Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 2675 252270 233538 2026-06-09T12:45:38Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252270 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Դանիա''' (նաեւ '''Տանիմարքա''') (դանիերէն՝ Danmark, ˈd̥ɛnmɑɡ̊), պաշտօնապէս՝ Դանիոյ Թագաւորութիւն (դանիերէն՝ Kongeriget Danmark, ˈkɔŋəʁiːəր ˈd̥ɛnmɑɡ̊), պետութիւն [[Հիւսիսային Եւրոպա]]<nowiki/>յի մէջ, երկու յաւելեալ բաղկացուցիչ հատուածներով, արտացամաքային՝ Հիւսիս-ատլանտեան [[Ֆարերեան կղզիներ]]<nowiki/>ը եւ [[Կրինլանտ|Կրինլենտ]]ը՝ [[Հիւսիսային Ամերիկա]]<nowiki/>յի մէջ։ Դանիա Հիւսիսային երկիրներուն ամենահարաւայինն է, տեղակայուած [[Շուէտ]]<nowiki/>էն դէպի հարաւ արեւմուտք, որուն հետ միացած է կամուրջ -փապուղիով, [[Նորվեկիա]]<nowiki/>յէն` հարաւ եւ հարաւէն սահմանակից է [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]]: Երկիրը բաղկացած է մեծ թերակղզիէ մը` [[Յուտլանտիա|Եուտլանտիա]] եւ բազմաթիւ կղզիներէ՝ Զելանտիա, Ֆիւն, Լոլան, Ֆալսդեր եւ Պորնհոլմ, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր մանր կղզեակներէ, որոնք յաճախ կ'անուանուին Դանիական կղզեխումբ։ Դանիոյ թագաւորութիւնը խորհրդարանական համակարգով [[սահմանադրական միապետութիւն]] է, որուն կառավարութեան նստավայրը մայրաքաղաք [[Քոփենհակըն]]<nowiki/>ն է։ Թագաւորութիւնը մենատիրական է։ Դանիոյ կազմին մէջ մտնող Կրինլանտի եւ Ֆարերեան կղզիներու կառավարումը կեդրոնական կառավարութեան կողմէ վերայղուած է այդ երկիրներուն՝ ներքին ինքնավարութեան սկզբունքով, որ կը կոչուի [[Դանիական ոստան]]<ref>Harhoff, Frederik (1993) ''Rigsfællesskabet'' (Realm). Århus: Klim, p. 498. ISBN 87-7724-335-8 {{ref-da}}, {{Ref-en}}ամփոփումով</ref>։ Ֆարերեան կղզիներու ժողովուրդը կը դիտարկուի որպէս համայնք՝ թագաւորութեան մէջ, իսկ Կրինլանտի ժողովուրդը՝ առանձին ժողովուրդ, ինքնորոշման իրաւունքով։ Այս պայմաններուն արդիւնքին մէջ 1973-ին Դանիա կը դառնայ Եւրոմիութեան անդամ, սակայն Կրինլանտը եւ Ֆարերեան կղզիները կը գերադասեն [[Եւրոմիութիւն|Եւրոմիութեան]] մաս չկազմել։ [[Պատկեր:Øresund Bridge from the air in September 2015.jpg|մինի|240px|Օրեսունտի կամուրջ-փապուղի իրար կը կապէ Դանիան եւ [[Շուէտ]]<nowiki/>ը]] Նախապէս նաւագնաց հետախոյզ ծովահէններու բնակավայր ըլլալով, որոնք միջնադարուն ներխուժած էին Եւրոպայի եւ Ռուսաստանի բազմաթիւ տարածքներ եւ հոն հետագային բնակութիւն հաստատած էին: Դանիա միջին դարերուն կը դառնայ միասնական թագաւորութիւն։ Դանիոյ հետագայ պատմութեան վրայ էական ազդեցութիւն գործած է անոր աշխարհագրական դիրքը՝ Հիւսիսային եւ Պալթիք ծովերու միջեւ։ Ասիկա կը նշանակէ, որ Շուէտի եւ Գերմանիոյ միջեւ գտնուելով, Դանիա յայտնուած էր Պալթիք ծովուն տիրանալու փոխադարձ պայքարի կիզակէտին, քանի որ մինչեւ [[Քիլի ջրանցք]]<nowiki/>ին փորուիլը, ջրային ուղիները դէպի Պալթիք ծով հնարաւոր էին միայն երեք ջրանցքներով, որոնք յայտնի էին որպէս Դանիական ջրանցքներ։ Դանիա երկար ատեն վէճի մէջ էր Շուէտի հետ Սգանիոյ վրայ (Սգանիական պատերազմ) վերահսկողութիւն ունենալու իրաւունքը եւ Նորվեկիոյ հետ՝ Հանսական Միութիւն Շլեզուիկ (Դանիական կալուած) եւ Հոլշտայն Գերմանական կալուածներուն վրայ վերահսկողութիւն ունենալու իրաւունքը ձեռք բերելու համար։ Ի վերջոյ Դանիա հակամարտութեան մէջ կը զիջի եւ իբրեւ արդիւնք սկիզբը Սքանիա կը զիջի Շուէտին, իսկ աւելի ուշ Շլեզուիկ-Հոլշտայնը՝ Գերմանական կայսրութեան։ Հակառակ անոր որ Դանիական կայսրութիւնը կը կառավարէր Դանիան եւ Նորվեկիան, սակայն 1814-ին Դանիա-Նորվեկիոյ լուծարումէն ետք ձեռք կը բերէ Կրինլենտը եւ Ֆարերեան կղզիները, որոնք ԺԴ. դարէն գաղութի կարգավիճակի մէջ էին։ Ի. դարուն Ֆարերեան կղզիները եւ Կրինլենտը երկուքն ալ կը դառնան Դանիոյ Ոստանի անքակտելի մասերը եւ կը ստանան ինքնակառավարման իրաւունք համապատասխանաբար 1948 եւ 1979 թուականներուն։ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան եւ [[ՆԱԹՕ]]-ի հիմնադիր, Տնտեսական համագործակցութեան եւ զարգացման կազմակերպութեան անդամ Դանիա նաեւ Եւրոպայի անվտանգութեան եւ համագործակցութեան անդամ էր։ Գերզարգացած խառն ճարտարարուեստ ունեցող տնտեսութեամբ եւ համատարած բարեկեցիկ Դանիան յառաջատար երկիրներէն է բնակչութեան եկամուտի հաւասարաչափ բաշխուածութեան ցուցանիշով եւ եկամուտի ցուցանիշով եօթներորդն է աշխարհի մէջ։ Յաճախ Դանիա կը գնահատուի որպէս ամենաերջանիկ երկիրը<ref>{{cite web |url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |title=Transparency International – the global coalition against corruption |publisher=Transparency.org |date=15 December 2010 |accessdate=2011 թ․ հունիսի 2 |archive-date=25 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425163935/http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results |dead-url=yes |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226144223/https://www.transparency.org/ |deadurl=yes }}</ref>, իսկ կաշառակերութեամբ՝ վերջինը<ref>Francesca Levy, [http://archive.is/20120628213128/http://www.forbes.com/2010/07/14/world-happiest-countries-lifestyle-realestate-gallup.html "The World's Happiest Countries"], ''Forbes'' 14 Յուլիս 2010 {{ref-en}}</ref><ref>Francesca Levy, [http://archive.is/20120918144004/http://www.forbes.com/2010/07/14/world-happiest-countries-lifestyle-realestate-gallup-table.html "Table: The World's Happiest Countries"], ''Forbes'' 2010 հուլիսի 14 {{ref-en}}</ref>։ Պաշտօնական լեզուն դանիերէնն է, որ սերտօրէն կապուած է շուէտերէնի եւ նորվեկերէնի հետ, որոնց հետ անիկա ունի մշակութային եւ պատմական սերտ կապեր։ Դանիա՝ Շուէտի եւ Նորվեկիոյ հետ միասին [[Սգանտինավիա]] մշակութային տարածքին մաս կը կազմէ, ինչպէս նաեւ Հիւսիսային խորհուրդի անդամ է։ == Անուանում == Դանիա բառի ստուգաբանութիւնը միշտ բանավէճերու առարկայ դարձած է<ref>Kristian Andersen Nyrup, Middelalderstudier [http://www.nyrups.dk/Historie/MiddelalderIndex.htm Bog IX. Kong Gorms Saga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109141345/http://www.nyrups.dk/Historie/MiddelalderIndex.htm |date=2010-01-09 }} {{ref-da}}</ref><ref>''Indvandrerne i Danmarks historie'', Bent Østergaard, Syddansk Universitetsforlag 2007, ISBN 978-87-7674-204-1, pp. 19–24 {{ref-da}}</ref>։ Բանավէճերը հիմնականօրէն կեդրոնացած են «Դան» նախածանցին վրայ. թերեւս անիկա աղերս ունի «Դաներ» գերմանական ցեղին հետ, կամ ալ պատմութեան մէջ հանրածանօթ՝ «Դան» թագաւորին հետ։ Բազմաթիւ տեսութիւններ կը բացատրեն<ref>J. de Vries, ''Altnordisches etymologisches Wörterbuch'', 1962, 73; [[:da:Niels Åge Nielsen|N. Å. Nielsen]], ''Dansk etymologisk ordbog'', 1989, 85–96. {{ref-de}}</ref>, որ «դան»ը ժողովրդական անուանում է, որ կը նշանակէ «հարթավայր», [[գերմաներէն]]<nowiki/>ով Tenne «ներքնայարկ», [[անգլերէն]]<nowiki/>ով den «քարանձաւ», սանսքրիթով dhánuṣ- (धनुस्; «անապատ»)։ Առաջին անգամ Դանիա բառին արձանագրութիւնը գտած են սեպագիրներու տեսքով Ելինկի մէջ գրուած Կորմ Մեծահասակին կողմէն 955-ին եւ Հերալտ Ա․ Քափթաթամի կողմէն 965-ին։ Դանիա բառը, երկու քարերուն վրայ եւս, փորագրուած է տարբեր լեզուներով։ == Պատմութիւն == === Նախապատմութիւն === Առաջին հնագիտական բացայայտումները Դանիոյ (Denmark) կը վերաբերուին Ք.ա. 130.000-110.000 թուականներուն<ref>Michaelsen (2002), p. 19.</ref>։ Դանիա բնակչութիւն ունեցած է մօտաւորապէս Ք.ա. 12.500 թուականներուն, իսկ գիւղատնտեսութիւնը հոս զարգացած է շուրջ Ք.ա. 3900-ին<ref name="foreign ministry">{{cite web|last=Nielsen|first=Poul Otto|month=May|year=2003|url=http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp|title=Denmark: History, Prehistory|publisher=Royal Danish Ministry of Foreign Affairs|accessdate=2006 թ․ մայիսի 1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051122020555/http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-1.asp|archivedate=22 November 2005|dead-url=yes}}</ref>։ Դանիոյ տարածքին յայտնաբերուած են նաեւ [[Պրոնզ]]<nowiki/>է դարու (Ք.ա. 1800-600) դամբարաններ եւ գերեզմանատուներ, ուր թաղուած են պրոնզէ տարատեսակ իրեր եւ Արեւային սայլեր։ Երկաթէ դարու ընթացքին տեղւոյն բնակիչները սկսած են գաղթել հարաւ, [[Հռոմէական կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] ժամանակ Հռոմէական մարզերը (provinces) սկսած են առեւտուրով զբաղիլ տեղի ցեղերուն հետ, այդ մասին կը վկայեն Դանիոյ տարածքին գտնուած Հռոմէական [[մետաղ|մետաղադրամ]]<nowiki/>ները։ Մեծ էր նաեւ Քելթական (Celtic) մշակոյթի հետեւանքները տարածաշրջանին վրայ, այս մասին կը վկայեն երկրի տարածքին գտնուած Քելթական սպասքը եւ տարատեսակ այլ իրեր։ [[Պատկեր:Trundholm.jpg|մինի|ձախէն|Արեւային սայլակի ոսկեջրուած մասը]] Պատմաբանները կը հաւատան, որ Դանիոյ նախնիները եկած են Դանիա կղզիներու հարաւէն «Զիլանտ» (Zealand) եւ կը խօսէին վաղ [[Գերմանիա|Գերմանական]] լեզուներով, իսկ Ժութլանտիոյ (Jutland) եւ մօտակայ կղզիներուն մեծ մասին բնակիչները Ժութերները եղած են։ Հետագային անոնք կը հրաւիրուին [[Մեծն Բրիտանիա]], որպէս վարձկաններ Բրիտանական թագաւոր Վորթիկերնի (Vortigern) կողմէ եւ բնակութիւն կը հաստատեն Կենտի հարաւ-արեւելեան մասը, Ուայթ կղզին (Isle of Wight) նոյնպէս այն կղզիներէն էր, ուր անոնք բնակութիւն կը հաստատեն։ Հետագային անոնք կ'ենթարկուին ցեղային (ethnic) զտման անգլո-սաքսոններու կողմէ։ Մնացեալ բնակչութիւնը կը ձուլուի Դանիոյ ժողովուրդին հետ։ === Միջին դարեր === [[Պատկեր:Ladbyskibet.jpg|մինի|Լատպի նաւակը, ամենամեծ թաղուած նաւակն է, որ յայտնաբերուած է Դանիոյ մէջ:]] Ը. դարէն մինչեւ Ժ. դար Դան ժողովուրդը յայտնի էր որպէս ծովահէններ։ Նորվեկիացիներու եւ [[շուէտ]]ներու հետ անոնք գաղութ հաստատած են եւ առեւտուրով զբաղած [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի մեծ մասին հետ։ Ծովահէն նաւագնացները Թ. դարուն յանկարծ կը յայտնաբերեն [[Իսլանտա]]<nowiki/>ն, Ֆարօ կղզիներու ճամբուն կը յայտնաբերեն նաեւ «Վինլանտը» (գինիի երկիր), որ այժմ յայտնի է Նիւֆաունտլանտ անուանմամբ [[Քանատա]]<nowiki/>յի մէջ։ Դանիական ծովահէնները ամէնէն աշխուժն էին բրիտանական կղզիներուն եւ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ։ Անոնք ժամանակաւորապէս բնակութիւն կը հաստատեն [[Անգլիա]], Իրլանտա եւ [[Ֆրանսա]], ուր կը հիմնեն Նորմանտին։ Բազմաթիւ անգլո-սաքսոններ այս ժամանակահատուածին բնակութիւն կը հաստատեն Դանիա, ապա կը տեղափոխուին Անգլիա։ Ինչպէս կը վկայեն սեպագիր արձանագրութիւնները: Դաները քրիստոնէութիւնը ընդունած են շուրջ 965-ին, որուն գլխաւոր տարածողը Հերալտ Պլիւթութը եղած է։ Կ'ենթադրուի նաեւ, որ Դանիա քրիստոնեայ դարձած է քաղաքական պատճառներով, որպէսզի ապահովագրուի աճող քրիստոնէական ուժի ներխուժումէն եւ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] հետ առեւտրական յարաբարութիւններու պահպանմամբ։ Այս ժամանակահատուածին Հերալտ կը կառուցէ վեց ամրոց Դանիոյ տարածքին, իսկ աւելի ուշ կը կառուցէ Դաներվիրկէն։ ԺԱ. դարու սկիզբը Քնուտ Մեծը յաղթանակ կը տանի եւ կը միաւորէ Դանիան, Անգլիան եւ Նորվեկիան՝ շուրջ 30 տարի<ref>{{cite web|url=http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-2.asp|title=Denmark – History – The Viking Age|last=Lund|first=Niels|date=May 2003|work=Denmark|publisher=Royal Danish Ministry of Foreign Affairs|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060510174200/http://www.um.dk/Publikationer/UM/English/Denmark/kap6/6-2.asp|archivedate=10 May 2006|accessdate=24 June 2012|dead-url=yes}} {{ref-en}} [http://www.tacitus.nu/historical-atlas/scandinavia/denmark.htm Historical Atlas of Denmark] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201104012836/http://www.tacitus.nu/historical-atlas/scandinavia/denmark.htm |date=2020-11-04 }} {{ref-en}}</ref>։ Բարձր եւ ուշ միջնադարերուն Դանիա կը նուաճէ նաեւ Սքանիան (Սքոնը, Հալլանտը եւ Պլեքինկը) եւ Դանիական [[Էսթոնիա]]ն, ինչպէս նաեւ Սուեզլիքի եւ Հոլշթէյնի դքսութիւնները։ 1397-ին, Դանիա միութիւն կը ստեղծէ Նորվեկիոյ եւ Շուէտի հետ, Մարկրիթ Ա. թագուհիին ղեկավարութեամբ։ Միութեան երեք երկիրներու իրաւունքները հաւասար էին։ Սակայն Մարկրիթի ղեկավարութիւնը Դանիոյ կու տար կարգ մը իրաւունքներ<ref>Palle Lauring, ''A History of the Kingdom of Denmark'' (Host & Son Co.: Copenhagen, 1960) p. 108. {{ref-en}}</ref>։ Այսպէս սկանտինաւեան պատմութեան յաջորդ 125 տարին կապուած էր այս միութեան հետ։ [[Բողոքականութիւն|Բողոքական]]<nowiki/>ներու բարեփոխումները [[Սկանտինաւիա]] կու գան 1530-ականներուն, որու կը յաջորդէ քաղաքացիական պատերազմը, Դանիա կ'ընդունի [[Լիւթերականութիւն|Լուտըրականութիւն]]<nowiki/>ը 1536-ին։ Աւելի ուշ Դանիա Նորվեկիոյ հետ կը ստեղծէ նոր միութիւն մը։ === Վաղ Ժամանակակից Պատմութիւն === [[Պատկեր:Slaget vid Öland Claus Møinichen 1676.jpg|մինի| Հոլանտայի ճակատամարտը, Դանիա-[[Նորվեկիա|Նորվեկական]] եւ Նիտըրլենտական դաշինքի եւ Շուէտական ռազմածովային ուժերու միջեւ՝ 1 Յունիս 1676-ին։]] 1523-ին [[Շուէտ]]՝ Քալմարեան միութիւնէն դուրս գալէն ետք, Դանիա անընդհատ կը փորձէր վերականգնել իր տիրապետութիւնը Շուէտի մէջ։ Առաջին փորձը Հիւսիսային եօթնամեայ պատերազմն էր, որ կ'ընթանայ [[1563]]-[[1570]] թուականներուն։ Երկրորդ փորձը Քալմարեան պատերազմն էր, երբ Քրիսթիան Դ. կը յարձակի Շուէտի վրայ 1611-ին, բայց չի հասնիր իր հիմնական նպատակին՝ պարտադրել, որ Շուէտ միութեան վերամիանայ։ Պատերազմը տարածային փոփոխութիւններ չի մուծեր, բայց Շուէտ ստիպուած կը վճարէ 2 միլիոն [[արծաթ]]՝ ռազմական տուգանք<ref>{{cite web|url=http://www.smb.nu/svenskakrig/1611.asp|title=Kalmarkriget 1611–1613|last=|first=|date=|website=|publisher=Svenskt Militärhistoriskt Bibliotek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011111014/http://smb.nu/svenskakrig/1611.asp|archivedate=11 October 2007|accessdate=4 Մայիս 2007 թ․|dead-url=no}} {{lang-sv}}</ref>։ Քրիսթիան թագաւորը այս միջոցներով կը կառուցէ քանի մը քաղաքներ եւ ամրոցներ, որոնցմէ ամէնէն յայտնիներն են՝ Կլիւքսթատթը Glückstadt (որպէս հակակշիռ [[Համպուրկ]]<nowiki/>ին), Քրիսթիանիան (Christiania) (հետագային կը վերանուանուի [[Օսլօ]]), Քրիսթիանշաւնը, Քրիսթիանսթատը եւ Քրիսթիանսանտը։ Ոգեշնչուելով Նիտըրլենտներու գաղութատիրական քաղաքականութենէն թագաւոր Քրիսթիանը կ'որոշէ ծրագրաւորել դանիական գաղութատիրական քաղաքականութիւնը, որուն մտահորիզոններուն մէջ կը ծրագրաւորուէր գաղութականացնել Սրի Լանքան: Սակայն այս ծրագիրի արդիւնքով կը յաջողին գաղութականացնել Թրանքըպարը (Tranquebar) Հնդկաստանի մէջ։ Դանիոյ գաղութատիրական կայսրութիւնը կը սահմանափակուի միայն քանի մը որոշիչ առեւտրային տարածքներով [[Ափրիկէ]] եւ [[Հնդկաստան]]։ [[Պատկեր:Frederiksborg Slot 125.JPG|մինի|240px|Ֆրետերիքսպորկ դղեակը]] Պատերազմի երեսուն տարիներու ընթացքին Քրիսթիան թագաւորը կը փորձէ ղեկավարել Գերմանիոյ Լուտըրական նահանգները, բայց ջախջախիչ պարտութիւն կը կրէ Լուտըրի ճակատամարտին<ref>Parker, pp. 69–70.</ref>, որուն հետեւանքով [[Կաթոլիկութիւն|կաթոլիկ]] բանակը գլխաւորութեամբ՝ Ալպրեխթ ֆոն Վալենշթայնի (Albrecht von Wallenstein) կը գրաւէ եւ կը կողոպտէ Եուտլանտը<ref>Parker, p. 70.</ref> Դանիոյ ստիպելով դուրս գալ պատերազմէն։ Դանիա կը յաջողի խուսափիլ տարածքներ կորսնցնելէ, սակայն տարածաշրջանին ընդհանուր հսկողութիւնը կ'անցնի [[Շուէտ]]<nowiki/>ի ձեռքը։ Շուէտական զօրքերը [[1643]]-ին կը ներխուժեն Եուտլանտա եւ կը նուաճեն Սքանիան (Scania) 1644-ին։ Շուէտական ներխուժումին հետեւանքով Դանիոյ [[գիւղատնտեսութիւն]]<nowiki/>ը կը տուժէ, իսկ բնակչութիւնը կը նուազի 20 տոկոսով<ref>Geoffrey Parker (2001). "''Europe in crisis, 1598–1648''". Wiley-Blackwell. p.205. ISBN 0-631-22028-3 {{ref-en}}</ref>։ 1645-ին Պրոմսպրոյի պայմանագիրով (Treaty of Brømsebro) Դանիա կը կորսնցնէ Հալլանտը, Կոթլանտը, Դանիական Էսթոնիոյ մնացած հատուածը եւ [[Նորվեկիա|Նորվեկիոյ]] որոշ տարածքներ։ 1657-ին Ֆրետերիք Գ.-ը պատերազմ կը յայտարարէ Շուէտի վրայ եւ կ'ուղղուի դէպի Պրեմեն-Վերտեն (Bremen-Verden)։ Ասիկա պատճառ կը դառնայ, որ դանիական զօրքերը վերջնականապէս ջախջախուին եւ 1658-ին Ռոսքիլտի պայմանագիրով (Peace of Roskilde) Շուէտին կ'անցնին Եուտլանտը, Ֆունենը (Funen) եւ Զիլանտի (Zealand) մեծ մասը։ Չարլզի Ժ. Կուսթաւ (Charles X Gustav) կը զղջայ, որ ամբողջութեամբ չէր ոչնչացուցած Դանիան եւ կը սկսի [[Քոփընհակըն]]<nowiki/>ի երկու տարուան պաշարումը, բայց չի կրնար գրաւել զայն։ Յաջորդ հաշտութեան պայմանագիրով Դանիա կը յաջողի պահպանել իր անկախութիւնը։ «Սքանիա պատերազմ»ին Դանիա կը փորձէ վերականգնել վերահսկողութիւնը Սքանիոյ մէջ, բայց չի յաջողիր։ Յաջորդ «Հիւսիսային Մեծ պատերազմին» (1700–1721 թուականներուն), Դանիա կը յաջողի վերականգել հսկողութիւնը Շլեսվիկի եւ Հոլսթէյնի մէջ։ Նափոլէոնական պատերազմներուն Դանիա չէզոք դիրք կը բռնէ, շարունակելով առեւտրային յարաբերութիւններու մէջ մնալ հակամարտող կողմերուն հետ եւ կը միանայ երկրորդ չէզոք զինուած լիկային՝ Ռուսական կայսրութեան, Շուէտի եւ Փրուսիոյ հետ միասին։ Մեծն Բրիտանիան այս միացման ընթացքը կը համարէ թշնամական արարք մը եւ կը յարձակի Քոփընհակընի վրայ, որուն հետեւանքով Դանիոյ ռազմածովային ուժերը կ'ոչնչանան եւ Քոփընհակընէն հատուած մը կը քանդուի։ Կը սկսի Դանիա-Բրիտանական պատերազմը, որուն արդիւնքով Դանիա տնտեսական շրջափակում կ'ունենայ եւ տնտեսութիւնը անկման եզրին կը կանգնի։ Դանո-Նորվեկիական դաշինքը կը խզուի «Քիէլի պայմանագիր»ով 1814-ին։ Նորվեկիա Շուէտի հետ կը ստեղծէ նոր միութիւն, որ կը գոյատեւէ մինչեւ 1905։ Դանիան ի վիճակի կ'ըլլայ պահպանելու Իսլանտան, Ֆերոյի կղզիները եւ Կրինլենտը։ == Կերպարուեստ == <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:In a Roman Osteria by Carl Bloch - Statens Museum for Kunst - DSC08213.JPG|«Հռոմէական օստերիոյ ներսը», Քարլ Պլոխ, 1866 Պատկեր:Familien Waagepetersen 1830 by Wilhelm Bendz.jpg|«Ուակեփեթերսեն ընտանիքը», Ուիլհելմ Պենտզ, 1830 </gallery> == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180px"> Copenhagen Opera House 2014 07.jpg Windmill of Kastellet (Copenhagen).jpg Marmorkirken, Copenhagen (by Pudelek).JPG </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Դանիա]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] 0a4ed0eiy9iw4cyrufpgj8y2us1hesh 0 2767 252271 238310 2026-06-09T13:31:31Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252271 wikitext text/x-wiki '''Եդեսիոյ կոմսութիւն''' ({{lang-la|Comitatus Edessanus}})''','''միջնադարեան պետութիւն հիւսիսային [[Միջագետք]]ի եւ [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] հարաւ-արեւմուտքի մէջ [[1098]]-[[1150]] թուականներուն: Հիմնադրած է [[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուին Բուլեօնցին]] 1098 թուականին՝ [[խաչակիրներու առաջին արշաւանք|խաչակրաց առաջին արշաւանքի]] ժամանակ: Երկիրը կառավարած են ֆրանսական ծագում ունեցող Բուլեօնցի եւ դը Կուրտենէ ազնուական ընտանիքները: Տարածքը կազմած է առաւելագոյնը 35 000 քառ. քմ՝ [[Ժոսլին I (Եդեսիոյ կոմս)|ժոսլին I]] կոմսի օրով ([[1118]]-[[1131]]): '''Պատմական ակնարկ''' Առաջին շրջանի մայրաքաղաքն էր հայաշատ [[Եդեսիա]] քաղաքը, որ ունէր 10 000 բնակիչ: [[1144]] թուականին [[Զանգիներու ամիրայութիւն|զանգիներու ամիրայութեան]] հիմնադիր Իմադ ալտինը կը գրաւէ Եդեսիան, որմէ ետք մայրաքաղաքը կը տեղափոխուի [[Տուրբեսել]]: Հզօրութեան շրջանին, երբ անկում կ'ապրէր [[Սելջուկեան սուլթանութիւն]]ը, իր մէջ ներառած է հարեւան եւ հեռաւոր հայկական տարբեր գաւառներ՝ հասնելով մինչեւ [[Կիլիկիոյ հայկական իշխանութիւն|կիլիկիա]] եւ [[Անտիոքի դքսութիւն|անտիոք]]: [[1116]]-[[1117]] թուականներուն [[Քեսունի իշխանութիւն|Քեսունի իշխանութեան]] ձեռքէն գրաւեցին բազմաթիւ բերդեր, աքսորեցին [[Պիրի իշխանութիւն|պիրից]] իշխան [[Ապլղարիբ Պահլաւունի]]ն, Գուրիսի իշխան [[Բագրատ Կամսարական]]ը: [[Եդեսիոյ անկում]]էն ետք, որուն նուիրուած է [[ներսէս Շնորհալի]]ի «ողբ Եդեսիոյ» պոէմը, իշխանութիւնը ձեւականօրէն կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ: Նոր կեդրոն կը դառնայ Տուրբեսելի բերդը: Միաժամանակ կոմսութեան տիրոյթներու մէկ մաս կ'անցնի [[Բիւզանդական կայսրութիւն|բիւզանդական կայսրութեան]]: [[1150]] թուականէն պետութիւնը կը մտնէ Զանգիներու ամիրայութեան կազմի մէջ: Եդեսիոյ կոմսութիւնը առաջին խաչակրաց պետութիւնն էր, որ հիմնադրուած էր առաջին խաչակրաց արշաւանքի ընթացքին: Ան թէեւ իշխանութիւն կը կոչուէր, սակայն վասալական կախման մէջ չէր գտնուեր որեւէ թագաւորութենէ կամ կայսրութենէ: Անոր բնակչութեան հիմնական մասը կազմած էին քրիստոնէադաւան [[հայեր]]ը, [[Ասորիներ]]ը եւ [[յոյն]]երը: Բնակչութեան այս կազմը կը շարունակէր մնալ այսպիսին մինչեւ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ը, որուն ընթացքին տեղի ունեցաւ [[Հայոց ցեղասպանութիւն]]ը: Եդեսիայէն ոչ հեռու հիմնադրուած Ուռհայ կամ Ուրֆայ (Շանլիուրֆայ) քաղաքը այժմ հոն կը բնակին գերազանցապէս իսլամադաւան [[քիւրտեր]] ու [[թուրքեր]]: ==== Հիմնադրում ==== [[1098]] թուականին [[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուին Բուլեօնցին]], հետեւելով [[Թանկրեդ դ'օտուիլ|Թանկրեդ Տարենտացուն]], որ շարժած էր դէպի հարաւ՝ [[Անտիոք]] եւ [[Երուսաղէմ]], առանձնացաւ խաչակիրներու բանակէն, անցաւ [[Կիլիկիա]], իսկ այդտեղէն ուղղուեցաւ դէպի [[Եդեսիա]]: Մինչեւ [[Եփրատ գետ|Եփրատ]] գետի հատուածին մէջ Բալդուինի խաչակիրներու յայտնուիլը, այդտեղ կար [[Եդեսիոյ իշխանութիւն|եդեսիոյ հայկական իշխանութիւնը]], որուն տնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը տարանցիկ առեւտուրն էր: Գիեոմ Տիւրոսցին կը գրէր, որ քաղաքին մէջ կ'ապրէին երկու ազգերու՝ հայերու եւ «քաղդէացիների» առեւտրային զոյքի ներկայացուցիչները<ref>Քաղվածք.''«խաղաղասեր ազգեր քաղդեացիները եւ հայերը, ովքեր ոչինչ չէին հասկանում ռազմական գործից եւ բացառապես նվիրված էին առեւտրին»''</ref>: [[11-րդ դար]]ու ամբողջ 90-ական թուականները եղած են առաւել դժուար Եդեսիոյ իշխանութեան համար, որ դարձած էր ռազմական կեդրոն [[Անտիոք]]ի, [[Հալէպ]]ի, [[Սամոսատ]]ի եւ [[Հիսանկեյֆ]]ի տիրակալներու համար: Ներքաղաքական անկայուն դրութիւնը, ինչպէս նաեւ ուժեղ բանակի բացակայութիւնը ստիպեց քաղաքի իշխաններուն հզօր հովանաւոր փնտռել<ref name="Sovet">''Վ. Պ. Ստեպանենկո'' // «Տասներկու իշխանների խորհուրդը» եւ Բոդուեն Ֆլանդրիացի: Եդեսիայի հեղաշրջման փաստերով (մարտ 1098 թ.)