Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 10 8450 252429 169162 2026-06-23T10:04:33Z CommonsDelinker 146 Replacing Flag_of_Peru_(state).svg with [[File:War_flag_of_Peru.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the State flag, this is the war flag [ht 252429 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|դրոշավորում/դրոշ</noinclude>}}} | alias = Պերու | flag alias = Flag of Peru.svg | flag alias-1825 = Flag of Peru (1825 - 1950).svg | flag alias-Նահանգ = War flag of Peru.svg | flag alias-ՌԾՈՒ = War flag of Peru.svg | variant = {{{variant|}}} | չափ = {{{չափ|}}} <noinclude> | var1 = 1825 | var2 = Նահանգ | var3 = ՌԾՈՒ </noinclude> }}<noinclude>[[Կատեգորիա:Կաղապարներ:Պերու‎]]</noinclude> 0zca8bjfuhum37ht18ceksgaihcausd 10 23266 252430 252225 2026-06-23T10:06:05Z CommonsDelinker 146 Replacing Flag_of_Peru_(state).svg with [[File:War_flag_of_Peru.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This is not the State flag, this is the war flag [ht 252430 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Peru | flag alias = Flag of Peru.svg | flag alias-spain = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1820 = Flag of Tacna Regiment (1820 proposal).svg | flag alias-1821 = Flag of Peru (1821-1822).svg | flag alias-1822 = Flag of Peru (1822).svg | flag alias-1822a = Flag of Peru (1822–1825).svg | flag alias-1825 = Flag of Peru (1825–1884).svg | flag alias-confederation = Flag of the Peru-Bolivian Confederation.svg | flag alias-north = Flag of Peru (1825–1884).svg | link alias-north = North Peru | flag alias-south = Flag of South Peru.svg | link alias-south = South Peru | flag alias-1884 = Flag of Peru (1884–1950).svg | flag alias-state = War flag of Peru.svg | flag alias-football = War flag of Peru.svg | flag alias-army = Flag of the Peruvian Army.svg | link alias-army = Peruvian Army | flag alias-naval= Flag of the Peruvian Navy.svg | link alias-naval = Peruvian Navy | flag alias-air force= Flag of the Peruvian Air Force.svg | link alias-air force = Peruvian Air Force | flag alias-military=State flag of Peru.svg | link alias-military=Peruvian Armed Forces | flag alias-marines = Flag of the Peruvian Navy.svg | link alias-marines = Peruvian Naval Infantry | flag alias-navy = War flag of Peru.svg | link alias-navy = Peruvian Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = spain | var2 = 1820 | var3 = 1821 | var4 = 1822 | var5 = 1822a | var6 = 1825 | var7 = confederation | var8 = north | var9 = south | var10 = 1884 | var11 = state | var12 = football | redir1 = PER </noinclude> }} 4c582h5on7wgitjpbxuaqzbk3zogqq3 0 32076 252420 252415 2026-06-23T06:50:55Z Maral Dikbikian 4797 252420 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նափոլէոն Պոնափարթ''' ({{Lang-fr|Napoléon Bonaparte}}, {{ԱԾ}}), Ֆրանսայի կայսր, աշխարհահռչակ զօրավար եւ պետական գործիչ, որ յետագային ճանչցուեցաւ իր գահակալական անունով՝ Նափոլէոն Ա․: Ֆրանսացիներու Կայսրն էր 18 Մայիս 1804-էն մինչեւ իր առաջին հրաժարումը՝ 1814-ին, եւ կարճատեւ վերականգնումով մը՝ 1815-ի Հարիւր Օրերուն ընթացքին։ Ան յառաջացաւ ու հռչակուեցաւ որպէս զօրավար՝ Ֆրանսական Յեղափոխութեան ժամանակ, եւ ղեկավարեց զինուորական արշաւանքներու շարք մը ամբողջ Եւրոպայի ու Միջին Արեւելքի մէջ՝ Ֆրանսական Յեղափոխական եւ Նափոլէոնեան Պատերազմներու ընթացքին։ Որպէս պետական գործիչ՝ ան բազմաթիւ օրինական եւ վարչական բարեփոխումներ իրագործեց Ֆրանսայի ու Եւրոպայի մէջ<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Կանուխ Կեանքը === Նափոլէոնի ընտանիքը իտալական արմատներ ունէր։ Իր հայրական կողմի նախնիները՝ Պոնափարթները, սերած էին թոսքանական մանր ազնուական ընտանիքէ մը, որ 16-րդ դարուն գաղթած էր Քորսիքա։ Իր մայրական կողմի նախնիները՝ Ռամոլինոները, սերած էին լոմպարտական ազնուական ընտանիքէ մը<ref>McLynn (1997), p. 2.</ref>։ Նափոլէոնի ծնողքը՝ Քարլօ Մարիա Պոնափարթ եւ Մարիա Լեթիցիա Ռամոլինօ, կ'ապրէին Այաչիոյի «Մեզոն Պոնափարթ» (Պոնափարթի տուն) տան մէջ, ուր Նափոլէոն ծնաւ 15 Օգոստոս 1769-ին։ Ան ունէր մեծ եղբայր մը՝ Ժոզեֆը, եւ վեց կրտսեր քոյր ու եղբայր՝ Լիւսիէն, Էլիզա, Լուի, Փոլին, Քարոլին եւ Ժերոմ<ref>Zamoyski (2018), pp. xiv, 14.</ref>։ Աւելի քան հինգ այլ քոյր ու եղբայրներ ալ կամ մահացած ծնած էին, կամ ալ չէին գոյատեւած մանկութեան տարիներուն<ref>McLynn (1997), p. 4.</ref>։ Նափոլէոն մկրտուեցաւ որպէս կաթոլիկ՝ Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ անունով։ Իր երիտասարդութեան տարիներուն իր անունը նաեւ կը գրուէր որպէս Նապուլիոնէ, Նապուլիօ, Նափոլիոննէ եւ Նափուլիոնէ<ref>Dwyer (2008a), p. xv</ref>։ Նափոլէոն ծնաւ Ճենովայի Հանրապետութեան կողմէ Վերսայի պայմանագիրով Քորսիքան Ֆրանսային զիջելէն մէկ տարի ետք։ Իր հայրը պաշտպանեց Փասքուալէ Փաոլին՝ Ֆրանսայի դէմ Քորսիքայի անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ 1769-ին Փոնթէ Նովուի ճակատամարտին քորսիքացիներու կրած պարտութենէն եւ Փաոլիի դէպի Բրիտանիա աքսորուելէն ետք, Քարլօ մտերմացաւ Ֆրանսայի կառավարիչ Շարլ Լուի տը Մարպէօֆի հետ, որ դարձաւ իր հովանաւորն ու Նափոլէոնի կնքահայրը։ Մարպէօֆի աջակցութեամբ, Քարլօ նշանակուեցաւ Քորսիքայի ներկայացուցիչ Լուի ԺԶ-ի արքունիքին մէջ, իսկ Նափոլէոն արքայական կրթաթոշակ ստացաւ Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող զինուորական ակադեմիայի մը մէջ ուսանելու համար։ Նափոլէոնի մանկութեան ամէնէն ազդեցիկ դէմքը իր մայրն էր, որուն խիստ կարգապահութիւնը զսպեց այս չարաճճի երեխան։ Կեանքի յետագայ տարիներուն Նափոլէոն ըսած է․ «Զաւակին ապագայ ճակատագիրը միշտ մօր գործն է»<ref>Chamberlain, Alexander (1896). ''The Child and Childhood in Folk Thought: (The Child in Primitive Culture)''. MacMillan. p. 385. ISBN <bdi>978-1-4219-8748-4</bdi>. Archived from the original on 27 February 2024. Retrieved 15 October 2020.</ref>։ Նափոլէոնի ազնուական եւ չափաւոր հարուստ ծագումը իրեն ուսման աւելի մեծ հնարաւորութիւններ ընձեռեց, քան այն ժամանակուան սովորական քորսիքացիի մը համար հասանելի էր։ 1779-ի Յունուարին, 9 տարեկան հասակին, Նափոլէոն տեղափոխուեցաւ Ֆրանսայի ցամաքային մաս եւ արձանագրուեցաւ Օթիւնի (Autun) կրօնական դպրոցը՝ իր ֆրանսերէնը բարելաւելու համար, քանի որ իր մայրենի լեզուները քորսիքերէնն ու իտալերէնն էին։ Թէեւ ան ի վերջոյ վարժ կերպով տիրապետեց ֆրանսերէնին, սակայն կը խօսէր քորսիքական շեշտադրումով (աքսանով), իսկ իր ֆրանսերէն ուղղագրութիւնը տկար էր։ Մայիսին ան տեղափոխուեցաւ Պրիէն-լը-Շաթոյի (Brienne-le-Château) զինուորական ակադեմիան, ուր իր դասընկերները պարբերաբար կը ծաղրէին զինք իր շեշտադրման, ծննդավայրի, կարճ հասակի, վարուելակերպի եւ թերի ֆրանսերէնի պատճառով։ Ան դարձաւ ինքնամփոփ ու տխրամած, եւ իրեն տուաւ ընթերցանութեան։ Քննող մը նկատած էր, որ Նափոլէոն «միշտ աչքի զարկած է թուաբանութեան հանդէպ իր ունեցած ջանասիրութեամբ։ Ան բաւական լաւ ծանօթ է պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ․․․ Այս տղան հիանալի նաւաստի կրնայ դառնալ»։ Դպրոցական տարիներու պատմութիւններէն մէկը կը պատմէ, թէ ան ձիւնագնդի կռիւի մը ժամանակ կրտսեր աշակերտները առաջնորդած է դէպի յաղթանակ՝ ընդդէմ աւագ աշակերտներուն, ինչ որ իբր թէ ցոյց տուած է իր առաջնորդական ձիրքերը։ Սակայն այս պատմութիւնը սկսած է պատմուիլ միայն այն ատեն, երբ Նափոլէոն արդէն հռչակաւոր դարձած էր։ Պրիէնի իր վերջին տարիներուն Նափոլէոն դարձաւ բացայայտ քորսիքացի ազգայնական եւ Փաոլիի երկրպագու։ 1784-ի Սեպտեմբերին Նափոլէոն ընդունուեցաւ Փարիզի «Էքոլ Միլիթէր» (École militaire - Զինուորական դպրոց), ուր ուսանեցաւ հրետանիի սպայ դառնալու համար։ Ան փայլեցաւ թուաբանութեան մէջ եւ լայնօրէն կը կարդար աշխարհագրութիւն, պատմութիւն ու գրականութիւն։ Սակայն, տկար էր ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի մէջ։ 1785-ի Փետրուարին իր հօր մահը կրճատեց ընտանիքի եկամուտը եւ ստիպեց զինք, որ երկամեայ դասընթացքը մէկ տարուան մէջ աւարտէ։ Սեպտեմբերին ան քննուեցաւ հռչակաւոր գիտնական Փիեռ-Սիմոն Լափլասի կողմէ եւ դարձաւ առաջին քորսիքացին, որ աւարտեց «Էքոլ Միլիթէր»-ը։ == Կանուխ Ասպարէզը<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Վերադարձ դէպի Քորսիքա === 1785-ի Սեպտեմբերին աւարտելէն ետք, Պոնափարթ նշանակուեցաւ որպէս տեղակալ (second lieutenant) «Լա Ֆեր» (La Fère) հրետանային գունդին մէջ։ Ան ծառայեց Վալանսի (Valence) եւ Օքսոնի (Auxonne) մէջ մինչեւ 1789-ին Ֆրանսական Յեղափոխութեան պայթումը, սակայն երկարատեւ արձակուրդներ անցուց Քորսիքայի մէջ, ինչ որ սնուցեց իր քորսիքական ազգայնականութիւնը։ 1789-ի Սեպտեմբերին ան վերադարձաւ Քորսիքա եւ սկսաւ պաշտպանել ու տարածել ֆրանսական յեղափոխական գաղափարները։ 1790-ի Յուլիսին Փաոլի վերադարձաւ կղզի, բայց ան ոչ մէկ համակրանք ունէր Պոնափարթի հանդէպ, քանի որ իր հայրը դաւաճան կը համարէր՝ Քորսիքայի անկախութեան դատը լքելուն համար<ref>Roberts (2014), Chapter 2, pp. 29–53.</ref><ref>Zamoyski (2018), pp. 41–46.</ref>։ Պոնափարթ նետուեցաւ խճճուած ու եռակողմ պայքարի մը մէջ՝ արքայականներու (ռոյալիստներ), յեղափոխականներու եւ քորսիքացի ազգայնականներու միջեւ։ Ան դարձաւ Եակոպինեաններու (Jacobins) կողմնակից եւ միացաւ ֆրանսամէտ քորսիքացի հանրապետականներուն, որոնք դէմ էին Փաոլիի քաղաքականութեան եւ անոր՝ կղզին անջատելու ձգտումներուն<ref>David Nicholls (1999). ''Napoleon: A Biographical Companion''. ABC-CLIO. p. 131. ISBN <bdi>978-0-87436-957-1</bdi>.</ref>։ Անոր տրուեցաւ Քորսիքայի կամաւորներու գումարտակի մը հրամանատարութիւնը, եւ 1792-ին ան բարձրացաւ հարիւրապետի (կապիտան) աստիճանի կանոնաւոր բանակին մէջ՝ հակառակ իր արձակուրդի ժամկէտը անցընելուն եւ Այաչիոյի մէջ իր կամաւորներուն ու ֆրանսական կայազօրին միջեւ ծագած վէճին<ref>McLynn (1997), pp. 52–54.</ref>։ 1793-ի Փետրուարին Պոնափարթ մասնակցեցաւ դէպի Սարտինիա ֆրանսական ձախողած արշաւանքին։ Այն ամբաստանութիւններէն ետք, թէ Փաոլի ձախողցուցած է արշաւանքը եւ անոր վարչակարգը փտած ու անկարող է, Ֆրանսայի Ազգային Պատուիրակութիւնը (National Convention) զինք օրէնքէն դուրս յայտարարեց։ Յունիսի սկիզբը, Պոնափարթ եւ 400 ֆրանսացի զինուորներ չյաջողեցան Այաչիոն գրաւել քորսիքացի կամաւորներէն, եւ կղզին անցաւ Փաոլիի կողմնակիցներու հսկողութեան տակ։ Երբ Պոնափարթ իմացաւ, որ Քորսիքայի ժողովը դատապարտած է զինք ու իր ընտանիքը, Պոնափարթները փախան դէպի Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող Թուլոն քաղաքը։ === Թուլոնի Պաշարումը === Պոնափարթ վերադարձաւ Նիսի մէջ գտնուող իր գունդը եւ նշանակուեցաւ ափամերձ հրետանային մարտկոցի մը հարիւրապետ (կապիտան)։ 1793-ի Յուլիսին ան հրատարակեց «Լը սուփէ տը Պոքեր» (''Le souper de Beaucaire'' - Ընթրիք Պոքերի մէջ) գրքոյկը, որով կը ցուցադրէր իր աջակցութիւնը Ազգային Պատուիրակութեան (National Convention), որ մեծապէս կ'ազդուէր Եակոպինեաններէն։ Սեպտեմբերին, իր քորսիքացի հայրենակից Անթուան Քրիսթոֆ Սալիչեթիի օգնութեամբ, Պոնափարթ նշանակուեցաւ հանրապետական ուժերու հրետանիի հրամանատար, որոնք ուղարկուած էին դաշնակից ուժերու կողմէ գրաւուած Թուլոնի նաւահանգիստը ետ գրաւելու համար։ Ան արագօրէն աւելցուց ձեռքի տակ եղած հրետանին եւ առաջարկեց բլուրի վրայ գտնուող բերդ մը գրաւելու ծրագիր, որմէ հանրապետական թնդանօթները կրնային հսկել քաղաքի նաւահանգիստը եւ ստիպել դաշնակիցներուն, որ պարպեն այն։ Դեկտեմբեր 16–17-ին այդ դիրքին վրայ գործադրուած յաջող յարձակումը յանգեցուց քաղաքի գրաւման։ Թուլոնի յաջողութիւնը Պոնափարթը բերաւ ազդեցիկ մարդոց ուշադրութեան կեդրոնը, որոնցմէ էր Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը՝ առաջատար Եակոպինեան Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի կրտսեր եղբայրը։ Ան բարձրացուեցաւ պրիգադի զօրավարի (brigadier general) աստիճանի եւ դրուեցաւ Միջերկրականի ափերու պաշտպանութեան գլուխը։ 1794-ի Փետրուարին ան նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի հրետանիի հրամանատար եւ Սարտինիոյ Թագաւորութեան վրայ յարձակելու ծրագիրներ մշակեց։ Ֆրանսական բանակը գործադրեց Պոնափարթի ծրագիրը 1794-ի Ապրիլին՝ Սաորճիոյ երկրորդ ճակատամարտին, ապա յառաջացաւ լեռներուն մէջ գտնուող Օրմէան գրաւելու համար։ Օրմէայէն ան ուղղուեցաւ դէպի արեւմուտք՝ շրջանցելու համար Սաորժի շուրջ գտնուող աւստրօ-սարտինական դիրքերը։ Այս արշաւանքէն ետք, Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը Պոնափարթը առաքելութեամբ ուղարկեց Ճենովայի Հանրապետութիւն՝ պարզելու համար այդ երկրին դիրքորոշումը Ֆրանսայի հանդէպ<ref>Gueniffey (2015), pp. 137–59.</ref>։ === 13 Վանտեմիեր (13 Vendémiaire) === 1794-ի Յուլիսին Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի անկումէն ետք, Պոնափարթի կապերը առաջատար Եակոպինեաններուն հետ զինք քաղաքականապէս կասկածելի դարձուցին նոր վարչակարգին աչքին։ Ան ձերբակալուեցաւ Օգոստոս 9-ին, բայց երկու շաբաթ ետք արձակուեցաւ։ Իրմէ խնդրուեցաւ ծրագիրներ պատրաստել իտալական դիրքերուն վրայ յարձակելու համար՝ Աւստրիոյ դէմ Ֆրանսայի մղած պատերազմի ծիրէն ներս, իսկ 1795-ի Մարտին ան մասնակցեցաւ Քորսիքան բրիտանացիներէն ետ խլելու արշաւանքին, սակայն ֆրանսացիները ետ մղուեցան Թագաւորական Նաւատորմի (Royal Navy) կողմէ։ 1794-էն սկսեալ Պոնափարթ սիրային կապերու մէջ էր Տեզիրէ Քլարիի հետ, որուն քոյրը՝ Ժիւլի Քլարին, ամուսնացած էր Պոնափարթի մեծ եղբօր՝ Ժոզեֆի հետ։ 1795-ի Ապրիլին Պոնափարթ նշանակուեցաւ Արեւմտեան Բանակին մէջ, որ ներգրաւուած էր Վանտէի պատերազմին՝ քաղաքացիական պատերազմ եւ արքայականներու հակայեղափոխութիւն Վանտէի տարածաշրջանին մէջ։ Որպէս հետեւակի հրամանատարութիւն, ասիկա աստիճանի նուազում էր հրետանիի զօրավարի պաշտօնէն, եւ ան առողջական վատ վիճակը պատրուակեց՝ այդ պաշտօնէն խուսափելու համար։ Այս շրջանին ան գրեց «Քլիսոն եւ Էօժենի» (''Clisson et Eugénie'') սիրային վիպակը՝ զինուորի մը եւ իր սիրեցեալին մասին, ինչ որ ակնայայտ զուգահեռ մըն էր Քլարիի հետ Պոնափարթի ունեցած սեփական յարաբերութեան։ Օգոստոսին ան պաշտօն ստացաւ Տեղագրութեան Գրասենեակին (Bureau of Topography) մէջ, ուր կ'աշխատէր զինուորական ծրագիրներու վրայ։ Սեպտեմբեր 15-ին ան հեռացուեցաւ կանոնաւոր ծառայութեան մէջ գտնուող զօրավարներու ցուցակէն՝ Վանտէի արշաւանքին ծառայելէ հրաժարելուն պատճառով։ Ան փորձեց տեղափոխուիլ Կոստանդնուպոլիս՝ իր ծառայութիւնները առաջարկելու Սուլթան Սելիմ Գ․-ին։ Խնդրանքը ի վերջոյ ընդունուեցաւ, բայց ան երբեք չստանձնեց այդ պաշտօնը։ Հոկտեմբեր 3-ին Փարիզի արքայականները ապստամբութիւն յայտարարեցին Ազգային Պատուիրակութեան դէմ։ Փոլ Պարասը՝ Թերմիտորեան հակազդեցութեան առաջնորդներէն մէկը, գիտէր Թուլոնի մէջ Պոնափարթի զինուորական սխրանքներուն մասին եւ զինք նշանակեց Թուիլըրի պալատին (Tuileries Palace) մէջ Պատուիրակութիւնը պաշտպանող ուժերու փոխհրամանատար։ Պոնափարթ երեք տարի առաջ՝ 10 Օգոստոս 1792-ի ապստամբութեան ժամանակ, տեսած էր թագաւորի զուիցերիական պահակախումբի ջարդը հոն եւ հասկցած էր, որ հրետանին պիտի ըլլար պաշտպանութեան բանալին։ Ան հրամայեց երիտասարդ հեծելազօրի սպայ Ժոաքիմ Միւրային, որ թնդանօթներ գրաւէ, եւ Պոնափարթ զանոնք տեղակայեց կարեւոր դիրքերու վրայ։ 5 Հոկտեմբեր 1795-ին (Ֆրանսական հանրապետական օրացոյցով՝ 13 Վանտեմիեր, Դ․ տարի) ան կարտեչի (canister rounds) կրակ բացաւ ապստամբներուն վրայ (Թոմաս Քարլայլի կողմէ նկարագրուած որպէս «քարտեչի փչոց»): Ապստամբութեան ընթացքին մօտաւորապէս 300-էն 1400 ապստամբ մեռաւ։ Ապստամբութիւնը ճնշելու մէջ Պոնափարթի ունեցած դերը իրեն եւ իր ընտանիքին ապահովեց նոր կառավարութեան՝ Ֆրանսական Տիրեքթուարի (French Directory) հովանաւորութիւնը։ Հոկտեմբեր 26-ին ան բարձրացուեցաւ Ներքին Բանակի հրամանատարի աստիճանի, իսկ 1796-ի Յունուարին նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի գլուխ։ Վանտեմիերի ապստամբութենէն քանի մը շաբաթ ետք, Պոնափարթ սիրային կապ հաստատեց Ժոզեֆին տը Պոհարնէի հետ, որ Պարասի նախկին սիրուհին էր։ Ժոզեֆին ծնած էր Փոքր Անթիլեան կղզիներու ֆրանսական գաղութներուն մէջ, եւ իր ընտանիքը ստրուկներ ունէր շաքարեղէգի տնկարկներու (պլանտացիաներու) մէջ։ Զոյգը ամուսնացաւ 9 Մարտ 1796-ին՝ քաղաքացիական արարողութեամբ։ Պոնափարթ սկսաւ սովորութեան համաձայն ինքզինք կոչել «Նափոլէոն Պոնափարթ»՝ փոխանակ իտալական «Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ» ձեւը օգտագործելու<ref>Chandler (1966), p. 3.</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} bdkewchlwlxsh3bw1rik27tcl57lmye 252421 252420 2026-06-23T07:12:12Z Maral Dikbikian 4797 252421 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նափոլէոն Պոնափարթ''' ({{Lang-fr|Napoléon Bonaparte}}, {{ԱԾ}}), Ֆրանսայի կայսր, աշխարհահռչակ զօրավար եւ պետական գործիչ, որ յետագային ճանչցուեցաւ իր գահակալական անունով՝ Նափոլէոն Ա․: Ֆրանսացիներու Կայսրն էր 18 Մայիս 1804-էն մինչեւ իր առաջին հրաժարումը՝ 1814-ին, եւ կարճատեւ վերականգնումով մը՝ 1815-ի Հարիւր Օրերուն ընթացքին։ Ան յառաջացաւ ու հռչակուեցաւ որպէս զօրավար՝ Ֆրանսական Յեղափոխութեան ժամանակ, եւ ղեկավարեց զինուորական արշաւանքներու շարք մը ամբողջ Եւրոպայի ու Միջին Արեւելքի մէջ՝ Ֆրանսական Յեղափոխական եւ Նափոլէոնեան Պատերազմներու ընթացքին։ Որպէս պետական գործիչ՝ ան բազմաթիւ օրինական եւ վարչական բարեփոխումներ իրագործեց Ֆրանսայի ու Եւրոպայի մէջ<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Կանուխ Կեանքը === Նափոլէոնի ընտանիքը իտալական արմատներ ունէր։ Իր հայրական կողմի նախնիները՝ Պոնափարթները, սերած էին թոսքանական մանր ազնուական ընտանիքէ մը, որ 16-րդ դարուն գաղթած էր Քորսիքա։ Իր մայրական կողմի նախնիները՝ Ռամոլինոները, սերած էին լոմպարտական ազնուական ընտանիքէ մը<ref>McLynn (1997), p. 2.</ref>։ Նափոլէոնի ծնողքը՝ Քարլօ Մարիա Պոնափարթ եւ Մարիա Լեթիցիա Ռամոլինօ, կ'ապրէին Այաչիոյի «Մեզոն Պոնափարթ» (Պոնափարթի տուն) տան մէջ, ուր Նափոլէոն ծնաւ 15 Օգոստոս 1769-ին։ Ան ունէր մեծ եղբայր մը՝ Ժոզեֆը, եւ վեց կրտսեր քոյր ու եղբայր՝ Լիւսիէն, Էլիզա, Լուի, Փոլին, Քարոլին եւ Ժերոմ<ref>Zamoyski (2018), pp. xiv, 14.</ref>։ Աւելի քան հինգ այլ քոյր ու եղբայրներ ալ կամ մահացած ծնած էին, կամ ալ չէին գոյատեւած մանկութեան տարիներուն<ref>McLynn (1997), p. 4.</ref>։ Նափոլէոն մկրտուեցաւ որպէս կաթոլիկ՝ Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ անունով։ Իր երիտասարդութեան տարիներուն իր անունը նաեւ կը գրուէր որպէս Նապուլիոնէ, Նապուլիօ, Նափոլիոննէ եւ Նափուլիոնէ<ref>Dwyer (2008a), p. xv</ref>։ Նափոլէոն ծնաւ Ճենովայի Հանրապետութեան կողմէ Վերսայի պայմանագիրով Քորսիքան Ֆրանսային զիջելէն մէկ տարի ետք։ Իր հայրը պաշտպանեց Փասքուալէ Փաոլին՝ Ֆրանսայի դէմ Քորսիքայի անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ 1769-ին Փոնթէ Նովուի ճակատամարտին քորսիքացիներու կրած պարտութենէն եւ Փաոլիի դէպի Բրիտանիա աքսորուելէն ետք, Քարլօ մտերմացաւ Ֆրանսայի կառավարիչ Շարլ Լուի տը Մարպէօֆի հետ, որ դարձաւ իր հովանաւորն ու Նափոլէոնի կնքահայրը։ Մարպէօֆի աջակցութեամբ, Քարլօ նշանակուեցաւ Քորսիքայի ներկայացուցիչ Լուի ԺԶ-ի արքունիքին մէջ, իսկ Նափոլէոն արքայական կրթաթոշակ ստացաւ Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող զինուորական ակադեմիայի մը մէջ ուսանելու համար։ Նափոլէոնի մանկութեան ամէնէն ազդեցիկ դէմքը իր մայրն էր, որուն խիստ կարգապահութիւնը զսպեց այս չարաճճի երեխան։ Կեանքի յետագայ տարիներուն Նափոլէոն ըսած է․ «Զաւակին ապագայ ճակատագիրը միշտ մօր գործն է»<ref>Chamberlain, Alexander (1896). ''The Child and Childhood in Folk Thought: (The Child in Primitive Culture)''. MacMillan. p. 385. ISBN <bdi>978-1-4219-8748-4</bdi>. Archived from the original on 27 February 2024. Retrieved 15 October 2020.