Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 2559 252277 252222 2026-06-10T12:07:10Z Maral Dikbikian 4797 252277 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Circular cylinder rh.svg|162x162px|աջից]] '''Գլան''', երկրաչափական մարմին է, որու կողային մակերեւոյթը գլանային է, երկու հիմքերը՝ շրջաններ: == Յատկութիւններ == Գլանային [[Մակերեւոյթ|մակերեւոյթը]] կը ստանանք որեւէ հատուած տուեալ ուղին զուգահեռաբար պտտելով: Այսպիսով, գլանի կողային մակերեւոյթը այդ հատուածներու ամբողջութիւնն է, որոնց կ'ըսեն ծնիչներ: <br>Եթէ պտտման առանցքն ուղղահայեաց է հիմքին, ապա կ'ունենանք ուղիղ գլան, միւս պարագային՝ թեք գլան: <math>h</math> բարձրութիւն եւ հիմքի <math>r</math> շառաւիղ ունեցող գլանի համար՝ * կողային մակերեւոյթի մակերեսը՝ <math>S_b = 2 \pi r h</math> * ամբողջ մակերեսը՝ <math>S_{p} = 2 \pi r h +2 \pi r^2 = 2\pi r (h+r)</math> <ref>[http://www.mathguide.com/lessons/SurfaceArea.html#cylinders Surface area of a cylinder Գլանի մակերեւոյթի մակերեսը]{{Յղում en}}</ref> * ծաւալը՝ <math>V=\pi r^{2}h</math> <ref>[http://www.mathguide.com/lessons/Volume.html#cylinders Volume of a cylinder Գլանի ծաւալը]{{Յղում en}}</ref> == Գլանի հատոյթները տարբեր հարթութիւններով<ref>{{Citation|title=Գլան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B3%D5%AC%D5%A1%D5%B6&oldid=9713641|date=2024-03-31|accessdate=2026-06-10|language=hy}}</ref> == === Յատկութիւն 1 === Եթէ հատող հարթութիւնը ուղղահայեաց է գլանի առանցքին, ապա այն գլանի կողմնային մակերեսը կը հատէ շրջանագիծով մը, որ հաւասար է գլանի հիմքի շրջանագծին։ '''Ապացոյց''' Այս իրողութիւնը անմիջականօրէն կը բխի տարածութեան մէջ զուգահեռ փոխադրութեան (զուգահեռ տեղափոխութեան) այն յատկութենէն, որուն համաձայն՝ որեւէ հարթութիւն կ'անցնի իրեն զուգահեռ հարթութեան մը կամ ինքն իր վրայ։ Ենթադրենք, թէ \beta-ն գլանը հատող եւ անոր հիմքին զուգահեռ հարթութիւնն է։ Գլանի առանցքի ուղղութեամբ կատարուած այն զուգահեռ փոխադրութիւնը, որ կը համատեղէ \beta հարթութիւնը գլանի հիմքի հարթութեան հետ, կողմնային մակերեսի հատոյթն ալ կը համատեղէ հիմքի շրջանագծին հետ։ === Յատկութիւն 2 === Գլանի առանցքին զուգահեռ հարթութիւնը գլանը կը հատէ ուղղանկիւնով (կ'ենթադրուի, որ այդ հարթութեան հեռաւորութիւնը գլանի առանցքէն փոքր է R-էն)։ '''Ապացոյց''' Ենթադրենք, թէ AB-ն գլանի OO_1 առանցքին զուգահեռ \alpha հարթութեան եւ գլանի հիմքի հատման գիծն է։ A եւ B կէտերէն տանելով գլանի AA_1 եւ BB_1 ծնորդները՝ կը ստանանք AA_1B_1B ուղղանկիւնը, որուն հարթութիւնը զուգահեռ է OO_1-ին, որովհետեւ AA_1 \parallel OO_1։ Քանի որ AB եւ OO_1 խաչուող ուղիղներէն մէկով (AB-ով) կ'անցնի միւսին զուգահեռ միայն մէկ հարթութիւն, ապա AA_1B_1B հարթութիւնը կը համընկնի \alpha հարթութեան հետ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ՎՊԵ|Cylinder (geometry)}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ]] fbtrxkfepaskmn96uwyliwnyfuc37x7 0 2567 252288 252221 2026-06-11T06:31:13Z Maral Dikbikian 4797 252288 wikitext text/x-wiki '''Գմբէթ'''<ref>Բառի բացատրութիւնը հոս է՝ [[Հրաչեայ Աճառեան|Հր.Աճառեան]], Հայերէն արմատական բառարան, [[Երեւան|Ե.]], [[1926 թուական|1926]] [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&query=%D5%A3%D5%B4%D5%A2%D5%A7%D5%A9 Գմբէթ]</ref>, երկրաչափութեան մէջ մարմին է, որ կը կազմաւորուի երկու բազմանկիւններու միացումով: Այս եզրոյթը զգալիօրէն կը համընկնի «cupola» (կլոր գմբէթ/գմբէթարդ) բառին հետ, որ նոյնպէս կրնայ ակնարկել գմբէթի մը կամ գմբէթի գագաթին գտնուող կառոյցի մը: Գմբէթի ստոյգ սահմանումը եղած է վէճերու առարկայ, և գոյութիւն ունին բազմազան ձևեր ու մասնագիտական եզրոյթներ՝ զանոնք նկարագրելու համար: Գմբէթը կրնայ անմիջապէս յենուիլ «ռոտոնտայի» (բոլորշի շինութեան) պատի, թմբուկի (drum) մը, կամ ալ տրոմպերու (squinches) ու առագաստներու (pendentives) համակարգի մը վրայ, որոնք կը գործածուին ուղղանկիւն կամ քառակուսի տարածութենէն դէպի գմբէթին շրջանաձև կամ բազմանկիւն հիմքին անցումը ապահովելու համար: Գմբէթին գագաթը (apex) կրնայ ըլլալ փակ, կամ բաց՝ երդիկի (oculus) ձևով, որն ալ իր կարգին կրնայ ծածկուած ըլլալ լուսանցիկ աշտարակիկով (roof lantern) և փոքր գմբէթով (cupola): Գմբէթները ունին ճարտարապետական երկար պատմութիւն, որ կը հասնի մինչև նախապատմական շրջան: Գմբէթներ կառուցուած են հին Միջագետքի մէջ, և անոնք գտնուած են հին աշխարհի պարսկական, հելլենիստական, հռոմէական ու չինական ճարտարապետութեան մէջ, ինչպէս նաև՝ աշխարհի տարածքին գոյութիւն ունեցող մի քանի տեղական (բնիկ) շինարարական աւանդութիւններու մէջ: Գմբէթաւոր կառոյցները սովորական էին թէ՛ բիւզանդական և թէ՛ սասանեան ճարտարապետութեան մէջ, որոնք միջնադարուն իրենց ազդեցութիւնը ձգեցին Եւրոպայի մնացեալ մասին և իսլամական աշխարհին վրայ: Եւրոպական Վերածնունդի ճարտարապետութեան գմբէթները վաղ արդի շրջանին Իտալիայէն տարածուեցան, մինչդեռ միևնոյն ժամանակ գմբէթները յաճախակիօրէն կը կիրարկուէին օսմանեան ճարտարապետութեան մէջ: Պարոք (Baroque) և նորդասական (Neoclassical) ճարտարապետութիւնները իրենց ներշնչումը առին հռոմէական գմբէթներէն: Մաթեմատիկայի, նիւթերու և արտադրական հնարքներու յառաջդիմութիւնը յանգեցուց գմբէթներու նոր տեսակներու ստեղծման: Դարերու ընթացքին գմբէթները կառուցուած են ցեխէ (կաւէ), ձիւնէ, քարէ, փայտէ, աղիւսէ, պեթոնէ, մետաղէ, ապակիէ և փլասթիքէ: Գմբէթներու հետ կապուած խորհրդանիշները կը ներառեն դամբարանային, երկնային (տիեզերական) և պետական-կառավարական աւանդութիւններ, որոնք նմանապէս փոփոխութեան ենթարկուած են ժամանակի ընթացքին: Արդի աշխարհի գմբէթները կարելի է տեսնել կրօնական շէնքերու, օրէնսդիր մարմիններու դահլիճներու (խորհրդարաններու), մարզադաշտերու և զանազան գործառնական կառոյցներու վրայ<ref>{{Citation|title=Dome|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dome&oldid=1352367818|date=2026-05-03|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref>: == Ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Dome|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dome&oldid=1352367818|date=2026-05-03|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == Անգլերէն «dome» (գմբէթ) բառը ի վերջոյ յառաջացած է հին յունարէն և լատիներէն ''domus'' («տուն») բառէն, որ մինչև Վերածնունդի շրջանը կը բնորոշէր յարգի ու նուիրական տուն մը, ինչպէս՝ ''Domus Dei'' կամ «Աստուծոյ Տուն», անկախ անոր տանիքին ձևէն: Ասիկա կ՚արտացոլայ իտալերէն ''duomo'' բառին, գերմաներէն/իսլանդերէն/դանիերէն ''dom'' («տաճար, մայր եկեղեցի») բառին, ինչպէս նաև անգլերէն ''dome'' բառին գործածութեան մէջ մինչև ուշ՝ 1656 թուականը, երբ անիկա տակաւին կը նշանակէր «Քաղաքապետարան, Համքարութեան տուն, Պետական տուն և Ժողովատեղի քաղաքի մը մէջ»: Ֆրանսերէն ''dosme'' բառը, յատկապէս 1660 թուականին, ստացաւ գմբէթարդ (կամարակապ) ծածկի՝ յատկապէս կլոր գմբէթի (''cupola'') նշանակութիւնը: Ֆրանսական այս սահմանումը աստիճանաբար դարձաւ անգլերէն ''dome'' բառին ստանդարտ (ընդհանրացած) գործածութիւնը տասնութերորդ դարուն, քանի որ Աստուծոյ ամենատպաւորիչ տուներէն շատերը կառուցուեցան վիթխարի գմբէթներով, ինչպէս նաև՝ իբրև արձագանգ աւելի արհեստագիտական ու մասնագիտական եզրոյթներու գիտական անհրաժեշտութեան: == Նկարագրութիւն == Երկրաչափական գմբէթի առանձնայատկութիւնն այն է, որ հիմքի բազմանկիւնն ունի վերին հորիզոնական նիստէն երկու անգամ աւելի կողմեր: Այս երկու բազմանկիւններու միացումը կը կատարուի մէկզմէկու մէջ հաւասարասուր եռանկիւնիներու եւ ուղղանկիւնի լանջերու միջոցաւ: Գմբէթը ուղղաձեւ կ'ըլլայ այն պարագային, երբ միացնող եռանկիւնիները հաւասարակողմ են, իսկ ուղղանկիւնիները՝ քառակուսիներ: <br>Վերին նիստի ձեւէն կախուած գմբէթները կ'ըլլան եռանկիւնային, քառակուսային եւ հինգանկիւնային: {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = left | ուղղություն = horizontal | վերնագիր = Գմբէթներու տեսակները | վերնագրի գոտի = left/right/center | վերնագրի ֆոն = | նկարագրություն = | նկարագրության գոտի = left/right/center | նկարագրության ֆոն = | լայնություն = | պատկեր1 = Triangular cupola.png | լայնություն1 = 203 | նկարագրություն1 = '''Եռանկիւնային'''<br> *Նիստեր՝ **եռանկիւնի՝ 4 ** ուղղանկիւնի (քառակուսի)՝ 3 **վեցանկիւնի՝ 1 *Կողեր՝ 15 *Գագաթներ՝ 9 | պատկեր2 = Square cupola.png | լայնություն2 = 177 | նկարագրություն2 = '''Քառակուսային'''<br> *Նիստեր՝ **քառակուսի՝ 1 **եռանկիւնի՝ 4 ** ուղղանկիւնի (քառակուսի)՝ 4 **ութանկիւնի՝ 1 *Կողեր՝ 20 *Գագաթներ՝ 12 | պատկեր3 = Pentagonal cupola.png | լայնություն3 = 150 | նկարագրություն3 = '''Հինգանկիւնային'''<br> *Նիստեր՝ **հինգանկիւնի՝ 5 **եռանկիւնի՝ 5 ** ուղղանկիւնի (քառակուսի)՝ 5 **տասնանկիւնի՝ 1 *Կողեր՝ 25 *Գագաթներ՝ 15 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ]] jd5dv6r61gepwm90mmjtjnbtwoyj3rv 0 2608 252286 252220 2026-06-11T06:23:33Z Maral Dikbikian 4797 252286 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Sphere wireframe.svg|մինի]] '''Գունդ''', երկրաչափական մարմին է, կեդրոնէն տուեալ մեծութենէն ոչ հեռու կէտերու ամբողջութիւն: Այդ մեծութիւնը գունդի շառաւիղն է: == Կազմութիւն == Գունդը կը կազմաւորուի կիսաշրջանն իր անշարժ տրամագիծին շուրջը պտտելով: Այդ տրամագիծը գունդի առանցքն է, իսկ անոր երկու ծայրակէտերը՝ բեւեռներն են: Գունդի մակերեւոյթը ոլորտն է: == Հիմնական եզրոյթներ<ref>{{Citation|title=Sphere|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere&oldid=1357032817|date=2026-05-31|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == '''Ոլորտի երկու ուղղահայեաց շառաւիղներ''' Ինչպէս նախապէս նշուեցաւ, $r$-ը ոլորտին (գունդի մակերևոյթին) շառաւիղն է. կեդրոնէն դէպի ոլորտի որևէ մէկ կէտը երկարող ամէն մէկ գիծ նոյնպէս կը կոչուի շառաւիղ: «Շառաւիղ» բառը կը գործածուի երկու իմաստով՝ որպէս գծահատուած (հատուած) և որպէս այդ հատուածին երկարութիւնը: Եթէ շառաւիղը կեդրոնին վրայով երկարի մինչև ոլորտին հակադիր կողմը, անիկա կը կազմէ '''տրաամագիծ''': Շառաւիղին նման, տրամագիծին երկարութիւնը նոյնպէս կը կոչուի տրամագիծ և կը նշանակուի $d$ տառով: Տրամագիծերը ամենաերկար գծահատուածներն են, որոնք կարելի է գծել