Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 3190 252445 239796 2026-06-25T10:30:23Z Maral Dikbikian 4797 252445 wikitext text/x-wiki '''Թէքէեան մշակութային միութեան ''Քանատա'' մասնաճիւղ'''<ref>{{Citation|title=Թեքեյան մշակութային միություն (Կանադա)|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B9%D5%A5%D6%84%D5%A5%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%B7%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%B4%D5%AB%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6_(%D4%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D5%A1)&oldid=9640771|date=2024-03-24|accessdate=2026-06-25|language=hy}}</ref>, Թէքէեան մշակութային միութեան մասնաճիւղ Քանատայի մէջ։ == Պատմութիւն == Հիմնուած է 1965 թուականին, Մոնթրէալ։ Թէքէեան մշակութային կեդրոններ կան Մոնթրէալի եւ Թորոնթոյի մէջ։ Միութեան հովանաւորութեամբ գործած են «Հայ Բեմ» թատերախումբը ([[1975-1983]]), ժողովրդական պարերու «Նայիրի» խումբը (1981-1990): 1978 թուականին կազմակերպուած է «Սեւան» պատանեկան ամառնային երկամիս ճամբարը։ == Թորոնթոյի Մասնաճիւղ == Թորոնթոյի Մասնաճիւղը հիմնուած է [[1967]] թուականին, կազմած է սեփական թատերախումբ եւ երգչախումբ եւ ստեղծած՝ Թորոնթոյի առաջին ռատիոժամը։ Միութիւնը կը կազմակերպէ նաեւ հրապարակային դասախօսութիւններ հայոց պատմութեան եւ մշակոյթի մասին, գեղարուեստական ցուցահանդէսներ։ Կը հրատարակուի «Ապագայ» շաբաթաթերթը. ունի «Թէքէեանի ձայն» ([[1978]] թուականէն) ռատիոժամը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{անաւարտ}} [[Ստորոգութիւն:Քանատա]] [[Ստորոգութիւն:Կազմակերպութիւններ այբբենական կարգով]] 17hdlophlu5rdoclh1l2anm1yr39yy2 0 3761 252440 229503 2026-06-25T07:35:16Z Maral Dikbikian 4797 252440 wikitext text/x-wiki {{coord|38|40| |N|34|51| |E|display=title}} [[Պատկեր:Cappadocia Aktepe Panorama.JPG|300px|մինի|Գամիրք]] [[Պատկեր:Turkey.Uçhisar07.jpg|մինի|300px|Ուչհիսար բերդը]] '''Գամիրք''' կամ '''Կապադովկիա'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=51}}</ref> ([[յունարէն|յուն]]․՝ Καππαδοκία, [[լատիներէն|լատ]].՝ Cappadocia, [[թրքերէն|թրք]].՝ Kapadokya, [[պարսկերէն|պարս]]․՝ کاپادوکیه, [[հին պարսկերէն|հին պարսկ]]․՝ Huw-aspa-dahyu — «Գեղեցիկ ձիերու երկիր»), պատմական երկրամաս [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] արեւելքը, ներկայիս [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] տարածքին։ Հայկական հնագոյն աղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի իբրեւ Գամիրք, իսկ [[Աստուածաշունչ]]ին մէջ՝ իբրեւ Գամեր/Գոմեր։ Ըստ [[Մովսէս Խորենացի]]ի, Գամիրքը (Կապադովկիան) նուաճուած եւ միացուած էր Հայոց թագաւորութեան Հայկազեան Արամի կողմէ, որ հրամայած է տեղւոյն բնակչութեան սորվիլ [[հայերէն]]։ == Աշխարհագրական դիրք == [[Պատկեր:Armenian kingdom of Sophene-Commagene.png|300px|մինի|Ծոփք-Կոմմագենէի թագաւորութիւնը]] Ժամանակի ընթացքին Կապադովկիոյ սահմանները նկատելիօրէն փոխուած են։ Թագաւորական շրջանին (Ն.Ք. IV-I դարերուն) Կապադովկիան հարաւէն սահմանակից էր [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] (բաժնուած էին իրարմէ Տաւրոսի լեռներով), հարաւ-արեւելքէն՝ Կոմագենէին, արեւելքէն՝ Ծոփքի եւ ապա [[Մեծ Հայք]]ի թագաւորութիւններուն։ Սահմանը հայ-հռոմէական առաջին պատերազմէն առաջ կ'անցնի [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] եւ Հալիսի ջրբաժան լեռներով՝ Եփրատ գետէն տասնեակ քիլոմեթրերով դէպի արեւմուտք, իսկ այդ պատերազմի նախօրէին կ'անցնի Եփրատ գետով), հիւսիս-արեւելքէն՝ Փոքր Հայքին, հիւսիսէն՝ Պոնտոսին, արեւմուտքէն՝ Գաղաթիային եւ Լիկաոնիային։ Տարբեր ժամանակներու մէջ Կապադովկիայի սահմանները հիւսիսէն հասած են մինչեւ [[Սեւ ծով]]՝ ընդգրկելով, այսպէս կոչուած, Կապադովկիական Պոնտոսը։ Ժամանակակից Թուրքիոյ մէջ Կապադովկիա անուան տակ կը հասկցուի շատ աւելի փոքր տարածք՝ Նեվշեհիր նահանգը։ Կապադովկիոյ պատմական մայրաքաղաքը Մաժաք քաղաքն է, որ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|հռոմէական]] շրջանին (Ն.Ք. Ա. դար) վերանուանուած է [[Կեսարիա]]։ Ներկայիս այն մեծ քաղաք է [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] մէջ՝ անուան աղաւաղուած Կայսերու տարբերակով։ == Ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Cappadocia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappadocia&oldid=1357181882|date=2026-06-01|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> == Հին եկեղեցիի մը ճակատը, որ կը կոչուի Աչըք Սարայ (Açık Saray, բառացի՝ «Բաց Պալատ»), փորագրուած ձորի պատերուն մէջ՝ Կիւլշեհիր, Կապադովկիա։ Կապադովկիա անուան ամէնավաղ արձանագրութիւնը (թրքերէն՝ Kapadokya, հին յունարէն՝ Καππαδοκία, դասական ասորերէն՝ ܩܦܘդܩիա, հին պարսկերէն՝ Katpatuka, խեթերէն՝ Katapeda, հայերէն՝ Կապադովկիա) կը թուագրուի Ք.Ա. վեցերորդ դարու վերջաւորութեամբ, երբ անիկա կը յայտնուի վաղ Աքեմենեան երկու կայսրերու՝ Դարեհ Մեծի եւ Քսերքսես Ա.-ի եռալեզու արձանագրութիւններուն մէջ, իբրեւ երկիրներէն (հին պարսկերէն՝ dahyu-) մէկը։ Երկիրներու այս ցանկերուն մէջ հին պարսկական անունն է Katpatuka։ Առաջարկուած էր, որ Kat-patuka-ն յառաջացած է լուվիերէնէն՝ նշանակելով «Ստորին Երկիր»<ref>Coindoz M. Archeologia / Préhistoire et archéologie, n°241, 1988, pp. 48–59</ref>։ Յաջորդող հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ katta մակբայը, որ կը նշանակէ «վար, ներքեւ», բացառապէս խեթերէն է, մինչդեռ անոր լուվիական համարժէքն է zanta-ն։ Հետեւաբար, այս առաջարկի վերջին փոփոխութիւնը իբրեւ մեկնակէտ կը նկատէ խեթական katta peda-ն (բառացի՝ «ներքեւի վայր»), որմէ զարգացած է Կապադովկիա տեղանունը<ref>Yakubovich, Ilya (2014). Kozuh, M. (ed.). "From Lower Land to Cappadocia". ''Extraction and Control: Studies in Honor of Matthew W. Stolper''. Chicago: Oriental Institute: 347–52.