</ref>։ Նափոլէոնի ազնուական եւ չափաւոր հարուստ ծագումը իրեն ուսման աւելի մեծ հնարաւորութիւններ ընձեռեց, քան այն ժամանակուան սովորական քորսիքացիի մը համար հասանելի էր։ 1779-ի Յունուարին, 9 տարեկան հասակին, Նափոլէոն տեղափոխուեցաւ Ֆրանսայի ցամաքային մաս եւ արձանագրուեցաւ Օթիւնի (Autun) կրօնական դպրոցը՝ իր ֆրանսերէնը բարելաւելու համար, քանի որ իր մայրենի լեզուները քորսիքերէնն ու իտալերէնն էին։ Թէեւ ան ի վերջոյ վարժ կերպով տիրապետեց ֆրանսերէնին, սակայն կը խօսէր քորսիքական շեշտադրումով (աքսանով), իսկ իր ֆրանսերէն ուղղագրութիւնը տկար էր։ Մայիսին ան տեղափոխուեցաւ Պրիէն-լը-Շաթոյի (Brienne-le-Château) զինուորական ակադեմիան, ուր իր դասընկերները պարբերաբար կը ծաղրէին զինք իր շեշտադրման, ծննդավայրի, կարճ հասակի, վարուելակերպի եւ թերի ֆրանսերէնի պատճառով։ Ան դարձաւ ինքնամփոփ ու տխրամած, եւ իրեն տուաւ ընթերցանութեան։ Քննող մը նկատած էր, որ Նափոլէոն «միշտ աչքի զարկած է թուաբանութեան հանդէպ իր ունեցած ջանասիրութեամբ։ Ան բաւական լաւ ծանօթ է պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ․․․ Այս տղան հիանալի նաւաստի կրնայ դառնալ»։ Դպրոցական տարիներու պատմութիւններէն մէկը կը պատմէ, թէ ան ձիւնագնդի կռիւի մը ժամանակ կրտսեր աշակերտները առաջնորդած է դէպի յաղթանակ՝ ընդդէմ աւագ աշակերտներուն, ինչ որ իբր թէ ցոյց տուած է իր առաջնորդական ձիրքերը։ Սակայն այս պատմութիւնը սկսած է պատմուիլ միայն այն ատեն, երբ Նափոլէոն արդէն հռչակաւոր դարձած էր։ Պրիէնի իր վերջին տարիներուն Նափոլէոն դարձաւ բացայայտ քորսիքացի ազգայնական եւ Փաոլիի երկրպագու։ 1784-ի Սեպտեմբերին Նափոլէոն ընդունուեցաւ Փարիզի «Էքոլ Միլիթէր» (École militaire - Զինուորական դպրոց), ուր ուսանեցաւ հրետանիի սպայ դառնալու համար։ Ան փայլեցաւ թուաբանութեան մէջ եւ լայնօրէն կը կարդար աշխարհագրութիւն, պատմութիւն ու գրականութիւն։ Սակայն, տկար էր ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի մէջ։ 1785-ի Փետրուարին իր հօր մահը կրճատեց ընտանիքի եկամուտը եւ ստիպեց զինք, որ երկամեայ դասընթացքը մէկ տարուան մէջ աւարտէ։ Սեպտեմբերին ան քննուեցաւ հռչակաւոր գիտնական Փիեռ-Սիմոն Լափլասի կողմէ եւ դարձաւ առաջին քորսիքացին, որ աւարտեց «Էքոլ Միլիթէր»-ը։ == Կանուխ Ասպարէզը<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Վերադարձ դէպի Քորսիքա === 1785-ի Սեպտեմբերին աւարտելէն ետք, Պոնափարթ նշանակուեցաւ որպէս տեղակալ (second lieutenant) «Լա Ֆեր» (La Fère) հրետանային գունդին մէջ։ Ան ծառայեց Վալանսի (Valence) եւ Օքսոնի (Auxonne) մէջ մինչեւ 1789-ին Ֆրանսական Յեղափոխութեան պայթումը, սակայն երկարատեւ արձակուրդներ անցուց Քորսիքայի մէջ, ինչ որ սնուցեց իր քորսիքական ազգայնականութիւնը։ 1789-ի Սեպտեմբերին ան վերադարձաւ Քորսիքա եւ սկսաւ պաշտպանել ու տարածել ֆրանսական յեղափոխական գաղափարները։ 1790-ի Յուլիսին Փաոլի վերադարձաւ կղզի, բայց ան ոչ մէկ համակրանք ունէր Պոնափարթի հանդէպ, քանի որ իր հայրը դաւաճան կը համարէր՝ Քորսիքայի անկախութեան դատը լքելուն համար<ref>Roberts (2014), Chapter 2, pp. 29–53.</ref><ref>Zamoyski (2018), pp. 41–46.</ref>։ Պոնափարթ նետուեցաւ խճճուած ու եռակողմ պայքարի մը մէջ՝ արքայականներու (ռոյալիստներ), յեղափոխականներու եւ քորսիքացի ազգայնականներու միջեւ։ Ան դարձաւ Եակոպինեաններու (Jacobins) կողմնակից եւ միացաւ ֆրանսամէտ քորսիքացի հանրապետականներուն, որոնք դէմ էին Փաոլիի քաղաքականութեան եւ անոր՝ կղզին անջատելու ձգտումներուն<ref>David Nicholls (1999). ''Napoleon: A Biographical Companion''. ABC-CLIO. p. 131. ISBN <bdi>978-0-87436-957-1</bdi>.</ref>։ Անոր տրուեցաւ Քորսիքայի կամաւորներու գումարտակի մը հրամանատարութիւնը, եւ 1792-ին ան բարձրացաւ հարիւրապետի (կապիտան) աստիճանի կանոնաւոր բանակին մէջ՝ հակառակ իր արձակուրդի ժամկէտը անցընելուն եւ Այաչիոյի մէջ իր կամաւորներուն ու ֆրանսական կայազօրին միջեւ ծագած վէճին<ref>McLynn (1997), pp. 52–54.</ref>։ 1793-ի Փետրուարին Պոնափարթ մասնակցեցաւ դէպի Սարտինիա ֆրանսական ձախողած արշաւանքին։ Այն ամբաստանութիւններէն ետք, թէ Փաոլի ձախողցուցած է արշաւանքը եւ անոր վարչակարգը փտած ու անկարող է, Ֆրանսայի Ազգային Պատուիրակութիւնը (National Convention) զինք օրէնքէն դուրս յայտարարեց։ Յունիսի սկիզբը, Պոնափարթ եւ 400 ֆրանսացի զինուորներ չյաջողեցան Այաչիոն գրաւել քորսիքացի կամաւորներէն, եւ կղզին անցաւ Փաոլիի կողմնակիցներու հսկողութեան տակ։ Երբ Պոնափարթ իմացաւ, որ Քորսիքայի ժողովը դատապարտած է զինք ու իր ընտանիքը, Պոնափարթները փախան դէպի Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող Թուլոն քաղաքը։ === Թուլոնի Պաշարումը === Պոնափարթ վերադարձաւ Նիսի մէջ գտնուող իր գունդը եւ նշանակուեցաւ ափամերձ հրետանային մարտկոցի մը հարիւրապետ (կապիտան)։ 1793-ի Յուլիսին ան հրատարակեց «Լը սուփէ տը Պոքեր» (''Le souper de Beaucaire'' - Ընթրիք Պոքերի մէջ) գրքոյկը, որով կը ցուցադրէր իր աջակցութիւնը Ազգային Պատուիրակութեան (National Convention), որ մեծապէս կ'ազդուէր Եակոպինեաններէն։ Սեպտեմբերին, իր քորսիքացի հայրենակից Անթուան Քրիսթոֆ Սալիչեթիի օգնութեամբ, Պոնափարթ նշանակուեցաւ հանրապետական ուժերու հրետանիի հրամանատար, որոնք ուղարկուած էին դաշնակից ուժերու կողմէ գրաւուած Թուլոնի նաւահանգիստը ետ գրաւելու համար։ Ան արագօրէն աւելցուց ձեռքի տակ եղած հրետանին եւ առաջարկեց բլուրի վրայ գտնուող բերդ մը գրաւելու ծրագիր, որմէ հանրապետական թնդանօթները կրնային հսկել քաղաքի նաւահանգիստը եւ ստիպել դաշնակիցներուն, որ պարպեն այն։ Դեկտեմբեր 16–17-ին այդ դիրքին վրայ գործադրուած յաջող յարձակումը յանգեցուց քաղաքի գրաւման։ Թուլոնի յաջողութիւնը Պոնափարթը բերաւ ազդեցիկ մարդոց ուշադրութեան կեդրոնը, որոնցմէ էր Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը՝ առաջատար Եակոպինեան Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի կրտսեր եղբայրը։ Ան բարձրացուեցաւ պրիգադի զօրավարի (brigadier general) աստիճանի եւ դրուեցաւ Միջերկրականի ափերու պաշտպանութեան գլուխը։ 1794-ի Փետրուարին ան նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի հրետանիի հրամանատար եւ Սարտինիոյ Թագաւորութեան վրայ յարձակելու ծրագիրներ մշակեց։ Ֆրանսական բանակը գործադրեց Պոնափարթի ծրագիրը 1794-ի Ապրիլին՝ Սաորճիոյ երկրորդ ճակատամարտին, ապա յառաջացաւ լեռներուն մէջ գտնուող Օրմէան գրաւելու համար։ Օրմէայէն ան ուղղուեցաւ դէպի արեւմուտք՝ շրջանցելու համար Սաորժի շուրջ գտնուող աւստրօ-սարտինական դիրքերը։ Այս արշաւանքէն ետք, Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը Պոնափարթը առաքելութեամբ ուղարկեց Ճենովայի Հանրապետութիւն՝ պարզելու համար այդ երկրին դիրքորոշումը Ֆրանսայի հանդէպ<ref>Gueniffey (2015), pp. 137–59.</ref>։ === 13 Վանտեմիեր (13 Vendémiaire) === 1794-ի Յուլիսին Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի անկումէն ետք, Պոնափարթի կապերը առաջատար Եակոպինեաններուն հետ զինք քաղաքականապէս կասկածելի դարձուցին նոր վարչակարգին աչքին։ Ան ձերբակալուեցաւ Օգոստոս 9-ին, բայց երկու շաբաթ ետք արձակուեցաւ։ Իրմէ խնդրուեցաւ ծրագիրներ պատրաստել իտալական դիրքերուն վրայ յարձակելու համար՝ Աւստրիոյ դէմ Ֆրանսայի մղած պատերազմի ծիրէն ներս, իսկ 1795-ի Մարտին ան մասնակցեցաւ Քորսիքան բրիտանացիներէն ետ խլելու արշաւանքին, սակայն ֆրանսացիները ետ մղուեցան Թագաւորական Նաւատորմի (Royal Navy) կողմէ։ 1794-էն սկսեալ Պոնափարթ սիրային կապերու մէջ էր Տեզիրէ Քլարիի հետ, որուն քոյրը՝ Ժիւլի Քլարին, ամուսնացած էր Պոնափարթի մեծ եղբօր՝ Ժոզեֆի հետ։ 1795-ի Ապրիլին Պոնափարթ նշանակուեցաւ Արեւմտեան Բանակին մէջ, որ ներգրաւուած էր Վանտէի պատերազմին՝ քաղաքացիական պատերազմ եւ արքայականներու հակայեղափոխութիւն Վանտէի տարածաշրջանին մէջ։ Որպէս հետեւակի հրամանատարութիւն, ասիկա աստիճանի նուազում էր հրետանիի զօրավարի պաշտօնէն, եւ ան առողջական վատ վիճակը պատրուակեց՝ այդ պաշտօնէն խուսափելու համար։ Այս շրջանին ան գրեց «Քլիսոն եւ Էօժենի» (''Clisson et Eugénie'') սիրային վիպակը՝ զինուորի մը եւ իր սիրեցեալին մասին, ինչ որ ակնայայտ զուգահեռ մըն էր Քլարիի հետ Պոնափարթի ունեցած սեփական յարաբերութեան։ Օգոստոսին ան պաշտօն ստացաւ Տեղագրութեան Գրասենեակին (Bureau of Topography) մէջ, ուր կ'աշխատէր զինուորական ծրագիրներու վրայ։ Սեպտեմբեր 15-ին ան հեռացուեցաւ կանոնաւոր ծառայութեան մէջ գտնուող զօրավարներու ցուցակէն՝ Վանտէի արշաւանքին ծառայելէ հրաժարելուն պատճառով։ Ան փորձեց տեղափոխուիլ Կոստանդնուպոլիս՝ իր ծառայութիւնները առաջարկելու Սուլթան Սելիմ Գ․-ին։ Խնդրանքը ի վերջոյ ընդունուեցաւ, բայց ան երբեք չստանձնեց այդ պաշտօնը։ Հոկտեմբեր 3-ին Փարիզի արքայականները ապստամբութիւն յայտարարեցին Ազգային Պատուիրակութեան դէմ։ Փոլ Պարասը՝ Թերմիտորեան հակազդեցութեան առաջնորդներէն մէկը, գիտէր Թուլոնի մէջ Պոնափարթի զինուորական սխրանքներուն մասին եւ զինք նշանակեց Թուիլըրի պալատին (Tuileries Palace) մէջ Պատուիրակութիւնը պաշտպանող ուժերու փոխհրամանատար։ Պոնափարթ երեք տարի առաջ՝ 10 Օգոստոս 1792-ի ապստամբութեան ժամանակ, տեսած էր թագաւորի զուիցերիական պահակախումբի ջարդը հոն եւ հասկցած էր, որ հրետանին պիտի ըլլար պաշտպանութեան բանալին։ Ան հրամայեց երիտասարդ հեծելազօրի սպայ Ժոաքիմ Միւրային, որ թնդանօթներ գրաւէ, եւ Պոնափարթ զանոնք տեղակայեց կարեւոր դիրքերու վրայ։ 5 Հոկտեմբեր 1795-ին (Ֆրանսական հանրապետական օրացոյցով՝ 13 Վանտեմիեր, Դ․ տարի) ան կարտեչի (canister rounds) կրակ բացաւ ապստամբներուն վրայ (Թոմաս Քարլայլի կողմէ նկարագրուած որպէս «քարտեչի փչոց»): Ապստամբութեան ընթացքին մօտաւորապէս 300-էն 1400 ապստամբ մեռաւ։ Ապստամբութիւնը ճնշելու մէջ Պոնափարթի ունեցած դերը իրեն եւ իր ընտանիքին ապահովեց նոր կառավարութեան՝ Ֆրանսական Տիրեքթուարի (French Directory) հովանաւորութիւնը։ Հոկտեմբեր 26-ին ան բարձրացուեցաւ Ներքին Բանակի հրամանատարի աստիճանի, իսկ 1796-ի Յունուարին նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի գլուխ։ Վանտեմիերի ապստամբութենէն քանի մը շաբաթ ետք, Պոնափարթ սիրային կապ հաստատեց Ժոզեֆին տը Պոհարնէի հետ, որ Պարասի նախկին սիրուհին էր։ Ժոզեֆին ծնած էր Փոքր Անթիլեան կղզիներու ֆրանսական գաղութներուն մէջ, եւ իր ընտանիքը ստրուկներ ունէր շաքարեղէգի տնկարկներու (պլանտացիաներու) մէջ։ Զոյգը ամուսնացաւ 9 Մարտ 1796-ին՝ քաղաքացիական արարողութեամբ։ Պոնափարթ սկսաւ սովորութեան համաձայն ինքզինք կոչել «Նափոլէոն Պոնափարթ»՝ փոխանակ իտալական «Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ» ձեւը օգտագործելու<ref>Chandler (1966), p. 3.</ref>։ === '''Իտալական առաջին արշաւանք''' === Պսակադրութենէն երկու օր ետք, Պոնափարթ ձգեց Փարիզը՝ Իտալական բանակի հրամանատարութիւնը ստանձնելու համար։ Ան յարձակողականի անցաւ՝ յուսալով պարտութեան մատնել Սարտինիոյ թագաւորութիւնը Փիեմոնթի մէջ, նախքան անոնց աւստրիացի դաշնակիցներուն միջամտելը։ Մոնթենոթէի արշաւանքի ընթացքին տարած շարք մը յաղթանակներով, ան երկու շաբթուան մէջ դուրս մղեց փիեմոնթցիները պատերազմէն։ Այնուհետեւ, ֆրանսացիները կեդրոնացան աւստրիացիներուն վրայ՝ պաշարելով Մանթուան։ Աւստրիացիները յարձակողականներ շղթայազերծեցին ֆրանսացիներուն դէմ՝ պաշարումը կոտրելու համար, սակայն Պոնափարթ ձախողեցուց օգնութեան հասնելու ամէն փորձ՝ յաղթելով Քասթիլիոնէի, Պասանոյի, Արքոլէի եւ Ռիվոլիի ճակատամարտերուն։ 1797 Յունուարին Ռիվոլիի մէջ ֆրանսացիներուն տարած յաղթանակը յանգեցուց Իտալիոյ մէջ աւստրիական դիրքերու փլուզման։ Ռիվոլիի մէջ Աւստրիան կորսնցուց իր զինուորներուն 43%-ը՝ սպաննուած, վիրաւոր կամ գերի իյնալով։ Ֆրանսական ուժերը այնուհետեւ ներխուժեցին Հապսպուրկեան տան սրտի հողերը։ Հարաւային Գերմանիոյ մէջ ֆրանսական ուժերը պարտութեան մատնուած էին Թեշենի դուքս՝ Կարլոս արխիտուքսին (Աւագ դուքս) կողմէ 1796-ին, բայց Կարլոս ետ քաշեց իր ուժերը Վիեննան պաշտպանելու համար՝ լսելով Պոնափարթի յարձակման մասին։ Իրենց առաջին բախման ժամանակ, Պոնափարթ ետ մղեց Կարլոսը եւ խորացաւ աւստրիական տարածքներուն մէջ՝ 1797 Մարտին յաղթելով Թարվիզի ճակատամարտին։ Սարսափած ֆրանսական յառաջխաղացումէն, որ հասած էր մինչեւ Լէոպէն (Վիեննայէն մօտ 100 քմ հեռաւորութեան վրայ), աւստրիացիները հաշտութիւն խնդրեցին։ Լէոպէնի նախնական հաշտութիւնը, որ ստորագրուեցաւ Ապրիլ 18-ին, Ֆրանսայի հսկողութեան տակ ձգեց Հիւսիսային Իտալիոյ մեծ մասն ու Նետերլանտները (Ցած երկիրները) եւ խոստացաւ Աւստրիոյ հետ բաժնել Վենետիկի հանրապետութիւնը։ Պոնափարթ քալեց դէպի Վենետիկ եւ պարտադրեց անոր անձնատուութիւնը՝ վերջ դնելով Վենետիկի 1100-ամեայ անկախութեան։ Ան արտօնեց ֆրանսացիներուն կողոպտել գանձերը, ինչպէս՝ Սուրբ Մարկոսի ձիերը։ Այս իտալական արշաւանքին ընթացքին, Պոնափարթի բանակը գերեվարեց 150,000 գերի, գրաւեց 540 թնդանօթ եւ 170 դրօշակ։ Ֆրանսական բանակը մղեց 67 բախում եւ յաղթեց 18 մեծ դաշտային ճակատամարտերու՝ շնորհիւ հրետանիի գերազանց արհեստագիտութեան եւ Պոնափարթի մարտավարութեան։ Պոնափարթ արշաւանքի ընթացքին Իտալիայէն կորզեց մօտաւորապէս 45 միլիոն ֆրանսական լիվր (փաունտ), եւս 12 միլիոն լիվր՝ թանկարժէք մետաղներով ու գոհարներով, եւ աւելի քան 300 գեղանկար ու քանդակ։ Արշաւանքի ընթացքին Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ազդեցիկ դարձաւ ֆրանսական քաղաքականութեան մէջ։ Ան հիմնեց երկու թերթ՝ մէկը իր բանակի զօրքերուն համար, իսկ միւսը՝ Ֆրանսայի մէջ տարածելու համար։ Ռոյալիստները (միապետականները) կը յարձակէին իր վրայ Իտալիան կողոպտելուն համար եւ կը զգուշացնէին, որ ան կրնայ բռնապետ դառնալ։ Պոնափարթ Փարիզ ուղարկեց զօրավար Շարլ-Փիեռ Օժերոն՝ աջակցելու պետական հարուածին, որ Սեպտեմբեր 4-ին օրէնսդիր խորհուրդներէն մաքրեց ռոյալիստները (18 Ֆրիւքթիտորի յեղաշրջումը)։ Ասիկա Պարասին եւ իր հանրապետական դաշնակիցներուն ձգեց դարձեալ հսկողութեան գլուխ, բայց աւելի կախեալ՝ Պոնափարթէն, որ Աւստրիոյ հետ հաշտութեան պայմանները վերջնականացուց Քամփօ Ֆորմիոյի դաշնագրով։ Պոնափարթ Փարիզ վերադարձաւ 5 Դեկտեմբեր 1797-ին որպէս հերոս։ Ան հանդիպեցաւ Շարլ Մորիս տը Թալէյրանին՝ Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարարին, եւ ստանձնեց Անգլիական բանակի հրամանատարութիւնը՝ Բրիտանիոյ ծրագրուած ներխուժման համար։ == Ֆրանսայի կառավարիչ == === '''18 Պրիւմեր''' === Պոնափարթի անգիտութեամբ, Տիրեքթորիան (Գործադիր կոմիտէն) իրեն հրամաններ ուղարկած էր՝ իր բանակով Եգիպտոսէն վերադառնալու համար, որպէսզի կանխէր Ֆրանսայի վրայ հաւանական ներխուժում մը, բայց այս նամակները երբեք տեղ չհասան։ Երբ ան Հոկտեմբերին հասաւ Փարիզ, Ֆրանսայի կացութիւնը բարելաւուած էր շարք մը յաղթանակներով։ Հանրապետութիւնը, սակայն, սնանկացած էր, իսկ անարդիւնաւէտ Տիրեքթորիան ժողովրդականութիւն չէր վայելեր։ Հակառակ Եգիպտոսի մէջ կրած ձախողութիւններուն, Պոնափարթ հերոսի նման դիմաւորուեցաւ։ Տիրեքթորիան քննարկեց Պոնափարթի դասալքութեան հարցը, բայց չափազանց տկար էր զայն պատժելու համար։ Պոնափարթ դաշինք կնքեց Թալէյրանի, ինչպէս նաեւ Հինգհարիւրի խորհուրդի ու Տիրեքթորիայի առաջատար անդամներուն՝ Լիւսիէն Պոնափարթի, Էմանուէլ Ժոզէֆ Սիէյէսի, Ռոժէ Տիւքոյի եւ Ժոզէֆ Ֆուշէի հետ՝ կառավարութիւնը տապալելու նպատակով։ 9 Նոյեմբեր 1799-ին (յեղափոխական օրացոյցով՝ 18 Պրիւմեր), դաւադիրները պետական հարուած մը շղթայազերծեցին, իսկ յաջորդ օրը՝ սուիններով զինուած նռնակաձիգներու (grenadiers) աջակցութեամբ, ստիպեցին Հինգհարիւրի խորհուրդին լուծարել Տիրեքթորիան եւ Պոնափարթը, Սիէյէսն ու Տիւքոն նշանակել որպէս ժամանակաւոր հիւպատոսներ։ === '''Ֆրանսական Հիւպատոսութիւն''' === 13 Դեկտեմբերին, Պոնափարթ հրապարակեց Ութերորդ տարուան սահմանադրութիւնը, որուն համաձայն՝ երեք հիւպատոսներ կը նշանակուէին 10 տարուան ժամկէտով։ Իրական իշխանութիւնը կը պատկանէր Պոնափարթին՝ որպէս առաջին հիւպատոս, իսկ անոր նախընտրած թեկնածուները՝ Քամպասերեսն ու Շարլ-Ֆրանսուա Լըպրէօնը, նշանակուեցան երկրորդ եւ երրորդ հիւպատոսներ, որոնք ունէին միայն խորհրդատուական դեր։ Սահմանադրութիւնը նաեւ կը հաստատէր Օրէնսդիր մարմին եւ Տրիպունատ (Ժողովրդապետութիւն), որոնք կ'ընտրուէին անուղղակիօրէն ընտրուած թեկնածուներէ, ինչպէս նաեւ Ծերակոյտ եւ Պետական Խորհուրդ, որոնք գործնականապէս կ'առաջադրուէին գործադիր իշխանութեան կողմէ։ Սահմանադրութիւնը հաստատուեցաւ 7 Փետրուար 1800-ի հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքներով կէսէ աւելի՝ երեք միլիոն մարդ թեր քուէարկած էր, իսկ 1,562 հոգի՝ դէմ: Լիւսիէն, սակայն, կրկնապատկած էր «Այո» քուէներուն թիւը՝ սուտ տպաւորութիւն ստեղծելու համար, թէ քուէարկելու իրաւունք ունեցողներուն մեծամասնութիւնը հաւանութիւն տուած էր սահմանադրութեան։ Պատմաբանները տարբեր կերպերով նկարագրած են Պոնափարթի վարչակարգը. որպէս «հանրաքուէով բռնատիրութիւն», «դարաշրջանի ոգիով քօղարկուած բացարձակապետական կառավարում» եւ «մեղմ բռնապետութիւն»։ Տեղական եւ շրջանային վարչակարգը բարեփոխուեցաւ, որպէսզի իշխանութիւնը կեդրոնանայ կեդրոնական կառավարութեան մէջ, գրաքննութիւն մտցուեցաւ, եւ ընդդիմադիր թերթերուն մեծ մասը փակուեցան՝ այլախոհութիւնը ճնշելու համար։ Ռոյալիստներու (միապետականներու) եւ շրջանային ապստամբութիւնները զսպուեցան երկու ճամբով՝ համաներում շնորհելով անոնց, որոնք վար կը դնէին իրենց զէնքերը, եւ դաժանօրէն ճնշելով անոնք, որոնք կը շարունակէին դիմադրել։ Պոնափարթ նաեւ բարելաւեց պետութեան ֆինանսները՝ ապահովելով վարկեր՝ մասնաւոր սեփականութիւնը պաշտպանելու խոստումով, բարձրացնելով ծխախոտի, ոգելից ըմպելիքներու եւ աղի տուրքերը, ինչպէս նաեւ հարկեր գանձելով Ֆրանսայի արբանեակ հանրապետութիւններէն։ Պոնափարթ կը հաւատար, թէ իր վարչակարգը ապահովելու լաւագոյն միջոցը յաղթական խաղաղութիւնն էր։ 1800 Մայիսին ան իր բանակը առաջնորդեց Զուիցերիական Ալպերու վրայով դէպի Իտալիա՝ նպատակ ունենալով անակնկալի բերել աւստրիական բանակները, որոնք վերստին գրաւած էին թերակղզին այն ատեն, երբ Պոնափարթ տակաւին Եգիպտոս կը գտնուէր։ Ալպերու վրայով դժուարին անցումէ մը ետք, ֆրանսացիները գրաւեցին Միլանը 2 Յունիսին։ Ֆրանսացիները 14 Յունիսին Մարենկոյի ճակատամարտին ընդհարեցան Միքայէլ ֆոն Մելասի հրամանատարութեան տակ գտնուող աւստրիական բանակին հետ։ Աւստրիացիները դաշտ իջուցած էին մօտաւորապէս 30,000 զինուոր, մինչ Պոնափարթ կը հրամայէր 24,000 զօրքի։ Աւստրիացիներուն նախնական յարձակումը անակնկալի բերաւ ֆրանսացիները, որոնք աստիճանաբար ետ մղուեցան։ Կէսօրէ ետք, սակայն, ֆրանսացի զօրավար Լուի Տեզէի հրամանատարութեան տակ գտնուող ամբողջական զօրաբաժին մը հասաւ ճակատամարտի դաշտ եւ շրջեց մարտի ելքը։ Աւստրիական բանակը փախուստի դիմեց՝ 14,000 զոհ (վիրաւոր կամ մեռեալ) ձգելով ետին։ Յաջորդ օրը, աւստրիացիները զինադադար կնքեցին եւ համաձայնեցան լքել Հիւսիսային Իտալիան։ Երբ Աւստրիոյ հետ խաղաղութեան բանակցութիւնները առկախուեցան, Պոնափարթ Նոյեմբերին վերսկսաւ ռազմական գործողութիւնները։ Զօրավար Ժան Վիքթոր Մարի Մորոյի հրամանատարութեան տակ գտնուող ֆրանսական