// Հնագույն աշխարհ եւ միջին դարեր: Հասարակական զարգացման խնդիրներ: - Սվերդլովսկ, 1985: - 82-92 էջեր [http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2539/1/adsv-22-09.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125516/http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2539/1/adsv-22-09.pdf |date=2012-01-11 }} [http://www.peeep.us/e9fcba4d արխիվ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525145618/http://www.peeep.us/e9fcba4d |date=2018-05-25 }}</ref>: Հայ բնակչութիւնը սկզբնապէս խաչակրաց արշաւանքի մասնակիցներուն համարած էր, եթէ ոչ ազատարարներու, այլ դաշնակիցներու, որոնք կարնան դիմակայել [[սելճուքներ|Սելճուքներուն]]<ref name="Sovet" />: Ճիշդ այս պատճառով ալ, Բալդուին Ֆլանդրացի, 200 ասպետներու հետ Եփրատ գետի աւազանին մէջ յայտնուելէ, Եդեսիոյ [[Թորոս Եդեսիացի|Թորոս]] իշխանը, տասներկու իշխաններու ճնշման ներքեւ կը հրաւիրէ անոր եւ կ'որդեգրէ, այդպիսով համաձայնելով կիսել քաղաքի կառավարումը եւ եկամուտները<ref name="step">''Վ. Պ. Ստեպանենկո'' // Փիլարտոս Վարաժնունու պետությունը //Հնագույն դարեր եւ միջին դարեր: - Սվերդլովսկ, 1975: - Թող. 12: - էջեր 86-103 [http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2278/1/adsv-12-08.pdf][http://www.peeep.us/bb3c6756{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} արխիվ]</ref>: Միջնադարեան ժամանակագիրը նշած է, որ ասպետը տեղափոխուեցաւ դէպի Եփրատ, «''ստանալով հրաւէր Հայաստանէն, ուր ան կը տիրէր Թելբաշիրին ու Ռավենդանին, եւ իրեն ենթարկեց այդ ամբողջ երկիրը''»<ref name="Sovet" />: Որոշ ժամանակ ետք, Մարտ [[1098]]-ին, տասներկու իշխաններու խորհուրդը, Թորոս իշխանի հոգեզաւակի՝ Բալդուին Երուսաղեմցիի օգնութեամբ յեղաշրջում կը կատարէ<ref name="zab">''Մ. Ա. Զաբորով'' // [http://hpj.asj-oa.am/1249/1/1968-3%28153%29.pdf Խաչակրաց արշավանքների հայտնի արեւելքի ժամանակակիցների նշանակության մասին հարցին ի պատասխան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308091251/http://hpj.asj-oa.am/1249/1/1968-3%28153%29.pdf |date=2016-03-08 }}</ref>: Թորոսն ամրացաւ քաղաքի միջնաբերդին մէջ եւ խոստացաւ յանձնել զայն, եթէ երաշխաւորեն իր անվտանգ ելքը դէպի [[Մալաթիայի իշխանութիւն|Մալաթիա]], որուն կառավարիչ [[Գաբրիէլ Մալաթիացի|Գաբրիէլը]] իր ազգականն էր: Բալդուին I Երուսաղեմցին, սուրբ մասունքներու վրայ երդուելով, խոստացաւ անոր ազատ արձակել եւ խնայել կեանքը: Թորոսը, հաւատալով խոստումներուն, բացաւ ամրոցի դարպասները, որմէ ետք մահապատժի ենթարկուեցաւ: Այդպիսով, յեղաշրջումէն ետք տեղի ունեցաւ «հայկական պետութեան վերափոխումը ֆրանս-հայկականի», որուն գլուխը Բալդուինն էր<ref name="Sovet" />: Այսպէս ստեղծուեցաւ Խաչակրաց առաջին պետութիւնը՝ Եդեսիոյ կոմսութիւնը: [[1100 թուական]]ին եղբօր՝ [[Գոդֆրուա Բուլիոնցի|Գոթֆրուա Բուլիոնցիի]] մահէն ետք, Բալդուինը ժառանգեց [[Երուսաղէմի թագաւորութիւն|Երուսաղէմի թագաւորութեան]] գահը, իսկ անոր նախկին տիրոյթները անցան անոր ազգական եղբայր [[Բալդուին II (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուին տը Բուրին]]: Անոր կը միանայ նաեւ [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն տը Կուրտենեն]], որուն կը պատկանէր [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] ափին գտնուող Տուրբեսել քաղաքը: Եդեսիոյ քրիստոնեայ կառավարիչները սերտ կապերու մէջ էին իրենց մօտ հարեւան [[Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն|Կիլիկեան թագաւորութեան]] հետ, եւ այդ միութեան ամրապնդման համար յաճախ անոնք կ'ամուսնանային հայ արքայադուստրերու հետ: Այսպէս, Բալդուին I-ը, որու կինը Գուտուերան մահացած էր [[1097]] թուականին [[Մարաշ]]ի մէջ, կ'ամուսնանայ [[Արդա (Երուսաղէմի թագուհի)|Արդայի]]՝ Կիլիկիոյ [[Ռուբինեաններ|Ռուբինեան]] իշխան [[Կոստանդին Ա.|Կոստանդին Ա]]-ի թոռան հետ: Բալդուին տը Բուրը ամուսնացաւ [[Մորֆիա Մալաթիացի|Մորֆիայի]]՝ [[Մալաթիայի իշխանութիւն|Մալաթիայի]] իշխանուհիի հետ, իսկ Ժոսլեն տը Կուրտենեն՝ Կոստանդինի դուստր Բեատրիսի հետ: ===== Պատմութիւն ===== [[Պատկեր:Baldwin of Boulogne entering Edessa in Feb 1098.JPG|մինի|աջից|180px|[[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուինի]] մուտքը Եդեսիա: Հայ հոգեւորականութիւնը զայն կը դիմաւորէ քաղաքի դարպասներու մօտ]] Բալդուին II անուան ներքեւ անցնելով Եդեսիոյ գահին՝ Բալդուին տը Բուրը ներգրաւուեցաւ հակամարտութիւններու մէջ Հիւսիսային [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] մէջ: [[1103]] թուականին ան օգնեց [[Բոհեմունդ I (Անտիոքի դուքս)|Բոհեմունդ I]]-ին՝ [[Անտիոքի դքսութիւն|Անտիոքի դուքսին]], փրկագինով ազատիլ, որուն գերի տարած էր [[Դանեշմանդի Ամիրայութիւն|Դանեշմանդի ամիրան]], իսկ անկէ ետք, երբ [[1104]] թուականին Եդեսիան յարձակման ենթարկուեցաւ [[Մուսուլ|Մուսուլի]] զօրքերու կողմէն, [[Հառանի Ճակատամարտ|Հառանի ճակատամարտին]] Բալդուինը եւ Ժոսլենը գերի ինկան [[Սելճուքներ]]ուն մօտ: [[1104]]-[[1108]] թուականներուն Եդեսիոյ կոմսութիւնը միացած էր [[Անտիոքի Դքսութիւն|Անտիոքի դքսութեան]]: Այդ ժամանակ ալ կոմսութեան տարածքէն անջատուեցան [[Մարաշ]]ը եւ [[Դուլուկ]]ը<ref name="ref">''Վ. Պ. Ստեպանենկո'' Կիլիկիայի Ռուբինյանները եւ Եդեսիայի կոմսերը 12-րդ դարի առաջին կեսին. (Եդեսիայի կոմսության կառուցվածքը)] // Հնագույն դարեր եւ միջին դարեր. Բյուզանդիան եւ սահմանակից աշխարհը: Սվերդլովսկ, 1990, էջեր 151-159 [http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2587/3/adsv-25-12.pdf]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.peeep.us/816fc899 արխիվ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012085959/http://www.peeep.us/816fc899 |date=2012-10-12 }}</ref>:Մինչեւ [[1108 թուական]]ին գերիներու ազատումը, գահի խնամակալն էր Բոհեմունդի եղբայր [[Թանկրեդ դ'օտուիլ|թանկրեդ Տարենտացին]]: Ազատելով՝ Բալդուինը ստիպուած եղաւ ուժով ետ բերել իր օրինական տիրոյթները, որուն իբր հետեւանք Թանկրեդը հեռացուեցաւ Եդեսիայէն, չնայած անոր համար Բալդուինը ստիպուած էր ժամանակաւորապէս միաւորուիլ որոշ տեղական իսլամ կառավարիչներու հետ: [[1100]] թուականին Եփրատէն արեւելք ինկած բոլոր տարածքները նուաճուեցան [[Մոսուլի Աթաբեկութիւն|Մոսուլի աթաբեկ]] Մահմուդի կողմէն: Եւ չնայած անոր, որ Եդեսիան եւ մնացած լաւ ամրացուած քաղաքները դիմակայեցին իսլամներու գրոհներուն, սակայն կոմսութեան տարածքը «աւերուեցաւ եւ ամայացաւ»<ref>''Մատթեոս Եդեսացի'': Ժամանակագրություն</ref>: [[1116]]-[[1117]] թուականներուն հայ իշխաններու տարածքներու նուաճման հաշուին կոմսութեան տարածքը զգալիօրէն ընդարձակուեցաւ: [[Վասիլ Տղա]]յէն գրաւուեցաւ Ռաբանը, [[Քեսուն ի բերդ]]ը, [[Հռոմկլա]]ն, Բեհեսնին, եւ պէտք է յիշել Հիսն Մանսուրը: [[Պիրի Իշխանութիւն|Պիրէն]] աքսորուեցաւ իշխան [[Ապլղարիբ Պահլաւունի|Ապլղարիբ Պահլաւունին]], որուն տիրոյթները բռնակցուեցան կոմսութեան: Աքսորի ենթարկուեցաւ նաեւ Փոքր Ասիոյ մէջ խաչակիրներու ուղեվար եւ օգնական, Գուրիսի իշխան [[Բագրատ Կամսարական]]<ref name="ref"/>: [[1118]] թուականին [[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|բալդուին I-ի]] մահէն ետք Բալդուին II-ը հռչակուեցաւ Երուսաղէմի թագաւոր, չնայած անոր, որ ամենամօտ ազգականը, որուն վերապահուած էր գահի ժառանգութիւնը, Բալդուինի եղբայր [[Էստաշ III Բուլեօնցին]] էր: [[1119]] թուականին կոմսի տիտղոսը յանձնուեցաւ Ժոսլեն դը Կուրտենէին: [[1122]] թուականին Ժոսլենը կրկին գերի ինկաւ իսլամներու ձեռքը: Որպէսզի ապահովէ Եդեսիոյ անվտանգութիւնը, Բալդուինը ուղեւորուեցաւ դէպի հիւսիս, բայց ան նոյնպէս գերի ինկաւ երբ կոմսութեան սահմանը հասաւ: Երկուքն ալ, սակայն շուտով ազատեցան. Ժոսլենը՝ [[1123]] թուականին, իսկ Բալդուինը՝ մէկ տարի ուշ: ====== Յովհաննէս II Կոմնենոս ====== [[1137]] թուականին Անտիոքի պարիսպներուն մօտեցան բիւզանդական կայսր [[Յովհաննէս II Կոմնենոս]]ի զօրքերը: Ան որոշած էր Ռայմունդէն ստանալ 1108 թուականի [[Սատանայի Պայմանագիր|սատանայի պայմանագրի]] հաստատումը, որուն համաձայն քաղաքը դարձաւ կայերական [[Աւատատիրութիւն|աւատ]], իսկ իշխանը խոստացաւ ռազմական օգնութիւն ցուցաբերել եւ ենթարկել տեղի Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցւոյ<ref name="http://historic.ru">{{գիրք |հեղինակ= Ֆ. Ի. Սկազկի |վերնագիր= Բյուզանդիայի պատմություն: Հատոր 2: Գլուխ 13: Կայսրության ներքաղաքական դրությունը 12-րդ դարի առաջին կեսին |աղբյուր=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000048/st025.shtml |թվական= |էջեր= }}</ref>: Բիւզանդացիները դիւրութեամբ յաջողեցան կոտրել դիմադրութիւնը, եւ քաղաքը բացաւ իր դարպասները: Բասիլեւսին հաւատարմութեան երդում տուին, Անտիոքի մէջ յայտնուեցաւ ուղղափառ պատրիարք, իսկ քաղաքի միջնաբերդի վրայ կախուեցաւ կայսերական դրօշը: Փոխարէնը Յովհաննէսը խոստացաւ Ռայմունդին վերադարձնել իսլամադաւաններուն կողմէ գրաւուած շրջակայ քաղաքները<ref name="hrono.ru">{{գիրք |հեղինակ= Ա. Ա. Վասիլեւ |վերնագիր= Բյուզանդական կայսրության պատմություն: Հատոր 2: Գլուխ 1. Բյուզանդիան եւ խաչակիրները: Ներքին քաղաքականությունը Հովհաննես II-ի օրոք |աղբյուր=http://www.hrono.ru/libris/lib_we/vaa212.html#vaa213para05 |թվական= |էջեր= }}</ref>: [[Պատկեր:Ioannes II Komnenos1138.jpg|left|thumb|200 px|Սեզերայի հանձնման մասին բանակցութիւնները]] Մարտ [[1138]] թուականի վերջաւորութեան Յովհաննէսը արշաւանքի ելաւ խաչակիրներու գլխաւոր հակառակորդի՝ Մոսուլի ամիրայ [[Իմադ ալտին Զանգի|Իմադ ալտին Զանգիի]] դեմ: Կայսրին միացան նաեւ Ռայմունդը եւ Եդեսիոյ կոմս [[Ժոսլեն II (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլեն II]]-ը, ինչպէս նաեւ [[Տաճարականներու Միաբանութիւն|տաճարականներու]] զօրախումբը<ref name="ИК1">''Յոհան Կիննամ'' //Հովհաննես եւ Մանուել Կոմնենոսների գահակալման կրճատ նկարագրություն [http://krotov.info/acts/12/2/kinnam_1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928044705/http://krotov.info/acts/12/2/kinnam_1.htm |date=2015-09-28 }} Գիրք 1]</ref>: [[8 Ապրիլ]]-ին գրաւուեցաւ Պիզա քաղաքը, [[20 Ապրիլ]]-ին սկսաւ Սեզերա քաղաքի պաշարումը, ուր դիմադրութիւն ցոյց տուաւ միայն միջնաբերդը: Զանգին սկսաւ կեղծ լուրեր տարածել [[Իրան]]ի, [[Իրաք]]ի եւ [[Անատոլու]]ի իսլամադաւան կառավարիչներու բանակներու մօտեցման մասին՝ խուսափելով բաց ընդհարումներէն: Այդ իսկ պատճառով հռոմէացիները սկսան արագ անոր հետ հաշտութիւն կնքել, որուն հետ անոնք դրամական փոխյատուցում ստացան, իսկ նուաճուած քաղաքները յանձնուեցան քրիստոնեայ կառավարիչներուն<ref name="rikonti-khalsivar.narod.ru-2">{{գիրք |հեղինակ= Ֆ. Ի. Ուսպենսկի |վերնագիր= Բյուզանդական կայսրության պատմություն: Բաժին VI: Կոմնենոսներ: Գլուխ X: Արեւելյան գործեր |աղբյուր=http://rikonti-khalsivar.narod.ru/Usp4.10.htm |թվական= 2005 |էջեր= }}</ref>: Հաշտութեան կնքումէն ետք, [[1138]] թուականին Յովհաննէս յաղթական մուտք գործեց Անտիոք, որմէ ետք պարոններու ժողով կազմակերպեց: Այդ ժողովին ընթացքին ան յայտարարեց այն մասին, որ ռազմական գործողութիւնները աւարտած չեն, եւ անոնց յաջողութեամբ կատարման համար քաղաքը պէտք է յանձնել Բիւզանդիոնի կառվարմանը: Ժոսլենը [[լատինացիներ|լատինացիներիու]] մէջ խօսակցութիւն տարածեց, ըսելով թէ Յովհաննէսը պատուիրած է անոնց աքսորել Անտիոքէն, այնտեղ ձգելով միայն յոյն բնակչութեան: Համազգային զայրոյթը անակնկալի բերաւ բասիլեւեւսին, եւ ան բանարարուեցաւ միայն Եդեսիոյ կոմսութեան եւ Անտիոքի դքսութեան տուած հաւատարմութեան երդումով<ref name="Норвич382-383">''Դ. Նորվիչ'' //Բյուզանդիայի պատմություն - էջեր 382-383</ref>: == Կոմսութեան անկումը == [[1131]] թուականին Ժոսլեն դը Կ ուրտենէն ինկաւ մարտի դաշտին վրայ: Անոր յաջորդեց որդին՝ [[Ժոսլեն II (Եդեսիոյ կոմս)|ժոսլեն II]]-ը: Այդ ժամանակ [[Իմադ ալ-դին Զանգի|Իմադ ալդին Զանգի]]ի կողմէն սպառնալիք կախուած էր կոմսութեան գլխուն, որ իր տիրապետութեան ներքեւ միաւորած էր [[Հալէպ]]ը եւ [[Մոսուլ]]ը: Ժոսլեն II-ը բաւականաչափ ուշադրութիւն չյատկացուց կոմսութեան սահմաններուն ապահովութեան, քանի որ խիստ զբաղած էր [[Տրիպոլիի կոմսութիւն|տրիպոլիի]] հետ վէճերով, այդ պատճառով ալ, հարկ եղած ժամանակ հարեւաններէն օգնութիւն չստացաւ: [[1144]] թուականին Զանգին շրջապատեց Եդեսիան: Եդեսիոյ պաշարումը ընդամէնը մէկ ամիս տեւեց, եւ նոյն թուականի [[24 դեկտեմբեր]]-ին քաղաքը ինկաւ: Ժոսլենը շարունակեց պաշտօնապէս մնալ որպէս Եդեսիոյ կոմս, եւ նաեւ կը կառավարէր կոմսութեան մնացորդները եւ [[Տուրբեսել]] քաղաքը: [[1146]] թուականին ստրուկի ձեռքով Զանգիի մահէն ետք ան փորձեց վերադարձնել իր կորսնցուցած տարածքները, սակայն, պարտութիւն կրելով [[Նուր ալ-դին Մահմուդ]]էն, հազիւ փրկուեցաւ գերեվարումէն: [[1150]] թուականին ան, միեւնոյնն է, գերի ինկաւ իսլամներուն մօտ եւ պահուեցաւ Հալէպի մէջ մինչեւ իր մահը ([[1159]]): Անոր կինը վաճառեց Տուրբեսել քաղաքը եւ յարակից հողերը Բիւզանդիոնի կայսր [[Մանուիլ I Կոմնենոս|մանուիլ Կոմնենսոսին]], սակայն մէկ տարի ետք անոնք գրաւուեցին Նուր ադ-դինի կողմէն: == Աշխարհագրութիւնը եւ բնակչութիւնը == [[Պատկեր:Map County of Edessa 1098-1131-fr.svg|մինի|Եդեսիոյ կոմսութեան տարածքային նուաճումներ]] Իր չափերով կոմսութիւնը կը գերազանցէր խաչակիրներուն, [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի միւս նուաճումներուն, բայց, նոյն պահուն, ամէնէն քիչ բնակուած եւ ելք չունէր դէպի ծով: Միայն քաղաքի բնակչութիւնը չէր գերազանցեր 10 000-ը, սակայն մնացած տարածքներուն մէջ գոյութիւն չունէին այլ բնակավայրեր, բացի ամրոցներէն: Իր լաւագոյն ժամանակաշրջանին Եդեսիոյ կոմսութեան տարածքը կը մնար արեւմուտքէն՝ [[Անտիոք]]ի եւ [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] սահմաններէն մինչեւ Եփրատը՝ արեւելք: Հարաւէն կոմսութիւնը սահմանած էր հզօր [[իսլամութիւն|իսլամական]] պետութիւններ [[Հալէպ]]ին ու [[Մոսուլ]]ին, իսկ հիւսիսէն սահմանը կը հասնէր մինչեւ [[Արածանի]] գետ: Կոմսութեան բնակչութիւնը կազմուած էր [[Արեւելեան հնագոյն եկեղեցիներ|միաբնակ-քրիստոնեայ]] [[ասորիներ]]է եւ հայերէ, ինչպէս նաեւ անոր տարածքին մէջ կը բնակէին փոքրաթիւ իսլամներ եւ ուղղափառ [[յոյն]]եր: == Ենթակայ տարածքներ == === Տուրբեսելի (Թել Պաշիր) իշխանութիւն === [[Տուրբեսելի իշխանութիւն]]ը Եդեսիոյ կոմսութեան առաջին աւատներէն էր: Թել Պաշիր քաղաքը գրաւուած է Եդեսիոյ առաջին կոմսի կողմէն, Եդեսիոյ գրաւումէն քիչ աւելի առաջ, [[1098 թուական]]ի վերջին եւ յանձնուած է վասալային կառավարման տեղական աւատատէրերէն մէկուն, Ֆեր անունով: Ժոսլեն տը Կուրտենէն, մինչեւ որ Եդեսիոյ կոմս դարձաւ, եղած է Տուրբեսելի իշխան, կառավարելով [[Եփրատ գետ|Եփրատէն]] արեւմուտք ինկած տարածքները: Եդեսիայ կորուստէն ետք Ժոսլեն II-ը վերադարձաւ Տուրբեսել ամրոց, որ աւելի կանուխ պատկանած էր իր հօրը, իսկ անոր մահէն ետք քաղաքը վաճառուած է Բիւզանդիոնի, ապա նուաճուած իսլամներու կողմէն: Վաճառելով Տուրբեսելը՝ Ժոսլեն II-ի կինը կը մեկնի [[Երուսաղէմի թագաւորութիւն]] եւ բնակութիւն կը հաստատէ [[Աքքա]] քաղաքի շրջակայքը: === Այլ աւատներ === {| |- bgcolor="#e5e5e5" ! Աւատի անուանումը ! Առաջացման տարեթիւը ! Յայտնի աւատատերերը եւ անոնց կառավարման տարեթիւերը |- bgcolor="#ffffff" | [[Այնթապ]] | [[1103]] | * [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենէ]] ([[1103]]-[[1113]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Բեհեսնի]] | | * Ռայնալդ ([[1146]]-[[1149]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Գուրիս]] | [[1103]] | * [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենէ]] ([[1103]]-[[1113]]) * [[Էրնալտ]] ([[1126]]) * [[Բարիգան]] ([[1134]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Դուլուկ]] | [[1102]] | * Գիյոմ Սանձաւել ([[1102]]) *[[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենե]] ([[1103]]-[[1113]]) * Միքայէլ Հայ ([[1122]]-[[1124]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) * Մատյէ ([[1134]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Քեսուն]] | | * Գոթֆրուա Վանական ([[1122]]-[[1124]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) * Բոդուեն ([[1136]]-[[1146]]) * Ռայնալդ ([[1146]]-[[1149]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Մարաշ]] | [[1104]] | * [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենէ]] ([[1104]]) * Ռիչարդ տը Պրինչիպատո ([[1110]]-[[1114]]) * Գոթֆրուա Վանական ([[1122]]-[[1124]]) * Բոդուեն ([[1136]]-[[1146]]) * Ռայնալդ ([[1146]]-[[1149]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Պիրի իշխանութիւն|Պիր]] | | * Գալերան([[1116]]-[[1126]]) |- bgcolor="#ffffff" | Ռաբան | | * Գոթֆրի Վանական ([[1122]]-[[1124]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) * Սիմոն ([[1144]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Ռավենդան]] | [[1098]] | * [[Բագրատ Կամսարական]] ([[1098]]), աւելի ուշ Գուրիսի իշխան (մինչեւ [[1103]]) * [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենե]] ([[1103]]-[[1113]]) * Ռոպեր ([[1134]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Սերուջ]] | [[1100]] | * Ֆուլշեր ([[1100]]-[[1101]]) |} == Եդեսիոյ կառավարիչներ == {| width=100% align="centr" class=wikitable !style="background:#efefef;"|Կառավարման տարիներ !style="background:#efefef;"|Անուն |- |align=center| [[1098]]-[[1100]] || [[Բալդուին I (Եդեսիոյ կոմս)|Բալդուին I]] |- |align=center| [[1100]]-[[1118]] || [[Բալդուին II (Եդեսիոյ կոմս)|Բալդուին II]] |- |align=center| [[1104]]-[[1108]] || [[Թանկրեդ դ'Օտվիլ]] ([[Ռիչարդ դը Պրինչիպատո|Ռիչարդ Սալերնացիի]] հետ համատեղ խնամակալութիւն) |- |align=center| [[1118]]-[[1131]] || [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I]] |- |align=center| [[1131]]-[[1150]] || [[Ժոսլեն II (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն II]] |- |align=center| [[1159]]-[[1200]] ||[[Ժոսլեն III (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն III]] (Եդեսիոյ կոմսի տիտղոսը պաշտօնապէս ստացած է [[1159 թուական]]էն)<ref>''Էրլիխման Վ.Վ..'' // Աշխարհի կառավարիչներ</ref>. |- |} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականութիւն == * [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Matfei/text3.phtml Մատթէոս Եդեսացի: Խաչակիրներու հաստատումը Եդեսիոյ մէջ] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Mychel_Syr/text3.phtml Միխաիլ Սիրիացի: Ժամանակագրութիւն] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Albert/text2.phtml?id=35 Ալպերդ Աախենացի: Խաչակիրներոպ հաստատումը Եդեսիոյ մէջ] {{Վիքիպահեստ|County of Edessa}} [[Ստորոգութիւն:Եդեսիոյ կոմսութիւն]] m4m419ho0w6p3znfnf312y4x94ljnh9 0 2996 252273 249359 2026-06-09T15:54:36Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252273 wikitext text/x-wiki '''Զինգ''' ({{lang-la|Zincum}}), քիմիական տարր է, որուն նշանն է <big>'''Zn'''</big>, կարգահամարը՝ 30, [[հիւլէ]]<nowiki/>ական զանգուածը՝ 65,38։ Զինգը մարդու օգտագործած ամէնահին տարրերէն է։ Զինգը ճերմակ մետաղ մըն է, որ ընդհանրապէս կը գործածուի երկաթը խոնաւութենէ պաշտպանելու նպատակով պատրաստուած յատուկ նիւթերու մէջ<ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/1247 ԶԻՆԿԸ ԿՐՆԱՅ ԱՐԱԳԱՑՆԵԼ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ՀԱՐԲՈՒԽԻՆ ԴԱՐՄԱՆՈՒՄԸ]</ref>: Զինգը կը պարունակէ որոշ ֆերմենթներուն մէջ եւ կ'աշխուժացնէ ատոնց գործառոյթները։ == Պատմութիւն == [[Արոյր]]ը՝ զինգի եւ [[պղինձ]]ի համաձուլուածքը, արդէն յայտնի էր [[Հին Յունաստան]]ին, [[Հին Եգիպտոս]]ին, [[Հնդկաստան|Հնդկաստանի]] մէջ (Է դար) եւ [[Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ (ԺԱ դար)։ Առաջին անգամ մաքուր զինգի առանձնացումը յաջողեցաւ Անգլիոյ մէջ [[1978 թուական]]ին [[Ուիլիըմ Չամփիոն]]ին կողմէ։ զինգի արդիւնաբերական նպատակով զտումը նոյնպէս սկսած է 18^րդ դարուն։ [[1973 թուական]]ին [[Պրիսթըլ]]ին մէջ գործարկուեցաւ Ուիլիըմ Չամփիոնի կողմէն հիմնադրուած առաջին զինգի գործատունը։ [[Անտրէաս Սիկիզմունտ Մարկկրաֆը [[1976 թուական]]ին [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ մշակեց մաքուր զինգի առանձնացման եղանակ, կը նմանէր Չամփիոնի մաքուր զինգի առանձնացման եղանակին՝ կաւէ հրակայուն թորանօթներուն մէջ առանց օդի հոսքի խառնուրդի օքսիտի եւ ածուխի հալման, ապա սառնարաններուն մէջ զինգի շոգիի հեղուկացման ճամբով։ Մարկկրաֆը իր եղանակը ամէնայն մանրամասնութեամբ նկարագրեց, ինչ որ հիմք դրուեցաւ զինգի արտադրութեան։ Այդ պատճառաւ անոր յաճախ կ'անուանեն զինգը յայտնագործող։ == Անուան Ստուգաբանութիւն == Առաջին անգամ «զինգ» բառը կը հանդիպէ Փարասելսուսի աշխատանքներուն մէջ, որ այդ մետաղը Liber Mineralium II գիրքին մէջ<ref>{{Citation|title=Georgius Agricola de Re Metallica|first=Herbert Clark|last=Hoover|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|page=409|isbn=0766131971}}</ref> անուանած է «''zincum''» կամ «''zinken''»։ Զինգ բառը, հաւանաբար, ծագած է սա բառէն, որ [[գերմաներէն]]էն թարգմանաբար կը նշանակէ «ակռայիկ» (մետաղական զինգի [[բիւրեղ]]ները կը նմանին ասեղներու)<ref>{{Citation|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|last=Gerhartz|coauthors=''et al.''