Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 7647 252769 238321 2026-07-17T08:19:14Z Yousiphh 2901 նկարի սխալ վերագրում https://vksrs.com/upload/iblock/f35/f3576542d557c3ffe5d350a4337eb503.pdf (տե՛ս 17–18-րդ էջերը) 252769 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Իսրայէլ Օրի''' ({{ԱԾ}}), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։ [[Պռոշեաններ]]<nowiki/>ու իշխանական տոհմէն։ Իսրայէլ Օրիի գաղափարները մեծ ազդեցութիւն ունեցած են ժամանակի ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարներու ձեւաւորման հարցին մէջ։ Ան հիմնած է պայքարի ռուսական կողմնորոշումը։ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] եւ [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]]<nowiki/>ի մէջ գաղափարակիցներ ունենալով՝ ան արմատաւորած է Հայաստանի ազատագրութեան գաղափարը անոնց մէջ։ Իբրեւ արդիւնք՝ իր մահէն մէկ դար ետք, [[Արեւելեան Հայաստան]] միացած է [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութեան]]։ Այդ օրերուն ազատագրուած հայկական հողերուն վրայ այսօր կան հայկական երկու պետականութիւններ՝ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն]]<nowiki/>ն ու [[Արցախի Հանրապետութիւն]]<nowiki/>ը։ == Կենսագութիւն == Հայաստանի ազատագրութեան հարցով [[1677]]-ին [[Էջմիածնի գաղտնի խորհրդաժողով (1677)|Էջմիածնի գաղտնի ժողով]]<nowiki/>ին կաթողիկոս [[Հակոբ Ջուղայեցի|Յակոբ Ջուղայեցի]]<nowiki/>ի կողմէն ընտրուած պատուիրակներու եւ հօր՝ Մելիք Իսրայէլի հետ Դեկտեմբեր [[1679]]-ին մեկնած է [[Օսմանյան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] մայրաքաղաք [[Կոստանդնուպոլիս]]՝ հոնկէ [[Արեւմտեան Եւրոպա]] մեկնելու նպատակով։ Սակայն կաթողիկոսը հոն մահացած է, եւ պատուիրակութեան՝ [[Եւրոպա]] մեկնելու ձախողումէն ետք պատուիրակ արքեպիսկոպոսներէն մէկուն յանձնարարութեամբ, հայ վաճառականներուն հետ [[1680]]-ին Օրի անցած է [[Վենետիկ]], [[1683]]-ին՝ [[Փարիզ]], ուր սկիզբը զբաղած է [[ֆրանսա]]<nowiki/>կան բանակի պարէնամատակարարմամբ, ապա՝ մտած է զինուորական ծառայութեան՝ հեծելազօրքի հարիւրապետի, յետոյ՝ հեծելազօրքի հրամանատարի աստիճանով եւ [[1688]]-[[1695|95]] թուականներուն մասնակցած է անգլիա-ֆրանսական պատերազմին։ Ան իր յուշերուն մէջ այս մասին գրած է, որ [[17-րդ դար|Ժէ. դար]]<nowiki/>ու 90-ական թուականներուն զբաղած է ֆրանսական բանակին պարէն մատակարարելով, մասնակցած ռազմական գործողութիւններուն եւ գերի ինկած անգլիացիներուն ձեռքը։ Գերութենէն ետք Ֆրանսա չէ վերադարձած, այլ գացած է Գերմանիա եւ բնակութիւն հաստատած՝ [[Դիւսելդորֆ|Տիւսելտորֆ]] (''Dusseldorf'') քաղաքին մէջ։ [[Պատկեր:Israel Ori and Johann Wilhelm II color.jpg|ձախից|մինի|[[Մեծն Պետրոս|Պետրոս Մեծի]] ընդունելութիւնը Իսրայէլ Օրիին եւ Մինաս Կաթողիկոսին, 1701 թ․]] [[1698]]-ին Կիւր ֆըրսթ Եոհան Վիլհելմ (''Gur First Johan Wilhelm'') քաջալերած է յղանալու` [[Հայաստան]]<nowiki/>ը նուաճել, անոր թագաւորը դառնալ եւ [[Օսմանյան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] թիկունքին անկախ [[Հայաստան]] ու [[Վրաստան]] կազմաւորել, գաղափարը։ Եոհան Վիլհելմ համաձայնած է եւ Իսրայէլ Օրիի միջոցով թուղթեր յղած է Արեւելեան Վրաստանի (Քարթլի-Կախեթի) [[Գեւորգի XII|Գէորգի ԺԲ.]] թագաւորին, [[Խամսայի մելիքութիւններ|հայ մելիքներ]]<nowiki/>ուն, [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Ամենայն Հայոց]] եւ [[Աղվանքի կաթողիկոսութիւն|Աղուանի կաթողիկոսներ]]<nowiki/>ուն եւ մանրամասն տեղեկութիւններ խնդրած Հայաստանի ու յարակից երկիրներու տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական պայմաններուն մասին։ Օգոստոս [[1698]]-ին Իսրայէլ Օրի ժամանած է [[Վիեննա]]՝ [[ավստրիա|աւստրիա]]կան Լէոպոլտ Ա. (''Leobolt'') կայսրէն եւս յուսադրող գրութիւն մը ստանալու, սակայն մերժուած է [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] հետ սկսած խաղաղութեան բանակցութիւններուն պատճառով։ Այնուհետեւ մեկնած է Ֆլորանս (''Florence''), ստացած Թոսքանի (''Tuscany'') դուքս Գոսմաս Գ.-ի (''Cosmas III'') համաձայնութիւնը եւ [[1699]]-ին ուղղուած՝ Հայաստան։ == Անգեղակոթի ժողով, Ազատագրութեան ծրագիր == Հայաստանի եւ Վրաստանի մէջ իրադրութիւնը մասամբ փոխուած էր։ Հայոց կաթողիկոս [[Նահապետ Ա Եդեսացի|Նահապետ Ա. Եդեսացի]]<nowiki/>ն ու [[Գանձասարի վանք|Գանձասար]]<nowiki/>ի Սիմէոն կաթողիկոսը չեն արձագանգած Իսրայէլ Օրիի նախաձեռնութեան։ [[Պատկեր:Jan Frans van Douven 003.jpg|մինի|Յովհան Վիլհելմ, Պֆալցի կայսերընտիր իշխան (1690-1716)]] Միայն Մելիք Սաֆրազի օժանդակութեամբ Իսրայէլ Օրի յաջողած է [[Անգեղակոթ]] աւանին մէջ Ապրիլին գումարել [[Սիւնիք]]ի 11 մելիքներու խորհրդաժողով մը, ուր կազմուած են գրութիւններ՝ ուղղուած Յովհան Վիլհելմին, [[Հռոմի պապ]]<nowiki/>ին, աւստրիական կայսրին, Թոսքանի դուքսին եւ ռուսերու ցար [[Մեծն Պետրոս|Պետրոս Մեծին]]՝ Հայաստանի ազատագրութեան գործին սատարելու խնդրանքով։ Անգեղակոթի ժողովը Իսրայէլ Օրիին տրամադրած է նաեւ մաքուր, կնքուած թուղթեր՝ ըստ անհրաժեշտութեան դիմումներ կատարելու։ Իսրայէլ Օրիի հետ [[Եւրոպա]] ուղարկուած է Մինաս վարդապետ Տիգրանեանցը՝ իբրեւ մելիքներու ներկայացուցիչ եւ Օրիին օգնական։ [[1699|Սեպտեմբեր 1699]]-[[Սեպտեմբեր|<nowiki/>]]ին մեկնելով [[Դիւսելդորֆ|Տիւսելտորֆ]]՝ Իսրայէլ Օրի եւ Միսաք վարդապետ մշակած ու [[1700]]-ի սկիզբը Յովհան Վիլհելմին ներկայացուցած են [[Հայաստան]]<nowiki/>ի ազատագրութեան ծրագիր մը, ըստ որուն, պիտի կազմուէր եռեակ դաշինք մը։ Դաշնակիցներուն բանակը պիտի անցնէր [[Ռուսաստան]]<nowiki/>էն՝ վերջինիս համաձայնութեամբ, հետեւաբար, ծրագիրին իրագործման պէտք է մասնակցէր նաեւ [[Ռուսաստան]]<nowiki/>ը։ Արտաքին օգնութիւնը դիտուած է իբրեւ ազդակ՝ երկրին մէջ ապստամբական շարժում մը հրահրելու. Հայաստանի ազատագրութիւնը պէտք էր իրագործուէր հիմնականին մէջ սեփական ուժերով։ Ծրագիրին մէջ առաջնահերթ տեղը տրուած էր պարսկական լուծին տակ գտնուող [[Արեւելեան Հայաստան]]<nowiki/>ի ազատագրութեան՝ յատուկ ընդգծելով հայ ու վրաց ժողովուրդներու համատեղ պայքարի անհրաժեշտութեան գաղափարը։ Ծրագիրը իրականացնելու համար Յովհան Վիլհելմ՝ Իսրայէլ Օրիին յանձնարարականներով ուղարկած է Թոսքանի (Ֆլօրանս) դուքսին եւ աւստրիական կայսեր Լէոպոլտին քով, սակայն վերջինս հրաժարած է Հայաստանի ազատագրման գործին մասնակցելէ՝ Սպանական ժառանգութեան համար սկսած պատերազմին պատճառով։ Աւստրիոյ հրաժարումը կը խափանէ եռեակ դաշինքի մը ստեղծումը եւ [[Եւրոպա|արեւմուտք]]<nowiki/>էն յոյսը կտրած, Իսրայէլ Օրի վերջնականապէս հայեացքը ուղղած է դէպի հզօրացող [[Ռուսական Կայսրութիւն|Ռուսական կայսրութիւն]] եւ [[1701]]-ին մեկնած է [[Մոսկուա]]։ == Ռուսական կողմնորոշում == [[Պատկեր:Peter der-Grosse 1838.jpg|մինի|[[Պետրոս Մեծ]], Ռուսաստանի կայսր (1682-1725)]] Ռուսական պետական գործիչներու հետ վարած բանակցութիւնները Իսրայէլ Օրիին յանգեցուցած են այն միտքին, որ Ռուսաստան, իբրեւ մերձաւոր [[Մերձաւոր Արեւելք|Արեւելքի մէջ]] լուրջ [[Քաղաքականութիւն|քաղաքական]] ու [[Տնտեսութիւն|տնտեսական]] շահագրգռութիւններ ունեցող երկիր մը, ի վիճակի եւ տրամադիր է սատարելու [[Հայաստան]]<nowiki/>ի ազատագրութեան գործին։ Ուստի, Իսրայէլ Օրի մշակած է նոր ծրագիր մը, որուն մէջ Հայաստանի ազատագրական գործին մէջ գլխաւոր դերը յատկացուէր [[Ռուսաստան]]<nowiki/>ին։ Ան պէտք էր տրամադրէր 25 հազարնոց բանակ մը, որ Տարիալի (''Darial'') կիրճով ու [[Կասպից ծով]]<nowiki/>ով պիտի մտնէր [[Հայաստան]]։ Հոս անոր պիտի միանային հայ ու վրաց ապստամբները եւ համատեղ ուժերով, օգտուելով Պարսկաստանի ընդհանուր թուլութենէն, կարճ ժամանակի մը մէջ պիտի ազատագրէին Արեւելեան Հայաստանը։ Ըստ Իսրայէլ Օրիի, ռուսական օգնութիւնը պէտք է զուգակցուէր հայերու ապստամբական լայն շարժման հետ, իբրեւ ազատագրութեան եւ հայրենի պետականութեան վերականգնման կայուն երաշխիք։ Գիտակցելով, որ Արեւելեան Հայաստանը ազատագրելու անյաջող փորձը կրնայ վտանգաւոր կացութիւն ստեղծել հայ ժողովուրդին համար՝ Իսրայէլ Օրի ձգտած է ապահովել Ռուսաստանի եւ [[Հռոմեական Սրբազան կայսրութիւն|Հռոմէական սրբազան կայսրութեան]] հակաթրքական դաշնակցութիւնը եւ փորձել հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը դուրս բերել ազգային շրջանակէն։ Այդ նպատակով ալ սերտ յարաբերութիւններ հաստատած է [[Մոսկուա]] ապաստանած Իմերեթի թագաւոր [[Արչիլ II|Արչիլ Բ.]]