բանակը անցաւ Պաւարիոյ ընդմէջէն եւ Դեկտեմբերին Հոհենլինտենի ճակատամարտին ջախջախիչ յաղթանակ տարաւ աւստրիացիներուն վրայ։ Աւստրիացիները անձնատուր եղան եւ 1801 Փետրուարին կնքեցին Լիւնեվիլի դաշնագիրը։ Դաշնագիրը վերահաստատեց եւ ընդլայնեց Քամփօ Ֆորմիոյի մէջ ֆրանսացիներուն նախապէս ձեռք բերած նուաճումները։ 26 Յունուար 1802-ին, Լիոնի խորհրդաժողովէն ետք, Նափոլէոն հռչակուեցաւ Իտալական Հանրապետութեան նախագահ։ Մարենկոյի մէջ Պոնափարթի յաղթանակը մեծցուց անոր ժողովրդականութիւնն ու քաղաքական հեղինակութիւնը։ Սակայն, ան տակաւին կը դիմագրաւէր ռոյալիստներու դաւադրութիւնները եւ կը վախնար ժաքոպէնականներու ազդեցութենէն, յատկապէս բանակին մէջ։ Սպանութեան քանի մը փորձերու ծրագիրներ, որոնց կարգին 1800 Հոկտեմբերին «Դաշոյններու դաւադրութիւնը» եւ երկու ամիս ետք Սեն-Նիքեզ փողոցի դաւադրութիւնը, իրեն առիթ տուին ձերբակալելու մօտ 100 կասկածեալ ժաքոպէնականներ ու ռոյալիստներ, որոնցմէ ոմանք գնդակահարուեցան, իսկ շատ ուրիշներ արտաքսուեցան դէպի պատժիչ գաղութներ։ === '''Ժամանակաւոր խաղաղութիւն Եւրոպայի մէջ''' === Մէկ դարաշրջան (տասնամեակ) տեւած պատերազմէ ետք, Ֆրանսան եւ Բրիտանիան 1802 Մարտին ստորագրեցին Ամիենի դաշնագիրը՝ վերջ տալով Յեղափոխական պատերազմներուն։ Դաշնագրին համաձայն՝ Բրիտանիան համաձայնեցաւ քաշուիլ այն գաղութներուն մեծ մասէն, որոնք վերջերս գրաւած էր Ֆրանսայէն ու անոր դաշնակիցներէն, իսկ Ֆրանսան համաձայնեցաւ պարպել Նէափոլը։ Ապրիլին, Պոնափարթ հրապարակայնօրէն տօնեց խաղաղութիւնն ու Պիոս Է. Պապին հետ իր վիճայարոյց 1801 թուականի Համաձայնագիրը (Concordat), որուն զօրութեամբ Պապը կը ճանչնար Պոնափարթի վարչակարգը, իսկ վարչակարգը կը ճանչնար կաթոլիկութիւնը որպէս Ֆրանսայի մեծամասնութեան կրօնք։ Ազգային հաշտեցման ուղղութեամբ յաջորդ քայլով (որ ծանօթ է որպէս «ձուլում»` fusion), Պոնափարթ համաներում շնորհեց գաղթականներուն (émigrés) մեծ մասին, որոնք կը փափաքէին վերադառնալ Ֆրանսա։ Եւրոպայի մէջ տիրող խաղաղութեան եւ տնտեսութեան վերականգնման զուգընթաց՝ Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ժողովրդական դարձաւ թէ՛ երկրին մէջ եւ թէ՛ արտասահման։ 1802 Մայիսին, Պետական Խորհուրդը առաջարկեց նոր հանրաքուէ մը՝ ֆրանսացի ժողովուրդին հարցնելով, թէ արդեօք կը փափաքի՞ն «Նափոլէոն Պոնափարթը» դարձնել ցմահ հիւպատոս։ (Ասիկա առաջին անգամն էր, որ անոր անունը պաշտօնապէս կ'օգտագործուէր վարչակարգին կողմէ)։ Մօտաւորապէս 3.6 միլիոն մարդ քուէարկեց «Այո», իսկ 8,374 հոգի՝ «Ոչ»։ Քուէարկելու իրաւունք ունեցող ֆրանսացիներուն 40%-էն 60%-ը մասնակցեցաւ քուէարկութեան, որ յեղափոխութենէն ի վեր հանրաքուէի մը համար արձանագրուած ամենաբարձր մասնակցութիւնն էր։ Ֆրանսան Ամիենի դաշնագրով ետ ստացած էր իր անդրծովեան գաղութները, բայց չէր կրնար հսկել զանոնք բոլորը։ Ֆրանսայի Ազգային Կոնուենտը (Պատգամաւորական ժողովը) 1794 Փետրուարին քուէարկած էր ստրկութիւնը ջնջելու օրինագիծին թեր, սակայն 1800 Մայիսին Պոնափարթ վերստին մտցուց զայն ետ ստացուած բոլոր գաղութներուն մէջ, բացի Սեն-Տոմինկէն (Saint-Domingue) եւ Կուատելուփէն (Guadeloupe), որոնք կը գտնուէին ապստամբ զօրավարներու հսկողութեան տակ։ Անթուան Ռիշփանսի հրամանատարութեամբ ֆրանսական ռազմական արշաւախումբը վերահաստատեց հսկողութիւնը Կուատելուփի վրայ, եւ ստրկութիւնը հոն վերստին մտցուեցաւ Յուլիս 16-ին։ Սեն-Տոմինկը գաղութներուն մէջ ամենաշահաբերն էր. շաքարի, սուրճի եւ լեղակի (indigo) հիմնական աղբիւր մը, բայց անիկա կը գտնուէր նախկին ստրուկ Թուսէն Լուվերթիւրի (Toussaint Louverture) հսկողութեան տակ։ Պոնափարթ իր փեսային՝ զօրավար Շարլ Լըքլերքի հրամանատարութեամբ Սեն-Տոմինկի արշաւախումբը ուղարկեց գաղութը ետ գրաւելու համար, եւ անոնք 1802 Փետրուարին 29,000 հոգիով ափ ելան հոն։ Թէեւ Թուսէնը գերի բռնուեցաւ եւ Յուլիսին Ֆրանսա ուղարկուեցաւ, արշաւանքը ի վերջոյ ձախողեցաւ հիւանդութիւններու բարձր տոկոսին եւ ապստամբներու հրամանատար Ժան-Ժաք Տեսալինի դէմ կրած շարք մը պարտութիւններու պատճառով։ 1803 Մայիսին, Պոնափարթ ընդունեց պարտութիւնը, եւ ֆրանսական վերջին 8,000 զօրքերը լքեցին կղզին։ Նախկին ստրուկները 1804-ին հռչակեցին Հայիթիի անկախ հանրապետութիւնը։ Քանի որ 1803-ին Բրիտանիոյ հետ պատերազմը դարձեալ կը սպառնար, Պոնափարթ անդրադարձաւ, որ Լուիզիանայի իր ամերիկեան գաղութը դժուար պիտի ըլլայ պաշտպանել։ Դրամական միջոցներու կարիք ունենալով՝ ան համաձայնեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն վաճառել Լուիզիանան (Լուիզիանայի գնումը), ինչ որ կրկնապատկեց վերջինիս տարածքը։ Գինը 15 միլիոն տոլար էր։ Բրիտանիոյ հետ խաղաղութիւնը անկայուն էր։ Բրիտանիան չպարպեց Մալթան, ինչպէս խոստացած էր, եւ բողոքեց Պոնափարթի կողմէ Փիեմոնթի կցման ու անոր Միջնորդութեան ակտին (Փետրուար 19) դէմ, որ կը հաստատէր Զուիցերիական Համադաշնակցութիւնը։ Այս տարածքներէն ոչ մէկը ներառուած էր Ամիենի դաշնագրին մէջ, բայց անոնք չափազանց սրեցին լարուածութիւնը, ինչպէս նաեւ Պոնափարթի կողմէ Հոլանտայի գրաւումն ու Հնդկաստանի մէջ անոր ակնայայտ յաւակնութիւնները։ Այս վէճը իր գագաթնակէտին հասաւ 1803 Մայիսին՝ Բրիտանիոյ կողմէ պատերազմի յայտարարութեամբ։ Պոնափարթ պատասխանեց վերստին հաւաքելով Պուլոնի (Boulogne) ներխուժման ճամբարը եւ հրամայելով Ֆրանսայի ու անոր ենթակայ տարածքներուն մէջ գտնուող 18-էն 60 տարեկան ամէն բրիտանացի տղամարդ ձերբակալել որպէս ռազմագերի։ == Ֆրանսական Կայսրութիւն == 1804 Փետրուարին, Պոնափարթի ոստիկանութիւնը շարք մը ձերբակալութիւններ կատարեց՝ կապուած ռոյալիստներու (միապետականներու) դաւադրութեան մը հետ, որուն նպատակն էր զայն առեւանգել կամ սպաննել, եւ որուն մէջ ներգրաւուած էին բրիտանական կառավարութիւնը, Մորոն եւ Պուրպոնեան տան անանուն իշխան մը։ Իր արտաքին գործոց նախարար Թալէյրանի խորհուրդով՝ Նափոլէոն հրամայեց առեւանգել Էնկիէնի դուքսը (Duke of Enghien)՝ խախտելով Պատենի (Baden) ինքնիշխանութիւնը։ Դուքսը արագօրէն մահապատժի ենթարկուեցաւ գաղտնի ռազմական դատավարութենէ մը ետք, թէեւ չկար որեւէ փաստ, որ ան խառնուած էր դաւադրութեան մէջ։ Էնկիէնի առեւանգումն ու մահապատիժը կատաղեցուցին ռոյալիստներն ու միապետները ամբողջ Եւրոպայի մէջ եւ Ռուսիոյ կողմէ պաշտօնական բողոքի արժանացան։ Ռոյալիստներու դաւադրութենէն ետք, Պոնափարթի կողմնակիցները համոզեցին զայն Հիւպատոսութիւնը վերածել միապետութեան։ Անոնք կը պնդէին, որ ժառանգորդի մը ներկայութիւնը պիտի օգնէ ապահովելու վարչակարգի կայունութիւնը՝ անոր մահուան պարագային։ Նմանապէս, անոնք կը հաւատային, որ միապետութիւնը Նափոլէոնը աւելի ընդունելի պիտի դարձնէ սահմանադրական միապետականներուն համար եւ Ֆրանսան պիտի դնէ նոյն մակարդակի վրայ եւրոպական միւս միապետութիւններուն հետ։ Մայիս 18-ին ծերակոյտը Նափոլէոնը հռչակեց Ֆրանսացիներու Կայսր եւ հաստատեց նոր սահմանադրութիւն մը։ Յաջորդ օրը, Նափոլէոն իր 18 յառաջատար զօրավարները նշանակեց Կայսրութեան Մարշալներ։ Ժառանգական կայսրութիւնը հաստատուեցաւ Յունիսին տեղի ունեցած հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքները ցոյց տուին, որ 3.5 միլիոն մարդ քուէարկած էր «Այո», իսկ 2,569 հոգի՝ «Ոչ»։ Սակայն «Այո» քուէներուն թիւը կեղծօրէն ուռճացուած էր 300,000-էն մինչեւ 500,000 քուէով։ Մասնակցութիւնը, որ 35% էր, աւելի ցած էր, քան նախորդ հանրաքուէի ցուցանիշը։ Բրիտանիան, Ռուսիան, Շուէտը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը մերժեցին ճանչնալ Նափոլէոնի տիտղոսը։ Աւստրիան, սակայն, ճանչցաւ Նափոլէոնը որպէս Ֆրանսացիներու Կայսր՝ փոխադարձաբար Ֆրանսայի կողմէ Ֆրանցիս Ա.-ը որպէս Աւստրիոյ Կայսր ճանչնալու պայմանով։ Նափոլէոնի թագադրութիւնը, Պիոս Է. Պապին մասնակցութեամբ, տեղի ունեցաւ Փարիզի Աստուածամօր տաճարին (Notre Dame de Paris) մէջ՝ 2 Դեկտեմբեր 1804-ին։ Պապին կողմէ օծուելէ ետք, Նափոլէոն ինքն իրեն թագադրեց Շարլըմանի (Կարլոս Մեծ) թագի կրկնօրինակով։ Այնուհետեւ ան թագադրեց Ժոզէֆինը, որ ֆրանսական պատմութեան մէջ դարձաւ երկրորդ կինը՝ Մարի տը Մետիչիէն ետք, որ թագադրուեցաւ ու օծուեցաւ։ Ապա ան երդում տուաւ պաշտպանել հանրապետութեան տարածքը, յարգել Համաձայնագիրը (Concordat), պաշտամունքի ազատութիւնը, քաղաքական ու քաղաքացիական ազատութիւններն ու պետականացուած հողերու վաճառքը, օրէնքով սահմանուածէն զատ ուրիշ որեւէ հարկ չպարտադրել, պահպանել Պատուոյ Լեգէոնի (Legion of Honour) շքանշանը եւ կառավարել ի շահ ֆրանսացի ժողովուրդի բարօրութեան ու փառքին։ 17 Մարտ 1805-ին, Նափոլէոն ինքզինք հռչակեց Իտալիոյ Թագաւոր եւ Միլանի տաճարին մէջ թագադրուեցաւ Լոմպարտիոյ Երկաթէ Թագով։ Աւստրիան ասիկա նկատեց իբրեւ սադրանք՝ Իտալիոյ մէջ ունեցած իր սեփական տարածքային շահերուն պատճառով։ Երբ Նափոլէոն Ժենովան (Genoa) եւ Լիկուրիան (Liguria) կցեց իր կայսրութեան, Աւստրիան պաշտօնապէս բողոքեց Լիւնեվիլի դաշնագրի այս խախտման դէմ։ === '''Երրորդ դաշնակցութեան պատերազմ''' === 1805 Սեպտեմբերին Շուէտը, Ռուսիան, Աւստրիան, Նէափոլը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը միացած էին Բրիտանիոյ՝ Ֆրանսայի դէմ ուղղուած դաշնակցութեան մէջ։ 1803-ին եւ 1804-ին Նափոլէոն Պուլոնի (Boulogne) շուրջ զօրք հաւաքած էր Բրիտանիա ներխուժելու համար։ Անոնք երբեք չներխուժեցին, բայց այդ ուժը կազմեց Նափոլէոնի Մեծ Բանակին (Grande Armée) կորիզը, որ ստեղծուեցաւ 1805 Օգոստոսին։ Սկիզբը, ֆրանսական այս բանակը ունէր մօտ 200,000 մարդ՝ կազմակերպուած եօթը զօրաբանակներու (corps), հրետանիի ու հեծելազօրի պահեստային ուժերու եւ ընտրանի կայսերական պահակագունդի (Imperial Guard)։ Մինչեւ 1805 Օգոստոս, Մեծ Բանակը աճած էր՝ հասնելով 350,000 հոգինոց ուժի, որ լաւապէս զինուած էր, մարզուած եւ կ'առաջնորդուէր հմուտ սպաներու կողմէ։ Ներխուժումը դիւրացնելու համար, Նափոլէոն ծրագրած էր Թագաւորական նաւատորմը Լամանշի նեղուցէն (English Channel) հեռու հրապուրել՝ շեղողական յարձակում մը գործելով բրիտանական Արեւմտեան Հնդկաստանի (West Indies) վրայ։ Սակայն, ծրագիրը ձախողեցաւ 1805 Յուլիսին Ֆինիսթերէ հրուանդանի ճակատամարտին բրիտանացիներու տարած յաղթանակէն ետք։ Ֆրանսացի ծովակալ Փիեռ-Շարլ Վիլնէօվը նահանջեց դէպի Քատիս՝ փոխանակ Մանշի նեղուցին վրայ յարձակելու համար միանալու Պրեսթի (Brest) ֆրանսական ծովային ուժերուն։ Ցամաքային թշնամիներու կողմէ հաւանական ներխուժման դիմագրաւելով՝ Նափոլէոն հրաժարեցաւ Անգլիա ներխուժելու իր ծրագիրէն եւ նպատակադրեց ջախջախել Հարաւային Գերմանիոյ մէջ մեկուսացած աւստրիական բանակները, նախքան անոնց ռուս դաշնակիցին մեծ ուժերով տեղ հասնիլը։ Սեպտեմբեր 25-ին, 200,000 ֆրանսական զօրքեր սկսան անցնիլ Հռենոսը՝ 260 քմ (160 մղոն) երկարութեամբ ռազմաճակատով։ Աւստրիացի հրամանատար Կարլ Մաք ֆոն Լայպերիխը աւստրիական բանակին մեծ մասը հաւաքած էր Սուաբիոյ (Swabia) Ուլմ ամրոցին մէջ։ Նափոլէոնի բանակը, սակայն, արագօրէն շարժեցաւ եւ շրջանցեց աւստրիական դիրքերը։ Քանի մը փոքր ընդհարումներէ ետք, որոնք իրենց գագաթնակէտին հասան Ուլմի ճակատամարտով, Մաքը անձնատուր եղաւ։ Ֆրանսական 2,000 զոհերու (կորուստներու) դիմաց, Նափոլէոն իր բանակին արագ քայլարշաւին շնորհիւ գերեվարեց 60,000 աւստրիացի զինուոր։ Ֆրանսացիներուն համար ցամաքի վրայ տարած այս տպաւորիչ յաղթանակը մթագնեցաւ այն վճռական յաղթանակով, որ Թագաւորական նաւատորմը տարաւ Թրաֆալկարի ճակատամարտին՝ Հոկտեմբեր 21-ին։ Թրաֆալկարէն ետք, Թագաւորական նաւատորմը այլեւս երբեք լուրջ մարտահրաւէր չստացաւ Նափոլէոնի նաւատորմին կողմէ։ Ֆրանսական ուժերը Նոյեմբերին գրաւեցին Վիեննան՝ ձեռք ձգելով 100,000 հրացան (musket), 540 թնդանօթ եւ Դանուբի վրայ գտնուող անվնաս կամուրջները։ Նափոլէոն այնուհետեւ իր բանակը ուղարկեց հիւսիս՝ դաշնակիցներուն հետապնդելու համար։ Ռուսիոյ Ալեքսանտր Ա. կայսրն ու Ֆրանցիս Ա.-ը որոշեցին ճակատամարտի բռնուիլ Նափոլէոնի հետ՝ հակառակ իրենց որոշ ստորադասներու վերապահումներուն։ 2 Դեկտեմբերին տեղի ունեցած Աուսթերլիցի ճակատամարտին, Նափոլէոն իր բանակը տեղակայեց Փրացենի (Pratzen) բարձունքներուն ստորոտը։ Ան հրամայեց իր աջ թեւին կեղծ նահանջ կատարել՝ դրդելով դաշնակիցները ցած իջնել բարձունքներէն՝ հետապնդման նպատակով։ Ֆրանսական կեդրոնն ու ձախ թեւը այնուհետեւ գրաւեցին բարձունքները եւ դաշնակիցները առան երկկողմանի շրջափակման (աքցանաձեւ հարուածի) մէջ։ Հազարաւոր ռուս զինուորներ փախուստի դիմեցին սառած լիճի մը վրայով՝ թակարդէն խուսափելու համար, եւ անոնցմէ 100-էն մինչեւ 2,000 հոգի խեղդուեցաւ։ Դաշնակից ուժերուն մօտաւորապէս մէկ երրորդը սպաննուեցաւ, գերի բռնուեցաւ կամ վիրաւորուեցաւ։ Աուսթերլիցի մեծ ձախողութիւնը (աղէտը) ստիպեց Աւստրիոյ հաշտութիւն խնդրել։ Յաջորդող Փրեսպուրկի դաշնագրով, որ ստորագրուեցաւ Դեկտեմբեր 26-ին, Աւստրիան դուրս եկաւ դաշնակցութենէն, զգալի տարածքներ կորսնցուց յանուն Իտալական Թագաւորութեան ու Պաւարիոյ, եւ ստիպուեցաւ վճարել 40 միլիոն ֆրանքի պատերազմական տուգանք։ Ալեքսանտրի բանակին թոյլատրուեցաւ ապահով կերպով վերադառնալ Ռուսիա։ Նափոլէոն յետագային ըսած է. «Աուսթերլիցի ճակատամարտը իմ մղած բոլոր կռիւներուն ամենափառաւորն է»։ Ֆրենք ՄաքԼինը կ'ենթադրէ, որ Նափոլէոն այնքան յաջողակ էր Աուսթերլիցի մէջ, որ կորսնցուց կապը իրականութեան հետ, եւ այն, ինչ նախապէս Ֆրանսայի արտաքին քաղաքականութիւնն էր, դարձաւ «անձնական նափոլէոնեան քաղաքականութիւն»։ Վինսենթ Քրոնինը չի համաձայնիր ասոր՝ նշելով, որ Նափոլէոն չափազանց յաւակնոտ չէր իր անձին համար, այլ «ան կը մարմնաւորէր երեսուն միլիոն ֆրանսացիներու յաւակնութիւնները»։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} gu1wf1f8jpfs7rxk6s3im4uiwl43klt 252422 252421 2026-06-23T07:14:25Z Maral Dikbikian 4797 252422 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նափոլէոն Պոնափարթ''' ({{Lang-fr|Napoléon Bonaparte}}, {{ԱԾ}}), Ֆրանսայի կայսր, աշխարհահռչակ զօրավար եւ պետական գործիչ, որ յետագային ճանչցուեցաւ իր գահակալական անունով՝ Նափոլէոն Ա․: Ֆրանսացիներու Կայսրն էր 18 Մայիս 1804-էն մինչեւ իր առաջին հրաժարումը՝ 1814-ին, եւ կարճատեւ վերականգնումով մը՝ 1815-ի Հարիւր Օրերուն ընթացքին։ Ան յառաջացաւ ու հռչակուեցաւ որպէս զօրավար՝ Ֆրանսական Յեղափոխութեան ժամանակ, եւ ղեկավարեց զինուորական արշաւանքներու շարք մը ամբողջ Եւրոպայի ու Միջին Արեւելքի մէջ՝ Ֆրանսական Յեղափոխական եւ Նափոլէոնեան Պատերազմներու ընթացքին։ Որպէս պետական գործիչ՝ ան բազմաթիւ օրինական եւ վարչական բարեփոխումներ իրագործեց Ֆրանսայի ու Եւրոպայի մէջ<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Կանուխ Կեանքը === Նափոլէոնի ընտանիքը իտալական արմատներ ունէր։ Իր հայրական կողմի նախնիները՝ Պոնափարթները, սերած էին թոսքանական մանր ազնուական ընտանիքէ մը, որ 16-րդ դարուն գաղթած էր Քորսիքա։ Իր մայրական կողմի նախնիները՝ Ռամոլինոները, սերած էին լոմպարտական ազնուական ընտանիքէ մը<ref>McLynn (1997), p. 2.</ref>։ Նափոլէոնի ծնողքը՝ Քարլօ Մարիա Պոնափարթ եւ Մարիա Լեթիցիա Ռամոլինօ, կ'ապրէին Այաչիոյի «Մեզոն Պոնափարթ» (Պոնափարթի տուն) տան մէջ, ուր Նափոլէոն ծնաւ 15 Օգոստոս 1769-ին։ Ան ունէր մեծ եղբայր մը՝ Ժոզեֆը, եւ վեց կրտսեր քոյր ու եղբայր՝ Լիւսիէն, Էլիզա, Լուի, Փոլին, Քարոլին եւ Ժերոմ<ref>Zamoyski (2018), pp. xiv, 14.</ref>։ Աւելի քան հինգ այլ քոյր ու եղբայրներ ալ կամ մահացած ծնած էին, կամ ալ չէին գոյատեւած մանկութեան տարիներուն<ref>McLynn (1997), p. 4.</ref>։ Նափոլէոն մկրտուեցաւ որպէս կաթոլիկ՝ Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ անունով։ Իր երիտասարդութեան տարիներուն իր անունը նաեւ կը գրուէր որպէս Նապուլիոնէ, Նապուլիօ, Նափոլիոննէ եւ Նափուլիոնէ<ref>Dwyer (2008a), p. xv</ref>։ Նափոլէոն ծնաւ Ճենովայի Հանրապետութեան կողմէ Վերսայի պայմանագիրով Քորսիքան Ֆրանսային զիջելէն մէկ տարի ետք։ Իր հայրը պաշտպանեց Փասքուալէ Փաոլին՝ Ֆրանսայի դէմ Քորսիքայի անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ 1769-ին Փոնթէ Նովուի ճակատամարտին քորսիքացիներու կրած պարտութենէն եւ Փաոլիի դէպի Բրիտանիա աքսորուելէն ետք, Քարլօ մտերմացաւ Ֆրանսայի կառավարիչ Շարլ Լուի տը Մարպէօֆի հետ, որ դարձաւ իր հովանաւորն ու Նափոլէոնի կնքահայրը։ Մարպէօֆի աջակցութեամբ, Քարլօ նշանակուեցաւ Քորսիքայի ներկայացուցիչ Լուի ԺԶ-ի արքունիքին մէջ, իսկ Նափոլէոն արքայական կրթաթոշակ ստացաւ Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող զինուորական ակադեմիայի մը մէջ ուսանելու համար։ Նափոլէոնի մանկութեան ամէնէն ազդեցիկ դէմքը իր մայրն էր, որուն խիստ կարգապահութիւնը զսպեց այս չարաճճի երեխան։ Կեանքի յետագայ տարիներուն Նափոլէոն ըսած է․ «Զաւակին ապագայ ճակատագիրը միշտ մօր գործն է»<ref>Chamberlain, Alexander (1896). ''The Child and Childhood in Folk Thought: (The Child in Primitive Culture)''. MacMillan. p. 385. ISBN <bdi>978-1-4219-8748-4</bdi>. Archived from the original on 27 February 2024. Retrieved 15 October 2020.</ref>։ Նափոլէոնի ազնուական եւ չափաւոր հարուստ ծագումը իրեն ուսման աւելի մեծ հնարաւորութիւններ ընձեռեց, քան այն ժամանակուան սովորական քորսիքացիի մը համար հասանելի էր։ 1779-ի Յունուարին, 9 տարեկան հասակին, Նափոլէոն տեղափոխուեցաւ Ֆրանսայի ցամաքային մաս եւ արձանագրուեցաւ Օթիւնի (Autun) կրօնական դպրոցը՝ իր ֆրանսերէնը բարելաւելու համար, քանի որ իր մայրենի լեզուները քորսիքերէնն ու իտալերէնն էին։ Թէեւ ան ի վերջոյ վարժ կերպով տիրապետեց ֆրանսերէնին, սակայն կը խօսէր քորսիքական շեշտադրումով (աքսանով), իսկ իր ֆրանսերէն ուղղագրութիւնը տկար էր։ Մայիսին ան տեղափոխուեցաւ Պրիէն-լը-Շաթոյի (Brienne-le-Château) զինուորական ակադեմիան, ուր իր դասընկերները պարբերաբար կը ծաղրէին զինք իր շեշտադրման, ծննդավայրի, կարճ հասակի, վարուելակերպի եւ թերի ֆրանսերէնի պատճառով։ Ան դարձաւ ինքնամփոփ ու տխրամած, եւ իրեն տուաւ ընթերցանութեան։ Քննող մը նկատած էր, որ Նափոլէոն «միշտ աչքի զարկած է թուաբանութեան հանդէպ իր ունեցած ջանասիրութեամբ։ Ան բաւական լաւ ծանօթ է պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ․․․ Այս տղան հիանալի նաւաստի կրնայ դառնալ»։ Դպրոցական տարիներու պատմութիւններէն մէկը կը պատմէ, թէ ան ձիւնագնդի կռիւի մը ժամանակ կրտսեր աշակերտները առաջնորդած է դէպի յաղթանակ՝ ընդդէմ աւագ աշակերտներուն, ինչ որ իբր թէ ցոյց տուած է իր առաջնորդական ձիրքերը։ Սակայն այս պատմութիւնը սկսած է պատմուիլ միայն այն ատեն, երբ Նափոլէոն արդէն հռչակաւոր դարձած էր։ Պրիէնի իր վերջին տարիներուն Նափոլէոն դարձաւ բացայայտ քորսիքացի ազգայնական եւ Փաոլիի երկրպագու։ 1784-ի Սեպտեմբերին Նափոլէոն ընդունուեցաւ Փարիզի «Էքոլ Միլիթէր» (École militaire - Զինուորական դպրոց), ուր ուսանեցաւ հրետանիի սպայ դառնալու համար։ Ան փայլեցաւ թուաբանութեան մէջ եւ լայնօրէն կը կարդար աշխարհագրութիւն, պատմութիւն ու գրականութիւն։ Սակայն, տկար էր ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի մէջ։ 1785-ի Փետրուարին իր հօր մահը կրճատեց ընտանիքի եկամուտը եւ ստիպեց զինք, որ երկամեայ դասընթացքը մէկ տարուան մէջ աւարտէ։ Սեպտեմբերին ան քննուեցաւ հռչակաւոր գիտնական Փիեռ-Սիմոն Լափլասի կողմէ եւ դարձաւ առաջին քորսիքացին, որ աւարտեց «Էքոլ Միլիթէր»-ը։ == Կանուխ Ասպարէզը<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Վերադարձ դէպի Քորսիքա === 1785-ի Սեպտեմբերին աւարտելէն ետք, Պոնափարթ նշանակուեցաւ որպէս տեղակալ (second lieutenant) «Լա Ֆեր» (La Fère) հրետանային գունդին մէջ։ Ան ծառայեց Վալանսի (Valence) եւ Օքսոնի (Auxonne) մէջ մինչեւ 1789-ին Ֆրանսական Յեղափոխութեան պայթումը, սակայն երկարատեւ արձակուրդներ անցուց Քորսիքայի մէջ, ինչ որ սնուցեց իր քորսիքական ազգայնականութիւնը։ 1789-ի Սեպտեմբերին ան վերադարձաւ Քորսիքա եւ սկսաւ պաշտպանել ու տարածել ֆրանսական յեղափոխական գաղափարները։ 1790-ի Յուլիսին Փաոլի վերադարձաւ կղզի, բայց ան ոչ մէկ համակրանք ունէր Պոնափարթի հանդէպ, քանի որ իր հայրը դաւաճան կը համարէր՝ Քորսիքայի անկախութեան դատը լքելուն համար<ref>Roberts (2014), Chapter 2, pp. 29–53.