</ref>։ Աւելի կանուխ առաջարկուած ստուգաբանութիւնը պարսկական Hu-apa-dahyu («Լաւ ձիերու երկիր») ձեւէն, դժուար թէ կարենայ համապատասխանել Kat-patuka-ի հնչիւնական ձեւին։ Անցեալին առաջարկուած են նաեւ քանի մը այլ ստուգաբանութիւններ<ref>See R. Schmitt, "Kappadoker", in ''Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie'', vol. 5 (Berlin: Walter de Gruyter, 1980), p. 399, and L. Summerer, "Amisos – eine Griechische Polis im Land der Leukosyrer", in: M. Faudot et al. (eds.), ''Pont-Euxin et polis. Actes du Xe Symposium de Vani'' (2005), 129–66 [135] According to an older theory (W. Ruge, "Kappadokia", in A.F. Pauly – G. Wissowa, ''Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft'', vol. 10 (Stuttgart: Alfred Druckenmüller, 1919), col. 1911), the name derives from Old Persian and means either "land of the ''Ducha''/''Tucha''" or "land of the beautiful horses". It has also been proposed that ''Katpatuka'' is a Persianized form of the Hittite name for Cilicia, ''Kizzuwatna'', or that it is otherwise of Hittite or Luwian origin (by Tischler and Del Monte, mentioned in Schmitt (1980)). According to A. Room, ''Placenames of the World'' (London: MacFarland and Company, 1997), the name is a combination of Assyrian ''katpa'' "side" (cf. Heb ''katef'') and a chief or ancestor's name, ''Tuka''.</ref>։ Հերոդոտոս գրած է, թէ Կապադովկիացիներուն այդ անունը տուած են պարսիկները, մինչդեռ յոյները զանոնք կը կոչէին «Սպիտակ Ասորիներ» (Leucosyri), որոնք ամենայն հաւանականութեամբ խեթերու սերունդներն էին։ Անոր յիշատակած Կապադովկիական ցեղերէն մէկն է մոսքերը (Moschoi), որոնք Փլավիոս Յովսեփոս կը կապէ աստուածաշնչական կերպար Մոսոքի (Յաբեթի որդիին) հետ. «իսկ մոսոքենացիները հիմնադրուած են Մոսոքի կողմէ. հիմա անոնք Կապադովկիացիներ են» (Հրէական Հնախօսութիւն Ա:6)։ Պարսկական Կայսրութեան ուշ շրջանի թագաւորներուն օրով, Կապադովկիան բաժնուեցաւ երկու սատրապութիւններու կամ կառավարութիւններու, որոնցմէ մէկը կը ներառէր կեդրոնական եւ ներքին մասը (որուն համար յոյն աշխարհագիրները շարունակեցին գործածել Կապադովկիա անունը), իսկ միւսը կոչուեցաւ Պոնտոս։ Այս բաժանումը արդէն իսկ տեղի ունեցած էր Քսենոփոնի ժամանակաշրջանէն առաջ։ Պարսկական կառավարութեան անկումէն ետք, երկու նահանգները շարունակեցին մնալ առանձին, տարբերութիւնը պահպանուեցաւ, եւ Կապադովկիա անունը սահմանափակուեցաւ միայն ներքին նահանգով (երբեմն կոչուած՝ Մեծ Կապադովկիա), որ միայն պիտի ըլլայ այս յօդուածի կեդրոնացումը<ref>Bunbury & Hogarth 1911, pp. 286–287.</ref>։ Կապադովկիոյ թագաւորութիւնը դեռ գոյութիւն ունէր Ստրաբոնի ժամանակաշրջանին (Ք.Ա. մօտ 64 – Ք.Ե. մօտ 24)՝ իբրեւ անուանապէս անկախ պետութիւն։ Կիլիկիա էր այն շրջանին անունը, ուր կը գտնուէր ամբողջ երկրի մայրաքաղաքը՝ Կեսարիան։ Կապադովկիոյ միակ երկու քաղաքները, որոնք Ստրաբոնի կողմէ արժանի համարուեցան այդ անուանումին, Կեսարիան էր (սկզբնապէս ծանօթ իբրեւ Մաժաք) եւ Տիանան, որ հեռու չէր Տաւրոսի լեռնաշղթայի ստորոտէն<ref>Bunbury & Hogarth 1911, p. 287.</ref>։ == Աշխարհագրութիւն եւ կլիմայ<ref>{{Citation|title=Cappadocia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappadocia&oldid=1357181882|date=2026-06-01|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> == Հեքիաթային բուրգեր (կամ՝ փէրիներու տնակներ) Ուչհիսարի մէջ, Կապադովկիա։ Կապադովկիան կը գտնուի Կեդրոնական Անատոլիոյ մէջ՝ ներկայիս [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] սիրտին մէջ։ Տեղանքը կազմուած է աւելի քան 1000 մեթր բարձրութիւն ունեցող սարահարթէ մը, որ ծակծկուած է հրաբխային գագաթներով. Էրճիյես լեռը (հին Արգէոս)՝ Կեսարիոյ մօտ, ամէնաբարձրն է՝ 3916 մեթր։ Պատմական Կապադովկիոյ սահմանները անորոշ են, յատկապէս դէպի արեւմուտք<ref>Van Dam, R. ''Kingdom of Snow: Roman rule and Greek culture in Cappadocia.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2002, p.14. [2]</ref>։ Դէպի հարաւ, Տաւրոսի լեռները կը կազմեն Կիլիկիոյ հետ սահմանը եւ Կապադովկիան կը բաժնեն Միջերկրական ծովէն։ Դէպի արեւմուտք, Կապադովկիան սահմանակից է պատմական շրջաններու՝ հարաւ-արեւմուտքէն՝ Լիկաոնիոյ, իսկ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Գաղատիոյ (Գալաթիա)։ Իր ցամաքային դիրքին եւ բարձր դիրքին պատճառով, Կապադովկիան ունի ակնայայտ ցամաքային կլիմայ՝ տաք ու չոր ամառներով եւ պաղ ու ձիւնառատ ձմեռներով<ref>Van Dam, R. ''Kingdom of Snow: Roman rule and Greek culture in Cappadocia.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2002, p.14. [2]</ref>։ Անձրեւները սակաւ են, եւ շրջանը մեծ մասամբ կիսաչորային է։ Կապադովկիոյ մէջէն կը սկզբնաւորուէին [[Սարոս]] եւ [[Փիրամոս]] գետերը, հոնկէ կ'անցնէր Հալիս գետի միջին հոսանքը եւ Եփրատի վտակը, որ աւելի ուշ կոչուեցաւ [[Թոխմա Սու|Թոխմա Սու։]] Քանի որ այս գետերէն ոչ մէկը նաւարկելի էր կամ կը ծառայէր իր հունի երկայնքով գտնուող հողերու պարարտացման, ոչ մէկը մեծ կարեւորութիւն ունեցած է նահանգի պատմութեան մէջ<ref>Bunbury & Hogarth 1911, p. 287.</ref>։ == Երկրաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Cappadocia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappadocia&oldid=1357181882|date=2026-06-01|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> == Այս տարածքին մէջ առկայ են [[Միոսինի դարաշրջան|Միոսինի դարաշրջանի]] իգնիմբրիթներ (հրաբխային ապարներ)։ Կապադովկիոյ իւրայատուկ լանդշաֆտը ձեւաւորուած է Էրճիյես, Հասան եւ Կէօլլիւտաղ լեռներու հնագոյն ժայթքումներէն յառաջացած հաստ հրաբխային շերտերու մաշումին (էրոզիային) հետեւանքով։ Միլիոնաւոր տարիներու ընթացքին, քամիի եւ ջուրի մաշեցնող ազդեցութիւնը այս կակուղ հրաբխային ապարները վերածած է շրջանի բնորոշ հեքիաթային բուրգերու եւ ժայռային կազմաւորումներու։ Աչքառու ժայռային կազմաւորումները, ինչպիսիք են [[Օրթահիսար|Օրթահիսարը]] եւ [[Ուչհիսար|Ուչհիսարը,]] կազմուած են աւելի կարծր հրաբխային ապարներու շերտերէ, որոնք աւելի դիմացկուն եղած են մաշումի դէմ, քան իրենց շրջապատող աւելի կակուղ շերտերը։ Իբրեւ արդիւնք, այս կազմաւորումները ժամանակի ընթացքին մնացած են բարձրադիր եւ աւելի ուշ յարմարցուած են ժայռափոր բերդերու եւ բնակավայրերու կառուցման համար<ref>Kuzucuoǧlu 2019, p. 540.