-ի, իսկ հետագային՝ նաեւ անդրկովկասեան այլ գործիչներուն հետ։ Ծրագիրը ռուսական կառավարութեան ներկայացուած է [[Յուլիսի 25|25 Յուլիս]] [[1701]]-ին։ Հոկտեմբերին [[Պետրոս Մեծ]] ընդունած եւ զրուցած է Իսրայէլ Օրիին եւ Մինաս վարդապետին հետ, իսկ Մարտ [[1702|1702-]]<nowiki/>ին հայ պատուիրակներուն պաշտօնապէս յայտնուած է, որ ռուսական արքունիքը Հայաստանի ազատագրութեան հարցով կը զբաղի միայն [[Հիւսիսային պատերազմ]]<nowiki/>էն ետք։ [[1703]]-ին Իսրայէլ Օրիի նախաձեռնութեամբ կազմուած եւ ռուսական կառավարութեան ներկայացուած է նաեւ Հայաստանի քարտէսը<ref>{{Cite web |url=http://hpj.asj-oa.am/321/1/61-3-4(297).pdf |title=Ոսկանեան Վ. Կ., Իսրայէլ Օրիի կողմից Պետրոս I-ին ներկայացուած նորայայտ քարտէսը.- «Պատմա-բանասիրական հանդէս», 1961, № 3-4, էջ 297-306։ |accessdate=2015-08-24 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407183348/http://hpj.asj-oa.am/321/1/61-3-4(297).pdf |dead-url=yes }}</ref>։ =Իսրայէլ Օրի Պարսկաստանի եւ Կովկասի Մէջ = [[Պատկեր:Sultan Husayn of Persia.jpg|250px|մինի|աջից|Իրանի շահնշահ սուլթան Հիւսէին (1694-1722 )]] Դէպի [[Անդրկովկաս]] նախատեսուող արշաւանքին յաջողութեան համար Իրանի ներքին կացութեան վերաբերեալ առաւել ճշգրիտ տեղեկութիւններ հաւաքելու եւ հայ ու վրաց ապստամբական ուժերը համախմբելու նպատակով ռուսական արքունիքը հաւանութիւն տուած է նաեւ Իսրայէլ Օրիի նախաձեռնած պարսկական դեսպանութեան գաղափարին։ Դեսպանութեան նկատմամբ կասկած չյառաջացնելու նպատակով [[1704]]-ին Իսրայէլ Օրի մեկնած է [[Եւրոպա]]: Հռոմի պապէն ձեռք բերած է պարսկական տիրապետութեան մէջ քրիստոնեաներու հալածանքը դադրեցնելու մասին պարսից շահին ուղղուած դիմում մը, զէնք գնած է եւ [[1706]]-ին վերադարձած՝ [[Ռուսաստան]]։ [[Պետրոս Մեծ]] նոյնպէս գրած է համանման դիմում մը, Իսրայէլ Օրիին շնորհած ռուսական բանակին գնդապետի աստիճան, նշանակած դեսպանութեան ղեկավար եւ [[1707]]-ին ուղարկած [[Պարսկաստան]]։ Շքախումբով եւ ռազմական ջոկատի ուղեկցութեամբ Իսրայէլ Օրի [[1708]]-ի սկիզբը մուտք գործած է պարսկական պետութեան սահմանները։ Առաջինը ինք եղած է [[Շամախի|Շամախ]] քաղաքին մէջ։ Հակառակ անոր,որ Իսրայէլ Օրի պաշտօնապէս Հռոմի պապին դեսպանն էր, սակայն հանդիպած է մեծ արգելքներու։ Իրանի մէջ գործող արեւմտաեւրոպական, յատկապէս ֆրանսական միսիոնարները Հիւսէին շահը կը դրդէին, թէ Իսրայէլ Օրիի նպատակը հայկական պետութեան վերականգնումն է։ Այնուամենայնիւ [[1709]]-ին Իսրայէլ Օրի յաջողած է հասնիլ Իրանի մայրաքաղաք [[Սպահան]] եւ տեսակցած՝ շահին հետ, որմէ ետք վերադարձած է Անդրկովկաս եւ այնտեղ մնացած՝ մինչեւ [[1711]]։ Այդ ընթացքին հանդիպումներ ունեցած է Հայոց կաթողիկոս [[Աղեքսանդր Ա Ջուղայեցի|Աղեքսանդր Ջուղայեցի]]<nowiki/>ի, Աղուանից կաթողիկոս [[Եսայի Հասան–Ջալալյան|Եսայի Հասան-Ջալալեան]]<nowiki/>ի, հայ մելիքներու եւ անդրկովկասեան այլ գործիչներու հետ, որոնց նպատակն էր ազատագրական շարժման հրահրումը, ընդհանուր ճակատի եւ հայկական միացեալ զօրական ուժերու ստեղծումը։ Եսայի Հասան-Ճալալեան եւ Իսրայէլ Օրի [[1711]]-ին վերադարձած են [[Աստրախան]], ուր Օգոստոսին, մութ հանգամանքներու մէջ ան յանկարծամահ եղած է։ Գանձասարի կաթողիկոսը վերադարձած է [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]]։ == Գրականութիւն == * Աշոտ Յովհաննիսեան, Դրուագներ հայ ազատագրական միտքի պատմութեան, հտ․ 1-2, Երեւան, 1957, 1959։ * Յարութիւն Քիւրտեան, Իսրայէլ Օրի. Պատմաքննական ուսումնասիրութիւն, [[Վենետիկ]]-Ս. Ղազար, 1960։ *Աշոտ Գարեգինի Աբրահամեան, Իսրայէլ Օրի, «Հայաստան», [[Երեւան]], 1978։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Տե՛ս նաեւ == * [[Յովսէփ Էմին]] * [[Շահամիր Շահամիրեան]] {{Արտաքին յղումներ}} {{ՀՍՀ}} {{DEFAULTSORT:Օրի, Իսրայէլ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Աստրախան մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] th9jlkt3aqkqllhidmhzm4o3oqkq8sy 0 31469 252768 252260 2026-07-16T12:52:21Z Կարէն 9021 /* */ 252768 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆայ }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}}; {{ԱԾ}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆայ մըն էր, որ իշխեց 1876 -1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մակդիրները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր մեծ եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի դատապարտեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]] մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] պալատին մէջ<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր դէմ կազմակերպուած մահափորձի անընդհատ եւ անբուժելի վախի մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակեր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք գլխաւորաբար քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնապետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութիւններուն եւ նահանգներուն մէջ անընդհատ եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|համիտեան ջարդերը,]] որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] զինք անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պոսնիա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէ<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թուրք-յունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մակդիրը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկէցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթրքական յեղափոխութենէն ետք եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողինին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողանիզմ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ioht3nxe3yj0j855v4kkwtmtfz2h8fk 0 32246 252770 252754 2026-07-17T09:41:24Z Maral Dikbikian 4797 252770 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաք Պարսամեան''' ({{Lang-fr|Jacques Barsamian}}, {{ԱԾ}}), ֆրանսահայ երգիչ, գրող եւ լրագրող, որ մասնագիտացած է ռոք երաժշտութեան մեջ<ref name="death">{{Cite news|last=Eckian|first=Jean|date=|title=Décès de Jacques Barsamian|url=https://www.armenews.com/spip.php?page=article&id_article=121980|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203122151/https://www.armenews.com/spip.php?page=article&id_article=121980|archive-date=|access-date=|work=Nouvelles d'Arménie Magazine|language=French}}</ref>։ == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Jacques Barsamian|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacques_Barsamian&oldid=237576718|date=2026-07-05|accessdate=2026-07-17|language=fr}}</ref> == Ժաք Պարսամեան (Jacques Barsamian) իր ասպարէզը կը սկսի «Disco Revue» պարբերաթերթին մէջ 1962-ին, որուն խմբագրութեան քարտուղարը կը դառնայ։ Այդ թուականէն ի վեր, անոր լրագրական ասպարէզը լեցուն է ֆրանսական եւ անգլօ-սաքսոնական ռոքի ամենամեծ աստղերուն հետ հարցազրոյց-հանդիպումներով։ Ան կը մասնակցի «Rock & Folk» ամսաթերթին եւ «Pop Music» շաբաթաթերթին ստեղծման։ Այնուհետեւ ան կ՚աշխատակցի երաժշտական բազմաթիւ հանդէսներու, ինչպէս՝ «Rock 'N' Roll Musique»-ի եւ «Jukebox magazine»-ի։ === Քանի մը հարցազրոյցներ ֆրանսական կողմէն․ === * Ճոնի Հալիտէյ (Johnny Hallyday) * Էտի Միշէլ (Eddy Mitchell) * Տիք Ռիվըրզ (Dick Rivers) * Քլոտ Ֆրանսուա (Claude François) * Ժիւլիէն Քլերք (Julien Clerc) * Ալէն Պաշունկ (Alain Bashung) * Րընօ (Renaud) * Ժան-Ժաք Կոլտման (Jean-Jacques Goldman) * Փաթրիք Պրիւէլ (Patrick Bruel) * Քրիսթոֆ (Christophe) [ո՞վ] * Էրպէռ Լէոնար (Herbert Léonard) * Րոնի Պըրտ (Ronnie Bird) * Նոէլ Տէշան (Noël Deschamps) * Շարլ Ազնաւուր (Charles Aznavour) * Տանիէլ Ժերար (Danyel Gérard) * Անրի Թաշան (Henri Tachan) * Սիլվի Վարդան (Sylvie Vartan) * Ֆրանսուազ Հարտի (Françoise Hardy) * Նիքոլեթա (Nicoletta) * Քաթրին Րիպէյրօ (Catherine Ribeiro) * Վերոնիք Սանսոն (Véronique Sanson) * Վանեսա Փարատի (Vanessa Paradis) * Ուիլիըմ Շելըր (William Sheller) * Փոլ Փերսոն (Paul Personne) * Պիլ Տըրեմ (Bill Deraime) * Շարլէլի Քութիւր (Charlélie Couture) * Իւ Մոնթան (Yves Montand) * Մուլուժի (Mouloudji) [ո՞վ] եւ այլն։ === Անգլօ-ամերիկեան կողմէն․ === * Պիթըլզ (The Beatles՝ Նոյեմբեր 1963) * Ճորճ Հարիսըն (George Harrison՝ 1970) * Փոլ ՄաքՔարթնի (Paul McCartney՝ 1972) * Րինկօ Սթար (Ringo Starr՝ 1977) * '''Բաժակի մը շուրջ զրոյցներով՝''' Միք Ճակըր, Էրիք Պըրտըն, Ճօ Քոքըր, Ճիմի Հենտրիքս, Քեպ Քալօուէյ, Պիլ Հէյլի, Ճերի Լի Լուիս, Լիթըլ Րիչըրտ, Չաք Պերրի, Պօ Տիտլի, Ճին Վինսընթ (Gene Vincent), Ճէյմս Պրաուն, Թինա Թըրնըր, Շէր, Տէյվիտ Պոուի, Րոքսի Միւզիք (Roxy Music՝ Պրայըն Ֆերրի, Պրայըն Ինօ եւ Ֆիլ Մանզաներա), Մարք Պոլան, Եարտպըրտզ , Տը Հու, Տեմ, Տը Փրիթի Թինկզ, Տիփ Փըրփըլ , Կերի Կլիթըր, Րորի Կալակըր, Ճոնի Միչըլ, Սթիվըն Սթիլզ, Տան ՄաքԼին, Քանթրի Ճօ ՄաքՏոնալտ, Ճիմ Քրոչի, Ճորճի Ֆէյմ, Մանկօ Ճերի, Սթիւ Հիլըճ, Զութ Մանի, Թոնի Ճօ Ուայթ, Րոպըրթ Կորտըն եւ այլն։ Ան Ֆրանսուա Ժուֆայի (François Jouffa) հետ համատեղ ստորագրած է հանրամատչելի երաժշտութեան եւ ռոք մշակոյթի վերաբերեալ շուրջ քսան տեղեկատու գիրքեր, որոնցմէ են՝ «L'Age d'Or» շարքը (Rock'n'Roll, Pop, Yéyé), «L'Aventure du Rock», «L'Encyclopédie de la Black Music», ինչպէս նաեւ «Histoire du Rock»-ը եւ «The Rolling Stones»-ի ու Ճոնի Հալիտէյի կենսագրութիւնները։ Ան նաեւ հրատարակած է քանի մը 45 պտոյտանոց ձայնապնակներ 1970-ական թուականներուն (որոնցմէ ամէնածանօթն է «Mauvaises pensées»-ն՝ Ֆրանսուա Ժուֆայի խօսքերով) եւ CD մը՝ 2006-ին։ Ռատիոյի ոլորտէն ներս, իբրեւ հեղինակ, լրագրող կամ հաղորդավար, ան յատկապէս կ՚աշխատակցի «Europe 1» եւ «Europe 2» կայաններուն, «France Inter»-ին, «RMC»-ին եւ «O'FM»-ին։ Պիկ Ճոյի եւ Ժաք Լըպլանի հետ համատեղ ան կը վարէ «Juke Box» յայտագիրը «Fréquence Paris Plurielle 106.1 FM» կայանէն։ «Radio Variétés Live» համացանցային ռատիոկայանով կը վերահեռարձակուին անոր «Cœur de rocker» յայտագիրը՝ Շաբաթ եւ Կիրակի օրերը ժամը 20:00-ին, եւ «Noir et Blanc»-ը՝ Երկուշաբթիէն Հինգշաբթի ժամը 21:00-ին։ Ուրբաթ օրերը ժամը 21:00-ին ան կը ներկայացնէ «Les grands standards du rock» նոր յայտագիրը՝ Փաթրիք Լորանի (Patrick Laurent, որ ի միջի այլոց վաւերագրական ժապաւէններու բեմադրիչ է) հետ միասին, ինչպէս նաեւ փոփոխակիօրէն՝ 55 վայրկեաննոց յատուկ «Rencontre avec» հաղորդումը, ուր ան կ՚անդրադառնայ իր կեանքին հետ կապուած որոշ երգերու, որոնք մաս կը կազմեն ռոքի մեծագոյն գործերու վերամշակումներով իր 2006-ի ձայնասկաւառակին։ == Հրատարակութիւններ<ref>{{Citation|title=Jacques Barsamian|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacques_Barsamian&oldid=237576718|date=2026-07-05|accessdate=2026-07-17|language=fr}}</ref> == === Ժաք Պարսամեանի եւ Ֆրանսուա Ժուֆայի երկերը === * '''Johnny Story''' (Ճոնիի պատմութիւնը), Éditions de France, 1975, Éditions 13-Carrère, 1979։ * '''Stones Story''' (Սթոունզի պատմութիւնը), Éditions de France, 1976։ * '''Elvis Presley Story''' (Էլվիս Փրեսլիի պատմութիւնը), Alain Mathieu, 1977։ * '''Idoles Story (Yéyé Story)''' (Կուռքերու պատմութիւնը / Եէյէի պատմութիւնը), Alain Mathieu, 1978։ * '''L’Âge d’or du rock ’n’ roll''' (Ռոքնռոլի ոսկեդարը), Ramsay, 1980, France Loisirs, 1987, Michel Lafon, 1994։ * '''L’Âge d’or de la pop music''' (Փոփ երաժշտութեան ոսկեդարը), Ramsay, 1982։ * '''L’Âge d’or du yéyé''' (Եէյէի ոսկեդարը), Ramsay, 1983 (վերահրատարակուած «Vinyl Fraise les années 60» [Վինիլային ելակ՝ 60-ական թուականներ] խորագրով, Michel Lafon, 1993)։ * '''L’Âge d’or du rock & folk''' (Ռոքի եւ ֆոլքի ոսկեդարը), Ramsay, 1985։ * '''L’Âge d’or de la rock music''' (Ռոք երաժշտութեան ոսկեդարը), Ramsay, 1986։ * '''L’Aventure du rock''' (Ռոքի արկածախնդրութիւնը), Ramsay/Édition°1, 1989։ * '''Johnny, 50 ans''' (Ճոնի, 50 տարեկան), Édition° 1/Michel Lafon, 1992 (վերահրատարակուած «Johnny Story» խորագրով, Michel Lafon, 1995)։ * '''L’Encyclopédie de la black music''' (Սեւ երաժշտութեան հանրագիտարանը), Michel Lafon, 1994։ * '''L’Encyclopédie du rock américain''' (Ամերիկեան ռոքի հանրագիտարանը), Michel Lafon, 1996։ * '''Johnny 60 ans''' (Ճոնի, 60 տարեկան), l’Archipel, 2002 (վերահրատարակուած «Johnny Story» խորագրով, Succès du Livre, 2003)։ * '''Les Stones 40 ans de rock & roll''' (Սթոունզ․ ռոքնռոլի 40 տարիները), Ramsay, 2003, Ramsay poche (գրպանի հրատարակութիւն), 2008։ * '''Histoire du rock''' (Ռոքի պատմութիւնը), Tallandier, 2005, վերահրատարակութիւն՝ 2008։ * '''Génération Johnny''' (Ճոնիի սերունդը), éditions Gründ, 2010։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Երգիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Երգիչներ ըստ ազգութեան]] lfs031xgmnv2na91ar20by8rtz9k3vk 0 32247 252771 252755 2026-07-17T09:43:58Z Maral Dikbikian 4797 252771 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Քրիստիան Տէտէեան''' ({{ԱԾ}}), ֆրանսահայ գրող։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Քրիստիան Տետեյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%94%D6%80%D5%AB%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%A1%D5%B6_%D5%8F%D5%A5%D5%BF%D5%A5%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=9047391|date=2024-01-25|accessdate=2026-07-17|language=hy}}</ref> == 1922 թուականէն ապրած է [[Փարիզ]]։ Նախնական կրթութիւնն ստացած է Նոյիի Ս․ Խաչ քոլեճին մէջ, ապա աւարտած է Սորպոնի համալսարանի իրաւագիտութեան եւ փիլիսոփայութեան հիմնարկը (ֆաքիւլթէն)։ Գրական ասպարէզ իջած է 1931 թուականին, «Սգաւորուած դիմակահանդէս» վէպով։ Գրած է ֆրանսերէն եւ հայերէն։ == Գործերը<ref>{{Citation|title=Քրիստիան Տետեյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%94%D6%80%D5%AB%D5%BD%D5%BF%D5%AB%D5%A1%D5%B6_%D5%8F%D5%A5%D5%BF%D5%A5%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=9047391|date=2024-01-25|accessdate=2026-07-17|language=hy}}</ref> == Լոյս տեսած են Քրիստիան Տէտէեանի «Կորսուած երաժշտութիւնը» (1942), «Բարձր ծով» (1943), «Ջութակն ու խաչը» (1952 թ․, Ֆրանսիս Զէյմս մրցանակ) վէպերը, «Աղօթք՝ մահուան հրեշտակին» (1947), «Իսպանական օփերա» (1965 թ․), «Ներքին աշուն» (1973 թ․) պոէմները, «Ալէն Ֆուրնիէ եւ գաղտնի իրականութիւնը» (2 հրատարակութիւն՝ 1967 թ․, Ֆրանսական ակադեմիայի մրցանակ), «Ներվալը՝ գիշերային ուխտաւորը» (1966 թ․) էսսէները։ «Տէտէեաններ» (հատոր 1-2, 1972-1982 թթ․) ուսումնասիրութեան մէջ մանրամասնօրէն քննած է