուն մատուցած ծառայութիւններուն դիմաց։ [[Աւարայրի Ճակատամարտ|Աւարայրի ճակատամարտին]], ուր Արցախի այրուձին եւս պարսիկներուն դէմ կ'ելլէ&lt;ref&gt;Հոս Եղիշէ Արցախը եւ Աղուանքը առանձին կը յիշատակէ:&lt;/ref&gt;, այս երկու նահանգներուն աւելի մեծ քաղաքական հեղինակութիւն կու տայ տարածաշրջանին մէջ։ Սակայն նոյնիսկ օտար լուծի տակ գտնուելով՝ Արցախ կը շարունակէ պայքարիլ եւ պահպանել իր հայկականութիւնը։ Այդ մասին կը փաստեն [[Կորիւն]]&lt;nowiki/&gt;ի վկայութիւնները, որոնց համաձայն [[Մեսրոպ Մաշտոց]] լուսաւորական գործունէութիւն կը ծաւալէր Արցախի մէջ, որ այդ օրերուն Փոքր Սիւնիք կը կոչուէր։ Եւ, ըստ աւանդութեան, նոյն նահանգին [[Հաբանդ]] գաւառին [[Ամարասի վանք|Ամարաս]] գիւղաքաղաքին մէջ [[Մեսրոպ Մաշտոց]] կը բանայ իր առաջին դպրոցներէն մէկը։ 451-ին  օգտուելով [[Իրան|Պարսկաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ սկիզբ առած քաղաքական անկայունութիւններէն՝ [[Կուր]]&lt;nowiki/&gt;ի աջափնեայ Արցախ եւ Ուտիք նահանգներու Առանշահիկ հայ իշխանական տոհմը  թագաւորութիւն կը յայտարարէ։ Առանշահիկները կը կամզակերպեն Արցախի հայութեան հակապարսկական ապստամբութիւնները, որոնք կը գլխաւորուէին Վաչէ Առանշահիկ թագաւորին կողմէ՝ [[Վարդան Մամիկոնեան]]&lt;nowiki/&gt;ի համախոհներէն մէկը։ Զօրավարին մահէն ետք Արցախը պարսկական հետագայ ասպատակութիւններէն պաշտպանելու եւ ազատագրական պայքարներու միջոցով անկախութիւն հաստատելու նպատակով Վաչէ Առանշահիկ կեղծ ուրացութեան ուղին կը բռնէ եւ նոյնիսկ կ'ամուսնանայ Պարսկաստանի թագաւոր՝ [[Յազկերտ|Յազկերտ Բ]].-ի քրոջ աղջկան հետ։ Սակայն 457-ին  Յազկերտ Բ.-ի մահէն ետք, օգտուելով [[Իրան|Պարսկաստանի]] մէջ սկիզբ առած գահակալական կռիւներէն Վաչէ  կը վերադառնայ քրիստոնէական-լուսաւորչական կրօնին եւ ապստամբութիւն մը կը բարձրացնէ պարսիկներուն դէմ։ Վաչէի մահէն ետք, շուրջ 30 տարուան անիշխանութենէ ետք, 487-ին անոր եղբօր որդի Վաչագան Բարեպաշտը, Հայոց Արեւելքէն աշխարհային կը հռչակէ Աղուանից արքան։ Այդ ատեն բուն Մեծ Հայքի եւ կեդրոնական նահանգներուն հայկական պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ Վաչագան Բարեպաշտի թագաւորութիւնը հայահաւաք կեդրոնի դեր կը կատարէ։ Անոր կառավարման տարիները աչքի կը զարնեն սահմանադրական եւ կրօնական բարեփոխումներով, տնտեսական եւ մշակութային կեանքի վերելքով&lt;ref name=&quot;Mowses&quot;&gt;Մովսէս Կաղանկատուացի (Է. դար), Աղուանքի Պատմութիւն, 1.18, 3.22։&lt;/ref&gt;։ Արցախի մշակութային զարգացման համար Ե. դարը եւս կը դառնայ վճռական շրջան մը,  Հայոց գիրերու գիւտով։ Ըստ աւանդութեան, Ամարասի մէջ Մեսրոպ Մաշտոց  հիմնած է տեղի առաջին հայկական դպրոցը։ Արքան յաճախ դպրոց կ'այցելէր եւ կը հրճուէր աշակերտներու ընթերցանութեամբ։ Ե. դարը նշանաւոր է նաեւ իբրեւ քրիստոնէութեան ծաղկման շրջան. ամէնուր երկրին մէջ եկեղեցիներ ու վանքեր կը կառուցուին։ Այսպիսով մինչեւ Զ. դարու կէսերը Արցախ աշխարհը  խաղաղ եւ ինքնավար շրջան մը կ'ապրի։ Սակայն ամէն ինչ կը փոխուի Է. դարու սկզբը, երբ Հայոց երկիր կը ներխուժեն արաբները։

=== Միջնադար  ===
Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին 652  [[Թէոդորոս Ռշտունի|Թէոդորոս Ռշտունին]] Ասորիքի եւ Վերին [[Միջագետք]]ի կառավարիչ Մուավիայի հետ պայմանագիր մը կը ստորագրէ, որուն համաձայն Հայաստան կը պահպանէ իր ներքին ինքնավարութիւնը&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 85&lt;/ref&gt;։ Սակայն Սեբէոսի վկայութեամբ բանակցութիւններուն մէջ Հայաստան առանձին կը դիտարկուէր Սիւնիքէն եւ Արցախէն։ Իրավիճակը կը փոխուի Թէոդորոս Ռշտունիի մահէն ետք, երբ գահ կը բարձրանայ անոր փեսան՝ Համազասպ Մամիկոնեանը։ Ան կը յաջողի իր իշխանութեան տակ առնել Մեծ Հայքի գրեթէ բոլոր գաւառները, այդ թիւին մէջ նաեւ՝ Արցախը։ Այդ տարիներուն տեղի ունեցած հակաարաբական ապստամբութիւնները վերջնականապէս կ'ունենան իրենց արդիւնքը եւ 885-ին  արաբական խալիֆայութիւնը կը ճանչնայ [[Աշոտ Ա. Բագրատունի]]&lt;nowiki/&gt;ի Մեծ Հայք նահանգի թագաւորութիւնը։ Այսպիսով, Հայաստան կը վերականգնէ իր անկախութիւնը եւ Արցախ դարձեալ կը յայտնուի համահայկական պետութեան կազմին մէջ։

==== Սելճուք-թուրքերու արշաւանքներու ատեն ====
Ամէն ինչ կը փոխուի ԺԱ. դարուն՝ սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն ատեն&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 114&lt;/ref&gt;։ Տուղրիլ բէկի (1025-1063) կառավարման տարիներուն սելճուք-թուրքերը կ'աւերեն Հայաստանի կեդրոնական, արեւմտեան եւ հարաւային շրջանները, սակայն Արցախ դեռ կը շարունակէ անվնաս մնալ։ 1064-ին  սելճուք-թուրքերու հզօր զօրքերը՝ [[Ալփասլան]]ի գլխաւորութեամբ, սուրի ու գերութեան կը մատնեն Արցախը։ ԺԲ. դարու սկիզբներէն, սելճուք-թուրքերու կայսրութեան քայքայման զուգընթաց կը հզօրանար վրացական թագաւորութիւնը։ Հայ ժողովուրդը, մնալով սելճուք-թուրքերու գերիշխանութեան տակ՝  չէր համակերպեր այդ կացութեան։

==== Զաքարեաններու օրով ====
[[Պատկեր:Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg|300px|մինի|աջից|'''Արցախը Զաքարեան իշխանապետութեան կազմին մէջ, 13-րդ դար''']]
Հայերուն անհրաժեշտ էր [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի օգնութեամբ թօթափել սելճուք-թուրքերու լուծը։ Հայ-վրացական ռազմա-քաղաքական համագործակցութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն կ'ունենան վրաց արքունիքին մէջ ծառայող հայ իշխանները, յատկապէս՝ Զաքարեաններու տոհմի ներկայացուցիչները&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 118&lt;/ref&gt;։ ԺԲ. դարու 90-ական թուականներուն նոր թափ կը ստանայ Հայաստանի ազատագրման եւ հայկական պետականութեան վերածնունդի ապահովման գործը։ Հայ-վրացական միացեալ ուժերուն կողմէ կ'ազատագրուին հայկական տարածքները, որոնց թիւին մէջ՝ Արցախը։ Սակայն Զաքարեանները չեն յաջողիր միաձոյլ կեդրոնաձիգ պետութիւն մը ստեղծել։ Այդ իսկ պատճառով հայոց միասնականութիւնը պահելու համար, Զաքարեան իշխանները խնամիական կապեր կը ստեղծեն գաւառային հզօր իշխանական տոհմերուն հետ&lt;ref&gt;(Տե՛ս Գանձասարի գլխաւոր արձանագրութիւն)։&lt;/ref&gt;։ Այս ժամանակաշրջանին Արցախի մէջ գտնուող երեք իշխանութիւնները՝ Ներքին Խաչէն, Հաթերք եւ Վերին Խաչէն, տարբեր յարաբերութիւններ ունէին [[Զաքարեաններ]]&lt;nowiki/&gt;ուն հետ։ Վերին Խաչէնը (Ծարա), որ ազատագրուած էր Զաքարեաններուն օգնութեամբ կ'ընդունէր վերջիններուս գերիշխանութիւնը։ Միջին Խաչէնի կամ Հաթերքի իշխանութեան տիրոյթները ժամանակի ընթացքին կը բաժնուին Վերին Խաչէնի եւ Ներքին Խաչէնի միջեւ։ Վերջինիս իշխանական տան ներկայացուցիչները, Արցախի միւս իշխանութիւններուն համեմատ աւելի անկախ էին։ Ներքին Խաչէնը տնտեսական եւ մշակութային աննախադէպ վերելք կ'ապրի Հասան-Ջալալի օրով։ Հասան Ջալալի տիտղոսն էր. «Բնակաւոր ինքնակալ բարձր ու մեծ արցախական աշխարհի թագաւոր յոգնասահման նահանգիւ»։ Ան կը կառուցէ [[Գանձասարի վանք|Գանձասար]]&lt;nowiki/&gt;ի մայր տաճարը, որ այնուհետեւ կը դառնայ Արցախի հոգեւոր կեդրոնը։ Նոյնանման զարգացման շնորհիւ երկրամասը նաեւ քաղաքական անկախութիւն կը ստանայ, որ կ'ընդունէին նոյնիսկ վրաց թագաւորները&lt;ref&gt;(անգլերէն) The New Encyclopedia Britannica by Robert MacHenry (1993), p.761.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Բագրատ Ուլուբաբեան, «Խաչէնի իշխանութիւնը Ժ.-ԺԶ. դարերուն», Երեւան - 1975, էջ 30։&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(Ռուսերէն) [http://www.vehi.net/istoriya/armenia/albanskymif.html#_ftn3 Վ. Շնիրելման, Ալբանական առասպել։] («Խաչէնը միջնադարեան հայկական աւատատիրական իշխանութիւն է Արցախի տարածքին, որ Ժ.- ԺԶ.դարերուն կարեւոր դեր ունեցած է Հայաստանի եւ ողջ տարածաշրջանին քաղաքական պատմութեան մէջ։»)&lt;/ref&gt;: Աւելի ուշ միջնադարուն, մասնաւորապէս Արաբական տիրապետութենէն (Է.-Թ. դարեր) ետք, այստեղ կային քանի մը իշխանական տուներ. Խաչէնի իշխանութիւնը սակայն կը գերիշխէր Արցախի մէջ։ Է. դարէն մինչեւ Թ. դարասկիզբ Արցախ գտնուած է Արաբական խալիֆայութեան տիրապետութեան տակ՝  Արմինիա կուսակալութեան կազմին մէջ։ Այդ շրջանին ըլլալով բազմաէթնիկ (Արցախի մէջ՝ հայեր, այլ գաւառներուն մէջ՝ աղուանական եւ իրանական ցեղեր) Աղուանէն թագաւորութեան մաս մը գտնուած է իշխող Միհրանեան տոհմին տիրապետութեան տակ։

==== Մոնկոլական արշաւանքներուն  ատեն ====
1221-ին, Կոտման (Թոուզ) գետին մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին,  հայ-վրացական միացեալ ուժերը պարտութիւն կը կրեն, որմէ ետք մոնկոլները կը սկսին ասպատակել Հայաստանն ու [[Վրաստան]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Երկրորդ արշաւանքին կը գրաւեն նաեւ Արցախը&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 125-136&lt;/ref&gt;։ Հակառակ անոր, որ իշխանութիւնները կորսնցուցած էին իրենց ինքնավարութիւնը ժողովուրդը կը շարունակէր յամառ դիմադրութիւն ցուցաբերել։ Իրավիճակը աւելի կը բարդանայ, երբ մոնկոլները՝ Ղազան խանի օրով պաշտօնապէս կ'ընդունին [[Իսլամութիւն|մահմետականութիւն]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Ազգային եւ ընկերային ճնշումներուն վրայ կ'աւելնան կրօնական հալածանքները։ 1386-ին  [[Լենկ-Թիմուր]], գրաւելով [[Թաւրիզ]]ը, կ'անցնի [[Արաքս (գետ)|Արաքս]]&lt;nowiki/&gt;ը եւ կը մտնէ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], այնուհետեւ անոր զօրքերը կը ներխուժեն Արցախ՝ կը գրաւեն Վերին Խաչէնը։ Իրավիճակը կը փոխուի Լենկ-Թիմուրի մահէն ետք, երբ անոր հսկայածաւալ պետութիւնը կը սկսի քայքայուիլ։

ԺԵ. դարուն, Քարաքոյունլուի տիրակալներուն իշխանութեան տակ, հայերը համեմատաբար լաւ վիճակի մէջ կը յայտնուին&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 144&lt;/ref&gt;։ Քարաքոյունլուները գիտակցելով իրենց տիրապետութեան տակ ինկած երկիրներու քայքայուած տնտեսութեան վերականգնման եւ պետական գանձարանը լեցնելու կարեւորութեան, համեմատաբար մեղմ քաղաքականութիւն կը վարէին հայ իշխաններուն նկատմամբ։ Անոնք պետական բարձր պաշտօններու կը նշանակէին հայ նախարարական անուանի տուներու որոշ ներկայացուցիչներ եւ շատերը կը դարձնէին իրենց նախկին տիրոյթներուն՝ տնօրէններն ու լիիրաւ իշխանները։ Նոյն իրավիճակը կը տիրէր նաեւ Աքքոյունլուի տիրապետութեան շրջանին։ Այս ժամանակաշրջանին կը վերականգնին Ներքին Խաչէնի եւ Վերին Խաչէնի իշխանական տուներու ներկայացուցիչներուն իրաւունքները։

ԺԴ.-ԺԵ. դարերուն հայ նախարարական տուներուն զգալի մասը կը կորսնցնէ իր ինքնավարութիւնը՝ զայն զիջելով Հայաստանին տէր դարձած քոչուոր ցեղերու աւագանիին։&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 152&lt;/ref&gt; Հակառակ անոր՝ Արցախի լեռնային գաւառներուն մէջ, Առանշահիկներու իշխանական տուներու առանձին ճիւղերը կրնան դիմադրել եկուորներու ճնշումներուն եւ պահպանել երկրամասին պետական հիմնարկներուն կենսունակութիւնը։ Այդ մասին կը վկայէ Քարաքոյունլու Ջիւան Շահի հրովարտակը, որմով կը ճանչցուի լեռնային Արցախի տէր մելիքներու իշխանութիւնը։

=== Թուրք-պարսկական պատերազմներու ատեն ===
ԺԶ.-Ժէ. դարերուն Հայաստան կը դառնայ թուրք-պարսկական պատերազմներու թատերաբեմ։ 1555-ին  պատերազմող կողմերը Ամասիոյ մէջ հաշտութիւն կը կնքեն։ Այսրկովկաս (Անդրկովկաս) կ'անցնի Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ։ ԺԶ. դարուն պարսկահպատակ տարածքներուն մէջ կը ստեղծուին ռազմա-վարչական երեք միաւորներ՝ Շիրուանի, Չուխուր Սաադի ([[Երեւան]] եւ Նախիջեւան) եւ Ղարաբաղի կուսակալութիւնները։ 1580-ին,  թուրք զօրավար Մուսթաֆա Լալա-փաշայի զօրքերը կը ներխուժեն Ղարաբաղ, այնուհետեւ կ'աւերեն [[Երեւան]]&lt;nowiki/&gt;ը ու կը հասնին [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]։ Հայոց հողին վրայ թուրք-պարսկական բախումները կը շարունակուին մինչեւ 1639  եւ վերջ կը գտնեն [[Պոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ կնքուած հաշտութեան պայմանագիրով մը։ Պարսկաստանի կ'անցնին Հայաստանի արեւելեան նահանգները՝ [[Գուգարք]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Շիրակի մարզ|Շիրակ]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Արարատեան Դաշտ|Արարատեան դաշտ]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]&lt;nowiki/&gt;ն ու Արցախը եւ [[Վասպուրական]]&lt;nowiki/&gt;ի արեւելեան հատուածը։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ, գտնուելով պարսկական տիրապետութեան տակ, Արցախի մելիքութիւնները ունէին ներքին ինքնավարութիւն եւ անոր շնորհիւ կը ստեղծեն ինքնատիպ մշակոյթ մը։ Երկրամասին մէջ խաղաղութիւն պահպանելու համար, Արցախի մելիքները, լեռնային անմատչելի ծերպերուն մէջ տասնեակ ամրոցներ կը կառուցեն եւ կը շարունակեն պահպանել հայկական պետականութիւնը։

=== Սղնախներու ձեւաւորումը ===
ԺԸ. դարուն սկիզբը  Պարսկաստանի ներքին երկպառակտումներէն  եւ աֆղաններուն հետ պատերազմներէն օգտուելով, Արցախի մելիքները աւելի անկախ կը դառնան։ Անոնք կը հրաժարին Պարսկաստանի հարկեր վճարելէ, որ կը նպաստէ Արցախի հայ բնակչութեան տնտեսական վիճակին բարելաւման։ Այդ շրջանին պարբերաբար կրկնուող աւերիչ արշաւանքներուն դիմադրելու նպատակով՝ Արցախի մելիքները կը միաւորուին եւ կը ստեղծեն զինուորական միասնութիւն մը, որ պատմութեան մէջ յայտնի է Սղնախներ անունով։ Յայտնի են [[Գիւլիստան|Կիւլիստան]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Ջրաբերդ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Աւետարանոց]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Շուշի]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Բադարա]] գիւղի մօտերը, [[Հերհեր]] ու [[Ծովատեղ]] գիւղերու թիկունքին, [[Տող գիւղ|Տող]] եւ [[Տումի]] գիւղերու սղնախները։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ ինքնավարութեան տեղական մարմինները իրենց ուժերը կը համախմբէին Լեռնահայաստանի մէջ, պարսկական իշխանութիւնը վերացնելու համար։

1723-ին  Արցախի սղնախականները կը ստիպուին դիմադրել թուրքերու յարձակումներուն, որոնք յամառօրէն կը փորձէին հասնիլ [[Կասպից ծով]]&lt;nowiki/&gt;ու ափերը։ Հայերը կը յաջողին պարտութեան մատնել թուրքերը եւ վերջիններս կը նահանջեն։ Ամէն ինչ կը փոխուի 1726-ին՝  [[Պոլիս|Կ.Պոլսոյ]] մէջ կնքուած ռուս-թրքական պայմանագիրէն ետք, Թուրքիոյ կ'անցնին այսրկովկասեան տիրոյթները ներառեալ [[Թիֆլիս]], [[Գանձակ]], [[Նախիջեւան (քաղաք)|Նախիջեւան]] քաղաքները, Ղարաբաղի ու [[Ղափան]]&lt;nowiki/&gt;ի մարզերը։

=== Մելիքութիւններ ===
Հայկական սղնախները մարտեր կը մղեն թուրքերուն դէմ: Անոնցմէ կը ծնի վարչաքաղաքական նոր միաւոր մը՝ [[Խամսայի Մելիքութիւններ|Խամսայի մելիքութիւններ]] անունով: Վերջիններս հետագայ տասնամեակներուն կը դառնան հայ ազգային ազատագրական պայքարի առաջնորդներ։ Արցախի մելիքները, որոնցմէ ոմանք սերած էին հին հայկական թագաւորներէն&lt;ref&gt;Լէօ (Առաքել Բաբախանեան), «Հայոց պատմութիւն», հատոր 4, «Ժամանակակից պատմութիւն» (ԺԹ. դարու առաջին կէս), գիրք 1, Երեւան 1984, էջ 257։&lt;/ref&gt;, ԺԷ. դարու վերջերէն կը սկսին օժանդակութիւն փնտռել Արեւմուտքի մէջ, ապա  Ցարական [[Ռուսաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ, նպատակ ունենալով Պարսկական լուծէն ազատագրել Հայաստանը եւ Հայկական պետականութիւնը վերականգնել։ [[Իսրայէլ Օրի]], որ այդ նպատակով 20 տարի դեգերած էր [[Եւրոպա]]&lt;nowiki/&gt;յի մէջ, կը խոստանայ Յովհան Վիլհելմին՝ Պֆալցի կայսրընտիր իշխանին, Հայաստանի թագը, եթէ ան գոնէ փոքր բանակով մը օգնութեան գայ մելիքներուն&lt;ref&gt;Լէօ (Առաքել Բաբախանեան), «Հայոց պատմութիւն», Երկերի ժողովածու, հատոր 2, Երեւան - 1973, էջ 32-33։&lt;/ref&gt;։ Այնուհետեւ Օրի       կ'ուղղուի [[Մոսկուա]], ուր կը հանդիպի [[Մեծն Պետրոս]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Իրավիճակը կը փոխուի Նադիր շահի օրով։ Նադիր շահ յաղթանակ կը տանի թուրքերուն դէմ&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 204&lt;/ref&gt;։ Օսմանեան կառավարութիւնը ի վիճակի չըլլալով շարունակել պատերազմը կը ստիպուի 1736-ին  [[Էրզրում]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ հաշտութեան պայմանագիր մը կնքել պարսիկներուն հետ, որուն հիման վրայ թուրքերը պարսիկներուն կը յանձնեն Արեւելեան Հայաստանը (Երեւանը, Ղարաբաղը, Նախիջեւանը) Վրաստանի մէկ մասը, [[Գանձակ]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Շամախի]]&lt;nowiki/&gt;ն եւ [[Ատրպատական]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Նադիր շահի օրով եւ անոր հովանաւորութեամբ 1735-ին  հինգ (Խամսայի) հայկական մելիքութիւնները (Կիւլիստան, Ջրաբերդ, Խաչէն, [[Վարանդա]], Դիզակ) կը միաւորուին մէկ ռազմաքաղաքական եւ վարչական միաւորի մէջ եւ իրենց ծաղկման եւ հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնին ԺԸ. դարու վերջը։ Այսպիսով կը ձեւաւորուի հինգ մելիքութիւններէն կազմուած նահանգը, որուն կեդրոնը Տող աւանն էր։ Այս կազմաւորումը Դիզակի Մելիք-Եգանի գլխաւորութեամբ կը ճանչցուի իբրեւ հայկական ինքնավար երկիր մը, որուն սահմանները կը տարածուէին Գանձակի մատոյցներէն մինչեւ [[Արաքս (գետ)|Արաքս գետ]]։ Մելիք-Եգանը Նադիրէն խանական տիտղոս ստանալով, մինչեւ 1744  կը գլխաւորէ Խամսայի մելիքութիւնները։ իրավիճակը կը փոխուի Նադիր շահի սպաննութենէն ետք, երբ Պարսից երկրին մէջ յառաջացած անիշխանութեան հետեւանքով պատմութեան թատերաբեմ կը բարձրանայ Փանահ խան, որուն նպատակն էր գրաւել լեռնային Արցախը։ Խամսայի մելիքները չեն հանդուրժեր Փանահի նման քաղաքականութիւնը եւ զինք դուրս կը մղեն Արցախի լեռնային հատուածներէն։ Այդ ժամանակաշրջանին մելիքներուն միջեւ յառաջացած գժտութիւններուն հետեւանքով՝ Փանահ խան հնարաւորութիւն կը ստանայ տիրանալու Արցախին&lt;ref&gt;[[Րաֆֆի]], «Խամսայի մելիքութիւնները 36. («Սովէն ետք տեղի ունեցաւ 1798-ի ժանտախտը, որ ամբողջացուց ժողովուրդին դժբախտութիւնը։ 60 հազար տուն հայ բնակչութիւն ունեցող Ղարաբաղը գրեթէ պարպուեցաւ։») (ռուս. թարգմ. [http://www.armenianhouse.org/raffi/also-ru/ulubabyan.html]).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Լէօ, «Հայոց պատմութիւն», հատոր 4, «Ժամանակակից պատմութիւն» (ԺԹ. դարու առաջին կէս), գիրք 1, Երեւան 1984, էջ 371։(«Ժամանակակից պաշտօնական տեղեկութիւնները կը վկայեն, որ Ռուսաստանին կցուելու տարին (1805) Ղարաբաղը ունէր 10 հազար ընտանիք, իսկ այժմ 5-6 տարուց յետոյ, այդ քանակութիւնից հազիւ մնացել էին 4 հազար ընտանիք։ Այս ցոյց է տալիս, թէ ժողովուրդն ինչքան մեծ ալիքներով էր դուրս փախչում այդ երկրից. փրկութիւն որոնելով առաջ ու առաջ կեղեքումներից, աւազակութիւններից, խանական կամայականութիւններից եւ վերջին հաշուով նաեւ սովից ու ժանտախտից։»)&lt;/ref&gt;։ Վարանդայի մելիք Շահնազար, Փանահի կը նուիրէ  Շոշի (Շուշուայ) բերդը եւ այդ քայլը աւելի կը սրէ Արցախի ներքաղաքական կեանքը։ Շուտով Փանահ ինքզինք խան կը  հռչակէ, եւ Պարսից շահին միջոցով  կը ստիպէ, որ  հայ մելիքները ընդունին իր գերիշխանութիւնը։ Այդպիսով Խամսայի մելիքութիւնը կը տկարանայ եւ կը սկսի կործանիլ։ Շուրջ [[1750 թուական|1750]]-ին  Ղարաբաղի իշխանութեան գլուխ կ'անցնի Փանահ Ալի խան, որ կը հիմնէ Ղարաբաղի Խանութիւնը։ Այս շրջանին հայերու հոծ արտահոսք մը կը սկսի Արցախէն։ ԺԸ. դարու վերջը Իրանի մէջ գահին տիրելու համար դարձեալ պայքար մը կը սկսի եւ [[1794 թուական|1794]]-ին  Աղա Մուհամմետ խան ինքզինք շահ կը հռչակէ։ Վերջինս կ'անհանգստացնէին ռուսական կողմնորոշում ունեցող Արցախի մելիքները։ Ան մելիքներուն կը խոստանայ զիրենք հաստատ պահել իրենց իշխանութիւններուն մէջ, եթէ անոնք իրեն օգնեն տապալելու Իպրահիմ խանը։ Սակայն Արցախի մելիքները վճռականութեամբ կը մերժեն Պարսից շահին պահանջը, որուն պատճառով 1795-ին  շահը կը պաշարէ [[Շուշիի բերդ|Շուշիի ամրոցը]], սակայն կը պարտուի։ Հետագային Աղա Մուհամմետ խան դարձեալ կը յարձակի Շուշիի վրայ՝ այս անգամ արդէն յաջողութեան հասնելով։ Ան կը հաստատուի Շուշիի մէջ, սակայն որոշ ատեն մը ետք՝ դաւադրաբար կը սպաննուի։

=== Ռուսական նուաճում ===
==== Ռուս-պարսկական պատերազմներու ատեն ====
Աղա Մուհամմետ շահի սպաննութենէն ետք իշխանութեան գլուխ կ'անցնի Ֆաթալի շահը, որ կը փորձէ ամրապնդել Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը Այսրկովկասի մէջ&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 200&lt;/ref&gt;։ Այդ ժամանակաշրջանին ռուս-պարսկական խորացող հակասութիւնները կը վերածուին երկարատեւ պատերազմի (1804-1813)։ 1804-1813  ռուս-պարսկական պատերազմի աւարտին՝ [[12 Հոկտեմբեր]] [[1813 թուական|1813]]-ին Կիւլիստանի հաշտութեան պայմանագիրով Արցախ կ'իյնայ [[Ռուսիա|Ռուսաստան]]&lt;nowiki/&gt;ի տիրապետութեան տակ։ Այդ պայմանագիրը կը վկայէ, որ Արցախ առանձին ազգային-պետական միաւորի կարգավիճակ կ'ունենայ Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nkr.am/eng/history/shushi.htm |title=Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Արտաքին գործերի նախարարութիւն. Արցախի պատմութիւն, Շուշի |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423133923/http://www.nkr.am/eng/history/shushi.htm |dead-url=yes |archivedate=2008-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080423133923/http://www.nkr.am/eng/history/shushi.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;)։ 1828-ին  [[Թիւրքմենչայի պայմանագիր]]&lt;nowiki/&gt;ով վերջ կը դրուի ռուս-պարսկական պատերազմին։ Հայաստան միանգամընդմիշտ կ'ազատագրուի պարսկական լուծէն։

==== Ռուսական կայսրութեան տարիներուն ====
[[Պատկեր:Ghazanchetsots Double Rainbow.jpg|300px|մինի|աջից|'''Շուշի բերդաքաղաքի «Ամենափրկիչ» Մայր տաճարը, կառուցուած [[1868]]-[[1888]]  թուականներուն'''։]]
[[Շուշի]] բերդաքաղաքին [[Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար|«Ամենափրկիչ» Մայր տաճարը]], կառուցուած է [[1868]]-[[1888]] թուականներուն, հոն, ուր շրջան մը քաղաքին կեդրոնն էր։

Ռուս-Պարսկական պատերազմէն ետք, Արցախի համար կը սկսի տեւական խաղաղութեան շրջան մը, որ հնարաւոր կը դարձնէ երկրին տնտեսական եւ մշակութային զարգացումը&lt;ref name=&quot;Blueprint&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.nesl.edu/center/pubs/nagorno.pdf |title=The Nagorno Karabagh Crisis: A Blueprint for Resolution, A Memorandum Prepared by the Public International Law and Policy Group, June 2000. |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330205744/https://www.nesl.edu/center/pubs/nagorno.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;refugees&quot;&gt;[http://nkrusa.org/nk_conflict/references.shtml#two Office of the NKR in Washington, DC, Refugees and Displaced Persons in Nagorno Karabakh]&lt;/ref&gt;։ Շուշին, որ նախկին խանութեան ամրոց-նստավայրն էր, կը դառնայ Արցախի մայրաքաղաքը, եւ իբրեւ տարածաշրջանի կարեւոր առեւտրական եւ մշակութային կեդրոն,կը հռչակուի Կովկասի «Փոքր Փարիզ»ը&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 242-243&lt;/ref&gt;։ 

1920-ին  Շուշին շուրջ 60.000 բնակչութեամբ (որու 78 տոկոսը հայեր էին), [[Թիֆլիս]]էն ետք Անդրկովկասի ամենամեծ քաղաքը կը դառնայ, այսինքն՝ իր բնակչութեան թիւով կը գերազանցէր թէ՛ [[Երեւան]]&lt;nowiki/&gt;ին, թէ՛  [[Պաքու]]&lt;nowiki/&gt;ին։ Արցախի բնակչութիւնը [[1918]]-ին  շուրջ 350.000 էր, որմէ 95 տոկոսը՝ հայեր, 3 տոկոսը՝ Ազերիներ, 2 տոկոսը՝ ռուսեր, քիւրտեր եւ այլ փոքրամասնութիւններ։ 1840-1917 թուականներուն շարք մը վարչատարածքային բաժանումներ կը կատարուին Ցարական Ռուսաստանին կողմէ, ուր Ղարաբաղ կը յայտնուէր Կասպիական մարզի, Շամախի նահանգին եւ Ելիզաուետպոլի նահանգին կազմին մէջ։ Փետրուարեան պուրժուա-դեմոկրատական յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք ժամանակաւոր կառավարութիւնը 9 Մարտ 1917-ին կը ստեղծէ Անդրկովկասեան յատուկ կոմիտէ մը (Օզակոմ), որու կարգադրութեամբ կը ստեղծուին գաւառային, քաղաքային եւ գիւղական գործադիր կոմիտէներ: Անոնց իբրեւ արդիւնք, Անդրկովկասի մէջ կը ստեղծուին երեք ազգային պետութիւններ՝ Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Վրաստանի հանրապետութիւնները։ Իսկ 22 Յուլիս 1918-ին [[Շուշի]]ի մէջ տեղի կ'ունենայ Արցախահայութեան անդրանիկ համագումարը (ԱՀՀ), որ Լեռնային Ղարաբաղը կը յայտարարէ «անկախ վարչա-քաղաքական տարածք», կ'ընտրէ Ազգային Խորհուրդ եւ կը հիմնէ ժողովրդական կառավարութիւն։ Երկու օր ետք «Ղարաբաղի ժողովրդական կառավարութեան&lt;ref name=&quot;Blueprint&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history1918&quot;&gt;{{Cite web |url=http://nkr.am/eng/history/1918.htm |title=Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Արտաքին գործերի նախարարութիւն. Արցախի պատմութիւն, 1918 |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2008-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080124213324/http://nkr.am/eng/history/1918.htm |dead-url=yes |archivedate=2008-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080124213324/http://nkr.am/eng/history/1918.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; դեկլարացիայով» կը հրապարակուին իշխանութեան յառաջիկայ կարեւորագոյն խնդիրները։ Մինչեւ 1920, Արցախ ունէր ինքնիշխան պետութեան բոլոր անհրաժեշտ յատկանիշները, այդ թիւին մէջ՝ օրինաւոր իշխանութիւն եւ զինուած ուժեր։ Ազգերու Լիկային կողմէ Ղարաբաղ ճանչցուած է իբրեւ վիճելի տարածք, ոչ թէ իբրեւ Ազրպէյճանի տարածք&lt;ref&gt;(Ռուսերէն) Փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու, Լեռնային Ղարաբաղ 1918-1923, AN Armenia, Jerevan, 1992, p 18, փաստաթուղթ № 8.&lt;/ref&gt;։&lt;ref name=&quot;Blueprint&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history1918&quot;/&gt; Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդին խաղաղ նախաձեռնութիւններուն ի պատասխան Ազրպէյճանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւնը կը դիմէ ռազմական գործողութիւններու&lt;ref&gt;[[Թաներ Ակչամ]], (հոլանտերէն) ''De Armeense Genocide'' («Հայոց Ցեղասպանութիւն»), Nieuw Amsterdam Uitgevers 2007, p 124, ISBN 978-90-468-0225-0։ Բնօրինակ (անգլերէն) - Taner Akçam, ''A Shameful Act'', The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsability, New York, Metropolitan Books, 2006.&lt;/ref&gt;։  Մայիս 1918-էն մինչեւ Ապրիլ 1920  Ազրպէյճանի եւ անոր սատարող Թուրքիոյ զինուած ստորաբաժանումները հայ բնակչութիւնը բռնութիւններու եւ ջարդերու կ'ենթարկեն։ Ազրպէյճանական իշխանութիւնները Արցախը կը յայտարարեն Ազրպէյճանի մէկ մասը եւ Խոսրով Սուլթանովը կը նշանակեն Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի զօրավար-նահանգապետ։ Խոսրով Սուլթանովին կ'աջակցէին օսմանեան զօրավար Խալիլ փաշան եւ [[Նուրի փաշա|Նուրի փաշան՝]] [[Ազրպէյճան]]ի մէջ օսմանեան կայազօրին հրամանատարը, որուն եղբայրը՝ Էնվեր փաշայէն հրահանգ ստացած էր այդ տարածքը «մաքրել» հայերէն։ Սակայն, անոր հետ հնարաւոր չ'ըլլար պարտադրել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդը ընդունելու Ազրպէյճանի իշխանութիւնը։ 22 Օգոստոս [[1919]]-ին 7-րդ ԱՀՀ-ն թուրք-ազրպէյճանական սպառնալիքներուն տակ հաշտութեան պայմանագիր մը կը ստորագրուի Ազրպէյճանի հետ, ըստ որուն՝ Լեռնային Ղարաբաղ ժամանակաւորապէս դրուած էր Ազրպէյճանի իրաւասութեան տակ մինչեւ անոր վերջնական կարգավիճակը որոշուէր [[Փարիզ]]&lt;nowiki/&gt;ի Խաղաղութեան Համագումարին մէջ, այն պայմանով, որ ազրպէյճանական զինուած ուժերը Արցախ մուտք չեն գործեր։ Սակայն այս պայմանագիրին պայմանները շարունակաբար կ'ոտնահարուին Ազրպէյճանին կողմէ&lt;ref name=&quot;Blueprint&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199798/ldhansrd/vo970701/text/70701-19.htm (անգլերէն) Lords Hansard text for 1 Jul 1997 (170701-19)]&lt;/ref&gt;։ Ի վերջոյ Թուրք-ազրպէյճանական ներխուժումը Արցախցիներուն կու տայ երկրին մայրաքաղաքը՝ [[Շուշի]]&lt;nowiki/&gt;ն, որ մեծ մասամբ կ'աւերուի ու կը հրդեհուի. եւ ուր 22 Մարտ 1920-ի գիշերը սարսափելի կոտորածներ կ'ըլլան։ Այնպէս որ ազերի սպայ Իսմաիլ Ալիմանդարբեկովը նամակին մէջ կը գրէ [[Պաքու]]&lt;nowiki/&gt;ի իր եղբօրը.