|edition=5th|year=1996|isbn=3527201009|publisher=VHC|page=509|first=Wolfgang}}</ref>։ [[1915 թուական]]ին [[Քանատա]]յին եւ [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներուն]] մէջ գործարկուեցան ելեկտրալցոնումի ձեւով զինգի ստացման առաջին գործատունները<ref>{{Cite web |url=http://www.metalinfo.ru/ru/news/40546 |title=Աշխարհում ցինկի արտադրությունը եւ օգտագործումը նվազել է, իսկ &#91;&#91;Չինաստան&#93;&#93;ում՝ բարձրացել |accessdate=2017-10-31 |archive-date=2025-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115184522/https://www.metalinfo.ru/ru/news/40546 |dead-url=yes }}</ref>։ == Բնութեան մէջ == [[Պատկեր:Sphalerite4.jpg|thumb|ձախից|Սփալերիթ (ZnS)]] Զինգը տարածուածութեամբ 23-րդ տարրն է, պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ՝ 8,3-10⁻³ զանգուածային %։ Յայտնի են զինգի 66 միներալները, որոնցմէ կարեւորներն են՝ *սփալերիթը, *զինգիթը, *վիլեմիթը, *քալամինը եւ այլն։ Զինգը [[Երկիր|Երկրին]] վրայ [[ջուր]]ի (յատկապէս՝ տաք) հետ տեղաշարժուող տարր մըն է։ Զինգի միջին պարունակութիւնը կենդանի նիւթերուն մեջ 5-10⁻⁴ % է։ Մարդուն օրկանիզմի օրական պահանջը 5-20 մկ է։ Կը մասնակցի շնչառական, սպիտակուցային փոխանակութեան ֆերմենթային գործառոյթներուն, պտուղի կմախքի ձեւաւորմանը, կ'աշխուժացնէ սեռական գեղձերու աշխատանքը։ Զինգը էական դեր կը խաղայ ՏՆԹ-ի համապատասխան մասերուն մէջ տեղեկատուական ՌՆԹ-մոլեքուլներու սինթեզի, ռիպոսոմներու եւ կենսափոլիմերներու կայունացման համար։ Զինգը կը կարգաւորէ բոյսերու աճը, կը մասնակցի յօդախտութեան յառաջացման, կը մեծցնէ բոյսի դիմացկունութիւնը ցուրտի, շոգի եւ երաշտի նկատմամբ։ Մարդու օրկանիզմէն ներս զինգի պակասը կը դանդաղեցնէ սեռահասունութեան գործընթացը, կը յառաջացնէ գաճաճութիւն։ [[Պատկեր:Foodstuff-containing-Zinc.jpg|մինի|աջից|զինգ պարունակող սննդամթերք]] Զինգ կը պարունակեն կենդանական ծագումով ուտելքիները՝ միս, ձուկ, խեցգետին, թռչնամիս, հաւկիթ, կաթնեղէն: Բոյսերու մէջ զինգի պարունակութիւնը կախուած է հողին մէջ անոր ունեցած մակարդակէն: Հողին մէջ զինգի համապատասխան պարունակութեան պարագային զինգով յագեցած են ցորենը եւ այլ հացահատիկները, մանանեխը, նեխուրը, նարինջը, պղպեղը, քնջութը:<ref name="Ensminger1993">{{Cite book|last=Ensminger|first=Audrey H.|author2=Konlande, James E. |title=Foods & Nutrition Encyclopedia|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|date=1993|edition=2nd|pages=2368–2369|isbn=0-8493-8980-1|url=https://books.google.am/?id=XMA9gYIj-C4C}}</ref> Նաեւ կը պարունակեն ընկոյզները, նուշը, արեւածաղկի սերմը, սեւ հաղարջը:<ref name="USDA_Zn">{{cite web|url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR20/nutrlist/sr20w309.pdf |title=Zinc content of selected foods per common measure |accessdate=December 6, 2007 |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |work=USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 20 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090305081926/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/Data/SR20/nutrlist/sr20w309.pdf |archivedate=March 5, 2009 |df= }}</ref> == Քիմիական Յատկութիւններ == Տարրերու պարբերական համակարգի պարբերութեան, 2-րդ խումբի տարր, d տարր է, հիւլէի արտաքին ելեկհիւտրոնային թաղանթներուն կառուցուածքն է 3d¹⁰4s²։ K, L, M թաղանթները լրացուած են։ Բնական զինգը բաղկացած է ⁶⁴Zn (48,89 %), ⁶⁶Zn (27,86 %), ⁶⁷Zn (4,11 %), ⁶⁸Zn (18,57 %) եւ ⁷⁰Zn (0,62 %) կայուն իզոթոփներէ։ Ստացուած են 57, 60-77 եւ 79 զանգուածի թիւերով 15 ռատիոաշխոյժ իզոթոփները, որոնցմէ ամենաերկարակեացը ⁶⁵Zn-ն է (T_1/2=249,7 օր)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քիմիա]] 14fcsvsvei8mignrwkro17n0q5aoq0m 0 3710 252274 238960 2026-06-09T16:02:21Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252274 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Զուրապ Ծերեթելի | բնագիր ԱԱՀ = Զուրապ Կոնստանդինի Ծերեթելի | պատկեր = | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[4 Յունուար]], [[1934]] (82 տարեկան) | ծննդավայր = [[Թիֆլիս]], {{դրօշավորում|Վրաստան}} | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = [[Վրացիներ|վրացի]] | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[քանդակագործ]]ութիւն<br />[[նկարիչ|նկարչութիւն]]<br />[[ճարտարապետ]]ութիւն | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ և մրցանակներ = ԽՍՀՄ պետական մրցանակ, Լենինի շքանշան, [[Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս]], Պատուոյ լեգէոնի շքանշանի ասպետ, «Հայրենիքի առջեւ մատուցած ծառայութիւններու համար» 1-ին աստիճանի շքանշան, «Հայրենիքին վաստակներու համար» II աստիքանի շքանշան, Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար 3-րդ աստիճանի շքանշան, «Հայրենիքի առջեւ մատուցած ծառայութիւններու համար» 4-րդ աստիճանի շքանշան, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ եւ Ժողւուրդներու բարեկամութեան շքանշան | կայքէջք = | ստորագրութիւն = }} '''Զուրապ Կոնստանդինի Ծերեթելի''' ({{lang-ka|ზურაბ კონსტანტინეს ძე წერეთელი}}, [[1934]], [[4 Յունուար]], [[Թիֆլիս]]), վրացի [[Նկարչութիւն|նկարիչ]], [[Քանդակագործութիւն|քանդակագործ]], [[Ճարտարապետութիւն|ճարտարապետ]], Ռուսաստանի գեղարուեստի ակադէմիայի նախագահը։ == Կենսագրութիւն == Զուրապ Ծերեթելին ծնած է Թիֆլիսի մէջ, [[1934]] թուականին։ Աւարտած է [[Թիբիլիսիի գեղարուեստի ակադէմիա|Թիֆլիսի գեղարուեստի ակադեմիան]] եւ տեղափոխուած է դէպի [[Մոսկուա]]: Խորհրդային շրջանոին մէջ ստեղծած աշխատանքներէ նէ [[Սոչիի մանկական առողջարան]]ը ([[1986]]): Անոր կինը կը պատկանի վրացի ազնուական Անդրոնիկաշուիլիներու ընտանիքներուն։ Ծերեթելին եղած է [[Յուրի Լուժկովի]] ընկերը, որ անոր վստահած է շարք մը կարեւոր գործեր, օրինակ՝ այդ ժամանակուայ [[Քրիստոս Փրկչի տաճար]]ի վերանորոգումը, Մոսկուայի Մանեժնայա հրապարակի համալիրը, եւ Պատուոյ Բլուրի Համաշխարհային պատերազմին նուիրուած յուշահամալիրը։ Լուժկովը անոր նաեւ հնարաւորութիւն տուաւ զբաղեցնելու Մոսկուայի կեդրոնի մէջ գտնուող հին առանձնատունը, որ ներկայիս վերածուած է Զուրապ Ծերեթելի պատկերասրահի, որտեղ կը ցուցադրւուի [[Վլատիմիր Փուդին]]ի արձանը։ Յատուկ օլիմպիադայի ժամանակ ան կը ծանօթանայ [[Յունիս Քենետի Շրայուեր|Յունիս Քենեդի Շրայուերի]] հետ։ [[Նիու Եօրք]]ի Բրօքպորտ պետական համալսարանի տարածքին մէջ, տեղադրուած է իր «Խաղաղութիւն աշխարհի երեխաներուն» յուշարձանը` նուիրուած [[1979]] թուականին Յատուկ Օլիմպիադային եւ միջազգային երեխային տարուան<ref>{{Cite web |url=http://www.rochesterpublicart.com/public_art/?art=joy_and_happiness |title=Joy and Happiness to All Children of the World |accessdate=2016-03-05 |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301140646/http://www.rochesterpublicart.com/public_art/?art=joy_and_happiness |dead-url=yes |archivedate=2012-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301140646/http://www.rochesterpublicart.com/public_art/?art=joy_and_happiness |deadurl=yes }}</ref>: == Պաշտօններ == * Ռուսաստանի գեղարուեստի ակադէմիայի պարոն, նախագահ * Երեխաներու հրաշքներու այգիի հիմնադրամի նախագահ ([[1988]] թուականին), խօսակցութիւնները կը պտտին նաեւ Ռուսաստանի Դիսնեյլենդի կառուցման համար, անոր ներգրաւվածութեան մասին * [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի աջակցման միջազգային հիմանդրամի հիմնադիր, [[1996]] թուականին [[Մարտ 30]]-ին նշանակուած է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Բարի կամքի դեսպան» * 2005 թուականին Ռուսաստանի եղած է հանրային խորհրդի անդամ * Sergio Vieira de Mello հիմնադրամի պատուաւոր անդամ == Ստեղծագործութիւններ == * [[Վրաստանի պատմութեան յուշարձան]], [[1984]] * Պեօտր Առաջինի 94 մեդր բարձրութեամբ արձանը, Մոսկուայի կեդրոնին մէջ<ref>{{cite web| url=http://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE4AD2V720081114| title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument| author=Belinda Goldsmith| publisher=''Reuters''| language=ish| date=2008-11-14| accessdate=2008-11-17}}</ref> * «Նոր աշխարհի ծնունդը» յուշահամալիր, որտեղ կերտուած է [[Քրիստափոր Քոլոմպոս]]ը<ref>{{cite web|url=http://www.primerahora.com/noticias/puerto-rico/nota/comienzanaelevarfamosaestatuadecristobalcolon-999906/|title=Comienzan a elevar famosa estatua de Cristóbal Colón|publisher=''Primera Hora''|language=Spanish|date=2014-04-02|accessdate=2014-04-24}}</ref>: Յուշարձանի կրկնօրինակը` «Նոր մարդու ծնունդը», կը գտնուի Սեւիլի մէջ * Սուրբ Գեւորգի յուշարձանը Մոսկուայի յուշարձանային համալիրին մէջ, ինչպէս նաեւ այս յուշարձանի բազմաթիւ տարբերակները Մոսկուայի մէջ եւ այլուր * «Պայքար համաշխարհային տեռորիզմի դէմ» պրոնզէ եռանկիւն աշտարակ, որտեղ գրուած են [[2001]] թուականի [[Սեպտեմբեր 11]] [[Նիու Եորք]]ի ահաբեկչութեան զոհերու անուները։ Յուշարձանի բացման համար, ներկայ եղած է [[Վլատիմիր Փուդինը]], եւ յուշարձանը համարուած է «ռուս ժողովուրդի նուէրը»<ref>[http://www.artinfo.com/news/story/19195/famed-russian-sculptor-crafts-giant-teardrop-in-memory-of-911/ Famed Russian Sculptor Crafts Giant Teardrop in Memory of 9/11, Robert Ayers, ARTINFO, July 31, 2006, 2008-05-20 ]</ref>: Այն կը գտնուիէ [[Նիու Ճերզի]] նահանգի, [[Բեյոն]] քաղաքի ռազմական օվկիանոսային սահմանին մէջ * [[2006]] թուականին, [[25 Սեպտեմբեր]]-ին [[Սանկտ Պետէրբուրգի]], Վասիլեւսկի կղզիին մէջ, վեր խոյացած է Ծերեթելիի «Պետրոս Առաջինի յուշարձանը» * [[Ազատութեան Արձան (Թիֆլիս)]] * [[Միմինոյ (յուշարձան, Թիֆլիս)]], [[2011]] == Յուշարձաններ == <gallery> El huevo de Colón.jpg|«Նոր մարդու ծնունդը» Սեւիլում </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == {{Commons category|Zurab Tsereteli}} * http://www.tsereteli.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823231738/http://www.tsereteli.ru/ |date=2013-08-23 }} - the artist's official site * http://www.911monument.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220507000608/http://www.911monument.com/ |date=2022-05-07 }} - the official site of "To the Struggle Against World Terrorism" monument by Zurab Tsereteli * [http://www.coldwar.org/museum/art_work_by_surab_tsereteli.html Artwork by Zurab Tsereteli at The Cold War Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603133900/http://www.coldwar.org/museum/art_work_by_surab_tsereteli.html |date=2004-06-03 }} * [http://www.blueofthesky.com/publicart/works/goodandevil.htm Good Defeats Evil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019145600/http://www.blueofthesky.com/publicart/works/goodandevil.htm |date=2021-10-19 }} at the New York Public Art Curriculum * [http://see-you-in-moscow.com/blog/the_monument_to_peter_the_first_from_above/2010-11-08-126|The Monument to Peter the First from Inside and Above. Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112192707/http://see-you-in-moscow.com/blog/the_monument_to_peter_the_first_from_above/2010-11-08-126%7CThe |date=2010-11-12 }} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ծերեթելի, Զուրաբ}} 5opg4qlxsui92qte43qt53f8iecjl3b 0 30837 252272 250534 2026-06-09T13:35:54Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252272 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դրօշ}} '''Եթովպիոյ դրօշը''' [[Եթովպիա|Եթովպիոյ]] պետական խորհրդանիշերէն է։ Այն կը հանդիսանայ երեք մասի բաժանուած ուղղանկիւն, կազմուած յաջորդաբար կանաչ, դեղին եւ կարմիր գիծերիէ։ Կենդրոնական մասը Եթովպիոյ զինանշանն է նկարուած. կապոյտ վահանակ, կեդրոնը՝ ոսկէ եզրերով հնգակողմ աստղ, որուն շուրջը՝ ճառագայթներ։ Դրօշի երկարութիւնն ու լայնքի յարաբերակցութիւնը կը կազմէ 1։2։ == Կառուցուածք == === Զինանշանի կառուցուածք === {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" width="60%" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" |- style="text-align: center; background: #eee" !