ոլորտի երկու կէտերու միջև. անոնց երկարութիւնը շառաւիղին կրկնապատիկն է՝ d = 2r Տրամագիծով իրարու միացած ոլորտի երկու կէտերը կը կոչուին իրարու '''յակոտնեայ կէտեր''' (անտիպոտներ): '''Միաւոր ոլորտը''' մէկ միաւոր շառաւիղ ($r = 1$) ունեցող ոլորտն է: Յարմարութեան համար՝ ոլորտներուն կեդրոնը յաճախ կ՚ընդունուի կոորդինատային համակարգի սկզբնակէտը, և այս յօդուածին մէջ նշուած ոլորտներուն կեդրոնը կը գտնուի սկզբնակէտին վրայ, եթէ յատուկ կերպով այլ կեդրոն մը չէ յիշատակուած: Ոլորտի վրայ գտնուող '''մեծ շրջանագիծը''' ունի նոյն կեդրոնն ու շառաւիղը, ինչ որ ոլորտը, և զայն կը բաժնէ երկու հաւասար '''կիսագունդերու''': Թէև '''Երկրագունդի ձևը''' կատարեալ ոլորտային չէ, սակայն աշխարհագրութենէն փոխառնուած եզրոյթները յարմար են ոլորտին վրայ կիրարկելու համար: Անոր կեդրոնէն անցնող որոշակի գիծ մը կը սահմանէ '''առանցքը''' (ինչպէս Երկրի պտտման առանցքը): Ոլորտի և առանցքի հատումը կը սահմանէ երկու հակոտնեայ '''բևեռներ''' ('''հիւսիսային բևեռ''' և '''հարաւային բևեռ'''): Բևեռներէն հաւասարահեռ գտնուող մեծ շրջանագիծը կը կոչուի '''հասարակած''': Բևեռներուն վրայով անցնող մեծ շրջանագիծերը կը կոչուին '''երկայնութեան գիծեր''' կամ '''միջօրէականներ''': Ոլորտի վրայ գտնուող փոքր շրջանագիծերը, որոնք զուգահեռ են հասարակածին, '''լայնութեան շրջանագիծեր''' են (կամ '''զուգահեռականներ'''): Աստղագիտական մարմիններու հետ չառնչուող երկրաչափութեան մէջ երկրակեդրոն (աշխարհագրական) եզրաբանութիւնը պէտք է գործածուի միայն որպէս պատկերաւոր բացատրութիւն և նշուի այդպէս, բացի այն պարագաներէն, երբ թիւրիմացութեան որևէ հաւանականութիւն չկայ<ref>{{Citation|title=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions)|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2026-06-11}}</ref>: Մաթեմատիկոսները ոլորտը կը նկատեն '''երկչափ''' '''փակ մակերևոյթ'''՝ տեղադրուած եռաչափ '''Էվկլիդեսեան տարածութեան''' մէջ: Անոնք յստակ տարբերութիւն կը դնեն '''ոլորտի''' (sphere) և '''գունդի''' (ball) միջև. վերջինս հոծ մարմին է՝ սահման ունեցող եռաչափ բազմաձևութիւն, որ կը ներառէ ոլորտով պարփակուած ծաւալը: '''Բաց գունդը''' կը բացառէ բուն ոլորտը (մակերևոյթը), մինչդեռ '''փակ գունդը''' կը ներառէ զայն. փակ գունդը բաց գունդի և ոլորտի միութիւնն է, իսկ ոլորտը՝ (փակ կամ բաց) գունդի '''սահմանն''' (եզրն) է: Գունդի և ոլորտի միջև այս տարբերակումը միշտ չէ որ պահպանուած է, և յատկապէս հին մաթեմատիկական աղբիւրներուն մէջ ոլորտի մասին կը խօսուի որպէս հոծ մարմնի: Հարթութեան վրայ «շրջանագիծի» (circle) և «սկաւառակի» (disk) միջև եղած տարբերութիւնը նմանօրինակ է: Փոքր ոլորտները կամ գունդերը երբեմն կը կոչուին '''ոլորտիկներ''' կամ '''գնդիկներ''' (օրինակ՝ Մարսեան ոլորտիկները): == Մեր Շուրջի Գունդերը == [[Պատկեր:Uranus2-transparent.png|մինի|աջից|120px|Ուրան մոլորակը գնդաձեւ է]] Գնդաձեւութիւնը բնութեան մէջ ամէնէն տարածուած ձեւերէն մէկն է: Ատիկա անով պայմանաւորուած է, որ հաւասար ծաւալներ ունեցող մարմիններու ամէնափոքր մակերեւոյթն ունի գունդը: Գնդաձեւ են բոլոր երկնային մարմինները՝ Երկիրը եւ միւս մոլորակները, Լուսինը, Արեգակը եւ բոլոր միւս աստղերը: Գդաձեւ են նաեւ շատ պտուղներ՝ խնձորը, նարինջը, ձմերուկը: == Գունդի Բանաձեւները == {| |---- ! align="left" | Մակերեւոյթի մակերեսը | <math>S_O \, = \, 4 \pi r^2</math> |---- ! align="left" | Ծաւալը | <math>V \, = \, \frac{4}{3} \pi r^3 </math> |---- ! align="left" | Սեկմենթի ծաւալը | <math>V_\mathrm{KS} \, = \, \frac{h^2 \pi}{3} (3r - h)</math> |} [[Պատկեր:Sphere_3d.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sphere_3d.png|մինի|200x200փքս|Գունդ]] [[Պատկեր:Sphere_and_Ball.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sphere_and_Ball.png|մինի|Գնդային սեկտոր]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ]] h3dryz93hiukgk47empvznssx8llltp 252287 252286 2026-06-11T06:26:12Z Maral Dikbikian 4797 252287 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Sphere wireframe.svg|մինի]] '''Գունդ''', երկրաչափական մարմին է, կեդրոնէն տուեալ մեծութենէն ոչ հեռու կէտերու ամբողջութիւն: Այդ մեծութիւնը գունդի շառաւիղն է: == Կազմութիւն == Գունդը կը կազմաւորուի կիսաշրջանն իր անշարժ տրամագիծին շուրջը պտտելով: Այդ տրամագիծը գունդի առանցքն է, իսկ անոր երկու ծայրակէտերը՝ բեւեռներն են: Գունդի մակերեւոյթը ոլորտն է: == Հիմնական եզրոյթներ<ref>{{Citation|title=Sphere|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sphere&oldid=1357032817|date=2026-05-31|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == '''Ոլորտի երկու ուղղահայեաց շառաւիղներ''' Ինչպէս նախապէս նշուեցաւ, r-ը ոլորտին (գունդի մակերեւոյթին) շառաւիղն է. կեդրոնէն դէպի ոլորտի որեւէ մէկ կէտը երկարող ամէն մէկ գիծ նոյնպէս կը կոչուի շառաւիղ: «Շառաւիղ» բառը կը գործածուի երկու իմաստով՝ որպէս գծահատուած (հատուած) եւ որպէս այդ հատուածին երկարութիւնը: Եթէ շառաւիղը կեդրոնին վրայով երկարի մինչեւ ոլորտին հակադիր կողմը, անիկա կը կազմէ '''տրաամագիծ''': Շառաւիղին նման, տրամագիծին երկարութիւնը նոյնպէս կը կոչուի տրամագիծ եւ կը նշանակուի d տառով: Տրամագիծերը ամենաերկար գծահատուածներն են, որոնք կարելի է գծել ոլորտի երկու կէտերու միջեւ. անոնց երկարութիւնը շառաւիղին կրկնապատիկն է՝ d = 2r Տրամագիծով իրարու միացած ոլորտի երկու կէտերը կը կոչուին իրարու '''հակոտնեայ կէտեր''' (անտիպոտներ): '''Միաւոր ոլորտը''' մէկ միաւոր շառաւիղ (r = 1) ունեցող ոլորտն է: Յարմարութեան համար՝ ոլորտներուն կեդրոնը յաճախ կ՚ընդունուի կոորդինատային համակարգի սկզբնակէտը, եւ այս յօդուածին մէջ նշուած ոլորտներուն կեդրոնը կը գտնուի սկզբնակէտին վրայ, եթէ յատուկ կերպով այլ կեդրոն մը չէ յիշատակուած: Ոլորտի վրայ գտնուող '''մեծ շրջանագիծը''' ունի նոյն կեդրոնն ու շառաւիղը, ինչ որ ոլորտը, եւ զայն կը բաժնէ երկու հաւասար '''կիսագունդերու''': Թէեւ '''Երկրագունդի ձեւը''' կատարեալ ոլորտային չէ, սակայն աշխարհագրութենէն փոխառնուած եզրոյթները յարմար են ոլորտին վրայ կիրարկելու համար: Անոր կեդրոնէն անցնող որոշակի գիծ մը կը սահմանէ '''առանցքը''' (ինչպէս Երկրի պտտման առանցքը): Ոլորտի եւ առանցքի հատումը կը սահմանէ երկու հակոտնեայ '''բեւեռներ''' ('''հիւսիսային բեւեռ''' եւ '''հարաւային բեւեռ'''): Բեւեռներէն հաւասարահեռ գտնուող մեծ շրջանագիծը կը կոչուի '''հասարակած''': Բեւեռներուն վրայով անցնող մեծ շրջանագիծերը կը կոչուին '''երկայնութեան գիծեր''' կամ '''միջօրէականներ''': Ոլորտի վրայ գտնուող փոքր շրջանագիծերը, որոնք զուգահեռ են հասարակածին, '''լայնութեան շրջանագիծեր''' են (կամ '''զուգահեռականներ'''): Աստղագիտական մարմիններու հետ չառնչուող երկրաչափութեան մէջ երկրակեդրոն (աշխարհագրական) եզրաբանութիւնը պէտք է գործածուի միայն որպէս պատկերաւոր բացատրութիւն եւ նշուի այդպէս, բացի այն պարագաներէն, երբ թիւրիմացութեան որեւէ հաւանականութիւն չկայ<ref>{{Citation|title=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions)|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2026-06-11}}</ref>: Մաթեմատիկոսները ոլորտը կը նկատեն '''երկչափ''' '''փակ մակերեւոյթ'''՝ տեղադրուած եռաչափ '''Էվկլիդեսեան տարածութեան''' մէջ: Անոնք յստակ տարբերութիւն կը դնեն '''ոլորտի''' (sphere) եւ '''գունդի''' (ball) միջեւ. վերջինս հոծ մարմին է՝ սահման ունեցող եռաչափ բազմաձեւութիւն, որ կը ներառէ ոլորտով պարփակուած ծաւալը: '''Բաց գունդը''' կը բացառէ բուն ոլորտը (մակերեւոյթը), մինչդեռ '''փակ գունդը''' կը ներառէ զայն. փակ գունդը բաց գունդի եւ ոլորտի միութիւնն է, իսկ ոլորտը՝ (փակ կամ բաց) գունդի '''սահմանն''' (եզրն) է: Գունդի եւ ոլորտի միջեւ այս տարբերակումը միշտ չէ որ պահպանուած է եւ յատկապէս հին մաթեմատիկական աղբիւրներուն մէջ ոլորտի մասին կը խօսուի որպէս հոծ մարմնի: Հարթութեան վրայ «շրջանագիծի» (circle) եւ «սկաւառակի» (disk) միջեւ եղած տարբերութիւնը նմանօրինակ է: Փոքր ոլորտները կամ գունդերը երբեմն կը կոչուին '''ոլորտիկներ''' կամ '''գնդիկներ''' (օրինակ՝ Մարսեան ոլորտիկները): == Մեր Շուրջի Գունդերը == [[Պատկեր:Uranus2-transparent.png|մինի|աջից|120px|Ուրան մոլորակը գնդաձեւ է]] Գնդաձեւութիւնը բնութեան մէջ ամէնէն տարածուած ձեւերէն մէկն է: Ատիկա անով պայմանաւորուած է, որ հաւասար ծաւալներ ունեցող մարմիններու ամէնափոքր մակերեւոյթն ունի գունդը: Գնդաձեւ են բոլոր երկնային մարմինները՝ Երկիրը եւ միւս մոլորակները, Լուսինը, Արեգակը եւ բոլոր միւս աստղերը: Գդաձեւ են նաեւ շատ պտուղներ՝ խնձորը, նարինջը, ձմերուկը: == Գունդի Բանաձեւները == {| |---- ! align="left" | Մակերեւոյթի մակերեսը | <math>S_O \, = \, 4 \pi r^2</math> |---- ! align="left" | Ծաւալը | <math>V \, = \, \frac{4}{3} \pi r^3 </math> |---- ! align="left" | Սեկմենթի ծաւալը | <math>V_\mathrm{KS} \, = \, \frac{h^2 \pi}{3} (3r - h)</math> |} [[Պատկեր:Sphere_3d.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sphere_3d.png|մինի|200x200փքս|Գունդ]] [[Պատկեր:Sphere_and_Ball.png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Sphere_and_Ball.png|մինի|Գնդային սեկտոր]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ]] t4wndcs9l65wr9fggfpxs0csvrri1lz 0 4030 252278 240550 2026-06-10T12:13:22Z Maral Dikbikian 4797 252278 wikitext text/x-wiki {| border="1" bgcolor="#ffffff" cellpadding="5" align="right" style="margin-left:10px" !bgcolor=#e7dcc3 colspan=2|Հատած քսանանիստ |- |align=center colspan=2|[[Պատկեր:Truncatedicosahedron.svg|200px|Truncatedicosahedron]]<br>''[[:Պատկեր:Truncatedicosahedron.gif|Պտտում]]'' |- |+ |- !6-6<br>կողի !Վեցանկիւնի<br>նիստի !