«Տեսածդ հայկական Շուշան ամբողջովին հրդեհուած է։ Միայն 5-10 տուն ձգած են անվնաս։ Աւելի քան 1.000 հայեր գերի վերցուած են։ Բոլոր տղամարդիկը կոտորուած են, բոլոր յայտնի ու հարուստ մարդիկը, նոյնիսկ խալիֆին (Վահան Տէր-Գրիգորեանին՝ Արցախի եպիսկոպոսին)։ Իսլամները անհաշիւ հարստութիւն կողոպտած են հայերէն...»
— Իսմաիլ Ալիմանդարբեկով (7 Ապրիլ, 1920 )
22 Ապրիլին Թաղվարդ գիւղին մէջ 9-րդ ԱՀՀ-ն չեղեալ կը յայտարարէ Ազրպէյճանի հետ պայմանագիրը եւ Լեռնային Ղարաբաղը կը հռչակէ Հայաստանի Հանրապետութեան անբաժանելի մասը)։&lt;ref name=&quot;history1918&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nkr.am/arm/history/union.htm |title=Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Արտաքին գործերի նախարարութիւն. Արցախի պատմութիւն, Վերամիաւորում |accessdate=2015-08-26 |archive-date=2007-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702161242/http://www.nkr.am/arm/history/union.htm |dead-url=yes |archivedate=2007-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702161242/http://www.nkr.am/arm/history/union.htm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; Նոյն ամսուն, երբ ազրպէյճանական զինուած ուժերը դեռ կը փորձէին արեան մէջ խեղդել արցախահայերու դիմադրութիւնը, Կարմիր բանակը մուտք կը գործէ Պաքու։

==== Խորհրդային ժամանակաշրջանին ====
[[Պատկեր:Red kurdistan 1930.png|300px|մինի|աջից]]
[[Պատկեր:Nagorno Karabakh03.png|300px|մինի|աջից]]
Անդրկովկասի խորհրդային կարգերու հաստատումը կ'ուղեկցի քաղաքական նոր կարգերու ստեղծմամբ։ Լեռնային Ղարաբաղը Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ վիճելի տարածք մը կը գրաւէ նաեւ Խորհրդային Ռուսաստանի կողմէն։ 1920  Օգոստոսին Խորհրդային Ռուսաստանի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան միջեւ կնքուած համաձայնագիրով մը, ռուսական զօրքերը ժամանակաւորապէս կը տեղաւորուին Լեռնային Ղարաբաղի մէջ։ Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն անմիջապէս ետք, 30 Նոյեմբեր 1920-ին Ազրպէյճանի կոմկուսի Կեդրոնական կոմիտէի քաղբիւրոյի եւ կազմբիւրոյի համատեղ նիստին մէջ որոշում մը կ'ընդունուի, ըստ որուն Ազրպէյճանի բանուորագիւղացիական կառավարութեան կողմէն կը յայտարարուի&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 307&lt;/ref&gt;, որ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ եղած սահմանային վէճերը վերացած կը համարուին։ Որուն արդիւնքով Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը կը համարուին Հայաստանի ընկերվարական հանրապետութեան մասը։ Այդ որոշումը կը վաւերացուի 1 Դեկտեմբեր 1920-ին Պաքուի խորհուրդին ընդլայնուած նիստին մէջ ընդունուած հռչակագիրով մը։&lt;ref&gt;«Կոմունիստ», 2 Դեկտեմբեր, 1920-ի, Հոկտեմբերեան սոցիալիստական մեծ յեղափոխութիւնը եւ խորհրդային իշխանութեան յաղթանակը Հայաստանում, ժողովածու, Երեւան, 1957, էջ 497-498&lt;/ref&gt; Լեռնային Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի նկատմամբ հաւակնութիւններէն հրաժարելու մասին Խորհրդային Ազրպէյճանի յայտարարութեան եւ Հայաստանի ու Ազրպէյճանի կառավարութիւններուն միջեւ համաձայնութեան հիման վրայ՝ Յունիս 1921-ին, Հայաստան նոյնպէս Լեռնային Ղարաբաղը կը յայտարարէ իր անբաժանելի մէկ մասը։&lt;ref&gt;[http://www.nkr.am/eng/history/kavb.htm Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Արտաքին գործերի նախարարութիւն. Արցախի պատմութիւն, Շուշի]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== ԼՂ բռնակցումը Ազրպէյճանի ԽՍՀ-ին ====
4 Յուլիս 1921-ին  Ռուսաստանի քոմունիստական կուսակցութեան Կովկասեան բիւրոն Վրաստանի մայրաքաղաք [[Թիֆլիս]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ կը հրաւիրուի լիագումար նիստի մը, որուն ընթացքին նոյնպէս կը հաստատուի [[Լեռնային Ղարաբաղ|Լեռնային Ղարաբաղը]] Հայկական ԽՍՀ մաս հանդիսանալու փաստը։ Սակայն, [[Մոսկուա]]յի թելադրանքով եւ [[Ստալինի]] անմիջական միջամտութեամբ, 5 Յուլիսի գիշերը կը վերանայուի նախորդ օրուան որոշումը եւ կ'ընդունուի Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Ազրպէյճանի կազմին մէջ ընդգրկելու եւ այդ տարածքին մէջ ինքնավար մարզ կազմաւորելու վերաբերեալ որոշում մը՝ չպահպանելով նոյնիսկ ընթացակարգը։

{{քաղվածք|...ելնելով մուսուլմաններու եւ հայերու միջեւ խաղաղութեան անհրաժեշտութենէն, եւ Վերին ու Ներքին Ղարաբաղի տնտեսական կապերէն, Ազրպէյճանի հետ անոր մշտական կապերէն, Լեռնային Ղարաբաղը ձգել Ազրպէյճանական ԽՍՀ-ի կազմին մէջ, շնորհելով անոր լայն մարզային ինքնավարութիւն եւ վարչական կեդրոն Շուշային մէջ...|}}&lt;ref&gt;[http://www.nkr.am/eng/history/kavb.htm Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Արտաքին գործերի նախարարութիւն. Արցախի պատմութիւն, Շուշի]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Այս որոշումը աննախադէպ իրաւական շարժում մըն է միջազգային իրաւունքի պատմութեան մէջ, երբ երրորդ երկրի կուսակցական մարմինը (ՌԿ(բ) կ)` առանց որեւէ իրաւական հիմքի կամ իրաւահասութեան, կ'որոշէ մէկ այլ տարածքի մը, երկրի մը կարգավիճակը&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;: Ազրպէյճանական եւ Հայաստանի ԽՍՀ-ները Դեկտեմբեր 1922-ին կը ներառուին ԽՍՀՄ-ի կազմաւորման գործընթացներուն մէջ, իսկ Ղարաբաղի տարածքին ընդամէնը մէկ հատուածի մէջ 7 Յուլիս 1923-ին&lt;ref&gt;Ուլուբաբեան Բ., «Արցախի պատմութիւնը», Երեւան, 1994&lt;/ref&gt;։ Ազրպէյճանական ԽՍՀ Կեդրոնական գործադիր յեղափոխական կոմիտէին որոշումով կը կազմաւորուի Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար Մարզը` ազրպէյճանական ԽՍՀ կազմին մէջ, որմով, ըստ էութեան, ոչ թէ կը լուծուի, այլ ժամանակաւորապէս կը սառեցուի ղարաբաղեան հիմնախնդիրը։ Սկզբնապէս ԼՂԻՄ-ը կը սահմանակցի Հայկական ԽՍՀ-ին սակայն սահմանագիծերու պարբերական փոփոխութիւնները (այդ թիւին մէջ [[Քարվաճառ]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ Լաչինի անջատումը&lt;ref name=&quot;Blueprint&quot;/&gt;) 20-ական թուականներու աւարտին զայն կը դարձնեն միջերկիր&lt;ref name=&quot;refugees&quot;/&gt;։ 1923  ԼՂԻՄ-ի բնակչութիւն կը կազմէր 157.800&lt;ref name=&quot;refugees&quot;/&gt;։ Խորհրդային ողջ ժամանակահատուածին մէջ Լեռնային Ղարաբաղի հայութիւնը չի հաշտուիր այդ որոշման հետ եւ տասնեակ տարիներ կը պայքարի Մայր հայրենիքին վերամիաւորուելու համար։ Արցախը Ազրպէյճանին անմիջապէս բռնակցելէ ետք՝ սկիզբ կ'առնէ ազգային-ազատագրական պայքարը։ 1920-ական թուականներուն  Արցախի մէջ հակաազրպէյճանական շարժումը ղեկավարելու նպատակով կը ստեղծուի «Ղարաբաղը` Հայաստանին» միութիւնը&lt;ref&gt;Ուլուբաբեան Բ., «Արցախի պատմութիւնը», Երեւան, 1994&lt;/ref&gt;։ Նոյեմբեր 1927-ի սկիզբները միութիւնը հազարաւոր թռուցիկներ կը ցրուէ՝ Ղարաբաղը Հայաստանին նշանաբանով։ 1962-ին  Ստեփանակերտի շարժախումբէն 300 աշխատաւորներ բողոք-նամակ մը կը գրեն ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան, կուսակցութեան կեդրոնական կոմիտէին եւ նախարարներու խորհուրդին։ Նամակին մէջ կը ներկայացուի մարզին գաղութային վիճակը եւ կ'առաջարկուի ԼՂԻՄ-ը վերամիաւորել ՀԽՍՀ-ին։ 1962-ին  շարք մը մտաւորականներ նմանօրինակ նամակով մը կը դիմեն ԽՄԿԿ կեդրոնական կոմիտէին։ Այսպիսի դիմումները  պարբերական բնոյթ մը կը կրէին եւ կը յղուէին թէ՛ ԼՂԻՄ-էն, թէ՛ ՀԽՍՀ-էն։ Միայն Լեռնային Ղարաբաղէն կեդրոնական կոմիտէին հասած դիմումներուն տակ ստորագրած էին 45 հազար աշխատաւորներ։ ԼՂԻՄ-ի գոյութեան 60 տարիներու ընթացքին Արցախցիները ազրպէյճանական կողմէն կ'ենթարկուէին տարբեր սահմանափակումներու։ Իբրեւ արդիւնք, հայաթափ կ'ըլլան 85 գիւղեր (ընդհանուր առմամբ ԼՂԻՄ-ի գիւղեր 1/3-ը)։ Կը նուազի նաեւ հայերուն տեսակարար թիւը (1926 ՝ 93, 5% հայ, 1989 ՝ 77% հայ)։

==== 1988 - Շարժման սկիզբ ====
1985  ԽՄԿԿ ապրիլեան պլենիումի կողմէն կորպաչովեան «գլաստնոստի» հռչակումէն ետք արցախահայութեան հնարաւորութիւն կը տրուի ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորել։ 1987-1988 թուականներուն ԼՂԻՄ-ի հայութիւնը աշխոյժ ստորագրահաւաք մը կը սկսի՝ ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորելու, զոր կը ստորագրէ աւելի քան 80 հազար հոգի&lt;ref&gt;Բալայեան Վ., Արցախի պատմութիւն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 354&lt;/ref&gt;։ 20 Փետրուար 1988-ին ԼՂԻՄ-ի Ժողովրդական պատգամաւորներու մարզխորհուրդի նստաշրջանը կ'որոշէ  դիմել Ազրպէյճանի ԽՍՀ՝ ԼՂԻՄ-ն Ազրպէյճանի ԽՍՀ-ի կազմէն դուրս բերելու եւ Հայաստանի կազմին մէջ ներառելու խնդրանքով&lt;ref&gt;ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգաւորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 Մարտ, 2005, «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 279&lt;/ref&gt;։ Խնդիրին խաղաղ լուծում տալու փոխարէն 21 Փետրուարին ԽՄԿԿ կեդրոնական կոմիտէին քաղբիւրոն որոշում մը կ'առնէ, ըստ որուն Ղարաբաղեան շարժումը կ'որակուի «ծայրահեղական» եւ «ազգայնական», որ կը հակասէ Ազրպէյճանի ԽՍՀ եւ ՀԽՍՀ աշխատաւորներու շահերուն։ Տեսնելով, որ խնդիրը վերէն լուծում ստանալու առիթ չունի, ժողովուրդը ինք կը սկսի իր պայքարը, որուն կը յաջորդեն ազրպէյճանական սադրիչ գործողութիւնները, որոնց վերջին արդիւնքը կ'ըլլայ 27-29 Փետրուար [[1988]]-ին տեղի ունեցած Պաքուի եւ [[Սումկայիթի Ջարդեր|Սումկայիթի ջարդեր]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Հետզհետէ իրավիճակը աւելի կը բարդանայ եւ անորոշ կը դառնայ թէ՛ ազրպէյճանահայերուն եւ թէ՛ արցախահայութեան ճակատագիրը&lt;ref&gt;Մելքումեան Ս., «Լեռնային Ղարաբաղ», Երեւան, 1990, էջ 38&lt;/ref&gt;։16 Օգոստոս 1989-ին [[Ստեփանակերտ]]&lt;nowiki/&gt;ի մէջ տեղի կ'ունենայ Լեռնային Ղարաբաղի լիազօր ներկայացուցիչներու համագումար մը, որ Ազգային Խորհուրդ մը կ'ընտրէ։ Համագումարին որոշումով մինչեւ ժողովրդական պատգամաւորներու մարզխորհուրդի ու կուսակցութեան մարզային կոմիտէին գործունէութեան վերականգնումը՝ երկրամասին բարձրագոյն գործադիր իշխանութեան լիազօրութիւնները կը յանձնուին Ազգային Խորհուրդին։ Բացի անոնցմէ համագումարին ընթացքին կ'ընդունուի հռչակագիր մը, ըստ որուն, ինքնավար Մարզի գործերուն Ազրպէյճանի ԽՍՀ-ի միջամտութիւնը պիտի գնահատուէր իբրեւ բռնագրաւման շարժում եւ  ստանար համարժէք պատասխան։ 28 Նոյեմբեր 1989-ին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի ընդունած որոշման համաձայն Լեռնային Ղարաբաղ դարձեալ կը բռնակցուի Ազրպէյճանին։ Դէպքերու զարգացման իբրեւ արդիւնք՝ 1 Դեկտեմբեր 1989-ին ՀԽՍՀ ԳԽ եւ ԼՂ Ազգային Խորհուրդը կ'ընդունին համատեղ որոշում մը ԼՂ-ի եւ Հայկական ԽՍՀ-ի վերամիաւորման մասին։&lt;ref&gt;ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգաւորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 Մարտ, 2005 «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 281&lt;/ref&gt;

=== 1 Դեկտեմբեր 1989-ի որոշումը ===
1 Դեկտեմբեր [[1989]]-ին ՀԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդը եւ ԼՂ Ազգային խորհուրդը իրենց համատեղ նիստի մը ընթացքին միաձայն կ'ընդունին ՀԽՍՀ եւ ԼՂԻՄ վերամիաւորման մասին որոշում մը&lt;ref&gt;Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային ժողով, «Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգաւորման ուղիներ», Երեւան 2006, էջ 280&lt;/ref&gt;։ Միացումը, որուն կարգախօսին տակ բարձրացած էր Ղարաբաղեան շարժումը՝ կը կայանայ։ ՀԽՍՀ-ի եւ ԼՂԻՄ-ի վերամիաւորման մասին ընդունուած «Համատեղ որոշումը» օրինական է եւ ընդունելի միջազգային իրաւունքի բոլոր սկզբունքներու տեսանկիւնէն։ Յայտնի է, որ միջազգային իրաւունքի՝ «ժողովուրդներու ազատ ինքնորոշման» սկզբունքը ՄԱԿ-ը հռչակած է իբրեւ պետութիւններու ու ազգերու յարաբերութիւններու կարգաւորման համապարտադիր սկզբունք։ Միացման շարժումը միջազգային իրաւունքի տեսակետէն որեւէ առարկութիւն չի յարուցներ, մանաւանդ, որ խօսքը ոչ թէ ինքնորոշման առաջնային շարժումի, այլ արդէն ինքնորոշման ենթակայ հանդիսացող պետական երկու կազմաւորումներու մասին է։ Որեւէ արգելք չկար նաեւ ԽՍՀՄ օրէնքին մէջ, ուր նախընթաց տարիներուն հանրապետութիւններու ու ազգային պետական կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութեան գրեթէ երկու տասնեակ դէպք արձանագրուած էր ( Կարելոֆիննական միութենական հանրապետութիւնը, օրինակ, վերակազմաւորուած է ինքնավար հանրապետութեան, իսկ Ռուսաստանի Դաշնութեան Ղազախստանի ինքնավար հանրապետութեան Կեդրոնէն տրուած է միութենական հանրապետութեան կարգավիճակ)։ ԽՍՀՄ-ի՝ իբրեւ միասնական պետութեան ներսը տարբեր ազգային կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութիւնները երբեք չէին կապուած սահմաններու անխախտելիութեան ու տարածքային ամբողջականութեան սկզբունքներուն հետ։ Անոնք դիտուած են, իբրեւ միութենական դաշնային պետութեան ներքին գործը, նաեւ իրաւական այն հիմքով, որ նման վերակազմաւորումներն ու վերաենթարկումները չէին կապեր ԽՍՀՄ-ի՝ իբրեւ միասնական պետութեան սահմաններու փոփոխութեան կամ անոր տարածքային ամբողջականութեան խախտման հետ։ «Տարածքային ամբողջականութեան» սկզբունքը, որ մինչ այդ լրջօրէն չէր կիարկուեր հանրապետութիւններու ու ինքնավար կազմաւորումներու նկատմամբ, ձեռք կը բերէ սկզբունքային նշանակութիւն մը, երբ ԼՂ դէպքին մէջ յայտնի էր, որ անիկա բռնութեամբ  մտած է ԱդրԽՍՀ կազմին մէջ եւ երբ ակնյայտ էր, որ ԱդրԽՍՀ-ի մէջ կ'իրագործուի հանրապետութեան հայ ազգաբնակչութեան ցեղասպանութիւնը։ Բայց եթէ միութենական հանրապետութիւններու տարածքային ամբողջականութեան նոյնիսկ  նման սկզբունքային բնոյթ մը տար, ապա սահմանադրական արգելք դարձեալ չէր յառաջանար, քանի որ խօսքը ինքնորոշման իրաւունքի ենթարկուող եւ ԽՍՀՄ ազգային-պետական կառուցուածքի երկու կազմաւորումներուն մասին էր։ ԼՂԻՄ-ի վերամիաւորումը ՀԽՍՀ-ի հետ չէր հակասեր ԽՍՀՄ Սահմանադրութեան 78-ը յօդուածին, որ կ'արգիլէր փոփոխութեան ենթարկած միութենական հանրապետութեան սահմանները առանց անոր համաձայնութեան։ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ ենթադասութեան տալը չէր նշանակեր, թէ կը խախտի ԱդրԽՍՀ տարածքային ամբողջականութիւնը։ Եթէ անոր հաշուառումով ալ Փետրուար [[1988]]-ին ժողպատգամաւորներու մարզային խորհուրդը բարձրացած է ՀԽՍՀ-ի հետ միայն մարզի վերամիաւորման հարցը, հակառակ անոր, որ բոլորը գիտէին, որ Լեռնային Ղարաբաղի հսկայական տարածքներ, որոնք Կովբիւրոյի որոշմամբ պէտք է ըլլային ԼՂԻՄ կազմին մէջ, կամայականօրէն դուրս ձգած են անոր սահմաններէն։ ԼՂԻՄ եւ ՀԽՍՀ բարձրագոյն իշխանութիւններու կողմէն վերամիաւորման մասին «Համատեղ որոշման» կը հետեւին ԱդրԽՍՀ պատժիչ գործողութիւնները։ Ապրիլ [[1991]]-էն մինչեւ Յուլիս ինկած ժամակահատուածին մէջ ազրպէյճանական յատուկ նշանակութեամբ (ՕՄՕՆ) զինուած ջոկատները՝ խորհրդային բանակի զօրքերուն հետ միատեղ կ'իրականացնեն «Օղակ» գործողութիւնը՝ Արցախի հայաթափման եւ անոր տարածքին տէր դառնալու համար ձեռնարկուած ծայրահեղ գործողութիւն մը&lt;ref&gt;Ալեքսանդր Մանասեան, Ալեն Ղեւոնդեան «Լեռնային Ղարաբաղ. ինչպէս է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի եւ տեղեկատուութեան կեդրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 102&lt;/ref&gt;:

=== 2 Սեպտեմբեր 1991-ին ===
[[Պատկեր:Republic of Artsakh map.png|300px|մինի|աջից]]
2 Սեպտեմբեր 1991-ին ԼՂԻՄ-ի եւ  չհայաթափուած  Շահումեանի շրջանի բոլոր մակարդակներու խորհուրդներու ժողովրդական պատգամաւորներու մասնակցութեամբ տեղի ունեցած նստաշրջանը կ'ընդունի «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հռչակման մասին» հռչակագիրը։ Իսկ արդէն 10 Դեկտեմբեր 1991-ին, ԼՂ-ի բնակչութիւնը հանրաքուէով կ'ամրագրէ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումը։ Այսպիսով, նախկին ազրպէյճանական ԽՍՀ տարածքին մէջ կը ձեւաւորուին երկու իրաւահաւասար պետական կազմաւորումներ՝ ԼՂՀ եւ Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն։ Ստեղծուած իրավիճակը անսպասելի էր Ազրպէյճանի համար եւ 3 շաբաթ ետք կը սկսի Պաքուի պատասխան գործողութիւնը։

=== Արցախեան ազատամարտ ===
25 Սեպտեմբեր [[1991]]-ին [[Շուշի]]էն առաջին անգամ «[[Ալազան]]» տեսակի հրթիռներով կը ռմբակոծուի Ստեփանակերտը՝ կը սկսի [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան գոյամարտ]]&lt;nowiki/&gt;ը։ Պատերազմի հորձանուտին մէջ հայերը միացեալ ուժերով կը ստեղծեն հայոց ազգային բանակ մը, որ բաղկացած էր շուրջ 20-25 հազար հոգիէ:&lt;ref&gt;Ալեքսանդր Մանասեան, Ալեն Ղեւոնդեան «Լեռնային Ղարաբաղ. ինչպէս է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի եւ տեղեկատուութեան կեդրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 118&lt;/ref&gt;։ Ազրպէյճանի բանակը՝ 75-80 հազար։ Սակայն հայերը կը յաջողին ետ մղել հակառակորդին գրոհը եւ ազատագրել Արցախը։ Ազերի բանակին նշանառուած հարուածներուն զոհ կ'երթան հազարէ աւելի հայ խաղաղ բնակիչներ։ Հայկական կողմը կը կորսնցնէ [[Արծուաշէն]]&lt;nowiki/&gt;ը, [[Մարտակերտ]]&lt;nowiki/&gt;ի, [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունի]]&lt;nowiki/&gt;ի եւ [[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեան]]&lt;nowiki/&gt;ի շրջաններուն մէկ մասը։ Հայկական ուժերու վճռական գործողութիւններուն հակառակորդը չկարենալով դիմադրել եւ վախնալով աւելի ծանր կորուստներ կրելու միտքէն զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի 12 Մայիս 1994-ին։ Հայերը կու տան 5856 զոհ (ինչպէս նաեւ՝ 1264 զոհ՝ խաղաղ բնակչութեան շրջանին մէջ, եւ 596 անյայտ կորսուած՝ այդ թիւին մէջ խաղաղ բնակիչներ), իսկ ազերիները՝ 11557/30 հազար զոհ։ 9 Ապրիլ 1994-ին կը սկսի Արցախեան գոյամարտին  ԼՂՀ պաշտպանութեան բանակին յաղթարշաւը։ Այդ պայմաններուն մէջ Ազրպէյճան այլ ելք չունէր, ստիպուած էր զինադադարի պայմանագիր կնքել։ Այդպիսով 12 Մայիս 1994-ին Ազրպէյճան, Լեռնային Ղարաբաղ եւ Հայաստան կը կնքեն հրադադարի համաձայնագիր մը, որ՝ չնայած խախտումներուն, ուժի մէջ է ցայսօր&lt;ref&gt;Ալ. Մանասեան, Ալ. Ղեւոնդեան «Լեռնային Ղարաբաղ. ինչպէս է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի եւ տեղեկատուութեան կեդրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 281&lt;/ref&gt;։

== Մատենագրութիւն ==
* [[Մովսէս Կաղանկատուացի]], «[[Աղուանից Պատմութիւն]]»
* [[Րաֆֆի]], «Խամսայի մելիքութիւնները»
* [[Լեո|Լէօ]], Երկերի ժողովածու, հատոր 2, «[[Հայոց Պատմութիւն]]», [[Երեւան]] [[1973]]
* [[Բագրատ Ուլուբաբեան]], «Արցախի պատմութիւնը (սկզբից մինչեւ մեր օրերը)», [[Երեւան]] [[1994]], ISBN 5-8079-0960-7
* Բագրատ Ուլուբաբեան, «Դրուագներ հայոց արեւելէն կողմանց պատմութենէն (Ե.-Է. դարեր)», [[Երեւան]] [[1981]]
* Բագրատ Ուլուբաբեան, «[[Խաչէնի իշխանութիւնը X-XVI դարերուն|Խաչէնի իշխանութիւնը Ժ.- ԺԶ. դարերուն]]», [[Երեւան]] [[1975]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն]]</text>
      <sha1>91ran105rkav3bw1b532mazp0qhd9wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ափրիկեան ֆրանսերէն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2224</id>
    <revision>
      <id>252265</id>
      <parentid>216960</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11274" sha1="5p9fq47qf68yaby3j79lsfdqg4beuo6" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Francophone Africa.png|300px|մինի|Ֆրանսախօս Ափրիկէ: Մութ կապոյտով ներկուած երկիրներուն բնակչութիւնը 2017-ին եղած է 410 միլիոն&lt;ref name=&quot;2017_data_sheet&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prb.org/pdf17/2017_World_Population.pdf |title=2017 World Population Data Sheet|author=[[Population Reference Bureau]]|format=PDF}}&lt;/ref&gt;: 2050-ին անոնց բնակչութիւնը կը կանխատեսուի, որ հասնի 848 միլիոնի&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2017_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx|title=World Population Prospects: The 2017 Revision
|author=[[United Nations]]|format=XLSX}}&lt;/ref&gt; եւ 867 միլիոնի&lt;ref name=2017_data_sheet /&gt;]]

'''Ափրիկեան ֆրանսերէն''' ({{lang-fr|français africain}}), ֆրանսերէն տեսակներու ընդհանուր անուանումն է, որ կը խօսի [[Ափրիկէ]]ի 24 ֆրանսախօս երկիրներուն մէջ շուրջ 120 միլիոն մարդ&lt;ref name=&quot;2007_report&quot;&gt;{{ref-fr}} [https://www.amazon.fr/dp/2098821778 ''La Francophonie dans le monde 2006-2007''] published by the Organisation internationale de la Francophonie. Nathan, Paris, 2007&lt;/ref&gt;: Այսպիսով, Ափրիկէն աշխարհի ամենաշատ ֆրանսախօսներու ցամաքամասն է&lt;ref name=2007_report /&gt;: ֆրանսերէնը Ափրիկէ եկած է իբրեւ գաղութային լեզու:

Ափրիկէի մէջ ֆրանսերէնը յաճախ կը խօսուի բնիկ լեզուներու հետ միասին, սակայն որոշ շրջաններու մէջ, ինչպիսին են Ապիճանը, Փղոսկրեայ Ափունքը կամ Լիվրեվիլը, Կապոնը, անիկա դարձած է առաջին լեզու: Որոշ երկիրներու մէջ ֆրանսերէնը որոշ ընկերային դասերու շրջանին մէջ առաջին լեզուն է, ինչպէս Թունիսի, Մարոքի, Մավրիտանիոյ եւ Ալժերիոյ մէջ, ուր ֆրանսերէնը բնակչութեան վերին դասերու մէջ առաջին լեզուն է (վերին դասերէն շատերը միաժամանակ երկլեզու են՝ [[արաբերէն]]/[[ֆրանսերէն]]), սակայն ընդհանուր բնակչութեան համար ֆրանսերէնը երկրորդ լեզուն է:

Ֆրանսախօս ափրիկեան երկիրներէն իւրաքանչիւրին մէջ ֆրանսերէնը կը խօսուի տեղական ուրոյն արտասանութեամբ եւ բառապաշարով:
 
== Տեսակները ==
[[File:Tunis(js)8.jpg|thumb|300px|Ֆրանսերէն կրաֆիտի Թունիսի Հապիպ Պուրգիպա պողոտային վրայ, Մարտ 2012-ին: Կրաֆիտիով գրուած է` «ԵՐԿԱՐ ԿԵԱՆՔ ՔԵԶ« ԹՈՒՆԻՍ (Vive la Tunisie), ազատ եւ ժողովրդավարական»]]
Կան ափրիկեան ֆրանսերէնի շատ տարբեր տեսակներ, զորս կարելի է խմբաւորել չորս խումբերու.

*ֆրանսերէն, որ կը խօսին Արեւմտեան եւ Կեդրոնական Ափրիկէի ժողովուրդները. կը խօսուի ընդհանուր առմամբ շուրջ 75 միլիոն մարդու կողմէ իբրեւ առաջին կամ երկրորդ լեզու:
*ֆրանսերէնի տեսակ, որ կը խօսին հիւսիս-արեւմտեան Ափրիկէի՝ Մարոքի եւ պերպեր ժողովուրդները եւ ունի շուրջ 36 միլիոն խօսող:
*ֆրանսերէնի տեսակ, որ կը խօսին Ճիպութիի մէջ, որ կը գտնուի Ափրիկէ թերակղզիին մէջ:
*ֆրանսերէնի տեսակ, որ կը խօսին Հնդկաց ովկիանոսին մէջ (Ռեյունէոն, Մաւրիտուս եւ Սէյշելներ) գաղթողները եւ ունի շուրջ 1.6 միլիոն առաջին եւ երկրորդ լեզուներով խօսողներ: Այս տարածաշրջանին մէջ խօսուող ֆրանսերէնը պէտք չէ շփոթել գաղթող լեզուին վրայ հիմնուած ֆրանսերէնի հետ, որ նոյնպէս կ՛օգտագործուի այս տարածաշրջանին մէջ:

Ափրիկեան ֆրանսերէնի բոլոր տեսակները կը տարբերին ֆրանսերէնէն խօսակցութեան եւ բառապաշարի առումով, սակայն կրթութեան, լրատուամիջոցներու եւ իրաւական փաստաթուղթերուն մէջ օգտագործուող պաշտօնական ափրիկեան ֆրանսերէնը հիմնուած է ֆրանսական բառապաշարի վրայ:

Գաղութային ժամանակաշրջանին մէջ գաղթողներու ֆրանսերէնի բարբառային ձեւը, որ յայտնի է որպէս «Petit nègre», եւս գոյութիւն ունէր Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ:

Վ.Ի. Մուտիմպէն ափրիկեան ֆրանսերէնը կը բնութագրէ իբրեւ ափրիկեան ինքնատիպ լեզուներու առատութեան մէջ հարկադրուած մօտաւոր արտասանութիւն, ճնշուած շարահիւսութիւն, փքուած կամ աղաւաղուած բառապաշար, հնչերանգ, կշռոյթ, առոգանութիւն եւ շեշտադրում։ Եւրոպական ֆրանսերէնէն տարբերութիւնները կը պայմանաւորուին մայրենի լեզուին ուղղակի ազդեցութեամբ եւ ֆրանսերէնի քերականական կանոններու բարդութեամբ, որոնք կ'արգիլեն անոր սորվիլը զայն իբրեւ երկրորդ լեզու խօսող շատերու կողմէ:

Լեզուաբաններու կողմէ ափրիկեան ֆրանսերէնի նկարագրութեան դժուարութիւնը կու գայ, որովհետեւ «մաքուր» լեզուն կ՛օգտագործուի շատ ափրիկեան մտաւորականներու եւ գրողներու կողմէ՝ հակառակ ֆրանսերէն եւ ափրիկեան լեզուների միջեւ առկայ խառնուրդներու: Այսպիսով, «Creoleisation» եզրը յաճախ կը գործածուի հաստատուած ձեւով, եւ յատկապէս այն վայրերուն մէջ, ուր ֆրանսերէնը մէկ կամ քանի մը տեղական լեզուներու հետ միասին նոյն մակարդակի վրայ է:

Համաձայն Գ. Մենեսսիի, «Այս համադրութեան հետեւանքները կրնան տարբերիլ՝ համաձայն խօսողներու ընկերային կարգավիճակի, անոնց զբաղմունքին, կրթական մակարդակին եւ իրենց՝ ֆրանսերէնի մակարդակին&quot;&lt;ref name=manessy&gt;{{cite journal|last=Manessy|first=G|title=Le français d'Afrique noire: français créole ou créole français? [The French of black Africa: French creole or creole French?]|journal=Langue française|volume=37|year=1978|pages=91–105|language=French|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/lfr_0023-8368_1978_num_37_1_4853}}&lt;/ref&gt;:

Նշաններու փոխարկումը կամ առանձին զրոյցի ընթացքին լեզուներու փոփոխութիւնը տեղի կ՛ունենայ ինչպէս Սենեկալի մէջ, այնպէս ալ Քոնկօ-Քինշասայի մէջ։ Վերջիններս ունին չորս «ազգային» լեզուներ՝ Քիքոնկօ, Լինկալա, Քիլուպա եւ Սուահիլի, որոնք ֆրանսերէնի հետ մշտական հակադրութեան մէջ են: Նշաններու փոխարկումը ուսումնասիրուած է գաղութային ժամանակներէն լեզուաբանութեան տարբեր հաստատութիւններու կողմէ: Անոնցմէ մէկը, որ կը գտնուի Սենեկալի Տաքար քաղաքին մէջ, արդէն խօսած է 1968 թ. Ֆրանսերէնի «Creoleisation» մասին, անուանելով արդիւնքը «ֆրենլոֆ». ֆրանսերէնի եւ վոլոֆի (ամենաշատը Սենեկալի մէջ խօսուող լեզու) խառնուրդ, որ իր օգտագործմամբ կը տարածուի քաղաքային վայրերուն եւ դպրոցներուն միջոցով, ուր ուսուցիչները դասարանին մէջ յաճախ կը խօսին Վոլոֆի լեզուով՝ անտեսելով պաշտօնական հրահանգները&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Calvet|first=M|title=Le français au Sénégal: intérférences du wolof dans le français des élèves sénégalais [The French of Senegal: Wolof interference in the French of Senegalese students]|journal=Le français en France et hors de France|volume=7|pages=71–91|language=French}}&lt;/ref&gt;:

Ափրիկէյի ֆրանսախօս երկիրներուն մէջ կրթութեան անբաւարարութեան հետ մէկտեղ տեղական լեզուներու բազմազանութիւնը ծնունդ տուած է նոր լեզուական հայեցակարգի՝ le petit français&lt;ref name=manessy /&gt;: Le petit français-ը ֆրանսերէնի նեղ բառապաշարային գիտելիքներու հետ տեղական լեզուի կառուցման գերխնդրի արդիւնքն է: Յատուկ կառոյցները, որոնք, սակայն, շատ տարբեր են, կը զուգադրուին, նշելով «Creoleisation» գործընթացի սկիզբը:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.unice.fr/ILF-CNRS/ofcaf/ LE FRANÇAIS EN AFRIQUE - Revue du Réseau des Observatoires du Français Contemporain en Afrique]
* [http://www.lehman.cuny.edu/deanhum/langlit/french/afrique.html Links for Afrique francophone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123164807/http://www.lehman.cuny.edu/deanhum/langlit/french/afrique.html |date=2021-01-23 }}
* [http://www.lexilogos.com/francophonie_dictionnaires.htm Dictionaries of various French-speaking countries]
* [https://web.archive.org/web/20080227222734/http://www.francophonie-durable.org/documents/colloque-ouaga-a1-bassole-ouedraogo.pdf  Le Français et le Français populaire Africain: partenariat, cohabitation ou défiance? FPA, appartenance sociale, diversité linguistique]
*[http://www.senat.fr/colloques/actes_mondialisation_francophonie/actes_mondialisation_francophonie10.html La mondialisation, une chance pour la francophonie]
* [http://www.rfi.fr/actufr/articles/042/article_22654.asp RFI - L’avenir du français passe par l’Afrique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517201718/http://www.rfi.fr/actufr/articles/042/article_22654.asp |date=2020-05-17 }}

[[Ստորոգութիւն:Ֆրանսերէն]]
[[Ստորոգութիւն:Ափրիկէ]]</text>
      <sha1>5p9fq47qf68yaby3j79lsfdqg4beuo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Բժշկական Զբօսաշրջութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2322</id>
    <revision>
      <id>252267</id>
      <parentid>247729</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45079" sha1="8ohkaa7r7jfeere4ovqcw8jns4s9v8f" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Thailand Bangkok Bumrungrad International Hospital Campus.jpg|մինի|300x300փքս|Թայլանտի Պամրունկրատ հիւանդանոցը բժշկական զբօսաշրջութեան կարեւոր կեդրոն է:]]
'''Բժշկական զբօսաշրջութիւնը''' կամ '''առողջապահական զբօսաշրջութիւնը''' կ'իրականացուի որեւէ երկիրի մէջ բուժում ստանալու նպատակով''','''

Անցեալին, նուազ յառաջացած երկիրներէ մարդիկ կը ճամբորդէին դէպի  բժշկական մեծ կեդրոններ, որոնք կը գտնուէին յառաջացած երկիրներու մէջ, ստանալու այն բժշկական օգնութիւնը, որ անհասանելի էր իրենց երկիրներուն մէջ։&lt;ref&gt;{{cite web|title=Medical Tourism: Globalization of the Healthcare Marketplace|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2234298/|publisher=MedGenMed|accessdate=2012 թ․ սեպտեմբեր 16|author=Michael D. Horowitz, MD, MBA|coauthors=FACS, Research Associate, Jeffrey A. Rosensweig, PhD, Associate Professor of International Business and Finance and Director, and Christopher A. Jones, DPhil, MSc, FRSM, Research Associate|year=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Medical tourism--health care in the global economy|url=http://web.nchu.edu.tw/pweb/users/hychuo/lesson/5877.pdf|publisher=Physician Exec|accessdate=2012 թ․ սեպտեմբեր 16|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016211942/http://web.nchu.edu.tw/pweb/users/hychuo/lesson/5877.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 

Վերջերս, զարգացած երկիրներէ մարդիկ կը ճամբորդեն նուազ յառաջացած երկիրներ, բժշկական նպատակներով, ուր ծախսերը համեմատաբար աւելի նուազ են. թէեւ աւանդական ձեւը դեռ կը կիրարկուի։ 

== Պատմութիւն ==

Հազարաւոր տարիներ առաջ, յոյն ուխտաւորներ ճամբորդած են [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծովէն]] մինչեւ [[Սարոնիքոս ծոց]], որ կը համարուէր բժշկութեան աստուած [[Ասկլեպիոս|Ասքլիպիոս]]ի սրբավայրը։

Առողջարանային քաղաքները եւ առողջարանները կարելի է համարել բժշկական ճամբորդութեան հին ձեւեր։ 

ԺԸ. դարուն, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ հիւանդները կ'այցելէին առողջարանային կենդրոններ, ուր [[Հանքային ջուրեր|հանքային ջուրերով]] լուծում կը գտնէին արեան թանձրացման եւ թոքատապի կամ թոքախտի հետ կապուած հարցերու։&lt;ref name=&quot;Gahlinger2008&quot;&gt;Gahlinger, PM. The Medical Tourism Travel Guide: Your Complete Reference to Top-Quality, Low-Cost Dental, Cosmetic, Medical Care &amp; Surgery Overseas. Sunrise River Press, 2008&lt;/ref&gt;

== Նկարագրութիւն ==

* Կարգ մը երկիրներու մէջ, ուր բժշկական որոշ ծառայութիւններ արգիլուած են, մարդիկ ստիպուած կը դիմեն այլ երկիրներու:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wordspy.com/words/fertilitytourism.asp|title=fertility tourism|date=2006-05-17|publisher=Word Spy|archive-url=https://web.archive.org/web/20060601152943/http://www.wordspy.com/words/fertilitytourism.asp|archive-date=2006-06-01|dead-url=yes|accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին|author=Paul McFedries|archivedate=2006-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060601152943/http://www.wordspy.com/words/fertilitytourism.asp|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; Առողջապահական, ներառեալ [[Հոգեբուժութիւն|հոգեբուժական]], ապաքինման շրջանի եւ նոյնիսկ թաղման արարողութեան հետ կապուած ծառայութիւնները հասանելի են այս ծիրին մէջ։
* Կարգ մը գործօններ դանդաղեցուցած են բժշկական զբօսաշրջութեան մակարդակին աճը, ինչպէս՝ առողջապահութեան ոլորտին մէջ գիներու բարձրացումը, որոշ գործընթացներու համար երկար սպասումը, բուժման յառաջդիմութիւնը եւ չափորոշիչներու բարելաւումը կարգ մը երկիրներու մէջ։&lt;ref name=&quot;Goering March 28, 2008&quot;&gt;Laurie Goering, [https://web.archive.org/web/20080330231246/http://www.chicagotribune.com/news/chi-medical-tourism_goeringmar28,0,4555735.story &quot;For big surgery, Delhi is dealing,&quot;] The Chicago Tribune, March 28, 2008&lt;/ref&gt;
* [[լեարդ|Լ]]&lt;nowiki/&gt;[[լեարդ|եարդ]]ի փոխպատուաստումը ԱՄՆ-ի մէջ կ'արժէ 300,000 Ամն տոլար, իսկ [[Թայուան|Թայուանի]] մէջ՝ 91,000 Ամն տոլար։&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2004023,00.html | work=Time | first=Sarah | last=Tung | title=Is Taiwan Asia's Next One-Stop Plastic-Surgery Shop? | date=հուլիսի 16, 2010 | access-date=2016-06-23 | archive-date=2013-08-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130817085938/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2004023,00.html | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Գանատա|Քանատայի մէջ]], մօտաւորապէս 782,936 քանատացի, 2005-ին իրենց ժամանակը վատնած են բժշկական սպասարկումներէ օգտուելու համար երկարատեւ հերթ սպասելէ՝  մօտաւորապէս  9,5 շաբաթ։
* Բժշկական զբօսաշրջիկներ կու գան տարբեր վայրերէ՝ [[Եւրոպա]]յէն, [[Մերձաւոր Արեւելք]]էն, [[Ճափոն|Ճափոնէն]], [[Միացեալ Նահանգներ]]էն եւ Քանատայէն։ Զարգացած այս երկիրներուն մէջ  դէպի արտասահման բժշկական ծառայութիւններէ օգտուելու պահանջը կը յառաջանայ բնակչութեան աճին, համեմատաբար բարեկեցիկ կեանքին եւ ապահովագրական ընկերութիւններու պահանջած բարձր գիներուն պատճառով։
* Բժշկական զբօսաշրջութեան նշանաւոր ուղղութիւններ են՝ [[Արժանթին|Արժանթինը]], [[Պրունէյ]]ը, [[Քուպա|Քուպան]], [[Քոլումպիա|Քոլումպիան]], [[Քոսթա Ռիքա|Քոսթա Ռիքան]], [[Հոնկ Քոնկ|Հոնկ Քոնկը]], [[Հունկարիա|Հունգարիա]]ն, [[Հնդկաստան]]ը, [[Յորդանան|Յորդանանը]], [[Լաթուիա|Լաթուիան]], [[Մալեզիա|Մալեզիան]], [[ֆիլիփինները]], [[Սինկափուր|Սինկափուրը]], [[Հարաւային Ափրիկէն]], [[Թայլանտ|Թայլանտը]] եւ վերջերս նաեւ ցանկին աւելացած են [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիան]], [[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ|Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները]], [[Հարաւային Քորիա|Հարաւային Քորիան]], [[Թունիս|Թունուզ]]ը, [[Ուքրանիա|Ուքրանիան]] եւ [[Նոր Զելանտա|Նոր Զելանտան]]։ 
* Գեղագիտական վիրաբուժութեան նշանաւոր կեդրոններ են՝ Արժանթինը, [[Պոլիվիա]]ն, [[Պրազիլ|Պրազիլը]], [[Քոլումպիա|Քոլումպիան]], [[Քոսթա Ռիքա|Քոսդա Ռիքան]], Քուպան, [[Մեքսիքա|Մեքսիքօ]]ն, [[Թուրքիա]]ն, Թայլանտը եւ Ուքրանիան։ 
* Զարգացած երկիրները, ինչպիսին է Միացեալ Նահանգները, բժշկական զբօսաշրջութեան մեծ աճի հեռանկարներ ունի, որ ամերիկացի առողջապահական ծառայութիւններ մատուցողներուն կ'արժէ միլիառաւոր տոլարներ։&lt;ref&gt;Linda A. Johnson, [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/08/03/BUGA121GPF.DTL&amp;type=health &quot;Americans look abroad to save on health care: Medical tourism could jump tenfold in next decade,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225163223/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F08%2F03%2FBUGA121GPF.DTL&amp;type=health |date=2008-12-25 }} The San Francisco Chronicle, August 3, 2008&lt;/ref&gt;
* 2007-ին, շուրջ 750,000 ամերիկացի, իսկ 2008-ին՝ 1,5 միլիոն, արտասահման մեկնած են առողջապահական հարցերով։

* Հարվըրտի Առեւտրական Դպրոցին ղեկավարները նշած են, որ բժշկական զբoսաշրջութիւնը աւելի շատ զարգացած է Միացեալ Թագաւորութեան մէջ, քան՝ Միացեալ Նահանգներուն մէջ։&lt;ref&gt;Lagace, Martha [http://hbswk.hbs.edu/item/5814.html &quot;The Rise of Medical Tourism&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427044019/https://hbswk.hbs.edu/item/5814.html |date=2021-04-27 }}, Harvard Business School Working Knowledge, December 17, 2007. Retrieved July 1, 2008.&lt;/ref&gt;
* Զարգացած երկիրներու կարգ մը հիւանդներ կը նկատեն, որ առողջապահական ապահովագրութիւնը չի փոխհատուցեր ծունկի կամ ազդրերու փոխպատուաստելու պարագաները կամ ալ կը սահմանափակէ բժշկական հաստատութեան, բժիշկի կամ կիրարկուող ''փրոթեզի'' (Prothèse) ընտրութիւնը։
* Ըստ &quot;Sociedad Boliviana de Cirugia Plastica y Reconstructiva&quot;-ի միջին եւ բարձր խաւի կիներուն 70%-ը Պոլիվիոյ մէջ կատարած է զանազան գեղագիտական վիրաբուժութիւններ։ Պոլիվիոյ կը յաջորդէ [[Պելճիքա|Պելճիքան]], [[Լեհաստան]]ը, [[Սլովաքիա|Սլովաքիան]], Ուքրանիան եւ Հարաւային Ափրիկէն։&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040623182754/http://www.cbc.ca/news/background/healthcare/medicaltourism.html &quot;Medical tourism: Need surgery, will travel&quot;] ''CBC News Online'', June 18, 2004. Retrieved September 5, 2006.&lt;/ref&gt; 
* Շատեր կը ճամբորդեն արհեստական բեղմնաւորում իրականացնելու նպատակով։
* Այնուամենայնիւ, բժշկական զբօսաշրջութեան արդիւնքները միշտ ալ դրական չեն։ ԱՄՆ-ի նման երկիրներու մէջ, որ  բարձրորակ չափորոշիչներ ունի, բժշկական զբօսաշրջութիւնը կը ներկայանայ վտանգուած պատկերով։
* Այն ընկերութիւնները, որոնց մասնագիտութիւնը բժշկական զբօսաշրջութիւն ապահովելն է, բուժքոյրեր եւ օգնականներ կը տրամադրեն, որոնք կ'աջակցին հիւանդներուն ճամբորդութենէն առաջ եւ ետք։

