Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 5038 252992 252980 2026-07-26T07:15:38Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252992 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն]] ([[«Քոլումպիա» տիեզերանաւ|Քոլումպիա]]) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[«Ափոլլօ» (տիեզերանաւ)|Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ === Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն === 1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի [[Արուսեակ]], [[Հրատ]] եւ [[Փայլածու]]։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։ «Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։ Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։ Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։ 2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։ 2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։ 2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։ 2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։ ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։ «Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ [[«Կալիլէօ» տիեզերանաւ|«Կալիլէօ» տիեզերանաւը]], որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։ ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։ Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ [[Գաճաճ մոլորակը]] եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները<ref>[https://arstechnica.com/space/2025/12/nasa-finally-and-we-really-do-mean-it-this-time-has-a-full-time-leader/ Միջմոլորակային հետազօտութիւն]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքիւրի» |- |Անձնակազմ||1 մարդ |- |Զանգուած||1355 Քմ |- |Երկարութիւն||4,04 մ |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89 մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7 մ³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1 օր |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ճեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլտրինի լուսնային ոտնահետքը 20 Յուլիս, 1969-ին իր առած լուսանկարին վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում, * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։ Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։ === Սփէյս Շաթլ (1972-2011) === '''Տիեզերական փոխադրամիջոց''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։ Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս) === '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022 File:Opportunity's shadow sol 180 (PIA06739).jpg|Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019 File:Mammatus clouds regina sk june 2012.JPG|Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015) File:Eagle nebula pillars.jpg|Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016 File:Mars Valles Marineris.jpeg|Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր File:Roll-cloud.JPG|Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016 File:Cat's Eye Nebula.jpg|«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997; File:Trifid Nebula.jpg|Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020 File:Zeta Oph Runaway Star.jpg|Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020; File:3C75 in Radio+Xray.jpg|3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017; File:Fairy of Eagle Nebula.jpg|Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022 Barnard 68.jpg|Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023 </gallery> == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} bngw6gckkvfpkk3yj3ybuusk0mg3e8y 252993 252992 2026-07-26T07:23:47Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252993 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն Տի ՍԻ]] ([[«Քոլումպիա» տիեզերանաւ|Քոլումպիա]]) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[«Ափոլլօ» (տիեզերանաւ)|Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ === Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն === 1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի [[Արուսեակ]], [[Հրատ]] եւ [[Փայլածու]]։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։ «Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։ Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։ Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։ 2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։ 2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։ 2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։ 2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։ ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։ «Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ [[«Կալիլէօ» տիեզերանաւ|«Կալիլէօ» տիեզերանաւը]], որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։ ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։ Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ [[Գաճաճ մոլորակը]] եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները<ref>[https://arstechnica.com/space/2025/12/nasa-finally-and-we-really-do-mean-it-this-time-has-a-full-time-leader/ Միջմոլորակային հետազօտութիւն]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքիւրի» |- |Անձնակազմ||1 մարդ |- |Զանգուած||1355 Քմ |- |Երկարութիւն||4,04 մ |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89 մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7 մ³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1 օր |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ճեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլտրինի լուսնային ոտնահետքը 20 Յուլիս, 1969-ին իր առած լուսանկարին վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում, * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։ Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։ === Սփէյս Շաթլ (1972-2011) === '''Տիեզերական փոխադրամիջոց''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։ Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս) === '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022 File:Opportunity's shadow sol 180 (PIA06739).jpg|Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019 File:Mammatus clouds regina sk june 2012.JPG|Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015) File:Eagle nebula pillars.jpg|Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016 File:Mars Valles Marineris.jpeg|Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր File:Roll-cloud.JPG|Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016 File:Cat's Eye Nebula.jpg|«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997; File:Trifid Nebula.jpg|Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020 File:Zeta Oph Runaway Star.jpg|Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020; File:3C75 in Radio+Xray.jpg|3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017; File:Fairy of Eagle Nebula.jpg|Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022 Barnard 68.jpg|Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023 </gallery> == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8zvqj7egqhidlo6fomrvhmo8pvbpf5n 252994 252993 2026-07-26T07:26:17Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252994 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն Տի ՍԻ]] [[(Քոլումպիա շրջան)]] |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[«Ափոլլօ» (տիեզերանաւ)|Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ === Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն === 1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի [[Արուսեակ]], [[Հրատ]] եւ [[Փայլածու]]։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։ «Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։ Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։ Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։ 2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։ 2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։ 2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։ 2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։ ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։ «Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ [[«Կալիլէօ» տիեզերանաւ|«Կալիլէօ» տիեզերանաւը]], որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։ ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։ Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ [[Գաճաճ մոլորակը]] եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները<ref>[https://arstechnica.com/space/2025/12/nasa-finally-and-we-really-do-mean-it-this-time-has-a-full-time-leader/ Միջմոլորակային հետազօտութիւն]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքիւրի» |- |Անձնակազմ||1 մարդ |- |Զանգուած||1355 Քմ |- |Երկարութիւն||4,04 մ |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89 մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7 մ³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1 օր |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ճեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլտրինի լուսնային ոտնահետքը 20 Յուլիս, 1969-ին իր առած լուսանկարին վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում, * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։ Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։ === Սփէյս Շաթլ (1972-2011) === '''Տիեզերական փոխադրամիջոց''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։ Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս) === '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022 File:Opportunity's shadow sol 180 (PIA06739).jpg|Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019 File:Mammatus clouds regina sk june 2012.JPG|Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015) File:Eagle nebula pillars.jpg|Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016 File:Mars Valles Marineris.jpeg|Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր File:Roll-cloud.JPG|Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016 File:Cat's Eye Nebula.jpg|«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997; File:Trifid Nebula.jpg|Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020 File:Zeta Oph Runaway Star.jpg|Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020; File:3C75 in Radio+Xray.jpg|3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017; File:Fairy of Eagle Nebula.jpg|Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022 Barnard 68.jpg|Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023 </gallery> == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 9rf1nqhflpf1emdq6cmnkodtfweh31o 252996 252994 2026-07-26T08:11:04Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252996 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն Տի ՍԻ]] (Քոլումպիա շրջան) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[«Ափոլլօ» (տիեզերանաւ)|Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ === Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն === 1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի [[Արուսեակ]], [[Հրատ]] եւ [[Փայլածու]]։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։ «Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։ Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։ Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։ 2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։ 2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։ 2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։ 2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։ ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։ «Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ [[«Կալիլէօ» տիեզերանաւ|«Կալիլէօ» տիեզերանաւը]], որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։ ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։ Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ [[Գաճաճ մոլորակը]] եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները<ref>[https://arstechnica.com/space/2025/12/nasa-finally-and-we-really-do-mean-it-this-time-has-a-full-time-leader/ Միջմոլորակային հետազօտութիւն]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքիւրի» |- |Անձնակազմ||1 մարդ |- |Զանգուած||1355 Քմ |- |Երկարութիւն||4,04 մ |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89 մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7 մ³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1 օր |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ճեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլտրինի լուսնային ոտնահետքը 20 Յուլիս, 1969-ին իր առած լուսանկարին վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում, * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։ Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։ === Սփէյս Շաթլ (1972-2011) === '''Տիեզերական փոխադրամիջոց''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։ Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս) === '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022 File:Opportunity's shadow sol 180 (PIA06739).jpg|Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019 File:Mammatus clouds regina sk june 2012.JPG|Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015) File:Eagle nebula pillars.jpg|Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016 File:Mars Valles Marineris.jpeg|Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր File:Roll-cloud.JPG|Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016 File:Cat's Eye Nebula.jpg|«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997; File:Trifid Nebula.jpg|Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020 File:Zeta Oph Runaway Star.jpg|Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020; File:3C75 in Radio+Xray.jpg|3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017; File:Fairy of Eagle Nebula.jpg|Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022 Barnard 68.jpg|Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023 </gallery> == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} evtv9bf2iec5oh47gogx135lguj2e2n 252998 252996 2026-07-26T11:42:00Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252998 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն Տի ՍԻ]] (Քոլումպիա շրջան) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ ծրագիր|Ափոլլօ]] <br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ === Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն === 1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի [[Արուսեակ]], [[Հրատ]] եւ [[Փայլածու]]։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։ «Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։ Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։ Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։ 2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։ 2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։ 2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։ 2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։ ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։ «Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ [[«Կալիլէօ» տիեզերանաւ|«Կալիլէօ» տիեզերանաւը]], որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։ ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։ Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ [[Գաճաճ մոլորակը]] եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները<ref>[https://arstechnica.com/space/2025/12/nasa-finally-and-we-really-do-mean-it-this-time-has-a-full-time-leader/ Միջմոլորակային հետազօտութիւն]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքիւրի» |- |Անձնակազմ||1 մարդ |- |Զանգուած||1355 Քմ |- |Երկարութիւն||4,04 մ |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89 մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7 մ³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1 օր |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ճեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլտրինի լուսնային ոտնահետքը 20 Յուլիս, 1969-ին իր առած լուսանկարին վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում, * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։ Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։ === Սփէյս Շաթլ (1972-2011) === '''Տիեզերական փոխադրամիջոց''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։ Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս) === '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022 File:Opportunity's shadow sol 180 (PIA06739).jpg|Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019 File:Mammatus clouds regina sk june 2012.JPG|Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015) File:Eagle nebula pillars.jpg|Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016 File:Mars Valles Marineris.jpeg|Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր File:Roll-cloud.JPG|Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016 File:Cat's Eye Nebula.jpg|«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997; File:Trifid Nebula.jpg|Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020 File:Zeta Oph Runaway Star.jpg|Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020; File:3C75 in Radio+Xray.jpg|3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017; File:Fairy of Eagle Nebula.jpg|Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022 Barnard 68.jpg|Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023 </gallery> == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 7236om53yi1r5k881hqw67jc4rz4vqu 0 5693 252990 227463 2026-07-25T19:34:21Z ~2026-41410-14 14811 252990 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Երկիր}} '''Պուլկարիա''' ([[պուլղարերէն|պուլկարերէն]]՝ България, Bălgariya), պաշտօնապէս '''Պուլկարիոյ Հանրապետութիւն''' (պուլկ.՝ Република България, Republika Bălgariya), երկիր [[Հարաւային Եւրոպա]]յի մէջ՝ [[Պալքանեան թերակղզի]]ի արեւլքը՝ Սեւ ծովու ափին։ Սահմանակից է [[Ռումանիա]]յին՝ հիւսիսէն , [[Սերպիա]]յին եւ [[Հիւսիսային Մակետոնիա|Հիւսիսային Մակեդոնիային]]՝ արեւմտքէն, [[Յունաստան]]ին եւ Թուրքիոյ՝ հարաւէն, եւ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովուն]]՝ արեւելքին մէջ։ Պուլկարիան կը գտնուի նախկին Թրակիոյ հիւսիսային տարածքին մէջ<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=47}}</ref>։ Հինգ դարուան Օսմանեան տիրապետութենէն ետք, Պուլկարիոյ մէջ ստեղծուած է սահմանադրական միապետութիւն՝ 1878 թիւին։ Պուլկարիան այժմ ժողովրդավարական եւ սահմանադրական հանրապետութիւն է։ [[Եւրամութիւն|Եւրամիութեան]] ու [[ՆԱԹՕ]]-ի անդամ է։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Balkans 925AD.png|մինի|աջից|280px|Պուլկարիան Սիմէոն Մեծի օրով՝ (893-927 թ.)]] [[Պատկեր:Campaigns of Ivan Assen II.png|մինի|աջից|280px|Պուլկարիան Իւան Ասենի օրով՝ (1218-1241 թ.)]] Պուլկարիոյ տարածքի հնագոյն բնակիչները թրակացիներն էին։ Ք․ա․ 1-ին դարուն զայն նուաճեցին հռոմէացիները։ I3-րդ դարուն սկսաւ հիւսիսային բարբարոսական ցեղերու ներխուժումը Պալքաններ։ Հռոմէական կայսրութեան փլուզումէն ետք, Պուլկարիոյ տարածք մտաւ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան՝ Բիւզանդիոյ կազմի մէջ։ VI դ․ սկզբէն, սկսաւ սլաւոնական ցեղերու ներթափանցումը, որոնք VIIդ․ կիսուն դարձան գերակշռող էթնիկական տարրը։ Թրակացիներու մէկ մասը ձուլուեցաւ սլաւոններու հետ, իսկ միւս մասը, ինչպէս նաեւ իլլիրիական որոշ ցեղեր, մղուեցան թերակղզիի արեւմտեան մասը։ VII դ․ 70-ական թուականներուն․ Հարաւային Բեսարաբիայէն [[Պալքանեան թերակղզի]] ներխուժեցին պրոտոպուլկարները։ Անոնց առաջնորդ Ասպարովս խանի գլխաւորութեամբ ստեղծուեցաւ սլաւոնա-պուլկարական պետութիւն՝ այսպէս կոչուած Առաջին Պուլկարական թագաւորութիւնը Պուլկարիա անունով։ Մօտ [[865]]-ին քրիստոնէութիւնը ընդունուեցաւ որպէս պաշտօնական պետական կրօն։ Արագացաւ պետութեան սլաւոնացումը։ Աստիճանաբար վերացաւ պրոտոպուլկարներու ու սլաւոններու միջեւ եղած էթնիկական տարբերութիւնը եւ կազմաւորուեցաւ միասնական պուլկար ժողովուրդը։ [[894]]-ին մուտք գործեց սլաւոնական գիրը։ Սլաւոնական լեզուն դարձաւ նաեւ եկեղեցւոյ եւ պետութեան լեզուն։ Կախեալ գիւղացիներու շահագործման ուժեղացումը, որ հետեւանք էր Բիւզանդիոյ դէմ, Պուլկարիոյ երկարատեւ եւ ծանր պատերազմներու, Բոգոմիչներու հուժկու հակաֆեոդալական գիւղացիական շարժման պատճառ դարձաւ։ [[968]]—[[971]]-ին Պուլկարիան ռուս-բիւզանդական պատերազմներու ռազմաբեմ էր։ Պուլկարիոյ Սամուիլ թագաւորը յաջողութեամբ կը մարտնչէր Բիւզանդիոյ դէմ, սակայն [[1014]]-ին պարտութիւն կրեց եւ ընդունեց անոր տիրապետութիւնը։ Պուլկար ժողովուրդը ազատագրական պայքար ծաւալեց։ Զօրացաւ բոգոմիլներու շարժումը։ XI դ․ 80-ական թթ․ տեղի ունեցան բոգոմիլներու եւ պաւլիկեաններու ապստամբութիւնները։ [[1185]]—[[1187]]-ին Պյոտր եւ Ասենիա եղբայրներու գլխաւորած մեծ ապստամբութեան հետեւանքով տապալուեցաւ բիւզանդական լուծը եւ ստեղծուեցաւ պուլկարական նոր պետութիւնը՝ Երկրորդ Պուլկարական թագաւորութիւնը ([[1187]]—[[1396]]), որ իր քաղաքական եւ տնտեսական բարգաւաճման հասաւ Իւան Ասենիա 11-ի ([[1218]]—[[1241]]) թագաւորութեան շրջանին մէջ։ Անոր սահմանները կը տարածուէին մինչեւ [[Սեւ Ծով|Սեւ]], [[Էգէական Ծով|Էգէական]] եւ [[Ատրիաթիկ Ծով|Ատրիաթիկ]] ծովերը։ [[1393]]—[[1396]]-ին Պուլկարիան նուաճեցին [[թուրքեր]]ը։ Պուլկարիոյ մէջ, հաստատուեցան թուրք, ռազմա-աւատական կարգեր։ Պուլկար ժողովուրդի համար ծանր հետեւանքներ ունեցաւ բռնի մահմեդականացումը, որուն բացառիկ դաժան ձեւերէն էր դնշիրմեն։ Օտար լուծը առաջ բերաւ պուլկար ժողովուրդի յամառ դիմադրութիւնը, որ կը դրսեւորուէր հայդուկներու շարժման եւ ապստամբութիւններու ձեւով։ Բայց [[Թուրքիա]]ն դաժանոօրէն կը ճնշէր այդ ապստամբութիւնները, որ եւ բնակչութեան մէհ մասի արտագաղթի պատճառ կը դառնար։ Պուլկար ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումը նոր ոյժով ծաւալուեցաւ XIX դ․։ Ազգային-յեղափոխական գաղափարախոսութեան սկիզբ դրաւ Գ․ Ռակովսկին։ [[1869]]-ին Վ․ Լնսկու եւ Լ․Կարավեչովի ջանքերով ստեղծուեցաւ Պուլկարական յեղափոխական կեդկոմ, որ նախապատրաստեց համապուլկարական ապստամբութիւնը։ Սակայն, ինչպէս [[1875]]-ի Սաարա Զագորայի, այնպէս ալ [[1876]]-ի [[Ապրիլ]]եան ապստամբութիւնը դաժանօրէն ճնշուեցաւ։ Միայն [[1877]]—[[1878]]-ի [[ռուս-թուրքական պատերազմ]]ին ընթացքին [[ռուս]]ական բանակի յաղթանակը ապահովուեցաւ, Պուլկարիոյ ազատագրումը օսմանեան լուծէն։ Պուլկարիոյ հիւսիսային մասին մէջ, կազմուեցաւ [[Թուրքիա]]յէն վասալական կախման մէջ գտնուող Պուլկարական իշխանութիւնը, իսկ հարաւին մէջ՝, [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] կազմին մէջ, ստեղծուեցաւ Արեւելեան Ռումելիա ինքնավար մարզը՝ սուլթանի կողմէն նշանակուող քրիստոնեայ ժեներալ-նահանգապետով։ [[1885]]-ի [[Սեպտեմբեր 6]]-ին Պլովդիվի ապստամբութեան շնորհիւ Արեւելեան Ռումելիան միացաւ Պուլկարական իշխանութեանը։ [[1908]]-ի [[Սեպտեմբեր 22]]-ին, օգտուելով Երիտթուրքական յեղափոխութենէն եւ Թուրքիոյ թուլացումէն, Պուլկարիան հռչակուեցաւ անկախ թագաւորութիւն։ [[1912]]—[[1913]]-ին Պուլկարիան մասնակցեցաւ Պալքանեան պատերազմներուն։ [[1915]]-ի [[Հոկտեմբեր 1]]-ին մտաւ [[առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի մէջ՝ Գերմանիոյ կողմէն։ [[1919]]-ի Նեոյիի պայմանագրով Պուլկարիան կտրուեցաւ [[Էգէական Ծով]]էն եւ կորսնցուց իր տարածքներու զգալի մասը։ Հոկտեմբերեան ընկերային մեծ յեղափոխութեան ազդեցութեամբ Պուլկարիոյ մէջ, զօրացաւ յեղափոխական շարժումը։ [[1923]]-ի [[Յունիս 9]]-ի պետական յեղաշրջման հետեւանքով երկրին մէջ, հաստատուեցաւ ֆաշիստական դիկտատուրայ։ [[1923]]-ի [[Սեպտեմբեր]]եան հակաֆաշիստական ապստամբութիւնը, չնայած պարտութեանը, քաղաքական մեծ հետեւանքներ ունեցաւ երկրի համար։ Արտաքին քաղաքականութեան բնագաւառին մէջ Պուլկարիան կը կողմնորոշուէր դէպի [[ֆաշիստական Գերմանիա]]ն։ [[1941]]-ի [[Մարտ 1]]-ին գերմանական զօրքերը մտան Պուլկարիա։ Պուլկար ժողովուրդը պայքար մղեց միապետաֆաշիստական կլիկի եւ գերմանական զաւթիչներու դէմ։ [[1942]]-ին Գ․ Դիմիարովի նախաձեռնութեամբ ստեղծուեցաւ Հայրենական ճակատ, որ կը միաւորէր երկրի բոլոր հակաֆաշիստական ոյժերը։ Ծաւալուեցաւ հակաֆաշիստական պարտիզանական շարժում։ [[1944]]-ի [[Սեպտեմբեր 5]]-ին [[ԽՍՀՄ]] պատերազմ յայտարարեց ֆաշիստական Պուլկարիոյ դէմ։ Հետապնդելով հիթլերեան զօրքերուն՝ սովետական բանակը [[1944]]-ի [[Սեպտեմբեր 8]]-ին մտաւ Պուլկարիա։ Պուլկար ժողովուրդը [[Սեպտեմբեր 9]]-ին ապստամբեցաւ եւ տապալեցաւ ֆաշիստական վարչակարգը։ Կազմուեցաւ Հճ-ի կառավարութիւն Կ․ Գէորգինի գլխաւրութեամբ։ Պուլկարիոյ մէջ, հաստատուեցաւ ժողովրդավարական դեմոկրատական իշխանութիւն։ Հճ-ի կառավարութիւնը անցկացուց արմատական դեմոկրատական բարեփոխումներ։ Շուտով պուլկարական նոր բանակի զօրամասերը, սովետական բանակի հետ միասին, ռազմական գործողութիւններ սկսան Գերմանիոյ դէմ։ [[1945]]-ի [[Նոյեմբեր 18]]-ին տեղի ունեցան ժողովրդավարական ժողովի ընտրութիւններ։ [[1946]]-ի [[Սեպտեմբեր 8]]-ի համաժողովրդական հանրաքուէի հիման վրայ, վերացուեցաւ միապետութիւնը եւ Պուլկարիան հռչակուեցաւ ժողովրդավար հանրապետութիւն։ Կազմուեցաւ Հճ-ի նոր կառավարութիւն՝ Գ․ Դիմիտրովի գլխաւորութեամբ։ [[1947]]-ի [[Փետրուարի 10]]-ին Պուլկարիոյ հետ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ [[1947]]-ին ընդունուեցաւ ԲԺՀ-ի սահմանադրութիւնը։ Ազգայնացուեցան արդիւնաբերական ձեռնարկութիւնները եւ մասնաւոր պանքերը։ Պուլկարիան ՏՓԽ-ի ([[1949]]) եւ [[ՄԱԿ]]-ի ([[1955]]) անդամ է, Վարշաւայի պայմանագրի մասնակից ([[1955]])։ == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:Bulgaria-geographic map-bg.svg|մինի|աջից|280px|Պուլկարիոյ ֆիզիքական քարտէզ]] Պուլկարիան կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ, բնական պայմաններով անցումային շրջան է Արեւելեան հիւսիսին մէջ եւ Կեդրոնական Եւրոպայի, հարաւին մէջ՝ Միջերկրածովայինի միջեւ։ Պուլկարիոյ հիւսիսը կը զբաղեցնէ [[Տանուպ Գետ|Տանուպի]] բլրապատ հարթավայրը, որ աստիճանաբար կը բարձրանայ հարաւին մէջ եւ կը ձուլուի Ստարա Պլանինա լեռնային սիստեմի նախալեռներուն։ Ստարա Պլանինա լեռները արեւմուտքէն արեւելք կը հատեն ամբողջ Պուլկարիան։ Ստարա Պլանինայի եւ Սրեդնա Գորա լեռնային համակարգի միջեւ ինկած են ենթապալքանեան դեկդոնական գոգհովիտները։ Հարաւին մէջ եւ հարաւ-արեւմուտքին մէջ, կը տարածուին Ռիլա, Պիրին եւ Ռոդոպեան լեռները։ Ռոդոպեան Սրեդնա Գորա լեռներու միջեւ, Մարիցա գետի երկայնքով տարածուած է Վերին Թրակեան դաշտավայրը, որ ամենաբերրին է երկրին մէջ։ Պուլկարիոյ սեւծովեան ափերը ցածրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ, կան շատ լողափներ։ === Օգտակար Հանածոներ === [[Պատկեր:Oilcape.jpg|մինի|աջից|280px|Տեսարան Պրիմորսկօ քաղաքէն]] Առաւել կարեւոր օգտակար հանածոներն են․ [[ածուխ]]ը, [[երկաթաքար]]ը, [[ցինկ]]ը, [[կապար]]ը, [[պղինձ]]ը, քարաղը, [[նաֆթ]]ը, հանքային ջուրերը, շինանիւթերը։ === Կլիմա === Պուլկարիոյ մեծ մասին մէջ բարեխառն է, ցամաքային, հարաւին մէջ, Ստրումա եւ Մեստա գետերու հովիտներուն մէջ անցումնային է Միջերկրածովային։ Լեռներուն մէջ, առկայ է ուղղաձիգ կլիմայական գօտիականութիւն։ [[Յունուար]]ի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերուն մէջ —2&nbsp;°C-ից 2,5&nbsp;°C է, լեռներուն՝ մինչեւ — 10,8&nbsp;°C, [[հՅւլիս|Յուլիս]]ինը՝ համապատասխանաբար՝ մինչեւ 25,1&nbsp;°C եւ մինչեւ 5,1&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները ցած վայրերուն մէջ 450—600 մմ են, լեռներուն մէջ՝ 850—1300 մմ։ === Ներքին Ջուրեր === [[Պատկեր:Bulgaria-demography.png|մինի|աջից|280px|Պուլկարիոյ բնակչութեան շարժը]] Գետային ցանցը խիտ է, գետերու մեծ մասը կարճ են, ունին լեռնային բնոյթ, ամրան վերջին կը ծանծաղին։ Նաւարկելի միակ գետը [[Տանուպ Գետ|Տանուպն]] է։ Ջրառատ գետերէն են՝ Մարիցան, Ստրուման, Մեստան։ === Հողեր, Բուսական եւ Կենդանական Աշխարհ === [[Տանուպ Գետ|Տանուպի]] հարթավայրուն մէջ, կը գերակշռեն սեւահողերը եւ գորշ անտառային պողզոլանման հողերը, Ստարա Պլանինայէն հարաւ՝ շագանակագոյն եւ պինդ սեւահողանման, լեռներուն մէջ՝ գորշ անտառային, լեռնանտառային, մուգ, լեռնամարգագետնային եւ կմախքային հողերը։ Տարածութեան 1/3-ը անտառածածկ է։ Կը գերակշռեն սաղարթաւոր, 1700—2000 մ․ բարձրութիւններու վրայ՝ լայնատերեւ անտառները, աւելի բարձր՝ ենթալպեան եւ ալպեան մարգագետինները։ Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները լաւ պահպանուած են անտառներուն մէջ։ Պուլկարիան հարուստ է թռչուններով։ Մեծ տարածում ունին կրծողները։ == Բնակչութիւն == [[Պատկեր:Population pyramid of Bulgaria.png|մինի|աջից|280px|Պուլկարիոյ բնակչութեան սեռա-տարիքային բուրգը]] Բնակչութեան 76.9%-ը պուլկարներ են<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Բնակչութիւն |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref>, կ'ապրին նաեւ [[թուրքեր]], գնչուներ, [[հայեր]], [[ռուսեր]], [[հրեաներ]], [[յոյներ]] եւ այլեր։ Բնակչութեան մեծ մասը ուղղափառ են, փոքր խումբ մը՝ աւետարականներն ու կաթողեկէները, պաշտօնական տոմարը՝ գրիգորեանն է։ Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 քմ2 վրայ 76 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը 74% է<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Ուրբանիզացիան |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref>։ Մեծ քաղաքներն են՝ [[Սոֆիա]]ն, [[Փլովտիւ]]<nowiki/>ը, [[Վառնա]]ն, [[Ռուսէն]], [[Բուրգաս]]ը, Ստարա Զագորան։ == Տնտեսութիւն == Պուլկարիոյ տնտեսութեան կառուցուածքին մէջ, գիւղատնտեսութեան բաժինը կը կազմէ 4,9%<ref name="cia.gov">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Տնտեսութեան ճիւղային կառուցուածք |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref> արդիւնաբերութիւնը 31,2%<ref name="cia.gov"/>, իսկ 63,9%<ref name="cia.gov"/>-ը բաժին կ'իյնայ ծառայութիւններուն։ Մինչեւ ընկերային յեղափոխութեան յաղթանակը Պուլկարիան եւրոպական զարգացած կապիտալիստական պետութիւններու ագրարայ հումքային կցորդն էր։ ժողովրդական իշխանութիւնը ընկերա-տնտեսական արմատական վերափոխումներ կատարեց։ Պուլկարիան ագրարային յետամնաց երկրէն վերածուեցաւ ժամանակակէն զարգացած արդիւնաբերութեամբ եւ կոոպերացուած ու մեքենայացուած մեծ գիւղատնտեսութեամբ արդիւնաբերական-ագրարային երկրի։ === Փոխադրութիւն === [[Պատկեր:Downtown Sofia Boby Dimitrov 1.jpg|մինի|աջից|280px|Սոֆիա՝ Պուլկարիոյ նիւթական կեդրոն]] Փոխադրութեան ցանցի վերակառուցման եւ փախադրամիջոցի աւելացման շնորհիւ մեծցած է փոխադրութեան բոլոր տեսակներու շրջանառութիւնը։ Ռուսեն դուրս եկող երկաթուղին Պուլկարիան կը կապէ Ռումանիոյ եւ Ուքրանիոյ հետ։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են [[Վառնա]]ն եւ [[Բուրգաս]]ը [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովուն]], [[Ռուսեն]], Սուիշտովը եւ Լոմը՝ [[Տանուպ Գետ|Տանուպի]] վրայ, մասնագիտացուած նաւահանգիստները՝ Դրուժբա նաֆթային նաւահանգիստը Բուրգասի ծոցի, ածուխի նաւահանգիստը [[Վառնա]]յի լիճի ափին։ === Առեւտրաշրջանառութիւն === [[2014]]-ին Ներմուծումը կազմած է 33,56 մլրդ ամերիկեան տոլար<ref name="Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref> կը ներմուծեն հիմնականին մէջ, մեքենաներ եւ գործիքներ, մետաղներ, քիմիական նիւթեր, պլաստմասա եւ հանքային նիւթեր։ Արտահանումը [[2014]]-ին կազմած է 29 մլրդ ամերիկեան տոլար<ref name="Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն"/>: Արտահանութեան մէջ աւելցած է պատրաստի արտադրանքի բաժինը։ Կ'արտահանուին հագուստ, կօշիկ, երկաթ, պողպատ, մեքենաներ, գործիքներ եւ վառելիք Պուլկարիոյ մեծ առեւտրական գործընկերներն են [[Գերմանիա]]ն, [[Ռուսիա]]ն, [[Իտալիա]]ն, [[Ռումինիա]]ն, [[Յունաստան]]ը, [[Թուրքիա]]ն, [[Ֆրանսա]]ն, [[Սպանիա]]ն<ref name="Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն"/>։ == Մշակոյթ == === Գրականութիւն === Սկզբնաւորուած է 4-րդ դարու երկրորդ կիսուն։ [[Պուլղար|Պուլկար]]ացի հին գրականութիւնը (4— 7 դարերուն) եկեղեցագրական էր։ 14- րդ դարու վերջերէն, օսմանեան լուծի պայմաններուն մէջ, գրականութեան զարգացումը քանի մը դարերու ընթացքին արգելակուած է։ 15րդ— 18րդ դարերուն յայտնի էին բարոյախօսութիւններու ժողովածուները՝ «տամասկինները»։ 16-րդ դարասկիզբին լոյս տեսան պուլկարացի գրողներու առաջին տպագիր գիրքերը։ Պուլկարիոյ ազգային վերածնունդը (18-րդ երկրորդ կիսուն) նպաստեց գրականութեան զարգացման։ Ազգային գրականութիւնը ձեւաւորուեցաւ 19-րդ դարուն 50—70-ական թուականներուն ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակաշրջանին։ Երեւան եկան նշանակալից ստեղծագործութիւններ՝ նուիրուած 70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարին։ 90-ական թուականներուն քննադատական իրաւապաշտական ծաղկման շրջանին, ստեղծուեցան երգիծական գործեր։ Իրաւապաշտ գրողներու ստեղծագործութեան հիմնական նիւթերէն մէկը դարձաւ գիւղը։ Բանաստեղծութեան մէջ, կը գերիշխէր քաղաքացիական քնարերգութիւնը։ 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկիզբին կը վերաբերի ընկերավարական գրականութեան ծնունդը։ === Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ === ==== Ճարտարապետութիւն ==== Պուլկարիոյ տարածքին մէջ, պահպանուած են անտիկ եւ միջնադարեան ճարտարապետական յուշարձաններու մնացորդներ։ Օսմանեան լուծէն ազատագրուելէն ետք, ([[1878]]) սկսած են քաղաքաշինական ծաւալուն աշխատանքներ ([[Սոֆիա]], [[Փլովտիւ]], [[Վառնա]])։ Երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ ինկած շրջանին