Տէտէեան գերդաստանի բոլոր նշանաւոր դէմքերուն, ինչպէս նաեւ այդ գերդաստանին հետ կապուած նշանաւոր ընտանիքներու՝ Հայրապետեաններու, Շեհրիմանեաններու, Շահումեաններու գործունէութիւնը, տուած է Թոմարզայի (Փոքր Հայք) եւ Զմիւռնիոյ պատմութեան նոր լուսաբանումներ։ Քրիստիան Տէտէեան Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան պատուաւոր անդամ է։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ ազգութեան]] tpe02net1vths89i4m9ay1nv16sghq1 0 32248 252772 252756 2026-07-17T09:51:18Z Maral Dikbikian 4797 252772 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արման Մալումեան''' ({{Lang-fr|Armand Maloumian}}, {{ԱԾ}}), ֆրանսահայ գրող։ == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Armand Maloumian|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Armand_Maloumian&oldid=231610535|date=2025-12-19|accessdate=2026-07-17|language=fr}}</ref> == Մալումեան կը ծնի [[Մարսէյլ]], Թուրքիոյ հայերու ընտանիքի մը մէջ, որոնք Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք ապաստանած էին Ֆրանսա։ Ցեղասպանութեան ընթացքին սպաննուած էին անոր մեծ հայրը, մեծ մայրը, հօրեղբայրներն ու հօրաքոյրները, մօրեղբայրներն ու մօրաքոյրները։ Ընդհանուր առմամբ, անոր ընտանիքին առնուազն երեսուն անդամները զոհ գացած էին ցեղասպանութեան։ Հայրը՝ Ժան-Պաթիսթ (Յովհաննէս-Մկրտիչ) Մալումեան, սկզբնապէս բժիշկ էր Թուրքիոյ մէջ, իսկ Ֆրանսայի մէջ դարձաւ մարզական վնասուածքաբանութեան մասնագէտ (քանի որ ան իրաւունք չունէր Ֆրանսայի մէջ բժշկութեամբ զբաղելու)։ Մայրը Վիքթորիան էր (ծնեալ՝ Շահինեան)։ Արմանի ծնունդէն առաջ, հայրը Յունաստանի մէջ կը վարէր հայկական որբանոցներ, իսկ մայրը հարազատ մօր պէս եղած էր այդ որբերէն շատերուն համար, որոնցմէ յատկապէս յիշատակելի է Մելինէ Մանուշեանը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, նկատի ունենալով ընտանիքին պայքարը նացիներուն դէմ, ինչպէս նաեւ օրինակ առնելով իր եղբօրմէն՝ Սերժէն, որ Ֆրանսայի գրաւման առաջին իսկ ամիսներուն մեկնած էր Անգլիա, ան մասնակցեցաւ ֆրանսական դիմադրական շարժումին։ Իր ըմբոստութիւնը պայթեցաւ յատկապէս 1943-ին, երբ Քոնտորսէ լիսէի տասներորդ դասարանի միւս աշակերտներուն հետ միասին ստիպուեցաւ Կեստափոյի դիմաց վար առնել իր տաբատը։ 1944-ին, 16 տարեկան հասակին, կեղծ ինքնութեան թուղթերով ան մտաւ Զօրավար Լըքլերքի ֆրանսական երկրորդ զրահապատ բաժինը եւ գործօն մասնակցութիւն բերաւ մարտերուն։ Իր քաջութեան համար ան պարգեւատրուեցաւ վեց անգամ։ Իր «Le Vieux Pont» հրասայլի միակ փրկուածն ըլլալով՝ ան գլխու ծանր վնասուածք ստացաւ։ Խորհրդային Միութեան մէջ ձերբակալուելու ատեն, անոր բոլոր շքանշանները բռնագրաւուեցան։ 1946-ին Փարիզի մէջ Թուրքիոյ հայ գաղթականներուն մէջ սկսած քարոզչութիւնը՝ դէպի «պատմական հայրենիք» վերադառնալու մասին, մղեց բազմաթիւ հայերու (որոնք յաճախ տակաւին Նանսենեան անցագիրեր ունէին) 1947-ին հաստատուելու Խորհրդային Հայաստան։ Այս նիւթով խորհրդային քարոզչութեան կողմէ նոյնիսկ շարժապատկեր մը նկարահանուած էր։ Մալումեան ընտանիքը «Ռոսիա» նաւով մեկնած այն սակաւաթիւ ընտանիքներէն էր, որոնք ունէին ֆրանսական հպատակութիւն։ Խորհրդային Հայաստան գալու պատճառը խորհրդային իշխանութիւններու պաշտօնական հրաւէրն էր, որպէսզի ընտանիքին մեծը Երեւանի մէջ հիմնէ վնասուածքաբանութեան ամպիոնը․ ընտանիքը ամենեւին մտադիր չէր մնալու Խորհրդային Հայաստան։ Սակայն Մալումեան ընտանիքը դիմագրաւեց յուսախաբութեան մեծ ալիք մը, ստալինեան Խորհրդային Միութեան ընդհանուր վախի ու համատարած մատնութեան մթնոլորտը եւ խորհրդային քաղաքացիութիւն ընդունելու իշխանութիւններու ճնշումները։ 1948-ին ընտանիքը կը փորձէ վերադառնալ Փարիզ։ Նախ իր եղբայրը՝ Նիքը, կը փորձէ մտնել Ֆրանսայի դեսպանատուն, սակայն առանց հոն հասնելու կը ձերբակալուի։ Այնուհետեւ Արման երեք անգամ կը դիմէ Ֆրանսայի դեսպանատուն։ Բեմադրիչ Եուրի Երզնկեանը, որ կը ճանչնար Արմանը նկարահանումներու ընթացքին եւ գիտէր անոր Ֆրանսա վերադառնալու փափաքը, իր յուշերուն մէջ գրած է, թէ ան արտակարգ քաջութիւն ցուցաբերած է։ Մալումեան մեկնած էր Մոսկուա՝ «Մեթրոփոլ» պանդոկ, օտար բանակի (երկրորդ զրահապատ բաժնի) զինուորական տարազով, շամփայն պատուիրած եւ նուագախումբէն պահանջած էր նուագել Ամերիկայի քայլերգը։ Այս բոլորը պատահեցան խորհրդային իշխանութիւններու կողմէ իր ձերբակալութեան նախօրեակին։ 31 Հոկտեմբեր 1948-ին, երբ հազիւ 20 տարեկան էր, Արման Մալումեան կը ձերբակալուի Պետական անվտանգութեան նախարարութեան (MGB) կողմէ եւ կը մեղադրուի լրտեսութեան մէջ։ Բանտարկութեան ընթացքին ան կը տանջահարուի եւ 14 ամիս միայնակ կը պահուի խուցի մէջ։ Խորհրդային օրէնքի 58-1ա յօդուածով, իբրեւ հայրենիքի դաւաճան, ան կը դատապարտուի մահապատիժի, սակայն երեք ամիս ետք պատիժը կը փոխուի 25 տարուան բանտարկութեան։ Այս երեք ամիսներուն մասին Արման Մալումեան իր գրքին մէջ գրած է․<blockquote>«Ես դատապարտուած եմ մահուան։ Դատավճիռը պիտի գործադրուի յառաջիկայ օրերուն... Ամէն անգամ, երբ քայլեր կը մօտենան խուցիս, կը կարծեմ, որ ինծի համար են։ Ամէն անգամ, երբ դուռը կը բացուի, կը մտածեմ՝ "վերջ, զիս գնդակահարելու կը տանին։ Ասիկա մահն է"... Դուռս բացին օրական տասն անգամ եւ երեք ամիս շարունակ։ Ես մեռայ 920 անգամ։ Քսան տարեկան էի»։</blockquote>1950-էն 1953 թուականներուն ան կը գտնուի Րեչլակի (Retchlag) ճամբարը եւ կը մասնակցի Վորքութայի ապստամբութեան։ Րեչլակի մէջ ան կը գտնուէր 2-րդ բաժանմունքին մէջ, որուն գործադուլի կոմիտէն կը ղեկավարէր նոր ժամանած Ֆելիքս Քենձերսքին։ Ինչպէս կը նշէ ճամբարի սպաներէն մէկը, Մալումեան, միւս կալանաւորներուն հետ միասին, պաշտպանած է գործադուլի գաղափարը եւ դրամահաւաք կազմակերպած՝ նախատեսուած իրադարձութիւններուն դիմագրաւելու համար։ Ըստ վկայութիւններու, Մալումեան յետագային ընտրուած է ճամբարի երկրորդ բաժանմունքի գործադուլը ղեկավարելու համար։ Գործադուլի մասնակից Ա. Ա. Ուկրիմովը կը շեշտէ, որ թէեւ գործադուլի կոմիտէն կը գործէր ստուերի մէջ, սակայն անիկա շատ աշխուժ էր, ներկայ ու համախմբուած, եւ անոնց մէջ էր նաեւ Մալումեան։ Գործադուլի ճնշումէն ետք, Մալումեան կ՚ուղարկուի Թայշէթի մօտ գտնուող Օզերլակի ճամբարը, ուր կը հանդիպի գրող Եուրի Տոմպրովսքիին եւ անոր հետ կը կապէ սերտ բարեկամութիւն։ Խորհրդային իշխանութիւնները Մալումեան ընտանիքին թոյլ տուին Ֆրանսա վերադառնալ 1954-ին՝ Իոսիֆ Ստալինի մահէն ետք։ Արմանը կրցաւ վերադառնալ միայն 1956-ին՝ Փետրուար 17-ին իր ազատ արձակումէն ետք։ 1976-ին Մալումեան կը հրատարակէ Կուլակի մասին իր յուշերու գիրքը՝ «Les fils du Goulag», որ կը թարգմանուի քանի մը լեզուներու։ 1983-ին ան կ՚անդամակցի «Միջազգային դիմադրութիւն» կազմակերպութեան, որուն յետագային կը դառնայ ղեկավարը։ 1990-ական թուականներուն ան Մոսկուայի մէջ կը մասնակցի «Դիմադրութիւնը Կուլակի մէջ» գիտաժողովներուն, որոնք կազմակերպուած էին «Le Retour» հրատարակչութեան կողմէ։ Ֆրանսայի մէջ ան կ՚ապրէր Պրետանի մէջ։ Մահացաւ Սեն-Պրիէօք քաղաքին մէջ՝ 24 Յունիս 2007-ին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ ազգութեան]] okskj7fpe0o656nulp75efn98zyra1z 0 32249 252773 252757 2026-07-17T11:25:25Z Maral Dikbikian 4797 252773 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պատրիկ Տօնապետեան''' ({{Lang-fr|Patrick Donabédian}}, {{ԱԾ}}), ֆրանսահայ գիտնական, որ մասնագիտացած է հայագիտութեան, յատկապէս՝ հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան մեջ<ref name="hal">{{Cite web|url=https://cv.hal.science/patrick-donabedian|title=Patrick Donabédian|website=hal.science|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106151416/https://cv.hal.science/patrick-donabedian|archive-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://royalasiaticsociety.org/book-launches-and-lectures/|title=Book Launches and Lectures|date=|publisher=Royal Asiatic Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610150437/https://royalasiaticsociety.org/book-launches-and-lectures/|archive-date=|quote=one of the world’s leading experts on Armenian Medieval History and Arts.