== Գործընթաց ==

* Այն անձը, որ արտասահմանի մէջ բժշկական ծառայութիւններ կ'որոնէ, կապ կը հաստատէ բժշկական զբօսաշրջութիւն ապահովողին հետ։ Վերջինս հիւանդէն բժշկական տեղեկագիր մը կը պահանջէ, ներառեալ՝ տեղական բժիշկին կարծիքը, եւ այլ անհրաժեշտ տեղեկութիւններ։ Մասնագէտ բժիշկներ կամ խորհրդատուներ այնուհետեւ խորհուրդներ կու տան ամբողջ գործընթացին վերաբերեալ։ Կը քննարկեն հաւանական ծախսերը, հիւանդանոցին ընտրութիւնը, զբօսաշրջութեան ուղղութիւնը, կեցութեան տեւողութիւնը եւ այլն։
* Համաձայնագիրի մը ստորագրութենէն ետք, հիւանդին կը տրուի երաշխաւորագիր մը՝ բժշկական վիզային համար։
* Հիւանդը կը ճամբորդէ տուեալ երկիր, ուր բժշկական զբօսաշրջութիւն ապահովողը կը նշանակէ գործի ղեկավար մը, որ հոգ  տանի հիւանդին ապաքինման, բնակարանին եւ այլ պահանջներուն։
* Ապաքինումէն ետք, հիւանդը կրնայ մնալ եւ վայելել իր հանգիստը կամ վերադառնալ տուն։

== Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրներ ==

Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրը գործընթաց մըն է, որուն ընթացքին կ'արժեւորուին բուժաշխատողները եւ  առողջապահական տարբեր ծրագիրները՝ զանազան երկիրներու մէջ։

Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրներ կը շնորհուին մեծ թիւով առողջապահական ծրագիրներու, ինչպիսիք են՝ հիւանդանոցները, խնամքի կենդրոնները, բժշկական փոխադրամիջոցները եւ շտապ օգնութեան ծառայութիւնները։&lt;ref&gt;{{citation|title=Joint Commission International Accreditation &amp; Certificationweb|url=http://www.jointcommissioninternational.org/Accreditation-and-Certification-Process/|publisher=Joint Commission International|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 19|archivedate=2011-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722144022/http://www.jointcommissioninternational.org/Accreditation-and-Certification-Process/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրներ շնորհող ամէնէն հին կառոյցը «Աքրետիթէյշըն Քանատա»ն է, որ 1968-ին հաւատարմագիր մը շնորհած է «Պերմուտեան հիւանդանոց»ի խորհուրդին (Bermuda Hospital Board) (Accreditation Canada):&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.accreditation.ca/about-us/history/ |title=Accreditation Canada History |accessdate=հունիս 12, 2012}}&lt;/ref&gt; Այդ օրէն ի վեր, անիկա հաւատարմագիրներ շնորհած է հիւանդանոցներու եւ առողջապահական կազմակերպութիւններու՝ 10 այլ երկիրներու մէջ։

[[Միացեալ Նահանգներ]]ու մէջ նման ընկերութիւն մը հիմնուած է 1994-ին, որ կը կոչուի «Ճոյնթ Քըմիշն Ինթըրնէշընլ» (Joint Commission International (JCI))։ Ան կը միտի միջազգային յաճախորդներուն տրամադրել խորհրդատուական ծառայութիւններ։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncamss.org/AnnualMtg2009/Dengler%20-%20Joint%20Commission%20History.pdf|title=A Journal Through the History of The Joint Commission|publisher=The Joint Commission|accessdate=2014 թ․ ապրիլ 13|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413150707/http://www.ncamss.org/AnnualMtg2009/Dengler%20-%20Joint%20Commission%20History.pdf|dead-url=yes|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413150707/http://www.ncamss.org/AnnualMtg2009/Dengler%20-%20Joint%20Commission%20History.pdf|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt; 

Կարգ մը միջազգային հիւանդանոցներ այսօր հաւատարմագիր ձեռք բերելը կը նկատեն ամերիկացի հիւանդները գրաւելու ձեւ։&lt;ref&gt;[http://www.medicaltravelauthority.com/Medical-Tourism-Magazine-Issue-2.pdf &quot;Medical Tourism Magazine&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407144740/http://www.medicaltravelauthority.com/Medical-Tourism-Magazine-Issue-2.pdf |date=2019-04-07 }}, Medical Tourism Association, February 2008&lt;/ref&gt;

«Ճոյնթ Քըմիշն Ինթըրնէշընլ»ը կապուած է «Ճոյնթ Քըմիշն»ի հետ՝ ԱՄՆ։ Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրները կը տարբերին իրենց որակով, չափերով, արժէքով, նպատակով եւ իրենց առեւտրական հմտութեամբ։

Կարգ մը հիւանդանոցներ կը ձգտին երկակի միջազգային հաւատարմագիրներ ձեռք բերել։&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.worldhospitalmonitor.com/ |title=Home |publisher=World Hospital Monitor |accessdate=2010 թ․ սեպտեմբեր 15–ին |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203332/http://www.worldhospitalmonitor.com/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Բարդութիւններ ==

Բժշկական զբօսաշրջութիւնը ենթակայ է բարդութիւններու։ 

Կարգ մը երկիրներու, ինչպէս՝ Հնդկաստանի, Հարաւային Ափրիկէի կամ Թայլանտի մէջ զանազան վարակիչ հիւանդութիւններ տարածուած են, որոնք համաճարակի բնոյթ ունին։ Հիւանդութիւններէն չպաշտպանուիլը կրնայ վնասակար ըլլալ յատկապէս [[Ստամոքսի Խոց|ստամոքսի]]  եւ [[աղիքային|աղիքի]] հիւանդութիւններէ տառապողներուն համար։

Վիրահատութենէն ետք, խնամքին որակը նոյնպէս զգալիօրէն կը տարբերի ըստ հիւանդանոցին եւ երկիրին։ 

Երկարաժամկէտ ուղեւորութիւնները եւս կրնան բարդութիւններ յառաջացնել։ Երկար թռիչքները եւ շարժման պակասը կրնան նախապայման հանդիսանալ զարգացող երակային եւ [[Թոքեր|թոքային]] հարցերու։&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chestnet.org/accp/article/new-dvt-guidelines-no-evidence-support-economy-class-syndrome |title=New DVT Guidelines: No Evidence to Support &quot;Economy Class Syndrome&quot;; Oral Contraceptives, Sitting in a Window Seat, Advanced Age, and Pregnancy Increase DVT Risk in Long-distance Travelers |date=փետրուար 7, 2012 |publisher=American College of Chest Physicians |accessdate=փետրուար 10, 2012 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120060841/http://www.chestnet.org/accp/article/new-dvt-guidelines-no-evidence-support-economy-class-syndrome |dead-url=yes |archivedate=2013-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120060841/http://www.chestnet.org/accp/article/new-dvt-guidelines-no-evidence-support-economy-class-syndrome |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://familydoctor.org/familydoctor/en/prevention-wellness/staying-healthy/first-aid/caring-for-your-incision-after-surgery.html &quot;Caring for Your Incision After Surgery&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024195411/http://familydoctor.org/familydoctor/en/prevention-wellness/staying-healthy/first-aid/caring-for-your-incision-after-surgery.html |date=2016-10-24 }}, FamilyDoctor.org, ''American Academy of Family Physicians'', December, 2010. Retrieved July 23, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pat.nhs.uk/Docs/ComplaintsPolicyProcedure.pdf |title=Archive copy |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2013-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517145133/http://www.pat.nhs.uk/Docs/ComplaintsPolicyProcedure.pdf |dead-url=yes |archivedate=2013-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517145133/http://www.pat.nhs.uk/Docs/ComplaintsPolicyProcedure.pdf |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

Աշխարհի տարածքին, բուժաշխատողներու չափանիշները համահաւասար են եւ վաւերացուած՝ [[Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն|Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութեան]] կողմէ, իսկ 2004-ին մեկնարկած է Համաշխարհային դաշինք մը՝ հիւանդներու անվտանգութեան համար։ Այս կառոյցը կ'աջակցի հիւանդանոցներուն եւ կառավարութեան ամբողջ աշխարհի տարածքին՝ հիւանդներու ապահովութեան քաղաքականութեան մշակման համար։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/patientsafety/en/ |title=World Alliance for Patient Safety |publisher=Who.int |date=2010-05-05 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին}}&lt;/ref&gt;

Եթէ արտերկրի մէջ բարդութիւններ ծագին, հիւանդը հոն կը մնայ նախատեսուած ժամկէտէն աւելի երկար, իսկ եթէ վերադառնայ, հարկ եղած խնամքին չ'արժանանար։&lt;ref name=&quot;Ginger Rough&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/news/articles/2009/06/07/20090607rxtourism0607.html?nclick_check=1#reply17699291|title=Globe-trotting to cut down on medical costs|last=Ginger Rough|date=հունիս 7, 2009|work=The Arizona Republic|accessdate=2013 թ․ Յունուար 1}}&lt;/ref&gt;

== Իրաւական հարցեր ==

Բժշկական խնամք ստանալը հիւանդները կրնայ ենթարկել իրաւական որոշ հարցերու։&lt;ref name=&quot;AHC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ahcpub.com/hot_topics/?htid=1&amp;httid=1874 |title=Medical Tourism: Ethical Pitfalls of Seeking Health Care Overseas |publisher=Ahcpub.com |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707094359/http://www.ahcpub.com/hot_topics/?htid=1&amp;httid=1874 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; 

Տարբեր երկիրներու մէջ դատավէճերու սահմանափակ բնոյթը կը հանդիսանայ խնամքի ցած գիներու հիմնահարցերէն մէկը։ Մինչդեռ կարգ մը երկիրներ ներկայիս կը ներկայանան իբրեւ գրաւիչ բժշկական զբօսաշրջութեան ուղղութիւններ, որոնք կը տրամադրեն օրինական դեղամիջոցներ՝ հակաօրինական գործողութիւններու համար, ինչ որ կրնայ անհաճոյ թուիլ զբօսաշրջիկներուն համար։ Խնդիրներու ծագման պարագային, համապատասխան անձնական ապահովագրութիւնը հիւանդներուն փոխհատուցում չի կատարեր կամ հիւանդը փոխհատուցում չի ստանար հակաօրինական գործողութիւններու դէմ ուղղուած դատավճիռի միջոցով։ Հիւանդանոցները կամ բժիշկները կարգ մը երկիրներու մէջ չեն կրնար նիւթական վնասները հատուցել, որոնք կը սահմանուին դատարանին կողմէ։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.medicalprotection.org/uk |title=Medical Protection Society &amp;#124; MPS UK |publisher=Medicalprotection.org |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}&lt;/ref&gt;

== Բարոյական հարցեր ==

Բժշկական զբօսաշրջութեան ընթացքին բարոյական հարցեր կրնան ծագիլ։ Օրինակ՝

* Փոխպատուաստման համար գործարաններու անօրինական ձեռքբերումը հաստատուած է այնպիսի երկիրներու, ինչպէս՝ Հնդկաստանի եւ [[Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ։&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://future.iftf.org/2006/04/the_dark_side_o.html |title=IFTF's Future Now: The dark side of medical tourism |publisher=Future.iftf.org |date=2006-04-19 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929135242/http://future.iftf.org/2006/04/the_dark_side_o.html |dead-url=yes |archivedate=2011-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929135242/http://future.iftf.org/2006/04/the_dark_side_o.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/02/09/MN23UPQ0K.DTL | work=The San Francisco Chronicle | title=Organ-transplant black market thrives in India | first=Anuj | last=Chopra | date=Փետրուարի 9, 2008 | access-date=2016-06-23 | archive-date=2012-04-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414082558/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F02%2F09%2FMN23UPQ0K.DTL | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.epochtimes.com/news/7-5-23/55627.html |title= Transplants and Ethics in San Francisco |publisher=The Epoch Times |date=2007-05-23 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Participants in the International Summit on Transplant Tourism and Organ Trafficking convened by The Transplantation Society and International Society of Nephrology in Istanbul, Turkey, 30 April to 2 May 2008. &quot;The Declaration of Istanbul on Organ Trafficking and Transplant Tourism.&quot; Kidney International 74, no. 7 (2008): 854-59.&lt;/ref&gt;
* Հնդկաստանի մէջ, բժշկական զբօսաշրջութիւնը  աւելի կը խորացնէ անհաւասարութեան հարցերը, որոնք արդէն իսկ գոյութիւն ունին առողջապահութեան համակարգին մէջ։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.issuesinmedicalethics.org/132ed042.html |title=Archive copy |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730071321/http://www.issuesinmedicalethics.org/132ed042.html |dead-url=yes |archivedate=2013-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730071321/http://www.issuesinmedicalethics.org/132ed042.html |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; 
* Թայլանտի մէջ, 2008-ին հաստատուած է, որ տեղական բժիշկները այնքան տարուած են արտասահմանէն ժամանած հիւանդներով, որ բնիկ հիւանդներուն պէտք եղած ձեւով թեն խնամեր։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16735157 |title=Medical Tourism Creates Thai Doctor Shortage |publisher=NPR |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|author=USA |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19556497 |title=Lindvall O, Hyun I. Medical innovation versus stem cell tourism. Science. 2009 Jun 26;324(5935):1664-5 |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date=2011-10-03 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.isscr.org/clinical_trans/index.cfm |title=ISSCR Guidelines for the Clinical Translation of Stem Cells. 2008 |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2009-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603085208/http://www.isscr.org/clinical_trans/index.cfm |dead-url=yes |archivedate=2009-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603085208/http://www.isscr.org/clinical_trans/index.cfm |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

== Գործատուի կողմէ հովանաւորուող առողջական խնամք՝ ԱՄՆ-ի մէջ ==

Միացեալ Նահանգներու մէջ կարգ մը գործատուներ սկսած են քաջալերել բժշկական զբօսաշրջութիւնը՝ կրճատելով իրենց աշխատողին առողջական խնամքին համար տրամադրուող գումարը։ Այսպիսի առաջարկներ բուռն բանավէճերու առիթ դարձած են գործատուներու եւ աշխատողներուն ներկայացնող առեւտրային միութիւններու միջեւ. միութիւնները կը պնդեն, որ դատապարտելի է նոր ապշեցուցիչ մօտեցումը, որ կ'առաջարկէ աշխատողներուն արտասահմանի մէջ բուժում ստանալ՝ յօգուտ ընկերութեան խնայողութիւններուն։

Գործատուները իրենց պաշտօնեաներուն կ'առաջարկեն օդային ճամբորդութիւններու համար վճարուող գումարներ։ Օրինակ, Յունուար 2008-ին «Հաննաֆորտ» հանրախանութներու ցանցը, իր աշխատակիցներուն հոգացած է բժշկական ամբողջական ծախսերը՝ Սինկափուրի մէջ իրականացնելու ազդրերու եւ ծունկի փոխպատուաստում: Գումարը կը ներառէր նաեւ հիւանդին ուղեկցողին համար նախատեսուած ծախսերը։&lt;ref&gt;McGinley, Laurie,
[http://online.wsj.com/article/SB120283288380762505.html &quot;Health Matters: The next wave of medical tourists might include you&quot;], Wall Street Journal, February 16, 2008. Retrieved March 13, 2008.&lt;/ref&gt; 

2000-ին «Քալիֆորնիոյ Պլու Շիլտը» հիմք կը կազմէ Միացեալ Նահանգներու առաջին տարածաշրջանային առողջապահական նախագիծին։ «Քալիֆորնիոյ Պլու Շիլտ» կազմին մէջ գտնուող քալիֆորնիացի հիւանդները կրնային ընտրել [[Մեքսիքա|Մեքսիքո]]յի մէջ գտնուող երեք հաւաստագրուած հիւանդանոցներէն մէկը։&lt;ref&gt;Perry, Laura. &quot;New Releases.&quot; Blue Shield of California. N.p., 7 June 2000. Web. 15 Nov. 2009. &lt;https://www.blueshieldca.com/bsc/newsroom/pr/United_Behavioral_Health.jhtml&gt;
&lt;/ref&gt;

2007-ին «Հարաւային Գարոլայնայի ՊլիւՔրոսս ՊլիւՇիլտ» կազմակերպութեան դուստր ձեռնարկութիւնը կը սկսի համագործակցիլ Թայլանտի, Սինկափուրի, Թուրքիոյ, [[Իրլանտայի Հանրապետութիւն|Իրլանտայի]], Քոսթա Ռիքայի եւ Հնդկաստանի հիւանդանոցներուն հետ։&lt;ref&gt;Bruce Einhorn, [http://www.businessweek.com/magazine/content/08_12/b4076036777780.htm?chan=rss_topStories_ssi_5 &quot;Outsourcing the Patients&quot;], BusinessWeek, March 13, 2008&lt;/ref&gt; 

2008-ին լոյս տեսած «Ֆասթ ընկերութեան» յօդուածի մը մէջ կը քննարկուի առողջապահութեան համաշխարհայնացումը եւ կը նկարագրէ, թէ ինչպէս ԱՄՆ-ի առողջապահական շուկային մէջ «խաղացողներ» սկսած են ուսումնասիրել այս ոլորտը։&lt;ref&gt;Greg Lindsay,[http://www.fastcompany.com/magazine/125/medical-leave.html &quot;Medical Leave&quot;] Fast Company, May 2008. Retrieved October 15, 2008.&lt;/ref&gt;

== Ուղղութիւններ ==

=== Ափրիկէ եւ Մերձաւոր Արեւելք ===
==== Յորդանան ====
2012-ին, Յորդանան «Փրայվեթ Հոսփիթըլզ Ըսոսյէյշըն»ի (Private Hospitals Association) միջոցով կը յաջողի հրապուրել 250.000 միջազգային հիւանդներ, համագործակցելով աւելի քան 500.000 ընկերութիւններու հետ:

Եկամուտը կը կազմէ աւելի քան 1 միլիառ ԱՄՆ տոլար։&lt;ref name=&quot;JordanAward&quot;&gt;{{cite web |url=http://awards.imtj.com/results |title=IMTJ MEDICAL TRAVEL AWARDS 2014 |accessdate=2014 թ․ ապրիլ 25 |archive-date=2014-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140425201956/http://awards.imtj.com/results |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; 

Յորդանան 2014-ին կը ստանայ տարուան բժշկական ճամբորդութեան մրցանակը՝ «IMTJ»  բժշկական մրցանակաբաշխութեան ընթացքին։

==== Իսրայէլ ====
[[Իսրայէլ|Իսրայէլը]] նշանաւոր ուղղութիւն է բժշկական զբօսաշրջութեան համար։&lt;ref name=&quot;Haaretz&quot;&gt;[http://www.haaretz.com/news/national/health-ministry-to-probe-israel-medical-tourism-industry-following-haaretz-expose-1.325424 Health Ministry to probe Israel medical tourism industry following Haaretz exposé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219235925/http://www.haaretz.com/news/national/health-ministry-to-probe-israel-medical-tourism-industry-following-haaretz-expose-1.325424 |date=2014-02-19 }}, Haaretz, Nov. 18, 2010&lt;/ref&gt;

2010-ին, Իսրայէլի մէջ կը բուժուէին 30.000 բժշկական զբօսաշրջիկներ, որոնց մեծ մասը [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութենէն]] կու գային։ 

Ըստ կարգ մը զրոյցներու, բժշկական զբօսաշրջիկները կը ստանան արտօնեալ բուժումը՝ ի վնաս տեղի հիւանդներուն։ 

Իսրայէլի մէջ, շատեր կը գնեն [[Մեռեալ Ծով|Մեռեալ ծովուն]] շուրջ գտնուող առողջարանները՝ Կիներետ գետը այցելելու նպատակով։

==== Իրան ====
Ամէն տարի Իրան կ'այցելէ 30.000 այցելու՝ բուժում ստանալու նպատակով։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=9010171549 |title=Fars News Agency :: Ahmadinejad Stresses Iran's Growing Medical Tourism Industry |publisher=English.farsnews.com |date=2012-01-17 |accessdate=2012 թ․ փետրուար 5|archiveurl=https://archive.is/PVar|archivedate=2012-07-08}}&lt;/ref&gt;

==== Հարաւային Ափրիկէ ====
Հարաւային Ափրիկէն [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] առաջին պետութիւնն է, որ ծանօթ է իբրեւ բժշկական զբօսաշրջութեան ուղղութիւն։&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1274:sa-medical-tourism-060809&amp;catid=50:visitnews&amp;Itemid=117 |title=: Medical tourism in SA |publisher=Mediaclubsouthafrica.com |date=2009-08-06 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին |archive-date=2018-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107000327/http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1274:sa-medical-tourism-060809&amp;catid=50:visitnews&amp;Itemid=117 |dead-url=yes |archivedate=2018-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181107000327/http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1274:sa-medical-tourism-060809&amp;catid=50:visitnews&amp;Itemid=117 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; Այստեղ կ'առաջարկեն բժշկական եւ ատամնաբուժական ծառայութիւններ։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dentalsafaris.com/dental-facilities |title=Dental Tourism South Africa Medical Facilities |publisher=Dentalsafaris.com |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}&lt;/ref&gt;

=== Ամերիկա ===

==== Պրազիլ ====
Պրազիլի Սան Փաուլօ քաղաքին մէջ գտնուող [[Ալպերթ Այնշթայն|Ալպերթ Այնըշթայն]] հիւանդանոցը առաջին «Ճոյնթ Քըմիշն Ինթըրնեշընըլ»ի կողմէ հաւատարմագրուած կառոյցն է, որ կը գտնուի Միացեալ Նահանգներու սահմաններէն դուրս, որմէ ետք, Պրազիլի մէջ գտնուող տասնեակ նման հիւանդանոցներ ստացած են նման հաւատարմագիրներ։&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.einstein.br/ingles/ |title=Why opt for the Albert Einstein Jewish Hospital |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2008-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017131403/http://www.einstein.br/ingles/ |dead-url=yes |archivedate=2008-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017131403/http://www.einstein.br/ingles/ |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt; 

Միացեալ Նահանգներու բնակիչները վիզայի կարիք ունին Պրազիլ այցելելու համար, որ հիմնուած է երկկողմանի համաձայնութեան վրայ։

==== Քանատա ====
Քանատան նոյնպէս կը գտնուի բժշկական զբօսաշրջութեան ոլոտրին մէջ։ Ի տարբերութիւն Միացեալ Նահանգներու առողջապահական գիներուն, բժշկական զբօսաշրջիկները կրնան խնայել 30-էն 60% առողջապահական ծախսեր։

==== Քոսթա Ռիքա ====
Քոսթա Ռիքայի մէջ գոյութիւն ունի «Ճոյնթ Քըմիշն»ի կողմէ հաւատարմագրուած երեք հիւանդանոց։ Երեքն ալ կը գտնուին [[Սեն Ժոզէ|Սեն Ժոզէի]] մէջ։ 

2000-ին, Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը դասակարգած է համաշխարհային առողջապահական համակարգը, ուր Քոսթա Ռիքան գրաւած է 36-րդ դիրքը, ինչոր  Միացեալ Նահանգներէն աւելի բարձր է։

==== Քուպա ====
Մինչ այժմ [[Քուպա|Քուպան]] չէ ստացած  հաւատարմագիր մը։&lt;ref name=&quot;JCI&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jointcommissioninternational.org/JCI-Accredited-Organizations/ |title=(JCI) Accredited Organizations |publisher=Joint Commission International |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին |archive-date=2012-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728035151/http://www.jointcommissioninternational.org/jci-accredited-organizations/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==== Մեքսիքօ ====
Միացեալ Նահանգներու բժիշկները նշած են, որ մեքսիքական օրինական համակարգը հակաօրինական գործողութիւններու համար չի դատապարտեր մեքսիքացի բժիշկները:&lt;ref name=&quot;WashPost&quot;&gt;Manuel Roig-Franzia, [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/17/AR2007061701297.html Discount Dentistry, South of The Border], Washingtonpost.com, June 18, 2007. Retrieved October 15, 2008.&lt;/ref&gt;

Կարգ մը հիւանդանոցներ կ'առաջարկեն նաեւ այլընտրանքային բժշկական բուժումներ, որոնք արդիւնաւէտ չեն կամ արգիլուած են Միացեալ Նահանգներու մէջ։&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2008/05/25/health-hospitals-care-forbeslife-cx_avd_outsourcing08_0529healthoutsourcing.html|title=U.S. Hospitals Worth The Trip|website=Forbes|language=անգլերէն|accessdate=2023-10-30}}&lt;/ref&gt; 

Վերջին շրջանին, Մեքսիքոյի պետութիւնը կարգ մը բուժումներ արգիլած է։

==== Միացեալ Նահանգներ ====

«Ը ՄըքՔինսի էնտ Քօ»ն (A McKinsey and Co.) կը զեկուցէ, որ 2008-էն սկսեալ 60.000-էն 85.000 բժշկական զբօսաշրջիկներ կը ճամբորդէին Միացեալ Նահանգներ՝ մշտական բուժում ստանալու նպատակով։&lt;ref name=Forbes08&gt;{{cite news |author=Allison Van Dusen |coauthors= |title=U.S. Hospitals Worth The Trip |url=http://www.forbes.com/2008/05/25/health-hospitals-care-forbeslife-cx_avd_outsourcing08_0529healthoutsourcing.html |quote=It narrowly defined medical travelers as only those whose primary and explicit purpose in traveling was to obtain in-patient medical treatment in a foreign country, putting the total number of travelers at 60,000 to 85,000 per year. |newspaper=Forbes |date=մայիս 29, 2008 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբեր 17–ին }}&lt;/ref&gt; Նոյն զեկոյցը կը փաստէ, որ 2007-ին 750.000 ամերիկացի ճամբորդած է Միացեալ Նահանգներէն այլ երկիրներ։&lt;ref name=&quot;Hansen08&quot;&gt;Fred Hansen, [http://www.ipa.org.au/publications/960/a-revolution-in-healthcare A revolution in health care] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712073135/http://ipa.org.au/publications/960/a-revolution-in-healthcare|date=2014-07-12}}, Institute of Public Affairs review article (January 2008).&lt;/ref&gt; 

Յառաջադէմ բժշկական միջոցներու հասանելիութիւնը եւ բժիշկներու վերապատրաստումը  խթան կը հանդիսանան օտարերկրեայ զբօսաշրջիկներու թիւի աճի։

Կարգ մը բժշկական մեծ կեդրոններ եւ հիւանդանոցներ միջազգային հիւանդներու համար կեդրոններ կ'առաջարկեն, որոնք կը սպասարկեն օտարերկրեայ այն հիւանդներուն, որոնք կը փափաքին բուժուիլ Միացեալ Նահանգներուն մէջ։&lt;ref&gt;[http://stanfordhospital.org/forPatients/patientServices/internationalMedicalServices.html International Medical Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612212550/http://stanfordhospital.org/forPatients/patientServices/internationalMedicalServices.html|date=2010-06-12}}, Stanford Hospital &amp; Clinics&lt;/ref&gt; Այս կազմակերպութիւններէն ոմանք կ'առաջարկեն այնպիսի ծառայութիւններ, որոնք կ'աջակցին միջազգային հիւանդներուն բուժման, բնակարանային պայմաններու, նիւթական եւ երթեւեկի հարցերուն, ներառեալ՝ օդային կարմիր խաչի ծառայութիւններ։

=== Ասիա, Խաղաղական ովկիանոսեան տարածաշրջան ===
==== Հոնկ Քոնկ ====

Հոնկ Քոնկի բոլոր 12 յատուկ հիւանդանոցները ուսումնասիրուած են եւ 2001-էն ի վեր հաւատարմագրուած՝ Միացեալ Թագաւորութեան «Թրենտ Աքրետիթէյշըն Սքիմ»ի կողմէ։&lt;ref&gt;[http://www.1stor.co.uk/trentaccreditationscheme.org/news/tasnews6-200110.pdf Trent Accreditation Scheme Newsletter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227022521/http://www.1stor.co.uk/trentaccreditationscheme.org/news/tasnews6-200110.pdf |date=2008-02-27 }}, Iss. 6, 2001&lt;/ref&gt;

==== Հարաւային Քորիա ====
«Քորիա Թայմզը» կը զեկուցէ, որ Քորիական հիւանդանոցները որդեգրած են սակերու խտրականութեան քաղաքականութիւն մը՝ օտարներէն գանձելով երկու կամ երեք անգամ աւելի բարձր գումարներ՝ համեմատած տեղի բնակչութեան հետ։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2010/02/116_60838.html |title=Korea Times, Major Hospitals Overcharge Foreigners |publisher=Koreatimes.co.kr |date=2010-02-15 |accessdate=2011 թ․ Հոկտեմբեր 29–ին}}&lt;/ref&gt;

Ան կը պնդէ, որ ըստ քորիական օրէնքին, պետութիւնը կ'անտեսէ բժշկական բարձրացող գիները օտարերկրացի հիւանդներուն համար, որոնք չեն պաշտպանուած հակաօրինական գործողութիւններէն, խտրական գիներէն եւ հիւանդին անձնական իրաւունքներու ոտնահարումէն:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2010/02/180_61214.html |title=Korea Overlooks Soaring Medical Fees on Foreigners |publisher=Koreatimes.co.kr |accessdate=2011 թ․ Հոկտեմբեր 29–ին}}&lt;/ref&gt;

=== Եւրոպա ===
==== Միացեալ Թագաւորութիւն ====

Ազգային Առողջապահական Ծառայութիւնը ([[Անգլիա]]) հասարակական է, սակայն կարգ մը հիւանդանոցներ Միացեալ Թագաւորութեան մէջ բժշկական զբօսաշրջութեան ուղղութիւնը որդեգրած են, յատկապէս՝ [[Լոնտոն]]ը։&lt;ref&gt;[http://www.imtj.com/articles/2009/the-forgotten-medical-tourism-destination-30026/?locale=en The forgotten medical tourism destination]&lt;/ref&gt; Այնուամենայնիւ, ներկայիս Միացեալ Թագաւորութեան մէջ շատ քիչ հիւանդանոցներ հաւատարմագիրներ ստացած են։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

[[Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն]]
[[Ստորոգութիւն:Զբօսաշրջութիւն]]</text>
      <sha1>8ohkaa7r7jfeere4ovqcw8jns4s9v8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4144</id>
    <revision>
      <id>252238</id>
      <parentid>215944</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T14:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>252238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11377" sha1="qija49hy129f6ak46316elxwe9hibpa" xml:space="preserve">&lt;br /&gt;

[[Պատկեր:Разбитый малый Николаевский дворец 1917.jpg|333x333px|մինի|աջից|&lt;small&gt;Մոսկուայի փողոցները բոլշեւիկներու գնդակոծումէն ետք, 1917&lt;/small&gt;]] 
'''Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն''', ({{lang-ru|Октябрьская революция}}), պետական յեղաշրջում, որ իրագործած է [[Ռուսաստան|Ռուսիոյ]] ընկերային-ժողովրդավարական բանուորական կուսակցութիւնը (ՌԸԺ(բ)Կ, {{lang-ru|Российская Социально-Демократическая (рабочая) Партия-РСД(р)П}}) [[Վլատիմիր Լենին]]ի գլխաւորութեամբ, Փեթրոկրատի մէջ՝ [[25 Հոկտեմբեր|Հոկտեմբեր 25]]-ին։ Յեղաշրջման հետեւանքով տապալած է 1917-ի Փետրուարեան պուրժուադեմոկրատական յեղափոխութենէն ետք Ռուսիոյ մէջ ստեղծուած ժամանակաւոր կառավարութիւնը։

== Յեղաշրջման Ընթացքը ==
=== Նախադրեալները ===
1917 թուականի սկիզբը [[Փետրուարեան Յեղափոխութիւն|Փետրուարեան Յեղափոխութեան]] հետեւանքով գահընկեց եղաւ Նիքոլայ II ցարը եւ իշխանութեան եկաւ Ժամանակաւոր կառավարութիւնը։ Սակայն, Ժամանակաւոր կառավարութիւնը թոյլ էր եւ ներքին հակասութիւնները կը ջլատէին զինք։ Անիկա կը շարունակէր վարել [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին Համաշխարհային պատերազմը]], որու պատճառով աւելի ու աւելի կը դժգոհէր ժողովուրդը։ Ռուսիոյ մէջ կը տարածուէր համազգային ճգնաժամը, որ կը շօշափէր ընկերվարական, տնտեսական եւ քաղաքական ոլորտները։ Արդիւնաբերութեան համախառն արտադրանքի ծաւալը 1916-ին համեմատ նուազած էր 36 տոկոսով։ Աշնանը փակուած էին Ուրալի, Տոնպասի եւ այլ արդիւնաբերական շրջաններու աշխատավայրերու մօտաւորապէս կէսը, ստեղծելով զանգուածային գործազրկութիւն։ Միեւնոյն ժամանակ կտրուկ սղած էին կեանքի պայմանները։ Աշխատաւորներու իրական եկամուտները իջած էին մինչեւ 1913-ին եղածին կէսը։ Ռուսիոյ պետական պարտքը 1917 [[Հոկտեմբեր]]ին բարձրացաւ մինչեւ 50 միլիոն րուբլի։ Երկիրը ինկաւ տնտեսական սնանկացումի մէջ։

=== Ձմեռային Պալատի Գրաւումը ===
Ապստամբութիւնը հիմնականին մէջ անարիւն եղած էր, աւարտական գրոհը եղաւ Ձմեռային պալատին վրայ, որուն թոյլ պաշտպանութիւնը կ'իրականացնէին 3000 քատեթներ, սպաներ, քազաքներ եւ կին զինուորներ։&lt;ref name=&quot;beckett528&quot;&gt;Beckett, p. 528.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rabinowitch&gt;{{cite book|last1=Rabinowitch|first1=Alexander|title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd|date=2004|publisher=Pluto Press|pages=273-305|accessdate=25 January 2016}}&lt;/ref&gt;: Գրոհը տեւեց ամբողջ օրը, մէկ կողմէն քանի որ հրետանին չէր գործածուած եւ քանի որ բոլշեւիկները կը վախնային բռնութիւններէ, երբ մինչ այդ ատեն ապստամբութիւնը խաղաղ բնոյթ կրած էր։ Ժամը 6:15-ին հրետանաւոր քատեթներու մեծ խումբ մը հեռացաւ պալատէն, տանելով իրենց հրետանին։ Ժամը 8-ին 200 քազաքներ նմանապէս դուրս ելան եւ վերադարձան իրենց պարաքները։ Այն ատենը, երբ պալատին մէջ ժամանակաւոր կառավարութեան աշխատակազմը կը քննարկէր իրավիճակը, բոլշեւիկները ներկայացուցին յանձնուելու վերջնագիրը։ Բանուորներն ու զինուորները գրաւեցին վերջին հեռագրակայանը եւ արտաքին աշխարհին հետ կառավարութեան կապը վերցուեցաւ: Մութը վրայ հասնելուն պէս ապստամբները գրեթէ առանց դիմադրութեան հանդիպելու մուտք գործեցին պալատ եւ գրաւեցին զայն։ Ժամը ինն անց քառասունհինգին «Աւրօրա» հածանաւը պարապ կրակ արձակեց ծովածոցէն, որպէս յեղաշրջումի յաղթանակի նշան։
[[Պատկեր:CruiserAurora061609.jpg|մինի|240px|&lt;small&gt;«Աւրորա» հածանաւը, որ ազդարարեցաւ յեղաշրջումի աւարտը:&lt;/small&gt;]]
Փեթրոկրատի մէջ, խորհրդային իշխանութիւն հաստատուելէն յետոյ պոլշեւիկներու ձեռքը անցած է իշխանութիւնը [[Մոսքուա]]յի մէջ ([[Նոյեմբեր]]), ապա՝ Ռուսաստանի կեդրոնական շրջաններուն (Նոյեմբեր-[[Դեկտեմբեր]])։ Սակայն կայսրութեան ծայրամասերը եւ ազգային տարածաշրջանները ([[Հիւսիսային Կովկաս]], [[Ֆինլանտա]], [[Ուքրաինա]], [[Անդրկովկաս]], [[Միջին Ասիա]]) խորհրդային իշխանութիւնը հաստատուած է աւելի ուշ։

== Հետեւանքները ==
[[Պատկեր:Lenin.gif|մինի|240px|&lt;small&gt;Յեղաշրջումին առաջնորդը Վլատիմիր Լենինը եղած է&lt;/small&gt;]]
ՌԽԴԸՀ-ի մէջ ստեղծուեցան առաջին կազմաւորումները՝ Թերեքի (կեդրոնը՝ Փեաթիկորսք), Տաւրիտայի (Սիմփերոփոլ), Տոնի (Տոնի Ռոսթով), Թուրքեստանի (Թաշքենտ), Քուպան-Սեւծովեան (Եկատերինոտար), Սթավրոփոլի Խորհրդային Հանրապետութիւնները։

Յունուար 21-ի (Փետրուար 3-ի) հրամանագիրով չեղարկուեցան ցարական եւ ժամանակաւոր կառավարութիւններու արտասահմանեան եւ ներքին փոխառութիւնները, նաեւ՝ այլ պետութիւններու հետ կնքուած պայմանագիրՆերը։

Պրեսթի խաղաղութեան պայմանագիրի արդիւնքով՝ Խորհրդային Ռուսիայէն անջատուեցաւ 56 միլիոն բնակչութիւնով (Ռուսիոյ Կայսրութեան բնակչութեան 1/3-ը) 780 հազ. քառ. ք.մ. տարածք, որտեղ կը գտնուէին մշակուող գիւղտնտեսական հողերու 27 %-ը, ամբողջ երկաթուղային ցանցի 26 %-ը, մանուածային արդիւնաբերութեան 33 %-ը, կը ձուլուէր երկաթի եւ պողպատի 73 %-ը, կ'արդիւնահանուէր քարածուխին 89 %-ը եւ կը պատրաստուէր շաքարի 90 %-ը։ Միեւնոյն ատեն Ռուսիան նշուած տարածքներէն հանեց իր բոլոր զօրքերը, իսկ Գերմանիան, հակառակը մտցուց եւ պահպանեց վերահսկողութիւնը Մոզունտի կղզաշարի եւ Ռիկայի ծովածոցին վրայ։ Ատկէ բացի, ռուսական զօրքերը պարտաւոր էին հեռանալ Ֆինլանտայէն, Ալանտի կղզիներէն, որ ՇուԷտի մօտ էր։ Կարսը, Արտահանը, Պաթումը փոխանցուեցան Թուրքիոյ։ 1918 Նոյեմբեր 13-ին Առաջին Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Աւստրիա-Հունգարիոյ եւ Գերմանիոյ պարտութենէ յետոյ Պրեսթի պայմանագիրը Ռուսիոյ խորհրդային իշխանութիւնները չեղարկեցին։

== Յեղաշրջում Եւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն ==
Հոկտեմբերեան յեղաշրջումը ճակատագրական եղած է հայ ժողովուրդին համար։ ''Խաղաղութեան'' եւ ''Հողի'' մասին որոշումներու ընդունումէն յետոյ՝ ռուսական զօրքերը լքած են Կովկասեան ռազմաճակատը եւ [[Հայաստան]]ը յայտնուած է թրքական զօրքերու ներխուժման իրական վտանգի առջեւ։

[[Դեկտեմբերի 29]], 1917 -ին, Խորհրդային Ռուսաստանի ԺԿԽ-ն ընդունած է «Թրքահայաստանի» մասին որոշում, որ մնացած է անկատար։ 1918 [[Մարտ]]ին, Խորհրդային Ռուսիան՝ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] եւ անոր դաշնակիցներու հետ կնքած է անջատ հաշտութիւն(Պրեսթի հաշտութիւն), որով Ռուսաստանի պոլշեւիկեան կառավարութիւնը, անտեսելով հայ ժողովուրդին կենսական շահերը, Գերմանիոյ պարտադրմամբ հրաժարած է ո՛չ միայն առաջին աշխարհամարտի ընթացքին ռուսական զօրքերու գրաւած [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի տարածքէն, այլեւ [[Արեւելեան Հայաստան]]ի մէկ մասէն([[Կարս]]ի եւ [[Արտահան]]ի շրջանները)։

[[1920]]-ի [[Նոյեմբեր]]ին, Խորհրդային Ռուսաստանին յաջողած է ստիպել Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեանը հրաժարիլ իշխանութենէն եւ զայն յանձնել հայ պոլշեւիկներուն։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.marxists.org/history/ussr/events/revolution/index.htm Հոկտեմբերեան Յեղափոխութեան Արխիւ]
* [http://www.ilhs.tuc.gr/en/October%20Revolution%20and%20Logic%20of%20History.pdf Հոկտեմբերեան Յեղափոխութեան Պատմութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429023539/http://www.ilhs.tuc.gr/en/October%20Revolution%20and%20Logic%20of%20History.pdf |date=2011-04-29 }}
* Քարտէսներ [http://maps.omniatlas.com/europe/19171201/ Եւրոպա] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316061544/http://maps.omniatlas.com/europe/19171201/ |date=2015-03-16 }} եւ [http://maps.omniatlas.com/russia/19171201/ Ռուսիա] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321023843/http://maps.omniatlas.com/russia/19171201/ |date=2015-03-21 }} [[1917]]
{{Արտաքին յղումներ}}
{{ՀՀՀ}}</text>
      <sha1>qija49hy129f6ak46316elxwe9hibpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Բարսեղ Շահպազ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5189</id>
    <revision>
      <id>252235</id>
      <parentid>228689</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T14:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>252235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3183" sha1="neif8v2hvbwsf4ij2wx3bwp8ty9l7tg" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Բարսեղ Շահպազ''' ({{ԱԾ}}, [[Մեծ Եղեռն|Եղեռնի զոհ]]), [[Հայեր|Հայ]] խմբագիր եւ հասարակական գործիչ։

== Կենսագրութիւն ==
Ուսումը կը ստանայ [[Պոյաճըքէօյ]]ի Կեդրոնական վարժարանին մէջ եւ կը շարունակէ [[Վենետիկ]]ի Մուրատ-Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ։ Հոն երկու տարի մնալով կը վկայուի եւ [[Աւետիս Ահարոնեան|Ա․ Ահարոնեանի]] այցելութեան մը առիթով մաս կը կազմէ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան]]։ Պոլիս վերադառնալէ ետք, [[Միքայէլ Շամտանճեանի]] հետ կը հրատարակէ «Ծաղիկ» թերթը։ [[1903]]-ին Ս․ Օրմանեանի դէմ կատարուած մահափորձին հետեւանքով, երբ հայ երիտասարդներ կը ձերբակալուին, Շահպազ կը փախչի [[Եգիպտոս]], ուր 5 տարի կը զբաղի առեւտուրով։