մէջ, ճարտարապետութիւնը կրած է գործառնութեան եւ կառուցման որոշակի ազդեցութիւն։ Ժողովրդական իշխանութեան հաստատումէն ([[1944]]) ետք, ճարտարապետութիւնը կ'ընթանայ նոր, ընկերային ուղիով։ Մեծ չափեր ընդունած են քաղաքաշինական աշխատանքները։ Կառուցուած են արդիւնաբերական կեդրոններ, ստեղծուած է [[Սոֆիա]]յի կեդրոնի խորհուրդը՝ հրապարակներու համակարգով եւ Գ․ Տիմիտրովի դամբարանով։ ==== Կերպարուեստ ==== [[Պատկեր:BASA-2072K-1-337-72-National costume from Rousse region.jpg|մինի|Ազգային տարազով պուլկարուհի]] Արուեստի ազգային իրաւապաշտական դպրոցը սկսած է զարգանալ Պուլկարական վերածնունդի շրջանին մէջ եւ վերելք ապրած է [[1878]]-էն։ 20-րդ դարուն առաջին քառորդին հանդէս եկած են մարտանկարիչներ եւ բնանկարիչներ, քաղաքական ծաղրանկարի եւ քանդակագործութեան վարպետներ։ Շարք մը գեղանկարիչներ եւ քանդակագործներ պատկերած են պրոլետարիատի պայքարը, նախադրեալներ ստեղծած ընկերային իրաւապաշտութեան արուեստի ձեւաւորման համար։ Պուլկարիոյ մէջ, ժողովրդա-դեմոկրատական իշխանութեան օրով արուեստը կ'ընթանէ ընկերային ռէալիզմի ուղիով։ [[1960]]-ական թուականներուն գեղանկարչութեան բնորոշ է հերոսական կերպարներ ստեղծելու, արտայայտիչ ու արդուզարդի գունագեղութեան, ինչպէս եւ հին ազգային աւանդութիւններուն դիմելու ձգտումը։ === Երաժշտութիւն === Պուլկարիոյ ժողովրդական երաժշտութիւնը, ձեւաւորուած է սլաւ ցեղերու ժողովրդական երաժշտութեան հիման վրայ, ուրոյն [[Պալքանեան թերակղզի]]ի հնագոյն բնակիչներու, հետագային հարեւան ժողովուրդներու, ինչպէս եւ նուաճողներու երաժշտական մշակոյթի տարրերը։ Պուլկարական ժողովրդական երգերը հիմնականին մէջ միաձայն են։ 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն սկսած է զարգանալ արուեստի երաժշտութիւնը։ Պուլկարիոյ երաժշտաթատերական ստեղծագործութեան հիմնադիրն է Գ․ Աթանասովը, առաջին սիմֆոնիայի հեղինակը՝ Ն․ Աթանասովը։ [[1920]]-ական թուականներուն յորինողները ստեղծագործած են բոլոր տեսակներով։ [[1904]]-ին Պուլկարիոյ մէջ, բացուած է առաջին երաժշտական դպրոցը։ Հիմնադրուած են Պուլկարական օփրային ընկերութիւնը, ինքնագործ երգչախումբեր միաւորող՝ Պուլկարիոյ ժողովրդական երգչախմուբերու միութիւնը ([[1926]]), աոաջին մշտական պետական սիմֆոնիկ նուագախումբը ([[1928]])։ Կը գործեն ([[1975]])՝ երաժշտանոց, երաժշտական ուսումնարան (5), [[Սոֆիա]]յի պետական ֆիլհարմոնիան, Պուլկարական ձայնասփիւռի եւ հեռուստատեսութեան նուագախումբը [[Սոֆիա]]յի մէջ, սիմֆոնիկ նուագախմբեր՝ Ռուսէի մէջ, [[Վառնա]]յի, [[Պուրկաս]]ի, [[Փլովտիւ]]ի եւ Պլէենի մէջ, օպերային թատրոններ՝ [[Սոֆիա]]յի, Ռուսէի, [[Վառնա]]յի, Ստարա Զագորայի եւ [[Փլովտիւ]]ի մէջ: === Պար === [[1927]]-ին պարարուեստի վարպետ Ա․ Պետրովը [[Սոֆիա]]յի ժողովրդական օպերայի մէջ, կազմակերպած է առաջին պարարուեստի խումբը։ [[1937]]-ին բեմադրուած է Խ․ Մանոլովի «Օձը եւ Ցանան» պուլկարական անդրանիկ թատերապարը։ Ժողովրդական կարգերու հաստատմամբ սկսած է պուլկարական թատերապարի արուեստի ծաղկումը։ [[Սոֆիա]]յի ժողովրդական օփերայի բեմապարի խումբը ստեղծագործական կապերու մեջ է սովետական պարարուեստի վարպետներու եւ մանկավարժներու հետ։ [[1951]]-էն կը գործէ պետական պարարուեստի ուսումնարանը՝ դասական պարի եւ պուլկարական պարային ժողովագրական բաժիններով, [[1961]]-էն [[Վառնա]]յի մէջ կը կատարուի թատերապարի միջազգային մրցոյթ։ === Թատրոն === 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկիզբին, Պուլկարիոյ մէջ ձեւաւորուած է պուլկարական դերասանական արուեստի իրաւապաշտական ուղղութիւնը։ ժողովրդական կարգերու հաստատումէն ետք, բացուեցան արուեստի նոր թատրոններ։ [[Սոֆիա]]յի մէջ, կ'աշխատին Ի․ Վազովի անուան ժողովրդական «Ծիծաղ եւ արցունք», տրամադիկական, ժողովրդական, բանակի, երգիծական, երիտասարդութեան ժողովրդական «[[Սոֆիա]]», «Թատրոն 199», տիկնիկային կեդրոնական եւ այլ թատրոններ։ Թատերական արուեստի բարձրագոյն հիմնարկը հիմնադրուած է [[1948]]-ին։ == Հայերը Պուլկարիոյ Մէջ== Պուլկար եւ հայ ժողովուրդներու միջեւ փոխյարաբերութիւններ եղած են տակաւին [[5-րդ դար]]ուն, երբ [[451]] թուականի [[Վարդանանց Պատերազմ|Աւարայրի ճակատամարտէն]] ետք, որոշ հայ իշխաններ, խոյս տալով [[պարսիկներ]]<nowiki/>ու հետապնդումներէն, իրենց զօրքերով հեռացան Հայաստանէն եւ հաստատուեցան Պալքանեան թերակղզիի մէջ։ [[13–րդ դար|13]] մինչեւ [[17-րդ դար]]երուն [[Մոնկոլական նուաճումները եւ Հայաստանը|մոնկոլական]] ու թուրքական արշաւանքներուն հետեւանքով հայերու նոր գաղթը տեղի ունեցաւ դէպի Պուլկարիա։ [[1800]] թուականին, Պուլկարիոյ քաղաքային հայ բնակչութիւնը շուրջ 10 հազար էր, արդէն դարավերջին՝ մօտ 15 հազար։ Հայերու թիւը Պուլկարիոյ մէջ, զգալիօրէն աւելցաւ [[1890]]-ական թուականներուն՝ Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ, հայերու զանգուածային կոտորածներէն ետք։ Հանրայայտ են պուլկար յայտնի բանաստեղծ Պեյս Յավորովի արձագանքն այդ կոտորածներուն եւ անոր «Հայեր» բանաստեղծութինը։ Հայերը մեծ մասամբ արհեստաւորներ էին, կային նաեւ բժիշկներ, իրաւաբաններ, ճարտարագէտներ, պետական պաշտօնեաներ։ Պուլկարահայերը անմասն չէին նաեւ թուրքական լուծի դէմ պուլկար ժողովուրդի մղած դարաւոր պայքարին, իսկ [[1912]]–[[1913]] թուականներու [[Պալքանեան պատերազմներ]]ու ընթացքին, [[Գարեգին Նժդեհ]]ի եւ [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկի]] հայ կամաւորներու յատուկ վաշտ մը, կը մասնակցէր Թուրքիոյ դէմ մարտերուն։ Պուլկարահայերէն շատերը աչքի ինկան նաեւ պուլկար ժողովուրդի մղած հակամիապետական ու հակաֆաշիստական պայքարին մէջ։ Պուլկարիոյ մէջ գործած են հայկական դպրոցներ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպութիւններ, մշակութային միութիւններ, լոյս ընծայուած են բազմաթիւ թերթեր։ [[1946]] թուականին մօտ, 6 հազար պուլկարահայեր հայրենադարձուեցան։ [[1990]] թուականին, համայնավար վարչակարգի տապալումէն ետք, ազգային զարթօնքի ժամանակաշրջան սկսած է նաեւ պուլկարահայ համայնքի կեանքին մէջ։ [[1990]] թուականէն, հիմնուած են նոր միութիւններ ու կազմակերպութիւններ, վերաբացուած են հայկական վարժարանները, լոյս կը տեսնեն հայերէն-պուլկարերէն շաբաթաթերթեր։ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Պուլկարիոյ թեմը կազմաւորուած է [[19-րդ դար]]ուն: Առաջնորդանիստը [[Սոֆիայի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի]]ն է։ Ներկայիս, Պուլկարիոյ մէջ, կը բնակի 15–20 հազար հայ, հիմնականին մէջ [[Փլովտիւ]], [[Սոֆիա]], [[Վառնա]], [[Պուրկաս]] եւ [[Ռուսէ]] քաղաքներուն մէջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին Յղումներ == * [http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=141 Հայերը Պուկարիոյ մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111845/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=141 |date=2016-03-04 }} * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/591 Հայկական Սովետական Հանրագիտարան] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html ԱՄՆ Կեդրոնական Հետախուզական Վարչութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |date=2016-10-01 }} [[Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] qs627h8akwdv68te56mpdix94u271qz 252991 252990 2026-07-25T19:36:00Z ~2026-41410-14 14811 252991 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Երկիր}} '''Պուլկարիա''' ([[պուլղարերէն|պուլկարերէն]]՝ България, Bălgariya), պաշտօնապէս '''Պուլկարիոյ Հանրապետութիւն''' (պուլկ.՝ Република България, Republika Bălgariya), երկիր [[Հարաւային Եւրոպա]]յի մէջ՝ [[Պալքանեան թերակղզի]]ի արեւլքը՝ Սեւ ծովու ափին։ Սահմանակից է [[Ռումանիա]]յին՝ հիւսիսէն , [[Սերպիա]]յին եւ [[Հիւսիսային Մակետոնիա|Հիւսիսային Մակեդոնիային]]՝ արեւմտքէն, [[Յունաստան]]ին եւ Թուրքիոյ՝ հարաւէն, եւ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովուն]]՝ արեւելքին մէջ։ Պուլկարիան կը գտնուի նախկին Թրակիոյ հիւսիսային տարածքին մէջ<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=47}}</ref>։ Հինգ դարուան Օսմանեան տիրապետութենէն ետք, Պուլկարիոյ մէջ ստեղծուած է սահմանադրական միապետութիւն՝ 1878 թիւին։ Պուլկարիան այժմ ժողովրդավարական եւ սահմանադրական հանրապետութիւն է։ [[Եւրամութիւն|Եւրամիութեան]] ու [[ՆԱԹՕ]]-ի անդամ է։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Balkans 925AD.png|մինի|աջից|280px|Պուլկարիան Սիմէոն Մեծի օրով՝ (893-927 թ.)]] [[Պատկեր:Bulgaria-Iván Asen2-es.svg|մինի|աջից|280px|Պուլկարիան Իւան Ասենի օրով՝ (1218-1241 թ.)]] Պուլկարիոյ տարածքի հնագոյն բնակիչները թրակացիներն էին։ Ք․ա․ 1-ին դարուն զայն նուաճեցին հռոմէացիները։ I3-րդ դարուն սկսաւ հիւսիսային բարբարոսական ցեղերու ներխուժումը Պալքաններ։ Հռոմէական կայսրութեան փլուզումէն ետք, Պուլկարիոյ տարածք մտաւ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան՝ Բիւզանդիոյ կազմի մէջ։ VI դ․ սկզբէն, սկսաւ սլաւոնական ցեղերու ներթափանցումը, որոնք VIIդ․ կիսուն դարձան գերակշռող էթնիկական տարրը։ Թրակացիներու մէկ մասը ձուլուեցաւ սլաւոններու հետ, իսկ միւս մասը, ինչպէս նաեւ իլլիրիական որոշ ցեղեր, մղուեցան թերակղզիի արեւմտեան մասը։ VII դ․ 70-ական թուականներուն․ Հարաւային Բեսարաբիայէն [[Պալքանեան թերակղզի]] ներխուժեցին պրոտոպուլկարները։ Անոնց առաջնորդ Ասպարովս խանի գլխաւորութեամբ ստեղծուեցաւ սլաւոնա-պուլկարական պետութիւն՝ այսպէս կոչուած Առաջին Պուլկարական թագաւորութիւնը Պուլկարիա անունով։ Մօտ [[865]]-ին քրիստոնէութիւնը ընդունուեցաւ որպէս պաշտօնական պետական կրօն։ Արագացաւ պետութեան սլաւոնացումը։ Աստիճանաբար վերացաւ պրոտոպուլկարներու ու սլաւոններու միջեւ եղած էթնիկական տարբերութիւնը եւ կազմաւորուեցաւ միասնական պուլկար ժողովուրդը։ [[894]]-ին մուտք գործեց սլաւոնական գիրը։ Սլաւոնական լեզուն դարձաւ նաեւ եկեղեցւոյ եւ պետութեան լեզուն։ Կախեալ գիւղացիներու շահագործման ուժեղացումը, որ հետեւանք էր Բիւզանդիոյ դէմ, Պուլկարիոյ երկարատեւ եւ ծանր պատերազմներու, Բոգոմիչներու հուժկու հակաֆեոդալական գիւղացիական շարժման պատճառ դարձաւ։ [[968]]—[[971]]-ին Պուլկարիան ռուս-բիւզանդական պատերազմներու ռազմաբեմ էր։ Պուլկարիոյ Սամուիլ թագաւորը յաջողութեամբ կը մարտնչէր Բիւզանդիոյ դէմ, սակայն [[1014]]-ին պարտութիւն կրեց եւ ընդունեց անոր տիրապետութիւնը։ Պուլկար ժողովուրդը ազատագրական պայքար ծաւալեց։ Զօրացաւ բոգոմիլներու շարժումը։ XI դ․ 80-ական թթ․ տեղի ունեցան բոգոմիլներու եւ պաւլիկեաններու ապստամբութիւնները։ [[1185]]—[[1187]]-ին Պյոտր եւ Ասենիա եղբայրներու գլխաւորած մեծ ապստամբութեան հետեւանքով տապալուեցաւ բիւզանդական լուծը եւ ստեղծուեցաւ պուլկարական նոր պետութիւնը՝ Երկրորդ Պուլկարական թագաւորութիւնը ([[1187]]—[[1396]]), որ իր քաղաքական եւ տնտեսական բարգաւաճման հասաւ Իւան Ասենիա 11-ի ([[1218]]—[[1241]]) թագաւորութեան շրջանին մէջ։ Անոր սահմանները կը տարածուէին մինչեւ [[Սեւ Ծով|Սեւ]], [[Էգէական Ծով|Էգէական]] եւ [[Ատրիաթիկ Ծով|Ատրիաթիկ]] ծովերը։ [[1393]]—[[1396]]-ին Պուլկարիան նուաճեցին [[թուրքեր]]ը։ Պուլկարիոյ մէջ, հաստատուեցան թուրք, ռազմա-աւատական կարգեր։ Պուլկար ժողովուրդի համար ծանր հետեւանքներ ունեցաւ բռնի մահմեդականացումը, որուն բացառիկ դաժան ձեւերէն էր դնշիրմեն։ Օտար լուծը առաջ բերաւ պուլկար ժողովուրդի յամառ դիմադրութիւնը, որ կը դրսեւորուէր հայդուկներու շարժման եւ ապստամբութիւններու ձեւով։ Բայց [[Թուրքիա]]ն դաժանոօրէն կը ճնշէր այդ ապստամբութիւնները, որ եւ բնակչութեան մէհ մասի արտագաղթի պատճառ կը դառնար։ Պուլկար ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումը նոր ոյժով ծաւալուեցաւ XIX դ․։ Ազգային-յեղափոխական գաղափարախոսութեան սկիզբ դրաւ Գ․ Ռակովսկին։ [[1869]]-ին Վ․ Լնսկու եւ Լ․Կարավեչովի ջանքերով ստեղծուեցաւ Պուլկարական յեղափոխական կեդկոմ, որ նախապատրաստեց համապուլկարական ապստամբութիւնը։ Սակայն, ինչպէս [[1875]]-ի Սաարա Զագորայի, այնպէս ալ [[1876]]-ի [[Ապրիլ]]եան ապստամբութիւնը դաժանօրէն ճնշուեցաւ։ Միայն [[1877]]—[[1878]]-ի [[ռուս-թուրքական պատերազմ]]ին ընթացքին [[ռուս]]ական բանակի յաղթանակը ապահովուեցաւ, Պուլկարիոյ ազատագրումը օսմանեան լուծէն։ Պուլկարիոյ հիւսիսային մասին մէջ, կազմուեցաւ [[Թուրքիա]]յէն վասալական կախման մէջ գտնուող Պուլկարական իշխանութիւնը, իսկ հարաւին մէջ՝, [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] կազմին մէջ, ստեղծուեցաւ Արեւելեան Ռումելիա ինքնավար մարզը՝ սուլթանի կողմէն նշանակուող քրիստոնեայ ժեներալ-նահանգապետով։ [[1885]]-ի [[Սեպտեմբեր 6]]-ին Պլովդիվի ապստամբութեան շնորհիւ Արեւելեան Ռումելիան միացաւ Պուլկարական իշխանութեանը։ [[1908]]-ի [[Սեպտեմբեր 22]]-ին, օգտուելով Երիտթուրքական յեղափոխութենէն եւ Թուրքիոյ թուլացումէն, Պուլկարիան հռչակուեցաւ անկախ թագաւորութիւն։ [[1912]]—[[1913]]-ին Պուլկարիան մասնակցեցաւ Պալքանեան պատերազմներուն։ [[1915]]-ի [[Հոկտեմբեր 1]]-ին մտաւ [[առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի մէջ՝ Գերմանիոյ կողմէն։ [[1919]]-ի Նեոյիի պայմանագրով Պուլկարիան կտրուեցաւ [[Էգէական Ծով]]էն եւ կորսնցուց իր տարածքներու զգալի մասը։ Հոկտեմբերեան ընկերային մեծ յեղափոխութեան ազդեցութեամբ Պուլկարիոյ մէջ, զօրացաւ յեղափոխական շարժումը։ [[1923]]-ի [[Յունիս 9]]-ի պետական յեղաշրջման հետեւանքով երկրին մէջ, հաստատուեցաւ ֆաշիստական դիկտատուրայ։ [[1923]]-ի [[Սեպտեմբեր]]եան հակաֆաշիստական ապստամբութիւնը, չնայած պարտութեանը, քաղաքական մեծ հետեւանքներ ունեցաւ երկրի համար։ Արտաքին քաղաքականութեան բնագաւառին մէջ Պուլկարիան կը կողմնորոշուէր դէպի [[ֆաշիստական Գերմանիա]]ն։ [[1941]]-ի [[Մարտ 1]]-ին գերմանական զօրքերը մտան Պուլկարիա։ Պուլկար ժողովուրդը պայքար մղեց միապետաֆաշիստական կլիկի եւ գերմանական զաւթիչներու դէմ։ [[1942]]-ին Գ․ Դիմիարովի նախաձեռնութեամբ ստեղծուեցաւ Հայրենական ճակատ, որ կը միաւորէր երկրի բոլոր հակաֆաշիստական ոյժերը։ Ծաւալուեցաւ հակաֆաշիստական պարտիզանական շարժում։ [[1944]]-ի [[Սեպտեմբեր 5]]-ին [[ԽՍՀՄ]] պատերազմ յայտարարեց ֆաշիստական Պուլկարիոյ դէմ։ Հետապնդելով հիթլերեան զօրքերուն՝ սովետական բանակը [[1944]]-ի [[Սեպտեմբեր 8]]-ին մտաւ Պուլկարիա։ Պուլկար ժողովուրդը [[Սեպտեմբեր 9]]-ին ապստամբեցաւ եւ տապալեցաւ ֆաշիստական վարչակարգը։ Կազմուեցաւ Հճ-ի կառավարութիւն Կ․ Գէորգինի գլխաւրութեամբ։ Պուլկարիոյ մէջ, հաստատուեցաւ ժողովրդավարական դեմոկրատական իշխանութիւն։ Հճ-ի կառավարութիւնը անցկացուց արմատական դեմոկրատական բարեփոխումներ։ Շուտով պուլկարական նոր բանակի զօրամասերը, սովետական բանակի հետ միասին, ռազմական գործողութիւններ սկսան Գերմանիոյ դէմ։ [[1945]]-ի [[Նոյեմբեր 18]]-ին տեղի ունեցան ժողովրդավարական ժողովի ընտրութիւններ։ [[1946]]-ի [[Սեպտեմբեր 8]]-ի համաժողովրդական հանրաքուէի հիման վրայ, վերացուեցաւ միապետութիւնը եւ Պուլկարիան հռչակուեցաւ ժողովրդավար հանրապետութիւն։ Կազմուեցաւ Հճ-ի նոր կառավարութիւն՝ Գ․ Դիմիտրովի գլխաւորութեամբ։ [[1947]]-ի [[Փետրուարի 10]]-ին Պուլկարիոյ հետ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ [[1947]]-ին ընդունուեցաւ ԲԺՀ-ի սահմանադրութիւնը։ Ազգայնացուեցան արդիւնաբերական ձեռնարկութիւնները եւ մասնաւոր պանքերը։ Պուլկարիան ՏՓԽ-ի ([[1949]]) եւ [[ՄԱԿ]]-ի ([[1955]]) անդամ է, Վարշաւայի պայմանագրի մասնակից ([[1955]])։ == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:Bulgaria-geographic map-bg.svg|մինի|աջից|280px|Պուլկարիոյ ֆիզիքական քարտէզ]] Պուլկարիան կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ, բնական պայմաններով անցումային շրջան է Արեւելեան հիւսիսին մէջ եւ Կեդրոնական Եւրոպայի, հարաւին մէջ՝ Միջերկրածովայինի միջեւ։ Պուլկարիոյ հիւսիսը կը զբաղեցնէ [[Տանուպ Գետ|Տանուպի]] բլրապատ հարթավայրը, որ աստիճանաբար կը բարձրանայ հարաւին մէջ եւ կը ձուլուի Ստարա Պլանինա լեռնային սիստեմի նախալեռներուն։ Ստարա Պլանինա լեռները արեւմուտքէն արեւելք կը հատեն ամբողջ Պուլկարիան։ Ստարա Պլանինայի եւ Սրեդնա Գորա լեռնային համակարգի միջեւ ինկած են ենթապալքանեան դեկդոնական գոգհովիտները։ Հարաւին մէջ եւ հարաւ-արեւմուտքին մէջ, կը տարածուին Ռիլա, Պիրին եւ Ռոդոպեան լեռները։ Ռոդոպեան Սրեդնա Գորա լեռներու միջեւ, Մարիցա գետի երկայնքով տարածուած է Վերին Թրակեան դաշտավայրը, որ ամենաբերրին է երկրին մէջ։ Պուլկարիոյ սեւծովեան ափերը ցածրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ, կան շատ լողափներ։ === Օգտակար Հանածոներ === [[Պատկեր:Oilcape.jpg|մինի|աջից|280px|Տեսարան Պրիմորսկօ քաղաքէն]] Առաւել կարեւոր օգտակար հանածոներն են․ [[ածուխ]]ը, [[երկաթաքար]]ը, [[ցինկ]]ը, [[կապար]]ը, [[պղինձ]]ը, քարաղը, [[նաֆթ]]ը, հանքային ջուրերը, շինանիւթերը։ === Կլիմա === Պուլկարիոյ մեծ մասին մէջ բարեխառն է, ցամաքային, հարաւին մէջ, Ստրումա եւ Մեստա գետերու հովիտներուն մէջ անցումնային է Միջերկրածովային։ Լեռներուն մէջ, առկայ է ուղղաձիգ կլիմայական գօտիականութիւն։ [[Յունուար]]ի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերուն մէջ —2&nbsp;°C-ից 2,5&nbsp;°C է, լեռներուն՝ մինչեւ — 10,8&nbsp;°C, [[հՅւլիս|Յուլիս]]ինը՝ համապատասխանաբար՝ մինչեւ 25,1&nbsp;°C եւ մինչեւ 5,1&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները ցած վայրերուն մէջ 450—600 մմ են, լեռներուն մէջ՝ 850—1300 մմ։ === Ներքին Ջուրեր === [[Պատկեր:Bulgaria-demography.png|մինի|աջից|280px|Պուլկարիոյ բնակչութեան շարժը]] Գետային ցանցը խիտ է, գետերու մեծ մասը կարճ են, ունին լեռնային բնոյթ, ամրան վերջին կը ծանծաղին։ Նաւարկելի միակ գետը [[Տանուպ Գետ|Տանուպն]] է։ Ջրառատ գետերէն են՝ Մարիցան, Ստրուման, Մեստան։ === Հողեր, Բուսական եւ Կենդանական Աշխարհ === [[Տանուպ Գետ|Տանուպի]] հարթավայրուն մէջ, կը գերակշռեն սեւահողերը եւ գորշ անտառային պողզոլանման հողերը, Ստարա Պլանինայէն հարաւ՝ շագանակագոյն եւ պինդ սեւահողանման, լեռներուն մէջ՝ գորշ անտառային, լեռնանտառային, մուգ, լեռնամարգագետնային եւ կմախքային հողերը։ Տարածութեան 1/3-ը անտառածածկ է։ Կը գերակշռեն սաղարթաւոր, 1700—2000 մ․ բարձրութիւններու վրայ՝ լայնատերեւ անտառները, աւելի բարձր՝ ենթալպեան եւ ալպեան մարգագետինները։ Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները լաւ պահպանուած են անտառներուն մէջ։ Պուլկարիան հարուստ է թռչուններով։ Մեծ տարածում ունին կրծողները։ == Բնակչութիւն == [[Պատկեր:Population pyramid of Bulgaria.png|մինի|աջից|280px|Պուլկարիոյ բնակչութեան սեռա-տարիքային բուրգը]] Բնակչութեան 76.9%-ը պուլկարներ են<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Բնակչութիւն |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref>, կ'ապրին նաեւ [[թուրքեր]], գնչուներ, [[հայեր]], [[ռուսեր]], [[հրեաներ]], [[յոյներ]] եւ այլեր։ Բնակչութեան մեծ մասը ուղղափառ են, փոքր խումբ մը՝ աւետարականներն ու կաթողեկէները, պաշտօնական տոմարը՝ գրիգորեանն է։ Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 քմ2 վրայ 76 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը 74% է<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Ուրբանիզացիան |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref>։ Մեծ քաղաքներն են՝ [[Սոֆիա]]ն, [[Փլովտիւ]]<nowiki/>ը, [[Վառնա]]ն, [[Ռուսէն]], [[Բուրգաս]]ը, Ստարա Զագորան։ == Տնտեսութիւն == Պուլկարիոյ տնտեսութեան կառուցուածքին մէջ, գիւղատնտեսութեան բաժինը կը կազմէ 4,9%<ref name="cia.gov">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Տնտեսութեան ճիւղային կառուցուածք |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref> արդիւնաբերութիւնը 31,2%<ref name="cia.gov"/>, իսկ 63,9%<ref name="cia.gov"/>-ը բաժին կ'իյնայ ծառայութիւններուն։ Մինչեւ ընկերային յեղափոխութեան յաղթանակը Պուլկարիան եւրոպական զարգացած կապիտալիստական պետութիւններու ագրարայ հումքային կցորդն էր։ ժողովրդական իշխանութիւնը ընկերա-տնտեսական արմատական վերափոխումներ կատարեց։ Պուլկարիան ագրարային յետամնաց երկրէն վերածուեցաւ ժամանակակէն զարգացած արդիւնաբերութեամբ եւ կոոպերացուած ու մեքենայացուած մեծ գիւղատնտեսութեամբ արդիւնաբերական-ագրարային երկրի։ === Փոխադրութիւն === [[Պատկեր:Downtown Sofia Boby Dimitrov 1.jpg|մինի|աջից|280px|Սոֆիա՝ Պուլկարիոյ նիւթական կեդրոն]] Փոխադրութեան ցանցի վերակառուցման եւ փախադրամիջոցի աւելացման շնորհիւ մեծցած է փոխադրութեան բոլոր տեսակներու շրջանառութիւնը։ Ռուսեն դուրս եկող երկաթուղին Պուլկարիան կը կապէ Ռումանիոյ եւ Ուքրանիոյ հետ։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են [[Վառնա]]ն եւ [[Բուրգաս]]ը [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովուն]], [[Ռուսեն]], Սուիշտովը եւ Լոմը՝ [[Տանուպ Գետ|Տանուպի]] վրայ, մասնագիտացուած նաւահանգիստները՝ Դրուժբա նաֆթային նաւահանգիստը Բուրգասի ծոցի, ածուխի նաւահանգիստը [[Վառնա]]յի լիճի ափին։ === Առեւտրաշրջանառութիւն === [[2014]]-ին Ներմուծումը կազմած է 33,56 մլրդ ամերիկեան տոլար<ref name="Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |dead-url=yes }}</ref> կը ներմուծեն հիմնականին մէջ, մեքենաներ եւ գործիքներ, մետաղներ, քիմիական նիւթեր, պլաստմասա եւ հանքային նիւթեր։ Արտահանումը [[2014]]-ին կազմած է 29 մլրդ ամերիկեան տոլար<ref name="Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն"/>: Արտահանութեան մէջ աւելցած է պատրաստի արտադրանքի բաժինը։ Կ'արտահանուին հագուստ, կօշիկ, երկաթ, պողպատ, մեքենաներ, գործիքներ եւ վառելիք Պուլկարիոյ մեծ առեւտրական գործընկերներն են [[Գերմանիա]]ն, [[Ռուսիա]]ն, [[Իտալիա]]ն, [[Ռումինիա]]ն, [[Յունաստան]]ը, [[Թուրքիա]]ն, [[Ֆրանսա]]ն, [[Սպանիա]]ն<ref name="Պուլղարիոյ Առեւտրաշրջանառութիւն"/>։ == Մշակոյթ == === Գրականութիւն === Սկզբնաւորուած է 4-րդ դարու երկրորդ կիսուն։ [[Պուլղար|Պուլկար]]ացի հին գրականութիւնը (4— 7 դարերուն) եկեղեցագրական էր։ 14- րդ դարու վերջերէն, օսմանեան լուծի պայմաններուն մէջ, գրականութեան զարգացումը քանի մը դարերու ընթացքին արգելակուած է։ 15րդ— 18րդ դարերուն յայտնի էին բարոյախօսութիւններու ժողովածուները՝ «տամասկինները»։ 16-րդ դարասկիզբին լոյս տեսան պուլկարացի գրողներու առաջին տպագիր գիրքերը։ Պուլկարիոյ ազգային վերածնունդը (18-րդ երկրորդ կիսուն) նպաստեց գրականութեան զարգացման։ Ազգային գրականութիւնը ձեւաւորուեցաւ 19-րդ դարուն 50—70-ական թուականներուն ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակաշրջանին։ Երեւան եկան նշանակալից ստեղծագործութիւններ՝ նուիրուած 70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարին։ 90-ական թուականներուն քննադատական իրաւապաշտական ծաղկման շրջանին, ստեղծուեցան երգիծական գործեր։ Իրաւապաշտ գրողներու ստեղծագործութեան հիմնական նիւթերէն մէկը դարձաւ գիւղը։ Բանաստեղծութեան մէջ, կը գերիշխէր քաղաքացիական քնարերգութիւնը։ 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկիզբին կը վերաբերի ընկերավարական գրականութեան ծնունդը։ === Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ === ==== Ճարտարապետութիւն ==== Պուլկարիոյ տարածքին մէջ, պահպանուած են անտիկ եւ միջնադարեան ճարտարապետական յուշարձաններու մնացորդներ։ Օսմանեան լուծէն ազատագրուելէն ետք, ([[1878]]) սկսած են քաղաքաշինական ծաւալուն աշխատանքներ ([[Սոֆիա]], [[Փլովտիւ]], [[Վառնա]])։ Երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ ինկած շրջանին մէջ, ճարտարապետութիւնը կրած է գործառնութեան եւ կառուցման որոշակի ազդեցութիւն։ Ժողովրդական իշխանութեան հաստատումէն ([[1944]]) ետք, ճարտարապետութիւնը կ'ընթանայ նոր, ընկերային ուղիով։ Մեծ չափեր ընդունած են քաղաքաշինական աշխատանքները։ Կառուցուած են արդիւնաբերական կեդրոններ, ստեղծուած է [[Սոֆիա]]յի կեդրոնի խորհուրդը՝ հրապարակներու համակարգով եւ Գ․ Տիմիտրովի դամբարանով։ ==== Կերպարուեստ ==== [[Պատկեր:BASA-2072K-1-337-72-National costume from Rousse region.jpg|մինի|Ազգային տարազով պուլկարուհի]] Արուեստի ազգային իրաւապաշտական դպրոցը սկսած է զարգանալ Պուլկարական վերածնունդի շրջանին մէջ եւ վերելք ապրած է [[1878]]-էն։ 20-րդ դարուն առաջին քառորդին հանդէս եկած են մարտանկարիչներ եւ բնանկարիչներ, քաղաքական ծաղրանկարի եւ քանդակագործութեան վարպետներ։ Շարք մը գեղանկարիչներ եւ քանդակագործներ պատկերած են պրոլետարիատի պայքարը, նախադրեալներ ստեղծած ընկերային իրաւապաշտութեան արուեստի ձեւաւորման համար։ Պուլկարիոյ մէջ, ժողովրդա-դեմոկրատական իշխանութեան օրով արուեստը կ'ընթանէ ընկերային ռէալիզմի ուղիով։ [[1960]]-ական թուականներուն գեղանկարչութեան բնորոշ է հերոսական կերպարներ ստեղծելու, արտայայտիչ ու արդուզարդի գունագեղութեան, ինչպէս եւ հին ազգային աւանդութիւններուն դիմելու ձգտումը։ === Երաժշտութիւն === Պուլկարիոյ ժողովրդական երաժշտութիւնը, ձեւաւորուած է սլաւ ցեղերու ժողովրդական երաժշտութեան հիման վրայ, ուրոյն [[Պալքանեան թերակղզի]]ի հնագոյն բնակիչներու, հետագային հարեւան ժողովուրդներու, ինչպէս եւ նուաճողներու երաժշտական մշակոյթի տարրերը։ Պուլկարական ժողովրդական երգերը հիմնականին մէջ միաձայն են։ 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն սկսած է զարգանալ արուեստի երաժշտութիւնը։ Պուլկարիոյ երաժշտաթատերական ստեղծագործութեան հիմնադիրն է Գ․ Աթանասովը, առաջին սիմֆոնիայի հեղինակը՝ Ն․ Աթանասովը։ [[1920]]-ական թուականներուն յորինողները ստեղծագործած են բոլոր տեսակներով։ [[1904]]-ին Պուլկարիոյ մէջ, բացուած է առաջին երաժշտական դպրոցը։ Հիմնադրուած են Պուլկարական օփրային ընկերութիւնը, ինքնագործ երգչախումբեր միաւորող՝ Պուլկարիոյ ժողովրդական երգչախմուբերու միութիւնը ([[1926]]), աոաջին մշտական պետական սիմֆոնիկ նուագախումբը ([[1928]])։ Կը գործեն ([[1975]])՝ երաժշտանոց, երաժշտական ուսումնարան (5), [[Սոֆիա]]յի պետական ֆիլհարմոնիան, Պուլկարական ձայնասփիւռի եւ հեռուստատեսութեան նուագախումբը [[Սոֆիա]]յի մէջ, սիմֆոնիկ նուագախմբեր՝ Ռուսէի մէջ, [[Վառնա]]յի, [[Պուրկաս]]ի, [[Փլովտիւ]]ի եւ Պլէենի մէջ, օպերային թատրոններ՝ [[Սոֆիա]]յի, Ռուսէի, [[Վառնա]]յի, Ստարա Զագորայի եւ [[Փլովտիւ]]ի մէջ: === Պար === [[1927]]-ին պարարուեստի վարպետ Ա․ Պետրովը [[Սոֆիա]]յի ժողովրդական օպերայի մէջ, կազմակերպած է առաջին պարարուեստի խումբը։ [[1937]]-ին բեմադրուած է Խ․ Մանոլովի «Օձը եւ Ցանան» պուլկարական անդրանիկ թատերապարը։ Ժողովրդական կարգերու հաստատմամբ սկսած է պուլկարական թատերապարի արուեստի ծաղկումը։ [[Սոֆիա]]յի ժողովրդական օփերայի բեմապարի խումբը ստեղծագործական կապերու մեջ է սովետական պարարուեստի վարպետներու եւ մանկավարժներու հետ։ [[1951]]-էն կը գործէ պետական պարարուեստի ուսումնարանը՝ դասական պարի եւ պուլկարական պարային ժողովագրական բաժիններով, [[1961]]-էն [[Վառնա]]յի մէջ կը կատարուի թատերապարի միջազգային մրցոյթ։ === Թատրոն === 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկիզբին, Պուլկարիոյ մէջ ձեւաւորուած է պուլկարական դերասանական արուեստի իրաւապաշտական ուղղութիւնը։ ժողովրդական կարգերու հաստատումէն ետք, բացուեցան արուեստի նոր թատրոններ։ [[Սոֆիա]]յի մէջ, կ'աշխատին Ի․ Վազովի անուան ժողովրդական «Ծիծաղ եւ արցունք», տրամադիկական, ժողովրդական, բանակի, երգիծական, երիտասարդութեան ժողովրդական «[[Սոֆիա]]», «Թատրոն 199», տիկնիկային կեդրոնական եւ այլ թատրոններ։ Թատերական արուեստի բարձրագոյն հիմնարկը հիմնադրուած է [[1948]]-ին։ == Հայերը Պուլկարիոյ Մէջ== Պուլկար եւ հայ ժողովուրդներու միջեւ փոխյարաբերութիւններ եղած են տակաւին [[5-րդ դար]]ուն, երբ [[451]] թուականի [[Վարդանանց Պատերազմ|Աւարայրի ճակատամարտէն]] ետք, որոշ հայ իշխաններ, խոյս տալով [[պարսիկներ]]<nowiki/>ու հետապնդումներէն, իրենց զօրքերով հեռացան Հայաստանէն եւ հաստատուեցան Պալքանեան թերակղզիի մէջ։ [[13–րդ դար|13]] մինչեւ [[17-րդ դար]]երուն [[Մոնկոլական նուաճումները եւ Հայաստանը|մոնկոլական]] ու թուրքական արշաւանքներուն հետեւանքով հայերու նոր գաղթը տեղի ունեցաւ դէպի Պուլկարիա։ [[1800]] թուականին, Պուլկարիոյ քաղաքային հայ բնակչութիւնը շուրջ 10 հազար էր, արդէն դարավերջին՝ մօտ 15 հազար։ Հայերու թիւը Պուլկարիոյ մէջ, զգալիօրէն աւելցաւ [[1890]]-ական թուականներուն՝ Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ, հայերու զանգուածային կոտորածներէն ետք։ Հանրայայտ են պուլկար յայտնի բանաստեղծ Պեյս Յավորովի արձագանքն այդ կոտորածներուն եւ անոր «Հայեր» բանաստեղծութինը։ Հայերը մեծ մասամբ արհեստաւորներ էին, կային նաեւ բժիշկներ, իրաւաբաններ, ճարտարագէտներ, պետական պաշտօնեաներ։ Պուլկարահայերը անմասն չէին նաեւ թուրքական լուծի դէմ պուլկար ժողովուրդի մղած դարաւոր պայքարին, իսկ [[1912]]–[[1913]] թուականներու [[Պալքանեան պատերազմներ]]ու ընթացքին, [[Գարեգին Նժդեհ]]ի եւ [[Անդրանիկ Օզանեան|Անդրանիկի]] հայ կամաւորներու յատուկ վաշտ մը, կը մասնակցէր Թուրքիոյ դէմ մարտերուն։ Պուլկարահայերէն շատերը աչքի ինկան նաեւ պուլկար ժողովուրդի մղած հակամիապետական ու հակաֆաշիստական պայքարին մէջ։ Պուլկարիոյ մէջ գործած են հայկական դպրոցներ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպութիւններ, մշակութային միութիւններ, լոյս ընծայուած են բազմաթիւ թերթեր։ [[1946]] թուականին մօտ, 6 հազար պուլկարահայեր հայրենադարձուեցան։ [[1990]] թուականին, համայնավար վարչակարգի տապալումէն ետք, ազգային զարթօնքի ժամանակաշրջան սկսած է նաեւ պուլկարահայ համայնքի կեանքին մէջ։ [[1990]] թուականէն, հիմնուած են նոր միութիւններ ու կազմակերպութիւններ, վերաբացուած են հայկական վարժարանները, լոյս կը տեսնեն հայերէն-պուլկարերէն շաբաթաթերթեր։ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Պուլկարիոյ թեմը կազմաւորուած է [[19-րդ դար]]ուն: Առաջնորդանիստը [[Սոֆիայի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի]]ն է։ Ներկայիս, Պուլկարիոյ մէջ, կը բնակի 15–20 հազար հայ, հիմնականին մէջ [[Փլովտիւ]], [[Սոֆիա]], [[Վառնա]], [[Պուրկաս]] եւ [[Ռուսէ]] քաղաքներուն մէջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին Յղումներ == * [http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=141 Հայերը Պուկարիոյ մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111845/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=141 |date=2016-03-04 }} * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/591 Հայկական Սովետական Հանրագիտարան] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html ԱՄՆ Կեդրոնական Հետախուզական Վարչութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |date=2016-10-01 }} [[Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] awfkcnxk5c13g0v9qin34p5rzo3iio6 0 32267 252987 2026-07-25T14:07:23Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:National Space Centre3.jpg|մինի|Կեդրոնատեղի՝ [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] մէջ]] '''Ռոսքոսմոս''' (Roscosmos, ռուս.՝ Роскосмос), պաշտօնապէս «Տիեզերական Գործունէութեան Պետական Հաստատութիւն՝ Ռոսքոսմոս», [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] Դաշնութեան պետական հաստատութիւն, որ պատասխանատու է տիեզերական...»: 252987 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:National Space Centre3.jpg|մինի|Կեդրոնատեղի՝ [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] մէջ]] '''Ռոսքոսմոս''' (Roscosmos, ռուս.՝ Роскосмос), պաշտօնապէս «Տիեզերական Գործունէութեան Պետական Հաստատութիւն՝ Ռոսքոսմոս», [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] Դաշնութեան պետական հաստատութիւն, որ պատասխանատու է տիեզերական թռիչքներու, տիեզերագնացական ծրագիրներու եւ օդատիեզերական հետազօտութիւններու։ Ռոսքոսմոս կը ժառանգէ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] հսկայ տիեզերական ծրագիրին մեծ մասը՝ 1991-ին Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք։ Անիկա կը հիմնուի 1992-ին՝ «Ռուսիոյ Տիեզերական Գործակալութիւն» անունով, իսկ իր ներկայ կազմակերպական ձեւը կը ստանայ 2015-ին, երբ կը միաւորուի Միացեալ Հրթիռային եւ Տիեզերական Հաստատութեան հետ՝ կրկին պետական վերահսկողութեան տակ առնելով Ռուսիոյ տիեզերական Ճարտարարուեստը։ Ռոսքոսմոսի կեդրոնատեղին կը գտնուի Մոսկուայի Ազգային Տիեզերական Կեդրոնին մէջ։ Անոր Առաքելութիւններու Վերահսկողութեան Կեդրոնը եւ Աստղաքաղաքը (Star City) կը գտնուին [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] մարզին մէջ։ Ռոսքոսմոսի տիեզերակայանները, որոնք կը գործածուին Ռուսիոյ Տիեզերական Զօրքերուն հետ համատեղ, են՝ [[Պայքոնուր]] ([[Ղազախստան]]), աշխարհի առաջին եւ ամէնէն մեծ տիեզերակայանը, [[Փլեսեցք]] (Արխանգելսկի մարզ) եւ Վոսթոչնի (Ամուրի մարզ)։ 2025-ի Փետրուարէն ի վեր, գործակալութեան ընդհանուր տնօրէնն է Տմիթրի Պականովը։ Ռոսքոսմոս ներկայիս կը գործածէ չորս հիմնական հրթիռային համակարգեր՝ ծանր բեռնատար «Պրոթոն-Մ» եւ «Անգարա A5», միջին բեռնատար «Սոյուզ-2»ի տարբերակները, ինչպէս նաեւ փոքր բեռնատար «Անգարա-1.2» հրթիռը։ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS) ռուսական բաժինի եօթը հիմնական բաժանմունքները կառուցած է Ռոսքոսմոսը՝ հիմնելով կայանը 1998-ին արձակուած Զարիա բաժանմունքով։ Ան նաեւ ժառանգած է Սոյուզ ծրագիրը, որ մարդկային պատմութեան մէջ ամէնէն շատ գործածուած անձնակազմային տիեզերանաւերու ընտանիքն է։ Անոր արդիական տարբերակները՝ «Սոյուզ MS»ը եւ «Փրոկրէս MS»ը, կը շարունակեն սպասարկել Միջազգային Տիեզերակայանը։ Ռոսքոսմոսը նաեւ տասը տարիով կ'երկարաձգէ «Միր» տիեզերակայանին գործունէութիւնը՝ անոր նախնական ծրագրաւորուած ծառայութեան ժամկէտէն անդին, իսկ վերջին անձնակազմային առաքելութիւնը 2000-ին կը լքէ կայանը։ Ռուսիա կը ծրագրէ 2028-էն սկսեալ կառուցել Ռուսական Ուղեծիրային Կայանը, որուն հիմքը պիտի կազմէ Միջազգային Տիեզերակայանի «Նաուքա» բաժանմունքը՝ «ISS»ի ուղեծիրէն դուրս բերուելուն զուգահեռ։ Միաժամանակ կը զարգացուին միջին բեռնատար «Սոյուզ-5» եւ մասամբ վերագործածելի մեթան-թթուածին վառելիքով աշխատող «Սոյուզ-7» հրթիռները<ref>[https://www.statista.com/topics/7842/space-industry-in-russia/?srsltid=AfmBOoqf8pTQx9uUMSvEojc1A6bm3Kssf8MvKC91Yupv3IjDHfZ7WYkt Միջազգային Տիեզերակայան]</ref>։ «Լունա-Կլոպ (Luna-Glob) ծրագիրը նպատակ ունի շարունակելու Խորհրդային Միութեան լուսնային առաքելութիւնները։ Թէեւ «Լունա-25» վայրէջք կատարող սարքը 2023-ին կը ձախողի, ապագայի ծրագիրներուն մէջ կը ներառուին [[Լուսին|Լուսինի]] ուղեծրային արբանեակ, բեւեռային վայրէջք կատարող սարքեր եւ լուսնային նմուշներու վերադարձի առաքելութիւն։ [[Հրատ|Հրատի]] դէպի «Mars 96» եւ «Fobos-Grunt» առաքելութիւնները նոյնպէս անյաջող կ'ըլլան, մինչդեռ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան (ESA) հետ համատեղ իրականացուած «Թրէյս Կէզ Օրպիթըր» (Trace Gas Orbiter) առաքելութիւնը 2016-ին յաջողութեամբ կը մտնէ Հրատի ուղեծիր։ Ռոսքոսմոս նաեւ կը ծրագրէ մարդատար լուսնային առաքելութիւններ՝ զարգացնելով «Օրել» տիեզերանաւը, «Եենիսէյ» գերածանր հրթիռը եւ մասնակցելով Միջազգային Լուսնային Հետազօտական Կայանի (International Lunar Research Station) ստեղծման աշխատանքներուն՝ [[Չինաստան|Չինաստանի]] տիեզերական ծրագիրին եւ այլ տասնմէկ երկիրներու համագործակցութեամբ։ 2022-ին [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]]՝ [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] դէմ ներխուժումէն ետք, միջազգային արձագանգները զգալիօրէն կը մեկուսացնեն Ռոսքոսմոսը։ Գործակալութիւնը կը դադրեցնէ «Սոյուզ» հրթիռներու արձակման ծրագիրը [[Ֆրանսա|Ֆրանսական]] Կիւիանայի տիեզերակայանին մէջ՝ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան հետ, ինչպէս նաեւ կը դադրեցնէ Միացեալ Նահանգներու «Անտարես» (Antares) հրթիռներուն համար «NK-33» եւ «RD-181» շարժիչներու մատակարարումը։ Իր կարգին, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը կը կասեցնէ համագործակցութիւնը «ExoMars» ծրագիրին մէջ<ref>[https://www.ibtimes.com/russias-federal-space-agency-dissolved-responsibilities-be-transferred-state-2240831 Ռոսքոմոս]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:1992-ին հիմնադրուած կազմակերպութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Տիեզերագնացութեան գործակալութիւններ]] 4fbx3g29jibsbtagjleajrfpxtaiwve 252988 252987 2026-07-25T14:08:24Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252988 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:National Space Centre3.jpg|մինի|Կեդրոնատեղի՝ [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] մէջ]] '''Ռոսքոսմոս''' (Roscosmos, ռուս.