</ref>։ Նկատի առնելով «գետալճային յաջորդականութեան մէջ հրաբխային ժայթքումներու հսկայական կուտակումները, ուր բարձրացման եւ մաշումի հետեւանքով ձեւաւորուած են հեքիաթային բուրգեր», Երկրաբանական Գիտութիւններու Միջազգային Միութիւնը (IUGS) «Միոսինի Կապադովկիոյ իգնիմբրիթներու յաջորդականութիւնը» ներառած է աշխարհի 100 «երկրաբանական ժառանգութեան վայրերու» իր ցանկին մէջ, որ հրապարակուած է 2022 Հոկտեմբերին։ Կազմակերպութիւնը IUGS-ի Երկրաբանական Ժառանգութեան Վայրը կը սահմանէ իբրեւ «առանցքային վայր՝ միջազգային գիտական կարեւորութիւն ունեցող երկրաբանական տարրերով եւ/կամ գործընթացներով, որ կը գործածուի իբրեւ ուղենիշ եւ/կամ պատմութեան ընթացքին զգալի աւանդ ունեցած է երկրաբանական գիտութիւններու զարգացման մէջ»<ref>"The First 100 IUGS Geological Heritage Sites" (PDF). ''IUGS International Commission on Geoheritage''. IUGS. Retrieved 13 November 2022.</ref>։ == Աղբիւրներ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Փոքր Ասիոյ պատմական շրջաններ]] [[Ստորոգութիւն:Պատմական մարզեր]] p7rnq2lvdrgubkgswd5znn2b9j20f6q 0 4721 252441 252405 2026-06-25T07:41:33Z Maral Dikbikian 4797 252441 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մկրտիչ Սանասարեան''' ({{ԱԾ}}), ազգային բարերար: == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Санасарян, Мкртич Саркисович|url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD,_%D0%9C%D0%BA%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&oldid=152720316|date=2026-04-14|accessdate=2026-06-25|language=ru}}</ref> == Ծնած է ազնուականի ընտանիքի մէջ։ Անոր մեծ հայրը՝ Գէորգ Արծրունին (1770–1845), 1813 թուականին Վանէն տեղափոխուած է Թիֆլիս։ Մկրտիչի զարմիկը հանրային գործիչ ու հրապարակախօս Գրիգոր Արծրունին էր։ Աւարտած է Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը, որուն համահիմնադիրներէն մէկը եղած էր իր մեծ հայրը։ 1835–1845 թուականներուն ծառայած է ռուսական բանակին մէջ, մասնակցած է ռուս-թրքական եւ ռուս-պարսկական պատերազմներուն, պարգեւատրուած է Սուրբ Գէորգի շքանշանով։ 1849 թուականէն սկսեալ աշխատած է [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Փեթերսպուրկի]] «Կովկաս եւ Մերկուրի» շոգենաւային ընկերութեան մէջ, իսկ 1864 թուականէն՝ եղած է անոր վարչութեան անդամ։ Կազմակերպած է շոգենաւային հաղորդակցութիւն Կովկասի եւ Պարսկաստանի միջեւ՝ Վոլկա գետի եւ Կասպից ծովու ճամբով։ Ընկերութեան զարգացման գործին մէջ ունեցած աւանդին համար՝ նաւերէն մէկը կոչուած է «Նիկիտա Սանասարով» (Մկրտիչ Սանասարեան)։ Պարգեւատրուած է պարսկական «Շիր-օ-Խուրշիտ» (Առիւծ եւ Արեւ) շքանշանով։ 1870-ական թուականներուն սկսած է զբաղիլ հայկական կրթութեան աջակցութեամբ։ Ուսանողներու համար սահմանած է կրթաթոշակներ, դրամագլուխով ապահոված է անոնց արտասահմանի մէջ ուսումնառութիւնը։ Անոր միջոցներով Կարինի մէջ (ներկայիս՝ Էրզրում) 1881-ին բացուած է Սանասարեան վարժարանը, վերակառուցուած է Վանի Սանդխտեան դպրոցը (որ վերանուանուած է Մարիամեան՝ ի պատիւ Սանասարեանի մօր)։ Դպրոցներ հիմնած է նաեւ Խարակոնիս, Նուխի եւ Վարդաշէն գիւղերուն մէջ։ Մահացած է 1889 թուականին՝ իր ամբողջ հարստութիւնը կտակելով հայկական կրթական հաստատութիւններուն։ Թաղուած է Թիֆլիսի Մայր եկեղեցիին (Վանքի տաճարի) մէջ։ == Բարեգործութիւն<ref>{{Citation|title=Санасарян, Мкртич Саркисович|url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD,_%D0%9C%D0%BA%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&oldid=152720316|date=2026-04-14|accessdate=2026-06-25|language=ru}}</ref> == * Կարինի (Էրզրում) Սանասարեան վարժարանի հիմնադրումը (1881)։ * Վանի Մարիամեան դպրոցի վերակառուցումը։ * Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի դրամագլխային ապահովումը (ֆինանսաւորումը)։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Աղբիւրներ == * Հայ Դպրոց Անցեալէն Դէպի Այսօր, Ազգային Կեդրոնական Վարժարանի Հրատարակութիւն, Պոլիս, 2017 [[Ստորոգութիւն:Հայ բարերարներ]] 1lqdf5ozoxtbyixyo0449q9ezw56bui 0 6297 252442 225930 2026-06-25T08:03:45Z Maral Dikbikian 4797 252442 wikitext text/x-wiki ԼՂՀ տարածքին առաջին ընթերցարանը բացուած է 1865-ին՝ Շուշիի մէջ։ Գրադարաններու թիւը կտրուկ աւելցած է 1920-ական թուականներու սկզբնաւորութեան։ 1924-ին բացուած է մարզի ամէնամեծ՝ Ստեփանակերտի մարզային գրադարանը, իսկ խրճիթ-ընթերցարաններ հիմնուած են Ճարտար, Պալուջա եւ այլ գիւղերու մէջ։ 1940-ին մարզին մէջ կար 66, իսկ 1985-ին՝ 231 գրադարան (շուրջ 1.6 միլիոն կտոր գիրքի հիմնադրամով)։ == Գրադարաններ == ԼՂՀ առաջին ընթերցարանը բացուած է 1865-ին [[Շուշի]]ի մէջ։ Գրադարաններու թիւը կտրուկ աւելացած է 1920-ական թուականներու սկզբներուն։ [[1924]]-ին բացուած է մարզի ամէնամեծ՝ Ստեփանակերտի մարզային գրադարանը, խրճիթ-ընթերցարաններ բացուած են [[ճարտար]], Բալուջա եւ այլ գիւղերուն մէջ։ [[1940]]-ին մարզին մէջ կար 66, իսկ [[1985]]-ին՝ 231 գրադարան (գրքային հիմնադրամը՝ 1,6 մլն)։ ԼՂՀ-ի մէջ կը գործէին [[Ստեփանակերտի Ազգային Ժողովի գրադարանը|Ազգային Ժողովի գրադարանը,]] [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի անուան հանրապետական եւ [[Յովհաննէս Թումանեան]]ի անուան հանրապետական մանկական, [[Մուրացան]]ի անուան քաղաքային գրադարանները(երեքն ալ՝ Ստեփանակերտի մէջ), ինչպէս նաեւ շրջանային գրադարաններ՝ ԼՂՀ 7 շրջկեդրոններուն մէջ։ Կան նաեւ դպրոցական, բուհական, եւ միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատութիւններու գրադարաններ։ === '''Ազգային Ժողովի գրադարան''' === Ստեփանակերտի մէջ գործող կարեւոր գրադարաններէն մէկն էր '''Ազգային Ժողովի գրադարանը''' (հիմնուած 2003-ին), որ ունէր մասնագիտական, իրաւաբանական եւ քաղաքագիտական հարուստ գրականութիւն։ === Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հանրապետական գրադարան === [[Ստեփանակերտ]]ի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հանրապետական գրադարանը ստեղծուած է [[1924]]-ին։ Նախապէս կոչուած է ռուս գրող Մաքսիմ Կորքիի անուան, գրքային հիմնադրամը՝ 2,1 հազար միաւոր, որ գրադարանին նուիրած էին [[Մոսկուա]]յի մէջ ուսանող ղարաբաղցի ուսանողներն ու տեղացի ընթերցողները։ Ներկայիս գրադարանի հիմնադրամը կը ներառէ 180 հազար գրքային միաւոր, ընթերցողներու թիւը՝ 5,2 հազար։ [[1960]]-ին ստեղծուած է գրադարանի մատենագիտական