[[Աղեքսանդրիա|Աղեքսանդրիոյ]] մէջ կը հրատարակէ «Կրակ» թերթը (2 թիւ), «Այլասիրութիւն եւ եսասիրութիւն» գրքոյկը, «Մտրակ» կիսամեան եւ «Հաչիւններ» թռուցիկը։ Սահմանադրութեան հաստատումէն ետք, կը վերադառնայ [[Պոլիս]] եւ հասարակական գործերով կ’ուղեւորուի ներքին գաւառներ։ Նոյն պատասխանատուութեամբ կը մեկնի [[Պուլկարիա]], ապա՝ [[Եգիպտոս]]՝ ուր 1912-ին կ’ամուսնանայ եւ [[իրաւաբանութիւն]] սորվելու համար կը մեկնի Փարիզ։ [[Միքայէլ Վարանդեան]]ի հետ կը հրատարակեն «Փրօ Արմենիա»-ն ու կ’աշխատակցի «Հայրենիք»-ին եւ «Հարիզոն»-ին։ Փաստաբանութիւնը աւարտելու սեմին, [[Վիքթոր Պերար]] աշխատանք մը վստահուի Շահպազին, եւ այդ պատճառով Ընդհանուր պատերազմի նախօրեակին կը վերադառնայ [[Պոլիս]]։

== Աղբիւրներ ==
* [http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/hajgirqn/book/hushardzan1919_index.html Թէոդիկ, Յուշարձան ապրիլ տասնմէկ, Կ․ Պոլիս, 1919, «Արզուման» հրատարակչատուն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704030552/http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/hajgirqn/book/hushardzan1919_index.html |date=2020-07-04 }}
* Գառնիկ Ստեփանեան, Կենսագրական բառարան, հատոր Գ, գիրք I, Ե., «Խորհրդային գրող», 1990, էջ 164։

[[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]]</text>
      <sha1>neif8v2hvbwsf4ij2wx3bwp8ty9l7tg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արմէն Տիգրանեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6701</id>
    <revision>
      <id>252263</id>
      <parentid>222984</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8847" sha1="bagdfupis869czsf0kroyfd1rp4k9fx" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Արմէն Տիգրանեան''' ({{ԱԾ}}), հայ երգահան, խմբավար, ՀԽՍՀ եւ ՎԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ, հայկական ազգային [[օփերա]]յի հիմնադիրն է։ Անոր առաւել յայտնի գործերն են «[[Անուշ (օփերա)|Անուշ»]] (1912) եւ «[[Դաւիթ Բեկ (օփերա)|Դաւիթ-Բեկ»]] (1950) օփերաները&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://opera.stanford.edu/composers/T.html |title=Opera Class |accessdate=2016-01-28 |archive-date=2016-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123122611/http://opera.stanford.edu/composers/T.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;։

== Կենսագրութիւն ==
Արմէն Տիգրանեանը ծնած է [[Ալեքսանդրապոլ]]: Վաղ տարիքէն նուագած է սրինգ, մասնակցած դպրոցական փողային նուագախումբի համերգներուն։ 1894-ին Տիգրանեան իր ընտանիքին հետ տեղափոխուած է [[Թիֆլիս]]: 1902-ին աւարտած է երաժշտական ուսումնարանի սրինգի եւ երաժշտութեան տեսութեան (դասատու՝ Նիքոլայ Քլենովսքի) դասարանները, միաժամանակ յօրինումի դասեր առած [[Մակար Եկմալեան]]էն: Նոյն թուականին Տիգրանեան վերադարձած է Ալեքսանդրապոլ, կազմակերպած դպրոցական եւ ժողովրդական քառաձայն երգչախումբեր. վերջինիս հետ համերգներով շրջագայած է Թիֆլիսի, [[Պաքու]]ի, [[Կարս]]ի մէջ։ Այդ շրջանին կը վերաբերին անոր առաջին ստեղծագործութիւնները՝ «Հովերն առան սար ու դարեր», «Ախ իմ ճամբեն», «Սեւ աչերէն» ([[Աւետիք Իսահակեան]]ի խօսքերով), «Սիրտ իմ լռիր», «Մնաք բարով» (Յովհաննէս Յովհաննիսեանի խօսքերով) երգերը եւ հայկական ժողովրդական երգերու խմբերգային մշակումները։

== Ստեղծագործական ուղի ==
1908 թ-ին Տիգրանեան սկսած է գրել իր առաջին՝ «Անուշ» օփերան (ըստ [[Յովհաննէս Թումանեան]]ի), որ հայկական երաժշտական թատրոնին մէջ հիմքը դրած է ոճական նոր ուղղութեան։ Նոյն թուականին օփերայի առանձին հատուածներ ներկայացուած են Թիֆլիսի մէջ։ «Անուշ»ը առաջին անգամ բեմադրուած է 1912 թ-ին, Ալեքսանդրապոլի մէջ։ Հետագայ 30 տարիներու ընթացքին քոմփոզիթորը բազմիցս անդրադարձած է «Անուշ» օփերային. կատարած է որոշ փոփոխութիւններ, յաւելումներ, վերանայած է գործիքաւորումը։

Երեւանի օփերայի եւ պալէի թատրոնին մէջ «Անուշ»ը առաջին անգամ բեմադրուած է [[1935]] թ-ին, իսկ [[1939]] թ-ին ներկայացուած է [[Մոսկուա]]յի մէջ՝ հայ արուեստի եւ գրականութեան տասնօրեակին: Օփերան աչքի կ’իյնայ ժողովրդական տօներու եւ ծէսերու վառ ու գունեղ տեսարաններով, քնարական երգերով, զուգերգերով ու խմբերգերով: Քոմփոզիթորի ստեղծած մեղեդիները տարածուած են եւ ըստ էութեան դարձած ժողովրդական:

[[1913]] թուականէն Տիգրանեան բնակած է Թիֆլիսի մէջ. մասնակցած է Հայոց երաժշտական ընկերութեան ([[1912]]–[[1921]]) աշխատանքներուն, դասաւանդած Հովնանեան դպրոցին մէջ, հանդէս եկած համերգներով: Քոմփոզիթորը գրած է նոր ստեղծագործութիւններ. երաժշտութիւն՝ «Լեյլի եւ Մեճնուն» տրամայի (բեմադրուած է 1918 թուականին, Թիֆլիսի մէջ), «Արեւելեան պար»՝ սիմֆոնիկ նուագախումբի համար, խմբերգեր, մշակած ժողովրդական երգեր։
[[Պատկեր:Armen Tigranyan.jpg|250px|մինի|[[Արմէն Տիգրանեանի Յուշարձան (Երեւան)|Արմէն Տիգրանեանի յուշարձանը Երեւանի մէջ]]]]
1920–30-ական թուականներուն Տիգրանեան ստեղծած է շարք մը երգեր, քանթաթներ, խմբերգային երկեր, դաշնամուրային կտորներ՝ «Պարերգ», «Հայկական պարերու սիւիթ», «Արեւելեան ֆանթազիա», «Շիրակ զմրուխտի», «Մանկական ալպոմ» («Իրիկնային», «Սրինգ», «Օրորոցի երգ» եւ այլն):

[[Հայրենական մեծ պատերազմ]]ի (1941–1945 թթ.) տարիներուն քոմփոզիթորը գրած է հայրենասիրական երկեր, «Պարային սյուիտ»՝ սիմֆոնիկ նվագախումբի համար, եւ պատմահայրենասիրական «Դաւիթ Բեկ» օփերան (ըստ [[Րաֆֆի]]ի), որ գաղափարական հագեցուածութեամբ, քաղաքացիական պաթոսով, երաժշտական լեզուի ժողովրդայնութեամբ նոր քայլ էր ազգային օփերային արուեստին մէջ։ Օփերան հարուստ է գեղջկական, քաղաքային, գուսանական եւ հոգեւոր երաժշտութեան տարրերով։ Տիգրանեան օփերան աւարտած է 1949 թ-ին, սակայն «Դաւիթ Բեկ»ի առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է 1950 թուականին, երգահանի մահէն ետք, [[Երեւանի Օփերայի Եւ Պալէի Թատրոն|Երեւանի օփերայի եւ պալէի թատրոնին]] մէջ:

Տիգրանեան նաեւ գրած է երաժշտութիւն թատրոնի համար (Տիգրան Հախումեանի «Խաւարի ճանկերում», Արմէն Գուլակեանի «Արշալոյսին», «Գիքոր», «Մի կաթիլ մեղր» (երկուքն ալ՝ ըստ Յովհաննէս Թումանեանի), «Անահիտ» (ըստ [[Ղազարոս Աղայեան]]ի), «Նամուս» (ըստ [[Ալեքսանտր Շիրվանզադէ]]ի), «Սամուէլ», «Դաւիթ Բէկ» (երկուքն ալ՝ ըստ Րաֆֆիի) եւ այլն), հայերէն թարգմանած է [[Ճուզեփփէ Վերտի]]ի «[[Ռիգոլետտո (օպերա)|Ռիկոլեթթօ»]] եւ [[Ժորժ Պիզէ]]ի «[[Քարմէն (օթերա)|Քարմէն»]] օփերաներու թատերակերը։

Տիգրանեանի անունով կոչուած են փողոցներ եւ երաժշտական դպրոցներ [[Երեւան]]ի եւ [[Գիւմրի]]ի մէջ։ Երեւանի օղակաձեւ զբօսայգիին մէջ տեղադրուած է անոր յուշարձանը, իսկ Գիւմրիի մէջ կը գործէ տուն-թանգարանը։

Արմէն Տիգրանեանը թաղուած է Երեւանի կեդրոնական գերեզմանատան մէջ, աւելի յայտնի «Թոխմախի գերեզմանոց» անուամբ&lt;ref&gt;[http://hush.am/index.php?route=product/hush&amp;grave_id=hush7630c2a8639673e Տիգրանյանի գերեզմանաքարը Թոխմախի գերեզմանոցում]&lt;/ref&gt;։ Ըստ [http://hush.am/index.php?route=product/hush&amp;grave_id=hush7630c2a8639673e hush.am] կայքէջին, ան թաղուած է Ելիզաւետա Արիստակէսեանի եւ Վարդան Տիգրանեանի մօտ

== Գրականութիւն Արմէն Տիգրանեանի եւ անոր գործունէութեան մասին ==
* [[Մաթեւոս Մուրադեան]], [[Ռոբերտ Աթաեան]], Արմէն Տիգրանեան. կեանքը, երաժշտական-հասարակական գործունէութիւնը եւ ստեղծագործութիւնը, Երեւան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1955, 107 էջ։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ}}
{{Արտաքին յղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Տիգրանեան, Արմէն}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ]]
[[Ստորոգութիւն:ՀԽՍՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչներ]]
[[Ստորոգութիւն:10 Փետրուարի մահեր]]</text>
      <sha1>bagdfupis869czsf0kroyfd1rp4k9fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ֆե­տե­րի­քօ Կարս­իա Լոր­քա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7661</id>
    <revision>
      <id>252253</id>
      <parentid>252179</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>252253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26631" sha1="2cgmck5i8ywapycqjel67n1pp24l3vg" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Ֆե­տե­րի­քօ Կարս­իա Լոր­քա'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cw.routledge.com/textbooks/rmcd/9780415362436/lorca.asp|title=Routledge Modern and Contemporary Dramatists}}&lt;/ref&gt; ({{lang-es| Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca}}, {{ԱԾ}}) որ կը գիտնուի իբր Ֆետերիքօ Կարսիա Լորքա, ({{ԱԾ}}), սպանացի բանաստեղծ, թատերագիր եւ բեմադրիչ մըն է: Հայերէն թարգմանութեամբ լոյս տեսած է անոր «Մեղրի երգը» բանաստեղծութիւններու գրքոյկը (Երեւան, 1965)&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ֆեդերիկո Գարսիա Լորկա|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%96%D5%A5%D5%A4%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%AF%D5%B8_%D4%B3%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%AB%D5%A1_%D4%BC%D5%B8%D6%80%D5%AF%D5%A1&amp;oldid=10256368|date=2025-03-17|accessdate=2026-06-09|language=hy}}&lt;/ref&gt;։ 

Այս անունը սպաներէն անուանման օրէնքներով կազմուած է: Առաջին մականունը ''Կարսիա'' է՝ որ հայրենի մականունն է, իսկ երկրորդ մականունը ''Լորքա'' է՝ որ մայրենի մականունն է:

Լորքան՝ որ [['27-նի սերունդ]]ին խորհրդաւոր անդամ մըն է, ճանչցուած է միջազգայնօրէն: Իբր '27-ի սերունդի անդամը, Եւրոպայի ամէնէն ազդեցիկ շարժումները (զորօրինակ [[Խորհրդապաշտութիւն]], [[ապագայապաշտութիւն]] ու [[գերիրապաշտութիւն]]) սպանական գրականութիւնը ներկայացնող այս խոումբին բազմաթիւ արուեստագէտ ու բանաստեղծներէն մէկն է:&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopædia Britannica. &quot;Generation of 1927. ''Encyclopædia Britannica Online''. Encyclopædia Britannica Inc., n.d. Web. 18 Nov. 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/topic/Generation-of-1927|title=Generation of 1927 - Spanish literature|publisher=}}&lt;/ref&gt;

[[Սպանիայի քաղաքացիական պատերազմ|Սպանիայի քաղաքացիական պատերազմի]] ({{lang-es| Guerra Civil Española}}) սկիզբը Ազգայնականներու կողմէ սպաննուած է:&lt;ref&gt;Ian Gibson, ''The Assassination of Federico García Lorca''. Penguin (1983) {{ISBN|0-14-006473-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=8337 Michael Wood, &quot;The Lorca Murder Case&quot;, ''The New York Review of Books'', Vol. 24, No. 19 (24 November 1977)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;José Luis Vila-San-Juan, ''García Lorca, Asesinado: Toda la verdad'' Barcelona, Editorial Planeta (1975) {{ISBN|84-320-5610-3}} {{cite web|url=http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=8337|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906221112/http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=8337|archivedate=6 September 2009|accessdate=2008-10-28|deadurl=bot: unknown|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iht.com/articles/2008/10/16/europe/spain.php Reuters, &quot;Spanish judge opens case into Franco's atrocities&quot;, ''International Herald Tribune'' (16 October 2008)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210130939/http://www.iht.com/articles/2008/10/16/europe/spain.php|date=10 February 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5262420.stm|title=Poet's death still troubles Spain|last=Estefania|first=Rafael|date=18 August 2006|publisher=[[BBC News]]|accessdate=14 October 2008}}&lt;/ref&gt; Իր դիակը կորսուած է եւ չէ գտնուած: 2008-ին, սպանական դատաւոր մը Լորքային մահուան գծով խուզարկութիւններու կը սկսի: Կարսիա Լորքա ընտանիքը երկար ատեն, մեծ հաւանականութեամբ Լորքային գերեզմանը եղող [[Ալֆակար]]ի շուրջը փորելու արտօնութիւն չէ տուած: Սակայն արտօնութիւնը ստանալէ վերջ մարդկեղէն մնացորդ մը չէ գտնուած:&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/dec/18/federico-garcia-lorca-grave-alfacar|title=No remains found|author=Giles Tremlett|work=[[The Guardian]]|location=London|accessdate=14 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7624887.stm|title=Lorca family to allow exhumation|date=18 September 2008|publisher=[[BBC News]]|accessdate=28 May 2009}}&lt;/ref&gt;

== Կեանք եւ ասպարէզ&lt;ref&gt;{{Citation|title=Federico García Lorca|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Federico_Garc%C3%ADa_Lorca&amp;oldid=1358076613|date=2026-06-06|accessdate=2026-06-09|language=en}}&lt;/ref&gt; ==

=== Վաղ տարիներ ===
Ֆետերիքօ տել Սաքրատօ Քորասոն տէ Խեսուս Կարսիա Լորքան ծնած է 5 Յունիս 1898-ին&lt;ref&gt;&quot;Federico Garcia Lorca&quot;. ''Routledge Modern and Contemporary Dramatists''. Archived from the original on 27 July 2011.&lt;/ref&gt;, Հարաւային Սպանիոյ Կրանատա քաղաքէն 17 քմ․ դէպի արեւմուտք գտնուող փոքրիկ քաղաքի մը՝ Ֆուէնթէ Վաքերոսի մէջ։ Հայրը՝ Ֆետերիքօ Կարսիա Ռոտրիկեսը, բարգաւաճ հողատէր էր, որ ունէր ագարակ մը Կրանատայի մօտակայ արգաւանդ հովիտին (vega) մէջ եւ յարմարաւէտ առանձնատուն մը՝ քաղաքի սիրտին մէջ։ Կարսիա Ռոտրիկեսի հարստութիւնը բազմապատկուեցաւ շաքարի արդիւնաբերութեան վերելքին զուգընթաց։ Կարսիա Լորքայի մայրը՝ Վիսենթա Լորքա Ռոմերոն, ուսուցչուհի էր։

1905-ին ընտանիքը Ֆուէնթէ Վաքերոսէն տեղափոխուեցաւ մօտակայ Վալտերուպիօ քաղաքը (որ այն ատեն կը կոչուէր Ասքերոսա)։ 1909-ին, երբ տղան 11 տարեկան էր, անոնք փոխադրուեցան շրջանային կեդրոն հանդիսացող Կրանատա քաղաքը, ուր կար միջնակարգ դպրոցի համազօր վարժարան մը։ Հոն անոնց ամենածանօթ բնակարանն էր «Ուերթա տէ Սան Վիսենթէ» (Huerta de San Vicente) կոչուող ամառանոցը, որ այն ժամանակ կը գտնուէր Կրանատա քաղաքի արուարձաններուն մէջ։ Իր կեանքի մնացեալ տարիներուն ան միշտ կարեւոր համարեց բնութեան մօտ ապրիլը՝ գովաբանելով գիւղական միջավայրի մէջ իր ստացած դաստիարակութիւնը։ Այս երեք տուներն ալ՝ Ֆուէնթէ Վաքերոսը, Վալտերուպիօն եւ Ուերթա տէ Սան Վիսենթէն, այսօր կը գործեն որպէս թանգարաններ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://patronatogarcialorca.org/|title=PATRONATO FEDERICO GARCÍA LORCA {{!}} FUENTEVAQUEROS {{!}} GRANADA {{!}}{{!}} SPAIN|website=www.patronatogarcialorca.org|accessdate=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=CASA MUSEO FEDERICO GARCÍA LORCA|url=https://doi.org/10.2307/j.ctv2s0jcdb.28|publisher=Dykinson|date=2019-11-13|accessdate=2026-06-09|pages=309–319|first=Antonio Matos|last=Gil|first2=Nieves Vico|last2=Moya}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Huerta de San Vicente&quot;. ''huertadesanvicente.com''.&lt;/ref&gt;։

1915-ին, միջնակարգ դպրոցը աւարտելէ ետք, Կարսիա Լորքան յաճախեց Կրանատայի համալսարանը։ Այս շրջանին անոր ուսումնառութիւնը կը ներառէր իրաւաբանութիւն, գրականութիւն եւ երաժշտական յօրինում (composition)։ Իր պատանեկութեան ընթացքին ան աւելի խոր կապուածութիւն կը զգար երաժշտութեան, քան գրականութեան հանդէպ։ 11 տարեկանին ան սկսաւ դաշնամուրի դասեր առնել Անթոնիօ Սեկուրա Մեսայէն, որ տեղական երաժշտանոցի ներդաշնակութեան (harmony) ուսուցիչ եւ յօրինող էր։ Ճիշդ Սեկուրան էր, որ ներշնչեց Ֆետերիքոյի երաժշտական ասպարէզի երազանքը։

Իր առաջին գեղարուեստական ներշնչումները ծնունդ առին Քլոտ Տեպիւսիի, Ֆրետերիք Շոփենի եւ Լուտվիկ վան Պեթհովընի ստեղծագործութիւններէն։ Աւելի ուշ, յօրինող Մանուէլ տէ Ֆալյայի հետ իր բարեկամութեան շնորհիւ, սպանական ժողովրդական բանահիւսութիւնը դարձաւ իր ներշնչման աղբիւրը (մուսան)։

Կարսիա Լորքան գրականութեան չդիմեց մինչեւ Սեկուրայի մահը՝ 1916 թուականին, եւ անոր առաջին արձակ գործերը, ինչպէս՝ «Գիշերերգ» (Nocturne), «Պալատ» (Ballade) եւ «Սոնաթ» (Sonata), ներազդուած էին երաժշտական ձեւերէն։ Երիտասարդ մտաւորականներու իր միջավայրը կը հաւաքուէր Կրանատայի «Գաֆէ Ալամետա»-ի «Էլ Ռինքոնսիյօ» (El Rinconcillo) անկիւնը։

1916 եւ 1917 թուականներուն, Կարսիա Լորքան իր համալսարանի փրոֆեսորներէն մէկուն հետ ճամբորդեց հիւսիսային Սպանիոյ Քասթիլիա, Լէոն եւ Կալիսիա շրջաններուն մէջ։ Այդ փրոֆեսորը նոյնպէս քաջալերեց զինք, որպէսզի գրէ իր առաջին գիրքը՝ «Տպաւորութիւններ եւ բնապատկերներ» (Impresiones y paisajes, որ տպագրուեցաւ հօրը հաշւոյն՝ 1918-ին)։ Ֆեռնանտօ տէ լոս Ռիոսը համոզեց Կարսիա Լորքայի ծնողքը, որ թոյլ տան իրենց զաւկին տեղափոխուելու Մատրիտի յառաջդիմական, Օքսպրիճի (Oxbridge) օրինակով ստեղծուած Ուսանողական կացարանը (Residencia de Estudiantes)՝ 1919 թուականին, մինչ ան անուանապէս կը յաճախէր Մատրիտի համալսարանի դասընթացքներուն&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.18126|title=Maurer, Ludwig|last=Charlton|first=David|date=2001|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Music Online}}&lt;/ref&gt;։

=== Իբրեւ երիտասարդ գրող ===
Մատրիտի Ուսանողական կացարանին (Residencia de Estudiantes) մէջ Կարսիա Լորքան մտերմացաւ Լուիս Պունիւէլի, Սալվատոր Տալիի եւ շատ մը ուրիշ ստեղծագործ արուեստագէտներու հետ, որոնք ազդեցիկ դարձան կամ պիտի դառնային ամբողջ Սպանիոյ մէջ։ Ան արժանացաւ բանաստեղծ Խուան Ռամոն Խիմենեսի հովանաւորութեան՝ մտերիմ կապեր հաստատելով թատերագիր Էտուարտօ Մարքինայի եւ Մատրիտի «Թէաթրօ Էսլավա»-ի (Teatro Eslava) տնօրէն Կրեկորիօ Մարթինես Սիերայի հետ։

1919–1920 թուականներուն, Սիերայի հրաւէրով, ան գրեց եւ բեմադրեց իր առաջին թատերախաղը՝ «Թիթեռնիկի չարախնդութիւնը» (The Butterfly's Evil Spell)։ Այն չափածոյ դրամա մըն էր, որ կը պատկերէր անհնարին սէր մը՝ ուտիճի (cockroach) եւ թիթեռնիկի մը միջեւ, ուր երկրորդական դերերով հանդէս կու գային այլ միջատներ։ Ընդամէնը չորս ներկայացումէ ետք, անշնորհակալ հանդիսատեսը զայն ձաղկեց ու բեմէն վռնտեց, ինչ որ անդրադարձաւ թատերասէր հասարակութեան հանդէպ Կարսիա Լորքայի ունեցած վերաբերմունքին վրայ՝ իր ասպարէզի մնացեալ տարիներուն։ Աւելի ուշ ան պիտի պնդէր, թէ 1927-ին գրուած «Մարիանա Փինետա»-ն (Mariana Pineda) իրականութեան մէջ իր առաջին թատերախաղն էր։ Ուսանողական կացարանին մէջ գտնուած միջոցին ան հետեւեցաւ իրաւաբանութեան եւ փիլիսոփայութեան դասընթացքներուն, թէեւ ուսումէն աւելի կը հետաքրքրուէր գրելով։

Կարսիա Լորքայի բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքը՝ «Բանաստեղծութիւններու գիրք» (Libro de poemas), հրատարակուեցաւ 1921-ին, ուր մէկտեղուած էին 1918-էն ի վեր գրուած գործերը՝ ընտրուած իր եղբօր՝ Ֆրանսիսքոյի (մականունով՝ Փաքիթօ) օգնութեամբ։ Այս գործերը կը շօշափէին կրօնական հաւատքի, մեկուսացման եւ բնութեան թեմաները, որոնցմով լեցուն էին իր արձակ խորհրդածութիւնները։

1922-ի սկիզբը, Կրանատայի մէջ Կարսիա Լորքան միացաւ յօրինող Մանուէլ տէ Ֆալյային՝ խրախուսելու համար «Գանթէ Խոնտօ» մրցոյթը (Concurso de Cante Jondo)․ փառատօն մը, որ նուիրուած էր ֆլամենքոյի կատարողականութեան եւ անոր «գանթէ Խոնտօ» (խորունկ երգ) ոճի արժեւորման։ «Այս շրջանին Լորքան ուսումնասիրեց երգերու կարճ ժանրը, որուն օրինակն է &quot;Պարտէզ, Մարտ&quot; բանաստեղծութիւնը՝ գրուած 1921-1924 թուականներուն, որ աւելի ուշ ընդգրկուեցաւ իր &quot;Canciones&quot; (Երգեր) գիրքին մէջ»։ Նախորդ տարի Կարսիա Լորքան սկսած էր գրել իր «Poema del cante jondo» («Խորունկ երգի բանաստեղծութիւնը», որ հրատարակուեցաւ միայն 1931-ին), ուստի բնականաբար էսսէ մը յօրինեց ֆլամենքոյի արուեստին մասին եւ սկսաւ հրապարակաւ ելոյթներ ունենալ ի պաշտպանութիւն մրցոյթին։ Յունիսին կայացած երաժշտական փառատօնին ան հանդիպեցաւ հռչակաւոր ֆլամենքոյի երգիչ (cantaor) Մանուէլ Թորէին։ Յաջորդ տարի, Կրանատայի մէջ, ան Ֆալյայի եւ ուրիշներու հետ համագործակցեցաւ մանկական թատերախաղի մը երաժշտական արտադրութեան վրայ՝ «Աղջիկը, որ կը ջրէ ռեհանը եւ հարցասէր արքայազնը» (La niña que riega la albahaca y el príncipe preguntón), որ Լորքան վերամշակած էր անտալուզեան հեքիաթէ մը։ Ներշնչուած լինելով «Խորունկ երգ»-ի յաջորդական նոյն կառուցուածքային ձեւէն՝ անոր «Suites» (1923) ժողովածուն երբեք չաւարտեցաւ եւ չհրատարակուեցաւ մինչեւ 1983 թուական։

Յաջորդ քանի մը տարիներուն Կարսիա Լորքան աւելի ուշագրաւ կերպով ներգրաւուեցաւ Սպանիոյ յառաջապահ (avant-garde) արուեստի շարժման մէջ։ Ան հրատարակեց բանաստեղծութիւններու ժողովածու մը՝ «Canciones» (Երգեր) խորագիրով, թէեւ այն սովորական իմաստով երգեր չէր պարունակեր։ Կարճ ժամանակ անց, Լորքան հրաւիրուեցաւ իր գծագրութիւններու շարքը ցուցադրելու Պարսելոնայի «Կալերիս Տալմաու»-ի (Galeries Dalmau) մէջ՝ 25 Յունիսէն մինչեւ 2 Յուլիս 1927։ Լորքայի էսքիզները ժողովրդական եւ յառաջապահ ոճերու խառնուրդ մըն էին՝ լրացնելով «Canciones»-ը։ Ինչպէս իր պոեզիան, այնպէս ալ գծագրութիւնները կըտացնէին աւանդական անտալուզեան պատկերներու ազդեցութիւնը, քիւպիստական համադրութիւնը եւ սեռային ինքնութեան շուրջ մտահոգութիւնները։ Քանի մը գծագրութիւններ բաղկացած էին իրարու վրայ դրուած երազային դէմքերէ (կամ ստուերներէ)։ Ան աւելի ուշ այդ կրկնակի դէմքերը նկարագրեց իբրեւ ինքնանկարներ, որոնք կը ցուցադրեն «մարդու լալու, ինչպէս նաեւ յաղթելու կարողութիւնը»՝ համահունչ իր այն համոզումին, որ վիշտն ու խնդութիւնը նոյնքան անբաժանելի են, որքան կեանքն ու մահը&lt;ref&gt;Leslie, Stainton (2013). ''Lorca – a Dream of Life''. Bloomsbury Publishing. ISBN &lt;bdi&gt;978-1448213443&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;։

«Romancero gitano»-ն («Գնչուական տաղեր», 1928), որ իր «Cancion» (Երգեր) շարքին մէկ մասն է, դարձաւ իր ամենաճանչցուած բանաստեղծական գիրքը։ Այն Սպանիոյ գիւղական վայրերուն մէջ մինչ այդ պատմուող տաղերու եւ բանաստեղծութիւններու խիստ ոճաւորուած նմանակումն էր։ Կարսիա Լորքան այս գործը կը նկարագրէ իբրեւ Անտալուզիոյ «քանդակազարդ խորան»՝ իր «գնչուներով, ձիերով, հրեշտակապետերով, մոլորակներով, իր հրէական ու հռոմէական զեփիւռներով, գետերով, ոճիրներով, մաքսանենգի ամէնօրեայ հպումով եւ Քորտոպայի մերկ մանուկներու երկնային նշմարով։ Գիրք մը, որ հազիւ թէ կ'արտայայտէ տեսանելի Անտալուզիան, բայց ուր կը դողայ թագնուած Անտալուզիան»։

1928-ին այս գիրքը անոր համբաւ բերաւ ամբողջ Սպանիոյ եւ սպանախօս աշխարհին մէջ, եւ միայն շատ աւելի ուշ ան ճանչցուեցաւ իբրեւ թատերագիր։ Իր կեանքի մնացեալ տարիներուն գրողը պիտի փնտռէր անտալուզեան մշակոյթի տարրերը՝ փորձելով գտնել անոր էութիւնը՝ առանց դիմելու «պատկերաւոր» (picturesque) կամ «տեղական գունագեղութեան» կաղապարուած օգտագործման։

Անոր երկրորդ թատերախաղը՝ «Մարիանա Փինետա»-ն, որուն բեմայարդարումը կատարած էր Սալվատոր Տալին, մեծ ընդունելութեան արժանացաւ Պարսելոնայի մէջ 1927-ին։ 1926-ին Կարսիա Լորքան գրեց «Կոշկակարին հրաշալի կինը» (The Shoemaker's Prodigious Wife) թատերախաղը, որ պիտի ցուցադրուէր միայն 1930-ականներու սկիզբը։ Այն երեւակայութեան մասին կատակերգութիւն (farce) մըն էր՝ հիմնուած սեթեւեթող, կամակոր կնոջ եւ կնամեծար կոշկակարի մը յարաբերութեան վրայ։

1925-էն 1928 թուականներուն ան կրքոտ կերպով կապուած էր Տալիի հետ։ Թէեւ Լորքայի հետ Տալիի բարեկամութիւնը ունէր փոխադարձ կրքի ուժեղ տարրեր, Տալին կը պնդէր, որ ինք մերժած է բանաստեղծին սեռային (erotic) քայլերը։ «Գնչուական տաղեր»-ու յաջողութեան զուգընթաց՝ տեղի ունեցաւ օտարացում Տալիէն եւ քանդուեցաւ սիրային կապը քանդակագործ Էմիլիօ Ալատրէն Փերոխոյի հետ։ Ասոնք յառաջացուցին խորացող ընկճախտ (depression)՝ վիճակ մը, որ աւելի կը սրուէր իր համասեռամոլութեան պատճառով ապրած տառապանքով։ Ան կը զգար, որ թակարդի մէջ ինկած է յաջողակ հեղինակի կերպարին (որ ստիպուած էր պահել հանրութեան առջեւ) եւ տանջահար, իրական ինքնութեան միջեւ, որ միայն առանձին կրնար ընդունիլ։ Ան նաեւ այն տպաւորութիւնը ունէր, թէ զինք կը կաղապարեն իբրեւ «գնչու բանաստեղծ»։ Ան կը գրէր․ «Գնչուները պարզապէս թեմա մըն են։ Եւ ոչինչ աւելի։ Ես նոյն յաջողութեամբ կրնայի ըլլալ կարի ասեղներու կամ ջրային բնապատկերներու բանաստեղծ։ Բացի այդ, այս գնչուականութիւնը ինծի կու տայ անկիրթ, տգէտ ու նախնական բանաստեղծի տեսք մը, որ դուն շատ լաւ գիտես, թէ ես չեմ։ Ես չեմ ուզեր կաղապարուիլ»&lt;ref&gt;Maurer (2001) p. xiii&lt;/ref&gt;։

Կարսիա Լորքայի եւ իր ամենամօտիկ բարեկամներուն միջեւ աճող օտարացումը հասաւ իր գագաթնակէտին, երբ սիւրռէալիստներ Տալին եւ Լուիս Պունիւէլը համագործակցեցան իրենց 1929 թուականի «Անտալուզեան շունը» (Un Chien Andalou) ֆիլմին վրայ։ Կարսիա Լորքան զայն ընկալեց, թերեւս սխալմամբ, իբրեւ կատաղի յարձակում իր անձին դէմ։ Այս ժամանակաշրջանին Տալին հանդիպեցաւ նաեւ իր ապագայ կնոջ՝ Կալային։ Գիտակցելով այս խնդիրներուն (թէեւ թերեւս ոչ անոնց պատճառներուն)՝ Կարսիա Լորքայի ընտանիքը կազմակերպեց անոր երկարատեւ այցելութիւնը Միացեալ Նահանգներ 1929–1930 թուականներուն։

1929-ի Յունիսին, Կարսիա Լորքան Ֆեռնանտօ տէ լոս Ռիոսի հետ մեկնեցաւ ԱՄՆ՝ «RMS Olympic» շոգենաւով, որ «RMS Titanic»-ի քոյր նաւն էր։ Անոնք հիմնականին մէջ մնացին Նիւ Եորք քաղաքին մէջ, ուր Ռիոսը սկսաւ դասախօսութիւններու շարք մը, իսկ Կարսիա Լորքան, ծնողներուն նիւթական աջակցութեամբ, արձանագրուեցաւ Քոլոմպիա համալսարանի ընդհանուր ուսումնառութեան բաժանմունքը։ Ան անգլերէն կ'ուսանէր, բայց, ինչպէս նախապէս, ուսումէն աւելի կլանուած էր գրելով։ Քոլոմպիայի մէջ ան կը բնակէր «Furnald Hall»-ի թիւ 617 սենեակին մէջ, նախքան «John Jay Hall»-ի թիւ 1231 սենեակը տեղափոխուիլը։ Ան ժամանակ անցուց նաեւ Վերմոնթի, իսկ աւելի ուշ՝ Հաւանայի (Քուպա) մէջ։

Իր «Poeta en Nueva York» («Բանաստեղծը Նիւ Եորքի մէջ», հրատարակուած յետմահու՝ 1940-ին) ժողովածուն կ'ուսումնասիրէ օտարացումն ու մեկուսացումը՝ որոշ պատկերաւոր, փորձարարական բանաստեղծական հնարքներու միջոցով, եւ կրած է Ուոլ Սթրիթի տնտեսական տագնապի (Wall Street crash) ազդեցութիւնը, որուն ան անձամբ ականատես եղած էր&lt;ref&gt;García Lorca, Federico (1958). &quot;Poeta en Nueva York&quot;. Madrid.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Río, Ángel del (1948). &quot;Historia de la Literatura Española&quot;. New York. pp. 340–343.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Río, Ángel del. Columbia University. Amelia A. de del Rio. Barnard College. II Antología general de la Literatura Española, Federico García Lorca, pp. 785–791, Libro De Poemas, 1960 . Holt, Rinehart, and Winston, New York Library of Congress Card Number 60-6296&lt;/ref&gt;։

Քաղաքային կապիտալիստական հասարակութեան եւ նիւթապաշտ արդիականութեան այս դատապարտումը կտրուկ շրջադարձ մըն էր իր նախորդ գործերէն եւ բանահիւս (folklorist) կոչուելու պիտակէն։ Այս շրջանի իր թատերախաղը՝ «El público»-ն (Հասարակութիւնը), չհրատարակուեցաւ մինչեւ 1970-ականներու վերջը եւ երբեք ամբողջութեամբ չէ հրատարակուած, քանի որ ամբողջական ձեռագիրը, ըստ երեւոյթին, կորսուած է։ Այդուհանդերձ, Նիւ Եորքի Ամերիկայի Սպանախօս Մշակոյթի Ընկերութիւնը (Hispanic Society of America) կը պահէ անոր անձնական նամակներէն քանի մը հատը&lt;ref&gt;&quot;Hispanic Society of America&quot;. 16 October 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;5 April – 20 July 2013, Back Tomorrow: Federico García Lorca / Poet in New York, New York Public Library Exhibition. Fifth Avenue at 42nd Street Stephen A. Schwarzman Building, Wachenheim Gallery.&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{Արտաքին յղումներ}}
[[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]]</text>
      <sha1>2cgmck5i8ywapycqjel67n1pp24l3vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1915 (ժապաւէն)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7735</id>
    <revision>
      <id>252240</id>
      <parentid>214928</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T01:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6395" sha1="idv1tvcb4s9yv3m4xujgsjlv4uy02zz" xml:space="preserve">'''«1915»''', հոգեբանական [[տրամա]], որու բեմադրիչն ու թատերագիրը Կարին Հովհաննիսեանն ու Ալէք Մուհիպեանն են։ Ֆիլմի արտադրիչներն են Հովհաննիսեանը, Մուհիպեանը եւ Թերի Լեոնարտը։ Ֆիլմի գլխաւոր դերակատարներն են [[Սիմոն Աբգարեան]]ը, [[Անժելա Սարաֆեան]]ը, Սամուել Փեյճը եւ Նիգոլայ Քինսգին։ Ֆիլմը կը վերաբերուի [[Հայոց ցեղասպանութիւն|հայոց ցեղասպանութեան]], որ հերքուած եւ ընդունուած չէ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] կողմէ&lt;ref&gt;{{citation |first1=Hans-Lukas |last1=Kieser |first2=Dominik J. |last2=Schaller |language=German |title=Der Völkermord an den Armeniern und die Shoah |trans_title=The Armenian genocide and the Shoah |publisher=Chronos |year=2002 |isbn=3-0340-0561-X |page=114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |title=The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915–1916: Documents Presented to Viscount Grey of Falloden| authorlink=James Bryce, 1st Viscount Bryce |first2=Arnold |last2=Toynbee |edition=uncensored |editor-first=Ara |editor-last=Sarafian |place=Princeton, NJ |publisher=Gomidas |year=2000 |isbn=0-9535191-5-5 |pages=635–49}}&lt;/ref&gt;։

== Նիւթ ==
[[Օսմանեան Թուրքիա]]յի մէջ տեղի ունեցած [[հայոց ցեղասպանութիւն|հայոգ ցեղասպանութենէն]] ուղիղ մէկ դար անցած առեղծուածային բեմադրիչը Լոս Անճելըսի թատրոնի մը մէջ կը որոշէ բեմադրել ներկայացում մը, որմով հարգանքի տուրք կը մատուցուի եղեռնի զոհերուն։ Քանի որ ներկայացման թեման վիճաբանական էր, մտքի հակառակորդները կը շրջափակեն թատրոնը եւ այդպիսի տարօրինակ իրադարձութիւնները վախ կը տարածեն արտադրիչներու եւ դերասաններու շրջաանին մէջ։ Տպաւորութիւն մը կը ստեղծուի, որ բեմադրիչի մտահղացումը բաւական վտանգաւոր է&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.broadwayworld.com/bwwmovies/article/Thriller-1915-to-HIt-Theaters-VOD-This-April-20150323|title=Thriller '1915' to Hit Theaters &amp; VOD This April}}&lt;/ref&gt;, եւ ''անցեալի հոգիներն ամենուր են''։

== Դերեր ==
=== Գլխաւոր դերերով հանդէս եկած դերասաններ ===
* [[Սիմոն Աբգարեան]] - Սիմոն
* [[Անժելա Սարաֆեան]] - Անժելա
* [[Սամուէլ Փէյճ]] - Ճէյմս
=== Այլ դերերով հանդէս եկած դերասաններ ===
* [[Նիկոլա Քինսքի]] - Թոնի
* [[Ճիւ Փիտոք]] - Ճեֆրի
* [[Սանի Սալջիչ]] - Գաբրիել
* [[Տեպրա Քրիսթոֆերսըն]] - Լիլիան
* [[Քըրթնի Հալուերսըն]] - Լաքի
* [[Մայլս Քրանտորտ]] - Ռէյ եւ այլք։

== Ստեղծում ==
«1915»-ը Կարին Հովհաննիսեանի եւ Ալեք Մուհիբեանի առաջին համատեղ լիամեդրաժ ֆիլմն է։ Հովհաննիսեանը ''Family of Shadows''-ի հեղինակն է&lt;ref&gt;{{citation |first1=Garin |last1=Hovannisian |title=''The Family of Shadows'' |publisher=Harper Collins Publishers |year=2011}}&lt;/ref&gt;, ան նաեւ գրած է ''[[Los Angeles Times]]'', ''[[Նյու Իորք Թայմզ|The New York Times]]'' եւ այլ ամսագրերի համար։ Մուհիպեանը գրող եւ կատակերգու է, որու աշխատանքները յայտնուած են ''Slate'', ''The Weekly Standard'' եւ բազմաթիւ այլ տեղեր։ Ան նաեւ աշխատած է [[Սթենֆորտի համալսարան]]ի Հովըրի դպրոցին մէջ։

Հովհաննիսեանը եւ Մուհիպեանը կը համագործակցին թատերական ոլորտման մէջ ավելի քան տաս տարի։

Ֆիլմը արտադրուած է Bloodvine Media, Strongman եւ mTuckman Media ֆիլմի ընկերութիւններու կողմէ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://massispost.com/2015/03/film-1915-to-shed-light-on-forgotten-genocide-of-1-5-million-armenians-in-ottoman-turkey/|title=Film “1915” To Shed Light on Forgotten Genocide of 1.5 Million Armenians in Ottoman Turkey}}&lt;/ref&gt;։ Ֆիլմը տեղայնացրած են iNexxus Digital Marketing Agency եւ PRodogy Public Relations ընկերութիւնները&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inexxus.com/blog/ag-campaign-joins-forces-with-inexxus|title=AG Campaign Joins Forces with iNexxus Digital Marketing Agency|accessdate=2015-12-29|archive-date=2015-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416075855/http://www.inexxus.com/blog/ag-campaign-joins-forces-with-inexxus|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

== Թողարկում ==
[[Եւրոպա]]կան առաջին թողարկման կայացած է Մաքսիմ Կորգու անուան Թատրոնին մէջ ([[Պեռլին]], [[Գերմանիա]]) 2015 թուականի [[Ապրիլ]] 5-ին։ ԱՄՆ-ի մէջ ֆիլմի առաջին թողարկումը տեղի ունեցած է [[Ապրիլ]] 17-ին, իսկ Հայաստանի մէջ՝ [[Ապրիլ]] 25-ին՝ [[հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելից]]ի յաջորդ օրը։

== Երաժշտութիւն ==
Ֆիլմի երաժշտութիւնը գրած է [[Կրեմմի]]ի մրցանակակիր, յօրինող [[Սերժ Թանքեան]]ը, ով յայտնի [[System of a Down]] ռոք խմբի վոկալիստն է&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.agos.com.tr/en/article/10784/1915-the-first-film-of-the-centennial|title=‘1915’։ The first film of the centennial}}&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.1915themovie.com Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224050433/http://www.1915themovie.com/ |date=2020-02-24 }}
* [http://www.kinopoisk.ru/film/851874/ «1915» ֆիլմը]
* [http://www.imdb.com/title/tt3781762/ «1915» ֆիլմը]

[[Ստորոգութիւն:Ժապաւէններ]]</text>
      <sha1>idv1tvcb4s9yv3m4xujgsjlv4uy02zz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդէս)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12238</id>
    <revision>
      <id>252256</id>
      <parentid>252184</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>252256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24661" sha1="6epgphrv297s3uyqeoog01ol9ju2gm4" xml:space="preserve">'''Ծիծեռնակ''', եռամսեայ երաժշտական հանդէս, որ հրատարակուած է [[Գահիրէ]]ի մէջ 2001-2008 թուականներուն` իբրեւ ''Ջահակիր'' շաբաթաթերթի յաւելուած։

Խմբագիր` Հայկ Աւագեան, տնօրէն` Մարտիրոս Պալաեան։

Նուիրուած է բացառապէս հայկական երաժշտութեան։ Հրատարակած է երաժշտական ուսումնասիրութիւններ, քննախօսականներ, գրախօսականներ, հրապարակումներ։ Արաբերէնէ հայերէն թարգմանած է հայ երաժշտութեան մասին յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ։ Լոյս ընծայած է հայ երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններ, ինչպէս նաեւ օտար երաժշտահաններու գործեր՝ հայկական թեմաներով։

Լոյս տեսած է ընդամէնը 29 համար։

== Բովանդակութիւն ==
(բացի նշուածներէն, բոլոր յօդուածներուն եւ թարգմանութիւններուն հեղինակն է Հայկ Աւագեան)

=== Ա. Տարի, Թիւ 1, Յունուար 2001 ===
1. «Երկու խօսք»։

2. «Համառօտ մատենագիտութիւն` հայկական դէմքեր ու դէպքեր բովանդակող օտար օփերաներու»։

3. ԵԳԻՊՏԱՑԻ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ

Ա.- Սամհա Էլ-Խուլի, «Ազգայինը` Ի. դարու երաժշտութեան մէջ»։

4. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Եգիպտոսի Ազգային Օրհներգ»։

«Հայաստանի Ազգային Օրհներգ»։

«''Polyeucte'', երժշտ.` [[Շարլ Կունօ]]&lt;nowiki/&gt;»։

5. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

[[Գրիգոր Արծրունի]], «Տաղանդները կորչում են»։

Գրիգոր Արծրունի, «Երաժշտական կրթութիւն»։

6. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Առնոյ Բաբաջանեան կը նուագէ իր ստեղծագործութիւնները»։

7. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«''Կոմիտասը եւ հայ ժողովրդի երաժշտական ժառանգութիւնը'', հեղինակ` Նիկողոս Կ. Թահմիզեան»։

=== Ա. Տարի, Թիւ 2, Ապրիլ 2001 ===

1. «Գոհարիկ Ղազարոսեանի ստեղծագործական առանձնայատկութիւնները (ըստ տպագրուած ստեղծագործութիւններուն)»։

2. ԵԳԻՊՏԱՑԻ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ

Բ.- Մոհամմէտ Րէֆաաթ Էլ-Իմամ, «Հայերը Եգիպտոսի մէջ, ԺԹ. Դար»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Գոհարիկ Ղազարոսեանի Choral «Հայր մեր»-ը»։

«Հրանդ Քէշիշեանի ''Սգոյ Քայլերգ''ը»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Ս. Մ. Ծոցիկեան, «Պ. Սինանեանի նուագահանդէսը»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Սուրբ Ծննդեան երգեցողութիւնը Գահիրէի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցիէն ներս»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«''Հայ յեղափոխական երգերուն տեղը հայ երաժշտութեան պատմութեան մէջ'', հեղինակ` Գրիգոր Փիտէճեան»։

=== Ա. Տարի, Թիւ 3, Յուլիս 2001 ===
1. «Խորհրդահայ երաժշտահաններու դաշնակումներ հայկական հոգեւոր երգերու»։

2. ԵԳԻՊՏԱՑԻ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ, Գ.