՝ Роскосмос), պաշտօնապէս «Տիեզերական Գործունէութեան Պետական Հաստատութիւն՝ Ռոսքոսմոս», [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] Դաշնութեան պետական հաստատութիւն, որ պատասխանատու է տիեզերական թռիչքներու, տիեզերագնացական ծրագիրներու եւ օդատիեզերական հետազօտութիւններու։ Ռոսքոսմոս կը ժառանգէ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] հսկայ տիեզերական ծրագիրին մեծ մասը՝ 1991-ին Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք։ Անիկա կը հիմնուի 1992-ին՝ «Ռուսիոյ Տիեզերական Գործակալութիւն» անունով, իսկ իր ներկայ կազմակերպական ձեւը կը ստանայ 2015-ին, երբ կը միաւորուի Միացեալ Հրթիռային եւ Տիեզերական Հաստատութեան հետ՝ կրկին պետական վերահսկողութեան տակ առնելով Ռուսիոյ տիեզերական Ճարտարարուեստը։ Ռոսքոսմոսի կեդրոնատեղին կը գտնուի Մոսկուայի Ազգային Տիեզերական Կեդրոնին մէջ։ Անոր Առաքելութիւններու Վերահսկողութեան Կեդրոնը եւ Աստղաքաղաքը (Star City) կը գտնուին [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] մարզին մէջ։ Ռոսքոսմոսի տիեզերակայանները, որոնք կը գործածուին Ռուսիոյ Տիեզերական Զօրքերուն հետ համատեղ, են՝ [[Պայքոնուր]] ([[Ղազախիստան]]), աշխարհի առաջին եւ ամէնէն մեծ տիեզերակայանը, [[Փլեսեցք]] (Արխանգելսկի մարզ) եւ Վոսթոչնի (Ամուրի մարզ)։ 2025-ի Փետրուարէն ի վեր, գործակալութեան ընդհանուր տնօրէնն է Տմիթրի Պականովը։ Ռոսքոսմոս ներկայիս կը գործածէ չորս հիմնական հրթիռային համակարգեր՝ ծանր բեռնատար «Պրոթոն-Մ» եւ «Անգարա A5», միջին բեռնատար «Սոյուզ-2»ի տարբերակները, ինչպէս նաեւ փոքր բեռնատար «Անգարա-1.2» հրթիռը։ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS) ռուսական բաժինի եօթը հիմնական բաժանմունքները կառուցած է Ռոսքոսմոսը՝ հիմնելով կայանը 1998-ին արձակուած Զարիա բաժանմունքով։ Ան նաեւ ժառանգած է Սոյուզ ծրագիրը, որ մարդկային պատմութեան մէջ ամէնէն շատ գործածուած անձնակազմային տիեզերանաւերու ընտանիքն է։ Անոր արդիական տարբերակները՝ «Սոյուզ MS»ը եւ «Փրոկրէս MS»ը, կը շարունակեն սպասարկել Միջազգային Տիեզերակայանը։ Ռոսքոսմոսը նաեւ տասը տարիով կ'երկարաձգէ «Միր» տիեզերակայանին գործունէութիւնը՝ անոր նախնական ծրագրաւորուած ծառայութեան ժամկէտէն անդին, իսկ վերջին անձնակազմային առաքելութիւնը 2000-ին կը լքէ կայանը։ Ռուսիա կը ծրագրէ 2028-էն սկսեալ կառուցել Ռուսական Ուղեծիրային Կայանը, որուն հիմքը պիտի կազմէ Միջազգային Տիեզերակայանի «Նաուքա» բաժանմունքը՝ «ISS»ի ուղեծիրէն դուրս բերուելուն զուգահեռ։ Միաժամանակ կը զարգացուին միջին բեռնատար «Սոյուզ-5» եւ մասամբ վերագործածելի մեթան-թթուածին վառելիքով աշխատող «Սոյուզ-7» հրթիռները<ref>[https://www.statista.com/topics/7842/space-industry-in-russia/?srsltid=AfmBOoqf8pTQx9uUMSvEojc1A6bm3Kssf8MvKC91Yupv3IjDHfZ7WYkt Միջազգային Տիեզերակայան]</ref>։ «Լունա-Կլոպ (Luna-Glob) ծրագիրը նպատակ ունի շարունակելու Խորհրդային Միութեան լուսնային առաքելութիւնները։ Թէեւ «Լունա-25» վայրէջք կատարող սարքը 2023-ին կը ձախողի, ապագայի ծրագիրներուն մէջ կը ներառուին [[Լուսին|Լուսինի]] ուղեծրային արբանեակ, բեւեռային վայրէջք կատարող սարքեր եւ լուսնային նմուշներու վերադարձի առաքելութիւն։ [[Հրատ|Հրատի]] դէպի «Mars 96» եւ «Fobos-Grunt» առաքելութիւնները նոյնպէս անյաջող կ'ըլլան, մինչդեռ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան (ESA) հետ համատեղ իրականացուած «Թրէյս Կէզ Օրպիթըր» (Trace Gas Orbiter) առաքելութիւնը 2016-ին յաջողութեամբ կը մտնէ Հրատի ուղեծիր։ Ռոսքոսմոս նաեւ կը ծրագրէ մարդատար լուսնային առաքելութիւններ՝ զարգացնելով «Օրել» տիեզերանաւը, «Եենիսէյ» գերածանր հրթիռը եւ մասնակցելով Միջազգային Լուսնային Հետազօտական Կայանի (International Lunar Research Station) ստեղծման աշխատանքներուն՝ [[Չինաստան|Չինաստանի]] տիեզերական ծրագիրին եւ այլ տասնմէկ երկիրներու համագործակցութեամբ։ 2022-ին [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]]՝ [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] դէմ ներխուժումէն ետք, միջազգային արձագանգները զգալիօրէն կը մեկուսացնեն Ռոսքոսմոսը։ Գործակալութիւնը կը դադրեցնէ «Սոյուզ» հրթիռներու արձակման ծրագիրը [[Ֆրանսա|Ֆրանսական]] Կիւիանայի տիեզերակայանին մէջ՝ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան հետ, ինչպէս նաեւ կը դադրեցնէ Միացեալ Նահանգներու «Անտարես» (Antares) հրթիռներուն համար «NK-33» եւ «RD-181» շարժիչներու մատակարարումը։ Իր կարգին, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը կը կասեցնէ համագործակցութիւնը «ExoMars» ծրագիրին մէջ<ref>[https://www.ibtimes.com/russias-federal-space-agency-dissolved-responsibilities-be-transferred-state-2240831 Ռոսքոմոս]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:1992-ին հիմնադրուած կազմակերպութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Տիեզերագնացութեան գործակալութիւններ]] pyqfqcip7a9g4xs9d5sg5avglgeoq64 0 32268 252989 2026-07-25T14:55:27Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճէրըտ Թէյլըր Այզաքմըն''' (անգլ.՝ Jared Taylor Isaacman, ծնած՝ 11 Փետրուար 1983) ամերիկացի միլիառատէր ձեռնարկատէր, օդաչու եւ առեւտրական տիեզերագնաց, որ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր կը ծառայէ իբրեւ Ազգային Օդատիեզերական Վարչութեան (NASA) 15-րդ կառավարիչը։ Ան «Շիֆթ 4 Փէյ...»: 252989 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճէրըտ Թէյլըր Այզաքմըն''' (անգլ.՝ Jared Taylor Isaacman, ծնած՝ 11 Փետրուար 1983) ամերիկացի միլիառատէր ձեռնարկատէր, օդաչու եւ առեւտրական տիեզերագնաց, որ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր կը ծառայէ իբրեւ Ազգային Օդատիեզերական Վարչութեան (NASA) 15-րդ կառավարիչը։ Ան «Շիֆթ 4 Փէյմըթս» (Shift4 Payments) վճարային մշակման ընկերութեան հիմնադիրն է, ինչպէս նաեւ «Տրէքըն Ինթըրնէշընըլ» (Draken International) ընկերութեան հիմնադիրը, որ հակառակորդի դերակատարումով ռազմափորձի եւ օդային մարտավարական ուսուցում կը տրամադրէ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]], [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ Թագաւորութեան]] եւ [[ՆԱԹՕ-Ռուսաստան Դաշնութիւն Յարաբերութիւններ|ՆԱԹՕ]]-ի այլ անդամ երկիրներու ռազմաօդային ուժերուն։ Մայիս 2025-ին իր զուտ կարողութիւնը կը գնահատուէր շուրջ 1.4 միլիառ ամերիկեան տոլար։ 16 Սեպտեմբեր 2021-ին Այզըքմըն հրամանատար կը դառնայ «Ինսփիրէյշըն 4» (Inspiration4) առաքելութիւնը՝ մարդկութեան պատմութեան առաջին ամբողջովին քաղաքացիական անձնակազմով տիեզերական թռիչքը, որ կ'իրականանայ «Սփէյս Էքս» (SpaceX) ընկերութեան «Քրիւ Տրէկըն Ռիսայլընս» (Crew Dragon Resilience) տիեզերանաւով եւ կ'արձակուի [[«Քենետի» Տիեզերական Կեդրոն|«Քենետի» Տիեզերական Կեդրոնէն]]<ref>[https://arstechnica.com/science/2021/02/spacex-announces-first-free-flyer-human-spaceflight/ Տիեզերանաւեր]</ref>։ Ան հետագային նաեւ կը գլխաւորէ «Փոլարիս Տաուն» (Polaris Dawn) առաքելութիւնը, որուն ընթացքին կը դառնայ առաջին քաղաքացին, որ բաց տիեզերքի մէջ տիեզերական քայլարշաւ (spacewalk) կ'իրականացնէ։ Դեկտեմբեր 2024-ին, Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Տանըլտ Թրամփ]] զինք կ'առաջադրէ իբրեւ «ՆԱՍԱ»ի 15-րդ կառավարիչ։ Ապրիլ 2025-ին կայացած Սենատի հաստատման լսումներուն ընթացքին, Այզըքմըն կը շեշտէ, թէ ինք պետական համակարգէն դուրս եկած անձ մըն է եւ ունի ձեռնարկատիրական հարուստ փորձառութիւն։ Ան կը յայտարարէ, թէ նպատակ ունի գործակալութիւնը առաջնորդելու դէպի «Գիտութեան եւ Բացայայտումներու Նոր Ոսկեդար»։ Լսումներուն ընթացքին ան նաեւ հարցադրումներու կ'ենթարկուի Իլոն Մասքի հետ ունեցած իր սերտ կապերուն պատճառով, քանի որ Մասքի հիմնադրած «Սփէյս Էքս» (SpaceX)ը [[ՆԱՍԱ]]-ի գլխաւոր կապալառուներէն մէկն է<ref>[https://www.cnbc.com/2021/09/15/spacex-inspiration4-launch-here-is-what-you-should-know.html «Սփէյս Էքս»]</ref>։ 31 Մայիս 2025-ին, Թրամփի եւ Իլոն Մասքի միջեւ յառաջացած հակամարտութենէն առաջ կատարուած շարք մը որոշումներու ծիրին մէջ, նախագահը ետ կ'առնէ Այզըքմընի առաջադրութիւնը։ Սակայն 4 Նոյեմբեր 2025-ին ան կրկին կ'առաջադրուի նոյն պաշտօնին համար։ Միացեալ Նահանգներու Սենատը 17 Դեկտեմբերին 2025-ին կը հաստատէ անոր նշանակումը իբրեւ ՆԱՍԱ-ի կառավարիչ, իսկ յաջորդ օրը ան պաշտօնապէս կ'երդմնակալէ<ref>[https://www.bjtonline.com/business-jet-news/jared-isaacman Ամերիկացի աստղագնացը]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի աստղագնացներ]] [[Ստորոգութիւն:Տիեզերագնացներ]] jqom3ne4wfz6xpnl1n7fr9hz0j15kjw 0 32269 252995 2026-07-26T08:01:20Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ուաշինկթըն, Տի. Սի.''' (Washington, D.C.), պաշտօնապէս [[Քոլումպիայի Շրջան|Քոլումպիոյ Շրջան]] (District of Columbia), Միացեալ Նահանգներու մայրաքաղաքն ու դաշնային շրջանը։ Քաղաքը կը գտնուի [[Փոթոմաք գետ|Փոթոմաք գետի]] ափին՝ [[Վըրճինիա|Վըրճինիայի]] դիմաց, իսկ հիւսիսէն...»: 252995 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ուաշինկթըն, Տի. Սի.''' (Washington, D.C.), պաշտօնապէս [[Քոլումպիայի Շրջան|Քոլումպիոյ Շրջան]] (District of Columbia), Միացեալ Նահանգներու մայրաքաղաքն ու դաշնային շրջանը։ Քաղաքը կը գտնուի [[Փոթոմաք գետ|Փոթոմաք գետի]] ափին՝ [[Վըրճինիա|Վըրճինիայի]] դիմաց, իսկ հիւսիսէն եւ արեւելքէն ցամաքային սահմանը կը բաժնէ [[Մերիլենտ նահանգ|Մերիլենտ նահանգին]] հետ։ Անիկա կոչուած է Միացեալ Նահանգներու հիմնադիր հայրերէն եւ առաջին նախագահ [[Ճորճ Ուաշինկթըն|Ճորճ Ուաշինկթընի]] անունով, մինչ շրջանը իր անունը ստացած է Քոլումպիայէն՝ ազգին կին-անձնաւորութեան խորհրդանիշէն, որմով [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգները]] մարդկային կերպարանքով կը ներկայացուին։ 1789-ին Միացեալ Նահանգներու Սահմանադրութիւնը կը նախատեսէ Քոնկրեսի բացառիկ իրաւասութեան տակ գտնուող դաշնային շրջանի մը ստեղծումը։ Այդ պատճառով Ուաշինկթըն, Տի. Սի., ո՛չ որեւէ նահանգի մաս կը կազմէ, եւ ո՛չ ալ ինքնին նահանգ մըն է։ 16 Յուլիս 1790-ին ընդունուած Ռեսիտընս Էքթը (Residence Act) կ'արտօնէ մայրաքաղաքային շրջանի հիմնադրութիւնը Փոթոմաք գետին երկայնքով, եւ այդ օրը կը նկատուի քաղաքին հիմնադրութեան թուականը։ 1800-ին, երբ Միացեալ Նահանգներու մայրաքաղաքը [[Ֆիլատելֆիա|Ֆիլատելֆիայէն]] կը