</ref><ref>Zamoyski (2018), pp. 41–46.</ref>։ Պոնափարթ նետուեցաւ խճճուած ու եռակողմ պայքարի մը մէջ՝ արքայականներու (ռոյալիստներ), յեղափոխականներու եւ քորսիքացի ազգայնականներու միջեւ։ Ան դարձաւ Եակոպինեաններու (Jacobins) կողմնակից եւ միացաւ ֆրանսամէտ քորսիքացի հանրապետականներուն, որոնք դէմ էին Փաոլիի քաղաքականութեան եւ անոր՝ կղզին անջատելու ձգտումներուն<ref>David Nicholls (1999). ''Napoleon: A Biographical Companion''. ABC-CLIO. p. 131. ISBN <bdi>978-0-87436-957-1</bdi>.</ref>։ Անոր տրուեցաւ Քորսիքայի կամաւորներու գումարտակի մը հրամանատարութիւնը, եւ 1792-ին ան բարձրացաւ հարիւրապետի (կապիտան) աստիճանի կանոնաւոր բանակին մէջ՝ հակառակ իր արձակուրդի ժամկէտը անցընելուն եւ Այաչիոյի մէջ իր կամաւորներուն ու ֆրանսական կայազօրին միջեւ ծագած վէճին<ref>McLynn (1997), pp. 52–54.</ref>։ 1793-ի Փետրուարին Պոնափարթ մասնակցեցաւ դէպի Սարտինիա ֆրանսական ձախողած արշաւանքին։ Այն ամբաստանութիւններէն ետք, թէ Փաոլի ձախողցուցած է արշաւանքը եւ անոր վարչակարգը փտած ու անկարող է, Ֆրանսայի Ազգային Պատուիրակութիւնը (National Convention) զինք օրէնքէն դուրս յայտարարեց։ Յունիսի սկիզբը, Պոնափարթ եւ 400 ֆրանսացի զինուորներ չյաջողեցան Այաչիոն գրաւել քորսիքացի կամաւորներէն, եւ կղզին անցաւ Փաոլիի կողմնակիցներու հսկողութեան տակ։ Երբ Պոնափարթ իմացաւ, որ Քորսիքայի ժողովը դատապարտած է զինք ու իր ընտանիքը, Պոնափարթները փախան դէպի Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող Թուլոն քաղաքը։ === Թուլոնի Պաշարումը === Պոնափարթ վերադարձաւ Նիսի մէջ գտնուող իր գունդը եւ նշանակուեցաւ ափամերձ հրետանային մարտկոցի մը հարիւրապետ (կապիտան)։ 1793-ի Յուլիսին ան հրատարակեց «Լը սուփէ տը Պոքեր» (''Le souper de Beaucaire'' - Ընթրիք Պոքերի մէջ) գրքոյկը, որով կը ցուցադրէր իր աջակցութիւնը Ազգային Պատուիրակութեան (National Convention), որ մեծապէս կ'ազդուէր Եակոպինեաններէն։ Սեպտեմբերին, իր քորսիքացի հայրենակից Անթուան Քրիսթոֆ Սալիչեթիի օգնութեամբ, Պոնափարթ նշանակուեցաւ հանրապետական ուժերու հրետանիի հրամանատար, որոնք ուղարկուած էին դաշնակից ուժերու կողմէ գրաւուած Թուլոնի նաւահանգիստը ետ գրաւելու համար։ Ան արագօրէն աւելցուց ձեռքի տակ եղած հրետանին եւ առաջարկեց բլուրի վրայ գտնուող բերդ մը գրաւելու ծրագիր, որմէ հանրապետական թնդանօթները կրնային հսկել քաղաքի նաւահանգիստը եւ ստիպել դաշնակիցներուն, որ պարպեն այն։ Դեկտեմբեր 16–17-ին այդ դիրքին վրայ գործադրուած յաջող յարձակումը յանգեցուց քաղաքի գրաւման։ Թուլոնի յաջողութիւնը Պոնափարթը բերաւ ազդեցիկ մարդոց ուշադրութեան կեդրոնը, որոնցմէ էր Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը՝ առաջատար Եակոպինեան Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի կրտսեր եղբայրը։ Ան բարձրացուեցաւ պրիգադի զօրավարի (brigadier general) աստիճանի եւ դրուեցաւ Միջերկրականի ափերու պաշտպանութեան գլուխը։ 1794-ի Փետրուարին ան նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի հրետանիի հրամանատար եւ Սարտինիոյ Թագաւորութեան վրայ յարձակելու ծրագիրներ մշակեց։ Ֆրանսական բանակը գործադրեց Պոնափարթի ծրագիրը 1794-ի Ապրիլին՝ Սաորճիոյ երկրորդ ճակատամարտին, ապա յառաջացաւ լեռներուն մէջ գտնուող Օրմէան գրաւելու համար։ Օրմէայէն ան ուղղուեցաւ դէպի արեւմուտք՝ շրջանցելու համար Սաորժի շուրջ գտնուող աւստրօ-սարտինական դիրքերը։ Այս արշաւանքէն ետք, Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը Պոնափարթը առաքելութեամբ ուղարկեց Ճենովայի Հանրապետութիւն՝ պարզելու համար այդ երկրին դիրքորոշումը Ֆրանսայի հանդէպ<ref>Gueniffey (2015), pp. 137–59.</ref>։ === 13 Վանտեմիեր (13 Vendémiaire) === 1794-ի Յուլիսին Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի անկումէն ետք, Պոնափարթի կապերը առաջատար Եակոպինեաններուն հետ զինք քաղաքականապէս կասկածելի դարձուցին նոր վարչակարգին աչքին։ Ան ձերբակալուեցաւ Օգոստոս 9-ին, բայց երկու շաբաթ ետք արձակուեցաւ։ Իրմէ խնդրուեցաւ ծրագիրներ պատրաստել իտալական դիրքերուն վրայ յարձակելու համար՝ Աւստրիոյ դէմ Ֆրանսայի մղած պատերազմի ծիրէն ներս, իսկ 1795-ի Մարտին ան մասնակցեցաւ Քորսիքան բրիտանացիներէն ետ խլելու արշաւանքին, սակայն ֆրանսացիները ետ մղուեցան Թագաւորական Նաւատորմի (Royal Navy) կողմէ։ 1794-էն սկսեալ Պոնափարթ սիրային կապերու մէջ էր Տեզիրէ Քլարիի հետ, որուն քոյրը՝ Ժիւլի Քլարին, ամուսնացած էր Պոնափարթի մեծ եղբօր՝ Ժոզեֆի հետ։ 1795-ի Ապրիլին Պոնափարթ նշանակուեցաւ Արեւմտեան Բանակին մէջ, որ ներգրաւուած էր Վանտէի պատերազմին՝ քաղաքացիական պատերազմ եւ արքայականներու հակայեղափոխութիւն Վանտէի տարածաշրջանին մէջ։ Որպէս հետեւակի հրամանատարութիւն, ասիկա աստիճանի նուազում էր հրետանիի զօրավարի պաշտօնէն, եւ ան առողջական վատ վիճակը պատրուակեց՝ այդ պաշտօնէն խուսափելու համար։ Այս շրջանին ան գրեց «Քլիսոն եւ Էօժենի» (''Clisson et Eugénie'') սիրային վիպակը՝ զինուորի մը եւ իր սիրեցեալին մասին, ինչ որ ակնայայտ զուգահեռ մըն էր Քլարիի հետ Պոնափարթի ունեցած սեփական յարաբերութեան։ Օգոստոսին ան պաշտօն ստացաւ Տեղագրութեան Գրասենեակին (Bureau of Topography) մէջ, ուր կ'աշխատէր զինուորական ծրագիրներու վրայ։ Սեպտեմբեր 15-ին ան հեռացուեցաւ կանոնաւոր ծառայութեան մէջ գտնուող զօրավարներու ցուցակէն՝ Վանտէի արշաւանքին ծառայելէ հրաժարելուն պատճառով։ Ան փորձեց տեղափոխուիլ Կոստանդնուպոլիս՝ իր ծառայութիւնները առաջարկելու Սուլթան Սելիմ Գ․-ին։ Խնդրանքը ի վերջոյ ընդունուեցաւ, բայց ան երբեք չստանձնեց այդ պաշտօնը։ Հոկտեմբեր 3-ին Փարիզի արքայականները ապստամբութիւն յայտարարեցին Ազգային Պատուիրակութեան դէմ։ Փոլ Պարասը՝ Թերմիտորեան հակազդեցութեան առաջնորդներէն մէկը, գիտէր Թուլոնի մէջ Պոնափարթի զինուորական սխրանքներուն մասին եւ զինք նշանակեց Թուիլըրի պալատին (Tuileries Palace) մէջ Պատուիրակութիւնը պաշտպանող ուժերու փոխհրամանատար։ Պոնափարթ երեք տարի առաջ՝ 10 Օգոստոս 1792-ի ապստամբութեան ժամանակ, տեսած էր թագաւորի զուիցերիական պահակախումբի ջարդը հոն եւ հասկցած էր, որ հրետանին պիտի ըլլար պաշտպանութեան բանալին։ Ան հրամայեց երիտասարդ հեծելազօրի սպայ Ժոաքիմ Միւրային, որ թնդանօթներ գրաւէ, եւ Պոնափարթ զանոնք տեղակայեց կարեւոր դիրքերու վրայ։ 5 Հոկտեմբեր 1795-ին (Ֆրանսական հանրապետական օրացոյցով՝ 13 Վանտեմիեր, Դ․ տարի) ան կարտեչի (canister rounds) կրակ բացաւ ապստամբներուն վրայ (Թոմաս Քարլայլի կողմէ նկարագրուած որպէս «քարտեչի փչոց»): Ապստամբութեան ընթացքին մօտաւորապէս 300-էն 1400 ապստամբ մեռաւ։ Ապստամբութիւնը ճնշելու մէջ Պոնափարթի ունեցած դերը իրեն եւ իր ընտանիքին ապահովեց նոր կառավարութեան՝ Ֆրանսական Տիրեքթուարի (French Directory) հովանաւորութիւնը։ Հոկտեմբեր 26-ին ան բարձրացուեցաւ Ներքին Բանակի հրամանատարի աստիճանի, իսկ 1796-ի Յունուարին նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի գլուխ։ Վանտեմիերի ապստամբութենէն քանի մը շաբաթ ետք, Պոնափարթ սիրային կապ հաստատեց Ժոզեֆին տը Պոհարնէի հետ, որ Պարասի նախկին սիրուհին էր։ Ժոզեֆին ծնած էր Փոքր Անթիլեան կղզիներու ֆրանսական գաղութներուն մէջ, եւ իր ընտանիքը ստրուկներ ունէր շաքարեղէգի տնկարկներու (պլանտացիաներու) մէջ։ Զոյգը ամուսնացաւ 9 Մարտ 1796-ին՝ քաղաքացիական արարողութեամբ։ Պոնափարթ սկսաւ սովորութեան համաձայն ինքզինք կոչել «Նափոլէոն Պոնափարթ»՝ փոխանակ իտալական «Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ» ձեւը օգտագործելու<ref>Chandler (1966), p. 3.</ref>։ === '''Իտալական առաջին արշաւանք''' === Պսակադրութենէն երկու օր ետք, Պոնափարթ ձգեց Փարիզը՝ Իտալական բանակի հրամանատարութիւնը ստանձնելու համար։ Ան յարձակողականի անցաւ՝ յուսալով պարտութեան մատնել Սարտինիոյ թագաւորութիւնը Փիեմոնթի մէջ, նախքան անոնց աւստրիացի դաշնակիցներուն միջամտելը։ Մոնթենոթէի արշաւանքի ընթացքին տարած շարք մը յաղթանակներով, ան երկու շաբթուան մէջ դուրս մղեց փիեմոնթցիները պատերազմէն։ Այնուհետեւ, ֆրանսացիները կեդրոնացան աւստրիացիներուն վրայ՝ պաշարելով Մանթուան։ Աւստրիացիները յարձակողականներ շղթայազերծեցին ֆրանսացիներուն դէմ՝ պաշարումը կոտրելու համար, սակայն Պոնափարթ ձախողեցուց օգնութեան հասնելու ամէն փորձ՝ յաղթելով Քասթիլիոնէի, Պասանոյի, Արքոլէի եւ Ռիվոլիի ճակատամարտերուն։ 1797 Յունուարին Ռիվոլիի մէջ ֆրանսացիներուն տարած յաղթանակը յանգեցուց Իտալիոյ մէջ աւստրիական դիրքերու փլուզման։ Ռիվոլիի մէջ Աւստրիան կորսնցուց իր զինուորներուն 43%-ը՝ սպաննուած, վիրաւոր կամ գերի իյնալով։ Ֆրանսական ուժերը այնուհետեւ ներխուժեցին Հապսպուրկեան տան սրտի հողերը։ Հարաւային Գերմանիոյ մէջ ֆրանսական ուժերը պարտութեան մատնուած էին Թեշենի դուքս՝ Կարլոս արխիտուքսին (Աւագ դուքս) կողմէ 1796-ին, բայց Կարլոս ետ քաշեց իր ուժերը Վիեննան պաշտպանելու համար՝ լսելով Պոնափարթի յարձակման մասին։ Իրենց առաջին բախման ժամանակ, Պոնափարթ ետ մղեց Կարլոսը եւ խորացաւ աւստրիական տարածքներուն մէջ՝ 1797 Մարտին յաղթելով Թարվիզի ճակատամարտին։ Սարսափած ֆրանսական յառաջխաղացումէն, որ հասած էր մինչեւ Լէոպէն (Վիեննայէն մօտ 100 քմ հեռաւորութեան վրայ), աւստրիացիները հաշտութիւն խնդրեցին։ Լէոպէնի նախնական հաշտութիւնը, որ ստորագրուեցաւ Ապրիլ 18-ին, Ֆրանսայի հսկողութեան տակ ձգեց Հիւսիսային Իտալիոյ մեծ մասն ու Նետերլանտները (Ցած երկիրները) եւ խոստացաւ Աւստրիոյ հետ բաժնել Վենետիկի հանրապետութիւնը։ Պոնափարթ քալեց դէպի Վենետիկ եւ պարտադրեց անոր անձնատուութիւնը՝ վերջ դնելով Վենետիկի 1100-ամեայ անկախութեան։ Ան արտօնեց ֆրանսացիներուն կողոպտել գանձերը, ինչպէս՝ Սուրբ Մարկոսի ձիերը։ Այս իտալական արշաւանքին ընթացքին, Պոնափարթի բանակը գերեվարեց 150,000 գերի, գրաւեց 540 թնդանօթ եւ 170 դրօշակ։ Ֆրանսական բանակը մղեց 67 բախում եւ յաղթեց 18 մեծ դաշտային ճակատամարտերու՝ շնորհիւ հրետանիի գերազանց արհեստագիտութեան եւ Պոնափարթի մարտավարութեան։ Պոնափարթ արշաւանքի ընթացքին Իտալիայէն կորզեց մօտաւորապէս 45 միլիոն ֆրանսական լիվր (փաունտ), եւս 12 միլիոն լիվր՝ թանկարժէք մետաղներով ու գոհարներով, եւ աւելի քան 300 գեղանկար ու քանդակ։ Արշաւանքի ընթացքին Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ազդեցիկ դարձաւ ֆրանսական քաղաքականութեան մէջ։ Ան հիմնեց երկու թերթ՝ մէկը իր բանակի զօրքերուն համար, իսկ միւսը՝ Ֆրանսայի մէջ տարածելու համար։ Ռոյալիստները (միապետականները) կը յարձակէին իր վրայ Իտալիան կողոպտելուն համար եւ կը զգուշացնէին, որ ան կրնայ բռնապետ դառնալ։ Պոնափարթ Փարիզ ուղարկեց զօրավար Շարլ-Փիեռ Օժերոն՝ աջակցելու պետական հարուածին, որ Սեպտեմբեր 4-ին օրէնսդիր խորհուրդներէն մաքրեց ռոյալիստները (18 Ֆրիւքթիտորի յեղաշրջումը)։ Ասիկա Պարասին եւ իր հանրապետական դաշնակիցներուն ձգեց դարձեալ հսկողութեան գլուխ, բայց աւելի կախեալ՝ Պոնափարթէն, որ Աւստրիոյ հետ հաշտութեան պայմանները վերջնականացուց Քամփօ Ֆորմիոյի դաշնագրով։ Պոնափարթ Փարիզ վերադարձաւ 5 Դեկտեմբեր 1797-ին որպէս հերոս։ Ան հանդիպեցաւ Շարլ Մորիս տը Թալէյրանին՝ Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարարին, եւ ստանձնեց Անգլիական բանակի հրամանատարութիւնը՝ Բրիտանիոյ ծրագրուած ներխուժման համար։ == Ֆրանսայի կառավարիչ == === 18 Պրիւմեր === Պոնափարթի անգիտութեամբ, Տիրեքթորիան (Գործադիր կոմիտէն) իրեն հրամաններ ուղարկած էր՝ իր բանակով Եգիպտոսէն վերադառնալու համար, որպէսզի կանխէր Ֆրանսայի վրայ հաւանական ներխուժում մը, բայց այս նամակները երբեք տեղ չհասան։ Երբ ան Հոկտեմբերին հասաւ Փարիզ, Ֆրանսայի կացութիւնը բարելաւուած էր շարք մը յաղթանակներով։ Հանրապետութիւնը, սակայն, սնանկացած էր, իսկ անարդիւնաւէտ Տիրեքթորիան ժողովրդականութիւն չէր վայելեր։ Հակառակ Եգիպտոսի մէջ կրած ձախողութիւններուն, Պոնափարթ հերոսի նման դիմաւորուեցաւ։ Տիրեքթորիան քննարկեց Պոնափարթի դասալքութեան հարցը, բայց չափազանց տկար էր զայն պատժելու համար։ Պոնափարթ դաշինք կնքեց Թալէյրանի, ինչպէս նաեւ Հինգհարիւրի խորհուրդի ու Տիրեքթորիայի առաջատար անդամներուն՝ Լիւսիէն Պոնափարթի, Էմանուէլ Ժոզէֆ Սիէյէսի, Ռոժէ Տիւքոյի եւ Ժոզէֆ Ֆուշէի հետ՝ կառավարութիւնը տապալելու նպատակով։ 9 Նոյեմբեր 1799-ին (յեղափոխական օրացոյցով՝ 18 Պրիւմեր), դաւադիրները պետական հարուած մը շղթայազերծեցին, իսկ յաջորդ օրը՝ սուիններով զինուած նռնակաձիգներու (grenadiers) աջակցութեամբ, ստիպեցին Հինգհարիւրի խորհուրդին լուծարել Տիրեքթորիան եւ Պոնափարթը, Սիէյէսն ու Տիւքոն նշանակել որպէս ժամանակաւոր հիւպատոսներ։ === Ֆրանսական Հիւպատոսութիւն === 13 Դեկտեմբերին, Պոնափարթ հրապարակեց Ութերորդ տարուան սահմանադրութիւնը, որուն համաձայն՝ երեք հիւպատոսներ կը նշանակուէին 10 տարուան ժամկէտով։ Իրական իշխանութիւնը կը պատկանէր Պոնափարթին՝ որպէս առաջին հիւպատոս, իսկ անոր նախընտրած թեկնածուները՝ Քամպասերեսն ու Շարլ-Ֆրանսուա Լըպրէօնը, նշանակուեցան երկրորդ եւ երրորդ հիւպատոսներ, որոնք ունէին միայն խորհրդատուական դեր։ Սահմանադրութիւնը նաեւ կը հաստատէր Օրէնսդիր մարմին եւ Տրիպունատ (Ժողովրդապետութիւն), որոնք կ'ընտրուէին անուղղակիօրէն ընտրուած թեկնածուներէ, ինչպէս նաեւ Ծերակոյտ եւ Պետական Խորհուրդ, որոնք գործնականապէս կ'առաջադրուէին գործադիր իշխանութեան կողմէ։ Սահմանադրութիւնը հաստատուեցաւ 7 Փետրուար 1800-ի հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքներով կէսէ աւելի՝ երեք միլիոն մարդ թեր քուէարկած էր, իսկ 1,562 հոգի՝ դէմ: Լիւսիէն, սակայն, կրկնապատկած էր «Այո» քուէներուն թիւը՝ սուտ տպաւորութիւն ստեղծելու համար, թէ քուէարկելու իրաւունք ունեցողներուն մեծամասնութիւնը հաւանութիւն տուած էր սահմանադրութեան։ Պատմաբանները տարբեր կերպերով նկարագրած են Պոնափարթի վարչակարգը. որպէս «հանրաքուէով բռնատիրութիւն», «դարաշրջանի ոգիով քօղարկուած բացարձակապետական կառավարում» եւ «մեղմ բռնապետութիւն»։ Տեղական եւ շրջանային վարչակարգը բարեփոխուեցաւ, որպէսզի իշխանութիւնը կեդրոնանայ կեդրոնական կառավարութեան մէջ, գրաքննութիւն մտցուեցաւ, եւ ընդդիմադիր թերթերուն մեծ մասը փակուեցան՝ այլախոհութիւնը ճնշելու համար։ Ռոյալիստներու (միապետականներու) եւ շրջանային ապստամբութիւնները զսպուեցան երկու ճամբով՝ համաներում շնորհելով անոնց, որոնք վար կը դնէին իրենց զէնքերը, եւ դաժանօրէն ճնշելով անոնք, որոնք կը շարունակէին դիմադրել։ Պոնափարթ նաեւ բարելաւեց պետութեան ֆինանսները՝ ապահովելով վարկեր՝ մասնաւոր սեփականութիւնը պաշտպանելու խոստումով, բարձրացնելով ծխախոտի, ոգելից ըմպելիքներու եւ աղի տուրքերը, ինչպէս նաեւ հարկեր գանձելով Ֆրանսայի արբանեակ հանրապետութիւններէն։ Պոնափարթ կը հաւատար, թէ իր վարչակարգը ապահովելու լաւագոյն միջոցը յաղթական խաղաղութիւնն էր։ 1800 Մայիսին ան իր բանակը առաջնորդեց Զուիցերիական Ալպերու վրայով դէպի Իտալիա՝ նպատակ ունենալով անակնկալի բերել աւստրիական բանակները, որոնք վերստին գրաւած էին թերակղզին այն ատեն, երբ Պոնափարթ տակաւին Եգիպտոս կը գտնուէր։ Ալպերու վրայով դժուարին անցումէ մը ետք, ֆրանսացիները գրաւեցին Միլանը 2 Յունիսին։ Ֆրանսացիները 14 Յունիսին Մարենկոյի ճակատամարտին ընդհարեցան Միքայէլ ֆոն Մելասի հրամանատարութեան տակ գտնուող աւստրիական բանակին հետ։ Աւստրիացիները դաշտ իջուցած էին մօտաւորապէս 30,000 զինուոր, մինչ Պոնափարթ կը հրամայէր 24,000 զօրքի։ Աւստրիացիներուն նախնական յարձակումը անակնկալի բերաւ ֆրանսացիները, որոնք աստիճանաբար ետ մղուեցան։ Կէսօրէ ետք, սակայն, ֆրանսացի զօրավար Լուի Տեզէի հրամանատարութեան տակ գտնուող ամբողջական զօրաբաժին մը հասաւ ճակատամարտի դաշտ եւ շրջեց մարտի ելքը։ Աւստրիական բանակը փախուստի դիմեց՝ 14,000 զոհ (վիրաւոր կամ մեռեալ) ձգելով ետին։ Յաջորդ օրը, աւստրիացիները զինադադար կնքեցին եւ համաձայնեցան լքել Հիւսիսային Իտալիան։ Երբ Աւստրիոյ հետ խաղաղութեան բանակցութիւնները առկախուեցան, Պոնափարթ Նոյեմբերին վերսկսաւ ռազմական գործողութիւնները։ Զօրավար Ժան Վիքթոր Մարի Մորոյի հրամանատարութեան տակ գտնուող ֆրանսական բանակը անցաւ Պաւարիոյ ընդմէջէն եւ Դեկտեմբերին Հոհենլինտենի ճակատամարտին ջախջախիչ յաղթանակ տարաւ աւստրիացիներուն վրայ։ Աւստրիացիները անձնատուր եղան եւ 1801 Փետրուարին կնքեցին Լիւնեվիլի դաշնագիրը։ Դաշնագիրը վերահաստատեց եւ ընդլայնեց Քամփօ Ֆորմիոյի մէջ ֆրանսացիներուն նախապէս ձեռք բերած նուաճումները։ 26 Յունուար 1802-ին, Լիոնի խորհրդաժողովէն ետք, Նափոլէոն հռչակուեցաւ Իտալական Հանրապետութեան նախագահ։ Մարենկոյի մէջ Պոնափարթի յաղթանակը մեծցուց անոր ժողովրդականութիւնն ու քաղաքական հեղինակութիւնը։ Սակայն, ան տակաւին կը դիմագրաւէր ռոյալիստներու դաւադրութիւնները եւ կը վախնար ժաքոպէնականներու ազդեցութենէն, յատկապէս բանակին մէջ։ Սպանութեան քանի մը փորձերու ծրագիրներ, որոնց կարգին 1800 Հոկտեմբերին «Դաշոյններու դաւադրութիւնը» եւ երկու ամիս ետք Սեն-Նիքեզ փողոցի դաւադրութիւնը, իրեն առիթ տուին ձերբակալելու մօտ 100 կասկածեալ ժաքոպէնականներ ու ռոյալիստներ, որոնցմէ ոմանք գնդակահարուեցան, իսկ շատ ուրիշներ արտաքսուեցան դէպի պատժիչ գաղութներ։ === Ժամանակաւոր խաղաղութիւն Եւրոպայի մէջ === Մէկ դարաշրջան տեւած պատերազմէ ետք, Ֆրանսան եւ Բրիտանիան 1802 Մարտին ստորագրեցին Ամիենի դաշնագիրը՝ վերջ տալով Յեղափոխական պատերազմներուն։ Դաշնագրին համաձայն՝ Բրիտանիան համաձայնեցաւ քաշուիլ այն գաղութներուն մեծ մասէն, որոնք վերջերս գրաւած էր Ֆրանսայէն ու անոր դաշնակիցներէն, իսկ Ֆրանսան համաձայնեցաւ պարպել Նէափոլը։ Ապրիլին, Պոնափարթ հրապարակայնօրէն տօնեց խաղաղութիւնն ու Պիոս Է. Պապին հետ իր վիճայարոյց 1801 թուականի Համաձայնագիրը (Concordat), որուն զօրութեամբ Պապը կը ճանչնար Պոնափարթի վարչակարգը, իսկ վարչակարգը կը ճանչնար կաթոլիկութիւնը որպէս Ֆրանսայի մեծամասնութեան կրօնք։ Ազգային հաշտեցման ուղղութեամբ յաջորդ քայլով (որ ծանօթ է որպէս «ձուլում»` fusion), Պոնափարթ համաներում շնորհեց գաղթականներուն (émigrés) մեծ մասին, որոնք կը փափաքէին վերադառնալ Ֆրանսա։ Եւրոպայի մէջ տիրող խաղաղութեան եւ տնտեսութեան վերականգնման զուգընթաց՝ Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ժողովրդական դարձաւ թէ՛ երկրին մէջ եւ թէ՛ արտասահման։ 1802 Մայիսին, Պետական Խորհուրդը առաջարկեց նոր հանրաքուէ մը՝ ֆրանսացի ժողովուրդին հարցնելով, թէ արդեօք կը փափաքի՞ն «Նափոլէոն Պոնափարթը» դարձնել ցմահ հիւպատոս։ (Ասիկա առաջին անգամն էր, որ անոր անունը պաշտօնապէս կ'օգտագործուէր վարչակարգին կողմէ)։ Մօտաւորապէս 3.6 միլիոն մարդ քուէարկեց «Այո», իսկ 8,374 հոգի՝ «Ոչ»։ Քուէարկելու իրաւունք ունեցող ֆրանսացիներուն 40%-էն 60%-ը մասնակցեցաւ քուէարկութեան, որ յեղափոխութենէն ի վեր հանրաքուէի մը համար արձանագրուած ամենաբարձր մասնակցութիւնն էր։ Ֆրանսան Ամիենի դաշնագրով ետ ստացած էր իր անդրծովեան գաղութները, բայց չէր կրնար հսկել զանոնք բոլորը։ Ֆրանսայի Ազգային Կոնուենտը (Պատգամաւորական ժողովը) 1794 Փետրուարին քուէարկած էր ստրկութիւնը ջնջելու օրինագիծին թեր, սակայն 1800 Մայիսին Պոնափարթ վերստին մտցուց զայն ետ ստացուած բոլոր գաղութներուն մէջ, բացի Սեն-Տոմինկէն (Saint-Domingue) եւ Կուատելուփէն (Guadeloupe), որոնք կը գտնուէին ապստամբ զօրավարներու հսկողութեան տակ։ Անթուան Ռիշփանսի հրամանատարութեամբ ֆրանսական ռազմական արշաւախումբը վերահաստատեց հսկողութիւնը Կուատելուփի վրայ, եւ ստրկութիւնը հոն վերստին մտցուեցաւ Յուլիս 16-ին։ Սեն-Տոմինկը գաղութներուն մէջ ամենաշահաբերն էր. շաքարի, սուրճի եւ լեղակի (indigo) հիմնական աղբիւր մը, բայց անիկա կը գտնուէր նախկին ստրուկ Թուսէն Լուվերթիւրի (Toussaint Louverture) հսկողութեան տակ։ Պոնափարթ իր փեսային՝ զօրավար Շարլ Լըքլերքի հրամանատարութեամբ Սեն-Տոմինկի արշաւախումբը ուղարկեց գաղութը ետ գրաւելու համար, եւ անոնք 1802 Փետրուարին 29,000 հոգիով ափ ելան հոն։ Թէեւ Թուսէնը գերի բռնուեցաւ եւ Յուլիսին Ֆրանսա ուղարկուեցաւ, արշաւանքը ի վերջոյ ձախողեցաւ հիւանդութիւններու բարձր տոկոսին եւ ապստամբներու հրամանատար Ժան-Ժաք Տեսալինի դէմ կրած շարք մը պարտութիւններու պատճառով։ 1803 Մայիսին, Պոնափարթ ընդունեց պարտութիւնը, եւ ֆրանսական վերջին 8,000 զօրքերը լքեցին կղզին։ Նախկին ստրուկները 1804-ին հռչակեցին Հայիթիի անկախ հանրապետութիւնը։ Քանի որ 1803-ին Բրիտանիոյ հետ պատերազմը դարձեալ կը սպառնար, Պոնափարթ անդրադարձաւ, որ Լուիզիանայի իր ամերիկեան գաղութը դժուար պիտի ըլլայ պաշտպանել։ Դրամական միջոցներու կարիք ունենալով՝ ան համաձայնեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն վաճառել Լուիզիանան (Լուիզիանայի գնումը), ինչ որ կրկնապատկեց վերջինիս տարածքը։ Գինը 15 միլիոն տոլար էր։ Բրիտանիոյ հետ խաղաղութիւնը անկայուն էր։ Բրիտանիան չպարպեց Մալթան, ինչպէս խոստացած էր, եւ բողոքեց Պոնափարթի կողմէ Փիեմոնթի կցման ու անոր Միջնորդութեան ակտին (Փետրուար 19) դէմ, որ կը հաստատէր Զուիցերիական Համադաշնակցութիւնը։ Այս տարածքներէն ոչ մէկը ներառուած էր Ամիենի դաշնագրին մէջ, բայց անոնք չափազանց սրեցին լարուածութիւնը, ինչպէս նաեւ Պոնափարթի կողմէ Հոլանտայի գրաւումն ու Հնդկաստանի մէջ անոր ակնայայտ յաւակնութիւնները։ Այս վէճը իր գագաթնակէտին հասաւ 1803 Մայիսին՝ Բրիտանիոյ կողմէ պատերազմի յայտարարութեամբ։ Պոնափարթ պատասխանեց վերստին հաւաքելով Պուլոնի (Boulogne) ներխուժման ճամբարը եւ հրամայելով Ֆրանսայի ու անոր ենթակայ տարածքներուն մէջ գտնուող 18-էն 60 տարեկան ամէն բրիտանացի տղամարդ ձերբակալել որպէս ռազմագերի։ == Ֆրանսական Կայսրութիւն == 1804 Փետրուարին, Պոնափարթի ոստիկանութիւնը շարք մը ձերբակալութիւններ կատարեց՝ կապուած ռոյալիստներու (միապետականներու) դաւադրութեան մը հետ, որուն նպատակն էր զայն առեւանգել կամ սպաննել, եւ որուն մէջ ներգրաւուած էին բրիտանական կառավարութիւնը, Մորոն եւ Պուրպոնեան տան անանուն իշխան մը։ Իր արտաքին գործոց նախարար Թալէյրանի խորհուրդով՝ Նափոլէոն հրամայեց առեւանգել Էնկիէնի դուքսը (Duke of Enghien)՝ խախտելով Պատենի (Baden) ինքնիշխանութիւնը։ Դուքսը արագօրէն մահապատժի ենթարկուեցաւ գաղտնի ռազմական դատավարութենէ մը ետք, թէեւ չկար որեւէ փաստ, որ ան խառնուած էր դաւադրութեան մէջ։ Էնկիէնի առեւանգումն ու մահապատիժը կատաղեցուցին ռոյալիստներն ու միապետները ամբողջ Եւրոպայի մէջ եւ Ռուսիոյ կողմէ պաշտօնական բողոքի արժանացան։ Ռոյալիստներու դաւադրութենէն ետք, Պոնափարթի կողմնակիցները համոզեցին զայն Հիւպատոսութիւնը վերածել միապետութեան։ Անոնք կը պնդէին, որ ժառանգորդի մը ներկայութիւնը պիտի օգնէ ապահովելու վարչակարգի կայունութիւնը՝ անոր մահուան պարագային։ Նմանապէս, անոնք կը հաւատային, որ միապետութիւնը Նափոլէոնը աւելի ընդունելի պիտի դարձնէ սահմանադրական միապետականներուն համար եւ Ֆրանսան պիտի դնէ նոյն մակարդակի վրայ եւրոպական միւս միապետութիւններուն հետ։ Մայիս 18-ին ծերակոյտը Նափոլէոնը հռչակեց Ֆրանսացիներու Կայսր եւ հաստատեց նոր սահմանադրութիւն մը։ Յաջորդ օրը, Նափոլէոն իր 18 յառաջատար զօրավարները նշանակեց Կայսրութեան Մարշալներ։ Ժառանգական կայսրութիւնը հաստատուեցաւ Յունիսին տեղի ունեցած հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքները ցոյց տուին, որ 3.5 միլիոն մարդ քուէարկած էր «Այո», իսկ 2,569 հոգի՝ «Ոչ»։ Սակայն «Այո» քուէներուն թիւը կեղծօրէն ուռճացուած էր 300,000-էն մինչեւ 500,000 քուէով։ Մասնակցութիւնը, որ 35% էր, աւելի ցած էր, քան նախորդ հանրաքուէի ցուցանիշը։ Բրիտանիան, Ռուսիան, Շուէտը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը մերժեցին ճանչնալ Նափոլէոնի տիտղոսը։ Աւստրիան, սակայն, ճանչցաւ Նափոլէոնը որպէս Ֆրանսացիներու Կայսր՝ փոխադարձաբար Ֆրանսայի կողմէ Ֆրանցիս Ա.-ը որպէս Աւստրիոյ Կայսր ճանչնալու պայմանով։ Նափոլէոնի թագադրութիւնը, Պիոս Է. Պապին մասնակցութեամբ, տեղի ունեցաւ Փարիզի Աստուածամօր տաճարին (Notre Dame de Paris) մէջ՝ 2 Դեկտեմբեր 1804-ին։ Պապին կողմէ օծուելէ ետք, Նափոլէոն ինքն իրեն թագադրեց Շարլըմանի (Կարլոս Մեծ) թագի կրկնօրինակով։ Այնուհետեւ ան թագադրեց Ժոզէֆինը, որ ֆրանսական պատմութեան մէջ դարձաւ երկրորդ կինը՝ Մարի տը Մետիչիէն ետք, որ թագադրուեցաւ ու օծուեցաւ։ Ապա ան երդում տուաւ պաշտպանել հանրապետութեան տարածքը, յարգել Համաձայնագիրը (Concordat), պաշտամունքի ազատութիւնը, քաղաքական ու քաղաքացիական ազատութիւններն ու պետականացուած հողերու վաճառքը, օրէնքով սահմանուածէն զատ ուրիշ որեւէ հարկ չպարտադրել, պահպանել Պատուոյ Լեգէոնի (Legion of Honour) շքանշանը եւ կառավարել ի շահ ֆրանսացի ժողովուրդի բարօրութեան ու փառքին։ 17 Մարտ 1805-ին, Նափոլէոն ինքզինք հռչակեց Իտալիոյ Թագաւոր եւ Միլանի տաճարին մէջ թագադրուեցաւ Լոմպարտիոյ Երկաթէ Թագով։ Աւստրիան ասիկա նկատեց իբրեւ սադրանք՝ Իտալիոյ մէջ ունեցած իր սեփական տարածքային շահերուն պատճառով։ Երբ Նափոլէոն Ժենովան (Genoa) եւ Լիկուրիան (Liguria) կցեց իր կայսրութեան, Աւստրիան պաշտօնապէս բողոքեց Լիւնեվիլի դաշնագրի այս խախտման դէմ։ === Երրորդ դաշնակցութեան պատերազմ === 1805 Սեպտեմբերին Շուէտը, Ռուսիան, Աւստրիան, Նէափոլը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը միացած էին Բրիտանիոյ՝ Ֆրանսայի դէմ ուղղուած դաշնակցութեան մէջ։ 1803-ին եւ 1804-ին Նափոլէոն Պուլոնի (Boulogne) շուրջ զօրք հաւաքած էր Բրիտանիա ներխուժելու համար։ Անոնք երբեք չներխուժեցին, բայց այդ ուժը կազմեց Նափոլէոնի Մեծ Բանակին (Grande Armée) կորիզը, որ ստեղծուեցաւ 1805 Օգոստոսին։ Սկիզբը, ֆրանսական այս բանակը ունէր մօտ 200,000 մարդ՝ կազմակերպուած եօթը զօրաբանակներու (corps), հրետանիի ու հեծելազօրի պահեստային ուժերու եւ ընտրանի կայսերական պահակագունդի (Imperial Guard)։ Մինչեւ 1805 Օգոստոս, Մեծ Բանակը աճած էր՝ հասնելով 350,000 հոգինոց ուժի, որ լաւապէս զինուած էր, մարզուած եւ կ'առաջնորդուէր հմուտ սպաներու կողմէ։ Ներխուժումը դիւրացնելու համար, Նափոլէոն ծրագրած էր Թագաւորական նաւատորմը Լամանշի նեղուցէն (English Channel) հեռու հրապուրել՝ շեղողական յարձակում մը գործելով բրիտանական Արեւմտեան Հնդկաստանի (West Indies) վրայ։ Սակայն, ծրագիրը ձախողեցաւ 1805 Յուլիսին Ֆինիսթերէ հրուանդանի ճակատամարտին բրիտանացիներու տարած յաղթանակէն ետք։ Ֆրանսացի ծովակալ Փիեռ-Շարլ Վիլնէօվը նահանջեց դէպի Քատիս՝ փոխանակ Մանշի նեղուցին վրայ յարձակելու համար միանալու Պրեսթի (Brest) ֆրանսական ծովային ուժերուն։ Ցամաքային թշնամիներու կողմէ հաւանական ներխուժման դիմագրաւելով՝ Նափոլէոն հրաժարեցաւ Անգլիա ներխուժելու իր ծրագիրէն եւ նպատակադրեց ջախջախել Հարաւային Գերմանիոյ մէջ մեկուսացած աւստրիական բանակները, նախքան անոնց ռուս դաշնակիցին մեծ ուժերով տեղ հասնիլը։ Սեպտեմբեր 25-ին, 200,000 ֆրանսական զօրքեր սկսան անցնիլ Հռենոսը՝ 260 քմ (160 մղոն) երկարութեամբ ռազմաճակատով։ Աւստրիացի հրամանատար Կարլ Մաք ֆոն Լայպերիխը աւստրիական բանակին մեծ մասը հաւաքած էր Սուաբիոյ (Swabia) Ուլմ ամրոցին մէջ։ Նափոլէոնի բանակը, սակայն, արագօրէն շարժեցաւ եւ շրջանցեց աւստրիական դիրքերը։ Քանի մը փոքր ընդհարումներէ ետք, որոնք իրենց գագաթնակէտին հասան Ուլմի ճակատամարտով, Մաքը անձնատուր եղաւ։ Ֆրանսական 2,000 զոհերու (կորուստներու) դիմաց, Նափոլէոն իր բանակին արագ քայլարշաւին շնորհիւ գերեվարեց 60,000 աւստրիացի զինուոր։ Ֆրանսացիներուն համար ցամաքի վրայ տարած այս տպաւորիչ յաղթանակը մթագնեցաւ այն վճռական յաղթանակով, որ Թագաւորական նաւատորմը տարաւ Թրաֆալկարի ճակատամարտին՝ Հոկտեմբեր 21-ին։ Թրաֆալկարէն ետք, Թագաւորական նաւատորմը այլեւս երբեք լուրջ մարտահրաւէր չստացաւ Նափոլէոնի նաւատորմին կողմէ։ Ֆրանսական ուժերը Նոյեմբերին գրաւեցին Վիեննան՝ ձեռք ձգելով 100,000 հրացան (musket), 540 թնդանօթ եւ Դանուբի վրայ գտնուող անվնաս կամուրջները։ Նափոլէոն այնուհետեւ իր բանակը ուղարկեց հիւսիս՝ դաշնակիցներուն հետապնդելու համար։ Ռուսիոյ Ալեքսանտր Ա. կայսրն ու Ֆրանցիս Ա.-ը որոշեցին ճակատամարտի բռնուիլ Նափոլէոնի հետ՝ հակառակ իրենց որոշ ստորադասներու վերապահումներուն։ 2 Դեկտեմբերին տեղի ունեցած Աուսթերլիցի ճակատամարտին, Նափոլէոն իր բանակը տեղակայեց Փրացենի (Pratzen) բարձունքներուն ստորոտը։ Ան հրամայեց իր աջ թեւին կեղծ նահանջ կատարել՝ դրդելով դաշնակիցները ցած իջնել բարձունքներէն՝ հետապնդման նպատակով։ Ֆրանսական կեդրոնն ու ձախ թեւը այնուհետեւ գրաւեցին բարձունքները եւ դաշնակիցները առան երկկողմանի շրջափակման (աքցանաձեւ հարուածի) մէջ։ Հազարաւոր ռուս զինուորներ փախուստի դիմեցին սառած լիճի մը վրայով՝ թակարդէն խուսափելու համար, եւ անոնցմէ 100-էն մինչեւ 2,000 հոգի խեղդուեցաւ։ Դաշնակից ուժերուն մօտաւորապէս մէկ երրորդը սպաննուեցաւ, գերի բռնուեցաւ կամ վիրաւորուեցաւ։ Աուսթերլիցի մեծ ձախողութիւնը (աղէտը) ստիպեց Աւստրիոյ հաշտութիւն խնդրել։ Յաջորդող Փրեսպուրկի դաշնագրով, որ ստորագրուեցաւ Դեկտեմբեր 26-ին, Աւստրիան դուրս եկաւ դաշնակցութենէն, զգալի տարածքներ կորսնցուց յանուն Իտալական Թագաւորութեան ու Պաւարիոյ, եւ ստիպուեցաւ վճարել 40 միլիոն ֆրանքի պատերազմական տուգանք։ Ալեքսանտրի բանակին թոյլատրուեցաւ ապահով կերպով վերադառնալ Ռուսիա։ Նափոլէոն յետագային ըսած է. «Աուսթերլիցի ճակատամարտը իմ մղած բոլոր կռիւներուն ամենափառաւորն է»։ Ֆրենք ՄաքԼինը կ'ենթադրէ, որ Նափոլէոն այնքան յաջողակ էր Աուսթերլիցի մէջ, որ կորսնցուց կապը իրականութեան հետ, եւ այն, ինչ նախապէս Ֆրանսայի արտաքին քաղաքականութիւնն էր, դարձաւ «անձնական նափոլէոնեան քաղաքականութիւն»։ Վինսենթ Քրոնինը չի համաձայնիր ասոր՝ նշելով, որ Նափոլէոն չափազանց յաւակնոտ չէր իր անձին համար, այլ «ան կը մարմնաւորէր երեսուն միլիոն ֆրանսացիներու յաւակնութիւնները»։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 10sgs3lh7x6mhzerfbw4b6dw865it7s 252423 252422 2026-06-23T07:20:22Z Maral Dikbikian 4797 252423 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նափոլէոն Պոնափարթ''' ({{Lang-fr|Napoléon Bonaparte}}, {{ԱԾ}}), Ֆրանսայի կայսր, աշխարհահռչակ զօրավար եւ պետական գործիչ, որ յետագային ճանչցուեցաւ իր գահակալական անունով՝ Նափոլէոն Ա․: Ֆրանսացիներու Կայսրն էր 18 Մայիս 1804-էն մինչեւ իր առաջին հրաժարումը՝ 1814-ին, եւ կարճատեւ վերականգնումով մը՝ 1815-ի Հարիւր Օրերուն ընթացքին։ Ան յառաջացաւ ու հռչակուեցաւ որպէս զօրավար՝ Ֆրանսական Յեղափոխութեան ժամանակ, եւ ղեկավարեց զինուորական արշաւանքներու շարք մը ամբողջ Եւրոպայի ու Միջին Արեւելքի մէջ՝ Ֆրանսական Յեղափոխական եւ Նափոլէոնեան Պատերազմներու ընթացքին։ Որպէս պետական գործիչ՝ ան բազմաթիւ օրինական եւ վարչական բարեփոխումներ իրագործեց Ֆրանսայի ու Եւրոպայի մէջ<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Կանուխ Կեանքը === Նափոլէոնի ընտանիքը իտալական արմատներ ունէր։ Իր հայրական կողմի նախնիները՝ Պոնափարթները, սերած էին թոսքանական մանր ազնուական ընտանիքէ մը, որ 16-րդ դարուն գաղթած էր Քորսիքա։ Իր մայրական կողմի նախնիները՝ Ռամոլինոները, սերած էին լոմպարտական ազնուական ընտանիքէ մը<ref>McLynn (1997), p. 2.</ref>։ Նափոլէոնի ծնողքը՝ Քարլօ Մարիա Պոնափարթ եւ Մարիա Լեթիցիա Ռամոլինօ, կ'ապրէին Այաչիոյի «Մեզոն Պոնափարթ» (Պոնափարթի տուն) տան մէջ, ուր Նափոլէոն ծնաւ 15 Օգոստոս 1769-ին։ Ան ունէր մեծ եղբայր մը՝ Ժոզեֆը, եւ վեց կրտսեր քոյր ու եղբայր՝ Լիւսիէն, Էլիզա, Լուի, Փոլին, Քարոլին եւ Ժերոմ<ref>Zamoyski (2018), pp. xiv, 14.</ref>։ Աւելի քան հինգ այլ քոյր ու եղբայրներ ալ կամ մահացած ծնած էին, կամ ալ չէին գոյատեւած մանկութեան տարիներուն<ref>McLynn (1997), p. 4.</ref>։ Նափոլէոն մկրտուեցաւ որպէս կաթոլիկ՝ Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ անունով։ Իր երիտասարդութեան տարիներուն իր անունը նաեւ կը գրուէր որպէս Նապուլիոնէ, Նապուլիօ, Նափոլիոննէ եւ Նափուլիոնէ<ref>Dwyer (2008a), p. xv</ref>։ Նափոլէոն ծնաւ Ճենովայի Հանրապետութեան կողմէ Վերսայի պայմանագիրով Քորսիքան Ֆրանսային զիջելէն մէկ տարի ետք։ Իր հայրը պաշտպանեց Փասքուալէ Փաոլին՝ Ֆրանսայի դէմ Քորսիքայի անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ 1769-ին Փոնթէ Նովուի ճակատամարտին քորսիքացիներու կրած պարտութենէն եւ Փաոլիի դէպի Բրիտանիա աքսորուելէն ետք, Քարլօ մտերմացաւ Ֆրանսայի կառավարիչ Շարլ Լուի տը Մարպէօֆի հետ, որ դարձաւ իր հովանաւորն ու Նափոլէոնի կնքահայրը։ Մարպէօֆի աջակցութեամբ, Քարլօ նշանակուեցաւ Քորսիքայի ներկայացուցիչ Լուի ԺԶ-ի արքունիքին մէջ, իսկ Նափոլէոն արքայական կրթաթոշակ ստացաւ Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող զինուորական ակադեմիայի մը մէջ ուսանելու համար։ Նափոլէոնի մանկութեան ամէնէն ազդեցիկ դէմքը իր մայրն էր, որուն խիստ կարգապահութիւնը զսպեց այս չարաճճի երեխան։ Կեանքի յետագայ տարիներուն Նափոլէոն ըսած է․ «Զաւակին ապագայ ճակատագիրը միշտ մօր գործն է»<ref>Chamberlain, Alexander (1896). ''The Child and Childhood in Folk Thought: (The Child in Primitive Culture)''. MacMillan. p. 385. ISBN <bdi>978-1-4219-8748-4</bdi>. Archived from the original on 27 February 2024. Retrieved 15 October 2020.</ref>։ Նափոլէոնի ազնուական եւ չափաւոր հարուստ ծագումը իրեն ուսման աւելի մեծ հնարաւորութիւններ ընձեռեց, քան այն ժամանակուան սովորական քորսիքացիի մը համար հասանելի էր։ 1779-ի Յունուարին, 9 տարեկան հասակին, Նափոլէոն տեղափոխուեցաւ Ֆրանսայի ցամաքային մաս եւ արձանագրուեցաւ Օթիւնի (Autun) կրօնական դպրոցը՝ իր ֆրանսերէնը բարելաւելու համար, քանի որ իր մայրենի լեզուները քորսիքերէնն ու իտալերէնն էին։ Թէեւ ան ի վերջոյ վարժ կերպով տիրապետեց ֆրանսերէնին, սակայն կը խօսէր քորսիքական շեշտադրումով (աքսանով), իսկ իր ֆրանսերէն ուղղագրութիւնը տկար էր։ Մայիսին ան տեղափոխուեցաւ Պրիէն-լը-Շաթոյի (Brienne-le-Château) զինուորական ակադեմիան, ուր իր դասընկերները պարբերաբար կը ծաղրէին զինք իր շեշտադրման, ծննդավայրի, կարճ հասակի, վարուելակերպի եւ թերի ֆրանսերէնի պատճառով։ Ան դարձաւ ինքնամփոփ ու տխրամած, եւ իրեն տուաւ ընթերցանութեան։ Քննող մը նկատած էր, որ Նափոլէոն «միշտ աչքի զարկած է թուաբանութեան հանդէպ իր ունեցած ջանասիրութեամբ։ Ան բաւական լաւ ծանօթ է պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ․․․ Այս տղան հիանալի նաւաստի կրնայ դառնալ»։ Դպրոցական տարիներու պատմութիւններէն մէկը կը պատմէ, թէ ան ձիւնագնդի կռիւի մը ժամանակ կրտսեր աշակերտները առաջնորդած է դէպի յաղթանակ՝ ընդդէմ աւագ աշակերտներուն, ինչ որ իբր թէ ցոյց տուած է իր առաջնորդական ձիրքերը։ Սակայն այս պատմութիւնը սկսած է պատմուիլ միայն այն ատեն, երբ Նափոլէոն արդէն հռչակաւոր դարձած էր։ Պրիէնի իր վերջին տարիներուն Նափոլէոն դարձաւ բացայայտ քորսիքացի ազգայնական եւ Փաոլիի երկրպագու։ 1784-ի Սեպտեմբերին Նափոլէոն ընդունուեցաւ Փարիզի «Էքոլ Միլիթէր» (École militaire - Զինուորական դպրոց), ուր ուսանեցաւ հրետանիի սպայ դառնալու համար։ Ան փայլեցաւ թուաբանութեան մէջ եւ լայնօրէն կը կարդար աշխարհագրութիւն, պատմութիւն ու գրականութիւն։ Սակայն, տկար էր ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի մէջ։ 1785-ի Փետրուարին իր հօր մահը կրճատեց ընտանիքի եկամուտը եւ ստիպեց զինք, որ երկամեայ դասընթացքը մէկ տարուան մէջ աւարտէ։ Սեպտեմբերին ան քննուեցաւ հռչակաւոր գիտնական Փիեռ-Սիմոն Լափլասի կողմէ եւ դարձաւ առաջին քորսիքացին, որ աւարտեց «Էքոլ Միլիթէր»-ը։ == Կանուխ Ասպարէզը<ref>{{Citation|title=Napoleon|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Napoleon&oldid=1360663298|date=2026-06-22|accessdate=2026-06-23|language=en}}</ref> == === Վերադարձ դէպի Քորսիքա === 1785-ի Սեպտեմբերին աւարտելէն ետք, Պոնափարթ նշանակուեցաւ որպէս տեղակալ (second lieutenant) «Լա Ֆեր» (La Fère) հրետանային գունդին մէջ։ Ան ծառայեց Վալանսի (Valence) եւ Օքսոնի (Auxonne) մէջ մինչեւ 1789-ին Ֆրանսական Յեղափոխութեան պայթումը, սակայն երկարատեւ արձակուրդներ անցուց Քորսիքայի մէջ, ինչ որ սնուցեց իր քորսիքական ազգայնականութիւնը։ 1789-ի Սեպտեմբերին ան վերադարձաւ Քորսիքա եւ սկսաւ պաշտպանել ու տարածել ֆրանսական յեղափոխական գաղափարները։ 1790-ի Յուլիսին Փաոլի վերադարձաւ կղզի, բայց ան ոչ մէկ համակրանք ունէր Պոնափարթի հանդէպ, քանի որ իր հայրը դաւաճան կը համարէր՝ Քորսիքայի անկախութեան դատը լքելուն համար<ref>Roberts (2014), Chapter 2, pp. 29–53.</ref><ref>Zamoyski (2018), pp. 41–46.</ref>։ Պոնափարթ նետուեցաւ խճճուած ու եռակողմ պայքարի մը մէջ՝ արքայականներու (ռոյալիստներ), յեղափոխականներու եւ քորսիքացի ազգայնականներու միջեւ։ Ան դարձաւ Եակոպինեաններու (Jacobins) կողմնակից եւ միացաւ ֆրանսամէտ քորսիքացի հանրապետականներուն, որոնք դէմ էին Փաոլիի քաղաքականութեան եւ անոր՝ կղզին անջատելու ձգտումներուն<ref>David Nicholls (1999). ''Napoleon: A Biographical Companion''. ABC-CLIO. p. 131. ISBN <bdi>978-0-87436-957-1</bdi>.</ref>։ Անոր տրուեցաւ Քորսիքայի կամաւորներու գումարտակի մը հրամանատարութիւնը, եւ 1792-ին ան բարձրացաւ հարիւրապետի (կապիտան) աստիճանի կանոնաւոր բանակին մէջ՝ հակառակ իր արձակուրդի ժամկէտը անցընելուն եւ Այաչիոյի մէջ իր կամաւորներուն ու ֆրանսական կայազօրին միջեւ ծագած վէճին<ref>McLynn (1997), pp. 52–54.</ref>։ 1793-ի Փետրուարին Պոնափարթ մասնակցեցաւ դէպի Սարտինիա ֆրանսական ձախողած արշաւանքին։ Այն ամբաստանութիւններէն ետք, թէ Փաոլի ձախողցուցած է արշաւանքը եւ անոր վարչակարգը փտած ու անկարող է, Ֆրանսայի Ազգային Պատուիրակութիւնը (National Convention) զինք օրէնքէն դուրս յայտարարեց։ Յունիսի սկիզբը, Պոնափարթ եւ 400 ֆրանսացի զինուորներ չյաջողեցան Այաչիոն գրաւել քորսիքացի կամաւորներէն, եւ կղզին անցաւ Փաոլիի կողմնակիցներու հսկողութեան տակ։ Երբ Պոնափարթ իմացաւ, որ Քորսիքայի ժողովը դատապարտած է զինք ու իր ընտանիքը, Պոնափարթները փախան դէպի Ֆրանսայի ցամաքային մասին մէջ գտնուող Թուլոն քաղաքը։ === Թուլոնի Պաշարումը === Պոնափարթ վերադարձաւ Նիսի մէջ գտնուող իր գունդը եւ նշանակուեցաւ ափամերձ հրետանային մարտկոցի մը հարիւրապետ (կապիտան)։ 1793-ի Յուլիսին ան հրատարակեց «Լը սուփէ տը Պոքեր» (''Le souper de Beaucaire'' - Ընթրիք Պոքերի մէջ) գրքոյկը, որով կը ցուցադրէր իր աջակցութիւնը Ազգային Պատուիրակութեան (National Convention), որ մեծապէս կ'ազդուէր Եակոպինեաններէն։ Սեպտեմբերին, իր քորսիքացի հայրենակից Անթուան Քրիսթոֆ Սալիչեթիի օգնութեամբ, Պոնափարթ նշանակուեցաւ հանրապետական ուժերու հրետանիի հրամանատար, որոնք ուղարկուած էին դաշնակից ուժերու կողմէ գրաւուած Թուլոնի նաւահանգիստը ետ գրաւելու համար։ Ան արագօրէն աւելցուց ձեռքի տակ եղած հրետանին եւ առաջարկեց բլուրի վրայ գտնուող բերդ մը գրաւելու ծրագիր, որմէ հանրապետական թնդանօթները կրնային հսկել քաղաքի նաւահանգիստը եւ ստիպել դաշնակիցներուն, որ պարպեն այն։ Դեկտեմբեր 16–17-ին այդ դիրքին վրայ գործադրուած յաջող յարձակումը յանգեցուց քաղաքի գրաւման։ Թուլոնի յաջողութիւնը Պոնափարթը բերաւ ազդեցիկ մարդոց ուշադրութեան կեդրոնը, որոնցմէ էր Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը՝ առաջատար Եակոպինեան Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի կրտսեր եղբայրը։ Ան բարձրացուեցաւ պրիգադի զօրավարի (brigadier general) աստիճանի եւ դրուեցաւ Միջերկրականի ափերու պաշտպանութեան գլուխը։ 1794-ի Փետրուարին ան նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի հրետանիի հրամանատար եւ Սարտինիոյ Թագաւորութեան վրայ յարձակելու ծրագիրներ մշակեց։ Ֆրանսական բանակը գործադրեց Պոնափարթի ծրագիրը 1794-ի Ապրիլին՝ Սաորճիոյ երկրորդ ճակատամարտին, ապա յառաջացաւ լեռներուն մէջ գտնուող Օրմէան գրաւելու համար։ Օրմէայէն ան ուղղուեցաւ դէպի արեւմուտք՝ շրջանցելու համար Սաորժի շուրջ գտնուող աւստրօ-սարտինական դիրքերը։ Այս արշաւանքէն ետք, Օկիւսթէն Ռոպեսփիերը Պոնափարթը առաքելութեամբ ուղարկեց Ճենովայի Հանրապետութիւն՝ պարզելու համար այդ երկրին դիրքորոշումը Ֆրանսայի հանդէպ<ref>Gueniffey (2015), pp. 137–59.