բաժինը, որ ունի հարուստ տեղեկատու գրականութիւն, հանրագիտարաններ ու բառարաններ, հետագային ստեղծուած են նաեւ երկրագիտական հիմնադրամ ու քարտարաններ, [[Արցախ]]եան ազատամարտին նուիրուած թեմատիկ քարտարան։ Գրադարանը հանրապետութեան գրադարաններու մեթոտական կեդրոնն է։ === Յովհաննէս Թումանեանի անուան գրադարան === [[Յովհաննէս Թումանեան]]ի անուան հանրապետական մանկական գրադարանը բացուած է [[1947]]-ին Ստեփանակերտի մէջ։ [[1965]]-ին գրադարանին տրուած է մարզային մանկական գրադարանի կարգավիճակ եւ կոչուած է Յովհաննէս Թումանեանի անուան։ Սկզբնական շրջանին գրքային հիմնադրամը 50 հազար միաւոր էր [[1988]]-ին՝ 120 հազար միաւոր։ [[1992]]-ին գրադարանի շէնքը ռմբակոծութենէն փլած է, գրքային հիմնադրամը 70 հզ ոչնչացած։ Ներկայիս գրադարանը տեղաւորուած է [[ԼՂՀ]] մշակոյթի եւ երիտասարդութեան պալատի առաջին յարկին մէջ, գրքային հիմնադրամը 46,7 հազար միաւոր է, ընթերցողներու թիւը՝ 7,6 հազար, ունի 42 շրջիկ կէտեր, սպասարկման, համալրման եւ մշակման բաժիններ։ Գրադարանը հանրապետութեան բոլոր դպրոցական, գրադարաններու համար մեթոտական, կեդրոն է։ 2020 թուականի 44-օրեայ պատերազմէն ետք, գրադարանը Մշակոյթի պալատէն տեղափոխուած էր նորոգուած պատմական շէնք մը՝ Փաշայեան փողոցի վրայ, ուր կը գործէր մինչեւ 2023-ի բռնագաղթը։ === Մուրացանի անուան գրադարան === Մուրացանի անուան քաղաքային գրադարանը բացուած է [[1965]]-ին [[Ստեփանակերտ]]ի [[Բոգդան Կնունեանց]]ի անուան զբօսայգիին մէջ՝ որպէս Մաքսիմ Կորքիի անուան մարզային գրադարանի մասնաճիւղ։ Հետագային գրքային հիմնադրամը համալրուած է, իսկ գրադարանը կոչուած է [[Մուրացան]]ի անուան։ [[1981]]-ին, Ստեփանակերտի տարբեր թաղամասերու մէջ բացուած են գրադարանի 6 մասնաճիւղեր, ստեղծուած է կեդրոնացուած գրադարանային համակարգ, որ վերացուած է [[1996]]-ին՝ մասնաճիւղ գրադարաեւներու լուծարումով (պահպանուած է միայն [[Հայրենական Մեծ Պատերազմ|Հայրենական մեծ պատերազմի]] վեթերաններու ակումբին կից գրադարանը)։ Մինչեւ [[Արցախ]]եան ազատամարտը [[1991]]-ին գրադարանի գրքային հիմնադրամը 110 հազար միաւոր էր. պատերազմի ժամանակ մեծ մասը ռմբակոծութենէն ոչնչացած է։ Ներկայիս ունի 56,5 հազար միաւոր գիրք, ընթերցողներու թիւը՝ 3,2 հազար։ Ասիկա Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ենթակայութեան տակ գտնուող գլխաւոր համայնքային գրադարանն էր։ == Աղբիւրներ == * «Ղարաբաղեան ազատագրական պատերազմ 1988-1994» հանրագիտարան, Երեւան, 2004 (էջ 486-487)։ * Արցախի Հանրապետութեան Կրթութեան, Գիտութեան, Մշակոյթի եւ Սպորտի Նախարարութեան պաշտօնական տեղեկագիրներ ու հաշուետուութիւններ։ * «Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) Հանրապետութիւն» հանրագիտարան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչութիւն, Երեւան, 2012։ * «Ապառաժ» եւ «Ազատ Արցախ» պարբերականներու լրատուական արխիւ (2015թ. հանրապետական գրադարանի նոր շէնքի բացման վերաբերեալ)։ [[Ստորոգութիւն:Գրադարաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ստեփանակերտ]] iwarb4ukyplfzfdv5s8epoiqrpb84aj 252443 252442 2026-06-25T10:20:57Z Maral Dikbikian 4797 252443 wikitext text/x-wiki ԼՂՀ տարածքին առաջին ընթերցարանը բացուած է 1865-ին՝ Շուշիի մէջ։ Գրադարաններու թիւը կտրուկ աւելցած է 1920-ական թուականներու սկզբնաւորութեան։ 1924-ին բացուած է մարզի ամէնամեծ՝ Ստեփանակերտի մարզային գրադարանը, իսկ խրճիթ-ընթերցարաններ հիմնուած են Ճարտար, Պալուջա եւ այլ գիւղերու մէջ։ 1940-ին մարզին մէջ կար 66, իսկ 1985-ին՝ 231 գրադարան (շուրջ 1.6 միլիոն կտոր գիրքի հիմնադրամով)։ == Գրադարաններ == ԼՂՀ առաջին ընթերցարանը բացուած է 1865-ին [[Շուշի]]ի մէջ։ Գրադարաններու թիւը կտրուկ աւելացած է 1920-ական թուականներու սկզբներուն։ [[1924]]-ին բացուած է մարզի ամէնամեծ՝ Ստեփանակերտի մարզային գրադարանը, խրճիթ-ընթերցարաններ բացուած են [[ճարտար]], Բալուջա եւ այլ գիւղերուն մէջ։ [[1940]]-ին մարզին մէջ կար 66, իսկ [[1985]]-ին՝ 231 գրադարան (գրքային հիմնադրամը՝ 1,6 մլն)։ ԼՂՀ-ի մէջ կը գործէին [[Ստեփանակերտի Ազգային Ժողովի գրադարանը|Ազգային Ժողովի գրադարանը,]] [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի անուան հանրապետական եւ [[Յովհաննէս Թումանեան]]ի անուան հանրապետական մանկական, [[Մուրացան]]ի անուան քաղաքային գրադարանները(երեքն ալ՝ Ստեփանակերտի մէջ), ինչպէս նաեւ շրջանային գրադարաններ՝ ԼՂՀ 7 շրջկեդրոններուն մէջ։ Կան նաեւ դպրոցական, բուհական, եւ միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատութիւններու գրադարաններ։ === Ազգային Ժողովի գրադարան === Ստեփանակերտի մէջ գործող կարեւոր գրադարաններէն մէկն էր '''Ազգային Ժողովի գրադարանը''' (հիմնուած 2003-ին), որ ունէր մասնագիտական, իրաւաբանական եւ քաղաքագիտական հարուստ գրականութիւն։ === Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հանրապետական գրադարան === [[Ստեփանակերտ]]ի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հանրապետական գրադարանը ստեղծուած է [[1924]]-ին։ Նախապէս կոչուած է ռուս գրող Մաքսիմ Կորքիի անուան, գրքային հիմնադրամը՝ 2,1 հազար միաւոր, որ գրադարանին նուիրած էին [[Մոսկուա]]յի մէջ ուսանող ղարաբաղցի ուսանողներն ու տեղացի ընթերցողները։ Ներկայիս գրադարանի հիմնադրամը կը ներառէ 180 հազար գրքային միաւոր, ընթերցողներու թիւը՝ 5,2 հազար։ [[1960]]-ին ստեղծուած է գրադարանի մատենագիտական բաժինը, որ ունի հարուստ տեղեկատու գրականութիւն, հանրագիտարաններ ու բառարաններ, հետագային ստեղծուած են նաեւ երկրագիտական հիմնադրամ ու քարտարաններ, [[Արցախ]]եան ազատամարտին նուիրուած թեմատիկ քարտարան։ Գրադարանը հանրապետութեան գրադարաններու մեթոտական կեդրոնն է։ === Յովհաննէս Թումանեանի անուան գրադարան === [[Յովհաննէս Թումանեան]]ի անուան հանրապետական մանկական գրադարանը բացուած է [[1947]]-ին Ստեփանակերտի մէջ։ [[1965]]-ին գրադարանին տրուած է մարզային մանկական գրադարանի կարգավիճակ եւ կոչուած է Յովհաննէս Թումանեանի անուան։ Սկզբնական շրջանին գրքային հիմնադրամը 50 հազար միաւոր էր [[1988]]-ին՝ 120 հազար միաւոր։ [[1992]]-ին գրադարանի շէնքը ռմբակոծութենէն փլած է, գրքային հիմնադրամը 70 հզ ոչնչացած։ Ներկայիս գրադարանը տեղաւորուած է [[ԼՂՀ]] մշակոյթի եւ երիտասարդութեան պալատի առաջին յարկին մէջ, գրքային հիմնադրամը 46,7 