Հինգանկիւնի<br>նիստի |- |[[File:Polyhedron truncated 20 from blue max.png|80px]] |[[File:Polyhedron truncated 20 from yellow max.png|80px]] |[[File:Polyhedron truncated 20 from red max.png|80px]] |- |align=center colspan=2|[[Պատկեր:Trunc-icosa.jpg|200px]]<br>Նմանութիւնը խաղագնդակին |} Երկրաչափութեան մէջ, '''հատած քսանանիստը''' ուռուցիկ բազմանկիւն մըն է: == Նկարագրութիւն == Հատած քսանանիստն ունի 12 ուղղաձեւ հնգանկիւնի եւ 20 ուղղաձեւ վեցանկիւնի նիստ, 60 գագաթ եւ 90 կող:<br>Սա բազմանիստը կը նմանի ոտնախաղի գնդակին, իր ճերմակ վեցանկիւնիներով եւ սեւ հնգանկիւնիներով: Երկրահաշուական գմբէթները, ինչպէս Պուքմինսթըր Ֆուլլերինն է, նմանապէս սա կառուցուածքին է նման: ==Կառուցուածք== Սա բազմանիստը կրնայ կառուցուիլ քսանանիստէն իր տասներկու գագաթներէն հատելով իւրաքանչիւր կողի երրորդի չափով եռանկիւնի բուրգեր: Ասիկա կը ստեղծէ տասներկու նոր հնգանկիւնի նիստեր եւ վեցանկիւնիներ դարձած նախկին 20 եռանկիւնի նիստեր: == Մակերես Եւ Ծաւալ == Կողի <math>a</math> երկարութեան պարագային՝ :<math>\begin{align} S & = \left ( 20 \cdot \frac32\sqrt{3} + 12 \cdot \frac54\sqrt{ 1 + \frac{2}{\sqrt{5}}} \right ) a^2 &&\approx 72.607\,253a^2 \\ V & = \frac{125+43\sqrt{5}}{4} a^3 &&\approx 55.287\,7308a^3. \end{align}</math> == Արտաքին տեսք<ref>{{Citation|title=Truncated icosahedron|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Truncated_icosahedron&oldid=1355536365|date=2026-05-22|accessdate=2026-06-10|language=en}}</ref> == Ֆութպոլի եւ հենտպոլի (ձեռնագնդակ) մէջ օգտագործուող գնդակները թերեւս առօրեայ կեանքին մէջ հանդիպող ամենածանօթ օրինակներն են գնդային բազմանիստի (spherical polyhedron), որոնք կը համապատասխանեն տաշուած քսանանիստին (truncated icosahedron)։ Գնդակը կը պարունակէ կանոնաւոր հնգանկիւններու եւ կանոնաւոր վեցանկիւններու նոյն օրինաչափութիւնը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ներկուած է համապատասխանաբար սեւ եւ ճերմակ գոյներով․ այսուհանդերձ, անոր ձեւը աւելի գնդաձեւ է։ Այս գնդակը ներկայացուած է «Adidas» ընկերութեան կողմէ, որ իր «Telstar» գնդակի առաջնախաղը կատարեց 1970-ի Մոնտիալին (Աշխարհի բաժակի մրցաշարք) ընթացքին<ref>Harland, Andy; Hanson, Henry (2016). "Soccer Ball Dynamics". In Strudwick, Tony (ed.). ''Soccer Science''. Human Kinetics. p. 205. ISBN <bdi>978-1-4504-9679-7</bdi>.</ref>։ Սակայն, անիկա փոխարինուեցաւ 2006-ին<ref>Posamentier, Alfred S.; Maresch, Guenter; Thaller, Bernd; Spreitzer, Christian; Geretschlager, Robert; Stuhlpfarrer, David; Dorner, Christian (2022). ''Geometry In Our Three-dimensional World''. World Scientific. p. 182. ISBN <bdi>9789811237126</bdi>.</ref>։ Երկրաչափական գմբէթները (geodesic domes) ընդհանրապէս հիմնուած են այս երկրաչափութեան եռանկիւնաձեւ նիստերուն վրայ, որոնցմէ օրինակներ կան ամբողջ աշխարհի տարածքին՝ հանրայնացած Պաքմինսթըր Ֆուլըրի (Buckminster Fuller) կողմէ։ Օրինակ մը կարելի է գտնել պաքմինսթըրֆուլերենի (buckminsterfullerene) կամ պաքիպոլի (buckyball) բնորդին (model) մէջ, որ 1985-ին յայտնաբերուած տարրական ածխածնի տաշուած քսանանիստի ձեւով երկրաչափական գմբէթաձեւ տեսակափոխութիւն (allotrope) մըն է։ Ճարտարագիտական եւ գիտական այլ կիրարկումներու մէջ, այս ձեւը նաեւ հանդիսացած է այն ոսպնեակներու դասաւորութիւնը, որոնք կ՛օգտագործուէին թէ՛ «The Gadget»-ի եւ թէ՛ «Fat Man»-ի աթոմական ռումբերու պայթուցիչներուն հարուածային ալիքները կեդրոնացնելու համար։ Անոր կառուցուածքը կարելի է գտնել նաեւ քլաթրին (clathrin) սպիտակուցին մէջ<ref>Kostant, B. (1995). "The Graph of the Truncated Icosahedron and the Last Letter of Galois" (PDF). ''Notices of the American Mathematical Society''. '''42''' (9): 959–968.</ref>։ Տաշուած քսանանիստը ծանօթ էր Արքիմետեսին, որ դասակարգած էր 13 արքիմետեսեան մարմինները իր կորսուած գործի մը մէջ։ Այս ձեւերուն վերաբերեալ անոր կատարած աշխատանքէն այժմ միակ ծանօթ աղբիւրը կը գայ Փափուս Ալեքսանդրացիէն, որ պարզապէս կը թուարկէ իւրաքանչիւրին նիստերուն թիւը. տաշուած քսանանիստի պարագային՝ 12 հնգանկիւն եւ 20 վեցանկիւն։ Տաշուած քսանանիստի առաջին ծանօթ պատկերն ու ամբողջական նկարագրութիւնը կը պատկանին Փիերօ տելլա Ֆրանչեսքայի (Piero della Francesca) կողմէ կատարուած վերայայտնագործման՝ անոր 15-րդ դարու «De quinque corporibus regularibus» գիրքին մէջ, որ կը ներառէր արքիմետեսեան մարմիններէն հինգ հատը (կանոնաւոր բազմանիստերու հինգ տաշուածքները)։ Նոյն ձեւը պատկերուած է Լէոնարտօ տա Վինչիի կողմէ՝ Լուքա Փաչիոլիի (Luca Pacioli) 1509-ի գիրքին նկարազարդումներուն մէջ, որ կը նկատուի տելլա Ֆրանչեսքայի գիրքին գրագողութիւնը։ Թէեւ Ալպրեխտ Տիւրեր (Albrecht Dürer) դուրս ձգած էր այս ձեւը բազմանիստերու մասին իր 1525-ի «Underweysung der Messung» գիրքին մէջ թուարկուած արքիմետեսեան միւս մարմիններու շարքէն, անոր նկարագրութիւնը գտնուեցաւ իր յետմահու թուղթերուն մէջ, որոնք հրատարակուեցան 1538-ին։ Եոհաննէս Քեփլեր (Johannes Kepler) յետագային վերայայտնաբերեց 13 արքիմետեսեան մարմիններու ամբողջական ցանկը, ներառեալ՝ տաշուած քսանանիստը, եւ զանոնք ներառեց իր 1609-ի «Harmonices Mundi» գիրքին մէջ<ref>Field, J. V. (1997). "Rediscovering the Archimedean polyhedra: Piero della Francesca, Luca Pacioli, Leonardo da Vinci, Albrecht Dürer, Daniele Barbaro, and Johannes Kepler". ''Archive for History of Exact Sciences''. '''50''' (3–4): 241–289. doi:10.1007/BF00374595. JSTOR 41134110. MR 1457069. S2CID 118516740.</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Երկրաչափական մարմիններ]] olcmcihzoaa4lljqxj5x19p5jtxrxzh 0 5471 252289 228492 2026-06-11T06:41:05Z Maral Dikbikian 4797 252289 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճորճ Պայրըն''' ({{lang-en|George Gordon Byron}}, 6th Baron Byron, [[22 Յունուար]] [[1788]] - [[19 Ապրիլ]] [[1824]]), 19-րդ դարու [[Անգլիա]]ցի բանաստեղծ, ռոմանթիզմի այսինքն՝ ոչ-դասական գրականութեան կամ վիպականութեան, ամէնաերեւելի ներկայացուցիչներէն մէկը նաեւ [[Եւրոպա]]յի մեծագոյն գրողներէն մէկը<ref name="brit">{{britannica-link|87071|George Gordon Byron, 6th Baron Byron (English poet)}}</ref>: Անոր ամէնաճանչցուած աշխատանքներուն մէջ որոշ ինքնակենսագրական տարրեր պարունակող վատահամբաւ եւ գայթակղիչ բանաստեղծութիւն՝ «Տոն Ժուան»-ը։ Ճորճ Պայրընը առաջին հայագէտներէն է, [[Վենետիկ]]ի Սուրբ Ղազար կղզիին վրայ գտնուող [[Մխիթարեան միաբանութիւն|Մխիթարեան Միաբանութեան]] վանականներէն ան սորված էր [[հայերէն]], անոր օգնութեամբ Անգլերէնէն Հայերէն եւ Հայերէնէն Անգլերէն թարգմանուած են շարք մը կրօնական եւ աշխարհիկ ձեռագիրներ, ստեղծուած է Անգլերէն-Հայերէն բառարան։ Պայրընի ստեղծագործութիւնները բարձր գնահատած են այնպիսի հայ գրողներ, ինչպէս՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ը, [[Յովհաննէս Թումանեան]]ը եւ այլք։ == Անուն == Կորտըն Պայրըն՝ երկրորդ անունն է, որ տրուած է իրեն [[Մկրտութիւն|մկրտութեան]] ժամանակ եւ կը համընկնի մօր օրիորդական մականունին հետ։ Պայրընի հայրը, սակայն, հաւակնելով աներոջ [[սկովտիա|սկովտական]] կալուածներուն, օգտագործեց «Կորտըն»ը որպէս մականունի երկրորդ մաս (Պայրըն Կորտըն)։ Ինք՝ Ճորճը, նոյնպէս երկակի մականունով արձանագրուեցաւ դպրոցէն ներս: 10 տարեկան հասակին, տարեց ազգականներէն մէկուն մահէն ետք Ճորճ դարձաւ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] քաղքենի եւ ստացաւ «Պարոն Պայրըն» կոչումը, որմէ ետք եւս, ինչպէս ընդունուած է այդ դասի ազնուականներուն մօտ, անոր սովորական գործածական անունը դարձաւ «Լորտ Պայրըն», կամ ուղղակի՝ «Պայրըն»-ը։ Հետագային Պայրընի զոքանչը բանաստեղծին կտակեց՝ իր Նոէլ (Noel) մականունը կրելու պայմանով։ Թագաւորական արտօնագիրով լորտ Պայրընին թոյլատրուած էր բացառութեան կարգով, կոչումէն առաջ, Նոէլ ազգանունը կրել, որ եւ ան կ՛ընէր՝ երբեմն ստորագրելով որպէս «Նոէլ Պայրըն»։ Այդ պատճառով՝ որոշ աղբիւրներու մէջ, անոր ամբողջական անունը կրնայ նշուած ըլլալ, որպէս Ճորճ Կորտըն Նոէլ Պայրըն, հակառակ անոր որ միաժամանակ բոլոր այդ անուններով եւ մականուններով ան երբեք չէր ստորագրեր։ == Ծագում == Իր նախնիները արմատներով եղած են [[Նորմանտիա]]յէն (Normandy), որոնք Անգլիա եկած էին Ուիլիըմ Նուաճողի (William the Conqueror) հետ եւ Հասթինկի պատերազմէն (Battle of Hastings) ետք անոնք պարգեւատրուած էին սաքսոններուն (Saxones) բռնագրուած հարուստ կալուածներով։ Պայրըններու սկզբնական անունը՝ Պուրուն եղած է։ Այդ անուան յաճախ կը հանդիպինք միջնադարեան ասպետական տարեգրութիւններուն մէջ։ Այդ տոհմի հետեւորդներէն մէկը արդէն Հենրի Ը.-ի (Henry VIII, king of England) օրօք, նկատողութիւն ստանալով, իր մականունը վերափոխած է Պայրընի։ Պայրընները (Byron) յատկապէս յառաջադիմեցին Հենրի Ը.-ի օրօք, որոնք կաթողիկէ միաբանութիւններու (Catholic Congregation) լուծարքի ժամանակ Պայրընին «սըր Ճոն փոքր՝ մեծ մօրուքով» (sir John the little with the Great Beard) մականունը տուաւ եւ Նիւսթետեան Աբբայութիւնը (Newstead Abbey, in Nottinghamshire, England), հարուստ կալուածներ շնորհեց Նոթինկհամեան (Nottingham) կոմսութեան (county) մէջ։ [[Պատկեր:Newstead Abbey from Morris's Seats of Noblemen and Gentlemen (1880).JPG|thumb|300px| Նիւսթետեան Աբբայութիւն, աւերուած Թէոտորեան աշխարհականացման (Theodor secularization) ժամանակ, Պայրըններու տոհմական կալուածները]] Էլիզապէթեան իշխանութեան օրօք Պայրըններու տոհմը ընդհատուեցաւ, սակայն մականունը փոխանցուեցաւ իրենց մէկ ապօրինի որդւոյն։ Հետագային, անգլիական յեղափոխութեան ժամանակ, Պայրընները աչքի ինկան (The Stewarts or Stuart dynasty) Սթիուըրտներու հարստութեան կամ գահատոհմական անվերապահ նուիրուածութեամբ, որուն համար Չարլզ Ա.-ը այդ տոհմի ներկայացուցիչին շնորհեց ազնուական (peer) կոչումը Պարոնի պայրոն Ռոչտելի տիտղոս Barony of Byron of Rochdale։ Այդ մականունով ամէնայայտնի ներկայացուցիչներէն էր ծովակալ Ճոն Պայրընը, որ յայտնի էր իր անսովոր արկածներով եւ [[Խաղաղական Ովկիանոս]] կատարած ճանապարհորդութեամբ. իրեն սիրող, բայց անյաջողակ համարուող նաւաստիները վերջինիս անուանեցին «Foulweather Jack»։ Ծովակալ (Admiral) Պայրընի աւագ որդին՝ Ուիլիըմ Պայրընը, նոյնպէս ծովակալ, դաժան մարդ էր, եւ խայտարակած էր իր անունը. հարբած վիճակին, ան պանդոկին մէջ մէնամարտի (անգլ.