</ref>։ === 13 Վանտեմիեր (13 Vendémiaire) === 1794-ի Յուլիսին Մաքսիմիլիէն Ռոպեսփիերի անկումէն ետք, Պոնափարթի կապերը առաջատար Եակոպինեաններուն հետ զինք քաղաքականապէս կասկածելի դարձուցին նոր վարչակարգին աչքին։ Ան ձերբակալուեցաւ Օգոստոս 9-ին, բայց երկու շաբաթ ետք արձակուեցաւ։ Իրմէ խնդրուեցաւ ծրագիրներ պատրաստել իտալական դիրքերուն վրայ յարձակելու համար՝ Աւստրիոյ դէմ Ֆրանսայի մղած պատերազմի ծիրէն ներս, իսկ 1795-ի Մարտին ան մասնակցեցաւ Քորսիքան բրիտանացիներէն ետ խլելու արշաւանքին, սակայն ֆրանսացիները ետ մղուեցան Թագաւորական Նաւատորմի (Royal Navy) կողմէ։ 1794-էն սկսեալ Պոնափարթ սիրային կապերու մէջ էր Տեզիրէ Քլարիի հետ, որուն քոյրը՝ Ժիւլի Քլարին, ամուսնացած էր Պոնափարթի մեծ եղբօր՝ Ժոզեֆի հետ։ 1795-ի Ապրիլին Պոնափարթ նշանակուեցաւ Արեւմտեան Բանակին մէջ, որ ներգրաւուած էր Վանտէի պատերազմին՝ քաղաքացիական պատերազմ եւ արքայականներու հակայեղափոխութիւն Վանտէի տարածաշրջանին մէջ։ Որպէս հետեւակի հրամանատարութիւն, ասիկա աստիճանի նուազում էր հրետանիի զօրավարի պաշտօնէն, եւ ան առողջական վատ վիճակը պատրուակեց՝ այդ պաշտօնէն խուսափելու համար։ Այս շրջանին ան գրեց «Քլիսոն եւ Էօժենի» (''Clisson et Eugénie'') սիրային վիպակը՝ զինուորի մը եւ իր սիրեցեալին մասին, ինչ որ ակնայայտ զուգահեռ մըն էր Քլարիի հետ Պոնափարթի ունեցած սեփական յարաբերութեան։ Օգոստոսին ան պաշտօն ստացաւ Տեղագրութեան Գրասենեակին (Bureau of Topography) մէջ, ուր կ'աշխատէր զինուորական ծրագիրներու վրայ։ Սեպտեմբեր 15-ին ան հեռացուեցաւ կանոնաւոր ծառայութեան մէջ գտնուող զօրավարներու ցուցակէն՝ Վանտէի արշաւանքին ծառայելէ հրաժարելուն պատճառով։ Ան փորձեց տեղափոխուիլ Կոստանդնուպոլիս՝ իր ծառայութիւնները առաջարկելու Սուլթան Սելիմ Գ․-ին։ Խնդրանքը ի վերջոյ ընդունուեցաւ, բայց ան երբեք չստանձնեց այդ պաշտօնը։ Հոկտեմբեր 3-ին Փարիզի արքայականները ապստամբութիւն յայտարարեցին Ազգային Պատուիրակութեան դէմ։ Փոլ Պարասը՝ Թերմիտորեան հակազդեցութեան առաջնորդներէն մէկը, գիտէր Թուլոնի մէջ Պոնափարթի զինուորական սխրանքներուն մասին եւ զինք նշանակեց Թուիլըրի պալատին (Tuileries Palace) մէջ Պատուիրակութիւնը պաշտպանող ուժերու փոխհրամանատար։ Պոնափարթ երեք տարի առաջ՝ 10 Օգոստոս 1792-ի ապստամբութեան ժամանակ, տեսած էր թագաւորի զուիցերիական պահակախումբի ջարդը հոն եւ հասկցած էր, որ հրետանին պիտի ըլլար պաշտպանութեան բանալին։ Ան հրամայեց երիտասարդ հեծելազօրի սպայ Ժոաքիմ Միւրային, որ թնդանօթներ գրաւէ, եւ Պոնափարթ զանոնք տեղակայեց կարեւոր դիրքերու վրայ։ 5 Հոկտեմբեր 1795-ին (Ֆրանսական հանրապետական օրացոյցով՝ 13 Վանտեմիեր, Դ․ տարի) ան կարտեչի (canister rounds) կրակ բացաւ ապստամբներուն վրայ (Թոմաս Քարլայլի կողմէ նկարագրուած որպէս «քարտեչի փչոց»): Ապստամբութեան ընթացքին մօտաւորապէս 300-էն 1400 ապստամբ մեռաւ։ Ապստամբութիւնը ճնշելու մէջ Պոնափարթի ունեցած դերը իրեն եւ իր ընտանիքին ապահովեց նոր կառավարութեան՝ Ֆրանսական Տիրեքթուարի (French Directory) հովանաւորութիւնը։ Հոկտեմբեր 26-ին ան բարձրացուեցաւ Ներքին Բանակի հրամանատարի աստիճանի, իսկ 1796-ի Յունուարին նշանակուեցաւ Իտալական Բանակի գլուխ։ Վանտեմիերի ապստամբութենէն քանի մը շաբաթ ետք, Պոնափարթ սիրային կապ հաստատեց Ժոզեֆին տը Պոհարնէի հետ, որ Պարասի նախկին սիրուհին էր։ Ժոզեֆին ծնած էր Փոքր Անթիլեան կղզիներու ֆրանսական գաղութներուն մէջ, եւ իր ընտանիքը ստրուկներ ունէր շաքարեղէգի տնկարկներու (պլանտացիաներու) մէջ։ Զոյգը ամուսնացաւ 9 Մարտ 1796-ին՝ քաղաքացիական արարողութեամբ։ Պոնափարթ սկսաւ սովորութեան համաձայն ինքզինք կոչել «Նափոլէոն Պոնափարթ»՝ փոխանակ իտալական «Նափոլէոնէ տի Պոնափարթ» ձեւը օգտագործելու<ref>Chandler (1966), p. 3.</ref>։ === Իտալական առաջին արշաւանք === Պսակադրութենէն երկու օր ետք, Պոնափարթ ձգեց Փարիզը՝ Իտալական բանակի հրամանատարութիւնը ստանձնելու համար։ Ան յարձակողականի անցաւ՝ յուսալով պարտութեան մատնել Սարտինիոյ թագաւորութիւնը Փիեմոնթի մէջ, նախքան անոնց աւստրիացի դաշնակիցներուն միջամտելը։ Մոնթենոթէի արշաւանքի ընթացքին տարած շարք մը յաղթանակներով, ան երկու շաբթուան մէջ դուրս մղեց փիեմոնթցիները պատերազմէն։ Այնուհետեւ, ֆրանսացիները կեդրոնացան աւստրիացիներուն վրայ՝ պաշարելով Մանթուան։ Աւստրիացիները յարձակողականներ շղթայազերծեցին ֆրանսացիներուն դէմ՝ պաշարումը կոտրելու համար, սակայն Պոնափարթ ձախողեցուց օգնութեան հասնելու ամէն փորձ՝ յաղթելով Քասթիլիոնէի, Պասանոյի, Արքոլէի եւ Ռիվոլիի ճակատամարտերուն։ 1797 Յունուարին Ռիվոլիի մէջ ֆրանսացիներուն տարած յաղթանակը յանգեցուց Իտալիոյ մէջ աւստրիական դիրքերու փլուզման։ Ռիվոլիի մէջ Աւստրիան կորսնցուց իր զինուորներուն 43%-ը՝ սպաննուած, վիրաւոր կամ գերի իյնալով։ Ֆրանսական ուժերը այնուհետեւ ներխուժեցին Հապսպուրկեան տան սրտի հողերը։ Հարաւային Գերմանիոյ մէջ ֆրանսական ուժերը պարտութեան մատնուած էին Թեշենի դուքս՝ Կարլոս արխիտուքսին (Աւագ դուքս) կողմէ 1796-ին, բայց Կարլոս ետ քաշեց իր ուժերը Վիեննան պաշտպանելու համար՝ լսելով Պոնափարթի յարձակման մասին։ Իրենց առաջին բախման ժամանակ, Պոնափարթ ետ մղեց Կարլոսը եւ խորացաւ աւստրիական տարածքներուն մէջ՝ 1797 Մարտին յաղթելով Թարվիզի ճակատամարտին։ Սարսափած ֆրանսական յառաջխաղացումէն, որ հասած էր մինչեւ Լէոպէն (Վիեննայէն մօտ 100 քմ հեռաւորութեան վրայ), աւստրիացիները հաշտութիւն խնդրեցին։ Լէոպէնի նախնական հաշտութիւնը, որ ստորագրուեցաւ Ապրիլ 18-ին, Ֆրանսայի հսկողութեան տակ ձգեց Հիւսիսային Իտալիոյ մեծ մասն ու Նետերլանտները (Ցած երկիրները) եւ խոստացաւ Աւստրիոյ հետ բաժնել Վենետիկի հանրապետութիւնը։ Պոնափարթ քալեց դէպի Վենետիկ եւ պարտադրեց անոր անձնատուութիւնը՝ վերջ դնելով Վենետիկի 1100-ամեայ անկախութեան։ Ան արտօնեց ֆրանսացիներուն կողոպտել գանձերը, ինչպէս՝ Սուրբ Մարկոսի ձիերը։ Այս իտալական արշաւանքին ընթացքին, Պոնափարթի բանակը գերեվարեց 150,000 գերի, գրաւեց 540 թնդանօթ եւ 170 դրօշակ։ Ֆրանսական բանակը մղեց 67 բախում եւ յաղթեց 18 մեծ դաշտային ճակատամարտերու՝ շնորհիւ հրետանիի գերազանց արհեստագիտութեան եւ Պոնափարթի մարտավարութեան։ Պոնափարթ արշաւանքի ընթացքին Իտալիայէն կորզեց մօտաւորապէս 45 միլիոն ֆրանսական լիվր (փաունտ), եւս 12 միլիոն լիվր՝ թանկարժէք մետաղներով ու գոհարներով, եւ աւելի քան 300 գեղանկար ու քանդակ։ Արշաւանքի ընթացքին Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ազդեցիկ դարձաւ ֆրանսական քաղաքականութեան մէջ։ Ան հիմնեց երկու թերթ՝ մէկը իր բանակի զօրքերուն համար, իսկ միւսը՝ Ֆրանսայի մէջ տարածելու համար։ Ռոյալիստները (միապետականները) կը յարձակէին իր վրայ Իտալիան կողոպտելուն համար եւ կը զգուշացնէին, որ ան կրնայ բռնապետ դառնալ։ Պոնափարթ Փարիզ ուղարկեց զօրավար Շարլ-Փիեռ Օժերոն՝ աջակցելու պետական հարուածին, որ Սեպտեմբեր 4-ին օրէնսդիր խորհուրդներէն մաքրեց ռոյալիստները (18 Ֆրիւքթիտորի յեղաշրջումը)։ Ասիկա Պարասին եւ իր հանրապետական դաշնակիցներուն ձգեց դարձեալ հսկողութեան գլուխ, բայց աւելի կախեալ՝ Պոնափարթէն, որ Աւստրիոյ հետ հաշտութեան պայմանները վերջնականացուց Քամփօ Ֆորմիոյի դաշնագրով։ Պոնափարթ Փարիզ վերադարձաւ 5 Դեկտեմբեր 1797-ին որպէս հերոս։ Ան հանդիպեցաւ Շարլ Մորիս տը Թալէյրանին՝ Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարարին, եւ ստանձնեց Անգլիական բանակի հրամանատարութիւնը՝ Բրիտանիոյ ծրագրուած ներխուժման համար։ == Ֆրանսայի կառավարիչ == === 18 Պրիւմեր === Պոնափարթի անգիտութեամբ, Տիրեքթորիան (Գործադիր կոմիտէն) իրեն հրամաններ ուղարկած էր՝ իր բանակով Եգիպտոսէն վերադառնալու համար, որպէսզի կանխէր Ֆրանսայի վրայ հաւանական ներխուժում մը, բայց այս նամակները երբեք տեղ չհասան։ Երբ ան Հոկտեմբերին հասաւ Փարիզ, Ֆրանսայի կացութիւնը բարելաւուած էր շարք մը յաղթանակներով։ Հանրապետութիւնը, սակայն, սնանկացած էր, իսկ անարդիւնաւէտ Տիրեքթորիան ժողովրդականութիւն չէր վայելեր։ Հակառակ Եգիպտոսի մէջ կրած ձախողութիւններուն, Պոնափարթ հերոսի նման դիմաւորուեցաւ։ Տիրեքթորիան քննարկեց Պոնափարթի դասալքութեան հարցը, բայց չափազանց տկար էր զայն պատժելու համար։ Պոնափարթ դաշինք կնքեց Թալէյրանի, ինչպէս նաեւ Հինգհարիւրի խորհուրդի ու Տիրեքթորիայի առաջատար անդամներուն՝ Լիւսիէն Պոնափարթի, Էմանուէլ Ժոզէֆ Սիէյէսի, Ռոժէ Տիւքոյի եւ Ժոզէֆ Ֆուշէի հետ՝ կառավարութիւնը տապալելու նպատակով։ 9 Նոյեմբեր 1799-ին (յեղափոխական օրացոյցով՝ 18 Պրիւմեր), դաւադիրները պետական հարուած մը շղթայազերծեցին, իսկ յաջորդ օրը՝ սուիններով զինուած նռնակաձիգներու (grenadiers) աջակցութեամբ, ստիպեցին Հինգհարիւրի խորհուրդին լուծարել Տիրեքթորիան եւ Պոնափարթը, Սիէյէսն ու Տիւքոն նշանակել որպէս ժամանակաւոր հիւպատոսներ։ === Ֆրանսական Հիւպատոսութիւն === 13 Դեկտեմբերին, Պոնափարթ հրապարակեց Ութերորդ տարուան սահմանադրութիւնը, որուն համաձայն՝ երեք հիւպատոսներ կը նշանակուէին 10 տարուան ժամկէտով։ Իրական իշխանութիւնը կը պատկանէր Պոնափարթին՝ որպէս առաջին հիւպատոս, իսկ անոր նախընտրած թեկնածուները՝ Քամպասերեսն ու Շարլ-Ֆրանսուա Լըպրէօնը, նշանակուեցան երկրորդ եւ երրորդ հիւպատոսներ, որոնք ունէին միայն խորհրդատուական դեր։ Սահմանադրութիւնը նաեւ կը հաստատէր Օրէնսդիր մարմին եւ Տրիպունատ (Ժողովրդապետութիւն), որոնք կ'ընտրուէին անուղղակիօրէն ընտրուած թեկնածուներէ, ինչպէս նաեւ Ծերակոյտ եւ Պետական Խորհուրդ, որոնք գործնականապէս կ'առաջադրուէին գործադիր իշխանութեան կողմէ։ Սահմանադրութիւնը հաստատուեցաւ 7 Փետրուար 1800-ի հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքներով կէսէ աւելի՝ երեք միլիոն մարդ թեր քուէարկած էր, իսկ 1,562 հոգի՝ դէմ: Լիւսիէն, սակայն, կրկնապատկած էր «Այո» քուէներուն թիւը՝ սուտ տպաւորութիւն ստեղծելու համար, թէ քուէարկելու իրաւունք ունեցողներուն մեծամասնութիւնը հաւանութիւն տուած էր սահմանադրութեան։ Պատմաբանները տարբեր կերպերով նկարագրած են Պոնափարթի վարչակարգը. որպէս «հանրաքուէով բռնատիրութիւն», «դարաշրջանի ոգիով քօղարկուած բացարձակապետական կառավարում» եւ «մեղմ բռնապետութիւն»։ Տեղական եւ շրջանային վարչակարգը բարեփոխուեցաւ, որպէսզի իշխանութիւնը կեդրոնանայ կեդրոնական կառավարութեան մէջ, գրաքննութիւն մտցուեցաւ, եւ ընդդիմադիր թերթերուն մեծ մասը փակուեցան՝ այլախոհութիւնը ճնշելու համար։ Ռոյալիստներու (միապետականներու) եւ շրջանային ապստամբութիւնները զսպուեցան երկու ճամբով՝ համաներում շնորհելով անոնց, որոնք վար կը դնէին իրենց զէնքերը, եւ դաժանօրէն ճնշելով անոնք, որոնք կը շարունակէին դիմադրել։ Պոնափարթ նաեւ բարելաւեց պետութեան ֆինանսները՝ ապահովելով վարկեր՝ մասնաւոր սեփականութիւնը պաշտպանելու խոստումով, բարձրացնելով ծխախոտի, ոգելից ըմպելիքներու եւ աղի տուրքերը, ինչպէս նաեւ հարկեր գանձելով Ֆրանսայի արբանեակ հանրապետութիւններէն։ Պոնափարթ կը հաւատար, թէ իր վարչակարգը ապահովելու լաւագոյն միջոցը յաղթական խաղաղութիւնն էր։ 1800 Մայիսին ան իր բանակը առաջնորդեց Զուիցերիական Ալպերու վրայով դէպի Իտալիա՝ նպատակ ունենալով անակնկալի բերել աւստրիական բանակները, որոնք վերստին գրաւած էին թերակղզին այն ատեն, երբ Պոնափարթ տակաւին Եգիպտոս կը գտնուէր։ Ալպերու վրայով դժուարին անցումէ մը ետք, ֆրանսացիները գրաւեցին Միլանը 2 Յունիսին։ Ֆրանսացիները 14 Յունիսին Մարենկոյի ճակատամարտին ընդհարեցան Միքայէլ ֆոն Մելասի հրամանատարութեան տակ գտնուող աւստրիական բանակին հետ։ Աւստրիացիները դաշտ իջուցած էին մօտաւորապէս 30,000 զինուոր, մինչ Պոնափարթ կը հրամայէր 24,000 զօրքի։ Աւստրիացիներուն նախնական յարձակումը անակնկալի բերաւ ֆրանսացիները, որոնք աստիճանաբար ետ մղուեցան։ Կէսօրէ ետք, սակայն, ֆրանսացի զօրավար Լուի Տեզէի հրամանատարութեան տակ գտնուող ամբողջական զօրաբաժին մը հասաւ ճակատամարտի դաշտ եւ շրջեց մարտի ելքը։ Աւստրիական բանակը փախուստի դիմեց՝ 14,000 զոհ (վիրաւոր կամ մեռեալ) ձգելով ետին։ Յաջորդ օրը, աւստրիացիները զինադադար կնքեցին եւ համաձայնեցան լքել Հիւսիսային Իտալիան։ Երբ Աւստրիոյ հետ խաղաղութեան բանակցութիւնները առկախուեցան, Պոնափարթ Նոյեմբերին վերսկսաւ ռազմական գործողութիւնները։ Զօրավար Ժան Վիքթոր Մարի Մորոյի հրամանատարութեան տակ գտնուող ֆրանսական բանակը անցաւ Պաւարիոյ ընդմէջէն եւ Դեկտեմբերին Հոհենլինտենի ճակատամարտին ջախջախիչ յաղթանակ տարաւ աւստրիացիներուն վրայ։ Աւստրիացիները անձնատուր եղան եւ 1801 Փետրուարին կնքեցին Լիւնեվիլի դաշնագիրը։ Դաշնագիրը վերահաստատեց եւ ընդլայնեց Քամփօ Ֆորմիոյի մէջ ֆրանսացիներուն նախապէս ձեռք բերած նուաճումները։ 26 Յունուար 1802-ին, Լիոնի խորհրդաժողովէն ետք, Նափոլէոն հռչակուեցաւ Իտալական Հանրապետութեան նախագահ։ Մարենկոյի մէջ Պոնափարթի յաղթանակը մեծցուց անոր ժողովրդականութիւնն ու քաղաքական հեղինակութիւնը։ Սակայն, ան տակաւին կը դիմագրաւէր ռոյալիստներու դաւադրութիւնները եւ կը վախնար ժաքոպէնականներու ազդեցութենէն, յատկապէս բանակին մէջ։ Սպանութեան քանի մը փորձերու ծրագիրներ, որոնց կարգին 1800 Հոկտեմբերին «Դաշոյններու դաւադրութիւնը» եւ երկու ամիս ետք Սեն-Նիքեզ փողոցի դաւադրութիւնը, իրեն առիթ տուին ձերբակալելու մօտ 100 կասկածեալ ժաքոպէնականներ ու ռոյալիստներ, որոնցմէ ոմանք գնդակահարուեցան, իսկ շատ ուրիշներ արտաքսուեցան դէպի պատժիչ գաղութներ։ === Ժամանակաւոր խաղաղութիւն Եւրոպայի մէջ === Մէկ դարաշրջան տեւած պատերազմէ ետք, Ֆրանսան եւ Բրիտանիան 1802 Մարտին ստորագրեցին Ամիենի դաշնագիրը՝ վերջ տալով Յեղափոխական պատերազմներուն։ Դաշնագրին համաձայն՝ Բրիտանիան համաձայնեցաւ քաշուիլ այն գաղութներուն մեծ մասէն, որոնք վերջերս գրաւած էր Ֆրանսայէն ու անոր դաշնակիցներէն, իսկ Ֆրանսան համաձայնեցաւ պարպել Նէափոլը։ Ապրիլին, Պոնափարթ հրապարակայնօրէն տօնեց խաղաղութիւնն ու Պիոս Է. Պապին հետ իր վիճայարոյց 1801 թուականի Համաձայնագիրը (Concordat), որուն զօրութեամբ Պապը կը ճանչնար Պոնափարթի վարչակարգը, իսկ վարչակարգը կը ճանչնար կաթոլիկութիւնը որպէս Ֆրանսայի մեծամասնութեան կրօնք։ Ազգային հաշտեցման ուղղութեամբ յաջորդ քայլով (որ ծանօթ է որպէս «ձուլում»` fusion), Պոնափարթ համաներում շնորհեց գաղթականներուն (émigrés) մեծ մասին, որոնք կը փափաքէին վերադառնալ Ֆրանսա։ Եւրոպայի մէջ տիրող խաղաղութեան եւ տնտեսութեան վերականգնման զուգընթաց՝ Պոնափարթ հետզհետէ աւելի ժողովրդական դարձաւ թէ՛ երկրին մէջ եւ թէ՛ արտասահման։ 1802 Մայիսին, Պետական Խորհուրդը առաջարկեց նոր հանրաքուէ մը՝ ֆրանսացի ժողովուրդին հարցնելով, թէ արդեօք կը փափաքի՞ն «Նափոլէոն Պոնափարթը» դարձնել ցմահ հիւպատոս։ (Ասիկա առաջին անգամն էր, որ անոր անունը պաշտօնապէս կ'օգտագործուէր վարչակարգին կողմէ)։ Մօտաւորապէս 3.6 միլիոն մարդ քուէարկեց «Այո», իսկ 8,374 հոգի՝ «Ոչ»։ Քուէարկելու իրաւունք ունեցող ֆրանսացիներուն 40%-էն 60%-ը մասնակցեցաւ քուէարկութեան, որ յեղափոխութենէն ի վեր հանրաքուէի մը համար արձանագրուած ամենաբարձր մասնակցութիւնն էր։ Ֆրանսան Ամիենի դաշնագրով ետ ստացած էր իր անդրծովեան գաղութները, բայց չէր կրնար հսկել զանոնք բոլորը։ Ֆրանսայի Ազգային Կոնուենտը (Պատգամաւորական ժողովը) 1794 Փետրուարին քուէարկած էր ստրկութիւնը ջնջելու օրինագիծին թեր, սակայն 1800 Մայիսին Պոնափարթ վերստին մտցուց զայն ետ ստացուած բոլոր գաղութներուն մէջ, բացի Սեն-Տոմինկէն (Saint-Domingue) եւ Կուատելուփէն (Guadeloupe), որոնք կը գտնուէին ապստամբ զօրավարներու հսկողութեան տակ։ Անթուան Ռիշփանսի հրամանատարութեամբ ֆրանսական ռազմական արշաւախումբը վերահաստատեց հսկողութիւնը Կուատելուփի վրայ, եւ ստրկութիւնը հոն վերստին մտցուեցաւ Յուլիս 16-ին։ Սեն-Տոմինկը գաղութներուն մէջ ամենաշահաբերն էր. շաքարի, սուրճի եւ լեղակի (indigo) հիմնական աղբիւր մը, բայց անիկա կը գտնուէր նախկին ստրուկ Թուսէն Լուվերթիւրի (Toussaint Louverture) հսկողութեան տակ։ Պոնափարթ իր փեսային՝ զօրավար Շարլ Լըքլերքի հրամանատարութեամբ Սեն-Տոմինկի արշաւախումբը ուղարկեց գաղութը ետ գրաւելու համար, եւ անոնք 1802 Փետրուարին 29,000 հոգիով ափ ելան հոն։ Թէեւ Թուսէնը գերի բռնուեցաւ եւ Յուլիսին Ֆրանսա ուղարկուեցաւ, արշաւանքը ի վերջոյ ձախողեցաւ հիւանդութիւններու բարձր տոկոսին եւ ապստամբներու հրամանատար Ժան-Ժաք Տեսալինի դէմ կրած շարք մը պարտութիւններու պատճառով։ 1803 Մայիսին, Պոնափարթ ընդունեց պարտութիւնը, եւ ֆրանսական վերջին 8,000 զօրքերը լքեցին կղզին։ Նախկին ստրուկները 1804-ին հռչակեցին Հայիթիի անկախ հանրապետութիւնը։ Քանի որ 1803-ին Բրիտանիոյ հետ պատերազմը դարձեալ կը սպառնար, Պոնափարթ անդրադարձաւ, որ Լուիզիանայի իր ամերիկեան գաղութը դժուար պիտի ըլլայ պաշտպանել։ Դրամական միջոցներու կարիք ունենալով՝ ան համաձայնեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն վաճառել Լուիզիանան (Լուիզիանայի գնումը), ինչ որ կրկնապատկեց վերջինիս տարածքը։ Գինը 15 միլիոն տոլար էր։ Բրիտանիոյ հետ խաղաղութիւնը անկայուն էր։ Բրիտանիան չպարպեց Մալթան, ինչպէս խոստացած էր, եւ բողոքեց Պոնափարթի կողմէ Փիեմոնթի կցման ու անոր Միջնորդութեան ակտին (Փետրուար 19) դէմ, որ կը հաստատէր Զուիցերիական Համադաշնակցութիւնը։ Այս տարածքներէն ոչ մէկը ներառուած էր Ամիենի դաշնագրին մէջ, բայց անոնք չափազանց սրեցին լարուածութիւնը, ինչպէս նաեւ Պոնափարթի կողմէ Հոլանտայի գրաւումն ու Հնդկաստանի մէջ անոր ակնայայտ յաւակնութիւնները։ Այս վէճը իր գագաթնակէտին հասաւ 1803 Մայիսին՝ Բրիտանիոյ կողմէ պատերազմի յայտարարութեամբ։ Պոնափարթ պատասխանեց վերստին հաւաքելով Պուլոնի (Boulogne) ներխուժման ճամբարը եւ հրամայելով Ֆրանսայի ու անոր ենթակայ տարածքներուն մէջ գտնուող 18-էն 60 տարեկան ամէն բրիտանացի տղամարդ ձերբակալել որպէս ռազմագերի։ == Ֆրանսական Կայսրութիւն == 1804 Փետրուարին, Պոնափարթի ոստիկանութիւնը շարք մը ձերբակալութիւններ կատարեց՝ կապուած ռոյալիստներու (միապետականներու) դաւադրութեան մը հետ, որուն նպատակն էր զայն առեւանգել կամ սպաննել, եւ որուն մէջ ներգրաւուած էին բրիտանական կառավարութիւնը, Մորոն եւ Պուրպոնեան տան անանուն իշխան մը։ Իր արտաքին գործոց նախարար Թալէյրանի խորհուրդով՝ Նափոլէոն հրամայեց առեւանգել Էնկիէնի դուքսը (Duke of Enghien)՝ խախտելով Պատենի (Baden) ինքնիշխանութիւնը։ Դուքսը արագօրէն մահապատժի ենթարկուեցաւ գաղտնի ռազմական դատավարութենէ մը ետք, թէեւ չկար որեւէ փաստ, որ ան խառնուած էր դաւադրութեան մէջ։ Էնկիէնի առեւանգումն ու մահապատիժը կատաղեցուցին ռոյալիստներն ու միապետները ամբողջ Եւրոպայի մէջ եւ Ռուսիոյ կողմէ պաշտօնական բողոքի արժանացան։ Ռոյալիստներու դաւադրութենէն ետք, Պոնափարթի կողմնակիցները համոզեցին զայն Հիւպատոսութիւնը վերածել միապետութեան։ Անոնք կը պնդէին, որ ժառանգորդի մը ներկայութիւնը պիտի օգնէ ապահովելու վարչակարգի կայունութիւնը՝ անոր մահուան պարագային։ Նմանապէս, անոնք կը հաւատային, որ միապետութիւնը Նափոլէոնը աւելի ընդունելի պիտի դարձնէ սահմանադրական միապետականներուն համար եւ Ֆրանսան պիտի դնէ նոյն մակարդակի վրայ եւրոպական միւս միապետութիւններուն հետ։ Մայիս 18-ին ծերակոյտը Նափոլէոնը հռչակեց Ֆրանսացիներու Կայսր եւ հաստատեց նոր սահմանադրութիւն մը։ Յաջորդ օրը, Նափոլէոն իր 18 յառաջատար զօրավարները նշանակեց Կայսրութեան Մարշալներ։ Ժառանգական կայսրութիւնը հաստատուեցաւ Յունիսին տեղի ունեցած հանրաքուէով։ Պաշտօնական արդիւնքները ցոյց տուին, որ 3.5 միլիոն մարդ քուէարկած էր «Այո», իսկ 2,569 հոգի՝ «Ոչ»։ Սակայն «Այո» քուէներուն թիւը կեղծօրէն ուռճացուած էր 300,000-էն մինչեւ 500,000 քուէով։ Մասնակցութիւնը, որ 35% էր, աւելի ցած էր, քան նախորդ հանրաքուէի ցուցանիշը։ Բրիտանիան, Ռուսիան, Շուէտը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը մերժեցին ճանչնալ Նափոլէոնի տիտղոսը։ Աւստրիան, սակայն, ճանչցաւ Նափոլէոնը որպէս Ֆրանսացիներու Կայսր՝ փոխադարձաբար Ֆրանսայի կողմէ Ֆրանցիս Ա.