հազար միաւոր է, ընթերցողներու թիւը՝ 7,6 հազար, ունի 42 շրջիկ կէտեր, սպասարկման, համալրման եւ մշակման բաժիններ։ Գրադարանը հանրապետութեան բոլոր դպրոցական, գրադարաններու համար մեթոտական, կեդրոն է։ 2020 թուականի 44-օրեայ պատերազմէն ետք, գրադարանը Մշակոյթի պալատէն տեղափոխուած էր նորոգուած պատմական շէնք մը՝ Փաշայեան փողոցի վրայ, ուր կը գործէր մինչեւ 2023-ի բռնագաղթը։ === Մուրացանի անուան գրադարան === Մուրացանի անուան քաղաքային գրադարանը բացուած է [[1965]]-ին [[Ստեփանակերտ]]ի [[Բոգդան Կնունեանց]]ի անուան զբօսայգիին մէջ՝ որպէս Մաքսիմ Կորքիի անուան մարզային գրադարանի մասնաճիւղ։ Հետագային գրքային հիմնադրամը համալրուած է, իսկ գրադարանը կոչուած է [[Մուրացան]]ի անուան։ [[1981]]-ին, Ստեփանակերտի տարբեր թաղամասերու մէջ բացուած են գրադարանի 6 մասնաճիւղեր, ստեղծուած է կեդրոնացուած գրադարանային համակարգ, որ վերացուած է [[1996]]-ին՝ մասնաճիւղ գրադարաեւներու լուծարումով (պահպանուած է միայն [[Հայրենական Մեծ Պատերազմ|Հայրենական մեծ պատերազմի]] վեթերաններու ակումբին կից գրադարանը)։ Մինչեւ [[Արցախ]]եան ազատամարտը [[1991]]-ին գրադարանի գրքային հիմնադրամը 110 հազար միաւոր էր. պատերազմի ժամանակ մեծ մասը ռմբակոծութենէն ոչնչացած է։ Ներկայիս ունի 56,5 հազար միաւոր գիրք, ընթերցողներու թիւը՝ 3,2 հազար։ Ասիկա Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ենթակայութեան տակ գտնուող գլխաւոր համայնքային գրադարանն էր։ == Աղբիւրներ == * «Ղարաբաղեան ազատագրական պատերազմ 1988-1994» հանրագիտարան, Երեւան, 2004 (էջ 486-487)։ * Արցախի Հանրապետութեան Կրթութեան, Գիտութեան, Մշակոյթի եւ Սպորտի Նախարարութեան պաշտօնական տեղեկագիրներ ու հաշուետուութիւններ։ * «Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) Հանրապետութիւն» հանրագիտարան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչութիւն, Երեւան, 2012։ * «Ապառաժ» եւ «Ազատ Արցախ» պարբերականներու լրատուական արխիւ (2015թ. հանրապետական գրադարանի նոր շէնքի բացման վերաբերեալ)։ [[Ստորոգութիւն:Գրադարաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ստեփանակերտ]] axibkrnpxfgwg6024p9z77vc5x25skz 0 15093 252449 225555 2026-06-25T11:21:21Z Maral Dikbikian 4797 252449 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պենճամին Ֆրանքլին''' ({{ԱԾ}}): Ամերիկացի քաղաքական գործիչ, դիւանագէտ, գիտնական, գիւտարար, լրագրող, հրատարակիչ։ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հիմնադիր հայրերէն մէկը։ Պենճամին Ֆրանքլինը միակն է հիմնարար հայրերէն, որ դրած է իր ստորագրութիւնը բոլոր երեք կարեւորագույն պատմական փաստաթղթերուն վրայ, որոնք ԱՄՆ-ի անկախ պետութեան ձեւաւորման որպէս անկախութեան հռչակագիր, ԱՄՆ Սահմանադրութիւն եւ Փարիզեան երկրորդ հաշտութեան պայմանագիր (1783 թ.), որով պաշտօնապէս աւարտեցաւ հիւսիսային Ամերիկայի մէջ 13 բրիտանական գաղութներու՝ Մեծ Բրիտանիայէն անկախութեան համար պատերազմը։ Պենճամին Ֆրանքլինի դիմանկարը պատկերուած է ԱՄՆ Դաշնային պահուստներու համակարգի 100 տոլարնոց թղթադրամին վրայ, 1914 թուականէն։ == Կենսագրութիւն == Պենճամին Ֆրանքլինը ծնած է 1706 թուականի Յունուարի 7-ին Պոսթընի մէջ։ 15-րդ երեխան էր 17 երեխա ունեցող ընտանիքին։ Հայրը Անգլիայէն գաղթած արհեստաւոր Ջոզայա Ֆրանքլինն էր, որ կը զբաղէր օճառի եւ մոմերու պատրաստմամբ։ Ուսում ստացած է ինքնուրոյն։ Հայրը շատ կը ցանկար, որ Ֆրանքլինը դպրոց յաճախէ, սակայն գումարը բաւեց միայն երկու տարուայ համար։ 12 տարեկանէն ան կը սկսի աշխատիլ իր եղբօր՝ Ջեմսի տպագրատան մէջ որպէս աշակերտ․ յետագային տպագրութիւնը անոր հիմնական մասնագիտութիւնն էր երկար տարիներ։ 1726-1728 թուականներուն ապրած է Լոնտոնի մէջ։ 1727 թուականին Ֆիլատելֆիայի մէջ հիմնած է սեփական տպագրատունը։ Հրատարակած է «Փենսիլվանեան թերթ» («Pennsylvania Gazette» 1729-1748), 1732-1758 թուականներուն՝ «Թշուառ Ռիչըրտի ալմանախ» («Poor Richard's Almanack») տարեգիրքը։ 1728 թուականին Պենճամին Ֆրանքլինը կը հիմնէ Ֆիլատելֆիայի արհեստաւորներու եւ առեւտրականներու բանավէճի խմբակ, որ 1743 թուականին վերածուած է ամերիկեան փիլիսոփայութեան կեդրոնի։ 1731 թուականին հիմնած է Ամերիկայի առաջին հանրային գրադարանը, 1743 թուականին՝ ամերիկեան փիլիսոփայութեան կեդրոնը, 1751 թուականին՝ Ֆիլատելֆիայի ակադեմիան, որ հիմքը եղած է Փենսիլվանիայի համալսարանին։ 1737 թուականէն մինչեւ 1753 թուականը եղած է Փենսիլվանիայի, 1753-1774 թուականներուն՝ հիւսիս-ամերիկեան բոլոր գաղութներու փոստապետը։ Ֆրանքլինը 1754 թուականին Ալպանիայի մէջ հրաւիրուած գաղութներու ներկայացուցիչներու առաջին գոնկրէսի նախաձեռնողներէն էր, ուր առաջարկած է գաղութներու միաւորման ծրագիր։ 1757-75 (բացի 1762-65) թուականներուն հիւսիս-ամերիկեան գաղութներու ներկայացուցիչն էր Լոնտոնի մէջ։ Անկախութեան պատերազմը սկսելէն յետոյ վերադարձած է հայրենիք, ընտրուած է 2-րդ մայր-ցամաքային քոնկրէսի անդամ, մասնակցած է 1776 թուականի Անկախութեան հռչակագիրի նախապատրաստման գործին։ 1776 թուականին մեկնած է Ֆրանսա, որպես դեսպան՝ Ամերիկայի եւ Ֆրանսայի միջեւ համաձայնագիրի կնքման նպատակով։ Նպաստած է ԱՄՆ-ի միջազգային դրութեան ամրապնդման եւ ֆրանս-ամերիկեան դաշինքի կնքումին։ 1785 թուականին ընտրուած է Փենսիլվանիա նահանգի Օրէնսդիր ժողովի նախագահ։ Մասնակցած է ԱՄՆ սահմանադրութեան մշակման աշխատանքներուն։ Բազմաթիւ երկիրներու ակադեմիաներու անդամ ընտրուած է, այդ կարգին եւ Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի (1789 թ. [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Բեթերսպուրկի]] ակադեմիայի, առաջին ամերիկացի անդամ)։ Ան մասոն էր եւ կը մտնէր ամէնամեծ մասոնական «Ինը քոյրեր» խմբակին մեջ։ Ամերիկեան սահմանադրութեան հիմնադիրներէն մէկն է (1787 թ.)