Ապտ Էլ-Համիտ Թաուֆիք Զաքի, «Եգիպտական երաժշտութեան դրօշակակիրները 150 տարուան ընթացքին»։

Զէն Նասսար, «Եգիպտական մասնագիտացուած երաժշտութիւնը»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Տիգրան Զէյթունցեան, տարբեր ստեղծագործութիւններ»։

«Ֆուատ Էլ-Զահէրի, ''Danse du Harem'' դաշնակի համար»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

«Գունոյի ''Ֆաուստ''ը հայերէն լեզուով»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«''Անոյշ'' օփերային երկու ձայնագրութիւնները»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«''The New Grove Dicionary of Music and Musicians'' եւ ''The New Grove Dicionary of Opera''».

=== Ա. Տարի, Թիւ 4, Հոկտեմբեր 2001 ===
1. «Մեծավաստակ դաշնակահար եւ մանկավարժ Նուարդ Տամատեան»։

2. ԵԳԻՊՏԱՑԻ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ

Դ.- Մոհամմէտ Րէֆաաթ Էլ-Իմամ, «Հայերը Եգիպտոսի մէջ, 1896-1961»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Տիգրան Չուհաճեան, Mazurka»։

«Գալուստ Կոստանդեան, ''Սաթինիկ Սքօթի''շ»։

«Կոմիտաս Գէորգեան, ''Գովք հայ դպրոցի''ն»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Յ. Սեթեան, «Շահ-Մուրատեան»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Գոհարիկ Ղազարոսեան»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«Հայ երգահանների խմբերգերի ընտրանի»։

=== Բ. Տարի, Թիւ 1 (5), Յունուար 2002 ===
1. «Թէոդիկ, ''Ամէնուն Տարեցոյցը'', երաժշտական մատենագիտութիւն»։

2. ԵԳԻՊՏԱՑԻ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ, Ե.

Ապտ Էլ-Մենեէմ Արաֆա եւ Սաֆար Ալի, «Ուտի ուսուցում»։

Մահմուտ Քամէլ, «Արաբական երաժշտութեան ըմբոշխնումը»։

Ապտ Էլ-Համիտ Թաուֆիք Զաքի, «Արաբական երաժշտութեան առաջապահները»։

Գոսթանտի Րեզք, «Արեւելեան երաժշտութիւնը եւ արաբական երգեցողութիւնը»։

Մուսթաֆա Նաճիպ, «Ի. դարու Եգիպտոսի հռչակաւոր դէմքերու հանրագիտարան»։

Մոհամմէտ Քապիլ, «Ի. դարու եգիպտական երգեցողութեան հանրագիտարան»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Քրիստափոր Կարա-Մուրզա, Երկու հատուած պատարագէն»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Մարգարիտ Բաբայեան, «Պ. Նիկողայոս Տիգրանեանցի նուագահանդէսը»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Հայկ Սարգիսեանի երկու ձայնագրութիւնները»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«''Երաժշտութիւն որ է համառօտ տեղեկութիւն երաժշտական սկզբանց, ելեւէջութեանց եղանակաց եւ նշանագրաց խազից'', հեղինակ` Հ. Մինաս Բժշկեան»։

=== Բ. Տարի, Թիւ 2 (6), Ապրիլ 2002 ===
1. «''Ընդարձակ տարեցոյց'', երաժշտական մատենագիտութիւն»։

2. «Ցանկ հին արաբական երգի եւ երաժշտութեան` ձայնագրուած սկաւառակներու վրայ»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Հրանդ Քէշիշեան, ''Չորս հայկական գեղջկական երգեր Բալուէն''»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Յովհաննէս Աւագեան, «Նուագահանդէս ի նպաստ Ազգային Հիւանդանոցի»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

Գրիգոր Փիտէճեան, «''Սիրվարդ Գարամանուկ'' խտասալիկի հրապարակման առիթով»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«Երաժշտական Հայաստան»։

=== Բ. Տարի, Թիւ 3 (7), Յուլիս 2002 ===
1. «''Ընդարձակ տարեցոյց'', երաժշտական մատենագիտութիւն»։

2. «Սեդրակ Միշեան` Սայէտ Տարուիշի երգերու ձայնագրող»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Ալպերթօ Հեմսի, ''Խոկում (հայկական ոճով)'', թաւջութակի եւ դաշնակի համար»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Քրիստափոր Կարա-Մուրզա, «Օպերային ներկայացումներ»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Արամ Խաչատրեան, Եռանուագ քլարինէթի, ջութակի եւ դաշնակի համար»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«''Archeology of Madness, Komitas, Portrait of an Armenian Icon'', հեղինակ` Ռիթա Սուլհայեան-Գույումճեան»։

=== Բ. Տարի, Թիւ 4 (8), Հոկտեմբեր 2002 ===
1. «Սիրվարդ Գարամանուկի մեներգները դաշնակի նուագակցութեամբ»։

2. ԵԳԻՊՏԱՑԻ ՄԱՍՆԱԳԷՏՆԵՐՈՒ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՀԱՅ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ

Զ.- Ահմատ Ֆուատ Ռասլան, «Հայաստան` ազգն ու պետութիւնը»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Գաբրիէլ Երանեան, Երեք երգ»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

«Երաժշտութեան դասարանն ի Քէպապճը Խան»։

Յակոբ Պարոնեան, «Նօթաճի Համբարձում»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Սիրվարդ Գարամանուկի ստեղծագործութիւններուն սալիկը»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«''Հայրենական Մեծ Պատերազմը հայ ժողովրդական եւ գուսանական երգերում'', կազմողներ-խմբագիրներ՝ Մարգարիտ Բրուտեան, Ալինա Փեհլիւանեան»։

=== Գ. Տարի, Թիւ 1 (9), Յունուար 2003 ===
1. «''Ամէնուն տարեգիրքը'', երաժշտական մատենագիտութիւն»։

2. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Յարութիւն Սինանեան, ''Նաւերգ'', մեներգի համար դաշնակի նուագակցութեամբ»։

3. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Յովսէփ Եպս. Կարապետեան, «Կոմիտաս Վարդապետ (յուշեր)»։

4. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Քաթի Պէրպէրեան, ''Nel labirinto della voce''»։

5. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«Ալեքսանդր Յարութիւնեան, ''Յուշեր''»։

=== Գ. Տարի, Թիւ 2 (10), Ապրիլ 2003 ===
1. «Վահրամ Սվաճեան, կենսագրական ակնարկ»։

2. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Հրանդ Քէշիշեան, ''Improvisation'', դաշնակի համար»։

3. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Տիգրան Չուհաճեան, «Վ. Սըվաճեան նուագահանդէս»։

Աւետիս Նագշճեան, «Նուագահանդէս Վահրամ Սվաճեանի ի Գահիրէ»։

4. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Գրիգոր Սիւնի, ''Մեներգներ եւ խմբերգներ''»։

«Բարսեղ Կանաչեան, ''Ամբողջական գործեր''»։

«Երկու ձայնագրութիւններ դաշնակահար Շահան Արծրունիին կողմէ»։

=== Գ. Տարի, Թիւ 3 (11), Յուլիս 2003 ===
1. ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄ

Ձեռագիր մը Արմաշէն։

2. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Գրիգոր Սիւնի, ''Էրզրումի քայլերգ'', նուագախումբի համար»։

3. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Գրիգոր Ջուլհաեան, «Ձայնագրութիւնը եւ երգը հայ վարժարաններուն մէջ»։

4. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Տաեան Կուլքասեան-Ռահպիի երաժշտութիւնը»։

5. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«Հայը եւ իր երգը»։

6. «Ճշդում»։

=== Գ. Տարի, Թիւ 4 (12), Հոկտեմբեր 2003 ===
1. «Երկու խօսք»։

2. «Կատարողական արուեստը իբրեւ ընթացք եւ Արամ Խաչատրեանի քոնչերթոներուն կատարողական համեմատութեան հնարաւորութիւնները (Շար. 1)»։

=== Դ. Տարի, Թիւ 1 (13), Յունուար 2004 ===
1. «Կատարողական արուեստը իբրեւ ընթացք եւ Արամ Խաչատրեանի քոնչերթոներուն կատարողական համեմատութեան հնարաւորութիւնները (Շար. 2)»։

2. «Նկատուած վրիպակներ»։

=== Դ. Տարի, Թիւ 2 (14), Ապրիլ 2004 ===
1. «Կատարողական արուեստը իբրեւ ընթացք եւ Արամ Խաչատրեանի քոնչերթոներուն կատարողական համեմատութեան հնարաւորութիւնները (Վերջ 3)»։

=== Դ. Տարի, Թիւ 3 (15), Յուլիս 2004 ===
1. ԽԱՉԱՏՐԵԱՆԻ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ ԸՆԴՈՒՆԵԼՈՒԹԻՒՆԸ ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՄԷՋ

Ա.- ՄՈՒՏՔ

Բ.- ԿԱՏԱՐՈՒՄ-ՈՒՆԿՆԴԻՐ

Գ.- ԼՐԱԳՐԱ-ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹԻՒՆ

ա.- Առաջին փուլ

բ.- Երկրորդ փուլ

գ.- Երրորդ փուլ

դ.- ''Տը Նիւ Եորք Թայմզ'', օրաթերթ, Նիւ Եորք

ե.- Լոս Անճելըսէն Ալըն Ռիչ եւ Սան Ֆրանսիսքոյէն Ալլըն Ուլրիչ

զ.- Ամերիկայի այլ լրագիրներ

է.- Մեծն Բրիտանիայի լրագրութիւնը

ը.- Ամերիկեան ձայնագրութեան ուղեցոյց, հանդէս

թ.- Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու քննախօսականներու ժողովածուներ

ժ.- Խաչատրեանի երաժշտութեան արձագանգները լրագրաքննադատներու գիտակցութեան մէջ

ժա.- Ծննդեան հարիւրամեակ

ժբ.- Հարիւրամեակի անմիջական արձագանգ

ժգ.- Հարիւրամեակի տօնակատարութիւններէն անկախ թղթակցութիւններ

ժդ.- Ամփոփում երրորդ փուլի

ժե.- Ամփոփում լրագրա-քննադատութեան

Դ.- ԵՐԱԺՇՏԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ

Ե.- ԵԶՐԱՓԱԿՈՒՄ

Զ.- ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

=== Դ. Տարի, Թիւ 4 (16), Հոկտեմբեր 2004 ===
1. «Արամ Խաչատրեանի 100-ամեակը Եգիպտոսի մէջ»։

2. «Խաչատրեանի եգիպտացի աշակերտը` Ազիզ Էլ-Շաուան»։

3. «Եգիպտացի երաժշտագէտ Ահմէտ Էլ-Մասրի Խաչատրեանի մասին»։

4. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 1)»։

=== Ե. Տարի, Թիւ 1 (17), Յունուար 2005 ===
1. ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄ

«Համբարձում Լիմոնճեանի աշխատութիւնները` Մերկեր Մելիքի թարգմանութեամբ եւ ծանօթագրութեամբ»։

2. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

Ձեռագիր մը Ա. Յովհաննէսեանէ։

3. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

«Պատառիկներ` Գաբրիէլ Երանեանի Հայ Արդի Ձայնագրութեան դասագիրքէն»։

4. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«''Գրիգոր Լուսաւորիչ'' օփերայի Ա. արարը»։

=== Ե. Տարի, Թիւ 2 (18), Ապրիլ 2005 ===
1. «Հայկ Սարգիսեան. խմբավար եւ երաժշտահան»։

2. «Տիգրան Չուհաճեան երկիցս կը գնահատուի Գահիրէի մէջ»։

3. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 2)»։

4. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Հայկ Սարգիսեանի եգիպտական երգերու չորս մշակումներ լարային քառանուագի համար»։

Ա.- ''Ահօ տալլը սար''։

5. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Արուս Հ. Ազատեան, «Անցեալի էջերէն. Կոմիտաս Վարդապետ»։

6. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ԵՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Հայկ Պօյաճեանի երկու ձայնագրութիւններ»։

=== Ե. Տարի, Թիւ 3 (19), Յուլիս 2005 ===
1. «Հանէնտէ Աստիկի ձեռագիրներէն»։

2. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 3)»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Հայկ Սարգիսեանի եգիպտական երգերու չորս մշակումներ լարային քառանուագի համար»։

Բ.- ''Էլ-Հելուա տի''։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Չիթունի, «Կոմիտաս Վարդապետ եւ մեր ժողովրդական երգերը»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ԵՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Քէմանի Թադէոսի գործերը»։

6. ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

«Շթութկարտի մէջ կը հրատարակուի Հայ Արդի Ձայնագրութեամբ ձեռագիր մը»։

=== Ե. Տարի, Թիւ 4 (20), Հոկտեմբեր 2005 ===
1. «Ցանկ օսմանեան դասական երաժշտութեան բնագաւառին մէջ գործած հայ երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններուն (ըստ տպագիր եւ ձեռագիր հայկական աղբիւրներու)»։

2. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 4)»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Հայկ Սարգիսեանի եգիպտական երգերու չորս մշակումներ լարային քառանուագի համար»։

Գ.- ''Պէնթ Էլ-Շալապէյա''։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Արտաւազդ Արքեպիսկոպոս, «Կոմիտաս Վարդապետ (Տակաւին թարմ յիշատակներ)»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ԵՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Ուտի Հրանդ Քէնքիւլեան»։

6. ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ

«Երաժշտական տիպար քննախօսական մը Սփիւռքի մէջ»։

7. ՆԱՄԱԿ ԽՄԲԱԳԻՐԻՆ

=== Զ. Տարի, Թիւ 1 (21), Յունուար 2006 ===
1. «Ցանկ արաբական-արեւելեան երաժշտութեան հրատարակութիւններու մէջ տեղ գտած հայ երաժշտահաններու գործերուն»։

2. «Ցանկ Օտէոն սկաւառակի ընկերութեան հայ երաժիշտներու ձայնագրութիւններուն»։

3. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 5)»։

4. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Հայկ Սարգիսեանի եգիպտական երգերու չորս մշակումներ լարային քառանուագի համար»։

Դ.- ''Էլ-Հեննա''։

5. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

Հայկ Խօրասանճեան, «Կոմիտաս Վարդապետ. անձնական յուշերէս»։

6. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ` ՀԻՆ ԵՒ ՆՈՐ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

«Սեդա Դանիէլ կը բացայայտէ անյայտ ստեղծագործութիւններու գեղեցկութիւնները»։

=== Զ. Տարի, Թիւ 2-3 (22-23), Ապրիլ - Յուլիս 2006 ===
1. «Տիգրան Չուհաճեանի ''Արիֆին հիյլէսի'', ''Քէօսէ Քէհեա'' եւ ''Լէպլէպիճի Հօր Հօր աղա'' օփերէթները. պատմական ակնարկ»։

2. ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄ

«Սմբատ Քէսէճեան` Չուհաճեանի մասին»։

3. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 6)»։

4. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Տիգրան Չուհաճեան. Polka de salon, ''Le zéphire''»։

5. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ

«Յասմիկ Պապեան եւ Վարդան Մամիկոնեան. նուագահանդէս եւ խտասալիկ»։

=== Զ. Տարի, Թիւ 4 (24) - Է. Տարի, Թիւ 1 (25), Հոկտեմբեր 2006 - Յունուար 2007 ===
1. «Տիգրան Չուհաճեանի ''Արիֆին հիյլէսի'', ''Քէօսէ Քէհեա'' եւ ''Լէպլէպիճի Հօր Հօր աղա'' օփերէթներուն ձեռագիրները»։

2. ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄ

«Շարա Տալեան` ''Լէպլէպիճի Հօր Հօր աղա''յի մասին»։

3. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 7)»։

4. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ

«Հայ երաժշտահաններու երկու մեներգներ Գահիրէի Օփերայի բեմէն»։

=== Է. Տարի, Թիւ 2 (26), Ապրիլ 2007 ===
1. «''Զէմիրէ'' օփերան. պատմական ակնարկ»։

2. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Շար. 8)»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Հայկական Ալպոմ»։

ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ

Միհրան Ղազէլեան, «Արամ Խաչատրեանի Ջութակի Քոնչերթոն Գահիրէի մէջ պատանի Քարիմ Սամիր Սալէհի կատարմամբ»։

=== Է. Տարի, Թիւ 3-4 (27-28), Յուլիս-Հոկտեմբեր 2007 ===
1. «Չուհաճեանի ''Գարուն'' ռոմանսը` ճամբաներու խաչաձեւումին մէջ. հայ-թրքական վնասուածքն ու ներթափանցումները, եւ երաժշտութեան տեսողական խորհրդանշաններն ու ժամանակաւոր հոսանքը»։

2. «Սկաւառակներու եւ խտասալիկներու ծանօթագրութիւններ Արամ Խաչատրեանի մասին (Վերջ 9)»։

3. ՔՆՆԱԽՕՍԱԿԱՆ

Միհրան Ղազէլեան, «Ֆրանսահայ ջութակահարուհի Շուշան Սիրանոսեանի ելոյթը Գահիրէի Օփերայի բեմէն»։

=== Ը. Տարի, Թիւ 1 (29), Յունուար 2008 ===
1. «Ձգտումը դէպի «աւելի»-ն եւ Տիգրան Չուհաճեանին վերագրուող ստեղծագործութիւնները։

2. ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄ

«Սիրվարդ Գարամանուկի նամակը ''Ինտիանա'' օփերայի ձեռագիրին մասին»։

3. ՁԱՅՆԱՆԻՇԵՐՈՒ ԲԱԺԻՆ

«Բարսեղ Կանաչեան. Դաշնակի ստեղծագործութիւններ»։

4. ՄԱՄՈՒԼԻ ՅԻՇՈՂՈՒԹԵՆԷՆ

«Շահ-Մուրատեան` Կոմիտաս Վարդապետի մասին»։

== Արտաքին յղումներ ==
https://archive.org/details/Dzidzernag20012001

https://archive.org/details/Dzidzernag20022002

https://archive.org/details/Dzidzernag20032003

https://archive.org/details/Dzidzernag20042004

https://archive.org/details/Dzidzernag20052005

https://archive.org/details/Dzidzernag20062006

https://archive.org/details/Dzidzernag20072007

https://archive.org/details/Dzidzernag20082008

[[Ստորոգութիւն:Հայ մամուլ]]</text>
      <sha1>6epgphrv297s3uyqeoog01ol9ju2gm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արիոն (Կապոյտ թիթեռնիկը)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19659</id>
    <revision>
      <id>252262</id>
      <parentid>229285</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T08:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5649" sha1="t581pff6cjm5wqkct1fksk8tosf1ewd" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Maculinea arion Large Blue Upperside SFrance 2009-07-18.jpg|մինի|աջից]]
'''Արիոն''', կապոյտ թիթեռնիկներու ընտանիքին պատկանող [[միջատ]] մը, որ գրանցուած է [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] [[Կարմիր Գիրք|Կարմիր Գիրքին]] մէջ։

== Նկարագրութիւն ==
16-18 մմ (արուներ) եւ 15-20 մմ (էգեր) առջեւի թեւի երկարութեամբ ոչ մեծ չափի թիթեռնիկեր են։ Արուին վերի բաժինը գոց կապոյտ է, ունի նաեւ լազուարտ երիզ մը եւ գոց կապոյտ նախշեր: Էգին նախշը նոյնն է, սակայն գոյները աւելի ցայտուն են&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uksafari.com/large_blue_butterflies.htm |title=Արիոն |accessdate=2020-12-13 |archive-date=2015-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910101258/http://www.uksafari.com/large_blue_butterflies.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;: 
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;140px&quot;&gt;
(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male dorsal.jpg |''Phengaris arion'' ♂  	
(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male ventral.jpg |''Phengaris arion'' ♂  △ 
&lt;/gallery&gt;
Մեծ կապոյտ թրթուրները կ'ունենան շուրջ 13 մմ երկայնք եւ մօտաւորապէս մինչեւ 9 ամիս կրնայ տեւել անոնց թիթեռնիկ դառնալու ժամանակամիջոցը: Մեծ կապոյտ թիթեռնիկերը «Lycaenidae» ընտանիքին պատկանող թիթեռնիկներուն ամէնէն մեծերը կը համարուին, որոնց թեւերուն բացուածքը կրնայ հասնիլ մինչեւ 50,8 մմ եւ կ'ապրին ընդամէնը քանի մը շաբաթ:

== Ամէնէն շատ տարածում գտած  շրջաններ ==
[[Պատկեր:Pengannel - Large Blue (by).jpg|մինի|ձախից]]
Կը գտնուին [[Եւրոպա|Եւրոպայի]]&lt;ref&gt;[https://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=arion Կապոյտ թիթեռնիկներ]&lt;/ref&gt;, [[Կովկաս]]ի, [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]], [[Միջին Ասիա|Միջին Ասիոյ]], [[Ղասախիստան|Ղազախիստանի]] եւ Արեւմտեան [[Սիպերիա|Սիպերիոյ]] մէջ: Լայն տարածում ունին նաեւ [[Հայաստան|Հայաստանի մէջ]], ինչպէս՝ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] ([[Աշոցք]]ի շրջակայք), [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]] (Սեան քաղաքի շրջակայք, [[Շորժա]]), [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի]] ([[Սարիգյուղ|Սարիգիւղ]] եւ [[Ջուջեւան|Ջուջեւան գիւղերու]] շրջակայք), [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]] ([[Արզական]], [[Մեղրաձոր]], [[Գողթն]], [[Գառնի (գյուղ)|Գառնի գիւղերու]] շրջակայք), [[Վայոց Ձոր|Վայոց ձորի]] ([[Գնիշիկ]] գիւղի շրջակայք, [[Արտավան|Արտաւան]]), [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] ([[Քաջարան]] քաղաքի շրջակայք, [[Կուրիս]], [[Շվանիձոր|Շուանիձոր]] գիւղեր, Փխրուտ լքուած գիւղ) մարզերուն եւ [[Խոսրովի Անտառ|«Խոսրովի անտառ»]] պետական արգելոցին մէջ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:
== Բնական Միջավայր ==
[[Պատկեր:Maculinea arion Large Blue Underside SFrance 2009-07-18.jpg|մինի|աջից]]
Կ'ապրին չոր մարգագետիններու, անտառներու բացատներու եւ անտառի վերին եզրերու տափաստաններու մէջ։ Էգը ձուերը կը ձգէ Խնկածաղիկներու վրայ։ Երկրորդ եւ երրորդ հասակի թրթուրները մրջիւններու միջոցով կը տեղափոխուին մրջնանոց, ուր ալ կը ձմեռեն: Մրջիւններ, թրթուրներ եւ հարսնեակներ ուտելով՝ ձմեռելէ ետք կ'աւարտեն իրենց սնուցման շրջանը:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:
== Պահպանութիւն ==
Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութեան Կարմիր ցուցակին չափորոշիչներով կը գնահատուի իբրեւ խոցելի տեսակ, ներառուած է ԲՊՄՄ համեմատաբար բարւօք վիճակի մէջ գտնուող ցուցակին մէջ, սակայն կրնայ յայտնուիլ նաեւ վտանգուած տեսակներու ցուցակին մէջ: Թիւը բաւական բարձր է։

Վտանգման հիմնական գործօնները կը հանդիսանան հողերու հերկումը, կերաբոյսի ծաղկման շրջանին իրականացող խոտհունձքը, անասուններու գերարածեցումը, ինչպէս նաեւ ուղղաթիռներով անտառային տարածքներու պարարտանիւթերով մշակումը։

Կը պահպանուի [[Խոսրովի Անտառ|«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին]] եւ «Արեւիկ» ազգային պարկին մէջ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Գիրք:Կարմիր գիրք}}&lt;/ref&gt;:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Կենդանիներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Վտանգուած տեսակներ]]</text>
      <sha1>t581pff6cjm5wqkct1fksk8tosf1ewd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Միւնիխ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20378</id>
    <revision>
      <id>252228</id>
      <parentid>207364</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T14:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>252228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3642" sha1="kudmek6azy3ut7yu1q3eyqxo70ql0m4" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|անուանում=Միւնիխ}}
'''Միւնիխ''' ({{lang-de|München}}, աւանդական հայերէն ուղղագրութեամբ՝ ''Մյունխէն''), [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] երրորդ քաղաքը [[Պերլին]]&lt;nowiki/&gt;էն եւ [[Համպուրկ|Համպուրկէն]] ետք, [[Պաւարիա|Պաւարիոյ]] մայրաքաղաքը։ Ըստ Մայիս 2015-ին կայացած մարդահամարի տուեալներուն՝ Մյունիխ ունի շուրջ 1,5 միլիոն բնակիչ։ Պաշտօնապէս քաղաք  հռչակուած է 1158-ին&lt;ref&gt;[//www.muenchen.de/sehenswuerdigkeiten/muenchen-in-zahlen.html]&lt;/ref&gt;։ 1255-ին քաղաքը դարձած է բաւարական Հերցոգի նստավայր, 1328-ին՝ կայսերական աթոռանիստ, իսկ 1508-էն անկախ բաւարական մարզի կեդրոնն է։ Մյունիխի մէջ կը գտնուին պետական եւ միջազգային ներկայացուցչարաններ, կարեւորագոյն կրթական հաստատութիւններ, նշանակալից թանգարաններ եւ թատրոններ եւ հանրածանօթ շինութիւններ։ Հոս յաճախ կը կազմակերպուին միջազգային մարզական մրցոյթներ, ցուցահանդէսներ, համագումարներ, ինչպէս նաեւ բաւարական ազգային տօներէն մէկը՝ [[Օքթոբերֆեսթը]]։
== Աշխարհագրական դիրք ==
[[Պատկեր:Graffiti Gmunder Straße München 3.jpg|ձախից|մինի|Gmunder Straße․ Որմանկար]]
Կը գտնուի [[Ալպեան լեռներ|Ալպեան նախալեռներուն]], [[Լաուտերախ|Լաութերախ]] շրջանին մէջ։
Քաղաքին ամէնէն բարձր կէտն է Զոլնի շրջանը, որ կը գտնուի Վարնպըրկ կոչուող շինութենէն շուրջ 600 մ դէպի հարաւ (579 մ բարձր ծովու մակերեսէն) եւ ծովու մակերեսէն 580,5 մ բարձր է։ Ամէնէն ցած կէտը քաղաքին հիւսիսային սահմանին մօտ՝ Ֆելտմոխինկ շրջանին մէջ՝ Շվարցհյոլց անտառային շրջանէն դէպի արեւմուտք է եւ ծովու մակերեսէն 480 մ բարձր է։ Հետեւաբար քաղաքին տեղամասերուն բարձրութիւններուն առաւելագոյն տարբերութիւնը 100,5 մ է։ Մյունիխի մէջէն կը հոսի Իզար գետը, որուն երկայնքը 13,7 քմ է։ Գետին վրայ կառուցուած է Վէրքկանալ կոչուող ջրանցքը։ Մյունիխ ունի ստորգետնեայ ջուրերու մեծ պաշար մը, իսկ քաղաքէն հիւսիս ստորգետնեայ ջուրերէն յառաջացած ճահճուտներ կան, որոնցմէ նշանաւոր են Տաչաուեր Մոոսը՝ հիւսիս-արեւմտեան կողմը եւ Էրտինկեռ Մոոսը՝ հիւսիս-արեւելեան կողմը։
Քաղաքին մակերեսը կը կազմէ շուրջ 31,071,91 հա, որուն 44,1%֊ը կը կազմեն տարբեր տեսակի շինութիւններ, 17,2%֊ը՝ մայրուղի, 15,5 %ը՝ կանաչ բուսականութիւն, իսկ մնացեալ տարածութիւնները՝ հանգստեան գօտիներ։

== Բնակչութիւն ==
{{Wikidata/Population}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>kudmek6azy3ut7yu1q3eyqxo70ql0m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Beatles</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20741</id>
    <revision>
      <id>252246</id>
      <parentid>239356</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T03:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19153" sha1="36ewx6y4m62pn274g7p24kvedpf3ics" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Beatles Trenter 1963.jpg|մինի|Պիթլս․ 1963, (ձախէն աջ) Րինկօ Սթար, Ճոն Լենոն, Փոլ Մաքարթնի, Ճորճ Հարիսոն]]
'''The Beatles ('''Պիթլս)․ անգլիական ռոք երաժշտութեան նուագախումբ, կազմուած [[1959 թուական|1959]]-ին [[Լիվերփուլ]] Liverpool։ Խումբի անդամներն են [[Ճոն Լենըն|Ճոն Լենոն]], [[Փոլ ՄքՔարթնի|Փոլ Մաքարթնի]], [[Ճորճ Հարիսոն]] եւ Ռինկօ Սթար։ Կարճ ժամանակի ընթացքին աշխարհահռչակ դարձած են։ Ծախած են 600 միլիոնէ աւելի ձայնապնակներ։ Անոնց առասպելական ասպարէզը մինչեւ այսօր կը վերամատակարարուի։ &lt;nowiki/&gt;[[25 Յունիս]] [[2020]]-ին, արբանեակային սփռումով Պիթլս կ՛ երգեն «Օլ իու նիտ իզ լաւ» ''All You Need Is Love'' երգը․ 200 միլիոն հոգի կը հետեւին։ 

== Անուանում ==
[[1957 թուական|1957]]-ին Ճոն Լենոն դպրոցի քանի մը դասընկերներու հետ կը հիմնէ ''skiffle'' «Պլաք Ճաքս» ''Black Jacks'' խումբը։ Հետագային խումբը կը կոչուի «Քուարիմեն» ''Quarrymen''՝ իրենց դպրոցին անունէն․ «Քուարի Պանք Հայ Սքուլ» ''Quarry Bank High School''։  [[1960 թուական|1960]]-ին, երբ խումբին կը միանայ Սթիւըրթ Սաթքլիֆ, կ՛առաջակէ խումբը ''Beetles'' (=թակեր) կոչուի, ազդուած «Buddy Holly and the Crickets» (=ծղրիթներ) ամերիկեան ռոք ենտ րոլ ''rock and roll'' խումբէն։  Վերջապէս կը յանգին «The Βeatles» անունին։ Ճոն Լենոն վկայած է թէ վերջնական անունը ''beat'' եւ ''less'' բառերուն հետ բառախաղի արդիւնքն է։

== Պատմութիւն ==
 
=== Առաջին տարիները ===
Պիթլս խումբը կը կազմուի Լիվերփուլ 1959-ին եւ կը բաղկանայ պատանիներ Ճոն Լենոնէ, Փոլ Մաքարթնի, Ճորճ Հարիսոն, Սթիւըրթ Սաթքլիֆ եւ Փիթ Պեսթ։ Սկզբնական շրջանին, ելոյթներ կ՛ ունենան պզտիկ «քլապ»ներու մէջ։  Կը մեկնաբանեն ամերիկացի [[Չաք Պերի]] եւ [[Լիթլ Րիչարտ]] երգիչներուն երգերը։  

[[1961 թուական|1961]]-ին սկիզբներուն, Սաթքլիֆ խումբը կը լքէ։  [[Նոյեմբեր|Նոյեմբերին]], [[Պրայան Էփսթայն]] նուագախումբին ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ եւ [[Յունուար]] [[1962 թուական|1962]]-ին ձայնագրութեան «Տեքա» ''Decca'' ընկերութեան կը ներկայանան ունկնդրութեան համար, սակայն տնօրէնը զանոնք չի հաւնիր։ Օգոստոսին Ռիչարտ Սթարք (Րինկօ Սթար) կը փոխարինէ թմբկահար Փիթ Պեսթ։ &lt;nowiki/&gt;[[Սեպտեմբեր|Սեպտեմբերին]] Պիթլս կը ձայնագրեն իրենց առաջին երգը «Լաւ մի տու» ''Love Me Do'', որ մեծ յաջողութիւն կ՛արձանագրէ։

=== Ասպարէզ ===
Պիթլս արագօրէն հանրածանօթ կը դառնան։ Կը հաստատեն իրենց պատկերը (image)․ մազի իւրայատուկ կտրուածք, առանց օձիքի բաճկոն։ 

Յունուար [[1963 թուական|1963]]-ին իրենց երկրորդ երգը «Փլիզ փլիզ մի» ''Please Please Me'' անգլիական երգացանկին (chart) առաջին դիրքը կը գրաւէ, իսկ նոյն խորագրով իրենց առաջին ձայնապնակը՝ 30 շաբթուան համար առաջինը կը հանդիսանայ․ առաջին դիրքը կը զիջի անոնց երկրորդ  ձայնապնակին «Ուիթ տը Պիթլս» ''With The Beatles'', որ երգացանկին առաջին դիրքին վրայ 22 շաբաթ կը մնայ։ Այս յաջողութիւններէն ետք, կը հաստատուի «Պիթլմանիա» ''Beatlemani''a եզր։   

''&lt;u&gt;«Պիթլմանիա»&lt;/u&gt;․ ջլախտը որ կ՛ առաջացուի մանաւանդ իգական սեռին''։

[[26 Դեկտեմբեր|26 Դեկտեմբերին]] կը հրապարակեն «Միթ թը Պիթլս» ''Meet the Beatles''! ձայնապնակը &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/results?search_query=meet+the+beatles+full+album+ Meet the Beatles! ձայնապնակը]&lt;/ref&gt;։ Նոյն տարին կը յաջորդէ յաջողութիւններու շարք մը «Շի լաւզ եու» ''She Loves You'' &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=S302kF8MJ-I&amp;ab_channel=GuitarDocsGuitarDocs She Loves You]&lt;/ref&gt;, «Այ ուանթ թու հոլտ եոր հենտ» ''I Want to Hold Your Hand'' &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=jenWdylTtzs&amp;ab_channel=GuitarDocsGuitarDocs I Want to Hold Your Hand]&lt;/ref&gt; երգերով։ Յունուար [[1964 թուական|1964]]-ին [[Փարիզ|Փարիզի]] «Օլիմփիա» սրահին մէջ իրենց տուած համերգը բացառիկ յաջողութիւն կ՛ ունենայ եւ «I Want to Hold Your Hand» կը յաջողի թափանցել ամերիկեան շուկան գրաւելով [[Ա․Մ․Ն․|Ա․Մ․Նահանգներու]] երգացանկին առաջին դիրքը։

=== Պիթլմանիա ===
[[Պատկեր:Live at The Star-Club (1995).jpg|մինի|Պիթլսի Գերկմանիոյ Համպուրք քաղաքին մէջ տուած համերգին որմազդը, 1962]]
Այնուհետեւ, պիթլմանիան կը տարածուի [[Եւրոպա]] եւ [[Ամերիկա]]։  Պիթլս նուագախումբը ուր որ ալ այցելէ, հասած օդակայանը կը լեցուի հազարաւոր ջերմեռանդ երիտասարդ տարիքի բազմութեամբ։  Ինչպէս օրինակ՝ [[7 Փետրուար]] 1964-ին, [[Նիւ Եորք|Նիու Եորքի]] օդակայանը եւ «Փլազա» պանդոկը ուր նուագախումբը կը ժամանէ արգանդախեղդ երեւոյթներ կը կատարուին։   Աւելի ուշ, [[Րինկօ Սթար]] պիտի վկայէ ըսելով թէ օրական 12․000 նամակներ կը ստանային։  Նման եղելութիւններ կը պատահին նուագախումբին շրջագայութեան ընթացքին Ա․Մ․Ն․զանազան քաղաքներու մէջ։ 

[[Յունիս]] եւ [[Յուլիս]] 1964-ին, արար աշխարհ կը շրջին ու 37 համերգներ կու տան․ [[Դանիա|Տանըմարք]] (Դանիա), [[Հոլանտա]], [[Հոնկ Գոնկ]], [[Աւստրալիա]] եւ [[Նիու Զիլանտ]]։  Իսկ Օգոստոս եւ [[Սեպտեմբեր]] ամիսներուն Ա․Մ․Նահանգներու 23 քաղաներու մէջ 30 համերգներ կու տան։  Ամերիկայ շրջագայութեան ընթացքին [[Պոպ Տիլան|Պոպ Տիլանին]] կը հանդիպին։

[[Լոնտոն]] կը վերադառնան հերոսի պատիւներով։  Յուլիս [[1964 թուական|1964]]-ին Լիվերփուլ, երբ իրիկուն մը ամբողջ 12 000 երիտասարդներ շարքի կեցած, կը սպասեն համերգի տոմսակ ապահովեն, 60 երիտասարդներ կը մարին։  Նոյն տարին Պիթլս երկու ժապաւէններ կ՛ արտադրեն, որոնք իրենց ինքնակենսագրութիւնն են։
[[Պատկեր:Los Angeles (California, USA), Hollywood Boulevard, 'The Beatles' -- 2012 -- 5102.jpg|մինի|Պիթլսի ի պատիւ Աստղը Հոլիղուտ ''Hollywood'' պողոտային վրայ]]
[[6 Օգոստոս]] [[1965 թուական|1965]]-ին, Պիթլս կը հրապարակեն «Հելփ» ''Help'' &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=2Q_ZzBGPdqE Help]&lt;/ref&gt; ձայնապնակը, որ կ՛ ընդգրկէ նաեւ «Եսթըրտէյ» ''Yesterday''  &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=WSuVCyT63II Yesterday]&lt;/ref&gt; երգը։  [[15 Օգոստոս|15 Օգոստոսին]] Նիու Եորքի «Շի մարզադաշտ»ին ''Shea Stadium'' մէջ, Պիթլսի տուած համերգը բացառիկ յաջողութիւն կ՛ արձանագրէ․ 60 000 ներկաներ եւ 304․000 տոլար հասոյթ (այդ տարիներուն համար հսկայ գումար մը)։  Նոյն տարին կը հրաւիրուին [[Պաքինհամ]] պալատը, ուր [[Էլիզապէթ Բ.|Էլիսապէթ]] թագուհիին կողմէ կը պարգեւատրուին «MBE» (Members of British Empire Բրիտանական Կայսրութեան Անդամ) մետալով։ 