՝ - duel - ատրճանակի կամ սուրի մէնամարտ) ժամանակ սպանած էր իր ազգական Չաւորթը (Chaworth) (1765). ապա իրեն բանտարկած էին աշտարակի մէջ՝ դատապարտելով զայն ոչ դիտաւորեալ սպանութեան համար, բայց ան (House of Peers) ազնուականի տիտղոսային արտօնութիւններու շնորհիւ խուսափեցաւ պատիժէն։ Նոյն այդ Ուիլիըմ Պայրընի եղբայրը՝ Ճոն, ցոփ ու շուայտ կեանք կը վարէր։ Նաւապետ Ճոն Պայրըն (1756-1791) 1778 թուականին պսակուեցաւ նախկին մարքիզուհի Քարմարթենի (Marquess of Carmarthen կամ Marchioness of Carmarthen ) հետ, որ մահացաւ 1784 թուականին՝ ձգելով դուստրը՝ Աուկուսթայինը (Augusta), Ճոնին, որուն խնամքը հետագային ստանձնեց իրեն մօր ազգականները։ Առաջին կնոջ մահէն ետք նաւապետ Պայրընը դիտմամբ կրկին ամուսնացաւ զինակիր ասպետ (esquire - esq. նախապէս կը գործածուէր որպէս զինակիր ասպետ իսկ ներկայիս որպէս Տիար) Ճորճ Կորտընի (George Gordon, Esq. of Gight) միակ ժառանգորդուհի՝ Քաթրին Կորտընի (Catherine Gordon) հետ։ Ան ծագումով [[Աքոթլանտ|սքոթլանտական]] (Scotland) Կորտըններու (Gordon) յայտնի տոհմէն էր, իր երակներուն կը հոսէր սքոթլանտական արքաներու [[արիւն]]ը (Անապելլա Սթիուըրտի կողմէն)։ Արդարեւ նոյն այս երկրորդ ամուսնութենէն ալ ծնաւ ապագայ բանաստեղծը։ == Կենսագրութիւն == === Երիտասարդութիւն եւ Ստեղծագործական Կեանքի Սկիզբ === [[Պատկեր:Lord Byron 1804-6 Crop.jpg|thumb|Պայրընը [[1804]] թուականին]] Աղքատութեան մէջ ծնած Պայրըն, լորտի կոչումն իսկ իրեն չփրկեց այլ ուղղութիւն տուաւ իրեն ապագայ գործունէութեան։ Երբ ան ծնաւ ([[Յունուար 22|Յունուար 22,]] 1788, Հոլլ-Սթրիթ, [[Լոնտոն]]), հայրը արդէն մսխած էր ընտանեկան ունեցուածքը, իսկ մայրը Եւրոպայէն վերադարձաւ սահմանափակ ունեցուածքի մնացորդներով։ Լէյտի Պայրընը բնակութիւն հաստատեց Ապերտինի մէջ, եւ իր «կաղլիկ մանչուկը», ինչպէս ինքը կ'անուանէր իր որդւոյն, մէկ տարի ուղարկեց յատուկ դպրոց, որմէ ետք տեղադրեց դասական կրթարան գիմնազիոն (Gymnasium)։ Պայրընի մանկական արարքներու մասին շատ պատմութիւններ կը պատմուին։ Կրէյ քոյրերը, որոնք խնամած են փոքրիկ Պայրընին, կը համարէին, որ քնքշութեամբ կարելի էր իր հետ լեզու գտնել, բայց մայրը միշտ համբերութիւնը կը կորսնցնէր իր տղուն անհնազանդութենէն եւ տղուն վրան կը նետէր ինչ որ պատահեր։ Մօրը բռնկումներուն ան յաճախ ծաղրանքներով կը պատասխանէր, բայց մէկ անգամ, ինչպէս ինքը կը պատմէր, Պայրընին ձեռքէն առին դանակը, քանի որ կ'ուզէր ինքն իրեն վնասել։ Կրթարանին մէջ ան լաւ չէր սորվեր, բայց իրեն համար սաղմոսները եւ Աստուածաշունչ ընթերցող Մերի Կրէյը իրեն աւելի մեծ օգուտ տուած են, քան կրթարանի ուսուցիչները։ Երբ լրացաւ Ճորճին 10 տարին, իրեն ազգակից պապիկը (the "wicked" Lord Byron died on 21 May 1798) մեռաւ, եւ տղուն ժառանգաբար անցան լորտի կոչումն ու Պայրըններու տոհմական ագարակը՝ Նիւսթետեան աբբայութիւնը (Newstead Abbey)։ Տասնամեայ Պայրընը այնքան ուժեղ սիրահարուեցաւ իր զարմուհի Մերի Տաֆին, որ, լսելով անոր նշանադրութեան մասին, ինկաւ ջղացնցական նոպաներու մէջ։ 1799 թուականին ան ընդունուեցաւ բժիշկ Կլենիի դպրոցը (Dr. William Glennie, in Dulwich), ուր մնաց երկու տարի շարունակ բուժելու համար իր հիւանդ ոտքը, որմէ ետք այնքան լաւացաւ, որ կրցաւ հագնիլ երկարաճիտ մոյկեր։ Այդ երկու տարիներուն ան շատ քիչ բան սորվեցաւ, փոխարէնը ընթերցեց բժիշկին ամբողջ հարուստ գրադարանը։ Հերրոուի (Harrow) դպրոց երթալէ առաջ Պայրընը կրկին սիրահարուեցաւ, այս անգամ միւս զարմուհիին՝ Մարկարիթա Փարքըրին։ 1801 թուականին ան մեկնեցաւ Հերրոու (Harrow)։ Պայրընին բնաւ չէին հետաքրքրած մեռած լեզուներն ու հնութիւնները, բայց անոնց փոխարէն ան մեծ հետաքրքրութեամբ ընթերցեց բոլոր անգլիացի դասականները եւ դպրոցէն դուրս եկաւ գիտելիքներու մեծ պաշարով։ Դպրոցին մէջ իր ընկերներուն յայտնի էր, որ ան միշտ կը պաշտպանէր կրտսերները իր ասպետական վերաբերմունքով։ 1803 թուականի արձակուրդներու ժամանակ ան կրկին սիրահարուեցաւ, այս անգամ շատ աւելի լրջօրէն քան նախկինները, օրիորդ Չաւորթին՝ այն աղջկան, որուն հօրը սպանած էր «վատ լորտ Պայրոնը» (the "wicked" Lord Byron)։ Տխուր պահերուն ան յաճախ կ'ափսոսար, որ աղջիկը մերժած էր զինք։ === Առաջին Ճամբորդութիւն === 1809 թուականի Յունիսին Պայրըն մեկնեցաւ ճանապարհորդութեան։ Եղաւ [[Սպանիա]], [[Ալպանիա]], [[Յունաստան]], [[Թուրքիա]] եւ [[Փոքր Ասիա]], ուր լողալով անցաւ [[Տարտանելի Նեղուց|Տարտանելի նեղուցը]], եւ ան հետագային միշտ կը հպարտանար իր այդ կատարումով։ Կարելի է ենթադրել, որ երիտասարդ բանաստեղծը, փայլուն յաղթանակ տանելով իր գրական հակառակորդներուն նկատմամբ, արտասահման մեկնեցաւ բաւարարուած եւ երջանիկ, բայց իրականութիւնը այդպէս չէր։ Պայրընը [[Անգլիա]]յէն մեկնեցաւ հոգեպէս սարսափելի ընկճուած վիճակով եւ վերադարձաւ աւելի ճնշուած։ Շատերը նմանցնելով զինքը Չայլտ Հարըլտի հետ՝ կ'ենթադրէին, որ արտասահման եղած ատեն, իր հերոսի նմանութեամբ, ան վարած է չափազանց ցոփ ու շուայտ կեանք, բայց Պայրընը ե՛ւ տպագիր, ե՛ւ բանաւոր կերպով կ' ընդվզէր անոր դէմ՝ ընդգծելով, որ Չայլտ Հարըլտը միայն երեւակայութեան արդիւնք է։ Թոմաս Մուրն, ի պաշտպանութիւն Պայրընին՝ կը նշէր, որ ան չափազանց աղքատ էր հարեմ (կանանոց) ունենալու համար։ Բացի այդ, Պայրընին կ'անհանգստացնէր ոչ միայն ֆինանսական դժուարութիւնները այլ այդ ժամանակաշրջանին մօր կորուստը եւ հակառակ անոր, որ իր մօրը հետ համերաշխ երբեք չէր եղած, այնուամենայնիւ ան շատ սուգաց անոր մահը։ === «Չայլտ-Հարըլտ» - Փառք === 1812 թուականի [[27 Փետրուար|Փետրուար 27-ին]] Պայրընը Լորտերու պալատին մէջ հանդէս եկաւ իր առաջին ճառով, որ մեծ յաջողութիւն ունեցաւ. «Մի՞թէ խռովարարներու արիւնը քիչ է՝ ձեր քրէական կանոնագիրքին մէջ, որ կը փափաքիք կրկին թափել, որպէսզի այն բողոքի ձայն արձակէ դէպի երկինք եւ վկայէ ընդդէմ ձեզ»։ «Կանկայի ափերու թուխ ցեղը ամբողջութեամբ կը ցնցէ ձեր բռնապետական կայսրութիւնը»։ Այդ ելոյթէն երկու օր ետք յայտնուեցան Չարլտ-Հարըլտի առաջին երկու գլուխները։ Բանաստեղծը անհաւատալի յաջողութիւն ունեցաւ, եւ անոր 14000 օրինակները սպառեցան մէկ օրուան մէջ, որուն շնորհիւ ալ հեղինակը իր տեղը գրաւեց՝ գրական հանրաճանաչ դէմքերու առաջին շարքերուն մէջ։ «Կարդալով Չարլտ-Հարըլտը,- կ'ըսէր ան, - ոչ ոք կը փափաքի լսել իմ արձակս, ինչպէս ալ ես անձնապէս չեմ փափաքիր»<ref name="разрушителей">Речь, произнесенная в Палате лордов 27 февраля 1812 года во время обсуждения билля против разрушителей станков / Пер. О. Холмской. // Байрон Дж. Г. Собр. соч. в четырёх томах. М.: Правда. 1981. Т. 2. С. 129.</ref>։ Թէ ինչո՞ւ Չարլտ-Հարըլտը այդպիսի յաջողութիւն ունեցաւ, Պայրըն ինքն ալ չէր գիտեր եւ միայն կ'ըսէր. «Մէկ անգամ առաւօտեան արթնցայ եւ տեսայ, որ հանրայայտ եմ»<ref name="Cameron">K. N. Cameron, The young Shelley, p. 162</ref>։ Չարլտ-Հարըլտի ճանապարհորդութիւնը գրաւեց ոչ միայն [[Անգլիա]]ն, այլեւ ամբողջ [[Եւրոպա]]ն։ Բանաստեղծը շօշափած էր այդ ժամանակի համընդհանուր պայքարը՝ կարեկցանքով խօսելով սպանացի գեղջուկներու եւ կանանց հերոսութեան մասին, եւ անոր ազատութեան մասին կրակոտ ճիչը տարածուեցաւ հեռուները՝ հակառակ բանաստեղծութեան երեւութապէս անպատկառ շեշտին։ Այդ համընդհանուր լարուածութեան ծանր պահուն ան յիշեցուց նաեւ՝ ինկած Յունաստանի հզօրութեան մասին։ === Աշխարհիկ Կեանք === [[Պատկեր:'Selim and Zuleika', oil on canvas painting by Eugène Delacroix.jpg|thumb|Տելաքրուայի կողմէն պատկերազարդուած Պայրընի արեւելեան բանաստեղծութիւններէն մէկը։]] Ան ծանօթացաւ Իրլանտացի բանաստեղծ Թոմաս Մուրի (Thomas Moore) հետ, որ հետագային անոր առաջին կենսագիրներէն մէկը դարձաւ։ Մինչ այդ ան երբեք չէր եղած բարձր հասարակութեան մէջ եւ այդ ժամանակ տարուեցաւ աշխարհիկ կեանքի հողմապտոյտին։ Նոյնիսկ անգամ մը երեկոյեան Տալլասը տեսաւ զինք պալատական հագուստով, հակառակ, որ Պայրընը պալատ չէր գացած։ Բարձր հասարակութեան մէջ կաղ Պայրընը (անոր ծունկը քիչ մը պրկուած էր) երբեք ինքզինք ազատ չէր զգար եւ գոռոզութեամբ կը փորձէր քողարկել իր անյարմար վիճակը։ [[1813]] թուականի Մարտին ան առանց ստորագրութեան հրատարակեց «Վալս» երգիծանքը, իսկ Մայիսին արդէն տպագրեց թուրքական իրականութիւնը արտացոլող «կաւուր» (The Giaour) պատմուածքը, որ ներշնչուած էր Լեւանթ (Levant) ճանապարհորդութեամբ։ Հասարակութիւնը հիացմունքով ընդունեց սիրոյ եւ վրիժառութեան մասին այդ [[պատմուածք]]ը, աւելի շատ հիացմունքով ընդունուեցաւ նաեւ նոյն տարին լոյս տեսած «Ապիտոսեան հարսնացուն» (The Bride of Abydos) եւ «Քորսար» (The Corsair, ծովահէն) բանաստեղծութիւնները։ 1814 թուականին ան հրատարակեց «Հրէական մեղեդիներ»-ը, որ մեծ յաջողութիւն ունեցաւ եւ բազմաթիւ անգամներ թարգմանուեցաւ բոլոր եւրոպական լեզուներով։ == Քաղաքական ասպարէզ<ref>{{Citation|title=Lord Byron|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lord_Byron&oldid=1356811457|date=2026-05-29|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == Պայրըն առաջին անգամ իր տեղը զբաղեցուց Լորտերու պալատին մէջ 13 Մարտ 1809-ին, բայց 11 Յունիս 1809-ին մեկնեցաւ Լոնտոնէն դէպի Մայրցամաքային Եւրոպա: Հոլընտ Հաուսի Ուիգերու (Whigs՝ ազատականներ) հետ Պայրընի կապը անոր փոխանցեց ազատութեան այնպիսի գաղափարախօսութիւն մը, որ արմատաւորուած էր 1688 թուականի Փառահեղ յեղափոխութեան մէջ: Իբրեւ հասարակական բարեփոխումներու զօրեղ պաշտպան՝ ան արժանացաւ յատուկ գովեստի՝ որպէս Լուտիտներու (Luddites) խորհրդարանական սակաւաթիւ պաշտպաններէն մէկը. յատկապէս՝ ան դէմ էր Նոթինկհեմշիրի մէջ ջուլհակային մեքենաները ջարդող լուտիտներուն մահապատժի ենթարկելու օրէնքին, որոնք կը կործանէին զիրենք գործազուրկ ձգող տեքստիլ մեքենաները<ref>{{Citation|title=Parliamentary (House of Commons) Debates 27 February, 23 June and 24 quotations from Hansard|url=https://doi.org/10.1016/b978-0-7506-4478-5.50023-2|publisher=Elsevier|date=2001|accessdate=2026-06-11|isbn=978-0-7506-4478-5|pages=251–255}}</ref>: 27 Փետրուար 1812-ին, Լորտերու պալատին առջեւ իր ունեցած առաջին ելոյթը լեցուն էր հեգնական ակնարկներով՝ ուղղուած մեքենացման «բարիքներուն», որոնք, ըստ իրեն, ոչ միայն մարդոց գործազուրկ կը ձգէին, այլեւ կը յառաջացնէին որակազուրկ արտադրանք: Ան եզրակացուց, որ առաջարկուած օրէնքին արդիւնաւէտ ըլլալու համար միայն երկու բան կը պակսէր՝ «Տասներկու դահիճ՝ որպէս երդուեալ ատենակալներ, եւ Ճեֆրիզ մը (դաժան դատաւոր)՝ որպէս դատաւոր»: Պայրընի ելոյթը պաշտօնապէս արձանագրուեցաւ եւ տպագրուեցաւ «Հանսարտ»-ի (Hansard՝ խորհրդարանական տեղեկագիր) մէջ: Ան աւելի ուշ ըսած է, որ «բաւական կտրուկ նախադասութիւններ արտասանած է տեսակ մը համեստ անամօթութեամբ» եւ կը կարծէր, որ իր կեցուածքը «քիչ մը թատերական» թուացած է: Ելոյթին ամբողջական բնագիրը, որ Պայրընը նախապէս շարադրած էր, ձեռագիր վիճակով ներկայացուեցաւ Տալասին, որն ալ զայն կը մէջբերէ իր երկին մէջ: Երկու ամիս անց, միւս Ուիգերուն հետ համատեղ, Պայրըն Լորտերու պալատին առջեւ հանդէս եկաւ մէկ այլ կրքոտ ելոյթով՝ ի պաշտպանութիւն կաթոլիկներու իրաւահաւասարութեան: Պայրըն իր ընդդիմութիւնը յայտնեց պետական պաշտօնական կրօնին դէմ, որովհետեւ անիկա անարդար էր այլ դաւանանքի տէր մարդոց հանդէպ<ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.7037|title=Dallas, Sir Robert (1756–1824)|date=2017-11-28|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref>: Այս փորձառութիւնները ներշնչեցին Պայրընը գրելու քաղաքական բանաստեղծութիւններ, ինչպէս՝ «Երգ Լուտիտներու համար» (Song for the Luddites, 1816) եւ «Կալուածատէրերու շահը», որ «Պրոնզէ դարը» գործին XIV երգն է: Իր քաղաքական հակառակորդներուն դէմ ուղղուած յարձակողական բանաստեղծութիւններու օրինակներ են՝ «Ուելինկթըն. մարդասպաններէն լաւագոյնը» (Wellington: The Best of the Cut-Throats, 1819) եւ «Մտաւորական ներքինի Քասլրէյը» (The Intellectual Eunuch Castlereagh, 1818)<ref>{{Citation|title=Byron, dedication of Don Juan, 1818|url=https://doi.org/10.4324/9780203197271-104|publisher=Routledge|date=2002-09-11|accessdate=2026-06-11|isbn=978-0-203-19727-1|pages=261–265|first=George Gordon|last=Byron}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Պայրըն, Ճորճ}} [[Ստորոգութիւն:22 Յունուարի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:19 Ապրիլի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Անգլիացի բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Ռոմանթիք բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Անգլիացի հայագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] 97y3ut2x503650awzyrpfzwglewnye3 0 32058 252290 252189 2026-06-11T06:51:43Z Maral Dikbikian 4797 252290 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Յովհաննէս Կարապետեան''' ({{ԱԾ}}), հայ երկրաբան, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ (1935), երկրա-բանահանքաբանական գիտութիւններու դոկտոր (1936)։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Հովհաննես Կարապետյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%BD_%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10277586|date=2025-04-10|accessdate=2026-06-11|language=hy}}</ref> == Ծնած է [[Ախալքալաք]]։ Ուսանած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանին մէջ, 1895 թուականին աւարտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը։ 1895-1905 թուականներուն ծաւալած է հասարակական, հրապարակախօսական եւ լուսաւորչական լայն գործունէութիւն։ 1906-ին մեկնած է արտասահման, ընդունուած՝ Մոնսի (Պելճիքա) հանքաբանական բարձրագոյն դպրոցը, որը աւարտած է 1912 թուականին։ Նոյն տարուան Յուլիսին ընտրուած է Պելճիքական երկրաբանական ընկերութեան իսկական անդամ։ 1913-ին վերադարձած է Թիֆլիս։ 1913-1920 թուականներուն հետազօտած է Անդրկովկասի, Իրանի եւ Թուրքմենիստանի շարք մը հանքավայրեր։ 1923-1933 թուականներուն Կարապետեան խոշոր ծառայութիւններ մատուցած է Անդրկովկասի լեռնահանքային ձեռնարկութիւններու վերականգնման, մետաղային հանքավայրերու հետախուզման եւ մետաղագործական արդիւնաբերութեան հումքային բազայի ստեղծման բնագաւառներուն մէջ։ Ան կազմած է բազմաթիւ հետախուզական ծրագիրներ, հաշուետուութիւններ, տուած է եզրակացութիւններ ջրատեխնիկական շարք մը կառոյցներու երկրաբանական պայմաններուն մասին։ 1925-1930 թուականներուն Կարապետեան զբաղած է նաեւ ՀԽՍՀ հանքային ու անուշահամ ջուրերու ուսումնասիրութեամբ եւ ջրամատակարարման հարցերով։ 1931-1932 թուականներուն աշխատած է Մոսկուայի մէջ՝ որպէս Մոսկուա-Վոլկա ջրանցքի շինարարութեան գլխաւոր խորհրդատու։ 1934 թուականին փոխադրուած է Երեւան։ 1935-1939 թուականներուն Կարապետեան եղած է իր իսկ ջանքերով կազմակերպուած Երկրաբանական գիտութիւններու ինստիտուտի տնօրէնը, միաժամանակ դասախօսած է Երեւանի համալսարանի աշխարհագրական եւ երկրաբանական բաժանմունքներուն մէջ, վարած է ընդհանուր երկրաբանութեան ամպիոնի վարիչի պաշտօնը։ Կարապետեան ձգած է հարուստ գիտական ժառանգութիւն։ Հեղինակ է շուրջ 200 տպագիր եւ նոյնքան ալ ձեռագիր աշխատութիւններու, յօդուածներու եւ այլն։ Որպէս պատգամաւոր մասնակցած է 17-րդ Միջազգային երկրաբանական քոնկրէսի (Մոսկուա, 1937) աշխատանքներուն, ղեկավարած է անոր մասնակիցներուն Կովկասեան արշաւները (էքսքուրսիաները)։ == Յիշատակ == Կարապետեանի երկրաբանական հարուստ հաւաքածոյի հիման վրայ, 1937 թուականին Երեւանի մէջ հիմնադրուած է երկրաբանական թանգարան, որ կը կոչուի իր անունով։ == Տե՛ս նաեւ == [[Յովհաննէս Կարապետեանի անուան երկրաբանական թանգարան]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ երկրաբաններ]] s8qev9ci7d726bi3ak9dsyda5ky3f80 0 32059 252291 252190 2026-06-11T08:37:52Z Maral Dikbikian 4797 252291 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճոզէֆ Հեքեքեան''' ({{ԱԾ}}), [[:hy:Հայաստան|հայ]] կառավարիչ, [[Հանգիտութիւն|հնագէտ]] եւ ճարտարագէտ։ Հեքեքեան իր կեանքին մեծ մասը ապրած է [[Եգիպտոս]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG53837|title=Joseph Hekekyan Bey|website=British Museum|language=անգլերէն|accessdate=}}</ref><ref name=":72">{{Cite web|url=https://issuu.com/theees/docs/ea_37_reduced|title=Egyptian Archaeology 37 by TheEES - Issuu|website=issuu.com|language=անգլերէն|accessdate=}}</ref>։ == Վաղ կեանք եւ կրթութիւն<ref>{{Citation|title=Joseph Hekekyan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Hekekyan&oldid=1333214148|date=2026-01-16|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == Ժոզեֆ Հեքեքեան (Յովսէփ Հեքեքեան) ծնած է 1807 թուականին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ եւ մեծցած է հայ կաթողիկէ ընտանիքի մը մէջ<ref>Bierbrier, Morris L. (2012). ''Who Was Who in Egyptology'' (4th ed.). 3 Doughty Mews, London: The Egypt Exploration Society. p. 251. ISBN <bdi>978-0-85698-207-1</bdi>.</ref>: Անոր հայրը՝ Մկրտիչ Հ., Մուհամմատ Ալի փաշայի թարգմանիչն էր, եւ 1817 թուականին կրցաւ իր որդիին համար ապահովել պետական հովանաւորութեամբ կրթաթոշակ՝ Անգլիոյ Լանքաշիր (Lancashire) գաւառի Սթոնիհըրսթ քոլէճին (Stonyhurst College) մէջ, ուր ան սորվեցաւ զանազան արհեստագիտական մասնագիտութիւններ: Հոն ան ուսանեցաւ անգլերէն եւ լատիներէն, որմէ ետք հետեւեցաւ քաղաքացիական ճարտարապետութեան (civil engineering) եւ հիտրոլիքայի (ջրաշարժագիտութեան): Ան նաեւ ուսումնասիրեց շոգեմեքենաներ, մեքենական սարքաւորումներ, հիտրոլիքա, տեղագրութիւն (չափագրութիւն) եւ ոռոգման համակարգեր՝ Փիմլիքոյի (Pimlico) «Պրամահ» ճարտարագիտական գործարանին մէջ (Bramah's Engineering Factory), ինչպէս նաեւ՝ մանածագործական եւ հիւսուածքային հնարքներ քանի մը այլ գործարաններու մէջ, մինչեւ որ 1830 թուականին զինք ետ կանչեցին Եգիպտոս: Եգիպտոս վերադառնալէն ետք, Հեքեքեան գործօն դեր ստանձնեց կրթական եւ արդիւնաբերական բարեփոխումներուն մէջ: Ան նշանակուեցաւ Գլխաւոր վերակացու, կրթեց ուսանողներ, մեկնեցաւ Պուլաքի (Bulaq) նորաստեղծ Փոլիթեքնիք (Բազմարուեստեան) ճարտարագիտական դպրոցը եւ իր նպաստը բերաւ Փարիզի մէջ Եգիպտական դպրոցի հիմնադրման<ref>Gold, Meira (2019). "Ancient Egypt and the geological antiquity of man, 1847–1863". ''History of Science''. '''57''' (2): 203–204. doi:10.1177/0073275318795944. ISSN 0073-2753</ref>: == Ասպարէզի սկզբնական շրջան<ref>{{Citation|title=Joseph Hekekyan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Hekekyan&oldid=1333214148|date=2026-01-16|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == 1834-1837 թուականներուն ան Գահիրէի Բազմարուեստեան (Polytechnic) դպրոցի տնօրէնն էր: Հոն ան դարձաւ կառավարութեան արհեստագիտական խորհրդատուն, իսկ աւելի ուշ՝ Մուհամմատ Ալիի գահակալութեան շրջանին, Եգիպտոսի պաշտօնէական (բիւրոկրատական) վերնախաւի անդամ: Այս պաշտօնը մեծ մասամբ կը ներառէր թարգմանիչի դերակատարութիւն կրթական ու կառավարական արտաքին գործերու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ սերտ յարաբերութիւններ եւրոպական հիւպատոսներուն հետ: Եւրոպայի հետ այսքան սերտ առնչութեան պատճառով՝ Հեքեքեան որդեգրեց եւրոպական կենցաղաձեւը եւ մոռցաւ իր հարազատ թրքական մշակոյթը: Ան սկսաւ ձեռնոցներ ու գուլպաներ հագնիլ եւ մեծ պեղեր (պեխեր) պահեց: Այս փոփոխութիւններուն պատճառով իր եգիպտացի պաշտօնակիցները զինք կը կոչէին «անգլիացի անհաւատ», իսկ արեւմտականները՝ «բացառիկ եւրոպականացած արեւելցի»: 1836 թուականին, Հեքեքեան Գահիրէի մէջ համահիմնադիրը դարձաւ «Եգիպտական ընկերութեան» (Egyptian Society), որ փոխարինեց «Եգիպտոսի հիմնարկը» (Institut d’Égypte): Անիկա կը գործածուէր իբրեւ ժողովատեղի Եգիպտոսով ճամբորդող եւրոպացիներուն, յատկապէս՝ բրիտանացիներուն համար: 1840-ական թուականներուն, կառավարութիւնը անոր յանձնարարեց արքայական ընտանիքի կալուածներուն վրայ նախագծել եւ կառուցել շարք մը «օրինակելի գիւղեր» (model villages), որոնք, ինչպէս Ժեզայէ (Gezayye) գիւղի օրինակը, դասաւորուած էին փողոցներու ցանցով՝ ըստ կարեւորութեան կարգի. սկսելով տիրոջ Ապարանքէն (Manor house) ու դիւանէն, որոնք կը նայէին ճամբուն, այնուհետեւ՝ «բարեկեցիկ» շէյխերու եւ վաճառականներու տուներու շարքերը, որոնց կը յաջորդէին «միջակ խաւի ֆելլահներու» (գիւղացիներու) տուները, եւ ապա՝ «ցած խաւի» ֆելլահներու խրճիթները: Ապարանքին եւ միւս տուներուն միջեւ կը գտնուէր առեւտրական շէնքերու շարք մը՝ խանութներ, մզկիթ մը, իջեւանատուն մը եւ պոռնկատուն մը: Հեքեքեան օրինակելի գիւղերու այս գաղափարը Եգիպտոս ներմուծեց Բրիտանիայէն, ուր ստացած էր իր կրթութիւնը, եւ տասնիններորդ դարու վերջաւորութեան այս համակարգը լայն տարածում գտաւ: Այս օրինակելի գիւղերը սկիզբ տուին զանգուածներու համար վերէն վար հովանաւորուող բնակարանային այն մոտելին (տիպարին), որ ծանօթ է իբրեւ «իզպա» (izbas՝ գիւղակներ): Երբ Մուհամմատ Ալիի գահակալութիւնը Եգիպտոսի մէջ աւարտեցաւ, Հեքեքեան մտահոգուած էր իր ընտանիքի անվտանգութեամբ, ինչպէս նաեւ ունէր աչքի ծանր բորբոքման (ophthalmia) խնդիրներ, ինչ որ զինք մղեց հրաժարելու պաշտօնէն 1850 թուականին: Ահա ներկայացուած հատուածին արեւմտահայերէն ճշգրիտ թարգմանութիւնը. == Հնագիտական ասպարէզ<ref>{{Citation|title=Joseph Hekekyan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Hekekyan&oldid=1333214148|date=2026-01-16|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == Հեքեքեան