։ Ֆրանքլինը մահացած է 1790 թուականի Ապրիլի 17-ին։ Ֆիլատելֆիայի մէջ անոր թաղման ներկայ գտնուած է շուրջ 20 հազար մարդ։ == Հայեացքներ == Ֆրանքլինի քաղաքական հայեացքներուն մէջ յստակ կ'երեւին մարդու բնական ու անկապտելի իրաւունքներու՝ կեանքի, ազատութեան, սեփականութեան վերաբերեալ աշխարհընկալումը։ Պետութեան հիմք համարելով հասարակական դաշինքը, Ֆրանքլինը նկատած էր, որ կառավարութեան կողմէ զայն խախտելու պարագային, ժողովուրդն իրաւունք ունէր ապստամբելու։ Ֆրանքլին կը դատապարտէր ստրկութիւնը, կը պաշտպանէր ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքները, կողմ էր բոլոր նահանգներու ֆեդերացիային՝ տեղական լայն ինքնավարութեան պահպանումով, համընդհանուր ընտրական իրաւունքին, եւայլն։ Ֆրանքլինն ինքնիրեն կը համարէր դեիստ եւ քրիստոնեայ։<gallery> Պատկեր:Benjamin Franklin Birthplace.jpg|2008 թուականի Մայիսի լուսանկար: Ֆրանքլինի ծննդավայր Պոսթընի մէջ, ուր կը յիշատակուի Ֆրանքլինի կիսանդրիով շէնքի երկրորդ յարկի ճակատին վրայ: </gallery> == Գիտական գործունէութիւն == Որպէս գիտնական՝ Ֆրանքլինի ուշադրութիւնը գրաւած են բնութեան տարատեսակ երեւոյթները։ Սակայն անոր հետազօտութիւններու հիմնական բնագաւառը ֆիզիքան էր։ Ան թեքնիկական շարք մը գիւտերու (շանթարգել, լամպեր՝ փողոցային լապտերներու համար, յատուկ երաժշտական գործիք, եւայլն) հեղինակ է։ == Ֆրանքլինը մշակոյթի մէջ == === Քանդակագործութիւն === <gallery> Պատկեր:Benjamin Franklin Statue in Lincoln Park.jpg|Ֆրանքլինի արձանը Lincoln Park Chicago-ի մէջ Պատկեր:Statue of Benjamin Franklin (UPenn).JPG|Ֆրանքլինի արձանը Lincoln Park Chicago-ի մէջ </gallery> == Գեղանկարչութիւն == <gallery> Պատկեր:Benjamin Franklin 1767.jpg|'''Պենճամին Ֆրանքլին 1767''' Պատկեր:Benjamin Franklin, by Charles Wilson Peale.jpg|'''Պենճամին Ֆրանքլին, գեղանկարիչ՝ Չարլզ Ուիլսըն Բիիլ''' </gallery> == Փոստապետ<ref>{{Citation|title=Benjamin Franklin|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Benjamin_Franklin&oldid=1359732941|date=2026-06-16|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> == Ամերիկեան առաջին փոստադրոշմը՝ թողարկուած 1847-ին՝ ի պատիւ Ֆրանքլինի։ Անցագիր մը՝ ստորագրուած Գլխաւոր Փոստապետ Բենիամին Ֆրանքլինի կողմէ, Ուիլիամ Կոտարտին իրաւասութիւն կու տար ճամբորդելու ըստ անհրաժեշտութեան՝ փոստային երթուղիները քննելու, տեսչութեան ենթարկելու եւ նամակատարութիւնը պաշտպանելու համար։ Լայնօրէն ճանչցուած իբրեւ տպագրիչ եւ հրատարակիչ՝ Ֆրանքլին 1737-ին նշանակուեցաւ Ֆիլատելֆիոյ փոստապետ՝ վարելով այդ պաշտօնը մինչեւ 1753 թուականը, երբ ան եւ հրատարակիչ Ուիլիամ Հանթըրը (William Hunter) նշանակուեցան Բրիտանական Հիւսիսային Ամերիկայի գլխաւոր փոստապետի տեղակալներ (առաջինը, որոնք վարեցին այս պաշտօնը)։ (Համատեղ նշանակումները այդ ժամանակ սովորական էին քաղաքական պատճառներով)։ Ան պատասխանատու էր բրիտանական գաղութներուն համար՝ Փենսիլուանիայէն դէպի հիւսիս եւ արեւելք, մինչեւ Նիւֆաունտլենտ (Newfoundland) կղզին։ Տեղական եւ արտագնայ նամակներու փոստատուն մը հիմնուած էր Հալիֆաքսի մէջ՝ տեղացի գրենական պիտոյքներու վաճառական Բենիամին Լիի կողմէ, 23 Ապրիլ 1754-ին, բայց ծառայութիւնը անկանոն էր։ Ֆրանքլին Հալիֆաքսի մէջ 9 Դեկտեմբեր 1755-ին բացաւ առաջին փոստատունը, որ կանոնաւոր, ամսական դրութեամբ փոստային ծառայութիւն կը մատուցէր։ Միեւնոյն ժամանակ, Հանթըրը դարձաւ Ուիլիամսպուրկի (Վիրճինիա) փոստային կառավարիչը եւ կը վերահսկէր Անափոլիսէն դէպի հարաւ գտնուող տարածքները։ Ֆրանքլին վերակազմակերպեց ծառայութեան հաշուապահական համակարգը եւ բարելաւեց առաքման արագութիւնը Ֆիլատելֆիոյ, Նիւ Եորքի եւ Պոսթընի միջեւ։ Մինչեւ 1761 թուական, այս արդիւնաւէտութիւնը յառաջացուց գաղութային փոստատան առաջին շահոյթները։ Երբ Նոր Ֆրանսայի հողերը 1763-ին Փարիզի դաշնագիրով զիջեցան բրիտանացիներուն, անոնց տարածքին մէջ ստեղծուեցաւ բրիտանական Քեպեք նահանգը, եւ Ֆրանքլին տեսաւ փոստային ծառայութեան ընդլայնումը Մոնրէալի, Թրուա-Ռիվիէրի, Քեպեք քաղաքի եւ Նիւ Եորքի միջեւ։ Իր պաշտօնավարութեան մեծ մասը ան ապրեցաւ Անգլիոյ մէջ (1757-էն 1762, եւ դարձեալ 1764-էն 1774)՝ իր պաշտօնավարութեան շրջանի մօտաւորապէս երեք քառորդը։ Ի վերջոյ, Ամերիկեան յեղափոխութեան ընթացքին ապստամբներու դատին հանդէպ անոր ունեցած համակրանքը պատճառ դարձաւ, որ ան պաշտօնանկ ըլլայ 31 Յունուար 1774-ին։ 26 Յուլիս 1775-ին, Երկրորդ Մայրցամաքային Քոնկրեսը հիմնեց Միացեալ Նահանգներու Փոստատունը եւ Ֆրանքլինը նշանակեց իբրեւ Միացեալ Նահանգներու առաջին գլխաւոր փոստապետ։ Ան տասնամեակներ շարունակ փոստապետ եղած էր եւ այդ պաշտօնին համար բնական ընտրութիւն էր։ Ան նոր վերադարձած էր Անգլիայէն եւ նշանակուեցաւ Քննիչ Յանձնախումբի նախագահ՝ փոստային համակարգ հիմնելու համար։ Յանձնախումբի զեկոյցը, որ նախատեսեց ամերիկեան 13 գաղութներու համար գլխաւոր փոստապետի նշանակումը, քննարկուեցաւ Մայրցամաքային Քոնկրեսի կողմէ Յուլիս 25-ին եւ 26-ին։ 26 Յուլիս 1775-ին Ֆրանքլին նշանակուեցաւ գլխաւոր փոստապետ՝ առաջինը, որ նշանակուեցաւ Մայրցամաքային Քոնկրեսի օրով։ Անոր աշակերտը՝ Ուիլիամ Կոտարտը, կը կարծէր, որ իր գաղափարները մեծապէս նպաստած են փոստային համակարգի ձեւաւորման, եւ պաշտօնը պէտք է իրեն տրուէր, բայց ան յարգանքով զիջեցաւ զայն Ֆրանքլինին, որ իրմէ 36 տարիով մեծ էր։ Ֆրանքլին, այնուամենայնիւ, Կոտարտը նշանակեց Փոստերու Տեսուչ, անոր տուաւ ստորագրուած անցագիր մը եւ յանձնարարեց քննել ու տեսչութեան ենթարկել տարբեր փոստատուներն ու փոստային երթուղիները՝ ըստ իր հայեցողութեան։ Նորաստեղծ փոստային համակարգը դարձաւ Միացեալ Նահանգներու Փոստատունը՝ համակարգ մը, որ կը շարունակէ գործել մինչեւ այսօր։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ֆրանկլին, Բենջամն}} [[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] 81s1h6ttvc4embl8awo27i7qlagghoy 0 19241 252444 184576 2026-06-25T10:28:22Z Maral Dikbikian 4797 252444 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրադարան}} '''«Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարան''', մատենադարան [[Հայաստան|Հայաստանի Հանրապետութեան]] [[Վաղարշապատ]] քաղաքին մէջ<ref>[https://b24.am/official/38630.html Բացուեր է ՄԱՅՐ ԱԹՈՌ ՍՈՒՐԲ ԷՋՄԻԱԾՆԻ «Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարանը]</ref>։ == Պատմութիւն == Մատենադարանի նոր շէնքի պաշտօնական բացումը տեղի ունեցեր է 2012 թուականի Հոկտեմբեր 18-ին, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի մէջ, հանդիսապետութեամբ [[Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց|Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ. Ծայրագոյն պատրիարք եւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի]], մասնակցութեամբ Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ [[Սերժ Սարգսեան]]<nowiki/>ի ու Ս. Էջմիածնի մատենադարանի բարերարներ լոնտոնաբնակ տէր եւ տիկին Վաչէ եւ Թամար Մանուկեաններու<ref>{{Cite news|url=https://mediamax.am/am/news/society/6083/|title=Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում բացուեր է «Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարանը|newspaper=mediamax.am|language=en|access-date=2017-07-28}}</ref>, որոնց անունով ալ կը կոչուի նորակառոյց հաստատութիւնը՝ Ս. Էջմիածնի «Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարան: == Կառոյց == Մատենադարանի շէնքը երկյարկ քարակերտ կառոյց է, նկուղային յարկով: Իւրաքանչիւր յարկի մակերեսը 1500 քմ է, նկուղինը՝ 1000 քմ: Նկուղային յարկին վրայ տեղաւորուած են գրապահոցները եւ օժանդակ սենեակները, առաջին յարկին՝ նախասարահը, վարչական մասը, ընթերցասրահը, հանդիսասրահը եւ ցուցասրահները: Երկրորդ յարկին վրայ գիտական աշխատասենեակներն են, հնատիպ գիրքերու ընթերցասրահը, իւրօրինակ հանդիսասրահը՝ նախատեսուած միջազգային գիտաժողովներու համար, խորհրդակցութիւններու սենեակը եւ ցուցասրահը: Մատենադարանի շէնքը կառուցուեր է ճարտարապետ [[Արտակ Ղուլեան]]ի նախագիծով: Հեղինակը միախառներ է ժամանակակից եւ [[Հայկական ճարտարապետութիւն|հայկական աւանդական ճարտարապետական]] ոճերը: == Ժառանգութիւն<ref>{{Citation|title=Վաչե և Թամար Մանուկյան մատենադարան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8E%D5%A1%D5%B9%D5%A5_%D6%87_%D4%B9%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80_%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6&oldid=9992298|date=2024-06-10|accessdate=2026-06-25|language=hy}}</ref> == Մատենադարանի բազմահարուստ հիմնադրամին հիմքը տակաւին Վազգէն Ա. երջանկայիշատակ կաթողիկոսի գահակալութեան շրջանին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մէջ կազմաւորուած գրադարանն է, Գարեգին Ա. երանաշնորհ հայրապետի անձնական գրադարանային հիմնադրամը եւ Հայաստանի աստուածաշնչային ընկերութեան կողմէ նուիրաբերուած օտարալեզու բացառիկ կրօնագիտական գրականութիւնը։ Նորաբաց մատենադարանին մէջ մէկտեղուած են Մայր Աթոռի տարբեր գրադարաններու (Գէորգեան հոգեւոր ճեմարան եւ Սեւանի Վազգէնեան հոգեւոր դպրանոց)՝ մինչեւ 1930 թուական հրատարակուած բոլոր գիրքերը։ Մատենադարանին մէջ կը պահուի հայագիտական եւ աստուածաբանական շուրջ 80,000 միաւոր գրականութիւն (2003 թուականին մօտաւորապէս 5,000 էր)։ Հոս նաեւ հաւաքուած են Աստուածաշունչի գրեթէ բոլոր հնարաւոր հրատարակութիւնները։ Մատենադարանին մէջ կը գտնուին նաեւ հայ մշակոյթի շարք մը երախտաւորներու անձնական հաւաքածուները։ «Վաչէ եւ Թամար Մանուկեան» մատենադարանը ունի 534 միաւոր հնատիպ գիրք: Մատենադարանի գլխաւոր նպատակներէն է հաւաքել այս գիրքերը, հասանելի դարձնել աստուածաբանութեամբ, հայագիտութեամբ, Հայաստանի եւ տարածաշրջանի պատմութեամբ հետաքրքրուող ընթերցողներուն։ Նման գիրքեր կը պահուին շէնքի երկրորդ յարկը՝ յատուկ հնատիպ գիրքերու համար նախատեսուած սրահին մէջ՝ ապահով եւ յարմար օդաջերմալուսային պայմաններու ներքեւ։ Հետազօտողները այս հիմնադրամէն կրնան օգտուիլ՝ նախնական թոյլտուութիւն ստանալով Մատենադարանի տնօրէնութենէն։ Հնատիպ գիրքերու եւ մատեաններու հաւաքածուն հանրութեան հասանելի դարձնելու համար, Հայաստանի ազգային գրադարանին հետ համագործակցութեամբ, կը մշակուի զայն թուայնացնելու ծրագիր մը։ Գրադարանը հարուստ է նաեւ Մերձաւոր Արեւելքի հին ու միջնադարեան գրականութեամբ։ Մատենադարանի հիմնադրամներու համալրումը կ'իրականացուի աշխարհի տարբեր վայրերէն կատարուող նուիրատուութիւններու շնորհիւ։ Բացի նուիրատուութիւններէն, Մատենադարանը ունի առանձին դրամական պիւտճէ, որ կը ծառայէ անհրաժեշտ գրականութիւն ձեռք բերելու համար։ Մատենադարանը այսօր ունի աւելի քան 600 արձանագրուած ընթերցող։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Հանդիպումների սրահ, Էջմիածնի մատենադարան.jpg|Հանդիպումներու սրահ File:Նիստերի և համաժողովների դահլիճ, Էջմիածնի մատենադարան.jpg|Նիստերու եւ համաժողովներու դահլիճ File:Ընթերցասրահ, Էջմիածնի մատենադարան.jpg|Ընթերցասրահ File:Գրապահոց, Էջմիածնի մատենադարան 1.jpg|Գրապահոց </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայաստանի մատենադարաններ]] [[Ստորոգութիւն:2012 հիմնադրումներ Հայաստանի մէջ]] fxa86wgtapagh92oewuxhk5qluq9uyw 0 27753 252446 245837 2026-06-25T10:36:27Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252446 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Tetris logo.png|մինի]] '''Թեթրիս''' , ({{lang-en|Tetris}}),<ref name="story">{{cite web|author=Vadim Gerasimov.|url=http://vadim.oversigma.com/Tetris.htm|title=Tetris Story|accessdate=2010 թ․ հունվարի 13|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AkJ70CB?url=http://vadim.oversigma.com/Tetris.htm|archivedate=3 Փետրուար 2012|url-status=dead}}</ref> շատ տարածուած [[Համակարգիչ|համակարգչային]] խաղ։ Անիկա փազլ տեսանիւթային խաղ մըն է (puzzle video game), որ ստեղծուած է սովետական ծրագրաւորող ճարտարագէտ Ալեքսէյ Փաժիթնովի կողմէ։ «Թեթրիս» խաղին մէջ խաղացողը պէտք է դասաւորէ վերեւէն վար իջնող, չորս իրարու միացած քառակուսիներէ կազմուած հատորները, որոնք կը կոչուին «թեթրոմինօներ»։ Երբ խաղադաշտին վրայ հորիզոնական շարք մը ամբողջութեամբ լեցուի քառակուսիներով, այդ շարքը կը ջնջուի, խաղացողին միաւորներ շնորհելով եւ կանխելով, որ կուտակուած հատորները հասնին խաղադաշտին գագաթը։ Այս խաղամեթոդը կիրառուած է շուրջ 220 տարբեր տարբերակներու մէջ՝ առնուազն 70 հարթակներու վրայ։ Աւելի նոր տարբերակները յաճախ կը ներառեն նոր խաղային յատկանիշներ, որոնցմէ շատեր հետզհետէ դարձած են խաղին անբաժանելի եւ ընդունուած բաղադրիչները։ 2024 թուականի Դեկտեմբեր ամսուան դրութեամբ, «Թեթրիս»-ը աշխարհի երկրորդ ամենավաճառուած տեսախաղային շարքն է՝ 520 միլիոնէ աւելի վաճառքով, որոնց ճնշող մեծամասնութիւնը արձանագրուած է շարժական սարքերու վրայ<ref>{{Citation|title=Tetris|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tetris&oldid=1323015374|date=2025-11-19|accessdate=2025-11-20|language=en}}</ref>։[[Պատկեր:Alexey Pajitnov GDC 2024 (cropped).jpg|ձախից|մինի|Ալեքսէյ Փաժիթնովի]] == Նկարագրութիւն == Անիկա պարզ վիտէօ-խաղ մըն է, որուն ընթացքին պէտք է իրարու մէջ անցընել միշտ աւելի արագ պաստառի վերէն ինկող կտորները` կազմելու համար ամբողջական շարքեր, որոնք ամբողջանալով`կ'անհետանան: === Թեթրիս խաղը առաջին յաղթողը === 13 տարեկան ամերիկացի պատանի մը դարձաւ առաջին մարդ արարածը, որ կրցաւ յաղթել «Թեթրիս» վիտէօ խաղը: Ան նուազ քան 40 վայրկեանէն կը յաջողի մեքենան յաղթահարել, եւ մեքենան չի կրնար խաղը շարունակել: Այս ձեւով կ'արձանագրուի համաշխարհային մրցանիշ մը, որ մեծ հպարտութիւն կը յառաջացնէ պատանիին մօտ: [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկացի]] պատանին կը դառնայ պատմութեան առաջին խաղացողը, որ կրնայ խաղը վերջացնել: Ան կը հասնի խաղին 157 մակարդակին, 38 վայրկեան ճիգերէ ետք: Այդ վայրկեանէն խաղին պաստառը կ'անշարժանայ, մեքենան խաղը շարունակելու անկարողութեան առջեւ կը գտնուի: Ասիկա արագութեան մեծ իրագործում մըն է, որ մինչեւ հիմա միայն արհեստական բանականութիւնը (արթիֆիսըլ ինթէլիճընսը) կրցած էր իրագործել: Խաղին յայտնաբերումէն 40 տարի ետք է միայն, որ մարդ արարած մը կը յաջողի իրագործել այս «քաջագործութիւնը»<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/604479 Թեթրիս]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Արհեստագիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Վիտէօ խաղեր]] gzllyon7e63htgjhn7z2m9y7yu0xftk 252447 252446 2026-06-25T10:40:56Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252447 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Tetris logo.png|մինի]] '''Թեթրիս''' , ({{lang-en|Tetris}}),<ref name="story">{{cite web|author=Vadim Gerasimov.|url=http://vadim.oversigma.com/Tetris.htm|title=Tetris Story|accessdate=2010 թ․ հունվարի 13|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AkJ70CB?url=http://vadim.oversigma.com/Tetris.htm|archivedate=3 Փետրուար 2012|url-status=dead}}</ref> շատ տարածուած [[Համակարգիչ|համակարգչային]] խաղ։ Անիկա փազլ տեսանիւթային խաղ մըն է (puzzle video game), որ ստեղծուած է սովետական ծրագրաւորող ճարտարագէտ Ալեքսէյ Փաժիթնովի կողմէ։ «Թեթրիս» խաղին մէջ խաղացողը պէտք է դասաւորէ վերեւէն վար իջնող, չորս իրարու միացած քառակուսիներէ կազմուած հատորները, որոնք կը կոչուին «թեթրոմինօներ»։ Երբ խաղադաշտին վրայ հորիզոնական շարք մը ամբողջութեամբ լեցուի քառակուսիներով, այդ շարքը կը ջնջուի, խաղացողին միաւորներ շնորհելով եւ կանխելով, որ կուտակուած հատորները հասնին խաղադաշտին գագաթը։ Այս խաղաձեւը կիրառուած է շուրջ 220 տարբեր տարբերակներու մէջ՝ առնուազն 70 հարթակներու վրայ։ Աւելի նոր տարբերակները յաճախ կը ներառեն նոր խաղային յատկանիշներ, որոնցմէ շատեր հետզհետէ դարձած են խաղին անբաժանելի եւ ընդունուած բաղադրիչները։ Դեկտեմբեր 2024-ի դրութեամբ, «Թեթրիս»ը աշխարհի երկրորդ ամէնէն վաճառուած տեսախաղային շարքն է՝ 520 միլիոնէ աւելի վաճառքով, որոնց ճնշող մեծամասնութիւնը արձանագրուած է շարժական սարքերու վրայ<ref>{{Citation|title=Tetris|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tetris&oldid=1323015374|date=2025-11-19|accessdate=2025-11-20|language=en}}</ref>։[[Պատկեր:Alexey Pajitnov GDC 2024 (cropped).jpg|ձախից|մինի|Ալեքսէյ Փաժիթնովի]] == Նկարագրութիւն == Անիկա պարզ վիտէօ-խաղ մըն է, որուն ընթացքին պէտք է իրարու մէջ անցընել միշտ աւելի արագ պաստառի վերէն ինկող կտորները` կազմելու համար ամբողջական շարքեր, որոնք ամբողջանալով`կ'անհետանան: === Թեթրիս խաղը առաջին յաղթողը === 13 տարեկան ամերիկացի պատանի մը դարձաւ առաջին մարդ արարածը, որ կրցաւ յաղթել «Թեթրիս» վիտէօ խաղը: Ան նուազ քան 40 վայրկեանէն կը յաջողի մեքենան յաղթահարել, եւ մեքենան չի կրնար խաղը շարունակել: Այս ձեւով կ'արձանագրուի համաշխարհային մրցանիշ մը, որ մեծ հպարտութիւն կը յառաջացնէ պատանիին մօտ: [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկացի]] պատանին կը դառնայ պատմութեան առաջին խաղացողը, որ կրնայ խաղը վերջացնել: Ան կը հասնի խաղին 157 մակարդակին, 38 վայրկեան ճիգերէ ետք: Այդ վայրկեանէն խաղին պաստառը կ'անշարժանայ, մեքենան խաղը շարունակելու անկարողութեան առջեւ կը գտնուի: Ասիկա արագութեան մեծ իրագործում մըն է, որ մինչեւ հիմա միայն արհեստական բանականութիւնը (արթիֆիսըլ ինթէլիճընսը) կրցած էր իրագործել: Խաղին յայտնաբերումէն 40 տարի ետք է միայն, որ մարդ արարած մը կը յաջողի իրագործել այս «քաջագործութիւնը»<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/604479 Թեթրիս]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Արհեստագիտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Վիտէօ խաղեր]] mcu4mxd0e0y4v4oed9r1l8fakyzr1gl 2 32140 252448 2026-06-25T10:58:49Z Gulliver Holidays 14705 Նոր էջ «I am interested in travel, tourism, destination research, and travel planning. I enjoy learning about international destinations, cultural experiences, tourism trends, and travel-related services. My interests include holiday packages, visa processes, travel management, and helping travelers discover new destinations around the world. I contribute content related to travel information, tourism resources, destination guides, and travel industry topics. Areas of particular i...»: 252448 wikitext text/x-wiki I am interested in travel, tourism, destination research, and travel planning. I enjoy learning about international destinations, cultural experiences, tourism trends, and travel-related services. My interests include holiday packages, visa processes, travel management, and helping travelers discover new destinations around the world. I contribute content related to travel information, tourism resources, destination guides, and travel industry topics. Areas of particular interest include international tourism, vacation planning, cultural travel experiences, and travel services that help make journeys more convenient and accessible. For professional information related to travel planning and tourism services, visit: [https://gulliverholidays.com '''Gulliver Holidays'''] 9js7f8htaok4ioczx42bgm4lz0sccr6