-ը որպէս Աւստրիոյ Կայսր ճանչնալու պայմանով։ Նափոլէոնի թագադրութիւնը, Պիոս Է. Պապին մասնակցութեամբ, տեղի ունեցաւ Փարիզի Աստուածամօր տաճարին (Notre Dame de Paris) մէջ՝ 2 Դեկտեմբեր 1804-ին։ Պապին կողմէ օծուելէ ետք, Նափոլէոն ինքն իրեն թագադրեց Շարլըմանի (Կարլոս Մեծ) թագի կրկնօրինակով։ Այնուհետեւ ան թագադրեց Ժոզէֆինը, որ ֆրանսական պատմութեան մէջ դարձաւ երկրորդ կինը՝ Մարի տը Մետիչիէն ետք, որ թագադրուեցաւ ու օծուեցաւ։ Ապա ան երդում տուաւ պաշտպանել հանրապետութեան տարածքը, յարգել Համաձայնագիրը (Concordat), պաշտամունքի ազատութիւնը, քաղաքական ու քաղաքացիական ազատութիւններն ու պետականացուած հողերու վաճառքը, օրէնքով սահմանուածէն զատ ուրիշ որեւէ հարկ չպարտադրել, պահպանել Պատուոյ Լեգէոնի (Legion of Honour) շքանշանը եւ կառավարել ի շահ ֆրանսացի ժողովուրդի բարօրութեան ու փառքին։ 17 Մարտ 1805-ին, Նափոլէոն ինքզինք հռչակեց Իտալիոյ Թագաւոր եւ Միլանի տաճարին մէջ թագադրուեցաւ Լոմպարտիոյ Երկաթէ Թագով։ Աւստրիան ասիկա նկատեց իբրեւ սադրանք՝ Իտալիոյ մէջ ունեցած իր սեփական տարածքային շահերուն պատճառով։ Երբ Նափոլէոն Ժենովան (Genoa) եւ Լիկուրիան (Liguria) կցեց իր կայսրութեան, Աւստրիան պաշտօնապէս բողոքեց Լիւնեվիլի դաշնագրի այս խախտման դէմ։ === Երրորդ դաշնակցութեան պատերազմ === 1805 Սեպտեմբերին Շուէտը, Ռուսիան, Աւստրիան, Նէափոլը եւ Օսմանեան կայսրութիւնը միացած էին Բրիտանիոյ՝ Ֆրանսայի դէմ ուղղուած դաշնակցութեան մէջ։ 1803-ին եւ 1804-ին Նափոլէոն Պուլոնի (Boulogne) շուրջ զօրք հաւաքած էր Բրիտանիա ներխուժելու համար։ Անոնք երբեք չներխուժեցին, բայց այդ ուժը կազմեց Նափոլէոնի Մեծ Բանակին (Grande Armée) կորիզը, որ ստեղծուեցաւ 1805 Օգոստոսին։ Սկիզբը, ֆրանսական այս բանակը ունէր մօտ 200,000 մարդ՝ կազմակերպուած եօթը զօրաբանակներու (corps), հրետանիի ու հեծելազօրի պահեստային ուժերու եւ ընտրանի կայսերական պահակագունդի (Imperial Guard)։ Մինչեւ 1805 Օգոստոս, Մեծ Բանակը աճած էր՝ հասնելով 350,000 հոգինոց ուժի, որ լաւապէս զինուած էր, մարզուած եւ կ'առաջնորդուէր հմուտ սպաներու կողմէ։ Ներխուժումը դիւրացնելու համար, Նափոլէոն ծրագրած էր Թագաւորական նաւատորմը Լամանշի նեղուցէն (English Channel) հեռու հրապուրել՝ շեղողական յարձակում մը գործելով բրիտանական Արեւմտեան Հնդկաստանի (West Indies) վրայ։ Սակայն, ծրագիրը ձախողեցաւ 1805 Յուլիսին Ֆինիսթերէ հրուանդանի ճակատամարտին բրիտանացիներու տարած յաղթանակէն ետք։ Ֆրանսացի ծովակալ Փիեռ-Շարլ Վիլնէօվը նահանջեց դէպի Քատիս՝ փոխանակ Մանշի նեղուցին վրայ յարձակելու համար միանալու Պրեսթի (Brest) ֆրանսական ծովային ուժերուն։ Ցամաքային թշնամիներու կողմէ հաւանական ներխուժման դիմագրաւելով՝ Նափոլէոն հրաժարեցաւ Անգլիա ներխուժելու իր ծրագիրէն եւ նպատակադրեց ջախջախել Հարաւային Գերմանիոյ մէջ մեկուսացած աւստրիական բանակները, նախքան անոնց ռուս դաշնակիցին մեծ ուժերով տեղ հասնիլը։ Սեպտեմբեր 25-ին, 200,000 ֆրանսական զօրքեր սկսան անցնիլ Հռենոսը՝ 260 քմ (160 մղոն) երկարութեամբ ռազմաճակատով։ Աւստրիացի հրամանատար Կարլ Մաք ֆոն Լայպերիխը աւստրիական բանակին մեծ մասը հաւաքած էր Սուաբիոյ (Swabia) Ուլմ ամրոցին մէջ։ Նափոլէոնի բանակը, սակայն, արագօրէն շարժեցաւ եւ շրջանցեց աւստրիական դիրքերը։ Քանի մը փոքր ընդհարումներէ ետք, որոնք իրենց գագաթնակէտին հասան Ուլմի ճակատամարտով, Մաքը անձնատուր եղաւ։ Ֆրանսական 2,000 զոհերու (կորուստներու) դիմաց, Նափոլէոն իր բանակին արագ քայլարշաւին շնորհիւ գերեվարեց 60,000 աւստրիացի զինուոր։ Ֆրանսացիներուն համար ցամաքի վրայ տարած այս տպաւորիչ յաղթանակը մթագնեցաւ այն վճռական յաղթանակով, որ Թագաւորական նաւատորմը տարաւ Թրաֆալկարի ճակատամարտին՝ Հոկտեմբեր 21-ին։ Թրաֆալկարէն ետք, Թագաւորական նաւատորմը այլեւս երբեք լուրջ մարտահրաւէր չստացաւ Նափոլէոնի նաւատորմին կողմէ։ Ֆրանսական ուժերը Նոյեմբերին գրաւեցին Վիեննան՝ ձեռք ձգելով 100,000 հրացան (musket), 540 թնդանօթ եւ Դանուբի վրայ գտնուող անվնաս կամուրջները։ Նափոլէոն այնուհետեւ իր բանակը ուղարկեց հիւսիս՝ դաշնակիցներուն հետապնդելու համար։ Ռուսիոյ Ալեքսանտր Ա. կայսրն ու Ֆրանցիս Ա.-ը որոշեցին ճակատամարտի բռնուիլ Նափոլէոնի հետ՝ հակառակ իրենց որոշ ստորադասներու վերապահումներուն։ 2 Դեկտեմբերին տեղի ունեցած Աուսթերլիցի ճակատամարտին, Նափոլէոն իր բանակը տեղակայեց Փրացենի (Pratzen) բարձունքներուն ստորոտը։ Ան հրամայեց իր աջ թեւին կեղծ նահանջ կատարել՝ դրդելով դաշնակիցները ցած իջնել բարձունքներէն՝ հետապնդման նպատակով։ Ֆրանսական կեդրոնն ու ձախ թեւը այնուհետեւ գրաւեցին բարձունքները եւ դաշնակիցները առան երկկողմանի շրջափակման (աքցանաձեւ հարուածի) մէջ։ Հազարաւոր ռուս զինուորներ փախուստի դիմեցին սառած լիճի մը վրայով՝ թակարդէն խուսափելու համար, եւ անոնցմէ 100-էն մինչեւ 2,000 հոգի խեղդուեցաւ։ Դաշնակից ուժերուն մօտաւորապէս մէկ երրորդը սպաննուեցաւ, գերի բռնուեցաւ կամ վիրաւորուեցաւ։ Աուսթերլիցի մեծ ձախողութիւնը (աղէտը) ստիպեց Աւստրիոյ հաշտութիւն խնդրել։ Յաջորդող Փրեսպուրկի դաշնագրով, որ ստորագրուեցաւ Դեկտեմբեր 26-ին, Աւստրիան դուրս եկաւ դաշնակցութենէն, զգալի տարածքներ կորսնցուց յանուն Իտալական Թագաւորութեան ու Պաւարիոյ, եւ ստիպուեցաւ վճարել 40 միլիոն ֆրանքի պատերազմական տուգանք։ Ալեքսանտրի բանակին թոյլատրուեցաւ ապահով կերպով վերադառնալ Ռուսիա։ Նափոլէոն յետագային ըսած է. «Աուսթերլիցի ճակատամարտը իմ մղած բոլոր կռիւներուն ամենափառաւորն է»։ Ֆրենք ՄաքԼինը կ'ենթադրէ, որ Նափոլէոն այնքան յաջողակ էր Աուսթերլիցի մէջ, որ կորսնցուց կապը իրականութեան հետ, եւ այն, ինչ նախապէս Ֆրանսայի արտաքին քաղաքականութիւնն էր, դարձաւ «անձնական նափոլէոնեան քաղաքականութիւն»։ Վինսենթ Քրոնինը չի համաձայնիր ասոր՝ նշելով, որ Նափոլէոն չափազանց յաւակնոտ չէր իր անձին համար, այլ «ան կը մարմնաւորէր երեսուն միլիոն ֆրանսացիներու յաւակնութիւնները»։ == Միջինարեւելեան դաշինքներ == Նափոլէոն կը շարունակէր փայփայել Միջին Արեւելքի մէջ ֆրանսական ներկայութիւն հաստատելու վեհ ծրագիրը, որպէսզի ճնշում գործադրէր Բրիտանիոյ եւ Ռուսիոյ վրայ՝ թերեւս դաշինք կազմելով Օսմանեան կայսրութեան հետ։ 1806 Փետրուարին, Օսմանեան կայսր Սելիմ Գ.-ը Նափոլէոնը ճանչցաւ որպէս կայսր։ Ան նաեւ ընտրեց Ֆրանսայի հետ դաշնակցելու ուղին՝ Ֆրանսան անուանելով «մեր անկեղծ ու բնական դաշնակիցը»։ Այդ որոշումը Օսմանեան կայսրութիւնը ներքաշեց Ռուսիոյ եւ Բրիտանիոյ դէմ կործանարար պատերազմի մը մէջ։ Ֆրանս-պարսկական դաշինք կնքուեցաւ Նափոլէոնի եւ Ֆաթհ-Ալի Շահ Ղաջարի Պարսկական կայսրութեան միջեւ։ Անիկա փլուզուեցաւ 1807-ին, երբ Ֆրանսան ու Ռուսիան անսպասելի դաշինք մը կազմեցին։ Ի վերջոյ, Նափոլէոն Միջին Արեւելքի մէջ ոչ մէկ արդիւնաւէտ դաշինք կրցաւ ստեղծել։ === Չորրորդ դաշնակցութեան պատերազմ եւ Թիլզիթ === Աուսթերլիցէն ետք, Նափոլէոն մեծցուց իր քաղաքական իշխանութիւնը Եւրոպայի մէջ։ 1806-ին ան գահընկեց ըրաւ Նէափոլի Պուրպոն թագաւորը եւ գահ բարձրացուց իր մեծ եղբայրը՝ Ժոզէֆը։ Այնուհետեւ ան իր կրտսեր եղբայրը՝ Լուին, դարձուց Հոլանտայի թագաւոր։ Յուլիս 12-ին ան հիմնեց Հռենոսեան Համադաշնակցութիւնը (Confederation of the Rhine)՝ գերմանական պետութիւններու միաւորում մը, որ պէտք է ծառայէր որպէս պահպանական գօտի (buffer zone) Ֆրանսայի եւ Կեդրոնական Եւրոպայի միջեւ։ Այս համադաշնակցութեան ստեղծումը վերջ դրաւ Սրբազան Հռոմէական Կայսրութեան։ Նափոլէոնի աճող ազդեցութիւնը Գերմանիոյ մէջ վտանգեց Պրուսիոյ՝ որպէս մեծ տէրութեան կարգավիճակը, եւ ի պատասխան՝ Ֆրիտրիխ Վիլհելմ Գ.-ը որոշեց պատերազմիլ Ֆրանսայի դէմ։ Պրուսիան եւ Ռուսիան ստորագրեցին ռազմական դաշինք մը՝ ստեղծելով չորրորդ դաշնակցութիւնը Ֆրանսայի դէմ։ Պրուսիան, սակայն, մարտավարական մեծ սխալ գործեց՝ պատերազմ յայտարարելով այն ատեն, երբ ֆրանսական զօրքերը տակաւին Հարաւային Գերմանիա կը գտնուէին, եւ ամիսներ առաջ, քան ռուսական բաւարար զօրքերը կրնային հասնիլ ռազմաճակատ։ Նափոլէոն 180000 զինուորով ներխուժեց Պրուսիա՝ արագօրէն յառաջանալով Զաալէ (Saale) գետի աջ ափով։ Իմանալով պրուսական բանակի գտնուած վայրը՝ ֆրանսացիները թեքուեցան դէպի արեւմուտք՝ այդպիսով պրուսացիները կտրելով Պերլինէն եւ դանդաղօրէն մօտեցող ռուսերէն։ 14 Հոկտեմբերին մղուած Ենայի եւ Աուերշթետի զոյգ ճակատամարտերուն ֆրանսացիները համոզիչ պարտութեան մատնեցին պրուսացիներուն եւ ծանր կորուստներ պատճառեցին անոնց։ Քանի մը գլխաւոր հրամանատարներու սպաննուելէն կամ անգործունեայ դառնալէն ետք, պրուս թագաւորը անկարող գտնուեցաւ արդիւնաւէտօրէն ղեկավարել բանակը, որ արագօրէն կազմալուծուեցաւ։ Յաջորդ ամսուան ընթացքին, ֆրանսացիները գերի վերցուցին 140,000 զինուոր եւ աւելի քան 2,000 թնդանօթ։ Հակառակ իրենց ջախջախիչ պարտութեան, պրուսացիները մերժեցին բանակցիլ ֆրանսացիներուն հետ, մինչեւ որ ռուսերը հնարաւորութիւն ունենային կռիւի մէջ մտնելու։ Իր յաղթանակէն ետք, Նափոլէոն պարտադրեց Մայրցամաքային համակարգի (Continental System) առաջին տարրերը՝ 1806 Նոյեմբերին հրապարակուած Պերլինի հրամանագիրով։ Մայրցամաքային համակարգը, որ կ'արգիլէր եւրոպական երկիրներուն առեւտուր ընել Բրիտանիոյ հետ, լայնօրէն խախտուեցաւ անոր ամբողջ կառավարման ընթացքին։ Յաջորդ քանի մը ամիսներուն, Նափոլէոն Լեհաստանի վրայով քալեց դէպի յառաջացող ռուսական բանակները եւ 1807 Փետրուարին արիւնալի ու անորոշ ելքով (ստատուս քուոյով) աւարտած Էյլաուի ճակատամարտը մղեց։ Երկու կողմերու հանգիստի եւ ուժերու համախմբման շրջանէ մը ետք, պատերազմը վերսկսաւ Յունիսին՝ Հայլսպերկի նախնական բախումով, որ կրկին անորոշ եղաւ։ Յունիս 14-ին Նափոլէոն ջախջախիչ յաղթանակ տարաւ ռուսերուն դէմ Ֆրիտլանտի ճակատամարտին՝ պատճառելով կորուստներ, որոնք կը կազմէին ռուսական բանակի մօտ 30%-ը։ Անոնց պարտութեան չափը համոզեց ռուսերը խաղաղութիւն կնքել ֆրանսացիներուն հետ։ Երկու կայսրերը խաղաղութեան բանակցութիւնները սկսան Յունիս 25-ին Թիլզիթ քաղաքին մէջ՝ Նեման (Niemen) գետի մէջտեղը լողացող լաստի մը վրայ տեղի ունեցած հանդիպման ընթացքին, գետ մը, որ կը բաժնէր ֆրանսական եւ ռուսական զօրքերն ու անոնց ազդեցութեան համապատասխան ոլորտները։ Նափոլէոն Ալեքսանտրին համեմատաբար մեղմ պայմաններ առաջարկեց՝ պահանջելով, որ Ռուսիան միանայ Մայրցամաքային համակարգին, դուրս բերէ իր ուժերը Վալախիայէն ու Մոլտովայէն եւ Յոնիական կղզիները յանձնէ Ֆրանսայի։ Ի հակադրութիւն ասոր, Պրուսիոյ հանդէպ չափազանց խիստ վարուեցան։ Անիկա կորսնցուց իր տարածքին եւ բնակչութեան կէսը եւ ենթարկուեցաւ երկամեայ բռնագրաւման (օքուփասիոն), որ իրեն արժեց մօտ 1.4 միլիառ ֆրանք։ Նախկին պրուսական տարածքէն Նափոլէոն ստեղծեց Վեսթֆալիոյ Թագաւորութիւնը, որ կը կառավարուէր իր կրտսեր եղբօր՝ Ժերոմի կողմէ, եւ Վարշաւայի Դքսութիւնը։ Թիւլզիթի մէջ Պրուսիոյ ենթարկուած նուաստացուցիչ վերաբերմունքը այդ երկրին մէջ տեւական թշնամանք յառաջացուց Ֆրանսայի դէմ։ Դաշնագիրը ժողովրդականութիւն չէր վայելեր նաեւ Ռուսիոյ մէջ՝ ճնշում գործադրելով Ալեքսանտրի վրայ՝ վերջ տալու Ֆրանսայի հետ դաշինքին։ Այդուհանդերձ, Թիլզիթի դաշնագիրը Նափոլէոնին պատերազմէն դադար մը տուաւ եւ թոյլ տուաւ վերադառնալ Ֆրանսա, որ ան չէր տեսած աւելի քան 300 օր։ === Թերակղզիի պատերազմ եւ Էրֆուրթ === Թիլզիթէն ետք, Նափոլէոն իր ուշադրութիւնը դարձուց Փորթուգալի վրայ, որ կը վարանէր խստօրէն կիրարկել իր աւանդական դաշնակիցին՝ Բրիտանիոյ դէմ ուղղուած շրջափակումը։ 17 Հոկտեմբեր 1807-ին, զօրավար Ժան-Անտոշ Ժիւնոյի հրամանատարութեամբ 24,000 ֆրանսացի զինուորներ, Սպանիոյ համաձայնութեամբ, անցան Փիրենէյները եւ ուղղուեցան դէպի Փորթուգալ՝ շրջափակումը պարտադրելու համար։ Ժիւնօ Նոյեմբերին գրաւեց Լիզպոնը. փորթուգալական արքայական ընտանիքը արդէն իսկ փորթուգալական նաւատորմով փախած էր Պրազիլ։ 1808 Մարտին պալատական յեղաշրջում մը յանգեցուց Սպանիոյ Քարլոս Դ. թագաւորի հրաժարականին՝ ի նպաստ իր որդիին՝ Ֆերնանտօ Է.-ի։ Յաջորդ ամիս, Նափոլէոն Քարլոսն ու Ֆերնանտօն կանչեց Պայոն (Bayonne), ուր Մայիսին ստիպեց երկուքին ալ հրաժարիլ սպանական գահի նկատմամբ իրենց պահանջներէն։ Նափոլէոն այնուհետեւ իր եղբայրը՝ Ժոզէֆը, դարձուց Սպանիոյ թագաւոր։ Այդ ատեն արդէն թերակղզիին մէջ տեղակայուած էին 120,000 ֆրանսացի զինուորներ, եւ սպանացիներուն մօտ լայնածաւալ ընդդիմութիւն կար բռնագրաւման ու սպանական Պուրպոններու տապալման դէմ։ Մայիս 2-ին Մատրիտի մէջ ֆրանսացիներու դէմ ապստամբութիւն բռնկեցաւ, որ յաջորդող շաբաթներուն տարածուեցաւ ամբողջ Սպանիոյ մէջ։ Ֆրանսական դաժան ճնշումներուն դիմաց՝ ապստամբութիւնը վերածուեցաւ տեւական հակամարտութեան։ Ժոզէֆ մեկնեցաւ Մատրիտ, ուր Յուլիս 24-ին հռչակուեցաւ Սպանիոյ թագաւոր։ Սակայն, Պայլենի (Bailén) ճակատամարտին սպանական կանոնաւոր ուժերու կողմէ ֆրանսացիներու կրած պարտութեան լուրէն ետք, Ժոզէֆ քանի մը օր անց փախաւ Մատրիտէն։ Յաջորդ ամիս բրիտանական ուժ մը ցամաք հանուեցաւ Փորթուգալի մէջ, եւ Օգոստոս 21-ին անոնք Վիմիերոյի (Vimiero) ճակատամարտին պարտութեան մատնեցին ֆրանսացիներուն։ Սինթրայի համաձայնագիրով (Convention of Cintra) ֆրանսացիները պարպեցին Փորթուգալը։ Պայլենի եւ Վիմիերոյի պարտութիւնները համոզեցին Նափոլէոնը, որ ինք պէտք է ստանձնէ Իպերական արշաւանքի հրամանատարութիւնը։ Սպանիա մեկնելէ առաջ ան փորձեց ամրապնդել դաշինքը Ռուսիոյ հետ եւ Ալեքսանտրէն խոստում ստանալ, որ Ռուսիան պատերազմ կը յայտարարէ Աւստրիոյ դէմ, եթէ վերջինս յարձակի Ֆրանսայի վրայ։ 1808 Հոկտեմբերին Էրֆուրթի վեհաժողովին (Congress of Erfurt) Նափոլէոն եւ Ալեքսանտր համաձայնութեան եկան, որ կը ճանչնար Ֆինլանտիոյ ռուսական նուաճումը եւ կոչ կ'ընէր Բրիտանիոյ՝ դադրեցնել իր պատերազմը Ֆրանսայի դէմ։ Սակայն, Ալեքսանտր չկրցաւ յստակ պարտաւորութիւն ստանձնել Աւստրիոյ դէմ պատերազմելու գծով։ Նոյեմբեր 6-ին Նափոլէոն Վիթորիայի (Vitoria) մէջ էր եւ ստանձնեց ֆրանսական առաջնորդութեամբ գործող 240,000 զօրքերու հրամանատարութիւնը։ Անգլօ-սպանական ուժերու դէմ տարած շարք մը յաղթանակներէ ետք, անոնք Դեկտեմբեր 4-ին վերագրաւեցին Մատրիտը։ Նափոլէոն այնուհետեւ հետապնդեց նահանջող բրիտանական բանակը, որ ի վերջոյ հեռացուեցաւ (տարհանուեցաւ) Քորունիայէն (Corunna) 1809 Յունուարին։ Ան Յունուար 17-ին մեկնեցաւ Ֆրանսա՝ հրամանատարութիւնը ձգելով Ժոզէֆին։ Նափոլէոն 1808-ի արշաւանքէն ետք այլեւս երբեք չվերադարձաւ Սպանիա։ Ապրիլին բրիտանացիները թերակղզի ուղարկեցին մէկ այլ բանակ՝ Արթիւր Ուելսլիի՝ ապագայ Վելինկթընի դուքսի առաջնորդութեամբ։ Բրիտանական, փորթուգալական եւ սպանական զօրքերը երկարատեւ հակամարտութիւններու շարքի մը մէջ ներքաշեցին ֆրանսացիները, մինչդեռ դաժան պարտիզանական (կերիլային) պատերազմը համակեց սպանական գիւղական վայրերու մեծ մասը․ հակամարտութիւն մը, որուն ընթացքին երկու կողմերն ալ վայրագութիւններ գործեցին։ Նափոլէոն յետագային Թերակղզիի արշաւանքը անուանեց «այն անյաջող պատերազմը, [որ] կործանեց զիս»։ Անիկա 1808-էն մինչեւ 1812 թուական կապեց ֆրանսական առաջնորդութեամբ գործող շուրջ 300,000 զօրք։ Մինչեւ 1814 թուական, ֆրանսացիները դուրս մղուեցան թերակղզիէն՝ արշաւանքի ընթացքին ունենալով աւելի քան 150,000 զոհ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} h74lgtr97792l8mi2zqxvmsu1tw0gud 0 32133 252416 2026-06-22T13:35:02Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}}'''Ալտօ Մորօ''' ({{Lang-it|Aldo Romeo Luigi Moro}}, {{ԱԾ}}), իտալացի քաղաքական գործիչ։ Երկրի 38-րդ վարչապետը` 1963-1968 թուականներուն եւ կրկին 1974-1976 թուականներուն: == Մահ == Ձախակողմեան զինեալ խումբ մը առեւանգած է Մորօն եւ երկու ամիս պատանդ պահած` յոյս ունենալով, որ կը յանձ...»: 252416 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}}'''Ալտօ Մորօ''' ({{Lang-it|Aldo Romeo Luigi Moro}}, {{ԱԾ}}), իտալացի քաղաքական գործիչ։ Երկրի 38-րդ վարչապետը` 1963-1968 թուականներուն եւ կրկին 1974-1976 թուականներուն: == Մահ == Ձախակողմեան զինեալ խումբ մը առեւանգած է Մորօն եւ երկու ամիս պատանդ պահած` յոյս ունենալով, որ կը յանձնէին Մորօն, եթէ իրենց գերեվարուած ընկերները ազատ արձակուէին անոր դիմաց: [[Իտալիա|Իտալիոյ]] կառավարութիւնը մերժած է անոնց  պահանջները, իսկ Մորօն սպաննուած՝ անոր վրայ տասը անգամ կրակելով, [[9 Մայիս|9]] [[9 Մայիս|Մայիս]] 1978-ին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ ըստ երկրի]] 3voyuefe0xed79vy98upg4yg6ql06cb 0 32134 252417 2026-06-22T14:01:20Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կոմս Օնորէ Միրապօ''' ({{Lang-fr|Honoré-Gabriel Riqueti de Mirabeau}}, {{ԱԾ}}), [[Ֆրանսա|ֆրանսացի]] քաղաքական գործիչ, դիւանագէտ, գրող եւ տնտեսագէտ։ Ֆրանսական մեծ յեղափոխութեան գործիչ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] Ստորոգութիւ...»: 252417 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կոմս Օնորէ Միրապօ''' ({{Lang-fr|Honoré-Gabriel Riqueti de Mirabeau}}, {{ԱԾ}}), [[Ֆրանսա|ֆրանսացի]] քաղաքական գործիչ, դիւանագէտ, գրող եւ տնտեսագէտ։ Ֆրանսական մեծ յեղափոխութեան գործիչ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ ըստ երկրի]] 220v9c9lfyb94rl0st5ul8n8ndpgucm 0 32135 252418 2026-06-22T14:22:20Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Փաթրիս Լումումպա''' ({{Lang-en|Patrice Lumumba}}, {{ԱԾ}}), «Քոնկոլայի ազգային շարժում» կուսակցութեան հիմնադիրը, մասնագիտութեամբ՝ լրագրող: Ան դարձած է Քոնկոյի Հանրապետութեան ժողովրդավարական ճամբով ընտրուած առաջին վարչապետը: Ան պաշտպանած է Քոնկոյի, ինչպէ...»: 252418 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Փաթրիս Լումումպա''' ({{Lang-en|Patrice Lumumba}}, {{ԱԾ}}), «Քոնկոլայի ազգային շարժում» կուսակցութեան հիմնադիրը, մասնագիտութեամբ՝ լրագրող: Ան դարձած է Քոնկոյի Հանրապետութեան ժողովրդավարական ճամբով ընտրուած առաջին վարչապետը: Ան պաշտպանած է Քոնկոյի, ինչպէս նաեւ կառավարութեան ափրիկացման իրաւունքը: Երբ նոր երկրին մէջ սկսած են քաղաքական անկարգութիւնները, պելճիքական ուժերը ներխուժած են երկրին մէջ գտնուող պելճիքացի քաղաքացիները պաշտպանելու պատրուակով, յոյս ունենալով առաւելութիւն ստանալ Քոնկոյի անկարգութիւններու ժամանակ:Պելճիքացիներու դէմ պայքարելու նպատակով Լումումպան դիմած է [[ՄԱԿ]]-ին եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն]], [[Պելճիքա|Պելճիքայի]] աջակցութիւնը վայելող ուժերուն յաղթելու համար, սակայն, անոնք երկուքն ալ մերժած են: Այնուհետեւ ան մեկնած է [[Խորհրդային Միութիւն]], եւ մասամբ անոր պատճառով, [[14 Սեպտեմբեր|14]] [[14 Սեպտեմբեր|Սեպտեմբեր]] 1960-ին բանակի հրամանատար գնդապետ Ժ. Մոպուտուն պետական յեղաշրջում կազմակերպած է: Երկարատեւ բանտարկութենէն ետք Լումումպան մահապատիժի ենթարկուած է գնդակահարութեան միջոցով, [[17 Յունուար|17]] [[17 Յունուար|Յունուար]] 1961-ին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Լրագրողներ]] r6pmz61v3znx06si2vgl1zqp6c3zqie 0 32136 252419 2026-06-22T18:44:24Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կարէն Գարակիւլեան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասան եւ բեմագիր<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1199489/|title=Karren Karagulian {{!