Եգիպտոսի կառավարութեան ֆինանսաւորմամբ ղեկավարած է Մեմֆիսի աւերակներուն պեղումները Միթ Ռահինայի մէջ՝ Կիզա, 1852 եւ 1854 թուականներուն: Ան լրացուցիչ կերպով ղեկավարած է Հելիոպոլսոյ պեղումները, որոնք տեւեցին չորս տարի եւ դադրեցուեցան 1852 թուականին: Այս պեղումները կը ֆինանսաւորուէին Լոնտոնի Թագաւորական ընկերութեան եւ Ապպաս փաշայի օսմանեան-եգիպտական կառավարութեան կողմէ: Այս պեղումներուն հիմնական նպատակն էր չափել Նեղոս գետի մակարդակի եւ ստորգետնեայ ջուրերու բարձրացումը: Թէեւ ասիկա հիմնական նպատակն էր, Հեքեքեան շատ մեծախնդիր (յաւակնոտ) էր, ինչ որ զինք յանգեցուց առնուազն տասներեք վիթխարի արձաններու մասերու եւ իրենց նախնական տեղը գտնուող շէնքերու հատուածներու յայտնաբերման: Ան այս վայրերուն մէջ իր բոլոր գտածոներն ու դիտարկումները ամփոփեց նամակներու, հաշուետուութիւններու, գծագիրներու եւ քարտէսներու մէջ, զորոնք ուղարկեց իր պաշտօնակից Լէոնարտ Հորներին՝ Լոնտոնի Երկրաբանական ընկերութեան նախագահին եւ հողի շերտագրութեան (stratification) ուսումնասիրութեան պիոներին (ռահվիրային): Հորներին ուղարկուած այս նիւթերուն մէջ Հեքեքեան ներառած էր իր օրական դիտարկումները, աշխատանքի ընթացքը, հողի մասին տեղեկութիւնները եւ Նեղոս գետի ջուրի մակարդակները: Լէոնարտ Հորները այնուհետեւ կը գործածէր Հեքեքեանի գտածոները՝ Նեղոսի վարարումներու տարեկան նստուածքներու աճը վերլուծելու համար: Թէեւ Հեքեքեանի հետազօտութիւնը քիչ աջակցութիւն ստացաւ, անոր կատարած աշխատանքը Հորների համար էական էր: Ի վերջոյ, Լէոնարտ Հորները, շնորհիւ Հեքեքեանի բոլոր գտածոներուն, կրցաւ կանխատեսել (ենթադրել), որ քաղաքակիրթ մարդիկ Եգիպտոսի մէջ ապրած են 13,371 տարի: Անոնց պեղումները առաջինն էին, որոնք գործածեցին երկրաբանական շերտագրութիւնը Եգիպտոսի կամ որեւէ այլ վայրի մէջ: Շերտագրութեան գաղափարը ամբողջովին նոր էր եգիպտագիտութեան համար, ուր անիկա կիրարկուեցաւ անցեալի հնութիւններու, պատմական արձանագրութիւններու եւ վիմագրութիւններու թուագրման համար: 1863 թուականին Հեքեքեան գրեց գիրք մը՝ «Treatise on the Chronology of Siriadic Monuments» (Ատենախօսութիւն Սիրիական [Սիրիուս աստղի] յուշարձաններու ժամանակագրութեան մասին) վերնագիրով: Իր գիրքը ներկայացուց երկրա-աստղագիտութիւնը եւ առաջարկեց այն վարկածը, որ Հին Եգիպտոսի յուշարձանները կառուցուած են Սիրիուս (Sirius) աստղի շարժման հետ կապուած չափումներով: Գիրքին մէջ Հեքեքեան նաեւ որդեգրեց ֆրանսական այն տեսակէտը, որ իրենց հին յուշարձանները կառուցած եգիպտացիները շատ աւելի հմուտ էին, քան իրենց արդի սերունդները: Հեքեքեանի պեղումները աւելի շատ երկրաբանական էին, քան հնագիտական, բայց անոնք վճռորոշ եղան Մեմֆիսի եւ Հելիոպոլսոյ պատմութեան համար, եւ անկասկած առաջին «շերտագրուած» պեղումներն էին Եգիպտոսի մէջ՝ շնորհիւ Հեքեքեանի մանրամասն օրագիրներուն եւ գծագիրներուն: Անոր մեթոտները կարելի է համեմատել այսօր Միացեալ Թագաւորութեան եւ այլուր հնագիտութեան մէջ գործածուող մեթոտներուն հետ<ref>"Egyptian Archaeology 37 by TheEES - Issuu". ''issuu.com''. Retrieved 2023-04-22.</ref>: == Գրութիւններ<ref>{{Citation|title=Joseph Hekekyan|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Hekekyan&oldid=1333214148|date=2026-01-16|accessdate=2026-06-11|language=en}}</ref> == * «Նշումներ Եգիպտոսի արեւելեան անապատին մասին՝ Ժեպել Աֆրեթէն (Gebel Afret), Ժեպել Խանի (Gebel Khan) հին ծիրանաքարի հանքերուն մօտէն, Ժեպել Կիրի հին կայարանին մօտակայքը — Ժեպել Խանի աւերակներուն համառոտ նկարագրութեամբ» — Հեքեքեան Պէյի կողմէ — Պենկալի Ասիական ընկերութեան ամսագիր (Journal of the Asiatic Society of Bengal), Նոյեմբեր 1848, էջ 584–587: * «Ատենախօսութիւն սիրիական [Սիրիուս աստղի] յուշարձաններու ժամանակագրութեան մասին, որ կը փաստէ, թէ Մանեթոնի (Manetho) եգիպտական հարստութիւնները (դինաստիաները) աստղաբաշխական այնպիսի դիտարկումներու արձանագրութիւններ են Նեղոսի վերաբերեալ, որոնք շարունակուած են մինչեւ ներկայ ժամանակները» — Կոստանդնուպոլսեցի Հեքեքեան Պէյի (քաղաքացիական ճարտարագէտ) կողմէ — նախկինին մէջ եգիպտական ծառայութեան մէջ (սեփական շրջանառութեան համար), Լոնտոն, տպագրուած՝ Թէյլըր ընդ Ֆրենսիսի (Taylor and Francis) կողմէ, 1863, 1 հատոր, 160 էջ: * Հեքեքեան, «Օրագիրներ 1851 - 1854», Ֆոլիօ 355, Բրիտանական գրադարան (British Library), Յաւելեալ ձեռագիր (Add Ms.) 37448-71, Hekekyan, “Journals 1851 - 1854, Folio 355, British Library Add Ms. 37448-71. * Ժոզեֆ Հեքեքեան Պէյ, Հաւաքածոներ: Բրիտանական թանգարան - Joseph Hekekyan Bey, Collections. The British Museum. == Լրացուցիչ ընթերցումներ<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Hekekyan|title=Joseph Hekekyan - Wikipedia|website=en.wikipedia.org|language=en|accessdate=2026-06-11}}</ref> == * Ահմետ Ապտելրեհիմ Մուսթաֆա, «"Asr Hekekyan» (Հեքեքեանի դարաշրջանը)։ Գահիրէ՝ Գիրքի եգիպտական ընդհանուր կազմակերպութիւն, 1990: * Տարել Ի. Տայքսթրա, «Joseph Hekekyan and the Egyptian School in Paris» (Ժոզեֆ Հեքեքեան եւ Փարիզի Եգիպտական դպրոցը), «The Armenian Review» (Պոսթըն, ԱՄՆ), 1982, թիւ 35, էջ 165–182: * List of Egyptian Architects == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ հնագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարագէտներ]] mlx4baqq63wdi5cubcdhtdqlxoic17o 0 32072 252279 2026-06-10T21:11:58Z Betty Kilerjian 83 Նոր էջ «'''Կանա''' (անգլ.՝ ''Ghana''), պաշտօնապէս՝ '''Կանայի Հանրապետութիւն''' (անգլ.՝ ''Republic of Ghana''), պետութիւն մըն է [[Արեւմտեան Ափրիկէ|Արեւմտեան Ափրիկէի]] մէջ։ Ան անդամ է Commonwealth of Nations-ին (Ազգերու Համագործակցութիւն)։ Երկիրը ունի մօտ 24,603,500 բնակիչ։ Թէեւ Կանայի պաշտօնական լեզուն Անգ...»: 252279 wikitext text/x-wiki '''Կանա''' (անգլ.՝ ''Ghana''), պաշտօնապէս՝ '''Կանայի Հանրապետութիւն''' (անգլ.՝ ''Republic of Ghana''), պետութիւն մըն է [[Արեւմտեան Ափրիկէ|Արեւմտեան Ափրիկէի]] մէջ։ Ան անդամ է Commonwealth of Nations-ին (Ազգերու Համագործակցութիւն)։ Երկիրը ունի մօտ 24,603,500 բնակիչ։ Թէեւ Կանայի պաշտօնական լեզուն [[Անգլերէն|անգլերէնն]] է, բնակչութեան մեծ մասը կը խօսի աքան, որ երկիրին հիմնական ազգային լեզուներէն մէկն է։ Մայրաքաղաքն է Աքրա։ == Աշխարհագրական դիրք == [[Արեւմուտք|Արեւմուտքէն]] Կանան սահմանակից է [[Քոթ Տիվուար|Քոթ Տիվուարին]], [[Հիւսիս|հիւսիսէն]] եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ [[Պուրքինա Ֆասօ|Պուրքինա Ֆասոյին]], իսկ [[Արեւելք|արեւելքէն]]՝ Togo-ին։ Հարաւէն ան ողողուած է Gulf of Guinea-ի ջուրերով։ Կանան Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ գտնուող պետութիւն մըն է։ Երկրին մակերեսը գլխաւորաբար հարթավայրային է (150–300 մ), իսկ ամէնէն բարձր կէտը 876 մեթր բարձրութեամբ Զեպօպօ լեռն է։ Ափագիծը քիչ մը կտրտուած է, եւ ծովեզերքին երկայնքով կը տարածուին Աքրայի եւ Աքանի դաշտավայրերը։ Երկիրը հարուստ է ոսկիի, ադամանդի, մանգանի եւ պօքսիթի պաշարներով։ == Կլիմայ == Կլիման մերձհասարակածային է՝ յստակ արտայայտուած չոր եւ խոնաւ եղանակներով։ Կանան հարուստ է գետային ցանցով։ Գլխաւոր գետերէն են Volta River, Անկոպրան, Թանոն եւ Պրան։ == Ջրային ցանց == Երկրին միակ բնական լիճը Lake Bosumtwi-ն է։ Կանայի տարածքին մեծ մասը ծածկուած է մշտադալար անտառներով, թէեւ անոնք աստիճանաբար իրենց տեղը կը զիջին մշակուած տնկադաշտերուն։ == Տնտեսութիւն եւ մշակոյթ == Կանան հարուստ բնական պաշարներ ունեցող երկիր մըն է։ Երկրին տնտեսութեան հիմքը հանքարդիւնաբերութիւնն ու [[Գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութիւնն]] են։ Բացի ատկէ, զարգացած են սննդամթերքի, բնաթելի, ծխախոտի, շինանիւթերու եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսը [[Քաքաօ|քաքաօն]] է, եւ Կանան անոր արտադրութեամբ ու արտահանութեամբ աշխարհի առաջատար երկիրներէն մէկն է։ Կը մշակուին նաեւ քոքոսեան արմաւենի, ցիտրոնազգիներ, [[սուրճ]], գետնանուշ, [[շաքարեղէգ]] եւ այլ մշակաբոյսեր։ Դեռ հին ժամանակներէն Կանայի մէջ զարգացած էին [[Բրուտագործութիւն|բրուտագործութիւնը]] եւ [[Փայտ|փայտի]] փորագրութիւնը, յատկապէս կարմիր ու սեւ փայտէ պատրաստուած ոճաւորուած արձանիկներու արտադրութիւնը։ Բարձր մակարդակի հասած էր նաեւ [[Ոսկի|ոսկիի]], [[Արծաթ|արծաթի]] եւ [[Պղինձ|պղինձէ]]-[[Պրոնզ|պրոնզէ]] իրերու գեղարուեստական մշակումը։ == Կանայի պատմութիւնը եւ ազատագրական շարժումը Անգլիոյ դէմ == Տասնհինգերորդ դարուն Կանա հասան առաջին եւրոպացիները, որոնք երկրէն մեծ քանակութեամբ ոսկի կը տանէին։ Այդ պատճառով ալ երկիրը [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ յայտնի դարձաւ «Ոսկէ Ափ» անունով։ Տասնիններորդ դարուն սկսաւ երկրի գրաւումը [[Անգլիա|անգլիական]] գաղութարարներուն կողմէ, եւ քսաներորդ դարու սկիզբը Կանայի տարածքը դարձաւ անգլիական գաղութ՝ «Ոսկէ Ափ» անունով։ 1956-ին Ոսկէ Ափին միացաւ Togo-ի մէկ մասը, որ նոյնպէս անգլիական խնամակալութեան տակ կը գտնուէր։ 1957-ին Ոսկէ Ափը հռչակուեցաւ անկախ պետութիւն եւ ստացաւ Կանա անունը։ Այդպիսով ծնունդ առաւ ժամանակակից Կանա պետութիւնը։ d122j2ttxvn08j19327jpqsnqbe6fq2 252280 252279 2026-06-10T21:13:05Z Betty Kilerjian 83 /* Կանայի պատմութիւնը եւ ազատագրական շարժումը Անգլիոյ դէմ */ 252280 wikitext text/x-wiki '''Կանա''' (անգլ.՝ ''Ghana''), պաշտօնապէս՝ '''Կանայի Հանրապետութիւն''' (անգլ.