}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Պատրիկ Տոնապետյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%AB%D5%AF_%D5%8F%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10674613|date=2026-02-03|accessdate=2026-07-17|language=hy}}</ref> == Ծնած է [[Թունուզ]]՝ իբրեւ Ֆրանսայի քաղաքացի, եւ ունի հայկական ծագում<ref>«Patrick Donabédian». ''hal.science''. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ նոյեմբերի 6-ին.</ref>։ Ան ուսումնասիրած է ռուսերէն եւ հայերէն, հայագիտութիւն եւ միջնադարեան արուեստի պատմութիւն՝ Փրովանսի համալսարանին մէջ (1970-1974), Երեւանի պետական համալսարանին մէջ, Երեւանի բազմարուեստից (փոլիթեքնիք) հիմնարկին մէջ, Լենինկրատի գեղարուեստից ակադեմիային մէջ (1975-1980), Փարիզ XIII-Նանթեր համալսարանին մէջ (1980-1985) եւ Մոնփելիէ III համալսարանին մէջ (2002-2004)։ 1992-2006 տարիներուն, Պատրիք Տօնապետեան աշխատած է Ֆրանսայի Արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ՝ իբրեւ մշակութային խորհրդատու Արեւելեան Եւրոպայի, ներառեալ՝ Հայաստանի մէջ (1992-1996)։ 2006-2020 տարիներուն եղած է Միջերկրականեան հնագիտութեան լաբորատուարին (LA3M, Էքս-ան-Փրովանս) գիտաշխատողը եւ Էքս-Մարսէյ համալսարանի (AMU) հայագիտութեան ու միջնադարեան արուեստի պատուակալ դասախօսը<ref>«A Journey of Cultural Rediscovery: Armenian Heritage in Turkey» (PDF). ''Ugabfrance.org''. Armenian General Benevolent Union. 2008 թ․ նոյեմբերի 13. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2023 թ․ նոյեմբերի 30-ին. «He is a prominent specialist of Armenian Culture and History and has written numerous books about Armenian art, culture and history.»</ref>։ 2009-2016 տարիներուն ղեկավարած է Դ.-Զ. դարերու Երերոյքի տաճարի հայ-ֆրանսական հնագիտական առաքելութիւնը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գիտնականներ]] 5zl0to6trtf6m48imslmz7wklqcb80f 0 32250 252774 252758 2026-07-17T11:35:25Z Maral Dikbikian 4797 252774 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Թահեր Մովասաղեան''' ({{Lang-fr|Taher Movassaghian}}, {{ԱԾ}}), հայկական արմատներով իրանցի քիմիկոս։ [[Իրան|Իրանցի]] գրող եւ մտաւորական Մովասաղեանի զաւակը<ref>[http://aadel.iranhrdc.org/Exe/ZyNET.exe/WRK200000C62.txt?ZyAction=ZyActionD&Client=search&Index=IHRDC%20Public%20Documents&Docs=&Query=fname=%22WRK200000C62.txt%22&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=HUMAN%5FRIGHTS%5FISSUE%5EPrisoner%27s%20Rights&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=HUMAN%5FRIGHTS%5FISSUE&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&Refine=&XmlQuery=&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=f%3AAuthor&ResultOffset=20&MaximumDocuments=20&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r65g4/r65g4/x150y150g16/i360&Display=p%7Cw%7Ch%7Cr%7Cf&DefSeekPage=f&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=-1&ZyEntry=1&SeekPage=f&Doc=%3Cdocument%20name%3D%22WRK200000C62.txt%22%20path%3D%22C%3A%5CZYIMAGE%20DATA%5CINDEX%20DATA%5CPUBLIC%5CTXT%5C2009%5C07%5C00000000%5C%22%20index%3D%22IHRDC%20Public%20Documents%22%20guid%3D%22%7B56C7B28C-3180-4AF2-814E-2328547F4BF7%7D%22%2F%3E Iran: Amnesty International's response to letter dated 28 February 1989 From the Permanent Mission of the Islamic Republic of Iran to the United Nations]</ref><ref>[http://www.lanouvellerepublique.fr/ La Nouvelle République du Centre Ouest], Le Professeur Taher David Movassaghian révèle son cas et celle de son père, écrivain politique, (parution du jeudi 3 mai 1984 - N° 12.034 - {{40e|année}})</ref><ref>[http://aadel.iranhrdc.org/Exe/ZyNET.exe/WRK200000C5Y.txt?ZyAction=ZyActionP&Client=search&Index=IHRDC%20Public%20Documents&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=4&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=HUMAN_RIGHTS_ISSUE%5ERight%20to%20Life&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=HUMAN_RIGHTS_ISSUE&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&Refine=&XmlQuery=&File=C%3A%5CZYIMAGE%20DATA%5CINDEX%20DATA%5CPUBLIC%5CTXT%5C2009%5C07%5C00000000%5CWRK200000C5Y.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&ResultOffset=60&MaximumDocuments=20&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r65g4/r65g4/x150y150g16/i360&Display=p%7Cw%7Ch%7Cr%7Cf&DefSeekPage=f&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=-1&ZyEntry=1&SeekPage=f International Secretariat of Amnesty International - London]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}</ref>։ Ծագումով հայ՝ հօր կողմէն, իսկ մօր կողմէն՝ իրանցի։ Իր գիտական գործունէութենէն անդին, Թահեր մեծապէս ներգրաւուած էր իրանեան քաղաքականութեան մէջ եւ մաս կը կազմէր կոմունիստական (մարքսիստական) կուսակցութեան ազդեցիկ անդամներուն։ «Թուտէ» կոմունիստական կուսակցութեան անդամները (զոր պէտք չէ շփոթել Իրանի կոմունիստական կուսակցութեան հետ) գլխաւորաբար սերած էին իրանեան մտաւորականութենէն, իսկ հիմնադիր անդամները կը ներառէին այնպիսի մտաւորականներ ու յեղափոխականներ, ինչպիսին է Նուրէտտին Քիանուրին (իսկ Մեհտի Պազարտանն ու Էպրահիմ Եազտին նոյնպէս կանգնած էին հաստատուած բռնատիրական վարչակարգին դէմ ընդդիմութեան շարքերուն մէջ)։ Ան ճանչցուած էր նաեւ իր քարթեզեան միտքով<ref>Le Sud Ouest <small>[archive]</small>, Le grand quotidien républicain régional, révélation d'informations sur le chimiste et intellectuel iranien, (parution du mercredi 19 février 1986)</ref> եւ իր պատկանելիութեամբ՝ Իրանի մտաւորական շարժումներուն։ Բացի այդ, Թահեր բարձրակարգ մարզիկ էր եւ Իրանի ըմբշամարտի նախկին չեմփիոն, ինչ որ կը վկայէր մարզանքի հանդէպ անոր ունեցած սիրոյն, ինչպէս նաեւ ֆիզիքական եւ մարզական կեանքին մէջ անոր ներգրաւուածութեան մասին։ Դժբախտաբար, Թահեր ստիպուած եղած է փախչիլ իր երկրէն՝ տիրող վարչակարգի քաղաքական ընդդիմութեան մասնակցելուն պատճառով։ Ան ի վերջոյ մահացած է 2 Դեկտեմբեր 1987-ին, Ֆրանսայի Փուաթիէ քաղաքին մէջ՝ ձգելով մտաւորական եւ մարզական ուշագրաւ ժառանգութիւն մը։ == Կենսագրութիւն == === Համալսարան === Թահեր Մովասաղեան՝ իրանցի մտաւորական դէմք, փայլուն յաջողութիւններ արձանագրած է գիտական մարզէն ներս՝ հետեւելով բարձրագոյն կրթութեան ընթացքի մը, որ իրեն թոյլ տուած է ստանալ քիմիագիտութեան դոկտորի աստիճան։ Ան այնուհետեւ իր մասնագիտական փորձառութիւնն ու գիտելիքները նուիրած է Թեհրանի համալսարանին՝ իբրեւ դասախօս, ուր նաեւ վարած է բարձրագոյն կրթութեան ընդհանուր տեսուչի պաշտօնը։ Անոր ուշագրաւ համալսարանական ասպարէզը զինք առաջնորդած է մինչեւ Գիտութիւններու տարրաբանարանի (ֆաքիւլթէի) նախագահութիւն, ուր ան առանձնայատուկ կերպով ներգրաւուած է զարգացման եւ հետազօտական այնպիսի ծրագիրներու մէջ, որոնք ուղղուած էին առողջապահութեան եւ դեղագործութեան մարզերուն։ === Քաղաքականութիւն === Թահեր Մովասաղեան իրանցի մտաւորական մըն էր, որ ապաստան գտած էր Ֆրանսա՝ ստիպուած ըլլալով փախչիլ իր ծննդաւայրէն՝ տիրող իսլամական վարչակարգին իր ցուցաբերած ընդդիմութեան