Սխեմա ! style="background-color:#0F47AF; color:#EEEEEE" |Կապոյտ ! style="background-color:#FFFF00; color:#000000" |Դեղին |- |[[:hy:RGB|RGB]] |0-81-186 (#0F47AF) |252-224-22 (#FFFF00) |} === դրօշի կառուցուածք === {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" width="60%" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" |- style="text-align: center; background: #EEEEEE" !Սխեմա ! style="background-color:#339900; color:#FFFFFF" |Կանաչ ! style="background-color:#FFFF00; color:#000000" |Դեղին ! style="background-color:#FF0000; color:#FFFFFF" |Կարմիր |- |[[:hy:RGB|RGB]] |0-158-96 (#339900) |252-224-22 (#FFFF00) |239-43-45 (#FF0000) |} == Նմանատիպ դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Flag_of_Bolivia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Bolivia.svg|[[Պոլիվիոյ դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Eth{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[21 Մայիս|21]] [[21 Մայիս|Մարտ]] [[1974 թուական|1974]]-էն [[12 Սեպտեմբեր]] [[1975 թուական|1975]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1975–1987)_(02).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1975%E2%80%931987)_(02).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[12 Սեպտեմբեր]] [[1975 թուական|1975]]-էն [[12 Սեպտեմբեր]] [[1987 թուական|1987]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1987-1991).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1987-1991).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[12 Սեպտեմբեր]] [[1987 թուական|1987]]-էն [[28 Մայիս|28]] [[28 Մայիս|Մայիս]] [[1991 թուական|1991]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1991 թուական|1991]]-էն [[1996 թուական|1996]] </gallery> == Արտաքին հղումներ == * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/et.html Եթովպիոյ դրօշը ''Flags of the World'' կայքին մէջ] == Տես նաեւ == * [[Եթովպիա]] [[Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ]] [[Ստորոգութիւն:Եթովպիա]] [[Ստորոգութիւն:Եթովպիոյ պետական խորհրդանիշներ]] qz476vpirpx2qabyaancgeppstgk6ib 0 32057 252275 252185 2026-06-10T07:06:43Z Maral Dikbikian 4797 252275 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Շարլ Կունօ''' ({{Lang-fr|Charles Gounod}}, {{ԱԾ}}), ռոմանթիք դարաշրջանի ֆրանսացի երգահան, խմբավար եւ երգեհոնահար էր։ Ան գրած է տասներկու օփերա, որոնցմէ ամէնաժողովրդականը միշտ եղած է «Ֆաուսթ»-ը (1859)․ իր «Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ» (1867) օփերան նոյնպէս կը մնայ միջազգային խաղացանկին մէջ։ Ան յօրինած է մեծ քանակութեամբ եկեղեցական երաժշտութիւն, բազմաթիւ երգեր եւ ժողովրդական կարճ կտորներ, ներառեալ իր «Աւէ Մարիա»-ն (Պախի գործի մը հիման վրայ մշակուած) եւ «Խամաճիկի մը յուղարկաւորութեան քայլերգը»։ [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] կաճառի անդամ՝ 1866 թուականէն։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Charles Gounod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Gounod&oldid=1356023091|date=2026-05-25|accessdate=2026-06-10|language=en}}</ref> == Ծնած է [[Փարիզ]]՝ արուեստագէտներու եւ երաժիշտներու ընտանիքի մէջ։ Կունօ ուսանած է Փարիզի Երաժշտանոցին (Conservatoire de Paris) մէջ եւ շահած Ֆրանսայի ամէնահեղինակաւոր երաժշտական մրցանակը՝ «Հռոմի մրցանակ»-ը (Prix de Rome)։ Իր ուսումը զինք առաջնորդած է դէպի Իտալիա, Աւստրիա, ապա Փրուսիա (Գերմանիա), ուր հանդիպած է Ֆելիքս Մենտելսոնին, որուն ջատագովութիւնը Պախի երաժշտութեան հանդէպ՝ կանուխէն ազդեցութիւն ձգած է իր վրայ։ Ան խորապէս կրօնասէր էր, եւ Փարիզ վերադառնալէն ետք, կարճ ժամանակ մը մտածած է քահանայ դառնալու մասին։ Ան արտադրողական եղած է իր յօրինումներուն մէջ՝ գրելով եկեղեցական երաժշտութիւն, երգեր, նուագախմբային գործեր եւ օփերաներ։ Կունոյի ասպարէզը ընդհատուած է ֆրանս-փրուսական պատերազմին պատճառով։ 1870-ին, Փարիզի վրայ փրուսական յառաջխաղացումէն պատսպարուելու համար, ան իր ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Անգլիա։ 1871-ին խաղաղութեան վերահաստատումէն ետք, իր ընտանիքը վերադարձած է Փարիզ, բայց ան մնացած է Լոնտոն՝ բնակելով սիրողական երգչուհի Ճորճինա Ուելտընի (Georgina Weldon) տան մէջ, որ դարձած է իր կեանքը տնօրինող (ղեկավարող) անձնաւորութիւնը։ Գրեթէ երեք տարի ետք, ան խզած է իր կապերը անոր հետ եւ վերադարձած Ֆրանսայի իր ընտանիքին քով։ Իր բացակայութիւնը եւ աւելի երիտասարդ ֆրանսացի երգահաններու յայտնութիւնը պատճառ դարձած են, որ ան այլեւս չգտնուի ֆրանսական երաժշտական կեանքի յառաջապահ դիրքերուն վրայ։ Թէեւ ան կը մնար յարգուած դէմք մը, սակայն իր կեանքի վերջին տարիներուն կը նկատուէր հնաոճ, եւ օփերային յաջողութիւնները զլացան իրեն։ Ան մահացած է 75 տարեկանին՝ Փարիզի մօտակայքը գտնուող Սան-Քլուի (Saint-Cloud) իր տան մէջ։ Կունոյի գործերէն միայն քիչերը կը մնան միջազգային կանոնաւոր խաղացանկին մէջ, բայց անոր ազդեցութիւնը յետագայ ֆրանսացի երգահաններուն վրայ զգալի եղած է։ Իր երաժշտութեան մէջ կայ ռոմանթիք զգացականութեան երակ մը, որ շարունակուած է Ժիւլ Մասնէի (Jules Massenet) եւ ուրիշներու օփերաներուն մէջ․ կայ նաեւ դասական զսպուածութեան ու վայելչութեան գիծ մը, որ ազդած է Կապրիէլ Ֆորէի (Gabriel Fauré) վրայ։ Քլոտ Տեպիւսին (Claude Debussy) գրած է, թէ Կունօ կը ներկայացնէր իր ժամանակաշրջանի ֆրանսական բուն զգայնութիւնը։ == Երաժշտութիւն<ref>{{Citation|title=Charles Gounod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Gounod&oldid=1356023091|date=2026-05-25|accessdate=2026-06-10|language=en}}</ref> == Շարլ Կունօ ամէնէն աւելի ճանչցուած է իր օփերաներով, յատկապէս՝ «Ֆաուսթ»-ով։ Իր կենդանութեան շրջանին մեծ հռչակ վայելող Կունոյի կրօնական երաժշտութիւնը 20-րդ դարուն դուրս եկաւ նորաձեւութենէն, եւ անորմէ շատ քիչ բան կանոնաւոր կերպով կը լսուի։ Իր երգերը, որոնք կարեւոր ազդեցութիւն ունեցած են յետագայ ֆրանսացի երգահաններուն վրայ, նուազ անտեսուած են, թէեւ անոնցմէ միայն քանի մը հատը լաւ ծանօթ են։ Մայքըլ Քենետի կը գրէ, թէ Կունոյի երաժշտութիւնը ունի «զգալի մեղեդային հմայք ու դիւրահաղորդութիւն՝ սքանչելի նուագախմբաւորումով»։ Ան կ՛աւելցնէ, որ Կունօ «իրականութեան մէջ մեծ ու տպաւորիչ ձեւերու (ձեւաչափերու) վարպետ չէր, եւ այս առումով թերեւս կը հանդիսանար Սալիվընի ֆրանսական զուգահեռը»։ Մեկնաբաններու միջեւ լայն համաձայնութիւն կայ այն մասին, որ ան իր լաւագոյն մակարդակին վրայ գտնուած է աւելի յաճախ իր ասպարէզի առաջին տասնամեակներուն, քան թէ ետքը։ Ռոպըրթ Օրլէտճ կը դատէ, որ 1850-ական եւ 1860-ական թուականներուն Կունօ ֆրանսական օփերային մէջ ներմուծեց «քնքուշ, քնարական հմայքի, կատարեալ վարպետութեան եւ հարազատ երաժշտական կերպարաւորման» համադրութիւն մը, բայց անոր յետագայ գործերը հակամէտ եղան դէպի «զգացականութիւն եւ տափակութիւն... ներշնչուած պարզութեան իր որոնումներուն մէջ»։ Քուփըր կը գրէ, որ երբ Կունօ տարիքը առաւ, սկսաւ տառապիլ «այն նոյն ''cher grand maître'' (սիրելի մեծ վարպետ) բարդոյթէն, որ վարակած էր Հիւկոն եւ Թենիսընը»։ Հիւպնըր կը նկատէ, որ այն իրողութիւնը, թէ Կունոյի համբաւը սկսաւ նուազիլ նոյնիսկ իր կենդանութեան օրով, չի նուազեցներ անոր տեղը 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն Ֆրանսայի ամէնայարգուած եւ արտադրողական երգահաններու շարքին մէջ<ref>Huebner 2001</ref>։ === Օփերաներ === Կունօ գրած է տասներկու օփերա՝ այդ ժամանակ Ֆրանսայի մէջ տիրապետող տարբեր ժանրերով։ «Սափօ»-ն (Sapho, 1851) ''opéra lyrique''-ի (քնարական օփերա) կանուխ օրինակ մըն էր, որ աւելի փոքրածաւալ ու մտերիմ (ինթիմ) էր, քան ''grand opera''-ն (մեծ օփերա), բայց ամբողջութեամբ երաժշտականացուած էր (through-composed)՝ առանց ''opéra comique''-ին յատուկ խօսակցական երկխօսութիւններուն։ Պերլիոզ այս մասին գրած է․ «Խմբերգերուն մեծ մասը գտայ տպաւորիչ եւ շեշտադրումով պարզ․ ամբողջ երրորդ արարուածը ինծի շատ գեղեցիկ թուեցաւ․․․ Բայց առաջին արարուածի քառեակը, երկրորդ արարուածի երկեակն ու եռեակը, ուր գլխաւոր կերպարներուն կիրքերը կը պորթկան այդպիսի ուժգնութեամբ, բացարձակապէս խորշեցուցին զիս»։ Աւելի նոր ժամանակներու գրախօս մը կը նշէ Կունոյի «երաժշտական-դրամայի հանդէպ ունեցած հարազատ տաղանդը․․․ որ կը դրսեւորուի Առաջին արարուածի Քառեակին մէջ, ուր իւրաքանչիւր կերպար ունի անկախ բաժին՝ ստեղծելով ազդեցիկ հակակէտ (counterpoint) ինչպէս թատերական, այնպէս ալ երաժշտական առումով»։ Կունօ վերանայեցաւ այս գործը 1858-ին, եւ ապա աւելի արմատական կերպով՝ 1884-ին, բայց անիկա երբեք յաջողութիւն չգտաւ։ Այս գործէն միակ բաւականաւոր ճանչցուած կտորը՝ Սափոյի «O ma lyre immortelle»-ը («Ո՛վ իմ անմահ քնար»), հանդիսացաւ վերամշակումը երգի մը, որ ան յօրինած էր 1841-ին<ref>(subscription, Wikilibrary access, or UK public library membership required) (subscription required)</ref>։ '''«Արիւնոտ միանձնուհին» (La Nonne sanglante, 1854),''' որ «Սափօ»-էն աւելի մեծածաւալ գործ մըն էր, կը տառապի թատերակէն (libretto), զոր Հիւպնըր կը նկարագրէ որպէս «պատմաքաղաքական մեծ օփերայի եւ գերբնականի անյաջող խառնուրդ մը»։ Ան կը նկատէ, որ մեծ օփերայի (grand opera) աւանդութիւններուն համաձայն՝ անիկա կը ներառէ թափորներ, պալէներ, մեծ համոյթային (ensemble) կտորներ եւ «սիւժէ մը, ուր սիրային հետաքրքրութիւնը դրուած է քիչ թէ շատ յստակ գծուած պատմական ետնապատկերի մը վրայ»։ 2018-ին ազդարարելով այս գործի հազուադէպ վերաբեմադրութիւնը՝ Օփերա-Քոմիքը (Opéra-Comique) երաժշտութիւնը նկարագրեց որպէս «նրբացուած, մռայլ եւ բաւիղային (labyrinthine)»։ Գրախօս մը գովեց անոր «կորովն ու երեւակայութիւնը․․․ գունագեղ ու հարուածային երաժշտութիւնը, որ լաւապէս յարմարցուած է կացութիւններու սարսուռը արթնցնելու համար․․․ բաւականին հեշտալի՝ մեներգներուն (arias) մէջ (երաժշտական գործ մը, որ այսուհանդերձ կարելի է տեղ-տեղ բաւական ակադեմական գտնել)»<ref>Ducq, Christine."''La Nonne sanglante'', un sombre divertissement à l'Opéra Comique", ''La Revue du spectacle'', 12 June 2018.</ref>։ Քուփըր '''«Ակամայ բժիշկը» (Le Médecin malgré lui, 1858)''' կը դասէ Կունոյի լաւագոյն գործերու շարքին՝ որակելով զայն որպէս «սրամիտ, արագաշարժ եւ լեցուն կեանքով»։ Ի հակադրութիւն իր նախորդին, անիկա երեք արարուածով կատակերգութիւն մըն է, որ գլուխգործոց նկատուած է Ռիխարտ Շթրաուսի եւ Իկոր Սթրավինսքիի կողմէ։ Քուփըր երաժշտութեան մասին կը նշէ, թէ Կունօ կարծես թէ աւելի Մոցարթէն սորված է, քան՝ Ռոսինիէն կամ Օպէրէն, եւ «բնազդով կռահած է այն մեծ կատակերգական կարելիութիւնները, ինչ որ այդ ժամանակ կը նկատուէր կատաղիօրէն ‘ուսումնական’ ոճ, այսինքն՝ հակակէտը»։ Այս կտորը պահեց իր տեղը խաղացանկին մէջ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն, բայց երբ Սերկէյ Տեագիլեւ վերակենդանացուց զայն 1924-ին, Կունօ արդէն դուրս եկած էր նորաձեւութենէն։ Սթրավինսքիի խօսքերով՝ «[Տեագիլեւի] երազանքը՝ Կունոյի ‘վերածնունդի’ մասին, ձախողեցաւ անտարբեր եւ սնոպ հասարակութեան պատճառով, որ չհամարձակեցաւ ծափահարել այնպիսի երգահանի մը երաժշտութիւնը, որ ընդունուած չէր յառաջապահներու (avant-garde) կողմէ»։ Իր այս վերաբեմադրութեան համար, Տեագիլեւ պատուիրեց Էրիք Սաթիին յօրինել չափաբերական խօսքեր (recitatives)՝ փոխարինելու համար բնագիր խօսակցական երկխօսութիւնները․ այս տարբերակը երբեմն կ՛օգտագործուի գործի հազուադէպ ժամանակակից բեմադրութիւններուն մէջ, ինչպէս օրինակ՝ Լորան Փելլիի (Laurent Pelly) կողմէ 2016-ին Ժընեւի Մեծ Թատրոնին (Grand Théâtre de Genève) մէջ ներկայացուածը<ref>Bury, Laurent. "Miroirs de Gounod: Le Médecin malgré lui", ''Forum Opera, Le magazine du monde lyrique'', 15 November 2017</ref>։ '''«Ֆաուսթ»-ը (Faust, 1859)''' հասարակութեան կողմէ սիրուեցաւ ո՛չ միայն իր մեղեդայնութեան, այլեւ իր բնականութեան պատճառով<ref>Cooper 1957, p. 145</ref>։ Ի հակադրութիւն Կունոյի աւագ ժամանակակիցներուն կողմէ գրուած մեծ օփերաներուն՝ ինչպէս Մայըրպէյըրի (Meyerbeer) «Հիւկենոթները» (Les Huguenots) կամ Ռոսինիի «Ուիլիամ Թել»-ը (William Tell), «Ֆաուսթ»-ը՝ իր սկզբնական 1859-ի ձեւաչափով, կը պատմէ իր սիւժէն առանց ակնառու պալէներու, շքեղ բեմադրութեան, մեծ նուագախմբային ազդեցութիւններու կամ աւանդական թատերական յուզումներու։ Քուփըր կը գրէ․ ««Ֆաուսթ»-ի հմայքը կը կայանար իր բնականութեան, պարզութեան, ինչպէս նաեւ իր զգացական ազդեցութեան անկեղծութեան ու ուղղակիութեան մէջ»։ Հեղինակները «Ֆաուսթ»-ը կոչած են «քնարական դրամա», եւ որոշ մեկնաբաններ քնարական տեսարանները աւելի զօրաւոր կը գտնեն, քան թատերական եւ գերբնական տեսարանները<ref>Holden, p. 145</ref>։ Այս գործի ամէնաճանչցուած կտորներէն են Մարկարիթի «Գոհարներու» երգը (Jewel song), Զինուորներու խմբերգը, Ֆաուսթի «Salut! Demeure chaste et pure» («Ողջո՛յն, բնակարան մաքուր եւ անարատ») մեներգը, ինչպէս նաեւ Մեֆիսթոֆելեսի «Le Veau d'or»-ը («Ոսկէ հորթը») եւ Սերենատը։ Մէկ այլ ժողովրդական երգ է Վալենթինի «Avant de quitter ces lieux»-ն, զոր Կունօ, բաւականին տատամսելով, գրեց Լոնտոնի առաջին բեմադրութեան համար, որովհետեւ աստղային պարիթոն Շարլ Սանթլին (Charles Santley) յաւելեալ կտոր մը խնդրած էր։ Երաժշտութեան ժողովրդական կտորներէն է նաեւ պալէի երաժշտութիւնը, որ գրուեցաւ, երբ Օփերան (ուր պալէի միջախաղը պարտադիր էր) իր վրայ վերցուց գործի ներկայացումը 1869-ին։ Պալէն լիովին կ՛օգտագործէ Օփերայի նուագախմբային մեծ միջոցները․ անիկա այժմ յաճախ դուրս կը ձգուի կենդանի կատարումներու ժամանակ, յատկապէս Ֆրանսայէն դուրս գտնուող բեմադրութիւններուն մէջ, բայց պալէի սուիթը դարձաւ ժողովրդական համերգային կտոր՝ օփերայէն անկախ։ Չափաբերական խօսքերը (recitatives), որոնք ընդհանրապէս կ՛օգտագործուին բնագիր խօսակցական երկխօսութիւններու փոխարէն, յօրինուած են Կունոյի կողմէ՝ երաժշտութեան կանուխ վերանայման մը ընթացքին։ Գրելով '''«Ֆիլեմոն եւ Պաքիս» (Philémon et Baucis)''' գործին մասին՝ Հիւպնըր կը նշէ, որ երաժշտութեան մէջ քիչ է թատերական շունչը, եւ կտորներուն մեծ մասը «զուտ զարդարանքի յաւելումներ են խօսակցական երկխօսութեան վրայ»։ Օփերա-Քոմիքի մէջ 1876-ի վերաբեմադրութեան համար, որ գործը հաստատեց այնտեղի խաղացանկին մէջ մինչեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ, Կունօ զայն կրճատեց՝ վերածելով երկու արարուածի։ 1924-ին Տեագիլեւի կողմէ կատարուած վերաբեմադրութեան համար, երիտասարդ Ֆրանսիս Փուլենք (Francis Poulenc) յօրինեց չափաբերական խօսքեր՝ խօսակցական երկխօսութիւնը փոխարինելու համար։ Երաժշտական քննադատ Էնտրիւ Քլեմենց «Աղաւնին» (La Colombe) գործի մասին կը գրէ, թէ անիկա խորունկ գործ մը չէ, բայց «լեցուն է այնպիսի սիրաշահող մեղեդիներով, որոնք Կունօ կրնար այդքան ազդու կերպով արտադրել»։ Թէեւ «Սաբայի թագուհին» (La Reine de Saba) ձախողութիւն մըն էր, սակայն անիկա կը նախատեսէր երեք կտորներ, որոնք չափաւոր ժողովրդականութիւն շահեցան՝ Թագուհիին մեծ մեներգը՝ «Plus grand dans son obscurité», Սողոմոն թագաւորի «Sous les pieds d'une femme»-ը եւ թենորի մէնակատարումը՝ «Faiblesse de la race humaine»<ref>Steane, John. "Gounod: La Reine de Saba", ''Gramophone'', Awards issue, 2002, pp. 103–104. Retrieved 28 November 2019 (subscription required)</ref>։ '''«Միրէյ»-ը (Mireille, 1865)''' չափաւոր յաջողութիւն մը ունեցաւ, եւ թէեւ չկրկնեց «Ֆաուսթ»-ի փորձառութիւնը՝ դառնալով միջազգային յաջողութիւն, անիկա հանրածանօթ մնաց Ֆրանսայի մէջ մինչեւ 20-րդ դար։ Ամէնանշանաւոր կտորը՝ «O légère hirondelle» վալս-երգը, որ սիրելի ցուցադրական կտոր մըն է բազմաթիւ քոլորաթուրա (coloratura) սոփրանոներու համար, գրուած է «Թէաթր Լիրիք»-ի (Théâtre Lyrique) փրիմա տոննային պատուէրով՝ առաջին ներկայացումէն տարի մը ետք։ Մէկ այլ ժողովրդական կտոր է Ուրիասի գոռոզաբարոյ «Si les filles d'Arles»-ը, զոր քննադատ Փաթրիք Օ'Քոնոր նկարագրած է որպէս երգահանին փորձը՝ կրկնելու «Ֆաուսթ»-ի Մեֆիսթոֆելեսի «Ոսկէ հորթի» (Veau d'or) յաջողութիւնը։ Կունօ վերանայեցաւ գործը՝ նոյնիսկ անոր տալով երջանիկ աւարտ մը, բայց 1930-ականներուն Ռէյնալտօ Հան (Reynaldo Hahn) եւ Անրի Պիւսէր (Henri Büsser) նոր հրատարակութիւն մը պատրաստեցին Օփերա-Քոմիքի համար՝ վերականգնելով գործի սկզբնական ողբերգական հինգ արարուածները<ref>O'Connor, Patrick. "Gounod: Mireille", ''Gramophone'', December 1992, p. 137. Retrieved 28 November 2019 (subscription required)</ref>։ Կունոյի վերջին յաջող օփերան եղաւ '''«Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ»-ը (Roméo et Juliette, 1867)'''։ Կուսթաւ Քոպէ հինգ տասնամեակ ետք գրեց, թէ այս գործը միշտ աւելի բարձր գնահատուած է Ֆրանսայի մէջ, քան՝ այլուր։ Ան նշեց, որ անիկա երբեք ժողովրդական չէ եղած Անգլիոյ մէջ, բացի երբ հանդիսացած է որպէս բեմահարթակ Ատելինա Փաթիի (Adelina Patti), ապա՝ Նելլի Մելպայի (Nellie Melba) համար, եւ որ Նիւ Եորքի մէջ անիկա կանոնաւոր կերպով ցուցադրուած է Մեթրոփոլիթըն Օփերայի (Metropolitan Opera) մէջ միայն այն ժամանակ, երբ անիկա կը գտնուէր Մորիս Կրոյի (Maurice Grau) տնօրինութեան տակ՝ 19-րդ դարու վերջաւորութեան։ Որոշ գրախօսներ անպատշաճ համարեցին, որ Ժիւլիէթին յատկացուած էր վալս-երգ մը («Je veux vivre, dans ce rêve»), բայց Ռոմէոյի «Ah! lève-toi, soleil»-ը դատուեցաւ որպէս Կունոյի թենորի լաւագոյն մեներգներէն մէկը։ Թէեւ անիկա երբեք այնքան ժողովրդական չեղաւ, որքան «Ֆաուսթ»-ը, «Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ»-ը կը շարունակէ պահել իր տեղը միջազգային բեմերուն վրայ։ Կունօ այլեւս որեւէ յաջողութիւն չունեցաւ նոր օփերաներով։ Իր երեք փորձերը՝ «Սեն-Մարս» (Cinq-Mars, 1877), «Փոլիէքթ» (Polyeucte, 1878) եւ «Սամորայի տուրքը» (Le Tribut de Zamora, 1881), բոլորն ալ խաղացանկէն հանուեցան կարճատեւ ներկայացումներէ ետք եւ անկէ ի վեր հազուադէպօրէն տեսնուած են։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Երաժշտահաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտահաններ]] [[Ստորոգութիւն:Յօրինողներ]] oklvbnwk5c3hqxsbbweegh3c1zuv5vy 252276 252275 2026-06-10T07:07:41Z Maral Dikbikian 4797 252276 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Շարլ Կունօ''' ({{Lang-fr|Charles Gounod}}, {{ԱԾ}}), ռոմանթիք դարաշրջանի ֆրանսացի երգահան, խմբավար եւ երգեհոնահար էր։ Ան գրած է տասներկու օփերա, որոնցմէ ամէնաժողովրդականը միշտ եղած է «Ֆաուսթ»-ը (1859)․ իր «Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ» (1867) օփերան նոյնպէս կը մնայ միջազգային խաղացանկին մէջ։ Ան յօրինած է մեծ քանակութեամբ եկեղեցական երաժշտութիւն, բազմաթիւ երգեր եւ ժողովրդական կարճ կտորներ, ներառեալ իր «Աւէ Մարիա»-ն (Պախի գործի մը հիման վրայ մշակուած) եւ «Խամաճիկի մը յուղարկաւորութեան քայլերգը»։ [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] կաճառի անդամ՝ 1866 թուականէն։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Charles Gounod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Gounod&oldid=1356023091|date=2026-05-25|accessdate=2026-06-10|language=en}}</ref> == Ծնած է [[Փարիզ]]՝ արուեստագէտներու եւ երաժիշտներու ընտանիքի մէջ։ Կունօ ուսանած է Փարիզի Երաժշտանոցին (Conservatoire de Paris) մէջ եւ շահած Ֆրանսայի ամէնահեղինակաւոր երաժշտական մրցանակը՝ «Հռոմի մրցանակ»-ը (Prix de Rome)։ Իր ուսումը զինք առաջնորդած է դէպի Իտալիա, Աւստրիա, ապա Փրուսիա (Գերմանիա), ուր հանդիպած է Ֆելիքս Մենտելսոնին, որուն ջատագովութիւնը Պախի երաժշտութեան հանդէպ՝ կանուխէն ազդեցութիւն ձգած է իր վրայ։ Ան խորապէս կրօնասէր էր, եւ Փարիզ վերադառնալէն ետք, կարճ ժամանակ մը մտածած է քահանայ դառնալու մասին։ Ան արտադրողական եղած է իր յօրինումներուն մէջ՝ գրելով եկեղեցական երաժշտութիւն, երգեր, նուագախմբային գործեր եւ օփերաներ։ Կունոյի ասպարէզը ընդհատուած է ֆրանս-փրուսական պատերազմին պատճառով։ 1870-ին, Փարիզի վրայ փրուսական յառաջխաղացումէն պատսպարուելու համար, ան իր ընտանիքին հետ տեղափոխուած է Անգլիա։ 1871-ին խաղաղութեան վերահաստատումէն ետք, իր ընտանիքը վերադարձած է Փարիզ, բայց ան մնացած է Լոնտոն՝ բնակելով սիրողական երգչուհի Ճորճինա Ուելտընի (Georgina Weldon) տան մէջ, որ դարձած է իր կեանքը տնօրինող (ղեկավարող) անձնաւորութիւնը։ Գրեթէ երեք տարի ետք, ան խզած է իր կապերը անոր հետ եւ վերադարձած Ֆրանսայի իր ընտանիքին քով։ Իր բացակայութիւնը եւ աւելի երիտասարդ ֆրանսացի երգահաններու յայտնութիւնը պատճառ դարձած են, որ ան այլեւս չգտնուի ֆրանսական երաժշտական կեանքի յառաջապահ դիրքերուն վրայ։ Թէեւ ան կը մնար յարգուած դէմք մը, սակայն իր կեանքի վերջին տարիներուն կը նկատուէր հնաոճ, եւ օփերային յաջողութիւնները զլացան իրեն։ Ան մահացած է 75 տարեկանին՝ Փարիզի մօտակայքը գտնուող Սան-Քլուի (Saint-Cloud) իր տան մէջ։ Կունոյի գործերէն միայն քիչերը կը մնան միջազգային կանոնաւոր խաղացանկին մէջ, բայց անոր ազդեցութիւնը յետագայ ֆրանսացի երգահաններուն վրայ զգալի եղած է։ Իր երաժշտութեան մէջ կայ ռոմանթիք զգացականութեան երակ մը, որ շարունակուած է Ժիւլ Մասնէի (Jules Massenet) եւ ուրիշներու օփերաներուն մէջ․ կայ նաեւ դասական զսպուածութեան ու վայելչութեան գիծ մը, որ ազդած է Կապրիէլ Ֆորէի (Gabriel Fauré) վրայ։ Քլոտ Տեպիւսին (Claude Debussy) գրած է, թէ Կունօ կը ներկայացնէր իր ժամանակաշրջանի ֆրանսական բուն զգայնութիւնը։ == Երաժշտութիւն<ref>{{Citation|title=Charles Gounod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Gounod&oldid=1356023091|date=2026-05-25|accessdate=2026-06-10|language=en}}</ref> == Շարլ Կունօ ամէնէն աւելի ճանչցուած է իր օփերաներով, յատկապէս՝ «Ֆաուսթ»-ով։ Իր կենդանութեան շրջանին մեծ հռչակ վայելող Կունոյի կրօնական երաժշտութիւնը 20-րդ դարուն դուրս եկաւ նորաձեւութենէն, եւ անորմէ շատ քիչ բան կանոնաւոր կերպով կը լսուի։ Իր երգերը, որոնք կարեւոր ազդեցութիւն ունեցած են յետագայ ֆրանսացի երգահաններուն վրայ, նուազ անտեսուած են, թէեւ անոնցմէ միայն քանի մը հատը լաւ ծանօթ են։ Մայքըլ Քենետի կը գրէ, թէ Կունոյի երաժշտութիւնը ունի «զգալի մեղեդային հմայք ու դիւրահաղորդութիւն՝ սքանչելի նուագախմբաւորումով»։ Ան կ'աւելցնէ, որ Կունօ «իրականութեան մէջ մեծ ու տպաւորիչ ձեւերու (ձեւաչափերու) վարպետ չէր, եւ այս առումով թերեւս կը հանդիսանար Սալիվընի ֆրանսական զուգահեռը»։ Մեկնաբաններու միջեւ լայն համաձայնութիւն կայ այն մասին, որ ան իր լաւագոյն մակարդակին վրայ գտնուած է աւելի յաճախ իր ասպարէզի առաջին տասնամեակներուն, քան թէ ետքը։ Ռոպըրթ Օրլէտճ կը դատէ, որ 1850-ական եւ 1860-ական թուականներուն Կունօ ֆրանսական օփերային մէջ ներմուծեց «քնքուշ, քնարական