՝ ''Republic of Ghana''), պետութիւն մըն է [[Արեւմտեան Ափրիկէ|Արեւմտեան Ափրիկէի]] մէջ։ Ան անդամ է Commonwealth of Nations-ին (Ազգերու Համագործակցութիւն)։ Երկիրը ունի մօտ 24,603,500 բնակիչ։ Թէեւ Կանայի պաշտօնական լեզուն [[Անգլերէն|անգլերէնն]] է, բնակչութեան մեծ մասը կը խօսի աքան, որ երկիրին հիմնական ազգային լեզուներէն մէկն է։ Մայրաքաղաքն է Աքրա<ref>[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%28Soviet_Armenian_Encyclopedia%29_2.djvu/168 ՀՍՀ, հ. 2, 168, ԱՔՐԱ]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|title=Աշխարհագրական անունների բառարան, Ա – Կ, Երևան, 1987, էջ 53, ԱՔՐԱ|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405003801/http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 5|accessdate=2015 թ․ մարտի 7|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=160&sWord=Array Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք I, Գանա]</ref>։ == Աշխարհագրական դիրք == [[Արեւմուտք|Արեւմուտքէն]] Կանան սահմանակից է [[Քոթ Տիվուար|Քոթ Տիվուարին]], [[Հիւսիս|հիւսիսէն]] եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ [[Պուրքինա Ֆասօ|Պուրքինա Ֆասոյին]], իսկ [[Արեւելք|արեւելքէն]]՝ Togo-ին։ Հարաւէն ան ողողուած է Gulf of Guinea-ի ջուրերով։ Կանան Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ գտնուող պետութիւն մըն է։ Երկրին մակերեսը գլխաւորաբար հարթավայրային է (150–300 մ), իսկ ամէնէն բարձր կէտը 876 մեթր բարձրութեամբ Զեպօպօ լեռն է։ Ափագիծը քիչ մը կտրտուած է, եւ ծովեզերքին երկայնքով կը տարածուին Աքրայի եւ Աքանի դաշտավայրերը։ Երկիրը հարուստ է ոսկիի, ադամանդի, մանգանի եւ պօքսիթի պաշարներով։ == Կլիմայ == Կլիման մերձհասարակածային է՝ յստակ արտայայտուած չոր եւ խոնաւ եղանակներով։ Կանան հարուստ է գետային ցանցով։ Գլխաւոր գետերէն են Volta River, Անկոպրան, Թանոն եւ Պրան։ == Ջրային ցանց == Երկրին միակ բնական լիճը Lake Bosumtwi-ն է։ Կանայի տարածքին մեծ մասը ծածկուած է մշտադալար անտառներով, թէեւ անոնք աստիճանաբար իրենց տեղը կը զիջին մշակուած տնկադաշտերուն։ == Տնտեսութիւն եւ մշակոյթ == Կանան հարուստ բնական պաշարներ ունեցող երկիր մըն է։ Երկրին տնտեսութեան հիմքը հանքարդիւնաբերութիւնն ու [[Գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութիւնն]] են։ Բացի ատկէ, զարգացած են սննդամթերքի, բնաթելի, ծխախոտի, շինանիւթերու եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսը [[Քաքաօ|քաքաօն]] է, եւ Կանան անոր արտադրութեամբ ու արտահանութեամբ աշխարհի առաջատար երկիրներէն մէկն է։ Կը մշակուին նաեւ քոքոսեան արմաւենի, ցիտրոնազգիներ, [[սուրճ]], գետնանուշ, [[շաքարեղէգ]] եւ այլ մշակաբոյսեր։ Դեռ հին ժամանակներէն Կանայի մէջ զարգացած էին [[Բրուտագործութիւն|բրուտագործութիւնը]] եւ [[Փայտ|փայտի]] փորագրութիւնը, յատկապէս կարմիր ու սեւ փայտէ պատրաստուած ոճաւորուած արձանիկներու արտադրութիւնը։ Բարձր մակարդակի հասած էր նաեւ [[Ոսկի|ոսկիի]], [[Արծաթ|արծաթի]] եւ [[Պղինձ|պղինձէ]]-[[Պրոնզ|պրոնզէ]] իրերու գեղարուեստական մշակումը։ == Կանայի պատմութիւնը եւ ազատագրական շարժումը Անգլիոյ դէմ == Տասնհինգերորդ դարուն Կանա հասան առաջին եւրոպացիները, որոնք երկրէն մեծ քանակութեամբ ոսկի կը տանէին։ Այդ պատճառով ալ երկիրը [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ յայտնի դարձաւ «Ոսկէ Ափ» անունով։ Տասնիններորդ դարուն սկսաւ երկրի գրաւումը [[Անգլիա|անգլիական]] գաղութարարներուն կողմէ, եւ քսաներորդ դարու սկիզբը Կանայի տարածքը դարձաւ անգլիական գաղութ՝ «Ոսկէ Ափ» անունով։ 1956-ին Ոսկէ Ափին միացաւ Togo-ի մէկ մասը, որ նոյնպէս անգլիական խնամակալութեան տակ կը գտնուէր։ 1957-ին Ոսկէ Ափը հռչակուեցաւ անկախ պետութիւն եւ ստացաւ Կանա անունը։ Այդպիսով ծնունդ առաւ ժամանակակից Կանա պետութիւնը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> djmm9imj1dzbsl21i19ukg9akef81pv 252281 252280 2026-06-10T21:13:51Z Betty Kilerjian 83 252281 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Կանա''' (անգլ.՝ ''Ghana''), պաշտօնապէս՝ '''Կանայի Հանրապետութիւն''' (անգլ.՝ ''Republic of Ghana''), պետութիւն մըն է [[Արեւմտեան Ափրիկէ|Արեւմտեան Ափրիկէի]] մէջ։ Ան անդամ է Commonwealth of Nations-ին (Ազգերու Համագործակցութիւն)։ Երկիրը ունի մօտ 24,603,500 բնակիչ։ Թէեւ Կանայի պաշտօնական լեզուն [[Անգլերէն|անգլերէնն]] է, բնակչութեան մեծ մասը կը խօսի աքան, որ երկիրին հիմնական ազգային լեզուներէն մէկն է։ Մայրաքաղաքն է Աքրա<ref>[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%28Soviet_Armenian_Encyclopedia%29_2.djvu/168 ՀՍՀ, հ. 2, 168, ԱՔՐԱ]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|title=Աշխարհագրական անունների բառարան, Ա – Կ, Երևան, 1987, էջ 53, ԱՔՐԱ|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405003801/http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 5|accessdate=2015 թ․ մարտի 7|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=160&sWord=Array Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք I, Գանա]</ref>։ == Աշխարհագրական դիրք == [[Արեւմուտք|Արեւմուտքէն]] Կանան սահմանակից է [[Քոթ Տիվուար|Քոթ Տիվուարին]], [[Հիւսիս|հիւսիսէն]] եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ [[Պուրքինա Ֆասօ|Պուրքինա Ֆասոյին]], իսկ [[Արեւելք|արեւելքէն]]՝ Togo-ին։ Հարաւէն ան ողողուած է Gulf of Guinea-ի ջուրերով։ Կանան Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ գտնուող պետութիւն մըն է։ Երկրին մակերեսը գլխաւորաբար հարթավայրային է (150–300 մ), իսկ ամէնէն բարձր կէտը 876 մեթր բարձրութեամբ Զեպօպօ լեռն է։ Ափագիծը քիչ մը կտրտուած է, եւ ծովեզերքին երկայնքով կը տարածուին Աքրայի եւ Աքանի դաշտավայրերը։ Երկիրը հարուստ է ոսկիի, ադամանդի, մանգանի եւ պօքսիթի պաշարներով։ == Կլիմայ == Կլիման մերձհասարակածային է՝ յստակ արտայայտուած չոր եւ խոնաւ եղանակներով։ Կանան հարուստ է գետային ցանցով։ Գլխաւոր գետերէն են Volta River, Անկոպրան, Թանոն եւ Պրան։ == Ջրային ցանց == Երկրին միակ բնական լիճը Lake Bosumtwi-ն է։ Կանայի տարածքին մեծ մասը ծածկուած է մշտադալար անտառներով, թէեւ անոնք աստիճանաբար իրենց տեղը կը զիջին մշակուած տնկադաշտերուն։ == Տնտեսութիւն եւ մշակոյթ == Կանան հարուստ բնական պաշարներ ունեցող երկիր մըն է։ Երկրին տնտեսութեան հիմքը հանքարդիւնաբերութիւնն ու [[Գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութիւնն]] են։ Բացի ատկէ, զարգացած են սննդամթերքի, բնաթելի, ծխախոտի, շինանիւթերու եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսը [[Քաքաօ|քաքաօն]] է, եւ Կանան անոր արտադրութեամբ ու արտահանութեամբ աշխարհի առաջատար երկիրներէն մէկն է։ Կը մշակուին նաեւ քոքոսեան արմաւենի, ցիտրոնազգիներ, [[սուրճ]], գետնանուշ, [[շաքարեղէգ]] եւ այլ մշակաբոյսեր։ Դեռ հին ժամանակներէն Կանայի մէջ զարգացած էին [[Բրուտագործութիւն|բրուտագործութիւնը]] եւ [[Փայտ|փայտի]] փորագրութիւնը, յատկապէս կարմիր ու սեւ փայտէ պատրաստուած ոճաւորուած արձանիկներու արտադրութիւնը։ Բարձր մակարդակի հասած էր նաեւ [[Ոսկի|ոսկիի]], [[Արծաթ|արծաթի]] եւ [[Պղինձ|պղինձէ]]-[[Պրոնզ|պրոնզէ]] իրերու գեղարուեստական մշակումը։ == Կանայի պատմութիւնը եւ ազատագրական շարժումը Անգլիոյ դէմ == Տասնհինգերորդ դարուն Կանա հասան առաջին եւրոպացիները, որոնք երկրէն մեծ քանակութեամբ ոսկի կը տանէին։ Այդ պատճառով ալ երկիրը [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ յայտնի դարձաւ «Ոսկէ Ափ» անունով։ Տասնիններորդ դարուն սկսաւ երկրի գրաւումը [[Անգլիա|անգլիական]] գաղութարարներուն կողմէ, եւ քսաներորդ դարու սկիզբը Կանայի տարածքը դարձաւ անգլիական գաղութ՝ «Ոսկէ Ափ» անունով։ 1956-ին Ոսկէ Ափին միացաւ Togo-ի մէկ մասը, որ նոյնպէս անգլիական խնամակալութեան տակ կը գտնուէր։ 1957-ին Ոսկէ Ափը հռչակուեցաւ անկախ պետութիւն եւ ստացաւ Կանա անունը։ Այդպիսով ծնունդ առաւ ժամանակակից Կանա պետութիւնը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> h09wk5vnbaezp9rgbdyoutzwkai2vni 252282 252281 2026-06-10T21:14:05Z Betty Kilerjian 83 252282 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Կանա''' (անգլ.՝ ''Ghana''), պաշտօնապէս՝ '''Կանայի Հանրապետութիւն''' (անգլ.՝ ''Republic of Ghana''), պետութիւն մըն է [[Արեւմտեան Ափրիկէ|Արեւմտեան Ափրիկէի]] մէջ։ Ան անդամ է Commonwealth of Nations-ին (Ազգերու Համագործակցութիւն)։ Երկիրը ունի մօտ 24,603,500 բնակիչ։ Թէեւ Կանայի պաշտօնական լեզուն [[Անգլերէն|անգլերէնն]] է, բնակչութեան մեծ մասը կը խօսի աքան, որ երկիրին հիմնական ազգային լեզուներէն մէկն է։ Մայրաքաղաքն է Աքրա<ref>[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%28Soviet_Armenian_Encyclopedia%29_2.djvu/168 ՀՍՀ, հ. 2, 168, ԱՔՐԱ]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|title=Աշխարհագրական անունների բառարան, Ա – Կ, Երևան, 1987, էջ 53, ԱՔՐԱ|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405003801/http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 5|accessdate=2015 թ․ մարտի 7|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=160&sWord=Array Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք I, Գանա]</ref>։ == Աշխարհագրական դիրք == [[Արեւմուտք|Արեւմուտքէն]] Կանան սահմանակից է [[Քոթ Տիվուար|Քոթ Տիվուարին]], [[Հիւսիս|հիւսիսէն]] եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ [[Պուրքինա Ֆասօ|Պուրքինա Ֆասոյին]], իսկ [[Արեւելք|արեւելքէն]]՝ Togo-ին։ Հարաւէն ան ողողուած է Gulf of Guinea-ի ջուրերով։ Կանան Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ գտնուող պետութիւն մըն է։ Երկրին մակերեսը գլխաւորաբար հարթավայրային է (150–300 մ), իսկ ամէնէն բարձր կէտը 876 մեթր բարձրութեամբ Զեպօպօ լեռն է։ Ափագիծը քիչ մը կտրտուած է, եւ ծովեզերքին երկայնքով կը տարածուին Աքրայի եւ Աքանի դաշտավայրերը։ Երկիրը հարուստ է ոսկիի, ադամանդի, մանգանի եւ պօքսիթի պաշարներով։ == Կլիմայ == Կլիման մերձհասարակածային է՝ յստակ արտայայտուած չոր եւ խոնաւ եղանակներով։ Կանան հարուստ է գետային ցանցով։ Գլխաւոր գետերէն են Volta River, Անկոպրան, Թանոն եւ Պրան։ == Ջրային ցանց == Երկրին միակ բնական լիճը Lake Bosumtwi-ն է։ Կանայի տարածքին մեծ մասը ծածկուած է մշտադալար անտառներով, թէեւ անոնք աստիճանաբար իրենց տեղը կը զիջին մշակուած տնկադաշտերուն։ == Տնտեսութիւն եւ մշակոյթ == Կանան հարուստ բնական պաշարներ ունեցող երկիր մըն է։ Երկրին տնտեսութեան հիմքը հանքարդիւնաբերութիւնն ու [[Գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութիւնն]] են։ Բացի ատկէ, զարգացած են սննդամթերքի, բնաթելի, ծխախոտի, շինանիւթերու եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսը [[Քաքաօ|քաքաօն]] է, եւ Կանան անոր արտադրութեամբ ու արտահանութեամբ աշխարհի առաջատար երկիրներէն մէկն է։ Կը մշակուին նաեւ քոքոսեան արմաւենի, ցիտրոնազգիներ, [[սուրճ]], գետնանուշ, [[շաքարեղէգ]] եւ այլ մշակաբոյսեր։ Դեռ հին ժամանակներէն Կանայի մէջ զարգացած էին [[Բրուտագործութիւն|բրուտագործութիւնը]] եւ [[Փայտ|փայտի]] փորագրութիւնը, յատկապէս կարմիր ու սեւ փայտէ պատրաստուած ոճաւորուած արձանիկներու արտադրութիւնը։ Բարձր մակարդակի հասած էր նաեւ [[Ոսկի|ոսկիի]], [[Արծաթ|արծաթի]] եւ [[Պղինձ|պղինձէ]]-[[Պրոնզ|պրոնզէ]] իրերու գեղարուեստական մշակումը։ == Կանայի պատմութիւնը եւ ազատագրական շարժումը Անգլիոյ դէմ == Տասնհինգերորդ դարուն Կանա հասան առաջին եւրոպացիները, որոնք երկրէն մեծ քանակութեամբ ոսկի կը տանէին։ Այդ պատճառով ալ երկիրը [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ յայտնի դարձաւ «Ոսկէ Ափ» անունով։ Տասնիններորդ դարուն սկսաւ երկրի գրաւումը [[Անգլիա|անգլիական]] գաղութարարներուն կողմէ, եւ քսաներորդ դարու սկիզբը Կանայի տարածքը դարձաւ անգլիական գաղութ՝ «Ոսկէ Ափ» անունով։ 1956-ին Ոսկէ Ափին միացաւ Togo-ի մէկ մասը, որ նոյնպէս անգլիական խնամակալութեան տակ կը գտնուէր։ 1957-ին Ոսկէ Ափը հռչակուեցաւ անկախ պետութիւն եւ ստացաւ Կանա անունը։ Այդպիսով ծնունդ առաւ ժամանակակից Կանա պետութիւնը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references />{{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=680}} gp8evljf1xhwjzysk284d8rtire96cj 252283 252282 2026-06-10T21:15:33Z Betty Kilerjian 83 252283 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Կանա''' (անգլ.