պատճառով։ Իբրեւ դաւանանքի ու արտայայտութեան ազատութեան եւ մարդկային իրաւանց ջերմ պաշտպան, ան քաղաքական-կրօնական պատճառներով բանտարկուած ու հեռակայ կարգով մահապատժի դատապարտուած էր։ Անոր բանտարկութիւնը տեղի ունեցած էր Էվինի բանտին մէջ, որ կը նկատուէր երկրի ամենասարսափելին։ Կալանքի տակ գտնուած միջոցին ան ենթարկուած էր ֆիզիքական ու հոգեբանական բռնութիւններու, ինչ որ ա՛լ աւելի ամրապնդած էր փախուստի դիմելու իր որոշումը։ Բանտարկութենէն կարճ ժամանակ անց, ան յաջողած էր կազմակերպել իր փախուստը՝ թոյլ տալով նաեւ այլ քաղաքական բանտարկեալներու եւ մտաւորականներու ազատիլ բանտէն։ Կը հաղորդուի, թէ իրանցի մտաւորական Թահեր Մովասաղեան Էվինի բանտէն փախչելէն ետք իրանեան իշխանութիւններուն կողմէ յայտարարուած է օրինազանց փախստական։ Ըստ որոշ աղբիւրներու, իրանեան աշխարհազօրայիններուն կողմէ նոյնիսկ գլխագին սահմանուած էր անոր համար։ Այսուհանդերձ, յստակեցուած չէ, թէ այդ գլխագինը սահմանուած էր ֆեթվայի՞, թէ՞ մէկ այլ տեսակի հրամանագրի միջոցով։ Թահեր ճանչցուած էր Իրանի մտաւորական եւ քաղաքական շարժումներուն, յատկապէս՝ տիրող բռնատիրական կառավարութեան դէմ հանդէս եկող «Թուտէ» կոմունիստական կուսակցութեան իր պատկանելիութեամբ։ «Թուտէ»ի անդամները գլխաւորաբար սերած էին իրանեան մտաւորականութենէն եւ կը ներառէին այնպիսի մտաւորականներ ու յեղափոխականներ, ինչպիսիք են Նուրէտտին Քիանուրին, Մեհտի Պազարտանն ու Էպրահիմ Եազտին։ «Թուտէ»ն ընկերային արդարութեան եւ հաւասարութեան հարցերուն մէջ կը բաժնէր Չէ Կեւարայի, Եըլմազ Կիւնէյի եւ Իպրահիմ Քայփաքքայայի նմանօրինակ գաղափարները։ Չէ Կեւարան մարքսիստ յեղափոխական մըն էր, որ կը պայքարէր Լատին Ամերիկայի մէջ տիրող կայսերապաշտութեան (իմպերիալիզմի) եւ դրամատիրութեան (կապիտալիզմի) դէմ, մինչդեռ Եըլմազ Կիւնէյը քրտական ծագումով թուրք ժապաւէնի արտադրիչ, սենարիստ, բեմադրիչ, դերասան, գրող եւ աշխուժակ (միլիթան) մըն էր, որ կը պայքարէր Թուրքիոյ մէջ քուրտ ժողովուրդի հարստահարման դէմ։ Այս երեք անձնաւորութիւններն ալ մարդկային իրաւանց ու ազատութեան պաշտպաններ էին եւ սեփական անվտանգութիւնը զոհաբերած էին յանուն իրենց դատին։ Ինչ կը վերաբերի Եըլմազ Կիւնէյին, ան ինքն իսկ ենթարկուած էր տանջանքներու Թուրքիոյ մէջ իր բանտարկութեան ընթացքին՝ քաղաքական համոզումներուն պատճառով։ Ան բազմիցս բանտարկուած էր թրքական կառավարութեան հանդէպ իր ընդդիմութեան համար եւ չարչարանքներու ենթարկուած՝ իր կինեմատոգրաֆիական (ժապաւէնային) գործերուն մէջ սեփական գաղափարները արտայայտելուն պատճառով։ Հակառակ ատոր, ան շարունակած էր պաշտպանել քիւրտերու եւ Թուրքիոյ մէջ հարստահարուած միւս փոքրամասնութիւններու իրաւունքները՝ մինչեւ Ֆրանսայի մէջ իր աքսորեալ մահը։ Անոր արիութիւնն ու վճռականութիւնը ոգեշնչած են մարդկային իրաւանց բազմաթիւ աշխուժակներ՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին։ Իսկ Իպրահիմ Քայփաքքայան թուրք մարքսիստ-լենինեան փիլիսոփայ մըն էր, Թուրքիոյ Կոմունիստական Կուսակցութեան/Մարքսիստ-Լենինեան (TKP/ML) հիմնադիրն ու առաջնորդը։ Անոր գաղափարախօսութիւնը կեդրոնացած էր Թուրքիոյ ընկերային, տնտեսական ու քաղաքական իրավիճակի վերլուծութեան, ինչպէս նաեւ հաւասարապաշտ ընկերութիւն մը հաստատելու համար ընկերվարական (սոցիալիստական) յեղափոխութեան խթանման վրայ։ Թէեւ Իպրահիմ Քայփաքքայայի փիլիսոփայութիւնը մեծապէս հակասական եղած է եւ քննադատուած, ան կը մնայ Թուրքիոյ եւ ամբողջ աշխարհի մէջ մարքսիստ-լենինեան պայքարի խորհրդանշական դէմքերէն մէկը։ Ընկերվարական յեղափոխութեան եւ դասակարգային պայքարի վերաբերեալ անոր տեսլականը կը շարունակէ ոգեշնչել ընկերային արդարութեան ու հաւասարութեան համար պայքարող յանձնառու աշխուժակներն ու մտաւորականները։ Այս սպառնալիքներուն դիմաց, Թահեր նախընտրած է ապաստանիլ Ֆրանսա եւ քաղաքական ապաստան հայցել 1980-ականներու իրանեան յեղափոխութենէն անմիջապէս ետք։ Անոր գործին հետեւած են միջազգային քանի մը կազմակերպութիւններ, յատկապէս՝ «Ամնեսթի Ինթերնեշնըլ»-ը (Amnesty International), OFPRA-ն, ՄԱԿ-ի Մարդկային իրաւանց գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակը (HCDH), Մարդկային իրաւանց խորհուրդը (CDH) եւ ՄԱԿ-ի Փախստականներու հարցերով գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակը (UNHCR), որոնք աշխատած են երաշխաւորել անոր հիմնարար իրաւունքներու պաշտպանութիւնը՝ իբրեւ ապաստան հայցող։ Կարճ խօսքով, Թահեր Մովասաղեան յանձնառու եւ արի անհատ մըն էր, որ վտանգած էր իր կեանքը՝ պաշտպանելու համար ժողովրդավարութեան եւ մարդկայնութեան հիմնարար արժէքները։ «Թուտէ»ի հետ միասին անոնք կը բաժնէին ընկերային արդարութեան ու հաւասարութեան հարցերուն մէջ Չէ Կեւարայի, Եըլմազ Կիւնէյի եւ Իպրահիմ Քայփաքքայայի նմանօրինակ գաղափարները։ Այս երեք անձնաւորութիւնները պայքարած են հարստահարման դէմ եւ զոհաբերած իրենց սեփական անվտանգութիւնը յանուն իրենց դատին։ Արդարութեան եւ ազատութեան համար մղուած անոնց համատեղ պայքարը կը մնայ մարդկային ոգիի հզօրութեան ցնցող վկայութիւնը՝ հարստահարման ու անարդարութեան դիմաց։ === Մարզանք === Թահեր Մովասաղեան կու գար բարեկեցիկ ընտանիքէ մը, որ կը նկատուէր վերնախաւի բարձր դասակարգի մէկ մասը։ Ընտանիքը ունէր բազմաթիւ կալուածներ, որոնց կարգին՝ հողատարածքներ, խանութներ, անշարժ գոյքեր եւ յատկապէս բարձրակարգ մարզասրահ մը։ Ինքը՝ Թահեր Մովասաղեան, ինը տարի անընդմէջ եղած էր Իրանի ըմբշամարտի չեմփիոն, իսկ այնուհետեւ պաշտօնավարած է իբրեւ իրանեան Ատրպատականի ըմբշամարտի հաւաքականի մարզիչ, ինչպէս նաեւ Իրանի Ըմբշամարտի Դաշնակցութեան նախագահ՝ իրանեան Ատրպատականի շրջանին մէջ։ Այսուհանդերձ, Փահլեւի հարստութեան տապալման հետ կապուած քաղաքական իրադարձութիւններէն ետք, ընտանիքը դիմագրաւած է նոր վարչակարգի խստագոյն հալածանքները ընդդիմադիր մտաւորականներուն դէմ։ Առանց որեւէ տեսանելի պատճառի եւ առանց որեւէ փոխհատուցման, ընտանիքին անշարժ եւ անձնական գոյքերը բռնագրաւուած ու փոխանցուած են պետութեան։ Գոյքերու այս բռնագրաւումը, ներառեալ մարզասրահը, առանձնապէս վնասակար եղած է Թահեր Մովասաղեանին համար, որ իր կեանքին մեծ մասը նուիրած էր Իրանի մէջ ըմբշամարտի կիրարկման ու դասաւանդման։ === Ընտանիք === Թահեր Մովասաղեան ամուսնացած է Ֆարիտէի (Շոշանա) հետ, եւ ունեցեր են չորս զաւակներ՝ Հելեն, Հայետէ, Եաշար եւ Հանի։ Ծնած ըլլալով Թեհրանի բարեկեցիկ ընտանիքի մը մէջ, Ֆարիտէ իրանեան հրէական եւ ռուսական ծագում ունի, իսկ հայրը սեփականատէրն էր քանի մը ոսկերչատուներու եւ անշարժ գոյքերու։ Թէեւ նիւթական կարիք չունէր, ան հետեւած է բարձրագոյն կրթութեան եւ վարած է հիւսուածեղէնի արտադրութեան տնօրէնի պաշտօնը մեծ ընկերութեան մը մէջ՝ մինչեւ 1983 թուական։ Մովասաղեան ընտանիքը մաս կազմած է արտագաղթի երկրորդ ալիքին, որուն ընթացքին բազմաթիւ իրանցիներ լքեցին երկիրը՝ խուսափելու համար իսլամական կրօնապետական վարչակարգին պարտադրած չափազանց սահմանափակումներէն։ Այս փուլին Իրանէն հեռացողներուն մէջ յատկապէս կային կրօնական փոքրամասնութիւններու ներկայացուցիչներ, ինչպէս՝ հրեաներ եւ հայեր։ Արդարեւ, անոնցմէ շատերուն գոյքերն ու կալուածները բռնագրաւուեցան, իսկ որեւէ ընդդիմադիր մտաւորական մահապատժի կը դատապարտուէր։ Անոնք, հետեւաբար, փախուստ տուին՝ իրենց հետ վերցնելով միայն քանի մը կտոր իրեր, կարծելով որ պիտի վերադառնան, երբ իսլամական կառավարութիւնը տապալի։ Այսուհանդերձ, ժամանակի ընթացքին մշտական վերադարձի հաւանականութիւնը ա՛լ աւելի անհաւանական դարձաւ, նոյնիսկ՝ ընդմիշտ անհնարին։ Այդպիսին էր պարագան նաեւ Մովասաղեան ընտանիքին, որ նախապէս յիշատակուած պատճառներով նախընտրեց լքել Իրանը։ === Կեանքը Ֆրանսայի մէջ === Թահեր Մովասաղեան Ֆրանսա գաղթած է Իսլամական յեղափոխութենէն ետք։ Ան այնուհետեւ Ֆրանսա բերած է իր կողակիցը՝ Ֆարիտէն, եւ իրենց զաւակները՝ Հելենը, Հայետէն, Եաշարն ու Հանին։ Իբրեւ կառավարութեան կողմէ փնտռուող օրինազանց փախստականներ՝ անոնք մաքսանենգներու օգնութեամբ կտրած-անցած են իրանա-թրքական սահմանը, մինչ Փաստարանները (Յեղափոխութեան պահապանները) կը փնտռէին զիրենք։ [[Իսթանպուլ|Իսթանպուլի]] նահանգի Պեշիքթաշ քաղաքին մէջ գաղտնի պահուըտելու չորս ամսուան ժամանակաշրջանէ մը ետք, ընտանիքը տեղաւորուած է պանդոկի սենեակի մը մէջ եւ ստիպուած եղած է դիմել առաքիչներու օգնութեան՝ սնունդ ապահովելու համար։ «Ամնեսթի Ինթերնեշնըլ»-ը միջամտած է՝ երաշխաւորելու համար ընտանիքին տեղափոխումը։ Այնուհետեւ, ընտանիքը շուրջ երկու տարի հաստատուած է Փարիզ, որմէ ետք տեղափոխուած է գաւառ՝ աւելի հանդարտ, խաղաղ կեանք մը վարելու եւ յատկապէս անվտանգութեան նկատառումներով։ Թահեր Մովասաղեան ձեռնարկած ու բացած է հետազօտական իր սեփական տարրալուծարանը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ մասնագիտութեան]] o2csc9jgh2ewh307a40e59xq55mvgv9 252775 252774 2026-07-17T11:37:10Z Maral Dikbikian 4797 252775 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Թահեր Մովասաղեան''' ({{Lang-fr|Taher Movassaghian}}, {{ԱԾ}}), հայկական արմատներով իրանցի քիմիկոս։ [[Իրան|Իրանցի]] գրող եւ մտաւորական Մովասաղեանի զաւակը<ref>[http://aadel.iranhrdc.org/Exe/ZyNET.exe/WRK200000C62.txt?ZyAction=ZyActionD&Client=search&Index=IHRDC%20Public%20Documents&Docs=&Query=fname=%22WRK200000C62.txt%22&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=HUMAN%5FRIGHTS%5FISSUE%5EPrisoner%27s%20Rights&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=HUMAN%5FRIGHTS%5FISSUE&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&Refine=&XmlQuery=&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=f%3AAuthor&ResultOffset=20&MaximumDocuments=20&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r65g4/r65g4/x150y150g16/i360&Display=p%7Cw%7Ch%7Cr%7Cf&DefSeekPage=f&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=-1&ZyEntry=1&SeekPage=f&Doc=%3Cdocument%20name%3D%22WRK200000C62.txt%22%20path%3D%22C%3A%5CZYIMAGE%20DATA%5CINDEX%20DATA%5CPUBLIC%5CTXT%5C2009%5C07%5C00000000%5C%22%20index%3D%22IHRDC%20Public%20Documents%22%20guid%3D%22%7B56C7B28C-3180-4AF2-814E-2328547F4BF7%7D%22%2F%3E Iran: Amnesty International's response to letter dated 28 February 1989 From the Permanent Mission of the Islamic Republic of Iran to the United Nations]</ref><ref>[http://www.lanouvellerepublique.fr/ La Nouvelle République du Centre Ouest], Le Professeur Taher David Movassaghian révèle son cas et celle de son père, écrivain politique, (parution du jeudi 3 mai 1984 - N° 12.034 - {{40e|année}})</ref><ref>[http://aadel.iranhrdc.org/Exe/ZyNET.exe/WRK200000C5Y.txt?ZyAction=ZyActionP&Client=search&Index=IHRDC%20Public%20Documents&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=4&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=HUMAN_RIGHTS_ISSUE%5ERight%20to%20Life&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=HUMAN_RIGHTS_ISSUE&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&Refine=&XmlQuery=&File=C%3A%5CZYIMAGE%20DATA%5CINDEX%20DATA%5CPUBLIC%5CTXT%5C2009%5C07%5C00000000%5CWRK200000C5Y.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&ResultOffset=60&MaximumDocuments=20&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r65g4/r65g4/x150y150g16/i360&Display=p%7Cw%7Ch%7Cr%7Cf&DefSeekPage=f&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=-1&ZyEntry=1&SeekPage=f International Secretariat of Amnesty International - London]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}</ref>։ Ծագումով հայ՝ հօր կողմէն, իսկ մօր կողմէն՝ իրանցի։ Իր գիտական գործունէութենէն անդին, Թահեր մեծապէս ներգրաւուած էր իրանեան քաղաքականութեան մէջ եւ մաս կը կազմէր կոմունիստական (մարքսիստական) կուսակցութեան ազդեցիկ անդամներուն։ «Թուտէ» կոմունիստական կուսակցութեան անդամները (զոր պէտք չէ շփոթել Իրանի կոմունիստական կուսակցութեան հետ) գլխաւորաբար սերած էին իրանեան մտաւորականութենէն, իսկ հիմնադիր անդամները կը ներառէին այնպիսի մտաւորականներ ու յեղափոխականներ, ինչպիսին է Նուրէտտին Քիանուրին (իսկ Մեհտի Պազարտանն ու Էպրահիմ Եազտին նոյնպէս կանգնած էին հաստատուած բռնատիրական վարչակարգին դէմ ընդդիմութեան շարքերուն մէջ)։ Ան ճանչցուած էր նաեւ իր քարթեզեան միտքով<ref>Le Sud Ouest <small>[archive]</small>, Le grand quotidien républicain régional, révélation d'informations sur le chimiste et intellectuel iranien, (parution du mercredi 19 février 1986)</ref> եւ իր պատկանելիութեամբ՝ Իրանի մտաւորական շարժումներուն։ Բացի այդ, Թահեր բարձրակարգ մարզիկ էր եւ Իրանի ըմբշամարտի նախկին չեմփիոն, ինչ որ կը վկայէր մարզանքի հանդէպ անոր ունեցած սիրոյն, ինչպէս նաեւ ֆիզիքական եւ մարզական կեանքին մէջ անոր ներգրաւուածութեան մասին։ Դժբախտաբար, Թահեր ստիպուած եղած է փախչիլ իր երկրէն՝ տիրող վարչակարգի քաղաքական ընդդիմութեան մասնակցելուն պատճառով։ Ան ի վերջոյ մահացած է 2 Դեկտեմբեր 1987-ին, Ֆրանսայի Փուաթիէ քաղաքին մէջ՝ ձգելով մտաւորական եւ մարզական ուշագրաւ ժառանգութիւն մը<ref>{{Citation|title=Taher Movassaghian|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Taher_Movassaghian&oldid=236038792|date=2026-05-09|accessdate=2026-07-17|language=fr}}</ref>։ == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Taher Movassaghian|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Taher_Movassaghian&oldid=236038792|date=2026-05-09|accessdate=2026-07-17|language=fr}}</ref> == === Համալսարան === Թահեր Մովասաղեան՝ իրանցի մտաւորական դէմք, փայլուն յաջողութիւններ արձանագրած է գիտական մարզէն ներս՝ հետեւելով բարձրագոյն կրթութեան ընթացքի մը, որ իրեն թոյլ տուած է ստանալ քիմիագիտութեան դոկտորի աստիճան։ Ան այնուհետեւ իր մասնագիտական փորձառութիւնն ու գիտելիքները նուիրած է Թեհրանի համալսարանին՝ իբրեւ դասախօս, ուր նաեւ վարած է բարձրագոյն կրթութեան ընդհանուր տեսուչի պաշտօնը։ Անոր ուշագրաւ համալսարանական ասպարէզը զինք առաջնորդած է մինչեւ Գիտութիւններու տարրաբանարանի նախագահութիւն, ուր ան առանձնայատուկ կերպով ներգրաւուած է զարգացման եւ հետազօտական այնպիսի ծրագիրներու մէջ, որոնք ուղղուած էին առողջապահութեան եւ դեղագործութեան մարզերուն։ === Քաղաքականութիւն === Թահեր Մովասաղեան իրանցի մտաւորական մըն էր, որ ապաստան գտած էր Ֆրանսա՝ ստիպուած ըլլալով փախչիլ իր ծննդաւայրէն՝ տիրող իսլամական վարչակարգին իր ցուցաբերած ընդդիմութեան պատճառով։ Իբրեւ դաւանանքի ու արտայայտութեան ազատութեան եւ մարդկային իրաւանց ջերմ պաշտպան, ան քաղաքական-կրօնական պատճառներով բանտարկուած ու հեռակայ կարգով մահապատժի դատապարտուած էր։ Անոր բանտարկութիւնը տեղի ունեցած էր Էվինի բանտին մէջ, որ կը նկատուէր երկրի ամէնասարսափելին։ Կալանքի տակ գտնուած միջոցին ան ենթարկուած էր ֆիզիքական ու հոգեբանական բռնութիւններու, ինչ որ ա՛լ աւելի ամրապնդած էր փախուստի դիմելու իր որոշումը։ Բանտարկութենէն կարճ ժամանակ անց, ան յաջողած էր կազմակերպել իր փախուստը՝ թոյլ տալով նաեւ այլ քաղաքական բանտարկեալներու եւ մտաւորականներու ազատիլ բանտէն։ Կը հաղորդուի, թէ իրանցի մտաւորական Թահեր Մովասաղեան Էվինի բանտէն փախչելէն ետք իրանեան իշխանութիւններուն կողմէ յայտարարուած է օրինազանց փախստական։ Ըստ որոշ աղբիւրներու, իրանեան աշխարհազօրայիններուն կողմէ նոյնիսկ գլխագին սահմանուած էր անոր համար։ Այսուհանդերձ, յստակեցուած չէ, թէ այդ գլխագինը սահմանուած էր