փոխադրուի Ուաշինկթըն, Վեցերորդ Քոնկրեսը կը սկսի նիստեր գումարել տակաւին անաւարտ Քափիթոլի շէնքին մէջ, իսկ երկրորդ նախագահ Ճոն Ատամս բնակութիւն կը հաստատէ նոր աւարտած [[Սպիտակ Տուն|Սպիտակ Տան]] մէջ։ 1801-ին, նախկին Մերիլենտի եւ Վըրճինիոյ մաս կազմող Քոլոմպիոյ Շրջանը, որ կը ներառէր [[Ճորճթաուն|Ճորճթաունի]] եւ [[Աղեքսանտրիա|Ալեքսանտրիոյ]] բնակավայրերը, պաշտօնապէս կը հռչակուի դաշնային շրջան։ Սկզբնական շրջանին քաղաքը առանձին բնակավայր մըն էր այդ աւելի ընդարձակ շրջանին մէջ։ 1846-ին Քոնկրեսը շրջանին տարածքը կը նուազեցնէ՝ Վըրճինիոյ զիջած հողերը, ներառեալ Ալեքսանտրիա քաղաքը, վերադարձնելով այդ նահանգին։ 1871-ին ամբողջ շրջանը կը վերածուի մէկ միասնական քաղաքապետարանի։ 1880-ական թուականներէն ի վեր բազմաթիւ փորձեր կատարուած են շրջանը կրկին փոքրացնելու եւ մնացեալ մասը իբրեւ առանձին նահանգ ընդունելու, սակայն անոնք յաջողութիւն չեն ունեցած։ 2021-ին նման օրինագիծ մը կ'անցնի Ներկայացուցիչներու Տունը, բայց չի հաստատուիր Ծերակոյտին կողմէ։ 1791-ին ֆրանսացի ճարտարապետ «Փիեռ Շարլ Լ’Անֆան»ի նախագծած քաղաքը բաժնուած է չորս քառորդներու, որոնք կը միանան Քափիթոլի շէնքին քով, եւ ընդհանուր առմամբ ունի 131 թաղամաս։ 2020-ի մարդահամարին համաձայն՝ քաղաքի բնակչութիւնը 689,545 էր։ Աշխատանքային օրերուն Մերիլենտի եւ Վըրճինիոյ արուարձաններէն ժամանող հազարաւոր աշխատաւորներու շնորհիւ ցերեկային բնակչութիւնը կը գերազանցէ մէկ միլիոնը։ Ուաշինկթընի մետրոպոլիսային շրջանը, որ կը ներառէ Մերիլենտի, Վըրճինիոյ եւ Արեւմտեան Վըրճինիոյ բաժիններ, 2023-ի տուեալներով շուրջ 6.3 միլիոն բնակիչ ունի եւ երկիրին եօթներորդ մեծագոյն մետրոպոլիսային շրջանն է։ 1973-էն ի վեր շրջանը կը կառավարուի ժողովրդավարական ընտրութեամբ ընտրուած քաղաքապետի եւ 13 անդամներէ բաղկացած քաղաքային խորհուրդի մը կողմէ, սակայն Քոնկրեսը կը պահպանէ տեղական օրէնքները բեկանելու իրաւունքը։ Ուաշինկթընի բնակիչները Քոնկրեսին մէջ քուէարկելու իրաւունք ունեցող ներկայացուցիչ չունին, այլ միայն Ներկայացուցիչներու Տան մէջ մէկ չքուէարկող պատուիրակ կ'ընտրեն։ Սակայն, 1961-ին ընդունուած Սահմանադրութեան Քսաներեքերորդ փոփոխութեան համաձայն, անոնք նախագահական ընտրութիւններուն համար երեք ընտրող կ'ընտրեն։ Ուաշինկթըն, Տի. Սի., կը կազմէ Միացեալ Նահանգներու հիւսիսարեւելեան մեծ քաղաքաշարքի (Northeast Megalopolis) հարաւային ծայրը։ Իբրեւ դաշնային կառավարութեան նստավայր՝ անիկա աշխարհի կարեւորագոյն քաղաքական մայրաքաղաքներէն մէկն է։ Քաղաքին մէջ կը գտնուին դաշնային իշխանութեան գլխաւոր հաստատութիւնները՝ Սպիտակ Տունը, Միացեալ Նահանգներու Քափիթոլը, Գերագոյն Դատարանը, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ նախարարութիւններ եւ դաշնային գործակալութիւններ։ Ուաշինկթըն նաեւ հարուստ է ազգային յուշարձաններով եւ թանգարաններով, որոնց մեծ մասը կը գտնուի «Նէշընըլ Մոլ»ի (National Mall) եւ իր շրջակայքին մէջ, ներառեալ Ճեֆըրսընի Յուշարձանը, Լինքընի Յուշարձանը եւ Ուաշինկթընի Յուշասիւնը։ Քաղաքը կը հիւրընկալէ 177 օտարերկրեայ դեսպանատուն, ինչպէս նաեւ Համաշխարհային Դրամատան, Միջազգային Արժոյթի Հիմնադրամին, Ամերիկեան Պետութիւններու Կազմակերպութեան եւ այլ միջազգային կազմակերպութիւններու գլխաւոր կեդրոնները։ Երկիրին մեծագոյն մասնագիտական միութիւններու, շահոյթ չհետապնդող կազմակերպութիւններու եւ ռազմավարական ուսումնասիրութիւններու կեդրոններու ներկայութեան շնորհիւ, քաղաքը ծանօթ է իբրեւ քաղաքական ազդեցութեան գործունէութեան գլխաւոր կեդրոն, մասնաւորաբար «Քէյ Սթրիթ» (K Street) շրջանին մէջ<ref>[https://archive.org/details/sketchnaturalhi00McAt Ուաշինկթըն, Տի. Սի.]</ref>։ Անիկա նաեւ Միացեալ Նահանգներու ամէնէն այցելուած զբօսաշրջային քաղաքներէն մէկն է․ 2022 թուականին հիւրընկալած է շուրջ 20.7 միլիոն ներքին եւ 1.2 միլիոն միջազգային այցելուներ, որուն շնորհիւ զբաղեցուցած է երկիրին քաղաքներուն մէջ եօթերորդ տեղը<ref>[https://www.webcitation.org/619ql5r6U?url=http://2010.census.gov/2010census/data/Միացեալ Նահանգներու ամէնէն այցելուած զբօսաշրջային քաղաքներէն մէկը]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} <gallery mode="packed" heights="160"> Белый дом.jpg|Տեսարանը դէպի հիւսիս. Սպիտակ տուն Капитолий.jpg|Տեսարանը դէպի արեւելք. Քափիթոլիում Монумент Вашингтона.jpg|Ուաշինկթընի կոթողը Джефферсон.jpg|Տեսարանը դէպի հարաւ. Ճեֆըրսընի յուշարձան, Պոթոմակ եւ օդակայան Линкольн.jpg|Տեսարանը դէպի արեւմուտք. Լինքոլնի յուշարձան, Պոթոմակ, Փենթակոն եւ Արլինկթոնեան գերեզմանատուն </gallery> [[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի համալսարանական քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:1790-ին հիմնադրուած բնակավայրեր]] gxd7zhh70jka1exdfk1fvhtus8ystbo 0 32270 252997 2026-07-26T11:30:42Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:GeminiPatch.svg|մինի]] '''Ճեմինի ծրագիր''' (անգլ.՝ ''Project Gemini'', IPA՝ /ˈdʒɛmɪni/) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] մարդատար տիեզերական երկրորդ ծրագիրը։ Անիկա կ'իրականանայ ամերիկեան առաջին մարդատար տիեզերական ծրագիրէն՝ [[Մըրքիւրի ծրագիր]]<nowiki/>էն ետք, ա...»: 252997 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:GeminiPatch.svg|մինի]] '''Ճեմինի ծրագիր''' (անգլ.՝ ''Project Gemini'', IPA՝ /ˈdʒɛmɪni/) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] մարդատար տիեզերական երկրորդ ծրագիրը։ Անիկա կ'իրականանայ ամերիկեան առաջին մարդատար տիեզերական ծրագիրէն՝ [[Մըրքիւրի ծրագիր]]<nowiki/>էն ետք, այն ժամանակ, երբ [[Ափոլլօ ծրագիր]]<nowiki/>ը տակաւին իր նախնական զարգացման փուլին մէջ էր։ Ճեմինի ծրագիրը կը մշակուի 1961-ին եւ կ'աւարտի 1966-ին։ Ճեմինի տիեզերանաւը կը փոխադրէր երկու տիեզերագնացէ բաղկացած անձնակազմ։ 1965 եւ 1966 թուականներուն տասը Ճեմինի անձնակազմեր, ընդհանուր առմամբ՝ տասնվեց տիեզերագնացներ, առաքելութիւններ կ'իրականացնեն Երկիրի ցած ուղեծիրին մէջ (LEO)։ Ճեմինի ծրագիրին գլխաւոր նպատակը այն տիեզերական հնարքներու եւ գործելակերպերու մշակումն էր, որոնք անհրաժեշտ էին Ափոլլօ ծրագիրին՝ մարդը [[Լուսին]] հասցնելու համար։ Այս ծրագիրին շնորհիւ Միացեալ Նահանգները կը յաջողին հասնիլ, ապա նաեւ գերազանցել Խորհրդային Միութիւնը, որ Տիեզերական մրցավազքի առաջին տարիներուն յառաջատար դիրք կը գրաւէր մարդատար տիեզերագնացութեան մարզին մէջ։ [[Պատկեր:Project Gemini Mission Review NASA 1965.webm|ձախից|մինի|Ճեմինի 1965]] Ճեմինիի առաքելութիւնները կը ցուցադրեն գրեթէ 14 օր տեւող թռիչքներ, որոնք աւելի երկար էին, քան Լուսին երթեւեկի համար անհրաժեշտ ութ օրերը։ Անոնք նաեւ կը զարգացնեն տիեզերանաւէն դուրս գործունէութիւն (EVA) իրականացնելու միջոցներ՝ առանց տիեզերագնացները յոգնեցնելու, ինչպէս նաեւ ուղեծրային այնպիսի դիրքափոխութիւններ, որոնք անհրաժեշտ էին այլ տիեզերանաւերու հետ հանդիպման (rendezvous) եւ միացման (docking) համար։ Այս բոլորին շնորհիւ Ափոլլօ ծրագիրը կրնար իր ամբողջ ուշադրութիւնը կեդրոնացնել Լուսինի վայրէջքի հիմնական նպատակին վրայ՝ առանց այս հիմնական կարողութիւնները նորոգ մշակելու անհրաժեշտութեան։ Ճեմինիի բոլոր թռիչքները կ'իրականացուին [[Ֆլորիտա|Ֆլորիտայի]] [[Քէյփ Քենետիի Ռազմաօդային Կայան|Քէյփ Քենետիի Ռազմաօդային Կայանի]] (Cape Kennedy Air Force Station) Թռիչքային Համալիր 19-էն (Launch Complex 19, LC-19)։ Ծրագիրին արձակման հրթիռը Թայթըն II GLV-ն էր, որ փոխուած միջմայրցամաքային հրթիռ մըն էր։ Ճեմինի ծրագիրը առաջինն է թռիչքներու ղեկավարումը կ'իրականացնէ նորակառոյց Առաքելութիւններու Վերահսկման Կեդրոն-էն (Mission Control Center), որ կը գտնուէր Հիւսթընի Մարդատար Տիեզերանաւերու Կեդրոնին մէջ։ Ծրագիրը նաեւ կը գործածէ [[Աճենա թիրախային տիեզերանաւ|Աճենա թիրախային տիեզերանաւը]] (Agena Target Vehicle), որ փոփոխուած «Աթլաս Աճենա» (Atlas-Agena) վերին աստիճանն էր եւ կը ծառայէր ուղեծրային հանդիպման եւ միացման փորձերու համար։ Ճեմինի ծրագիրը սպասարկող տիեզերագնացներու խումբին մէջ կային «Մըրքիւրի Սեւըն» (Mercury Seven), «Տը Նիւ Նայն» (The New Nine) եւ «Տը Ֆորթին» (The Fourteen) խումբերու անդամները։ Ծրագիրի ընթացքին, վարժանքներու ժամանակ տեղի ունեցած օդանաւային աղէտներու հետեւանքով, երեք տիեզերագնաց կը զոհուի, որոնց շարքին էին նաեւ «Ճեմինի 9» առաքելութեան հիմնական անձնակազմի երկու անդամները։ Անոնց փոխարէն առաքելութիւնը կ'իրականացնէ պահեստային անձնակազմը։ Ճեմինի տիեզերանաւը այն աստիճան ամուր եւ յարմարաւէտ կառուցուածք ունէր, որ Միացեալ Նահանգներու Ռազմաօդային Ուժերը ծրագրած էին զայն օգտագործել Մարդատար Ուղեծրային Տարրալուծարան (Manned Orbital Laboratory, MOL) ծրագիրին մէջ, թէեւ այդ նախագիծը հետագային կը չեղարկուի։ Ճեմինիի գլխաւոր նախագծողը՝ Ճիմ Չեմբըրլին, արդէն 1961-ի վերջաւորութեան մշակած էր նաեւ Լուսնային ուղեծիրի եւ Լուսնի մակերեւոյթին վայրէջքի մանրամասն ծրագիրներ։ Ան կը հաւատար, թէ Ճեմինի տիեզերանաւը կրնար Ափոլլօ ծրագիրէն առաջ Լուսնային առաքելութիւններ կատարել եւ աւելի նուազ ծախսով։ Սակայն [[ՆԱՍԱ]]-ի ղեկավարութիւնը այդ ծրագիրները չի հաստատեր<ref>[https://web.archive.org/web/20190314002254/http://americanspacecraft.com/pages/gemini/gem-molb.html Ամերիկեան տիեզերանաւ]</ref>։ 1969-ին [[Լուքաս Պինկհամ]] կ'առաջարկէ «Մեծ Ճեմինի» (Big Gemini) նախագիծը, որ նախատեսուած էր մինչեւ 12 տիեզերագնաց փոխադրելու համար դէպի Ափոլլօյի Կիրառական Ծրագիրին (Apollo Applications Project, AAP) նախատեսուած տիեզերակայանները։ Սակայն այդ ծրագիրին մէջ նիւթական օժանդակութիւն կը ստանայ միայն Սքայլէպ-ը՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին տիեզերակայանը, որ կը գործածէր արդէն գոյութիւն ունեցող տիեզերանաւերն ու սարքաւորումները։ Իբրեւ արդիւնք, «Մեծ Ճեմինի» նախագիծը այլեւս անհրաժեշտ չի համարուիր<ref>[https://www.nytimes.com/2018/10/17/movies/first-man-gemini-nasa.html Ճեմինի տիեզերանաւը]</ref>։ ''Ճեմինի Տիեզերանաւեր՝ զանազան թանգարաններու մէջ.''<gallery widths="185" mode="packed"> Պատկեր:Gemini2x.jpg|''Ճեմինի 2,'' 2006<ref name="USAFSMM-GeminiCapsule">{{cite web|url=http://afspacemuseum.org/displays/GeminiCapsule/|title=Gemini Capsule|date=2017|publisher=Air Force Space and Missile Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215221823/http://afspacemuseum.org/displays/GeminiCapsule/|archive-date=2017-02-15|author=USAF|access-date=2017-12-31|url-status=dead}}</ref> Պատկեր:Gemini3_Capsule.jpg|''Ճեմինի 3,'' 2011<ref>{{cite web|url=https://springmillstatepark.com/gus-grissom-memorial/|title=Gus Grissom Memorial at Spring Mill State Park|website=springmillstatepark.com|access-date=January 2, 2026}}</ref> Պատկեր:Gemini_IV_Capsule.jpg|''Ճեմինի 4,'' 2009<ref>{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/capsule-gemini-iv/nasm_A19670209000|title=Capsule, Gemini IV|website=National Air and Space Museum|access-date=January 2, 2026}}</ref> Պատկեր:Gemini_V_Space_Center_Houston.JPG|''Ճեմինի 5,'' 2011 Պատկեր:Gemini_VI-A_Oklahoma_History_Center.JPG|''Ճեմինի 6,'' 2011 Պատկեր:NASM-2002-591.07.jpg|''Ճեմինի 7'' Պատկեր:Gemini_VIII_Capsule.jpg|''Ճեմինի 8,'' 2010 Պատկեր:Gemini_IX-A_Kennedy_Space_Center.JPG|''Ճեմինի 9,'' 2011 Պատկեր:Gemini_X_Capsule.jpg|''Ճեմինի 10,'' 2010 Պատկեր:Gemini_11_capsule_(front)_at_California_Science_Center.jpg|''Ճեմինի 11,'' 2013 Պատկեր:Gemini_XII_Capsule.jpg|''Ճեմինի 12'' , 2010 </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Տիեզերանաւեր]] kxh480rh9e6my2x38s87ss14mnqx7my