՝ ''Ghana''), պաշտօնապէս՝ '''Կանայի Հանրապետութիւն''' (անգլ.՝ ''Republic of Ghana''), պետութիւն մըն է [[Արեւմտեան Ափրիկէ|Արեւմտեան Ափրիկէի]] մէջ։ Ան անդամ է Commonwealth of Nations-ին (Ազգերու Համագործակցութիւն)։ Երկիրը ունի մօտ 24,603,500 բնակիչ։ Թէեւ Կանայի պաշտօնական լեզուն [[Անգլերէն|անգլերէնն]] է, բնակչութեան մեծ մասը կը խօսի աքան, որ երկիրին հիմնական ազգային լեզուներէն մէկն է։ Մայրաքաղաքն է Աքրա<ref>[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%28Soviet_Armenian_Encyclopedia%29_2.djvu/168 ՀՍՀ, հ. 2, 168, ԱՔՐԱ]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|title=Աշխարհագրական անունների բառարան, Ա – Կ, Երևան, 1987, էջ 53, ԱՔՐԱ|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405003801/http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 5|accessdate=2015 թ․ մարտի 7|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=160&sWord=Array Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք I, Գանա]</ref>։ == Աշխարհագրական դիրք == [[Արեւմուտք|Արեւմուտքէն]] Կանան սահմանակից է [[Քոթ Տիվուար|Քոթ Տիվուարին]], [[Հիւսիս|հիւսիսէն]] եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ [[Պուրքինա Ֆասօ|Պուրքինա Ֆասոյին]], իսկ [[Արեւելք|արեւելքէն]]՝ Togo-ին։ Հարաւէն ան ողողուած է Gulf of Guinea-ի ջուրերով։ Կանան Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ գտնուող պետութիւն մըն է։ Երկրին մակերեսը գլխաւորաբար հարթավայրային է (150–300 մ), իսկ ամէնէն բարձր կէտը 876 մեթր բարձրութեամբ Զեպօպօ լեռն է։ Ափագիծը քիչ մը կտրտուած է, եւ ծովեզերքին երկայնքով կը տարածուին Աքրայի եւ Աքանի դաշտավայրերը։ Երկիրը հարուստ է ոսկիի, ադամանդի, մանգանի եւ պօքսիթի պաշարներով։ == Կլիմայ == Կլիման մերձհասարակածային է՝ յստակ արտայայտուած չոր եւ խոնաւ եղանակներով։ Կանան հարուստ է գետային ցանցով։ Գլխաւոր գետերէն են Volta River, Անկոպրան, Թանոն եւ Պրան։ == Ջրային ցանց == Երկրին միակ բնական լիճը Lake Bosumtwi-ն է։ Կանայի տարածքին մեծ մասը ծածկուած է մշտադալար անտառներով, թէեւ անոնք աստիճանաբար իրենց տեղը կը զիջին մշակուած տնկադաշտերուն։ == Տնտեսութիւն եւ մշակոյթ == Կանան հարուստ բնական պաշարներ ունեցող երկիր մըն է։ Երկրին տնտեսութեան հիմքը հանքարդիւնաբերութիւնն ու [[Գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութիւնն]] են։ Բացի ատկէ, զարգացած են սննդամթերքի, բնաթելի, ծխախոտի, շինանիւթերու եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսը [[Քաքաօ|քաքաօն]] է, եւ Կանան անոր արտադրութեամբ ու արտահանութեամբ աշխարհի առաջատար երկիրներէն մէկն է։ Կը մշակուին նաեւ քոքոսեան արմաւենի, ցիտրոնազգիներ, [[սուրճ]], գետնանուշ, [[շաքարեղէգ]] եւ այլ մշակաբոյսեր։ Դեռ հին ժամանակներէն Կանայի մէջ զարգացած էին [[Բրուտագործութիւն|բրուտագործութիւնը]] եւ [[Փայտ|փայտի]] փորագրութիւնը, յատկապէս կարմիր ու սեւ փայտէ պատրաստուած ոճաւորուած արձանիկներու արտադրութիւնը։ Բարձր մակարդակի հասած էր նաեւ [[Ոսկի|ոսկիի]], [[Արծաթ|արծաթի]] եւ [[Պղինձ|պղինձէ]]-[[Պրոնզ|պրոնզէ]] իրերու գեղարուեստական մշակումը։ == Կանայի պատմութիւնը եւ ազատագրական շարժումը Անգլիոյ դէմ == Տասնհինգերորդ դարուն Կանա հասան առաջին եւրոպացիները, որոնք երկրէն մեծ քանակութեամբ ոսկի կը տանէին։ Այդ պատճառով ալ երկիրը [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ յայտնի դարձաւ «Ոսկէ Ափ» անունով։ Տասնիններորդ դարուն սկսաւ երկրի գրաւումը [[Անգլիա|անգլիական]] գաղութարարներուն կողմէ, եւ քսաներորդ դարու սկիզբը Կանայի տարածքը դարձաւ անգլիական գաղութ՝ «Ոսկէ Ափ» անունով։ 1956-ին Ոսկէ Ափին միացաւ Togo-ի մէկ մասը, որ նոյնպէս անգլիական խնամակալութեան տակ կը գտնուէր։ 1957-ին Ոսկէ Ափը հռչակուեցաւ անկախ պետութիւն եւ ստացաւ Կանա անունը։ Այդպիսով ծնունդ առաւ ժամանակակից Կանա պետութիւնը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references />{{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=680}} [[Ստորոգութիւն:Անգլիախօս երկիրներ եւ տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկեան միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Կանա]] [[Ստորոգութիւն:Լիպերալ ժողովրդավարութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] abjzkcekskiv51exgk5q42bm35nhudg 252284 252283 2026-06-10T21:16:30Z Betty Kilerjian 83 252284 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Կանա''' (անգլ.՝ ''Ghana''), պաշտօնապէս՝ '''Կանայի Հանրապետութիւն''' (անգլ.՝ ''Republic of Ghana''), պետութիւն մըն է [[Արեւմտեան Ափրիկէ|Արեւմտեան Ափրիկէի]] մէջ։ Ան անդամ է Commonwealth of Nations-ին (Ազգերու Համագործակցութիւն)։ Երկիրը ունի մօտ 24,603,500 բնակիչ։ Թէեւ Կանայի պաշտօնական լեզուն [[Անգլերէն|անգլերէնն]] է, բնակչութեան մեծ մասը կը խօսի աքան, որ երկիրին հիմնական ազգային լեզուներէն մէկն է։ Մայրաքաղաքն է Աքրա<ref>[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%28Soviet_Armenian_Encyclopedia%29_2.djvu/168 ՀՍՀ, հ. 2, 168, ԱՔՐԱ]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|title=Աշխարհագրական անունների բառարան, Ա – Կ, Երևան, 1987, էջ 53, ԱՔՐԱ|archive-url=https://web.archive.org/web/20140405003801/http://www.lib.mindiaspora.am/4602.html|archive-date=2014 թ․ ապրիլի 5|accessdate=2015 թ․ մարտի 7|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=160&sWord=Array Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք I, Գանա]</ref>։ == Աշխարհագրական դիրք == [[Արեւմուտք|Արեւմուտքէն]] Կանան սահմանակից է [[Քոթ Տիվուար|Քոթ Տիվուարին]], [[Հիւսիս|հիւսիսէն]] եւ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ [[Պուրքինա Ֆասօ|Պուրքինա Ֆասոյին]], իսկ [[Արեւելք|արեւելքէն]]՝ Togo-ին։ Հարաւէն ան ողողուած է Gulf of Guinea-ի ջուրերով։ Կանան Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ գտնուող պետութիւն մըն է։ Երկրին մակերեսը գլխաւորաբար հարթավայրային է (150–300 մ), իսկ ամէնէն բարձր կէտը 876 մեթր բարձրութեամբ Զեպօպօ լեռն է։ Ափագիծը քիչ մը կտրտուած է, եւ ծովեզերքին երկայնքով կը տարածուին Աքրայի եւ Աքանի դաշտավայրերը։ Երկիրը հարուստ է ոսկիի, ադամանդի, մանգանի եւ պօքսիթի պաշարներով։ == Կլիմայ == Կլիման մերձհասարակածային է՝ յստակ արտայայտուած չոր եւ խոնաւ եղանակներով։ Կանան հարուստ է գետային ցանցով։ Գլխաւոր գետերէն են Volta River, Անկոպրան, Թանոն եւ Պրան։ == Ջրային ցանց == Երկրին միակ բնական լիճը Lake Bosumtwi-ն է։ Կանայի տարածքին մեծ մասը ծածկուած է մշտադալար անտառներով, թէեւ անոնք աստիճանաբար իրենց տեղը կը զիջին մշակուած տնկադաշտերուն։ == Տնտեսութիւն եւ մշակոյթ == Կանան հարուստ բնական պաշարներ ունեցող երկիր մըն է։ Երկրին տնտեսութեան հիմքը հանքարդիւնաբերութիւնն ու [[Գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութիւնն]] են։ Բացի ատկէ, զարգացած են սննդամթերքի, բնաթելի, ծխախոտի, շինանիւթերու եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնները։ Գիւղատնտեսական գլխաւոր մշակաբոյսը [[Քաքաօ|քաքաօն]] է, եւ Կանան անոր արտադրութեամբ ու արտահանութեամբ աշխարհի առաջատար երկիրներէն մէկն է։ Կը մշակուին նաեւ քոքոսեան արմաւենի, ցիտրոնազգիներ, [[սուրճ]], գետնանուշ, [[շաքարեղէգ]] եւ այլ մշակաբոյսեր։ Դեռ հին ժամանակներէն Կանայի մէջ զարգացած էին [[Բրուտագործութիւն|բրուտագործութիւնը]] եւ [[Փայտ|փայտի]] փորագրութիւնը, յատկապէս կարմիր ու սեւ փայտէ պատրաստուած ոճաւորուած արձանիկներու արտադրութիւնը։ Բարձր մակարդակի հասած էր նաեւ [[Ոսկի|ոսկիի]], [[Արծաթ|արծաթի]] եւ [[Պղինձ|պղինձէ]]-[[Պրոնզ|պրոնզէ]] իրերու գեղարուեստական մշակումը։ == Կանայի պատմութիւնը եւ ազատագրական շարժումը Անգլիոյ դէմ == Տասնհինգերորդ դարուն Կանա հասան առաջին եւրոպացիները, որոնք երկրէն մեծ քանակութեամբ ոսկի կը տանէին։ Այդ պատճառով ալ երկիրը [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ յայտնի դարձաւ «Ոսկէ Ափ» անունով։ Տասնիններորդ դարուն սկսաւ երկրի գրաւումը [[Անգլիա|անգլիական]] գաղութարարներուն կողմէ, եւ քսաներորդ դարու սկիզբը Կանայի տարածքը դարձաւ անգլիական գաղութ՝ «Ոսկէ Ափ» անունով։ 1956-ին Ոսկէ Ափին միացաւ Togo-ի մէկ մասը, որ նոյնպէս անգլիական խնամակալութեան տակ կը գտնուէր։ 1957-ին Ոսկէ Ափը հռչակուեցաւ անկախ պետութիւն եւ ստացաւ Կանա անունը։ Այդպիսով ծնունդ առաւ ժամանակակից Կանա պետութիւնը։ == Ծանօթագրութիւններ == <references />{{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=680}} [[Ստորոգութիւն:Անգլիախօս երկիրներ եւ տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկեան միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Կանա]] [[Ստորոգութիւն:Լիպերալ ժողովրդավարութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:ՄԱԿ-ի անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] 7h4w3ajs0wsqwqrsrrry4ina3xyhuto 14 32073 252285 2026-06-10T21:17:25Z Betty Kilerjian 83 Նոր էջ «[[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկեան միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հանրապետութիւններ]]»: 252285 wikitext text/x-wiki [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկեան միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հանրապետութիւններ]] 33wa1l9n0tm63pvzkqt18vh85qfjhvl