ֆեթվայի՞, թէ՞ մէկ այլ տեսակի հրամանագրի միջոցով։ Թահեր ճանչցուած էր Իրանի մտաւորական եւ քաղաքական շարժումներուն, յատկապէս՝ տիրող բռնատիրական կառավարութեան դէմ հանդէս եկող «Թուտէ» կոմունիստական կուսակցութեան իր պատկանելիութեամբ։ «Թուտէ»ի անդամները գլխաւորաբար սերած էին իրանեան մտաւորականութենէն եւ կը ներառէին այնպիսի մտաւորականներ ու յեղափոխականներ, ինչպիսիք են Նուրէտտին Քիանուրին, Մեհտի Պազարտանն ու Էպրահիմ Եազտին։ «Թուտէ»ն ընկերային արդարութեան եւ հաւասարութեան հարցերուն մէջ կը բաժնէր Չէ Կեւարայի, Եըլմազ Կիւնէյի եւ Իպրահիմ Քայփաքքայայի նմանօրինակ գաղափարները։ Չէ Կեւարան մարքսիստ յեղափոխական մըն էր, որ կը պայքարէր Լատին Ամերիկայի մէջ տիրող կայսերապաշտութեան (իմպերիալիզմի) եւ դրամատիրութեան (կապիտալիզմի) դէմ, մինչդեռ Եըլմազ Կիւնէյը քրտական ծագումով թուրք ժապաւէնի արտադրիչ, սենարիստ, բեմադրիչ, դերասան, գրող եւ աշխուժակ (միլիթան) մըն էր, որ կը պայքարէր Թուրքիոյ մէջ քուրտ ժողովուրդի հարստահարման դէմ։ Այս երեք անձնաւորութիւններն ալ մարդկային իրաւանց ու ազատութեան պաշտպաններ էին եւ սեփական անվտանգութիւնը զոհաբերած էին յանուն իրենց դատին։ Ինչ կը վերաբերի Եըլմազ Կիւնէյին, ան ինքն իսկ ենթարկուած էր տանջանքներու Թուրքիոյ մէջ իր բանտարկութեան ընթացքին՝ քաղաքական համոզումներուն պատճառով։ Ան բազմիցս բանտարկուած էր թրքական կառավարութեան հանդէպ իր ընդդիմութեան համար եւ չարչարանքներու ենթարկուած՝ իր կինեմատոգրաֆիական (ժապաւէնային) գործերուն մէջ սեփական գաղափարները արտայայտելուն պատճառով։ Հակառակ ատոր, ան շարունակած էր պաշտպանել քիւրտերու եւ Թուրքիոյ մէջ հարստահարուած միւս փոքրամասնութիւններու իրաւունքները՝ մինչեւ Ֆրանսայի մէջ իր աքսորեալ մահը։ Անոր արիութիւնն ու վճռականութիւնը ոգեշնչած են մարդկային իրաւանց բազմաթիւ աշխուժակներ՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին։ Իսկ Իպրահիմ Քայփաքքայան թուրք մարքսիստ-լենինեան փիլիսոփայ մըն էր, Թուրքիոյ Կոմունիստական Կուսակցութեան/Մարքսիստ-Լենինեան (TKP/ML) հիմնադիրն ու առաջնորդը։ Անոր գաղափարախօսութիւնը կեդրոնացած էր Թուրքիոյ ընկերային, տնտեսական ու քաղաքական իրավիճակի վերլուծութեան, ինչպէս նաեւ հաւասարապաշտ ընկերութիւն մը հաստատելու համար ընկերվարական (սոցիալիստական) յեղափոխութեան խթանման վրայ։ Թէեւ Իպրահիմ Քայփաքքայայի փիլիսոփայութիւնը մեծապէս հակասական եղած է եւ քննադատուած, ան կը մնայ Թուրքիոյ եւ ամբողջ աշխարհի մէջ մարքսիստ-լենինեան պայքարի խորհրդանշական դէմքերէն մէկը։ Ընկերվարական յեղափոխութեան եւ դասակարգային պայքարի վերաբերեալ անոր տեսլականը կը շարունակէ ոգեշնչել ընկերային արդարութեան ու հաւասարութեան համար պայքարող յանձնառու աշխուժակներն ու մտաւորականները։ Այս սպառնալիքներուն դիմաց, Թահեր նախընտրած է ապաստանիլ Ֆրանսա եւ քաղաքական ապաստան հայցել 1980-ականներու իրանեան յեղափոխութենէն անմիջապէս ետք։ Անոր գործին հետեւած են միջազգային քանի մը կազմակերպութիւններ, յատկապէս՝ «Ամնեսթի Ինթերնեշնըլ»-ը (Amnesty International), OFPRA-ն, ՄԱԿ-ի Մարդկային իրաւանց գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակը (HCDH), Մարդկային իրաւանց խորհուրդը (CDH) եւ ՄԱԿ-ի Փախստականներու հարցերով գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակը (UNHCR), որոնք աշխատած են երաշխաւորել անոր հիմնարար իրաւունքներու պաշտպանութիւնը՝ իբրեւ ապաստան հայցող։ Կարճ խօսքով, Թահեր Մովասաղեան յանձնառու եւ արի անհատ մըն էր, որ վտանգած էր իր կեանքը՝ պաշտպանելու համար ժողովրդավարութեան եւ մարդկայնութեան հիմնարար արժէքները։ «Թուտէ»ի հետ միասին անոնք կը բաժնէին ընկերային արդարութեան ու հաւասարութեան հարցերուն մէջ Չէ Կեւարայի, Եըլմազ Կիւնէյի եւ Իպրահիմ Քայփաքքայայի նմանօրինակ գաղափարները։ Այս երեք անձնաւորութիւնները պայքարած են հարստահարման դէմ եւ զոհաբերած իրենց սեփական անվտանգութիւնը յանուն իրենց դատին։ Արդարութեան եւ ազատութեան համար մղուած անոնց համատեղ պայքարը կը մնայ մարդկային ոգիի հզօրութեան ցնցող վկայութիւնը՝ հարստահարման ու անարդարութեան դիմաց։ === Մարզանք === Թահեր Մովասաղեան կու գար բարեկեցիկ ընտանիքէ մը, որ կը նկատուէր վերնախաւի բարձր դասակարգի մէկ մասը։ Ընտանիքը ունէր բազմաթիւ կալուածներ, որոնց կարգին՝ հողատարածքներ, խանութներ, անշարժ գոյքեր եւ յատկապէս բարձրակարգ մարզասրահ մը։ Ինքը՝ Թահեր Մովասաղեան, ինը տարի անընդմէջ եղած էր Իրանի ըմբշամարտի չեմփիոն, իսկ այնուհետեւ պաշտօնավարած է իբրեւ իրանեան Ատրպատականի ըմբշամարտի հաւաքականի մարզիչ, ինչպէս նաեւ Իրանի Ըմբշամարտի Դաշնակցութեան նախագահ՝ իրանեան Ատրպատականի շրջանին մէջ։ Այսուհանդերձ, Փահլեւի հարստութեան տապալման հետ կապուած քաղաքական իրադարձութիւններէն ետք, ընտանիքը դիմագրաւած է նոր վարչակարգի խստագոյն հալածանքները ընդդիմադիր մտաւորականներուն դէմ։ Առանց որեւէ տեսանելի պատճառի եւ առանց որեւէ փոխհատուցման, ընտանիքին անշարժ եւ անձնական գոյքերը բռնագրաւուած ու փոխանցուած են պետութեան։ Գոյքերու այս բռնագրաւումը, ներառեալ մարզասրահը, առանձնապէս վնասակար եղած է Թահեր Մովասաղեանին համար, որ իր կեանքին մեծ մասը նուիրած էր Իրանի մէջ ըմբշամարտի կիրարկման ու դասաւանդման։ === Ընտանիք === Թահեր Մովասաղեան ամուսնացած է Ֆարիտէի (Շոշանա) հետ, եւ ունեցեր են չորս զաւակներ՝ Հելեն, Հայետէ, Եաշար եւ Հանի։ Ծնած ըլլալով Թեհրանի բարեկեցիկ ընտանիքի մը մէջ, Ֆարիտէ իրանեան հրէական եւ ռուսական ծագում ունի, իսկ հայրը սեփականատէրն էր քանի մը ոսկերչատուներու եւ անշարժ գոյքերու։ Թէեւ նիւթական կարիք չունէր, ան հետեւած է բարձրագոյն կրթութեան եւ վարած է հիւսուածեղէնի արտադրութեան տնօրէնի պաշտօնը մեծ ընկերութեան մը մէջ՝ մինչեւ 1983 թուական։ Մովասաղեան ընտանիքը մաս կազմած է արտագաղթի երկրորդ ալիքին, որուն ընթացքին բազմաթիւ իրանցիներ լքեցին երկիրը՝ խուսափելու համար իսլամական կրօնապետական վարչակարգին պարտադրած չափազանց սահմանափակումներէն։ Այս փուլին Իրանէն հեռացողներուն մէջ յատկապէս կային կրօնական փոքրամասնութիւններու ներկայացուցիչներ, ինչպէս՝ հրեաներ եւ հայեր։ Արդարեւ, անոնցմէ շատերուն գոյքերն ու կալուածները բռնագրաւուեցան, իսկ որեւէ ընդդիմադիր մտաւորական մահապատժի կը դատապարտուէր։ Անոնք, հետեւաբար, փախուստ տուին՝ իրենց հետ վերցնելով միայն քանի մը կտոր իրեր, կարծելով որ պիտի վերադառնան, երբ իսլամական կառավարութիւնը տապալի։ Այսուհանդերձ, ժամանակի ընթացքին մշտական վերադարձի հաւանականութիւնը ա՛լ աւելի անհաւանական դարձաւ, նոյնիսկ՝ ընդմիշտ անհնարին։ Այդպիսին էր պարագան նաեւ Մովասաղեան ընտանիքին, որ նախապէս յիշատակուած պատճառներով նախընտրեց լքել Իրանը։ === Կեանքը Ֆրանսայի մէջ === Թահեր Մովասաղեան Ֆրանսա գաղթած է Իսլամական յեղափոխութենէն ետք։ Ան այնուհետեւ Ֆրանսա բերած է իր կողակիցը՝ Ֆարիտէն, եւ իրենց զաւակները՝ Հելենը, Հայետէն, Եաշարն ու Հանին։ Իբրեւ կառավարութեան կողմէ փնտռուող օրինազանց փախստականներ՝ անոնք մաքսանենգներու օգնութեամբ կտրած-անցած են իրանա-թրքական սահմանը, մինչ Փաստարանները (Յեղափոխութեան պահապանները) կը փնտռէին զիրենք։ [[Իսթանպուլ|Իսթանպուլի]] նահանգի Պեշիքթաշ քաղաքին մէջ գաղտնի պահուըտելու չորս ամսուան ժամանակաշրջանէ մը ետք, ընտանիքը տեղաւորուած է պանդոկի սենեակի մը մէջ եւ ստիպուած եղած է դիմել առաքիչներու օգնութեան՝ սնունդ ապահովելու համար։ «Ամնեսթի Ինթերնեշնըլ»-ը միջամտած է՝ երաշխաւորելու համար ընտանիքին տեղափոխումը։ Այնուհետեւ, ընտանիքը շուրջ երկու տարի հաստատուած է Փարիզ, որմէ ետք տեղափոխուած է գաւառ՝ աւելի հանդարտ, խաղաղ կեանք մը վարելու եւ յատկապէս անվտանգութեան նկատառումներով։ Թահեր Մովասաղեան ձեռնարկած ու բացած է հետազօտական իր սեփական տարրալուծարանը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ մասնագիտութեան]] kyn9sskf9ydtg30sohm6j5qrv2qycl0