Պիթլս, [[1966 թուական|1966]]-ին կրկին Ա․Մ․Ն․կը շրջագային։  [[13 Օգոստոս]] [[Շիքակօ]], [[16 Օգոստոս]] Ֆիլատելֆիա համերգը ''Philadelphia Concer''t, իսկ [[Սան Ֆրանսիսքօ|Սան Ֆրանսիսքոյի]] մէջ կու տան իրենց ամենամեծ համերգներէն մէկը։  Կը հրապարակեն «Րիվոլվըր» ''Revolver'' &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=l0zaebtU-CA&amp;list=PLg5pp7nrH0IqV2ESEZmmgWtECbzkS8d3O Revolver]&lt;/ref&gt; ձայնապնակը եւ ինը ամիս ետք, [[2 Յունիս]] [[1967 թուական|1967]]-ին կը հրապարակեն պատմական «Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band» ձայնապնակը․ կը նկատուի ռոք երաժշտութեան ամենակարեւոր ձայնապնակներէն։

1967-ին Պիթլս կ՛արտադրեն «Մաճիքալ Միսթըրի թուր» ''Magical Mystery Tour'' հեռատեսիլի համար յատուկ գերիրապաշտական կատակերգակ ժապաւէնը «BBC» կայանին համար։  20 000 000-է աւելի կը հետեւին հեռասփռումին։  Իսկ [[Դեկտեմբեր]] [[2012]]-ին, կը սփռուի ամերիկեան «PBS» կայանէն։

=== Պատկերասրահ ===
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Beatles with Ed Sullivan.jpg|Պիթլս Էտ Սալիվանին հետ, 1964
Պատկեր:The Beatles arrive at JFK Airport.jpg|Պիթլս․ Ամերիկայի «Քենետի» օդակայանը
Պատկեր:The Beatles, Belfast 1964 (18226214220).jpg|Պիթլս․ 2 Նոյեմբեր 1964, [[Պելֆասթ]]
Պատկեր:The Beatles Spain Tour 1965 .jpg|Պիթլս․ Սպանիա, Յուլիս 1965
Պատկեր:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|Պիթլս եւ Ճիմ Սթակ, Հոկտեմբեր 1966

&lt;/gallery&gt;

== Վերջին տարիները ==
[[1969 թուական|1969]]-ին կը Պիթլս կը հրապարակեն «Կեթ Պէք» (Get Back) &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6mXzIftmpDY&amp;ab_channel=TheBeatlesTheBeatles%CE%95%CF%80%CE%AF%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%AD%CF%87%CE%BD%CE%B7 Get Back]&lt;/ref&gt; եւ «Տոնթ լեթ մի տաուն» ''Don't Let Me Dow''n &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=NCtzkaL2t_Y&amp;ab_channel=diversaoruladiversaorula Don't Let Me Down]&lt;/ref&gt; երգերը, «Թը պալատ օֆ Ճոն» ''The Ballad of John'' &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-1OgNqBkVE&amp;ab_channel=TheBeatlesTheBeatles%CE%95%CF%80%CE%AF%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%AD%CF%87%CE%BD%CE%B7 The Ballad of John]&lt;/ref&gt; եւ «Ապէյ րոտ» ''Abbey Road'' &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=oolpPmuK2I8&amp;list=PLycVTiaj8OI-kwvNjgvvopMJt__x-y5mD Abbey Road]&lt;/ref&gt; ձայնապնակները։

=== Ժամանակագրութիւն ===
1960-ական թուականներուն վերջաւորութեան, ընկերային պրկումները իրենց գագաթնակետին հասած են․ երիտասարդութեան խաղաղ բողոքները, [[Հիփիներ|հիփիներու շարժումը]], մազերը երկայն ձգելը, թեթեւ թմրեցուցիչի գործածութիւնը, խորհրդապաշտութիւնը, արեւելեան փիլիսոփայութիւնները եւ մտապատրանքը արեւմտեան մտածելակերպին եւ կենցաղին հետ կը խմորուին։  Պիթլս իրենց նուագախումբին ղեկավարի՝ [[Պրայան Էփսթայն]], ազդեցութենէն կը սկսին հեռանալ։  

[[20 Մարտ]] 1969-ին Ճոն Լենոն եւ [[Եոքօ Օնօ]] [[Ճիպրալթարի Նեղուց|Ճիպրալթար]] կ՛ ամուսնանան եւ յաջորդ օրը, [[Ամսթերտամ|Ամսթերտամի]] շքեղ պանդոկէն (ուր իջեւանած էին) կը սկսին Խաղաղութեան արշաւը։  [[22 Ապրիլ|22 Ապրիլին]], Ճոն Ուինսթոն Լենոն անունը Ճոն Օնօ Լենոնի կը փոխէ։  1969-ն կը սեպուի անոնց տարին․  խաղաղութեան ի նպաստ Ճոն Լենոնին արշաւները, թեթեւ թմրեցուցիչի գործածութիւնը (կանապ), տեղափոխութիւններ եւ ճամբորդութիւններ։  [[25 Նոյեմբեր|25 Նոյեմբերի]]&lt;nowiki/&gt;ն Ճոն Լենոն [[Անգլիա|Անգլիոյ]] թագուհիին կը վերադարձնէ «MBE» պարգեւը․ իբրեւ բողոք Անգլիոյ Պիաֆրայի եւ Վիեթնամի պատերազմներուն մխրճումին։

=== Վերջին ձայնապնակը եւ խումբին լուծումը ===
Պիթլսի վերջին ձայնապնակին խորագիրը՝ «Լեթ իթ պի» ''Let It Be'' &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=QDYfEBY9NM4&amp;list=PLycVTiaj8OI-aOPBmpwUlhQp83Puf0hLX&amp;index=6&amp;ab_channel=TheBeatlesTheBeatles%CE%95%CF%80%CE%AF%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%AD%CF%87%CE%BD%CE%B7 Let It Be]&lt;/ref&gt; կարծես գուշակութիւն մըն է։  Իրենց վերջին վաւերագրական ժապաւէնով, ուր կը գերեվարուի ձայնապնակին արձանագրութեան ամբողջ ընթացքը, խումբը ճիշդ այդ կ՛ ընէ․ ամէն ինչ կը ձգէ ինչպէս որ է։  Կը վտանգուի նոյնիսկ անոր հրապարակումը, սակայն արտադրիչ Ֆիլ Սփեքթոր յանձն կ՛ առնէ ժապաւէնի հրապարակումը։

Պիթլս կը լուծուի եւ անոր չորս անդամները առանձին կը շարունակեն երաժշտութեան բնագաւառին մէջ, յաջողութիւններ ձեռք բերելով։

[[8 Դեկտեմբեր]] [[1980 թուական|1980]]-ին, Նիու Եորք, Ճոն Լենոն կը սպաննուի։  [[29 Նոյեմբեր]] [[2001]]-ին Ճորճ Հարիսոն կը մահանայ։

== Ձայնապնակներ ==
[[Պատկեր:A Hard Day's Night opening chord 2.svg|մինի|A Hard Day's Night երգին բացման համալարը]]
Պիթլս հրապարակած են 12 ալպոմ-ձայնապնակներ եւ միայնակ երգեր singles: Ստորեւ ձայնապնակներու ցուցակը ըստ անգլիական երգացանկին (chart)։

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
!Հրապարակման թուական
!Խորագիր
|-
|[[22 Մարտ]] 1963
|Please Please Me
|-
|[[22 Նոյեմբեր]] [[1963 թուական|1963]]
|With The Beatles
|-
|[[10 Յուլիս]] 1964
|A Hard Day's Night
|-
|[[4 Դեկտեմբեր]] [[1964 թուական|1964]]
|Beatles For Sale
|-
|[[6 Օգոստոս]] 1965
|Help!
|-
|[[3 Դեկտեմբեր]] [[1965 թուական|1965]]
|Rubber Soul
|-
|[[5 Օգոստոս]] [[1966 թուական|1966]]
|Revolver (Beatles)
|-
|[[1 Յունիս]] [[1967 թուական|1967]]
|Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band
|-
|22 Նոյեմբեր [[1968 թուական|1968]]
|The Beatles (άλμπουμ)
|-
|[[17 Յունուար]] [[1969 թուական|1969]]
|Yellow Submarine (άλμπουμ)
|-
|[[26 Սեպտեմբեր]] 1969
|Abbey Road
|-
|[[8 Մայիս]] [[1970 թուական|1970]]
|Let It Be
|-
|}

Հրապարակած են նաեւ 23 միայնակ ձայնապնակներ, որոնք մեծ յաջողութիւն արձանագրած են, ինչպէս նաեւ հաւաքածոներ, վերահրատարակումներ եւ համերգներու ձայնագրութիւններ։

&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://money.cnn.com/2009/09/04/news/companies/beatles_video_game/ |title=CNNMoney - Պիթլս կը վերամիանան, 1-12-2011{{ref-en}} |accessdate=2021-06-06 |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915183858/https://money.cnn.com/2009/09/04/news/companies/beatles_video_game/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/business-19800654 BBC News - Պիթլս․ մեծահարուստներու ցանկին մէջ, Russell Hotten, 4-10-2012{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.allmusic.com/artist/the-beatles-mn0000754032/biography Պիթլս․ կենսագրութիւն]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170406211237/http://people.cs.pitt.edu/~mehmud/cs134-2084/projects/Team2/history.html Պիթլս․ պատմութիւնը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.infoplease.com/entertainment/timeline-beatles Պիթլս․ժամանակագրութիւնը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.enet.gr/?i=news.el.article&amp;id=149736 Երբ Պիթլս լուծուեցան{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.sansimera.gr/articles/52 Պիթլս․ տարակարծութիւններ, վէճեր եւ լուծում – Քաթիմերինի օրաթերթ, 1970-ի պատմական յուշամատեան, էջ 148, հրատ․՝ 1998{{ref-el}}]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==

# [https://www.thebeatles.com/ Պիթլս․ պաշտօնական կայքէջ]{{ref-en}}
# [[:en:Magical_Mystery_Tour_(film)|Մաճիքալ Միսթըրի թուր ժապաւէն]]{{ref-en}}
# [[:fr:Let_It_Be_(album_des_Beatles)|Let It Be]]{{ref-fr}}
#[https://en.wikipedia.org/wiki/Brian_Epstein Պրայան էփսթայն]{{ref-en}}
[[Ստորոգութիւն:Երաժշտական խումբեր]]
[[Ստորոգութիւն:Ռոք խումբեր]]
[[Ստորոգութիւն:Անգլիական ռոք նուագախումբեր]]</text>
      <sha1>36ewx6y4m62pn274g7p24kvedpf3ics</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աթէնքի Բազմարուեստարանի Համալսարանի Ապստամբութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21315</id>
    <revision>
      <id>252248</id>
      <parentid>237517</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T04:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16660" sha1="91pw13i3x8t0z7ro446h3haq9j7c39l" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Μετσόβιο Πολυτεχνείο 7936.JPG|մինի|Աթէնքի Բազմարուեստարանի Համալսարանի շէնքը/երը եւ շրջափակը․ աջին զոհուած ուսանողներու յիշատակին տեղադրուած յուշարձանը]]
'''Աթէնքի Բազմարուեստարանի Համալսարանի Ապստամբութիւն''' (ծանօթ նաեւ՝ '''17 Նոյեմբեր''')․ ուսանողներու միահամուռ ընբոստութիւնը որ կ'արտացոլայ ժողովրդային հակադրութիւնը [[Յունաստան|Յունաստանի]] զինուորական վարչակարգին դէմ։ Տեղի ունեցաւ [[14 Նոյեմբեր|14 Նոյեմբերէն]]  -  &lt;nowiki/&gt;[[17 Նոյեմբեր]] [[1973 թուական|1973]]։

== Հակիրճ պատմական տեղեկութիւններ ==
[[21 Ապրիլ]] [[1967 թուական|1967-]]&lt;nowiki/&gt;ի զինուորական հարուածէն ետք, Յունաստանի բռնատիրական վարչակարգը երկիրը կը ղեկավարէ ռազմական օրէնքի դրութեամբ, գրաքննութեամբ եւ առանց վճիռի անսանձ ձերբակալումներու։ Նաեւ կ'արգիլէ համալսարաններէն ներս ուսանողական ընտրութիւնները, ուսանողական միութիւններուն մէջ կը նշանակէ իրեն հակած ղեկավարներ որոնք ընտրուած չեն եւ զինակոչի կը հրաւիրէ իրենց ուսումը չաւարտած ուսանողներ։ Այս բոլոր կարգամիջոցները ընդիմութեան եւ բողոքի ալիք կ'առաջացնեն։

1960-ի տասնամեակին երիտասարդական զանազան շարժումները եւ մանաւանդ [[1968 թուական|1968]]-ի Փարիզի Մայիսեան իրադարձութիւնները (Մայիս ՛68) կ'ազդեն յոյն ուսանողներուն վրայ։

Փետրուար 1973-էն Յունաստանի տարածքին գործադուլները եւ ուսանողներու շարժումները կը բազմապատկուին։  

[[5 Փետրուար|5 Փետրուարին]], Բազմարուեստարանի ուսանողները կ'որոշեն դասարան չմտնել։  

[[13 Փետրուար|13 Փետրուարին]], Բազմարուեստարանի շրջափակին մէջ ուսանողները բողոքի ցոյց կը կատարեն։ Զինուորական վարչակարգը անտեսելով համալսարանական ապաստանը, ոստիկանութեան միջամտել կը հրամայէ։ 11 ուսանողներ կը ձերբակալուին եւ դատի կը քշուին։ Հետեւանքն է [[Աթէնք|Աթէնքի]] Իրաւաբանական Համալսարանի 4 000 ուսանողները գրաւեն իրենց ուսումնարանի շէնքը (Աթէնքի կեդրոն, Սոլոնոս փողոց)․ անոնք կը պահանջեն 1347 օրէնքի վերացումը եւ յետս կոչել 88 ուսանողներու պարտադրուած զինակոչը։ Ոստիկանութիւնը համալսարան ներխուժելու հրաման կը ստանայ․ բազմաթիւ ուսանողներ շուրջի փողոցներուն մէջ կը հալածուին։

== Բազմարուեստարանի եղելութիւնները ==
[[Պատկեր:Gate of the National Technical University of Athens.JPG|մինի|Բազմարուեստարանի կեդրոնական դարպասը․ նկար՝17 Նոյեմբեր 2011-ի]]

=== Բազմարուեստարանի գրաւումը ===
[[14 Նոյեմբեր|14 Նոյեմբերին]] Աթէնքի Բազմարուեստարանի Համալսարանի ուսանողները կ'որոշեն դասերուն չմասնակցիլ եւ համալսարանէն ներս բողոքի ցոյցեր կը կազմակերպեն։ Ուսումնարանը կը գրաւեն եւ իրենք-զիրենք «Ազատ Պաշարեալներ» (''«Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» Էլեֆթերի փոլիորքիմենի'') կ'անուանեն։ Կը հիմնեն Բազմարուեստարանի ձայնասփիւռի անկախ կայանը․ համալսարանի Ելեկտրագիտութեան Ճարտարագիտարանի  աշխատանոցներուն մէջ քանի մը ժամուան ընթացքին ուսանող Եորղոս Քիրլաքիս փոխանցիչը կը պատրաստէ։ Պատմութեան մէջ մնացած է՝ «Հոս Բազմարուեստարան։ Յոյն ժողովուրդ Բազմարուեստարանը բռնատիրութեան դէմ եւ ժողովրդավարութեան կարգերու վերադարձի շարժումին դրոշակակիրը պիտի հանդիսանայ» (''«Εδώ Πολυτεχνείο! Λαέ της Ελλάδας το Πολυτεχνείο είναι σημαιοφόρος του αγώνα μας, του αγώνα σας, του κοινού αγώνα μας ενάντια στη δικτατορία και για την Δημοκρατία»)'' լոզունքը։ Անոնք կը պահանջեն բռնատիրութեան վերջը եւ ժողովրդավարութեան վերադարձը։ Հաղորդիչներն են՝ Մարիա Տամանաքի, Տիմիթրիս Փափահրիստոս եւ Միլթոս Հարալամպիտիս։ 

Համալսարանի գրաւման առաջին իրիկունը, հարիւր հոգինոց ազգայնամոլ երիտասարդներ կը փորձեն համալսարան ներխուժել, սակայն չեն յաջողիր։

Աթէնքի ուրիշ շրջաններու մէջ, ինչպէս նաեւ Յունաստանի գլխաւոր քաղաքներուն մէջ բռնատիրութեան դէմ բողոքի ցոյցեր կը կատարուին։

Քանի մը մտաւորականներ եւ արուեստագէտներ ուսանողներուն կողքին կը գտնուին, ինչպէս օրինակ [[Նիքոս Քսիլուրիս]], որ ուսանողներուն հետ համալսարանի ցանկապատէն ներս կ'երգէ «Երբ երկինքը պայծառ պիտի ըլլայ» (Πότε θα κάνει ξαστεριά)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nzSjGLAVQpY&amp;ab_channel=SmileLikeYouMeanIt88 «Երբ երկինքը պիտի մաքրուի» (Πότε θα κάνει ξαστεριά)]&lt;/ref&gt; եւ «Թշնամիները քաղաք մտան» (Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Ri4PDOF_KxM&amp;ab_channel=copernikos1 «Թշնամիները քաղաք մտան» (Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί)]&lt;/ref&gt; կրետական աւանդական երգերը։ Ուրիշներ ալ ոստիկանութեան մօտ կը միջամտեն, որպէսզի ուսանողները առանց պատժական միոցառումներու ապահով լքեն համալսարանը։

=== Բանակի ռազմակառքերու ներխուժումը համալսարան ===
[[Պատկեր:Athens Polytechnic Uprising Monument (20-03-2013) (01).jpg|մինի|Բազմարուեստարանի հին դարպասը, զետեղուած Բազմարուեստարանի եղելութիւններուն զոհուած ուսանողներուն յուշարձանին կողքին․ նկար՝ 20-3-2013]]
[[17 Նոյեմբեր|17 Նոյեմբերին]], առաւօտեան ժամը 3-ին, երբ Բազմարուետարանէն ուսանողներուն անվտանգ մեկնումին համար ոստիկանութեան եւ ուսանողներուն միջեւ բանակցութիւնները ընթացքի մէջ էին, բռնատիրական վարչակարգը կ'որոշէ բանակի ներխուժումը համալսարան (3 ռազմակառքեր կը գտնուին համալսարանի շրջափակի կեդրոնական երկաթէ դարպասին առջեւ)։ Ուսանողները հաւաքուած են կեդրոնական դարպասին ետեւը՝ շատեր մագլցած են անոր ցողերուն վրայ։ Միաժամանակ իրենց անկախ ձայնասփիւռի կայանէն կոչ կ'ուղղուէր զինուորներուն «չհարուածել իրենց եղբայրներուն» եւ շարունակելով, հաղորդիչը կ'ասմունքէ Յունաստանի ազգային ոգերգը․ անոր կը միանան շէնքին մէջ գտնուող ուսանողները որ շրջափակը կը հաւաքուին։ Սակայն երեք ռազմակառքերէն մէկը, առանց նախապէս ուսանողները նախազգուշացնելու, կ'առաջանայ եւ դարպասը կը փլէ․ անոր կը հետեւին արտակարգ պայմաններու յատուկ ռազմական մարմնի զինուորները «ԼՕՔ» (ΛΟΚ)։ Վերջինները դիմադրութիւն չեն գտներ եւ առանց բռնութիւն գործածելու շրջափակէն դուրս կը հանեն ուսանողները, որոնց վրայ սակայն կը յարձակին ոստիկանական ջոկատները․ զինուորներու լուրջ թիւ մը կը միջամտէ, որպէսզի ոստիկանները դադրին բռնաբարել ուսանողներուն վրայ։ Ուսանողներէն շատեր կ'ապաստանին շրջանի բազմայարկանի շէնքերուն մէջ։ Ոստիկանական ուժերուն պատկանող ազատ արձակողներ շրջանի տանիքներէն կը կրակեն ուսանողներուն վրայ եւ ոչ միայն։ Բազմարուեստարանի անկախ ձայնասփիւռի հաղորդիչները իրենց տեղերը մնալով 40 վայրկեանի համար կը շարունակեն եղելութիւնները սփռել մինչեւ ձերբակալուին։

== Զոհերը ==
[[Պատկեր:20140410 argostoli291.JPG|մինի|Բազմարուեստարանի զոհերու յուշարձանը, զետեղուած Արղոսթոլի ([[Քեֆալոնիա (կղզի)|Քեֆալոնիա]]) քաղաքին հրապարակը]]
Ըստ պաշտօնական աղբիւրներուն, 17 Նոյեմբերի Բազմարուեստարանի եղելութիւններուն ընթացքին զոհ գացած են 23 ուսանողներ իսկ 16 զոհուածներու անունները դեռ անծանօթ կը մնան։ Հազարաւոր քաղաքացիներ որոնք Բազմարուեստարանի գրաւման օրերուն համալսարանի շրջանը հաւաքուած էին, կը վիրաւորուին։ Հարիւրաւոր ուսանողներ բանտերը կ'առաջնորդուին։ Երկու օր կը տեւեն շրջանին մէջ կայացած զանազան «մաքրագործումները»․․։

Կարգ մը լրագրողներ, որոնք ներկայ էին եղելութիւններուն, կը պնդեն թէ զոհուածներուն թիւը 83 է։

== Դատը ==
Ժողովրդավար կարգերու վերահաստատումէն ետք, Բազմարուեստարանի եղելութիւններուն պատասխանատուները՝ բռնատիրական վարչակարգի ղեկավարները,  դատարան կ'առաջնորդուին։ Մօտաւորապէս 3 ամիս տեւող դատաւարտութենէ ետք,  &lt;nowiki/&gt;[[30 Դեկտեմբեր]] [[1975 թուական|1975]]-ին դատավճիռը կ'ելլէ, որով 32 ամբաստանեալներէն 20-ը կը դատապարտուին։ Ութը հոգի ծանր վճիռներ կը ստանան՝ կը մեղադրուին մարդասպանութեամբ, մնացեալները՝ աւելի թեթեւ։

== Հետեւանք–Արձագանգ ==
[[Պատկեր:Polytexneio.jpg|մինի|Բազմարուեստարանի զոհերու յուշարձանը, զետեղուած Տրամա  քաղաքի (հիւսիսային Յունաստան) հանրային պուրակին մէջ]]
Բազմարուեստարանի անզէն ուսանողներու ըմբոստութեան արիւնարբու ճնշումը, միջազգային անդրադարձ կ'ունենայ։   

[[1981 թուական|1981]]-էն ետք, Բազմարուեստարանի ուսանողներու ապստամբութիւնը պաշտօնապէս կը յիշատակուի [[17 Նոյեմբեր|17 Նոյեմբերին]]։ Այդ օրը Յունաստանի բոլոր դպրոցներուն եւ համալսարաններուն մէջ յատուկ միջոցառումներ տեղի կ'ունենան։ Եղելութիւններուն յիշատակման կեդրոնական ձեռնարկը տեղի կ'ունենայ Բազմարուեստարանի Համալսարանի շրջափակին մէջ, իսկ համալսարանը կը փակուի [[15 Նոյեմբեր|15 Նոյեմբերին]], յիշատակելով շէնքին գրաւումը ուսանողներէն 1973-ին։ 

Յիշատակումի օրը կը վերջանայ ուսանողներուն կողմէ կազմակերպուած հսկայ բողոքի ցոյցով մը, որ կը սկսի Բազմարուեստարանէն եւ կը յանգի Աթէնքի Ամերիկեան դեսպանութիւնը ([[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նեցուկ կանգնած էին բռնատիրական վարչակարգին)։ 

&lt;ref&gt;[http://spyrossakellaropoulos.com/keimenaDetails.php?nid=124 Յունաստանի Բռնատիրական վարչակարգին անկման Քաղաքական եւ ընկերային պատճառները, 29-4-2015, Սաքիս Սաքելարոփուլոս, Փանայոթիս Սոթիրիս {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071117044300/http://kapodistriako.uoa.gr/stories/102_sy_01/index.php?m=2#link03 Աթէնքի Իրաւաբանական համալսարանի եղելութիւններու յիշատակումի օր, 21 Փետրուար 1973 – Արիստովուլոս Մանեսիս, 17 Նոյեմբեր 2007{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071217165423/http://www.athina984fm.gr/mouseio/polutexneio.htm Ձայնասփիւռի թանգարան - Ռատիոկայան «Հոս Բազմարուեստարան»{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hri.org/MPA/gr/other/17_11/epembash.html |title=Մակեդոնական լրատուական գործակալութիւն - Բազմարուեստարանի պաշարումն ու ներխուժումը{{ref-el}} |accessdate=2021-11-03 |archive-date=2007-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110021006/http://www.hri.org/MPA/gr/other/17_11/epembash.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091025003612/http://geocities.com/antimamala/index.htm «Հոս Բազմարուեստարան» 1973 - Զոհերը, 25 Հոկտեմբեր 2009{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sansimera.gr/articles/190 |title=Սան Սիմերա - Բազմարուեստարանի ապստամբութիւնը{{ref-el}} |accessdate=2021-11-03 |archive-date=2025-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128140156/https://www.sansimera.gr/articles/190 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.protothema.gr/greece/article/1066134/i-exegersi-tou-polutehneiou-video-fotografies/ Փրոթոթեմա - Բազմարուեստարանի ապստամբութիւնը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==

# [[:fr:Mai_68|Մայիս ՛68]]{{ref-fr}}
# [[:en:Maria_Damanaki|Մարիա Տամանաքի]]{{ref-en}}
# [[:fr:Procès_de_la_junte_grecque#Polytechnique|Յունաստանի բռնատիրական վարչակարգին դատը]]{{ref-fr}}

[[Ստորոգութիւն:Ուսանողական ապստամբութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:Համալսարանի ուսանողներու ապաստամբութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:Ապստամբութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:1973-ի եղելութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:17 Նոյեմբերի դէպքեր]]</text>
      <sha1>91pw13i3x8t0z7ro446h3haq9j7c39l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աքրոնաֆփլիա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21954</id>
    <revision>
      <id>252266</id>
      <parentid>201454</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8070" sha1="j4j9cj6koo9o8jq2cnbd10fqd1fhv42" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=բերդ|պատկեր=NafplionViewFromAkronauplia.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Աքրոնաֆփլիա|երկիր=[[Էգէական Ծով|Էգէական ծով]], [[Յունաստան]]|բնօրինակ անուանում=Ακροναυπλία||կը գտնուի ափին=[[Արղոլիքոս ծոց]]}}
[[Պատկեր:Acronauplia's_Castle.jpg|ձախից|մինի|Աքրոնաֆփլիա բերդ]]
'''Աքրոնաֆփլիա բերդ''' ([[Յունարէն|յուն․՝]] Ακροναυπλία)․ կը գտնուի [[Նաֆփլիօ]], [[Պելոպոնես]], [[Յունաստան]]։  Բերդը կ՛ իշխէ Նաֆփլիոյի վրան։  Հնադարին Նաֆփլիոյի աքրոփոլիսը եղած է։

== Տեղեկութիւններ ==

=== Աշխարհագրութիւն ===
ժայռոտ թերակղզի, կը գտնուի [[Պուրծի բերդ|Պուրծիին]] դիմացը եւ Նաֆփլիոյի արեւելեան ծայրամասը։  Հասանելի է միայն հիւսիսէն՝ պատմական Արվանիթիա կիրճէն։  Ծովու մակերեսէն բարձրութիւնն է 45 մեթր, իսկ երկանքը արեւելքէն արեւմուտք 900 մեթր է եւ լայնութիւնը մօտաւորաապէս 400 մեթր։  

=== Նկարագրութիւն ===
[[Պատկեր:Τραβέρσα_Γκαμπέλο_7792.jpg|մինի|Աքրոնաֆփլիայի ամրութիւններէն ]]
Աքրոնաֆփլիա բերդը ժայռին երկայնքին իրարայաջորդ երեք բաժիններէ բաղկացած է․ «Յոյներուն բերդը» (արեւմտեան ծայրամաս), «Ֆրանքներու բերդը» (կեդրոն) եւ «Դորօ բերդը» (արեւելք)։  Բերդին պարիսպներուն քանի մը մասերը կիկլոփեան են․ անոնք հետագայի ամրութիւններու յենարան եղած են։

== Պատմական ակնարկ ==
[[Պատկեր:Napoli,_Citta_della_Provincia_della_Morea,_by_C._F._Camocio.jpg|ձախից|մինի|Աքրոնաֆփլիա․ ԺԶ․ դարու քարտէս]]
Աքրոնաֆփլիային պատմութիւնը Նաֆփլիոյի պատմութեան կը հետեւի․ Ք․Ա․ 628-ին կը գտնուի դրացի [[Արղոս (քաղաք)|Արղոսին]] իշխանութեան տակ եւ դար մը ետք՝ [[Սփարթի|Սփարթիին]]։  Ք․Ա․ 233-ին Ախայիա Դաշնակցութեան կը միանայ եւ Ք․Ա․ 146-ին կ՛ իյնայ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէացիներուն]] ձեռքը։  Բ․ դարուն ([[Փաֆսանիաս (աշխարհագէտ)|Փաֆսանիաս]] աշխարհագէտ-շրջագայողին ժամանակ), Աքրոնաֆփլիա ամայացած է։  Յաջորդաբար Նաֆփլիօ կ՛ իյնայ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդացիներուն]], Ֆրանքներուն, [[Վենետիկ|Վենետիկցիներուն]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանցիներուն]] ձեռքը․ ԺԶ․ դարէն մինչեւ [[1715 թուական|1715]]-ին Աքրոնաֆփլիա մերթ ընդ մերթ կը գտնուի վենետիկցիներուն եւ օսմանցիներուն իշխանութեան տակ։
[[Պատկեր:Πύλη της Ξηράς 7853.jpg|մինի|Աքրոնաֆփլիա․ Դորօ բերդը նկարուած ''Porta di Terraferma''-էն]]
[[30 Նոյեմբեր]] [[1822 թուական|1822]]-ին յոյները [[Փալամիտի բերդ|Փալամիտին]] կը գրաւեն, անոր թնդանօթներով Աքրոնաֆփլիան կը ռմբակոծեն եւ երեք (3) օր ետք թուրքերը բերդը կը յանձնեն յոյն զօրավար [[Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիս|Թէոտորոս Քոլոքոթրոնիսին]], որ Աքրոնաֆփլիային բարձրագոյն կէտին ազատութեան դրօշը կը պարզէ։ 

[[1835 թուական|1835]]-ին կը վերանորոգուին Աքրոնաֆփլիային ամրութիւնները եւ մարտկոցները եւ բերդը կ՛ օժտուի արդի թնդանօթներով։  ԺԹ․ դարավերջին Աքրոնաֆփլիա Պելոպոնեսի զինուորագրման (զինուորական ծառայութեան) կեդրոնը կը դառնայ։  Բերդին մէջ կը կառուցուին յունական բանակի հետեւակին զօրանոցը, զինուորական բանտեր եւ հողին տակը անձրեւի ջուրերու ջրամբար։

[[1937 թուական|1937]]-ին Աքրոնաֆփլիա կը վերածուի համայնավար այլախոհներու աքսորավայր։  Իսկ [[1941 թուական|1941]]-ին գերմանացիներու գրաւման տարիներուն, բերդին մէջ, վատ պայմաններու տակ 600 հոգի բանտարկուած էին։

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:View of the Argolic Gulf from the Akronafplia on March 30, 2019.jpg|Արղոլիքոս ծոցը նկարուած Աքրոնաֆփլիայէն
Պատկեր:View of the Castle of Palamidi, the Akronafplia and the town of Nafplio from the Argolic Gulf on 30 March 2019.jpg|ձախին՝ [[Փալամիտի բերդ|Փալամիտի]] եւ աջին՝ Աքրոնաֆփլիա
Պատկեր:Ακροναυπλία-θέα απο παλαμήδι.jpg
Պատկեր:20090728 palamidi66.jpg
Պատկեր:Τhe castles of Akronafplia and Bourtzi from the Castle of Palamidi on 30 March 2019.jpg|Աքրոնագփլիա, նկարուած Փալամիտիէն
Պատկեր:Ακροναυπλία 7779.jpg|Աքրոնաֆփլիայէն դիտուած տեսարան
&lt;/gallery&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.politeianet.gr/books/manousakas-giannis-dorikos-akronauplia-54635 Աքրոնաֆփլիա (առասպել եւ իրականութիւն), Մանուսաքիս Եանիս, հրատ․ Դեկտ․ 1978{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.rizospastis.gr/story.do?id=6963848 Ռիզոսփասթիս - Աքրոնաֆփլիային դաստիարակչական գործունէութիւնը, 29-7-2012{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.in.gr/2021/05/25/plus/features/oi-efialtikes-fylakes-tis-akronayplias-opou-fylakistike-o-kolokotronis/ Աքրոնաֆփլիային դժոխային բանտերը{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=akronafplia Քասթրոլողոս․ Աքրոնաֆփլիա{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://karidotsouflo.gr/mia-volta-sti-romantiki-akronayplia/ |title=Պտոյտ մը ռեմանթիք Աքրոնաֆփլիա, 29-1-2020, Էլենի Վլահու{{ref-el}} |accessdate=2022-03-08 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308190823/https://karidotsouflo.gr/mia-volta-sti-romantiki-akronayplia/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://www.anagnostis.org/2022/03/05/akronafplia-bourtzi-palamidi-larisa-argous-se-diadrastiki-politistiki-diadromi/ anagnostis - Աքրոնագփլիա, Պուրծի, Փալամիտի, Լարիսա, Արղոս․ միջգործօն մշակութային ճամբայ, 5-3-2022{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://cefael.efa.gr/detail.php?site_id=1&amp;actionID=page&amp;serie_id=BefarA&amp;volume_number=213&amp;issue_number=1 Ֆրանքեան Մորէա․ պատմական, տեղակագրական եւ հնագիտական ուսումնասիրութիւններ Ախայիա Իշխանութեան․ Փարիզ,De Boccard, 1969, էջ 493-494{{ref-fr}}]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==

# [[:en:Pausanias_(geographer)|Փաֆսանիաս աշխարհագէտ]]

[[Ստորոգութիւն:Յունաստանի բերդեր]]
[[Ստորոգութիւն:Բերդեր այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Բերդեր]]</text>
      <sha1>j4j9cj6koo9o8jq2cnbd10fqd1fhv42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամանտա Թէնֆիորտ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22759</id>
    <revision>
      <id>252250</id>
      <parentid>250527</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T05:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4765" sha1="sc1c0ipt9blogcyakh5y7xtu6xmk763" xml:space="preserve">{{Անձ}}

'''Ամանտա Քլարա Եորեատի Թէնֆիորտ''' ({{lang-el|Αμάντα Γεωργιάδη|Amánta Georgiádi}}, {{ԱԾ}}), ծանօթ իբր '''Ամանտա Թէնֆիորտ''', [[Յունաստան|Յոյն]]-[[Նորվեկիա|Նորվեկիացի]] երգիչ եւ երգահան է: Կը ներկայացնէ [[Յունաստան|Յունաստանը]] [[2022 Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթ|2022 Եւրատեսիլ Երգի Մրցոյթին]] «Die Together» երգով:

== Վաղ կեանք եւ ուսում ==
Թէնֆիորտ ծնած է 9 Յունուար 1997 թուականին [[Նորվեկիա|Նորվեկիայի]] մէջ, [[Նորվեկիա|Նորվեկիացի]] մօր մը եւ [[Յունաստան|Յոյն]] հօր մը:&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Opsal|first1=Mari B.|title=Folket skal ikkje betale til uansvarlege EU-toppar|url=https://www.nb.no/items/3fd74eb1bf9beb34639de10983ed410f?page=12|access-date=13 March 2022|work=[[Bygdebladet]]|issue=55|publisher=[[National Library of Norway]]|date=11 July 2015|page=13|language=nn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Skarbø|first1=Bjørn Steinar|title=Greta Tenfjord ville prøve noko anna etter 20 år i eige firma|url=https://www.nb.no/items/9bdbafb10514abfd4268bb4c38d2184d?page=6|access-date=13 March 2022|work=[[Bygdebladet]]|issue=43|publisher=[[National Library of Norway]]|date=3 June 2009|page=7|language=nn}}&lt;/ref&gt; Իր առաջին տարիները ապրած է [[Իոանինա]], [[Յունաստան]], որմէ ետք կը փոխադրուին [[Թէննֆիորտ]], [[Նորվեկիա]]:&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.adressa.no/kultur/2017/01/23/Medisinstudent-p%C3%A5-dagen-%E2%80%93-artist-p%C3%A5-natten-14089068.ece|title=Medisinstudent på dagen – artist på natten|last1=Rishaug|first1=Frida|date=23 January 2017|website=[[Adresseavisen]]|language=nb|access-date=13 March 2022|archive-date=30 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130111926/https://www.adressa.no/kultur/2017/01/23/Medisinstudent-p%C3%A5-dagen-%E2%80%93-artist-p%C3%A5-natten-14089068.ece|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://greekreporter.com/2022/03/10/greece-eurovision-amanda-tenfjord/|title=Amanda Tenfjord to Represent Greece with &quot;Die Together&quot; at Eurovision|last1=Wichmann|first1=Anna|date=10 March 2022|website=GreekReporter.com|access-date=13 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wiwibloggs.com/2022/01/16/greece-amanda-tenfjord-says-her-eurovision-2022-song-is-her-favourite-of-anything-shes-ever-written/268525/|title=Amanda Tenfjord says her Eurovision 2022 song is her favourite of anything she’s ever written|last=Lee Adams|first=William|date=16 January 2022|work=[[Wiwibloggs]]|access-date=21 February 2022}}&lt;/ref&gt; Ան յաճախած է {{lang|no|Fagerlia videregående skole}}, ուր դասընկերներէն մէկը [[Սիկրիտ (երգիչ)|Սիկրիտ Ռաապէն]] էր:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://engasjert.sbm.no/lokalt-engasjement/musikk-og-medisin/|title=Musikk og medisin|date=26 February 2018|work=Engasjert!|publisher=[[Sparebanken Møre]]|language=no|access-date=25 February 2021|archive-date=30 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130111918/https://engasjert.sbm.no/lokalt-engasjement/musikk-og-medisin/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; 2015 թուականին, ան կը փոխադրուի [[Թրոնտհայմ]] ուսանելու [[բժշկութիւն]] [[Նորվեկական Գիտութեան եւ Արհեստագիտութեան Համալսարան|Նորվեկական Գիտութեան եւ Արհեստագիտութեան Համալսարանէն]] ներս:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 թուականին կը յայտարարէ թէ իր ուսումը առայժմ կեցուցած է կեդրոնանալու համար իր երաժշտական ասպարէզին վրայ:&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://p3.no/musikk/amanda-tenfjord-bylarm/|title=Tar friår for å være artist|date=7 March 2019|work=NRK P3|language=no|access-date=25 February 2021|archive-date=30 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130111917/https://p3.no/musikk/amanda-tenfjord-bylarm/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Երգեր ==

=== Երկար երգեր ===

* ''First Impression'' (2018)
* ''Miss the Way You Missed Me'' (2021)

=== Սինկըլներ ===

* &quot;Run&quot; (2014)
* &quot;I Need Lions&quot; (2016)
* &quot;Man of Iron&quot; (2017)
* &quot;First Impression&quot; (2018)
* &quot;No Thanks&quot; (2018)
* &quot;Let Me Think&quot; (2018)
* &quot;The Floor Is Lava&quot; (2019)
* &quot;Troubled Water&quot; (2019)
* &quot;Kill The Lonely&quot; (2019)
* &quot;As If&quot; (2020)
* &quot;Pressure&quot; (2020)
* &quot;Then I Fell in Love&quot; (2020)
* &quot;Miss the Way You Missed Me&quot; (2021)
* &quot;Die Together&quot; (2022)

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ}}</text>
      <sha1>sc1c0ipt9blogcyakh5y7xtu6xmk763</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Փիանեփսիոն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23070</id>
    <revision>
      <id>252233</id>
      <parentid>205739</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T14:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <comment>/* Տե՛ս նաեւ */</comment>
      <origin>252233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2782" sha1="7ug4mw1dd1vhjmb35elprpeiazp9ef5" xml:space="preserve">'''Փիանեփսիոն'''․ հին [[Յունաստան|Յունաստանի]] Ատիկեան օրացոյցի չորրորդ ամիսը ([[23 Սեպտեմբեր|23 Սեպտեմբերէն]] - [[23 Հոկտեմբեր]]) որ [[Ափոլոնաս]] աստուծոյ նուիրուած էր։&lt;ref&gt;[http://www.hellenicaworld.com/Greece/LX/gr/Pyanepsion.html Հելենական աշխարհ,Փիանեփսիա {{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

Ամիսը անունը առած է Փիանեփսիա գլխաւոր տօնէն, որ կը տօնուէր [[Ափոլոնաս|Ափոլոնասի]] ի պատիւ։ Փիանեփսիա․ Փիանոս (''Πυάνος'' բակլայ)+էփսօ (''έψω'' կը խաշեմ), այսինքն «բակլա կը խաշեմ»։&lt;ref&gt;[https://el.wiktionary.org/wiki/%E1%BC%95%CF%88%CF%89 Ուիքի բառարան - έψω'' կը խաշեմ{{ref-el}}'']&lt;/ref&gt; 

Ըստ աւանդութեան, երբ [[Թիսէաս]] ճամբայ կ՛ելլէ դէպի [[Կրետէ]] [[Մինոթաւրոս|Մինոթաւրոսը]] սպաննելու համար, [[Տիլոս]] կանգ կ՛առնէ եւ Ափոլոնաս աստուծոյ զոհաբերութիւն մը կ՛ընէ, խոստանալով թէ եթէ յաղթէ, անոր պիտի ընծայէ ձիթենիի զարդարուած ճիւղեր։ Թիսէաս երբ կը վերադառնայ, խոստումը կը կատարէ։&lt;ref&gt;[http://ilakate.blogspot.com/2009/10/blog-post.html Փիանեփսիոն, Հոկտեմբեր{{ref-el}} ]&lt;/ref&gt; Նաեւ վերադարձի ճամբուն վրայ, նաւուն մէջ ուտելիքի պաշարը սպառած ըլլալով, եօթներորդ օրը անոր ընկերները ինչ որ գտնեն կը հաւաքեն եւ կը պատրաստենի բակլայով ճաշ մը։ Այս սովորութիւնը Ափոլոնասի ի պատիւ կ՛անուանուի Փիանեփսիա եւ անունը այդ ամիսին կու տայ։&lt;ref&gt;[https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-cgi-bin/search.cgi?db=REAL&amp;search_method=QUERY&amp;login=guest&amp;enlogin=guest&amp;user_list=LIST&amp;page_num=1&amp;searchstr=pyanepsia&amp;field=any&amp;num_per_page=100 Սուտաս վբառարան, Փիանեփսիա{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://el.wikisource.org/wiki/%CE%92%CE%AF%CE%BF%CE%B9_%CE%A0%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BB%CE%BF%CE%B9/%CE%98%CE%B7%CF%83%CE%B5%CF%8D%CF%82 Ուիքի աղբիւր - Զուգահեռ կեանքեր/Թիսէաս{{ref-el}}]&lt;/ref&gt;