}} Actor, Writer, Producer|website=IMDb|language=անգլերէն|access-date=|lang=en-US}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Երեւան]]։ 18 տարեկանին հեռացած է Խորհրդային Հայաստան|Խորհրդայ...»: 252419 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կարէն Գարակիւլեան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասան եւ բեմագիր<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1199489/|title=Karren Karagulian {{!}} Actor, Writer, Producer|website=IMDb|language=անգլերէն|access-date=|lang=en-US}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Երեւան]]։ 18 տարեկանին հեռացած է [[Խորհրդային Հայաստան|Խորհրդային Հայաստանէն]] եւ ծառայած է խորհրդային բանակին մէջ ՝ [[Սեն Փեթերսպուրկ|Ս․ Փեթերսպուրկ]]։ 20 տարեկանին գաղթած է [[Նիւ Եորք]]։ Կարէն Գարակիւլեան ծանօթ է գլխաւորաբար «Սթարլեթ» (2012), «Թանճերին» (2015) եւ «Ռետ Ռաքեթ» (2021) ժապաւէններով։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]] mduyro4ab3ymh2og03dhvd2ox1yn12d 252424 252419 2026-06-23T07:50:32Z Azniv Stepanian 8 252424 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կարէն Գարակիւլեան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասան եւ բեմագիր<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1199489/|title=Karren Karagulian {{!}} Actor, Writer, Producer|website=IMDb|language=անգլերէն|access-date=|lang=en-US}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Երեւան]]։ 18 տարեկանին հեռացած է [[Խորհրդային Հայաստան|Խորհրդային Հայաստանէն]] եւ ծառայած է խորհրդային բանակին մէջ ՝ [[Սեն Փեթերսպուրկ|Ս․ Փեթերսպուրկ]]։ 20 տարեկանին գաղթած է [[Նիւ Եորք]]։ Գարակիւլեան ծանօթ է գլխաւորաբար «Սթարլեթ» (2012), «Թանճերին» (2015) եւ «Ռետ Ռաքեթ» (2021) ժապաւէններով։ == Մրցանակներ == 2 Մարտ 2025-ին տեղի ունեցած շարժապատկերի աշխարհահռչակ Օսքարներու մրցանակաբաշխութեան օրուան մեծագոյն մրցանակակիրը հանդիսացած են հայ դերասաններ Կարէն Գարակիւլեանի եւ Վաչէ Թովմասեանի մասնակցութեամբ պատրաստուած, բեմադրիչ Շան Պէյքըրի «Անորա» ժապաւէնը<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/643238|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա» Ժապաւէնը Հինգ Օսքարներ Ստացաւ|date=2025-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>: Նոյն ժապաւէնը, 2024-ին, արժանացած է Քաննի միջազգային փառատօնին հեղինակաւոր «Ոսկեայ արմաւենի» մրցանակին<ref>{{Cite web|url=https://asbarez.am/archives/460591|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա»ն Արժանացաւ Քաննի Փառատօնի «Ոսկե|last=|first=|date=2024-05-29|website=Asbarez - Armenian|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]] glud3xfiyx9df30zzds0smc7jh4e2xt 252427 252424 2026-06-23T08:12:07Z Azniv Stepanian 8 /* Մրցանակներ */ 252427 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կարէն Գարակիւլեան''' ({{ԱԾ}}), հայ դերասան եւ բեմագիր<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1199489/|title=Karren Karagulian {{!}} Actor, Writer, Producer|website=IMDb|language=անգլերէն|access-date=|lang=en-US}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Երեւան]]։ 18 տարեկանին հեռացած է [[Խորհրդային Հայաստան|Խորհրդային Հայաստանէն]] եւ ծառայած է խորհրդային բանակին մէջ ՝ [[Սեն Փեթերսպուրկ|Ս․ Փեթերսպուրկ]]։ 20 տարեկանին գաղթած է [[Նիւ Եորք]]։ Գարակիւլեան ծանօթ է գլխաւորաբար «Սթարլեթ» (2012), «Թանճերին» (2015) եւ «Ռետ Ռաքեթ» (2021) ժապաւէններով։ == Մրցանակներ == 2 Մարտ 2025-ին տեղի ունեցած շարժապատկերի աշխարհահռչակ Օսքարներու մրցանակաբաշխութեան օրուան մեծագոյն մրցանակակիրը հանդիսացած են հայ դերասաններ Կարէն Գարակիւլեանի եւ [[Վաչէ Թովմասեան|Վաչէ Թովմասեանի]] մասնակցութեամբ պատրաստուած, բեմադրիչ Շան Պէյքըրի «Անորա» ժապաւէնը<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/643238|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա» Ժապաւէնը Հինգ Օսքարներ Ստացաւ|date=2025-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>: Նոյն ժապաւէնը, 2024-ին, արժանացած է Քաննի միջազգային փառատօնին հեղինակաւոր «Ոսկեայ արմաւենի» մրցանակին<ref>{{Cite web|url=https://asbarez.am/archives/460591|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա»ն Արժանացաւ Քաննի Փառատօնի «Ոսկե|last=|first=|date=2024-05-29|website=Asbarez - Armenian|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]] njjuu13u6pvtiait2a6hws7f26432u6 0 32137 252425 2026-06-23T08:09:09Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Վաչէ Թովմասեան''' (Վաչագան, {{ԱԾ}}), հայ դերասան, [[Կատակերգութիւն|կատակերգակ]], արտադրող եւ բեմագիր։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Ջրաշէն։ Ամուսնացած է հաղորդավար, լրագրող Գայիանէ Մանուկեանի հետ։ [[2003 թուական|2003]] թուականին աւարտած է Երեւանի Սիամ...»: 252425 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Վաչէ Թովմասեան''' (Վաչագան, {{ԱԾ}}), հայ դերասան, [[Կատակերգութիւն|կատակերգակ]], արտադրող եւ բեմագիր։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Ջրաշէն։ Ամուսնացած է հաղորդավար, լրագրող Գայիանէ Մանուկեանի հետ։ [[2003 թուական|2003]] թուականին աւարտած է Երեւանի Սիամանթոյի անուան թիւ 162 միջնակարգ դպրոցը։ Այնուհետեւ ընդունուած է Երեւանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի ինֆորմաթիքայի բաժինը եւ [[2008]] թուականին աւարտել համալսարանը։ իբրեւ խմբագիր 2004 թուականին աշխատած է Հայաստանի ուսանողական ազգային ընկերութեան կազմակերպած ՈՒՀԱ ուսանողական միութեան մէջ։ 2006-2010 թուականներուն Վաչէ դարձած է «32 ատամ» կատակերգական ակումբի անդամ, ուր ալ ան կատարած է իր առաջին բեմագիրի քայլերը<ref name="zark">{{Cite web|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%be%d5%a1%d5%b9%d5%a5-%d5%a9%d5%b8%d5%be%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|title=Վաչե Թովմասյան|publisher=ZARK Foundation}}</ref>։ [[Հայաստան|Հայաստանի]] մէջ անոր «32 Ատամ» եւ «Վիտամին Ակումբ»ը մեծ տարածում գտած են։ Ան դեր ունեցած է նաեւ 2012ին հրապարակ հանուած «Lost & Found in Armenia» ֆիլմին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/643238|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա» Ժապաւէնը Հինգ Օսքարներ Ստացաւ|date=2025-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արտադրողներ]] okqg9xzp3yjorhftz3740f4o556c4yk 252426 252425 2026-06-23T08:10:27Z Azniv Stepanian 8 252426 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Վաչէ Թովմասեան''' (Վաչագան, {{ԱԾ}}), հայ դերասան, [[Կատակերգութիւն|կատակերգակ]], արտադրող եւ բեմագիր։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Ջրաշէն։ Ամուսնացած է հաղորդավար, լրագրող Գայիանէ Մանուկեանի հետ։ [[2003 թուական|2003]] թուականին աւարտած է Երեւանի Սիամանթոյի անուան թիւ 162 միջնակարգ դպրոցը։ Այնուհետեւ ընդունուած է Երեւանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի ինֆորմաթիքայի բաժինը եւ [[2008]] թուականին աւարտել համալսարանը։ իբրեւ խմբագիր 2004 թուականին աշխատած է Հայաստանի ուսանողական ազգային ընկերութեան կազմակերպած ՈՒՀԱ ուսանողական միութեան մէջ։ 2006-2010 թուականներուն Վաչէ դարձած է «32 ատամ» կատակերգական ակումբի անդամ, ուր ալ ան կատարած է իր առաջին բեմագիրի քայլերը<ref name="zark">{{Cite web|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%be%d5%a1%d5%b9%d5%a5-%d5%a9%d5%b8%d5%be%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|title=Վաչե Թովմասյան|publisher=ZARK Foundation}}</ref>։ [[Հայաստան|Հայաստանի]] մէջ անոր «32 Ատամ» եւ «Վիտամին Ակումբ»ը մեծ տարածում գտած են։ Ան դեր ունեցած է նաեւ 2012ին հրապարակ հանուած «Lost & Found in Armenia» ֆիլմին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/643238|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա» Ժապաւէնը Հինգ Օսքարներ Ստացաւ|date=2025-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>։ == Մրցանակներ == 2 Մարտ 2025-ին տեղի ունեցած շարժապատկերի աշխարհահռչակ Օսքարներու մրցանակաբաշխութեան օրուան մեծագոյն մրցանակակիրը հանդիսացած են հայ դերասաններ [[Կարէն Գարակիւլեան|Կարէն Գարակիւլեանի]] եւ Վաչէ Թովմասեանի մասնակցութեամբ պատրաստուած, բեմադրիչ Շան Պէյքըրի «Անորա» ժապաւէնը<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/643238|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա» Ժապաւէնը Հինգ Օսքարներ Ստացաւ|date=2025-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>: Նոյն ժապաւէնը, 2024-ին, արժանացած է Քաննի միջազգային փառատօնին հեղինակաւոր «Ոսկեայ արմաւենի» մրցանակին<ref>{{Cite web|url=https://asbarez.am/archives/460591|title=Երկու Հայ Դերասաններ Ունեցող «Անորա»ն Արժանացաւ Քաննի Փառատօնի «Ոսկե|last=|first=|date=2024-05-29|website=Asbarez - Armenian|language=en-US|accessdate=2026-06-23}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բեմագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արտադրողներ]] ag1o53zgl0ul3hb4vlab1e1gewgfy7r 0 32138 252428 2026-06-23T10:01:53Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Երգ|անվանում=Ծիրանի ծառ|բնագիր անուն=|կազմ=|կազմի չափ=220px|կատարող=Կոմիտաս|այլ կատարողներ=|ալբոմ=|թողարկված=1903|ֆորմատ=|ձայնագրված=|ժանր=Ժողովրդական|հեղինակ=ժողովրդական|այլ=|լեզու=Հայերէն|տևողություն=2 վայրկեան 28 երկվայրկեան|թողարկուած=1903|type=Երգ}}'''Ծիր...»: 252428 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երգ|անվանում=Ծիրանի ծառ|բնագիր անուն=|կազմ=|կազմի չափ=220px|կատարող=Կոմիտաս|այլ կատարողներ=|ալբոմ=|թողարկված=1903|ֆորմատ=|ձայնագրված=|ժանր=Ժողովրդական|հեղինակ=ժողովրդական|այլ=|լեզու=Հայերէն|տևողություն=2 վայրկեան 28 երկվայրկեան|թողարկուած=1903|type=Երգ}}'''Ծիրանի ծառ''', հայկական ժողովրդական երգ, պահպանուած է [[Կոմիտաս Վարդապետ|Կոմիտասի]] մշակմամբ։ Կոմիտասի խմբերգային համերգներու՝ Էջմիածնի շրջանի պահպանուած ծրագիրերուն մէջ «Գարուն ա» երգը կը հանդիպի առաջինը՝ 1903 թուականին<ref name="Ռոբերտ">{{Cite book|title=Կոմիտաս, երգերու ժողովածու|author=Խմբագիր՝ Ռոպերթ Աթայեան|publisher=Հայպետհրատ, Հայկական ՍՍՌ Գիտութիւններու ակադեմիայի Արուեստի ինստիտուտի կողմէն|year=1960|location=Երեւան}}</ref>։ Անիկա աւանդաբար կը համարուի [[Մուշ]] շրջանի երգերէն։ Երգը առաջին անգամ յիշատակուած է Կոմիտաս վարդապետի եւ իր ընկերոջ՝ [[Մանուկ Աբեղեան|Մանուկ Աբեղեանի,]] 1903 թուականին խմբագրած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուին մէջ<ref>{{Cite book|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս վարդապետ, Մանուկ Աբեղեան|year=1904|location=Վաղարշապատ}}</ref>, որ հրատարակուած է ժողովածուի երկրորդ յիսուն երգերու կազմին մէջ՝ 1905 թվականին<ref name="հազար">{{Cite book|url=https://www.armenianmusic.am/data/files/library/1/14945865865811.pdf|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս|publisher=«Կուլտուրալ ռենեսանս» հիմնադրամ|year=2015|location=Երեւան|pages=208։|authorlink=Կոմիտաս|archive-date=|url-status=dead}}</ref>, որ միայն բառերու բովանդակութիւն է։ == Բառեր == Երգի բանաստեղծական խօսքը հիմնականօրէն կ'արտայայտէ կարօտի եւ վշտի տրամադրութիւն։ Յայտնի բառերն են՝ <poem> Ծիրանի' ծառ, բար մի' տայ, վա՜յ, Ճըգղերդ իրար մի' տայ, վա՜յ. Ամէն մէջըդ ման գալիս Ցաւերըս իրար մի' տայ: Հա', տըւէ'ք, ե'տ տըւէք, սա'րեր, հովն ընկաւ, Սըրտիս խընդում ծովն ընկաւ. Գընա, էլ ետ չըգայ էս տարուայ տարին, Սեւ դարդն իմ վըզովն ընկաւ: Հո՜վ, հո՜վ, հովն ընկաւ, Սըրտիս խընդում ծովն ընկաւ: Մեռայ բաղում բանելէն, Մի կողմէն ջուր անելէն.։ Ծառերին թուփ չըմընաց Դարդիս դարման տանելէն: Սեւ ամպը գըցել ա հով, Մութը տըւել ա իմ քով. Տեսնում էք ինձ պատել ա Էս անիրաւ արիւն ծով: Նըստած տեղիս քար չունիմ, Էրուած սըրտիս ճար չունիմ. Ա՜յ անօրէն, փուչ աշխարհ, Բաղ ունիմ ու բար չունիմ: </poem> == Ծանօթագրութիւններ == <references responsive="1"></references> [[Ստորոգութիւն:Հայկական երգեր]] epdxsbfk3q46wawn757ewgaud2w0c1u 252431 252428 2026-06-23T10:06:14Z Azniv Stepanian 8 252431 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երգ|անվանում=Ծիրանի ծառ|բնագիր անուն=|կազմ=|կազմի չափ=220px|կատարող=Կոմիտաս|այլ կատարողներ=|ալբոմ=|թողարկված=1903|ֆորմատ=|ձայնագրված=|ժանր=Ժողովրդական|հեղինակ=ժողովրդական|այլ=|լեզու=Հայերէն|տևողություն=2 վայրկեան 28 երկվայրկեան|թողարկուած=1903|type=Երգ}}«'''Ծիրանի ծառ»''', հայկական ժողովրդական երգ, պահպանուած է [[Կոմիտաս Վարդապետ|Կոմիտասի]] մշակմամբ։ Կոմիտասի խմբերգային համերգներու՝ Էջմիածնի շրջանի պահպանուած ծրագիրերուն մէջ «Գարուն ա» երգը կը հանդիպի առաջինը՝ 1903 թուականին<ref name="Ռոբերտ">{{Cite book|title=Կոմիտաս, երգերու ժողովածու|author=Խմբագիր՝ Ռոպերթ Աթայեան|publisher=Հայպետհրատ, Հայկական ՍՍՌ Գիտութիւններու ակադեմիայի Արուեստի ինստիտուտի կողմէն|year=1960|location=Երեւան}}</ref>։ Անիկա աւանդաբար կը համարուի [[Մուշ]] շրջանի երգերէն։ Երգը առաջին անգամ յիշատակուած է Կոմիտաս վարդապետի եւ իր ընկերոջ՝ [[Մանուկ Աբեղեան|Մանուկ Աբեղեանի,]] 1903 թուականին խմբագրած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուին մէջ<ref>{{Cite book|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս վարդապետ, Մանուկ Աբեղեան|year=1904|location=Վաղարշապատ}}</ref>, որ հրատարակուած է ժողովածուի երկրորդ յիսուն երգերու կազմին մէջ՝ 1905 թվականին<ref name="հազար">{{Cite book|url=https://www.armenianmusic.am/data/files/library/1/14945865865811.pdf|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս|publisher=«Կուլտուրալ ռենեսանս» հիմնադրամ|year=2015|location=Երեւան|pages=208։|authorlink=Կոմիտաս|archive-date=|url-status=dead}}</ref>, որ միայն բառերու բովանդակութիւն է։ == Բառեր == Երգի բանաստեղծական խօսքը հիմնականօրէն կ'արտայայտէ կարօտի եւ վշտի տրամադրութիւն։ Յայտնի բառերն են՝ <poem> Ծիրանի' ծառ, բար մի' տայ, վա՜յ, Ճըգղերդ իրար մի' տայ, վա՜յ. Ամէն մէջըդ ման գալիս Ցաւերըս իրար մի' տայ: Հա', տըւէ'ք, ե'տ տըւէք, սա'րեր, հովն ընկաւ, Սըրտիս խընդում ծովն ընկաւ. Գընա, էլ ետ չըգայ էս տարուայ տարին, Սեւ դարդն իմ վըզովն ընկաւ: Հո՜վ, հո՜վ, հովն ընկաւ, Սըրտիս խընդում ծովն ընկաւ: Մեռայ բաղում բանելէն, Մի կողմէն ջուր անելէն.։ Ծառերին թուփ չըմընաց Դարդիս դարման տանելէն: Սեւ ամպը գըցել ա հով, Մութը տըւել ա իմ քով. Տեսնում էք ինձ պատել ա Էս անիրաւ արիւն ծով: Նըստած տեղիս քար չունիմ, Էրուած սըրտիս ճար չունիմ. Ա՜յ անօրէն, փուչ աշխարհ, Բաղ ունիմ ու բար չունիմ: </poem> == Ծանօթագրութիւններ == <references responsive="1"></references> [[Ստորոգութիւն:Հայկական երգեր]] rl1swjupngftiizob65iycxsxqwgfkr 0 32139 252432 2026-06-23T10:25:37Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Երգ|type=Երգ|ժանր=Ժողովրդական|թողարկուած=1903|լեզու=Հայերէն}}'''Գարուն ա''' կամ '''Գարուն ա, ձուն ա արել''', հայկական ժողովրդական երգ, պահպանուած է [[Կոմիտասի Վարդապետ|Կոմիտասի]] մշակմամբ։ Կոմիտասի խմբերգային համերգներու, Էջմիածնի շրջանի, պահպանուած ծրագիրեր...»: 252432 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երգ|type=Երգ|ժանր=Ժողովրդական|թողարկուած=1903|լեզու=Հայերէն}}'''Գարուն ա''' կամ '''Գարուն ա, ձուն ա արել''', հայկական ժողովրդական երգ, պահպանուած է [[Կոմիտասի Վարդապետ|Կոմիտասի]] մշակմամբ։ Կոմիտասի խմբերգային համերգներու, Էջմիածնի շրջանի, պահպանուած ծրագիրերու «Գարուն ա» երգը կը հանդիպիում է առաջինը՝ 1903 թուականին<ref name="Ռոբերտ">{{Cite book|title=Կոմիտաս, երգերու ժողովածու|author=Խմբագիր՝ Ռոպերթ Աթայեան|publisher=Հայպետհրատ, Հայկական ՍՍՌ Գիտութիւններու ակադեմիայի Արուեստի ինստիտուտի կողմէն|year=1960|location=Երեւան}}</ref>։ Երգը առաջին անգամ յիշատակոիած է Կոմիտաս վարդապետի եւ իր ընկերոջ՝ [[Մանուկ Աբեղեան|Մանուկ Աբեղեանի]] 1903 թուականին խմբագրած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուին մէջ<ref>{{Cite book|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս վարդապետ, Մանուկ Աբեղեան|year=1904|location=Վաղարշապատ}}</ref>, որ հրատակուած է ժողովածուի առաջին յիսուն երգերու կազմին մէջ, 1904 թուականին<ref name="հազար">{{Cite book|url=https://www.armenianmusic.am/data/files/library/1/14945865865811.pdf|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս|publisher=«Կուլտուրալ ռենեսանս» հիմնադրամ|year=2015|location=Երեւան|pages=208։|authorlink=Կոմիտաս|archive-date=|url-status=dead}}</ref>, որ միայն բառերու բովանդակութիւն է։ == Բառեր == <poem> Գարուն ա, ձուն ա արել, Վա՜յ, լէ, լէ, վա՜յ, լէ, լէ, Վա՜յ լէ, լէ, լէ։ Իմ եարն ինձնից ա սառել: Ա՜խ, չորնայ, վա՜խ, ա՜յ եար, Չար մարդու լեզուն: Քամին փչում ա պաղ-պաղ, Լերդ ու թոքս անում ա դաղ: Եա՛ր, ինձ բեմուրազ արիր, Սէրըդ ինձնէ զատ արիր: </poem> == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> [[Ստորոգութիւն:Հայկական երգեր]] lmyilqeqlakagcof23q97q5kqcoms3m 252433 252432 2026-06-23T10:27:12Z Azniv Stepanian 8 252433 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երգ|type=Երգ|ժանր=Ժողովրդական|թողարկուած=1903|լեզու=Հայերէն}}'''«Գարուն ա»''' կամ '''«Գարուն ա, ձուն ա արել»''', հայկական ժողովրդական երգ, պահպանուած է [[Կոմիտաս Վարդապետ|Կոմիտասի]] մշակմամբ։ Կոմիտասի խմբերգային համերգներու, Էջմիածնի շրջանի, պահպանուած ծրագիրերու «Գարուն ա» երգը կը հանդիպիում է առաջինը՝ 1903 թուականին<ref name="Ռոբերտ">{{Cite book|title=Կոմիտաս, երգերու ժողովածու|author=Խմբագիր՝ Ռոպերթ Աթայեան|publisher=Հայպետհրատ, Հայկական ՍՍՌ Գիտութիւններու ակադեմիայի Արուեստի ինստիտուտի կողմէն|year=1960|location=Երեւան}}</ref>։ Երգը առաջին անգամ յիշատակոիած է Կոմիտաս վարդապետի եւ իր ընկերոջ՝ [[Մանուկ Աբեղեան|Մանուկ Աբեղեանի]] 1903 թուականին խմբագրած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուին մէջ<ref>{{Cite book|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս վարդապետ, Մանուկ Աբեղեան|year=1904|location=Վաղարշապատ}}</ref>, որ հրատակուած է ժողովածուի առաջին յիսուն երգերու կազմին մէջ, 1904 թուականին<ref name="հազար">{{Cite book|url=https://www.armenianmusic.am/data/files/library/1/14945865865811.pdf|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս|publisher=«Կուլտուրալ ռենեսանս» հիմնադրամ|year=2015|location=Երեւան|pages=208։|authorlink=Կոմիտաս|archive-date=|url-status=dead}}</ref>, որ միայն բառերու բովանդակութիւն է։ == Բառեր == <poem> Գարուն ա, ձուն ա արել, Վա՜յ, լէ, լէ, վա՜յ, լէ, լէ, Վա՜յ լէ, լէ, լէ։ Իմ եարն ինձնից ա սառել: Ա՜խ, չորնայ, վա՜խ, ա՜յ եար, Չար մարդու լեզուն: Քամին փչում ա պաղ-պաղ, Լերդ ու թոքս անում ա դաղ: Եա՛ր, ինձ բեմուրազ արիր, Սէրըդ ինձնէ զատ արիր: </poem> == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> [[Ստորոգութիւն:Հայկական երգեր]] s2nm7mhlbb6ksb3p56k6uhp0sxysd3c