հմայքի, կատարեալ վարպետութեան եւ հարազատ երաժշտական կերպարաւորման» համադրութիւն մը, բայց անոր յետագայ գործերը հակամէտ եղան դէպի «զգացականութիւն եւ տափակութիւն... ներշնչուած պարզութեան իր որոնումներուն մէջ»։ Քուփըր կը գրէ, որ երբ Կունօ տարիքը առաւ, սկսաւ տառապիլ «այն նոյն ''cher grand maître'' (սիրելի մեծ վարպետ) բարդոյթէն, որ վարակած էր Հիւկոն եւ Թենիսընը»։ Հիւպնըր կը նկատէ, որ այն իրողութիւնը, թէ Կունոյի համբաւը սկսաւ նուազիլ նոյնիսկ իր կենդանութեան օրով, չի նուազեցներ անոր տեղը 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն Ֆրանսայի ամէնայարգուած եւ արտադրողական երգահաններու շարքին մէջ<ref>Huebner 2001</ref>։ === Օփերաներ === Կունօ գրած է տասներկու օփերա՝ այդ ժամանակ Ֆրանսայի մէջ տիրապետող տարբեր ժանրերով։ «Սափօ»-ն (Sapho, 1851) ''opéra lyrique''-ի (քնարական օփերա) կանուխ օրինակ մըն էր, որ աւելի փոքրածաւալ ու մտերիմ (ինթիմ) էր, քան ''grand opera''-ն (մեծ օփերա), բայց ամբողջութեամբ երաժշտականացուած էր (through-composed)՝ առանց ''opéra comique''-ին յատուկ խօսակցական երկխօսութիւններուն։ Պերլիոզ այս մասին գրած է․ «Խմբերգերուն մեծ մասը գտայ տպաւորիչ եւ շեշտադրումով պարզ․ ամբողջ երրորդ արարուածը ինծի շատ գեղեցիկ թուեցաւ․․․ Բայց առաջին արարուածի քառեակը, երկրորդ արարուածի երկեակն ու եռեակը, ուր գլխաւոր կերպարներուն կիրքերը կը պորթկան այդպիսի ուժգնութեամբ, բացարձակապէս խորշեցուցին զիս»։ Աւելի նոր ժամանակներու գրախօս մը կը նշէ Կունոյի «երաժշտական-դրամայի հանդէպ ունեցած հարազատ տաղանդը․․․ որ կը դրսեւորուի Առաջին արարուածի Քառեակին մէջ, ուր իւրաքանչիւր կերպար ունի անկախ բաժին՝ ստեղծելով ազդեցիկ հակակէտ (counterpoint) ինչպէս թատերական, այնպէս ալ երաժշտական առումով»։ Կունօ վերանայեցաւ այս գործը 1858-ին, եւ ապա աւելի արմատական կերպով՝ 1884-ին, բայց անիկա երբեք յաջողութիւն չգտաւ։ Այս գործէն միակ բաւականաւոր ճանչցուած կտորը՝ Սափոյի «O ma lyre immortelle»-ը («Ո՛վ իմ անմահ քնար»), հանդիսացաւ վերամշակումը երգի մը, որ ան յօրինած էր 1841-ին<ref>(subscription, Wikilibrary access, or UK public library membership required) (subscription required)</ref>։ '''«Արիւնոտ միանձնուհին» (La Nonne sanglante, 1854),''' որ «Սափօ»-էն աւելի մեծածաւալ գործ մըն էր, կը տառապի թատերակէն (libretto), զոր Հիւպնըր կը նկարագրէ որպէս «պատմաքաղաքական մեծ օփերայի եւ գերբնականի անյաջող խառնուրդ մը»։ Ան կը նկատէ, որ մեծ օփերայի (grand opera) աւանդութիւններուն համաձայն՝ անիկա կը ներառէ թափորներ, պալէներ, մեծ համոյթային (ensemble) կտորներ եւ «սիւժէ մը, ուր սիրային հետաքրքրութիւնը դրուած է քիչ թէ շատ յստակ գծուած պատմական ետնապատկերի մը վրայ»։ 2018-ին ազդարարելով այս գործի հազուադէպ վերաբեմադրութիւնը՝ Օփերա-Քոմիքը (Opéra-Comique) երաժշտութիւնը նկարագրեց որպէս «նրբացուած, մռայլ եւ բաւիղային (labyrinthine)»։ Գրախօս մը գովեց անոր «կորովն ու երեւակայութիւնը․․․ գունագեղ ու հարուածային երաժշտութիւնը, որ լաւապէս յարմարցուած է կացութիւններու սարսուռը արթնցնելու համար․․․ բաւականին հեշտալի՝ մեներգներուն (arias) մէջ (երաժշտական գործ մը, որ այսուհանդերձ կարելի է տեղ-տեղ բաւական ակադեմական գտնել)»<ref>Ducq, Christine."''La Nonne sanglante'', un sombre divertissement à l'Opéra Comique", ''La Revue du spectacle'', 12 June 2018.</ref>։ Քուփըր '''«Ակամայ բժիշկը» (Le Médecin malgré lui, 1858)''' կը դասէ Կունոյի լաւագոյն գործերու շարքին՝ որակելով զայն որպէս «սրամիտ, արագաշարժ եւ լեցուն կեանքով»։ Ի հակադրութիւն իր նախորդին, անիկա երեք արարուածով կատակերգութիւն մըն է, որ գլուխգործոց նկատուած է Ռիխարտ Շթրաուսի եւ Իկոր Սթրավինսքիի կողմէ։ Քուփըր երաժշտութեան մասին կը նշէ, թէ Կունօ կարծես թէ աւելի Մոցարթէն սորված է, քան՝ Ռոսինիէն կամ Օպէրէն, եւ «բնազդով կռահած է այն մեծ կատակերգական կարելիութիւնները, ինչ որ այդ ժամանակ կը նկատուէր կատաղիօրէն ‘ուսումնական’ ոճ, այսինքն՝ հակակէտը»։ Այս կտորը պահեց իր տեղը խաղացանկին մէջ 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն, բայց երբ Սերկէյ Տեագիլեւ վերակենդանացուց զայն 1924-ին, Կունօ արդէն դուրս եկած էր նորաձեւութենէն։ Սթրավինսքիի խօսքերով՝ «[Տեագիլեւի] երազանքը՝ Կունոյի ‘վերածնունդի’ մասին, ձախողեցաւ անտարբեր եւ սնոպ հասարակութեան պատճառով, որ չհամարձակեցաւ ծափահարել այնպիսի երգահանի մը երաժշտութիւնը, որ ընդունուած չէր յառաջապահներու (avant-garde) կողմէ»։ Իր այս վերաբեմադրութեան համար, Տեագիլեւ պատուիրեց Էրիք Սաթիին յօրինել չափաբերական խօսքեր (recitatives)՝ փոխարինելու համար բնագիր խօսակցական երկխօսութիւնները․ այս տարբերակը երբեմն կ'օգտագործուի գործի հազուադէպ ժամանակակից բեմադրութիւններուն մէջ, ինչպէս օրինակ՝ Լորան Փելլիի (Laurent Pelly) կողմէ 2016-ին Ժընեւի Մեծ Թատրոնին (Grand Théâtre de Genève) մէջ ներկայացուածը<ref>Bury, Laurent. "Miroirs de Gounod: Le Médecin malgré lui", ''Forum Opera, Le magazine du monde lyrique'', 15 November 2017</ref>։ '''«Ֆաուսթ»-ը (Faust, 1859)''' հասարակութեան կողմէ սիրուեցաւ ո՛չ միայն իր մեղեդայնութեան, այլեւ իր բնականութեան պատճառով<ref>Cooper 1957, p. 145</ref>։ Ի հակադրութիւն Կունոյի աւագ ժամանակակիցներուն կողմէ գրուած մեծ օփերաներուն՝ ինչպէս Մայըրպէյըրի (Meyerbeer) «Հիւկենոթները» (Les Huguenots) կամ Ռոսինիի «Ուիլիամ Թել»-ը (William Tell), «Ֆաուսթ»-ը՝ իր սկզբնական 1859-ի ձեւաչափով, կը պատմէ իր սիւժէն առանց ակնառու պալէներու, շքեղ բեմադրութեան, մեծ նուագախմբային ազդեցութիւններու կամ աւանդական թատերական յուզումներու։ Քուփըր կը գրէ․ ««Ֆաուսթ»-ի հմայքը կը կայանար իր բնականութեան, պարզութեան, ինչպէս նաեւ իր զգացական ազդեցութեան անկեղծութեան ու ուղղակիութեան մէջ»։ Հեղինակները «Ֆաուսթ»-ը կոչած են «քնարական դրամա», եւ որոշ մեկնաբաններ քնարական տեսարանները աւելի զօրաւոր կը գտնեն, քան թատերական եւ գերբնական տեսարանները<ref>Holden, p. 145</ref>։ Այս գործի ամէնաճանչցուած կտորներէն են Մարկարիթի «Գոհարներու» երգը (Jewel song), Զինուորներու խմբերգը, Ֆաուսթի «Salut! Demeure chaste et pure» («Ողջո՛յն, բնակարան մաքուր եւ անարատ») մեներգը, ինչպէս նաեւ Մեֆիսթոֆելեսի «Le Veau d'or»-ը («Ոսկէ հորթը») եւ Սերենատը։ Մէկ այլ ժողովրդական երգ է Վալենթինի «Avant de quitter ces lieux»-ն, զոր Կունօ, բաւականին տատամսելով, գրեց Լոնտոնի առաջին բեմադրութեան համար, որովհետեւ աստղային պարիթոն Շարլ Սանթլին (Charles Santley) յաւելեալ կտոր մը խնդրած էր։ Երաժշտութեան ժողովրդական կտորներէն է նաեւ պալէի երաժշտութիւնը, որ գրուեցաւ, երբ Օփերան (ուր պալէի միջախաղը պարտադիր էր) իր վրայ վերցուց գործի ներկայացումը 1869-ին։ Պալէն լիովին կ'օգտագործէ Օփերայի նուագախմբային մեծ միջոցները․ անիկա այժմ յաճախ դուրս կը ձգուի կենդանի կատարումներու ժամանակ, յատկապէս Ֆրանսայէն դուրս գտնուող բեմադրութիւններուն մէջ, բայց պալէի սուիթը դարձաւ ժողովրդական համերգային կտոր՝ օփերայէն անկախ։ Չափաբերական խօսքերը (recitatives), որոնք ընդհանրապէս կ'օգտագործուին բնագիր խօսակցական երկխօսութիւններու փոխարէն, յօրինուած են Կունոյի կողմէ՝ երաժշտութեան կանուխ վերանայման մը ընթացքին։ Գրելով '''«Ֆիլեմոն եւ Պաքիս» (Philémon et Baucis)''' գործին մասին՝ Հիւպնըր կը նշէ, որ երաժշտութեան մէջ քիչ է թատերական շունչը, եւ կտորներուն մեծ մասը «զուտ զարդարանքի յաւելումներ են խօսակցական երկխօսութեան վրայ»։ Օփերա-Քոմիքի մէջ 1876-ի վերաբեմադրութեան համար, որ գործը հաստատեց այնտեղի խաղացանկին մէջ մինչեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ, Կունօ զայն կրճատեց՝ վերածելով երկու արարուածի։ 1924-ին Տեագիլեւի կողմէ կատարուած վերաբեմադրութեան համար, երիտասարդ Ֆրանսիս Փուլենք (Francis Poulenc) յօրինեց չափաբերական խօսքեր՝ խօսակցական երկխօսութիւնը փոխարինելու համար։ Երաժշտական քննադատ Էնտրիւ Քլեմենց «Աղաւնին» (La Colombe) գործի մասին կը գրէ, թէ անիկա խորունկ գործ մը չէ, բայց «լեցուն է այնպիսի սիրաշահող մեղեդիներով, որոնք Կունօ կրնար այդքան ազդու կերպով արտադրել»։ Թէեւ «Սաբայի թագուհին» (La Reine de Saba) ձախողութիւն մըն էր, սակայն անիկա կը նախատեսէր երեք կտորներ, որոնք չափաւոր ժողովրդականութիւն շահեցան՝ Թագուհիին մեծ մեներգը՝ «Plus grand dans son obscurité», Սողոմոն թագաւորի «Sous les pieds d'une femme»-ը եւ թենորի մէնակատարումը՝ «Faiblesse de la race humaine»<ref>Steane, John. "Gounod: La Reine de Saba", ''Gramophone'', Awards issue, 2002, pp. 103–104. Retrieved 28 November 2019 (subscription required)</ref>։ '''«Միրէյ»-ը (Mireille, 1865)''' չափաւոր յաջողութիւն մը ունեցաւ, եւ թէեւ չկրկնեց «Ֆաուսթ»-ի փորձառութիւնը՝ դառնալով միջազգային յաջողութիւն, անիկա հանրածանօթ մնաց Ֆրանսայի մէջ մինչեւ 20-րդ դար։ Ամէնանշանաւոր կտորը՝ «O légère hirondelle» վալս-երգը, որ սիրելի ցուցադրական կտոր մըն է բազմաթիւ քոլորաթուրա (coloratura) սոփրանոներու համար, գրուած է «Թէաթր Լիրիք»-ի (Théâtre Lyrique) փրիմա տոննային պատուէրով՝ առաջին ներկայացումէն տարի մը ետք։ Մէկ այլ ժողովրդական կտոր է Ուրիասի գոռոզաբարոյ «Si les filles d'Arles»-ը, զոր քննադատ Փաթրիք Օ'Քոնոր նկարագրած է որպէս երգահանին փորձը՝ կրկնելու «Ֆաուսթ»-ի Մեֆիսթոֆելեսի «Ոսկէ հորթի» (Veau d'or) յաջողութիւնը։ Կունօ վերանայեցաւ գործը՝ նոյնիսկ անոր տալով երջանիկ աւարտ մը, բայց 1930-ականներուն Ռէյնալտօ Հան (Reynaldo Hahn) եւ Անրի Պիւսէր (Henri Büsser) նոր հրատարակութիւն մը պատրաստեցին Օփերա-Քոմիքի համար՝ վերականգնելով գործի սկզբնական ողբերգական հինգ արարուածները<ref>O'Connor, Patrick. "Gounod: Mireille", ''Gramophone'', December 1992, p. 137. Retrieved 28 November 2019 (subscription required)</ref>։ Կունոյի վերջին յաջող օփերան եղաւ '''«Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ»-ը (Roméo et Juliette, 1867)'''։ Կուսթաւ Քոպէ հինգ տասնամեակ ետք գրեց, թէ այս գործը միշտ աւելի բարձր գնահատուած է Ֆրանսայի մէջ, քան՝ այլուր։ Ան նշեց, որ անիկա երբեք ժողովրդական չէ եղած Անգլիոյ մէջ, բացի երբ հանդիսացած է որպէս բեմահարթակ Ատելինա Փաթիի (Adelina Patti), ապա՝ Նելլի Մելպայի (Nellie Melba) համար, եւ որ Նիւ Եորքի մէջ անիկա կանոնաւոր կերպով ցուցադրուած է Մեթրոփոլիթըն Օփերայի (Metropolitan Opera) մէջ միայն այն ժամանակ, երբ անիկա կը գտնուէր Մորիս Կրոյի (Maurice Grau) տնօրինութեան տակ՝ 19-րդ դարու վերջաւորութեան։ Որոշ գրախօսներ անպատշաճ համարեցին, որ Ժիւլիէթին յատկացուած էր վալս-երգ մը («Je veux vivre, dans ce rêve»), բայց Ռոմէոյի «Ah! lève-toi, soleil»-ը դատուեցաւ որպէս Կունոյի թենորի լաւագոյն մեներգներէն մէկը։ Թէեւ անիկա երբեք այնքան ժողովրդական չեղաւ, որքան «Ֆաուսթ»-ը, «Ռոմէօ եւ Ժիւլիէթ»-ը կը շարունակէ պահել իր տեղը միջազգային բեմերուն վրայ։ Կունօ այլեւս որեւէ յաջողութիւն չունեցաւ նոր օփերաներով։ Իր երեք փորձերը՝ «Սեն-Մարս» (Cinq-Mars, 1877), «Փոլիէքթ» (Polyeucte, 1878) եւ «Սամորայի տուրքը» (Le Tribut de Zamora, 1881), բոլորն ալ խաղացանկէն հանուեցան կարճատեւ ներկայացումներէ ետք եւ անկէ ի վեր հազուադէպօրէն տեսնուած են։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Երաժշտահաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտահաններ]] [[Ստորոգութիւն:Յօրինողներ]] ccgj7v6eva0czmnsnss78pwj533wvlp