== Տե՛ս նաեւ ==

* [[Էքաթոմվէոն]]

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Ատիկեան օրացոյց]]
[[Ստորոգութիւն:Հին Յունաստանի օրացոյցներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հնադարեան օրացոյցներ]]</text>
      <sha1>7ug4mw1dd1vhjmb35elprpeiazp9ef5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ղատամիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23241</id>
    <revision>
      <id>252239</id>
      <parentid>206740</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T14:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>252239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6946" sha1="c91rwq6xmhrug7y38djffhjclh1we48" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|Հիւսիսային Ափրիկէ, Լիպիա||կարգավիճակ=[[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան|անուանում=Ղատամես|բնօրինակ անուանում=غدامس,ʕadémis (պերպերերէն)|պատկեր=Ghadames - Altstadt-Palmenhain.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Ղատամես, հին քաղաքը|երկիր=Լիպիա|շրջան=հիւսիսային Ափրիկէ}}
'''Ղատամիս''' կամ Կետամ (պերպերերէն՝ ''ʕadémis,'' [[Արաբերէն|արաբ․]]՝غدامس, Լիպիոյ արաբ․՝''ɣdāməs,'' [[Լատիներէն|լատին․]]՝ ''Cidamus, Cydamus,'' [[Իտալերէն|իտալ․]]''՝Gadames'')․ արեւմտեան [[Լիպիա|Լիպիոյ]] քաղաք-ովասիս։ Կը գտնուի [[Թրիփոլի|Թրիփոլիէն]] 340քլ․ հարաւ-արեւմուտք, [[Ալճերիա|Ալճերիոյ]] եւ [[Թունուզ|Թունուզի]] սահմաններուն մօտ։ Հին քաղաքը [[1986 թուական|1986]]-ին յայտարարուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։ Իսկ [[2016]]-ին արձանագրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային Վտանգուած Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/362 ԵՈՒՆԵՍՔՕ-Աշխարհի Ժառանգութեան Պայմանադրութիւն․ Ղատամեսի հին քաղաքը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;

== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
Ղատամիս անունը լառաջացած է Լիպիոյ Ֆեզան շրջանի հին պերպեր Թիտամեսի ցեղախումբէն։ Կ՛ենթադրուի թէ Թիտամեսի անունը հռոմէացիներուն կողմէ աղաւաղուած է եւ տուած է այսօրուան Ղատամիս անումը։&lt;ref&gt;[https://www.temehu.com/Cities_sites/Ghadames.htm Թեմեհու․ Ղատամես, անապատի գոհարը, Սահարային մարգրիտը{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;

Քաղաք-ովասիսի բնակչութեան թիւը 10 000 է եւ բաղկացած է գլխաւորաբար պերպերներէ (հիւսիսային [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] բնիկ ժողովուրդ)։ Պարիսպով պատսպարուած հին քաղաքը յայտարարուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան։ Եօթը ցեղախումբեր կը բնակին հին քաղաքին մէջ եւ իւրաքանչիւրը ունի իր շրջանը։&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/news/1523/ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-Աշխարհի Ժառանգութեան Պայմանադրութիւն․ Լիպիոյ 5 շրջաններ Համաշխարհային Վտանգուած Ժառանգութեան Ցանկին մէջ{{ref-en}}]&lt;/ref&gt;
[[Պատկեր:Libya_4432_Ghadames_Luca_Galuzzi_2007.jpg|ձախից|մինի|Հին քաղաք-ովասիսին բնակարան մը․ճարտարապետական կառոյցը կիզիչ տաքը կ՛առանձնացնէ եւ բնակելու պայմանները աւելի նպաստաւոր են]]
1970-ական թուականներուն, Լիպիոյ կառավարութիւնը հին քաղաքին շուրջը նոր բնակարաններ կը կառուցէ եւ կը բնակեցնէ։ Սակայն բնակիչներուն մեծ մասը ամառուան շրջանին հին քաղաքը կը վերադառնան, որովհետեւ քաղաք-ովասիսի հին բնակարաններուն ճարտարապետական կառոյցը կիզիչ տաքը կ՛առանձնացնէ եւ բնակելու պայմանները աւելի նպաստաւոր են։

Կլիման անապատի յատուկ է, երկարատեւ ամառներով եւ կարճատեւ մեղմ ձմեռներով։&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/rsentripolitaine00bernuoft/page/128/mode/1up?view=theater Ճամբորդութիւն դէպի Ղատամես, Էտմոնթ Պըրնեթ, 1912{{ref-en}}]&lt;/ref&gt; 

== Պատմական ակնարկ ==
Ղատամեսի մասին առաջին արձանագրութիւններու կը հանդիպինք [[Հռոմէական Կայսրութիւն|հռոմէական շրջանին]]։ Հռոմէական անունը Կիտամուս էր։ Բիւզանդական ժամանակաշրջանի առաջին դարերուն ընթացքին քրիստոնեայ դարձած բնակչութիւնը Է․ դարուն մահմետականութիւնը կ՛ընդունի երբ արաբները քաղաքը կը գրաւեն։ 

Մինչեւ ԺԹ․ դարուն, Ղատամես [[Սահարա Անապատ|Սահարայի]] շրջանի առեւտուրի գլխաւոր կեդրոնը եղած է։  

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
Պատկեր:Libyen Oasenstadt Ghadames.jpg|Ղատամես
Պատկեր:Old Ghadames (5282815851).jpg|Ղատամես, հին քաղաքը
Պատկեր:Ghadames Panorama April 2004.jpg|Ղատամես, համայնապատկեր
Պատկեր:Road to palm trees field in Ghadamis.jpg
Պատկեր:Ghadames - Gasse in der Altstadt 03.jpg
Պատկեր:Ghadames - Altstadt, Thermalquelle.jpg|Ղատամես․ ջերմուկ ջուրեր
Պատկեր:Ghadames - Altstadt mit Palmenhain.jpg|Ղատամես
Պատկեր:Ghadames 2.jpg
Պատկեր:Covered Street in Ghadames (5282815853).jpg|Ղատամես․ ծածկուած ճամբայ
Պատկեր:Ghadames - Altstadt, in einem Torbogen 02.jpg|Ղատամես, հին քաղաքը․ կամարուղի
Պատկեր:Ghadames - Über den Dächern der Altstadt.jpg
Պատկեր:Libya Ghadames Old Town Inside of small dwelling.JPG|Ղատամես․ բնակարանի մը ներքին մասը
Պատկեր:Ghadames - Altstadt, Freisitz.jpg
Պատկեր:Ghadames - Altstadt.jpg
Պատկեր:Ghadames - Altstadtwohnhaus mit Sitzbank.jpg
Պատկեր:Ghadames - Altstadtwohnhaus, prächtig dekoriert 02.jpg
Պատկեր:Ghadames - Gasse in der Altstadt.jpg
Պատկեր:Ghadames - Gasse in der Altstadt, Torbogen.jpg
Պատկեր:Ghadames - Gasse in der Altstadt 02.jpg
Պատկեր:Ghadamis-Libie (5383716243).jpg
Պատկեր:Old Town Of Ghadames.jpg|Ղատամես․ հին քաղաքը
Պատկեր:Ghadames - Altstadt bei Nacht.jpg
Պատկեր:Ghadames - Altstadt bei Nacht 02.jpg|Ղատամես, իրիկունը
&lt;/gallery&gt;
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հնաբանական վայրեր]]
[[Ստորոգութիւն:Քաղաք-ովասիսներ]]
[[Ստորոգութիւն:Լիպիոյ քաղաք-ովասիսներ]]
[[Ստորոգութիւն:Լիպիոյ քաղաքներ]]</text>
      <sha1>c91rwq6xmhrug7y38djffhjclh1we48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անթոնով Ան-225 Մրիա (Օդանաւ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27712</id>
    <revision>
      <id>252254</id>
      <parentid>232655</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="1psf96aqvd3e14kn0ijpaadoors4l1e" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Antonov An-225 Beltyukov-1.jpg|մինի]]
'''Անթոնով Ան-225 Մրիան,''' կը համարուի աշխարհի մեծագոյն օդանաւը&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.airvectors.net/avantgt.html#m3 |title=Անթոնով Ան-225 |accessdate=2024-08-17 |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122192046/http://airvectors.net/avantgt.html#m3 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;:

Անիկա ապրանքատար օդանաւ մըն է: 

Օդանաւին երկարութիւնը 84 մեթր է մինչ երկու թեւերուն երկարութիւնը կը հասնի աւելի քան 88 մեթրի: 
[[Պատկեր:Mriya departing Gostomel for trip to Perth.ogv|ձախից|մինի]]
Պարապ վիճակի մէջ անիկա կը կշռէ 250 թոն: 

Անիկա աշխարհի ամէնէն երկար եւ ամէնէն ծանր օդանաւն է: Անոր ահռելի ծանրութիւնը բաժնուած է 32 անիւներու վրայ:

Այս հսկայական օդանաւը կրնայ փոխադրել շատ ծանր եւ շատ մեծ ապրանքներ` երկար հեռաւորութիւններու վրայ: 

Անիկա շինուած է [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] մէջ, 1988-ին&lt;ref&gt;[https://archive.aztagdaily.com/archives/205838 Ապրանքատար մեծագոյն օդանաւը]&lt;/ref&gt;: 

Այս օդանաւը տակաւին կը պահէ աշխարհի մէջ նման միակ օդանաւի մրցանիշը:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Տե՛ս նաեւ ==
*[[Օդանաւ]]
*[[Օդակայան]]
[[Ստորոգութիւն:Օդանաւ]]</text>
      <sha1>1psf96aqvd3e14kn0ijpaadoors4l1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ծիծեռնակ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28429</id>
    <redirect title="Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդէս)" />
    <revision>
      <id>252226</id>
      <parentid>237463</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T13:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ԱշբոտՏՆՂ</username>
        <id>139</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Fixing broken redirect to moved target page [[Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդէս)]]</comment>
      <origin>252226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="k9y2igu8etuw7yffahjhl844i48110j" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդէս)]]</text>
      <sha1>k9y2igu8etuw7yffahjhl844i48110j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդես</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28430</id>
    <redirect title="Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդէս)" />
    <revision>
      <id>252227</id>
      <parentid>237462</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T13:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ԱշբոտՏՆՂ</username>
        <id>139</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Fixing broken redirect to moved target page [[Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդէս)]]</comment>
      <origin>252227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="k9y2igu8etuw7yffahjhl844i48110j" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ծիծեռնակ (երաժշտական հանդէս)]]</text>
      <sha1>k9y2igu8etuw7yffahjhl844i48110j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պայքար (թերթ, Ստեփանակերտ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28733</id>
    <revision>
      <id>252234</id>
      <parentid>239536</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T14:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Գործունէութիւնը */</comment>
      <origin>252234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5763" sha1="4ruwpzpl001yt23o9twhwd4jbdjwgir" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Պարբերական|անուն=Պայքար (ընդհատակյա)|պատկեր=[[Պատկեր:Պայքար թերթ.jpg|thumb]]|խմբագիր=Դավիթ Ջրաբերդ ([[Արիս Արսենի]] Գրիգորյան)|առարկաներ=Քաղաքականություն,Մշակույթ|լեզու=Հայերեն|Հիմնադրվել է=1989|հրատարակիչ=Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցություն ([[ՀՅԴ]]-ի ընդհատակյա անվանումն Արցախում)|երկիր={{դրոշավորում|Արցախ}}|հիմնադրման տարեթիվ=1989}}'''«Պայքար»''' (ընդհատակեայ հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերական)։&lt;ref&gt;Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ (1988-1994), հանրագիտարան, «Հայկ. հանրագիտարան» հրատ., Ե., 2004 (էջ 549)&lt;/ref&gt; [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|ՀՅԴ]] [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] կոմիտէի (չբացայայտուած, Հայոց Ընկերուարական Արցախական կուսակցութիւն ընդհատակեայ անուանումով) ամէնամսեայ պաշտօնաթերթ։ Լոյս տեսած է [[Ստեփանակերտ|Ստեփանակերտի]] մէջ՝ [[1989 թուական|1989]]-[[1993 թուական|1993]] թթ. (ապա՝ «Ապառաժ», ՀՅԴ Արցախի Կեդրոնական Կոմիտէի պաշտօնաթերթ)։&lt;ref&gt;[https://aparaj.am/ «Ապառաժ», ՀՅ Դաշնակցության Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեի պաշտոնական կայքէջ]&lt;/ref&gt;

== Պատմութիւն ==
[[Պատկեր:Պայքար_թերթ-նամակ.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%8A%D5%A1%D5%B5%D6%84%D5%A1%D6%80_%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9-%D5%B6%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%AF.jpg|մինի|ՀՅԴ Մամլոյ եւ տեղեկատու կեդրոնի Երեւանի գրասենեակի շնորհաւորական նամակը՝ թերթի առաջին համարի լոյսընծայման կապակցութեամբ։]]
Սկզբնական շրջանին (1989) հրատարակած է պրոշիւրատիպ՝ «Վերածնունդ» անուանումով (խմբագիր՝ Յակոբ Խաչատրեան)։ ՀԽՍՀ տարածքին ՀՅԴ-ի բացայայտուելէն ետք, Օգոստոս [[1990 թուական|1990]]-էն, «Վերածնունդ»-ը տպագրած է «Պայքար» անուանումով (խմբագիր՝ Դաւիթ Ջրաբերդ), ընդհատակեայ, պարբերականութիւնը՝ ամիսը 1 համար (A3 չափի)։

Թերթի հիմնական թղթակիցները հանդէս եկած են նաեւ Արցախի մէջ ընդհատակեայ գործող «Ազատ Արցախ» ռատիոկայանի եթերին մէջ։

Թերթի տպագրութեանը անմիջականօրէն մասնակցած են նաեւ Սերգէյ Շահուերդեանը, Մաքսիմ Միրզոյեանը, Լէով Աւանեսեանը։ Թերթի գլխագրի հեղինակը նկարիչ Արմէն Ղուկասեանն է, նկարչական յետագայ ձեւաւորումները իրականացուցած է նկարիչ Սերգէյ Առուստամեանը։

== Գործունէութիւնը ==
Թերթի հիմնական նպատակն էր նպաստել [[Հայ Դատ|Հայ դատի]] իրագործման, ժողովուրդի պատմական յիշողութեան պահպանման։ Լուսաբանած է արցախահայութեան պայքարը, տպագրած է [[Հայաստան|Հայաստանի]] եւ [[Հայկական Սփիւռք|Սփիւռքի]] հասարակական-քաղաքական կեանքը ներկայացնող յօդուածներ, գրական-մշակութային հայրենասիրական գործեր։

1991-ի Հոկտեմբեր-Նոյեմբերին ՀՅԴ մամլոյ եւ տեղեկատու կեդրոնի [[Երեւան|Երեւանի]] գրասենեակը հրատարակած է «Պայքարի շաբաթուայ լուրեր» տեղեկագրի 5 համար։

== Թղթակիցներ ==

* Դաւիթ Ջրաբերդ (Արիս Արսենի Գրիգորեան)
* Գոռ Գնունի (Արիս Արսենի Գրիգորեան)
* Վրէժ Արարատեան (Արմէն Ռոզէնբլատի Դանիէլեան)
* Սարգիս (Սերգէյ Նարիկի Շահուերդեան)
* Մանուկ (Լեւոն Գրիգորի Աւանեսեան)
* Սեթօ (Լեւոն Հրանդի Մելիք-Շահնազարեան)
* Արգօ (Հրանդ Մահմուդի Ալեքսանեան ), ուրիշներ

== Հիմնական խորագրերը ==

* «Խմբագրական»
* «Մեկնաբանի սիւնակ»
* «Դարասկիզբ»
* «Դեմքեր ՀՅԴ 100-ամեայ պատմութիւնից»
* «Դեսից-դէնից»
* «Երգիծական հեռատիպ»
* «Ժառանգութիւն»
* «Մտածումներ»
* «Պատգամ»
* «Քաղաքական բառարան» եւ այլն

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Պարբերականներ]]
[[Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Հայկական քաղաքական պարբերականներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայկական հասարակական պարբերականներ]]
[[Ստորոգութիւն:Արցախի պարբերականներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայկական լրատուական պարբերականներ]]</text>
      <sha1>4ruwpzpl001yt23o9twhwd4jbdjwgir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31027</id>
    <revision>
      <id>252255</id>
      <parentid>252181</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>252255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7890" sha1="oan8hkbjhi3dbuso505hb6hdhpxeve1" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Վարդուհի Ալպերթի Խաչատրեան''' ([[20 Նոյեմբեր]] [[1971 թուական|1971]], [[Երեւան]], [[Հայկական Խորհրդային Ընկերվար Հանրապետութիւն|Հայկական ԽՍՀ]], ԽՍՀՄ), հայ օփերային երգչուհի (մեցցօ-սոփրանօ)։

օփերային երգիչ, ՀԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ՝ Ալպերթ Խաչատրեանի դուստրը։

== Կենսագրութիւն ==
Վարդուհի Խաչատրեանը ծնած է [[20 Նոյեմբեր]] [[1971 թուական|1971]]-ին, [[Երեւան]], ՀԽՍՀ ժողովրդական արուեստագէտ Ալպերթ Խաչատրեանի ընտանիքին մէջ։ [[1986 թուական|1986]]-[[1990 թուական|1990]] թուականներուն ուսանած է Երեւանի Ռոմանոս Մելիքեանի անուան երաժշտական ուսումնարանին մէջ (Վլադիմիր Խաչատրեանի դասարան), [[1990 թուական|1990]]-[[1995 թուական|1995]] թուականներուն՝ Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական կոնսերվատորիային մէջ (Մարիաննա Յարութիւնեանի դասարան)։ [[1995 թուական|1995]]-[[1997 թուական|1997]] թուականներուն աշակերտած է [[Գոհար Գասպարեան|Գոհար Գասպարեանին]]&lt;ref name=&quot;zarkfoundation&quot;&gt;[https://zarkfoundation.com/library/%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%b8%d6%82%d5%b0%d5%ab-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6-2/ Վարդուհի Խաչատրյանի կենսագրությունը zarkfoundation.com կայքում]&lt;/ref&gt;։

Առաջնաելոյթը կայացած է [[1996 թուական|1996]] թուականին Երեւանի [[Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալէի ազգային ակադեմական թատրոն|Ալեքսանդր Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնին]] մէջ, ուր [[Տիգրան Չուխաճեան|Տիգրան Չուխաճեանի]] «Արշակ Երկրորդ» օփերային մէջ կատարած է Փառանձեմի դերերգը։ 

1997-ին ան յետընթացաւարտ (post-graduate) վկայական ստացած է Երեւանի Կոնսերվատորիայէն, ապա կատարելագործած է իր ձայնային վարպետութիւնը Իտալիոյ մէջ՝ Վիրճինիա Զէանիի (Virginia Zeani) մօտ։ Վարդուհի Խաչատրեան նաեւ մասնակցած է Ժանեթ Պէյքըրի (Janet Baker) վարպետութեան դասընթացքներուն (master-class) Պելճիքայի մէջ, եւ Թերեզա Պերկանզայի (Teresa Berganza) մօտ՝ Քանատայի մէջ։ Ներկայիս ան կը նախատեսէ երաժշտական մանկավարժութեան վկայական ստանալ Ժընեւի երաժշտական բարձրագոյն դպրոցին մէջ (Haute école de musique de Genève)&lt;ref&gt;{{Citation|title=Varduhi Khachatryan|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Varduhi_Khachatryan&amp;oldid=220523491|date=2024-11-22|accessdate=2026-06-09|language=fr}}&lt;/ref&gt;։

[[1997 թուական|1997]]-[[2004 թուական|2004]] թուականներուն Սպենդիարեանի անուան օփերայի եւ պալեթի ազգային ակադեմիական թատրոնին մէջ հանդէս եկած է շարք մը օփերաներու մէջ` [[Ժորժ Պիզէ|Ժորժ Պիզէի]] «Քարմէն», Փէոտր Չայկովսկիի «Պիկովայա Տամա» (Փոլինա), Ճուզեպպէ Վերտիի «Դրուպատուր» (Ազուչենա), Պելլինիի «Նորմա» (Ատալկիսա), Ճուզեպպէ Վերտիի «Այտա»։ [[1999 թուական|1999]] թուականին [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճելըսի]] մէջ ներկայացուցած է [[Արմէն Տիգրանեան|Արմէն Տիգրանեանի]] «Անուշ» օփերային մէջ&lt;ref name=&quot;zarkfoundation&quot; /&gt;։

Ելոյթ ունեցած է [[Սպանիա|Սպանիոյ]] «Festival Castell de Peralada», [[Իտալիա|Իտալիոյ]] «Musicastello» եւ «Festival Euro Mediterraneo», [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] «Festival Flaneries Musicales d’Eté in Reims» եւ «Festival d’Ambronay» եւ այլն, հանդէս եկած է Մոնսէրատ Քապալիէի, Խօսէ Քուրայի, Անկելա Ճորճուի եւ այլոց հետ&lt;ref name=&quot;zarkfoundation&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aravot.am/2015/07/04/589874/|title=Հայ երգչուհին՝ Կաբալիեի, իր խենթ Ազուչենայի եւ Հայաստանի մասին}}&lt;/ref&gt;։

[[2010]] թուականին «Վերադարձի» փառատօնի շրջագիծէն ներս հանդէս եկած է «օփերային դիմակներ» համերգային ծրագրին մէջ&lt;ref&gt;[http://panarmenian.net/arm/news/53915 Հայտնի օպերային երգչուհի Վարդուհի Խաչատրյանը համերգով կբացի «Վերադարձի» փառատոնը Երևանում]&lt;/ref&gt;։

Կ՚ապրի եւ կը ստեղծագործէ [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] մէջ&lt;ref&gt;[https://www.aravot.am/2016/08/29/729843/ «Արդյոք հիշո՞ւմ են իմ բեմական 20-ամյակի մասին]»&lt;/ref&gt;։ [[2011]] թուականին հիմնադրած է «Աւետիս» ասոցիացիան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.avetis.ch/|title=ASSOCIATION AVETIS|website=www.avetis.ch|accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 4}}&lt;/ref&gt;, որ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ կը տարածէ հայ մշակոյթը եւ կը ներկայացնէ հայ երաժիշտներուն&lt;ref&gt;[https://www.aravot.am/2016/08/26/729344/ Խատիա Բունիաթիշվիլին Ժնեւում Կոմիտաս եւ Բաբաջանյան կկատարի]&lt;/ref&gt;։

== Մրցանակներ ==
Մասնակցած է բազմաթիւ միջազգային մրցոյթներու ու փառատօներու, արժանացած է միջազգային մրցանակներու։

* Մարիա Քալասի անուան միջազգային մրցոյթի Կրան Փրի մրցանակ, [[2001 թուական|2001]] թուական, [[Աթէնք]]։
* «Արտաւազդ» ազգային մրցանակ «Տարուայ լաւագոյն օփերային երգչուհի» անուանակարգ, [[2004 թուական|2004]] թուական։

== Դերերգեր ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Հեղինակ
!օփերայ
!Դեր
|-
|[[Տիգրան Չուխաճեան]]
|«Արշակ Երկրորդ»
|Փառանձեմ
|-
|Ճորճ Պիզէ
|Քարմէն
|Քարմեն
|-
|Փէօտր Չայկովսկի
|Փիկովայա տամայ
|Փոլինա
|-
|Ճուզեպպէ Վերտի
|Դրուպատուր
|Ազուչենա
|-
|Պելլինի
|Նորմա
|Ատալժիզա
|-
|Ճուզեպպէ Վերտի
|Այտա
|
|-
|[[Արմէն Տիգրանեան]]
|Անուշ
|
|}

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;

== Արտաքին յղումներ ==

* [http://www.varduhikhachatryan.com/ Պաշտօնական կայք]
[[Ստորոգութիւն:Սոփրանօներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական քոնսերուադորիայի շրջանաւարտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ օփերային երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Ռոմանոս Մելիքեանի անուան պետական երաժշտական քոլէճի շրջանաւարտներ]]</text>
      <sha1>oan8hkbjhi3dbuso505hb6hdhpxeve1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Լիւսի Աշճեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31300</id>
    <revision>
      <id>252231</id>
      <parentid>251122</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T14:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <origin>252231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6237" sha1="m7c71kpd408gs913sxxnt2g2nhgvocn" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Լիւսի Աշճեան''' ({{ԱԾ}}), [[ամերիկահայ]] լուսանկարչուհի։ Ան յայտնի է որպէս [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] լուսանկարիչներու համագործակցութեան՝ «Լուսանկարչական լիկա»-յի (Photo League) անդամ։ Անոր աշխատանքները ներառուած են Նիւ Եորքի Մեթրոփոլիթըն արուեստի թանգարանի, [[Արիզոնա|Արիզոնայի]] [[Թուսոն|Թուսոնի]] ստեղծագործական լուսանկարչութեան կեդրոնի եւ Նիւ Եորք քաղաքի թանգարանի հաւաքածոներուն մէջ։

== Վաղ կեանք ==
Աշճեանը ծնած է [[Ինտիանափոլիս]] ([[Ինտիանա]])&lt;ref name=&quot;MCNY&quot;&gt;{{Cite web|url=https://blog.mcny.org/2015/12/01/lucy-ashjian-and-the-photo-league/|title=Lucy Ashjian and the Photo League|date=2015 թ․ դեկտեմբեր|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206055652/https://blog.mcny.org/2015/12/01/lucy-ashjian-and-the-photo-league/|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}&lt;/ref&gt;՝ հայ փախստականներու ընտանիքի մէջ&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Musleah|first=Rahel|date=2012|title=The Arts: Social Justice in Clicks and Snaps|url=https://www.hadassahmagazine.org/2012/02/28/arts-social-justice-clicks-snaps/|journal=Hadassah Magazine}}&lt;/ref&gt;։ Ան [[Անգլերէն|անգլերէնի]] BA աստիճան ստացած է Պաթլերեան համալսարանէն [[1927 թուական|1927]] թուականին։ [[1937 թուական|1937]] թուականին աւարտած է Քլարէնս Հատսոն Ուայթի անուան լուսանկարչական դպրոցը&lt;ref name=&quot;CCPFindingGuide&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/finding-aid-pdfs/ag209_ashjian_1.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206061628/https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/finding-aid-pdfs/ag209_ashjian_1.pdf|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}&lt;/ref&gt;։

== Ասպարէզ ==
Աշճեանը միացած է Նիւ Եորքի լուսանկարչական լիկային [[1937 թուական|1937]] թուականին որպէս լուսանկարիչ&lt;ref name=&quot;CCPFindingGuide&quot; /&gt;, նաեւ աշխատած է որպէս ''«Photo Notes»'' ամսագրի խմբագիր եւ լիկայի դպրոցի խորհուրդի նախագահ&lt;ref name=&quot;Klein-Evans&quot;&gt;{{Cite book|title=The Radical Camera: New York's Photo League, 1936–1951|last=Klein|first=Mason|last2=Evans|first2=Catherine|date=2011|publisher=Yale University Press and The Jewish Museum|isbn=978-0-300-14687-5|chapter=As Good as the Guys: The Women of the Photo League}}&lt;/ref&gt;։

Ան ընդգրկուած է [[2012 թուական|2012]] թուականին Նիւ Եորքի Հրէական թանգարանին մէջ կայացած «Ռատիկալ տեսախցիկ. Նիւ Եորքի լուսանկարչական լիկա, [[1936 թուական|1936]]-[[1951 թուական|1951]]&lt;nowiki/&gt;» ցուցահանդէսին&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kqed.org/arts/109633/taking_pictures_that_matter_the_radical_camera_revisits_new|title=Taking Pictures That Matter: 'The Radical Camera' of New York's Photo League|date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206061257/https://www.kqed.org/arts/109633/taking_pictures_that_matter_the_radical_camera_revisits_new|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}&lt;/ref&gt;։

== Հաւաքածուներ ==
Աշճեանի աշխատանքները կը պահուին հետեւեալ մշտական հաւաքածուներոն մէջ՝

* Ստեղծագործական լուսանկարչութեան կեդրոն, Թուսոն, [[Արիզոնա]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/cg-a.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206060410/https://ccp.arizona.edu/sites/default/files/cg-a.pdf|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}&lt;/ref&gt;
* Քոլամպուսի արուեստի թանգարան, Քոլամպուս, [[Օհայo|Օհայօ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.columbusmuseum.org/embark-collection/pages/THA30375/?sid=40&amp;x=399268&amp;port=31599|title=Embark Collection|date=2016 թ․ հունվարի 27|website=Columbus Museum of Art}}&lt;/ref&gt;
* Ճորճ Իսթմանի թանգարան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collections.eastman.org/people/3142/lucy-ashjian;jsessionid=CB9E473DED2EA616E06CFDF1DF3FDA75;jsessionid=CB9E473DED2EA616E06CFDF1DF3FDA75|title=Lucy Ashjian {{!}} People {{!}} George Eastman Museum|website=collections.eastman.org|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Հրէական թանգարան, [[Նիւ Եորք]]&lt;ref name=&quot;JewishMuseum&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thejewishmuseum.org/collection/artist/lucy-ashjian-american-1907-1993|title=The Jewish Museum|website=thejewishmuseum.org}}&lt;/ref&gt;
* Մետրոպոլիտէն արուեստի թանգարան, Նիւ Եորք&lt;ref name=&quot;MET&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/285435|title=Lucy Ashjian &amp;#124; Bowery Triplets &amp;#124; the Met|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206055929/https://www.metmuseum.org/art/collection/search/285435|archive-date=2019-12-06|url-status=live|access-date=2019-12-06}}&lt;/ref&gt;
* Նիւ Եորք քաղաքի թանգարան&lt;ref name=&quot;MCNY&quot; /&gt;
* Ֆիլատելֆիոյ արուեստի թանգարան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.philamuseum.org/collections/results.html?searchTxt=&amp;bSuggest=1&amp;searchNameID=44904|title=Philadelphia Museum of Art - Collections : Search Collections|website=www.philamuseum.org}}&lt;/ref&gt;
* Փրինսթօնի համալսարանի արուեստի թանգարան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://artmuseum.princeton.edu/es/collections/maker/926|title=Lucy Ashjian {{!}} Princeton University Art Museum|website=artmuseum.princeton.edu}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկահայեր]]
[[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կին լուսանկարիչներ]]</text>
      <sha1>m7c71kpd408gs913sxxnt2g2nhgvocn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ապտիւլ Համիտ Բ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31469</id>
    <revision>
      <id>252260</id>
      <parentid>250116</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>252260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16295" sha1="fjgoiiy5suu5hd2tr5uz30biy6y2v5a" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ.
 | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ
 | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան
 | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»&lt;br&gt;«Մարդասպան Սուլթան»
 | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ
 | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]]
 | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]])
 | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]]
 | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]]
 | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով
 | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում
 | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909)
 | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]]
 | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա
 }}
'''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}}; {{ԱԾ}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆայ մըն էր, որ իշխեց 1876 -1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&amp;pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}&lt;/ref&gt;: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&amp;pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Biwrat&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&amp;pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&amp;pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&amp;pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Driault&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}&lt;/ref&gt;» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;» մակդիրները։

== Ծագում Եւ Ընտանիք == 
Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր մեծ եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի դատապարտեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ&lt;ref name=&quot;Biwrat&quot; /&gt;։

== Կենսագրութիւն == 
Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]] մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։

Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&amp;pg=PA150&amp;dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&amp;f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան &quot;Ազգ&quot;ի|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&amp;pg=PA124&amp;dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&amp;q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&amp;f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}&lt;/ref&gt;, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] պալատին մէջ&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։ Սուլթանը իր դէմ կազմակերպուած մահափորձի անընդհատ եւ անբուժելի վախի մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակեր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;: 

Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք գլխաւորաբար քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&amp;pg=PA7&amp;dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&amp;q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&amp;f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}&lt;/ref&gt;: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնապետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութիւններուն եւ նահանգներուն մէջ անընդհատ եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։

== Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == 
[[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]]
Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|համիտեան ջարդերը,]] որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&amp;pg=PA7&amp;dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&amp;q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&amp;f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}&lt;/ref&gt;։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] զինք անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։

== Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == 
Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պոսնիա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;։ Հակառակ 1897-ի թուրք-յունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մակդիրը&lt;ref name=&quot;Driault&quot; /&gt;, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։

== Գահընկէցութիւն Եւ Մահը == 
1908-ի երիտթրքական յեղափոխութենէն ետք եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ&lt;ref name=&quot;Biwrat&quot; /&gt;։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողինին մէջ&lt;ref name=&quot;Biwrat&quot; /&gt;։

== Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == 
XXI դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողանիզմ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

== Շարժապատկերային մարմնաւորումներ ==
* «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>fjgoiiy5suu5hd2tr5uz30biy6y2v5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այիա Մարինա Էղինաս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31635</id>
    <revision>
      <id>252251</id>
      <parentid>250793</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T05:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2511" sha1="pp29qnkmsypw88wp40vymqla66i066s" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}}
Աղիա մարինա էղինիս.Էղինա կղզիին քիւղէրէն է :Վարչաքանօրէն կը պատկանի Մեսադղրու քաղաքապետական համայինքին Էղինայի «Գալիքրաթիս» ծրաքրին: Կղզին նախապէս կը պատկանէր Բիրէա նահանքի էղինա քաւարին ապա Ատիկէի նախանքին Յունաստանի կէտրոնական աշխարհակրական շրչանին:&lt;ref group=&quot;Աիա մարինա&quot;&gt;{{Cite web|url=http://aegina.info/aegina/perioxes/agia-marina/agia-marina-plirofories.html|title=Αίγινα - Αγία Μαρίνα - Πληροφορίες|last=User|first=Super|website=aegina.info|language=el-GR|accessdate=2026-05-07|archive-date=2016-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907185839/http://aegina.info/aegina/perioxes/agia-marina/agia-marina-plirofories.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

Աշխարհաքրութիւն

Այիա Մարինա Էղինայն հիւսիս արելեան ձովափնեայ բնակավայր մըն է: Կը գտնուի համանուն ծոցին ներքնամասին եւ համանուն հրուանդանին արեւմուտքը ծովուն մակէրէսէն միջին հաշուով '30 մէթր բարձրութեամբ վրայ Էղինա մայրաքաղաքէն մոտավորապէս 12,5 քմ հերու է էւ անոր արեւելքը կը քտնուի ՝

Զբօսաշրջիկութիւուն

Մինչեւ 1960-ին,Այիա Մարինա փոքր քիւղ էր ,որուն սակաւաթին բնակիչները կ'ապրէին անասնապահութեամբ,երկրագորձութէամբ եւ ձկնորսութեամբ: 1970-ական թուականներէն ետք որ համընկաւ կղզին առաչին մեձ վերակառուցման ժամանակաշրջանի հէտ,կարուցուէցան մեձ հիւրանոցակին միաւորներ էւ խանութներ:

Տերարժան վաիրեր

Այիոս Նէքթարիիոս,Աֆէա տաճար

բնակչութիւն

&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160907185839/http://aegina.info/aegina/perioxes/agia-marina/agia-marina-plirofories.html այիա մարինա{{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://weloveaegina.com/el/aigina/%ce%b1%ce%b3%ce%af%ce%b1-%ce%bc%ce%b1%cf%81%ce%af%ce%bd%ce%b1/ այիա մարիԱ {{ref-el}}]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[]&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>pp29qnkmsypw88wp40vymqla66i066s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արաքսիա Դաւթեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31644</id>
    <revision>
      <id>252261</id>
      <parentid>250845</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T08:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3990" sha1="k27ntsaghzz0bqz0z2g0xdgqc43677a" xml:space="preserve">
'''Արաքսիա Դաւթեան''' (22 Ապրիլ 1949, Բերդաւան – 28 Յուլիս 2010, Մոսկուա) &lt;ref&gt;[http://armtoday.info/default.asp?}}&lt;/ref&gt;, հայ օփերային երգչուհի, [[ՀՀ ժողովրդական արթիստ]] ([[2004]])։

== Կենսագրութիւն ==
Արաքսիա Դաւթեան ծնած է 22 Ապրիլ [[1949]] թուականին [[Տաւուշի մարզ]]ի [[Բերդաւան]] գիւղը։ Ուսումը ստացած է [[Կոստանտին Սարաջևի անվան երաժշտական դպրոց|Երեւանի Կոստանթին Սարաջեւի անուան երաժշտական դպրոց]]ին մէջ (վոքալի ուսուցիչ՝ Մ. Չոլախեան)։ [[1975]] թուականին աւարտած է [[Երեւանի պետական քոնսերուաթորիա]]ն։ [[1975]]-[[1986]] թուականներուն եղած է Երեւանի քոնսերուաթորիայի օփերային սթուտիայի մեներգչուհի, 1986-[[1992]] թուականներուն՝ Հայաստանի Հանրապետութեան հեռուստառատիոպետկոմի սիմֆոնիկ նուագախումբի մեներգչուհի։ [[1996]] թուականէն դասաւանդած է վոքալ՝ Երեւանի Կոմիտասի անուան քոնսերուաթորիային մէջ։ Մինչեւ իր կեանքի աւարտը, ան դասաւանդած է Մոսկուայի մէջ։ Հիւրախաղերով հանդէս եկած է աշխարհի աւելի քան 120 հեղինակաւոր համերգասրահներու մէջ «Կարնեգի Հոլ» ([[Նիւ Եորք]]), «Գաւօ» ([[Փարիզ]]), «Կոնցերտ Գեբաու» ([[Ամսթերտամ]]), «Սենդր Հոլլ» ([[Թոքիօ]]), հանդէս եկած է աշխարհահռչակ երաժիշտներու հետ, այդ կարգին՝ «Մոսկուայի վիրտուոզներ» նուագախումբի (ղեկավար՝ [[Վլատիմիր Սպիվակով]])ի հետ։ Երգացանկին մէջ եղած են արեւմտաեւրոպական, հայկական դասական եւ ժամանակակից քոմփոզիթորներու գործերէն&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երեւան, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bach-cantatas.com/Bio/Davtyan-Araksiya.htm Araksiya Davtyan (Soprano)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Արաքս Դաւթեան|url=http://masis.tv/component/option,com_afm/pid,124/vfile,1448/lang,hy/|accessdate=2026-05-10|archive-date=2015-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407095154/http://masis.tv/component/option,com_afm/pid,124/vfile,1448/lang,hy/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;։

[[2005]] թուականին նկարահանուած է &quot;[[Ղազախֆիլմ]]&quot; կինոսթուտիայի &quot;Վոքալային զուգահեռներ&quot; երաժշտական ֆիլմին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ВОКАЛЬНЫЕ ПАРАЛЛЕЛИ (2005) |url=https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/1069/annot}}&lt;/ref&gt;։

Մահացած է 28 Յուլիս 2010, Մոսկուա: Թաղուած է Երեւանի քաղաքային պանթէոնին մէջ։

== Մրցանակներ, պարգեւներ ==
* 2004 Հայաստանի Հանրապետութեան ժողովրդական արթիստ
* 1987 ՀԽՍՀ վաստակաւոր արթիստ
* 1984 Վոքալիստներու միջազգային մրցոյթի (Իտալիա) դափնեկիր
* 1979 Գլինկայի անուան Վոքալիստներու համամիութենական մրցոյթի դափնեկիր

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին Յղումներ == 
* [https://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=40 Արաքսիա Դաւթեան] 
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLn4yZkHUnGCGQ9EO_EwqRIUxjehe9cgAG Արաքսիա Դաւթեանի կատարումները youtube-ի մէջ]</text>
      <sha1>k27ntsaghzz0bqz0z2g0xdgqc43677a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աննա Աղաճանեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31658</id>
    <revision>
      <id>252258</id>
      <parentid>250907</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6753" sha1="fnikezpildub4lbxkwiylnwybpvbj2c" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Աննա Աղաճանեան''' ({{ԱԾ}}), հայ դիւանագէտ։ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան։

== Աշխատանքային գործունէութիւն ==

* 1991-1992 թուականներուն եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան գերագոյն խորհուրդի տեղեկատուական եւ վերլուծութեան վարչութեան փորձագէտ։
* 1992-1993 թուականներուն՝ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի աշխատակազմի վերլուծական վարչութեան փորձագէտ։
* 1993-1996 թուականներուն՝ Հայաստանի Հանրապետութեան Արտաքին Գործոց Նախարարութեան [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] վարչութեան երկրորդ եւրոպական բաժնի երրորդ, երկրորդ, առաջին քարտուղար։
* 1997-1998 թուականներուն՝ [[ՄԱԿ]]-ի մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան մշտական ներկայացուցչութեան առաջին քարտուղար ([[Նիւ Եորք]])։
* 1999-2003 թուականներուն եղած է Արտաքին Գործոց Նախարարութեան միջազգային կազմակերպութիւններու ՄԱԿ-ի բաժնի վարիչ։
* 2003-2006 թուականներուն՝ ԵՄ-ում Հայաստանի Հանրապետութեան ներկայացուցչութեան խորհրդական։
* 2006-2007 թուականներուն՝ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան միջազգային կազմակերպութիւններու վարչութեան մարդու իրաւունքներու բաժնի վարիչ։
* 2008-2009 թուականներուն՝ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան Եւրոպայի վարչութեան պետ։
* 2009-2013 թուականներուն՝ [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] մէջ, Հայաստանի Հանրապետութեան ներկայացուցչութեան դեսպանորդ։
* 2013 թուականին՝ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան աշխատակազմի քարտուղարութեան խորհրդական։
* 2013 թուականի [[Դեկտեմբեր|Դեկտեմբերին]] Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի հրամանագիրով նշանակուած է [[Ինտոնեզիա|Ինտոնեզիոյ]] Հանրապետութեան մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան (նստավայրը՝ [[Ճաքարթա]])&lt;ref&gt;[https://president.am/hy/decrees/item/1040 Ա. ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԻՆ ԻՆԴՈՆԵԶԻԱՅԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԵՎ ԼԻԱԶՈՐ ԴԵՍՊԱՆ ՆՇԱՆԱԿԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ]&lt;/ref&gt;։
* 2016 թուականի [[14 Մարտ|14 Մարտին]], Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի հրամանագիրով՝ համատեղութեան կարգով, նշանակուած է [[Մալեզիա|Մալեզիոյ]] մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան (նստավայրը՝ [[Ճաքարթա]])&lt;ref&gt;[https://president.am/hy/decrees/item/2618 Ա. ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԻՆ ՄԱԼԱՅԶԻԱՅՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԵՎ ԼԻԱԶՈՐ ԴԵՍՊԱՆ ՆՇԱՆԱԿԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ]&lt;/ref&gt;։
* 2018 թուականի 2 Մարտին, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի հրամանագրով ազատուած է Ինտոնեզիոյ Հանրապետութեան եւ Մալեզիոյ մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպանի պաշտօնէն&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://president.am/hy/decrees/item/4360|title=ՀՀ Նախագահի հրամանագրերը - Փաստաթղթեր - Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ|website=նախագահ.հայ|accessdate=2018 թ․ մարտի 2}}&lt;/ref&gt;։
* 2018-2020 թուականներուն եղած է Հայաստանի Հանրապետութեան Արտաքին Գործոց Նախարարի խորհրդական։
* 2020 թուականի [[31 Յուլիս|31 Յուլիսին]], Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահի հրամանագրով նշանակուած է [[Պելճիքա|Պելճիքայի]] Թագաւորութեան մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան, ինչպէս նաեւ Եւրոպական Միութեան մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան ներկայացուցչութեան ղեկավար (նստավայրը՝ [[Պրիւքսէլ]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mfa.am/hy/press-releases/2020/08/03/armamb-belg-eu/10410|title=ՀՀ նախագահի հրամանագիրը Բելգիայի Թագավորությունում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան, ինչպես նաև ԵՄ-ում ՀՀ ներկայացուցչության ղեկավար նշանակելու վերաբերյալ|website=www.mfa.am|language=hy|accessdate=2020 թ․ օգոստոսի 4}}&lt;/ref&gt;։

== Դիվանագիտական աստիճաններ ==

* Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ դեսպանորդ եւ լիազօր նախարարի դիւանագիտկան աստիճան (2010)&lt;ref name=&quot;Աննա Աղաջանյան&quot;&gt;[http://mfa.am/u_files/file/Anna%20Aghajanyan%20CV.pdf Աննա Աղաջանյան, Կենսագրական տվյալներ]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;։
* Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպանի դիւանագիտական աստիճան (2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/229629|title=Դիւանագիտական Աստիճաններու Տուչութիւն|date=2015-03-03|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-05-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://president.am/hy/decrees/item/1839 ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆՆԵՐ ՇՆՈՐՀԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ]&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Հայ դիւանագէտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ դեսպաններ]]</text>
      <sha1>fnikezpildub4lbxkwiylnwybpvbj2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անահիտ Սահակեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31712</id>
    <revision>
      <id>252252</id>
      <parentid>251161</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T05:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4886" sha1="1k3xkh1zzalav9t5z9w8e8d4lcc4lf6" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Անահիտ Արամայիսի Սահակեան''' (ծննդեան անունը՝ '''Հրածին Սահակեան''', {{ԱԾ}}), հայ երգչուհի։

== Կենսագրութիւն ==
Անահիտ Սահակեանը ծնած է [[8 Փետրուար]] [[1963 թուական|1963]]-ին, [[Ախուրեան (գետ)|Ախուրեանի]] շրջանի Հովիտ գիւղը։ [[1981 թուական|1981]] թուականին աւարտած է Ախուրեանի թիւ 1 միջնակարգ դպրոցը եւ երաժշտական դպրոցի դաշնամուրային բաժինը։ [[Գիւմրի|Գիւմրիի]] Լ. Մադոյեանի անուան ժողովրդական գործիքներու անսամբլին մէջ եղած է երգչուհի։ [[1981 թուական|1981]]-[[1984 թուական|1984]] թուականներուն ուսանած է Գիւմրիի Ք. Կարա-Մուրզայի անուան երաժշտական ուսումնարանի դաշնամուրային բաժնին մէջ, [[1989 թուական|1989]]-[[1994 թուական|1994]] թուականներուն` [[Երեւան|Երեւանի]] Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի ժողովրդական երգի բաժնում (Յովհաննէս Բադալեանի դասարան)։ [[2001 թուական|2006]] թուականին աւարտած է երաժշտանոցի ասպիրանտուրան` ժողովրդական երգեցողութիւն մասնագիտութեամբ։ [[1995 թուական|1995]]-[[1996 թուական|1996]] թուականներուն եղած է [[Հայաստան|ՀՀ]] ազգային ռատիոյի Արամ Մերանգուլեանի անուան ժողովրդական գործիքներու անսամբլի երգչուհի, [[1996 թուական|1996]]-[[1998 թուական|1998]] թուականներուն՝ Կոմիտասի անուան կամերային երաժշտութեան տան մենակատար&lt;ref name=&quot;zarkfoundation&quot;&gt;{{Cite web |title=Անահիտ Սահակյանի կենսագրությունը zarkfoundation.com կայքում|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%ab%d5%bf-%d5%bd%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%b5%d5%a1%d5%b6/}}&lt;/ref&gt;։

[[1996 թուական|1996]] թուականին կոմպոզիտոր Գէորգ Մանասեանի հետ ստեղծած է «Վարպետներ» համոյթը&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Անահիտ Սահակյան և Վարպետներ Համույթ mp3 Download free, Play online|url=http://mp3bam365.online/mp3/%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%BF-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D6%87-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%A9.html|accessdate=2018 թ․ փետրվարի 8|website=mp3bam365.online|language=en}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;, որու շրջանակներուն մէջ ժողովրդական եւ դասական գործիքներու համադրութեամբ եւ համերգային ծրագրերով հանդէս եկած է բազմաթիւ բեմերու վրայ։ [[2000 թուական|2000]] թուականին Կոմիտասի անուան կամերային երաժշտութեան տան մէջ հանդէս եկած է «Երգն է կեանքիս ուղեկիցը» մենահամերգով։ 2006 թուականին «Երգիս թեւերով» համերգային ծրագիրը նուիրած է [[Գիւմրի]] քաղաքի վերածնունդին&lt;ref name=&quot;zarkfoundation&quot; /&gt;։

[[2017]] թուականին արժանացած է ՀՀ «Մովսէս Խորենացի» մետալի&lt;ref name=&quot;president2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.am/hy/decrees/item/3980/|title=ՀՀ Նախագահի հրամանագրերը - Փաստաթղթեր - Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ|website=նախագահ.հայ|accessdate=2018 թ․ փետրվարի 8}}&lt;/ref&gt;։

== Ձայնասկաւառակներ ==

* «Այս մէկն էլ ներուր»
* «Սիրուած երգերի շարք»
* «Սրտիս ձայնը»
* «Սիրոյ մեղեդի»

== Պարգեւներ ==

* «Գիւմրուայ վարպետ» ոսկի կրծքանշան
* Մովսէս Խորենացիի մետալ, [[2017]]&lt;ref name=&quot;president2&quot; /&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Երեւանի Կոմիտասի անուան պետական երաժշտանոցի շրջանաւարտներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ]]
[[Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ]]</text>
      <sha1>1k3xkh1zzalav9t5z9w8e8d4lcc4lf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գայիանէ Խաչատրեան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31961</id>
    <revision>
      <id>252269</id>
      <parentid>251986</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>252269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8182" sha1="1f6rllcztx97hypw3ksrhcc8kpcr9h0" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Նկարիչ
| անուն = Գայիանէ Խաչատրեան
| բնագիր անուն = 
| պատկեր = Gayane Khachaturian.jpg
| նկարագրութիւն = 
| ծննդեան անուն = 
| կեղծանուն = 
| ծնած է = 9 Մայիս 1942
| ծննդավայր = Թիֆլիս, Վրաստան
| մահացած է = 1 Մայիս 2009
| մահուան վայր = Թիֆլիս, Վրաստան
| ազգութիւն = Հայ
| քաղաքացիութիւն = 
| կրթութիւն = 
| դաւանանք = 
| մասնագիտութիւն = Հայ նկարչուհի
| ոճեր = 
| տեսակ =
| նիւթեր = 
| ուշագրաւ աշխատանքներ = 
| մեկենասներ = 
| աշխուժ շրջան = 
| ուսուցիչ = 
| աշակերտներ = 
| ազդուած է = 
| ազդած է = 
| պարգեւներ = 
| պաշտօն = 
| անդամակցութիւն = 
| կուսակցութիւն = 
| հայր = Լեւոն Խաչատրեան
| մայր = 
| եղբայր = 
| քոյր = 
| ամուսին = 
| կողակից = 
| զաւակներ = 
| ազգականներ = 
| եղբայր = 
| կայք = 
| ստորագրութիւն = 
| ծանօթ = 
| Ուիքիքաղուածք = 
| Ուիքիդարան = 
| Ուիքիպահեստ = 
}}

'''Գայիանէ Խաչատրեան''', նաեւ '''Խաչատուրեան''' (9 Մայիս 1942, Թիֆլիս - 1 Մայիս 2009, Թիֆլիս), հայ [[Նկարչություն|նկարչուհի]]։ 

== Կենսագրութիւն == 
Գայիանէ Լեւոն Խաչատրեան ծնած է 9 Մայիս 1942-ին, Թիֆլիս։ 1949-1955 թուականներուն ուսանած է Թիֆլիսի թիւ 14 միջնակարգ օրիորդաց դպրոցին մէջ։ 1955-1959 թուականներուն ուսումը շարունակած է թիւ 101 միջնակարգ դպրոցին մէջ եւ զուգահեռաբար ընդունուած է Թիֆլիսի Եա. Նիկոլաձէի անուան գեղարուեստի ուսումնարանին կից գտնուող գեղարուեստի դպրոցը։ 1959-1960 թուականներուն ուսանած է աշխատաւոր երիտասարդութեան հանրապետական հեռակայ միջնակարգ դպրոցին մէջ (Թիֆլիս)։ 

Ստեղծագործած է գլխաւորաբար յօրինուածքի բնագաւառին մէջ։ 
Իր գործերէն են՝ 
* «Նարնջագոյն օրուան երթը», [[1983]], [[Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Երևան)|ԺԱԹ]] (Ժամանակակից արուեստի թանգարան)-Երեւան 
* «Բակը՝ ջութակ», 1983, ԺԱԹ 
* «Քառնաւալ. Մուշտայիդ», 1983, ԺԱԹ Աշխատանքները ցուցադրուած են շարք մը քաղաքներու մէջ՝ [[Փարիզ]], [[Լիզպոն]], [[Վենետիկ]], [[Մոսկուա]], [[Երեւան]] («Ափսէին կլոր տարածութիւնը» ցուցահանդէսին, [[2005]]) եւ այլուր)։ 
Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Երեւանի մէջ ([[1967]], [[1971]])։ 
Գործերը կը պահուին աշխարհի տարբեր թանգարաններու եւ մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ (ինչպէս՝ [[Ֆետերիքօ Ֆելինի]]ի եւ այլոց քով)&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երեւան, 2005}}&lt;/ref&gt;։ 

Գայիանէ Խաչատրեանը մահացած է 1 Մայիս 2009-ին, Թիֆլիսի մէջ։ 

== Ֆիլմեր Գայիանէ Խաչատրեանի մասին == 
Գայիանէ Խաչատրեանի մասին «Հայֆիլմ» կինոսթուտիային մէջ երկու ֆիլմ նկարահանուած է. 
* 1971 թուականին՝ «Գայիանէ» (Եու. Երզնկեան, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ Մ. Սարեանի նախաբանով)։ 
* 1978 թուականին՝ «Կապոյտ քամի, նուշի բոյրը» (Ռ. Գէորգեան)։ 

== Ցուցահանդէսներ == 
[[Պատկեր:The tombstone of Gayane Khachaturian in Khojivank.JPG|thumb|Գերեզմանաքարը [[Թբիլիսիի հայ գրողների և հասարակական գործիչների Խոջիվանք պանթեոն|Խոջիվանքին մէջ]]]] 
1967 թուականին Փարաջանովի աջակցութեամբ տեղի ունեցաւ Գայիանէ Խաչատրեանի առաջին ոչ պաշտօնական ցուցահանդէսը։ Ստորեւ ներկայացուած են պաշտօնական ցուցահանդէսներու տարեթիւերը. 
* 1968 - «Կիրառական արուեստ» ամսագրի խմբագրութիւն, [[Մոսկուա]] 
* 1970 - Վրաստանի Ազգային պատկերասրահ, Թիֆլիս, խմբային ցուցահանդէս 
* 1971 - Նկարիչներու տուն, Երեւան 
* 1972 - Ա. Խորաւայի անուան դերասաններու տուն, Թիֆլիս
* 1972 - [[Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Երևան)|Ժամանակակից արուեստի թանգարան]], Երեւան 
* 1978 - [[Գալուստ Գյուլբենկյանի թանգարան|Գալուստ Կիւլպէնկեան թանգարան]], [[Լիզպոն]], [[Փորթուկալ]] 
* 1979 - [[Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամ|Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւն]], [[Փարիզ]]-[[Լիոն]]-[[Մարսէյ]] 
* 1979 - Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւն, [[Պէյրութ]] 
* 1987 - «Հայկական մշակոյթի օրեր», [[Վենետիկ]] 
* 1995 - «Հայաստանի ժամանակակից արուեստը Ֆրանսայի մէջ», Փարիզ - անհատական ցուցահանդէս 
* 1995 - «Հայաստանի ուղիները» Արդարադատութեան պալատ, Փարիզ 
* 1996 - Վրաստանի նկարիչներու ցուցահանդէսը Հայաստանի մէջ, [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] 
* 2001 - «Նաշչոկինի տուն» ցուցասրահ, Մոսկուա - «[[Ես Գայանեն եմ Թիֆլիսից (ֆիլմ)|Ես Գայիանէն եմ Թիֆլիսէն»]] 
* 2009 - «Գեղանկարչութիւն-կինօ» Անտրէյ Թարքովսքի, [[Սերգեյ Փարաջանով|Սերքէյ Փարաջանով]], Գայիանէ Խաչատրեան - Ժամանակակից արուեստի պետական կեդրոն, Մոսկուա 
* 2009 - 53-րդ Համաշխարհային գեղարուեստական Վենետիկի պիեննալէ, հայկական տաղաւար, Վենետիկ 
* 2010 - «Ցուցահանդէս՝ նուիրուած Գայիանէի յիշատակին», Հայաստանի ազգային պատկերասրահ 

== Գրականութիւն == 
* [[Արմեն Բայանդուրյան|Արմէն Պայանդուրեան]], Դուն միշտ կաս...: Կամուրջ, Թիֆլիս, Վրաստանի գրողներու ստեղծագործական միութիւն, 2009, էջ 43-44։ 

== Տե՛ս նաեւ == 
* [[Ես Գայանէն եմ Թիֆլիսից (ֆիլմ)]] 

== Ծանօթագրութիւններ == 
{{ծանցանկ}} 

== Արտաքին յղումներ == 
* [https://zarkfoundation.com/library/%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%a5-%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%b5%d5%a1%d5%b6/ Գայիանէ Խաչատրեանը zarkfoundation.com կայքէջին մէջ] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=6BsWBRjTLVE Տեսանիւթ Գայիանէ Խաչատրեանի մասին] 
* [http://www.gallery.am/hy/database/item/875/ Ռեքուիեմ (1978)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213065118/http://www.gallery.am/hy/database/item/875/ |date=2024-12-13 }} * [http://www.gallery.am/hy/database/item/1613/ Շագանակի կեղեւը (1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250117102056/http://www.gallery.am/hy/database/item/1613/ |date=2025-01-17 }}</text>
      <sha1>1f6rllcztx97hypw3ksrhcc8kpcr9h0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ժորժ Պիզէ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32056</id>
    <revision>
      <id>252268</id>
      <parentid>252182</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maral Dikbikian</username>
        <id>4797</id>
      </contributor>
      <origin>252268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23521" sha1="o35aqfivn3prvvsl30pvjne3akwvnzr" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Ժորժ Պիզէ''' ({{Lang-fr|Alexandre-César-Léopold Bizet}}, {{ԱԾ}}), [[Ֆրանսա|ֆրանսացի]]  յօրինող, երգահան: Անոր լաւագոյն ստեղծագործութիւններէն մին «Քարմէն» օփերան է, որ դարձած է ամբողջ օփերային երկացանկի (repertoire) ամէնայայտնի եւ ամէնայաճախ բեմադրուող գործերէն մէկը։ 

Փարիզի Կոնսերվատորիայի մէջ իր փայլուն ուսանողական տարիներուն, Պիզէն շահեցաւ բազմաթիւ մրցանակներ, ներառեալ հռչակաւոր «Հռոմի մրցանակ»-ը (Prix de Rome)՝ 1857-ին։ Ան ճանչցուեցաւ իբրեւ բացառիկ դաշնակահար, թէեւ նախընտրեց չօգտագործել այս հմտութիւնը նիւթական կամ մասնագիտական յառաջխաղացման համար եւ հազուադէպօրէն ելոյթ ունեցաւ հանրութեան առջեւ։

Իտալիոյ մէջ գրեթէ երեք տարի անցընելէ ետք Փարիզ վերադառնալով՝ ան անդրադարձաւ, որ փարիզեան գլխաւոր օփերային թատրոնները կը նախընտրէին հաստատուած դասական երկացանկը (repertoire)՝ նորեկներու գործերուն փոխարէն։ Անոր դաշնամուրային եւ նուագախմբային յօրինումները նոյնպէս մեծ մասամբ անտեսուեցան․ որպէս արդիւնք՝ անոր ասպարէզը կանգ առաւ, եւ ան իր ապրուստը կը հոգար գլխաւորաբար ուրիշներու երաժշտութիւնները մշակելով ու փոխադրելով (transcribing)։ Յաջողութեան հասնելու տենչով՝ ան 1860-ականներուն ձեռնարկեց թատերական բազմաթիւ ծրագիրներու, որոնցմէ շատերը կիսատ մնացին։ Այս շրջանին բեմ բարձրացած անոր երկու օփերաներէն ոչ մէկը՝ ոչ «Մարգարիտ որոնողները» (Les pêcheurs de perles) եւ ոչ ալ «Պերթի գեղեցկուհին» (La jolie fille de Perth) անմիջական յաջողութիւն գտան։

1870–1871 թուականներու ֆրանս-պրուսական պատերազմէն ետք, որուն ընթացքին Պիզէն կը ծառայէր Ազգային պահակագունդին մէջ, ան քիչ յաջողութիւն ունեցաւ իր «Ժամիլէ» (Djamileh) մէկ արարուածով օփերայով, թէեւ Ալֆոնս Տոտէի «Արլեզիանուհին» (L'Arlésienne) թատերախաղի համար գրուած ներկայացման երաժշտութենէն (incidental music) քաղուած նուագախմբային սիւիթը անմիջապէս ժողովրդական դարձաւ։ Անոր վերջին օփերայի՝ «Քարմէն»-ի (Carmen) բեմադրութիւնը յետաձգուեցաւ այն մտավախութեամբ, որ դաւաճանութեան եւ սպանութեան թեմաները կրնան վիրաւորել հանդիսատեսը։ 3 Մարտ 1875-ի առաջնախաղէն (premiere) ետք, Պիզէն համոզուած էր, որ գործը ձախողած է․ ան երեք ամիս ետք մահացաւ սրտի կաթուածէ՝ անտեղեակ, որ այն պիտի արձանագրէր փառահեղ ու տեւական յաջողութիւն։

Պիզէի ամուսնութիւնը Ժընեվիէվ Հալեւիի հետ երբեմն երջանիկ էր եւ տուաւ մէկ զաւակ (դուստր կամ որդի՝ ''մանչ զաւակ'')։ Անոր մահէն ետք, անոր գործերը՝ բացի «Քարմէն»-էն, ընդհանուր առմամբ անտեսուեցան։ Ձեռագիրները նուիրուեցան կամ կորսուեցան, իսկ անոր գործերու հրատարակուած տարբերակները յաճախ կը վերանայուէին ու կը ձեւափոխուէին ուրիշներու ձեռքով։ Ան դպրոց չհիմնեց եւ չունեցաւ յստակ աշակերտներ կամ յաջորդներ։ Տարիներու անտեսումէ ետք, անոր գործերը սկսան աւելի յաճախ բեմադրուիլ 20-րդ դարուն։ Ուշ շրջանի մեկնաբանները զինք մեծարած են իբրեւ փայլուն ու ինքնատիպ յօրինող, որուն վաղահաս մահը զգալի կորուստ էր ֆրանսական թատերական երաժշտութեան համար։

== Կեանք ==

=== Վաղ տարիներ ===

==== Ընտանեկան միջավայր եւ մանկութիւն ====
Ժորժ Պիզէն ծնած է [[Փարիզ]], 25 Հոկտեմբեր 1838-ին։ Ան արձանագրուած էր Ալեքսանտր Սեզար Լէոփոլտ անունով, բայց 16 Մարտ 1840-ին կնքուեցաւ իբրեւ «Ժորժ» եւ իր կեանքի մնացեալ տարիներուն ճանչցուեցաւ այս անունով։ Հայրը՝ Ատոլֆ Պիզէն, վարսայարդար եւ կեղծամագործ (wigmaker) եղած էր, նախքան երգեցողութեան ուսուցիչ դառնալը՝ հակառակ իր մասնագիտական կրթութեան պակասին։ Ան նաեւ քանի մը գործեր յօրինած էր, ներառեալ առնուազն մէկ հրատարակուած երգ։

1837-ին, Ատոլֆ ամուսնացաւ Էմէ Տելսարթի հետ՝ հակառակ անոր ընտանիքի կամքին, որոնք զինք անապահով ապագայով փեսացու մը կը համարէին։ Տելսարթները, թէեւ աղքատացած, սակայն կիրթ եւ բարձր երաժշտականութեամբ օժտուած ընտանիք մըն էին։ Էմէն հմուտ դաշնակահարուհի էր, իսկ անոր եղբայրը՝ Ֆրանսուա Տելսարթը, ակնառու երգիչ եւ ուսուցիչ էր, որ ելոյթներ կ'ունենար ինչպէս Լուի Ֆիլիփի, այնպէս ալ Նափոլէոն Գ․-ի արքունիքներուն մէջ։ Ֆրանսուա Տելսարթի կինը՝ Ռոզինը, երաժշտական հրաշամանուկ մըն էր, որ արդէն 13 տարեկանին Փարիզի Կոնսերվատորիայի մէջ սոլֆէժի (solfège) ուսուցիչի օգնական դարձած էր։ Առնուազն մէկ հեղինակ ենթադրած է, թէ Էմէն հրէական ընտանիքէ սերած էր, բայց ասիկա չէ հաստատուած Ժորժի պաշտօնական կենսագրութիւններէն ոչ մէկուն մէջ։

Ժորժը, որ ընտանիքին միակ զաւակն էր, կանուխ տարիքէն երաժշտական հակումներ ցոյց տուաւ եւ արագօրէն սորվեցաւ երաժշտական նոթագրութեան (notation) հիմունքները իր մօրմէն, որ հաւանաբար անոր տուաւ դաշնամուրի առաջին դասերը։ Մտիկ ընելով այն սենեակի դրան ետեւէն, ուր Ատոլֆը կը վարէր իր դասընթացքները, Ժորժը սորվեցաւ յիշողութեամբ եւ ճշգրտօրէն երգել դժուար երգեր, ինչպէս նաեւ զարգացուց բարդ աքորտային կառուցուածքները ճանչնալու եւ վերլուծելու կարողութիւնը։

Այս վաղահաս տաղանդը համոզեց անոր փառասէր ծնողները, որ ան պատրաստ է ուսումը սկսելու Կոնսերվատորիայի մէջ, թէեւ դեռ միայն ինը տարեկան էր (ընդունելութեան նուազագոյն տարիքը 10-ն էր)։ Ժորժը հարցազրոյց ունեցաւ Ժոզեֆ Մեֆրետի հետ, որ գալարափողի (horn) վիրթուոզ էր եւ Կոնսերվատորիայի ուսումնական յանձնախումբի անդամ։ Մեֆրետն այնքան տպաւորուեցաւ տղուն ցուցադրած հմտութիւններով, որ շրջանցեց տարիքային կանոնը եւ առաջարկեց զինք ընդունիլ հնարաւոր առաջին իսկ թափուր տեղի պարագային։

=== Կոնսերվատորիա ===
Պիզէն Կոնսերվատորիա ընդունուեցաւ 9 Հոկտեմբեր 1848-ին՝ իր 10-ամեակէն երկու շաբաթ առաջ։ Ան կանուխէն տպաւորեց բոլորը․ վեց ամսուան ընթացքին սոլֆէժի առաջին մրցանակը շահեցաւ՝ սխրանք մը, որ տպաւորեց Կոնսերվատորիայի դաշնամուրի նախկին փրոֆեսոր Փիեռ-Ժոզեֆ-Կիյոմ Զիմերմանը։ Զիմերմանը Պիզէին հակադրութեան (counterpoint) եւ ֆուկայի (fugue) առանձին դասեր տուաւ, որոնք շարունակուեցան մինչեւ ծերունիին մահը՝ 1853 թուականին։

Այս դասընթացքներուն միջոցով Պիզէն հանդիպեցաւ Զիմերմանի փեսային՝ յօրինող Շարլ Կունոյին, որ տեւական ազդեցութիւն ձգեց երիտասարդ աշակերտին երաժշտական ոճին վրայ, թէեւ անոնց յարաբերութիւնները յաջորդող տարիներուն յաճախ լարուած էին։ Ան հոն հանդիպեցաւ նաեւ Կունոյի մէկ այլ երիտասարդ աշակերտին՝ 13-ամեայ Քամիլ Սէն-Սանսին, որ մնաց Պիզէի հաւատարիմ բարեկամը։ Կոնսերվատորիայի դաշնամուրի փրոֆեսոր Անթուան Ֆրանսուա Մարմոնթելի դասերուն շնորհիւ, Պիզէի դաշնամուրային հմտութիւնը արագօրէն զարգացաւ․ ան 1851-ին շահեցաւ Կոնսերվատորիայի դաշնամուրի երկրորդ մրցանակը, իսկ յաջորդ տարի՝ առաջին մրցանակը։ Աւելի ուշ Պիզէն պիտի գրէր Մարմոնթելին․ «Ձեր դասարանին մէջ մարդ դաշնամուրէն զատ ուրիշ բան մըն ալ կը սորվի․ մարդ երաժիշտ կը դառնայ»։

Պիզէի առաջին պահպանուած յօրինումները՝ սոփրանոյի համար գրուած երկու անխօս (առանց խօսքերու) երգեր, կը թուագրուին մօտաւորապէս 1850 թուականով։ 1853-ին ան միացաւ Ֆրոմենթալ Հալեւիի յօրինման դասարանին եւ սկսաւ արտադրել աւելի ու աւելի հասուն ու որակեալ գործեր։ Անոր երգերէն երկուքը՝ «Փոքրիկ Մարգարիտը» (Petite Marguerite) եւ «Վարդն ու մեղուն» (La Rose et l'abeille), հրատարակուեցան 1854-ին։ 1855-ին ան գրեց ծաւալուն նուագախմբի համար նախատեսուած յաւակնոտ նախերգանք (overture) մը եւ դաշնամուրի չորս ձեռքի տարբերակներ պատրաստեց Կունոյի երկու գործերուն համար՝ «Արիւնոտ միանձնուհին» (La nonne sanglante) օփերային եւ «Ռէ մաժոր» սիմֆոնիային համար։

Կունոյի սիմֆոնիայի վրայ կատարած աշխատանքը ներշնչեց Պիզէին, որ իր տասնեօթներորդ տարեդարձէն քիչ անց գրէ իր սեփական սիմֆոնիան, որ սերտ նմանութիւն ունէր Կունոյի գործին հետ՝ որոշ հատուածներու մէջ նոթ առ նոթ։ Պիզէն երբեք չհրատարակեց այս սիմֆոնիան, որ լոյս աշխարհ եկաւ միայն 1933-ին եւ վերջապէս կատարուեցաւ 1935-ին։

1856-ին Պիզէն մրցեցաւ հեղինակաւոր «Հռոմի մրցանակ»-ին (Prix de Rome) համար։ Անոր մասնակցութիւնը յաջողութիւն չունեցաւ, բայց ոչ մէկ այլ մասնակից ալ յաջողեցաւ․ այդ տարի երաժիշտի մրցանակը չշնորհուեցաւ։ Այս մերժումէն ետք, Պիզէն մասնակցեցաւ օփերային մրցոյթի մը, որ Ժաք Օֆընպախը կազմակերպած էր երիտասարդ յօրինողներու համար՝ 1,200 ֆրանք մրցանակով։ Մարտահրաւէրն էր երաժշտութիւն գրել Լէոն Պաթիւի եւ Լուտովիք Հալեւիի «Հրաշագործ բժիշկը» (Le docteur Miracle) մէկ արարուածով լիպրեթոյին (libretto) համար։ Մրցանակը համատեղ շնորհուեցաւ Պիզէին եւ Շարլ Լըքոքին։ Այս փոխզիջումը տարիներ ետք Լըքոքը քննադատեց՝ պնդելով, որ դատակազմը (jury) Մատրիտի մէջ Ֆրոմենթալ Հալեւիի կողմէ ենթարկուած էր ճնշումներու՝ ի նպաստ Պիզէի։

Իր յաջողութեան արդիւնքով, Պիզէն դարձաւ Օֆընպախի Ուրբաթ երեկոյեան հաւաքոյթներուն մշտական հիւրը, ուր այլ երաժիշտներու կողքին հանդիպեցաւ տարեց Ճոաքինօ Ռոսինիին, որ երիտասարդին նուիրեց իր ստորագրութեամբ լուսանկար մը։ Պիզէն Ռոսինիի երաժշտութեան մեծ երկրպագուն էր եւ անոնց առաջին հանդիպումէն քիչ անց գրեց․ «Ռոսինին ամենամեծն է բոլորէն, որովհետեւ Մոցարթի նման ան ունի բոլոր արժանիքները»։

1857-ի «Հռոմի մրցանակ»-ի իր մասնակցութեան համար, Պիզէն՝ Կունոյի խանդավառ հաւանութեամբ, ընտրեց երաժշտութիւն գրել Ամետէ Պիւրիոնի «Քլովիս եւ Քլոթիլտ» (Clovis et Clotilde) քանթաթին (cantata) համար։ Պիզէին շնորհուեցաւ մրցանակը այն բանէն ետք, երբ Գեղարուեստի Ակադեմիայի (Académie des Beaux-Arts) անդամներու քուէարկութիւնը բեկանեց դատաւորներու նախնական որոշումը, որ ի նպաստ հոպոյահար (oboist) Շարլ Քոլենի էր։ Մրցանակի պայմաններուն համաձայն, Պիզէն ստացաւ հնգամեայ նիւթական կրթաթոշակ, որուն առաջին երկու տարին պէտք է անցընէր Հռոմի մէջ, երրորդ տարին՝ Գերմանիա, իսկ վերջին երկու տարին՝ Փարիզ։ Միակ այլ պահանջն էր ամէն տարի ներկայացնել «envoi» (ուղարկում)՝ ինքնատիպ գործ մը, որ պիտի գոհացնէր Ակադեմիան։ 1857-ի Դեկտեմբերին, դէպի Հռոմ իր մեկնումէն առաջ, Պիզէի մրցանակակիր քանթաթը կատարուեցաւ Ակադեմիայի մէջ եւ արժանացաւ խանդավառ ընդունելութեան։

== Ժառանգութիւն ==
Պիզէի մահէն ետք անոր ձեռագիրներէն շատերը կորսուեցան․ գործերը վերանայուեցան ուրիշներու ձեռքով եւ հրատարակուեցան այս չարտօնուած տարբերակներով, այնպէս որ յաճախ դժուար է պարզել, թէ որն է իսկական Պիզէն։ Նոյնիսկ «Քարմէն»-ը վերածուեցաւ «մեծ օփերայի» (grand opera) ձեւաչափի՝ երկխօսութիւնները փոխարինելով Կիրոյի (Guiraud) գրած չափածոյ խօսքերով (recitatives), ինչպէս նաեւ երաժշտական հենքին (score) մէջ կատարուած այլ փոփոխութիւններով։ Երաժշտական աշխարհը անմիջապէս չճանչցաւ Պիզէն իբրեւ վարպետ, եւ բացի «Քարմէն»-էն ու «Արլեզիանուհին» սիւիթէն, անոր գործերէն քիչերը բեմադրուեցան իր մահուան յաջորդող տարիներուն։

Այդուհանդերձ, 20-րդ դարուն հետաքրքրութիւնը աճեցաւ։ «Տոն Փրոքոփիօ»-ն (Don Procopio) վերակենդանացաւ Մոնթէ Քարլոյի մէջ 1906-ին․ «Մարգարիտ որոնողները» օփերայի իտալական տարբերակը կատարուեցաւ Նիւ Եորքի «Մեթրոփոլիթըն օփերա»-յին մէջ (Metropolitan Opera) 13 Նոյեմբեր 1916-ին, ուր գլխաւոր թենորի դերը կը կատարէր Քարուզոն (Caruso), եւ այդ ժամանակէն ի վեր այն դարձաւ բազմաթիւ օփերային թատրոններու հիմնական երկացանկի բաղադրիչը։ 1935-ին Զուիցերիոյ մէջ իր առաջին կատարումէն ետք, «Տօ սիմֆոնիան» (Symphony in C) մտաւ համերգային երկացանկի մէջ եւ ձայնագրուեցաւ շատերու կողմէ, ներառեալ՝ Սէր Թոմաս Պիչըմի (Sir Thomas Beecham)։ «Թուլէի արքային գաւաթը» (La coupe du roi de Thulé) գործէն հատուածներ, խմբագրուած Ուինթըն Տինի կողմէ, հեռարձակուեցան BBC-ով 12 Յուլիս 1955-ին, իսկ «Հրաշագործ բժիշկը» վերաբեմադրուեցաւ Լոնտոնի մէջ 8 Դեկտեմբեր 1957-ին՝ «Park Lane Group»-ի կողմէ։ «Վասքօ տա Կամա»-ն (Vasco da Gama) եւ «Իվան Դ․»-ն (Ivan IV) նոյնպէս ձայնագրուեցան, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ երգեր ու դաշնամուրային ամբողջական երաժշտութիւնը։

«Քարմէն»-ը, Փարիզի մէջ իր սկզբնական պաղ ընդունելութենէն (45 ներկայացում) ետք, արձանագրեց համաշխարհային ժողովրդական յաջողութիւն Վիեննայի (1875) եւ Լոնտոնի (1878) ներկայացումներէն ետք։ Այն հռչակուեցաւ իբրեւ «վերիզմ» (verismo) դպրոցի առաջին օփերան, ուր շեշտը կը դրուի տհաճ ու դաժան թեմաներու վրայ, ուր արուեստը կ'արտացոլացնէ կեանքը՝ «ոչ թէ իտէալականացուած կեանքը, այլ այնպէս, ինչպէս որ կ'ապրուի իրականութեան մէջ»։

Երաժշտական քննադատ Հարոլտ Ս․ Շոնպերկը կ'ենթադրէ, որ եթէ Պիզէն ապրէր, ան կրնար յեղաշրջել ֆրանսական օփերան․ սակայն, վերիզմը հիմնականին մէջ որդեգրուեցաւ իտալացիներու կողմէ, յատկապէս Փուչինիի, որ, ըստ Տինի, զարգացուց այդ գաղափարը «մինչեւ որ այն մաշեցաւ»։ Պիզէն յատուկ դպրոց չհիմնեց, թէեւ Տինը կը նշէ Շապրիէն (Chabrier) եւ Ռաւէլը (Ravel) իբրեւ անորմէ ազդուած յօրինողներ։ Տինը նաեւ կ'ենթադրէ, որ Պիզէի ողբերգական հերոսներով (Ֆրետերի՝ «Արլեզիանուհին»-ի մէջ, Խոսէ՝ «Քարմէն»-ի մէջ) հրապուրանքը իր արտացոլացումը գտած է Չայքովսքիի ուշ շրջանի սիմֆոնիաներուն մէջ, յատկապէս «Սի մինոր»՝ «Ախտալի» (Pathetique) սիմֆոնիային մէջ։ Մաքտոնալտը կը գրէ, որ Պիզէի ժառանգութիւնը սահմանափակ է անոր կեանքի կարճատեւութեամբ, ինչպէս նաեւ ձախողած մեկնարկներով ու կեդրոնացման պակասով, որոնք շարունակուեցան մինչեւ անոր կեանքի վերջին հինգ տարիները։ «Մեծ գործերու չգրուած մնալու պատկերը՝ կա՛մ այն պատճառով, որ Պիզէն ուրիշ զբաղմունքներ ունէր, կա՛մ որովհետեւ ոչ մէկը իրմէ չէր խնդրած գրել զանոնք, կա՛մ ալ անոր վաղահաս մահուան պատճառով, չափազանց յուսահատեցնող է․ այդուհանդերձ, անոր լաւագոյն երաժշտութեան փայլքն ու ինքնատիպութիւնը անժխտելի են։ Այն մեծապէս հարստացուց ֆրանսական երաժշտութեան մէկ ժամանակաշրջանը, որ արդէն իսկ հարուստ էր տաղանդաւոր եւ ակնառու յօրինողներով»։

Պիզէի ընտանեկան շրջանակին մէջ, հայրը՝ Ատոլֆը, մահացաւ 1886-ին։ Պիզէի որդին՝ Ժաքը, անյաջող սիրոյ պատճառով անձնասպան եղաւ 1922-ին։ Ժան Ռէյտերը՝ Պիզէի աւագ որդին, փայլուն ասպարէզ ունեցաւ իբրեւ «Le Temps» թերթի մամուլի տնօրէն, դարձաւ Պատուոյ Լեգէոնի շքանշանի սպայ եւ մահացաւ 1939-ին՝ 77 տարեկանին։

1886-ին Ժընեվիէւն ամուսնացաւ հարուստ փաստաբան Էմիլ Շթրաուսի հետ․ ան դարձաւ փարիզեան բարձր հասարակութեան յայտնի տանտիկին մը եւ մտերիմ բարեկամը, ի միջի այլոց, Մարսել Փրուսթի։ Ան քիչ հետաքրքրութիւն ցուցաբերեց իր առաջին ամուսնոյն երաժշտական ժառանգութեան հանդէպ, ոչ մէկ ջանք թափեց Պիզէի ձեռագիրները ցուցակագրելու համար եւ անոնցմէ շատերը նուիրեց իբրեւ յուշանուէր։ Ան մահացաւ 1926-ին․ իր կտակով ան հիմնեց Ժորժ Պիզէի անուան հիմնադրամ, որ ամէն տարի մրցանակ պիտի շնորհէր մինչեւ 40 տարեկան այն յօրինողին, որ «նախորդ հինգ տարուան ընթացքին ուշագրաւ գործ մը արտադրած էր»։ Մրցանակի դափնեկիրներու շարքին են Թոնի Օպէնը (Tony Aubin), Ժան-Միշել Տամազը (Jean-Michel Damase), Անրի Տիւթիյէօն (Henri Dutilleux) եւ Ժան Մարթինոն (Jean Martinon)։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Երգահաններ]]
[[Ստորոգութիւն:Յօրինողներ]]</text>
      <sha1>o35aqfivn3prvvsl30pvjne3akwvnzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամերիկահայ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32067</id>
    <redirect title="Հայերը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ" />
    <revision>
      <id>252229</id>
      <timestamp>2026-06-08T14:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <comment>Էջը վերայղուած է դէպի [[Հայերը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ]]</comment>
      <origin>252229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="re2c076rx3832wml1diywxgb6plfa78" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Հայերը Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ]]</text>
      <sha1>re2c076rx3832wml1diywxgb6plfa78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մակերեւոյթ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32068</id>
    <revision>
      <id>252230</id>
      <timestamp>2026-06-08T14:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''Մակերեւոյթ''', առարկայի մը արտաքին երեսը, ըստ լայնութեան եւ երկայնութեան, առանց նկատի ունենալու խորութիւնը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nayiri.com/|title=Nayiri.com|website=www.nayiri.com|accessdate=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;։  Մակերեսի հասկացութիւնը կը կիրարկուի [[Բնագիտութիւն|բնագիտութեան]], Ճարտարապետութիւն|ճար...»:</comment>
      <origin>252230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="742" sha1="4et7k5jhzx4kb387g81siyx41g1fm8x" xml:space="preserve">'''Մակերեւոյթ''', առարկայի մը արտաքին երեսը, ըստ լայնութեան եւ երկայնութեան, առանց նկատի ունենալու խորութիւնը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nayiri.com/|title=Nayiri.com|website=www.nayiri.com|accessdate=2026-06-08}}&lt;/ref&gt;։

Մակերեսի հասկացութիւնը կը կիրարկուի [[Բնագիտութիւն|բնագիտութեան]], [[Ճարտարապետութիւն|ճարտարագիտութեան]], [[Համակարգիչ|համակարգչային]] ձեւաւորման եւ այլ բնագաւառներու մէջ։

== Ծանօթագրութիւններ ==
&lt;references /&gt;
[[Ստորոգութիւն:Երկրաչափութիւն]]</text>
      <sha1>4et7k5jhzx4kb387g81siyx41g1fm8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ատլանտեան օվկիանոս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32069</id>
    <redirect title="Ատլանտեան Ովկիանոս" />
    <revision>
      <id>252232</id>
      <timestamp>2026-06-08T14:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <comment>Էջը վերայղուած է դէպի [[Ատլանտեան Ովկիանոս]]</comment>
      <origin>252232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="46di9bmrp36c1gg4ixf8zzr3sb90s7s" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ատլանտեան Ովկիանոս]]</text>
      <sha1>46di9bmrp36c1gg4ixf8zzr3sb90s7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ուքրաինա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32070</id>
    <redirect title="Ուքրանիա" />
    <revision>
      <id>252236</id>
      <timestamp>2026-06-08T14:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <comment>Էջը վերայղուած է դէպի [[Ուքրանիա]]</comment>
      <origin>252236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="nu7twqiq6zmrsqbjoi0j0rdkzlkg2bt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ուքրանիա]]</text>
      <sha1>nu7twqiq6zmrsqbjoi0j0rdkzlkg2bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մոսքուա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32071</id>
    <redirect title="Մոսկուա" />
    <revision>
      <id>252237</id>
      <timestamp>2026-06-08T14:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShahenWasHere</username>
        <id>140</id>
      </contributor>
      <comment>Էջը վերայղուած է դէպի [[Մոսկուա]]</comment>
      <origin>252237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="be4v65ri4e59qhgjmjslb3xtlbennz4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Մոսկուա]]</text>
      <sha1>be4v65ri4e59qhgjmjslb3xtlbennz4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>