Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 5038 253001 252998 2026-07-26T12:53:02Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 253001 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն Տի ՍԻ]] (Քոլումպիա շրջան) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի ծրագիր|Ճեմինի]] <br/>[[Ափոլլօ ծրագիր|Ափոլլօ]] <br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն ամերիկեան առաջին արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէ բաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք, ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ === Միջմոլորակային հետազօտութիւն եւ տիեզերական գիտութիւն === 1960-ական թուականներուն, ՆԱՍԱ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան եւ միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրը։ «Մարիներ» ծրագիրը կը դառնայ իր գլխաւոր ծրագիրը՝ այդ տասնամեակին ընթացքին զննիչ տիեզերանաւեր արձակելով դէպի [[Արուսեակ]], [[Հրատ]] եւ [[Փայլածու]]։ ՆԱՍԱ-ի Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորին (Jet Propulsion Laboratory) կը դառնայ ռոպոթային (ինքնավար մեքենայ) միջմոլորակային հետազօտութեան գլխաւոր կեդրոնը՝ կարեւոր բացայայտումներ կատարելով արեւային համակարգի ներքին մոլորակներուն մասին։ Սակայն այս առաջին յաջողութիւններէն ետք, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը կը սկսի տատամսիլ նոր միջմոլորակային առաքելութիւններուն նիւթապէս աջակցելու հարցին մէջ, եւ ՆԱՍԱ-ի տնօրէն Ճէյմս Ուէպ կը դադրեցնէ ապագայ բոլոր միջմոլորակային զննիչներու ծրագիրները՝ կազմակերպութեան միջոցները կեդրոնացնելու համար «Ափոլլօ» ծրագիրին վրայ։ «Ափոլլօ» ծրագիրին աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ կը վերսկսի միջմոլորակային զննիչներու արձակումը եւ կ'ընդարձակէ իր տիեզերական գիտութեան ծրագիրները։ Առաջին մոլորակը, որ կը նպատակադրուի խորունկ հետազօտութեան համար, Արուսեակն էր, որ որոշ նմանութիւններ ունի Երկիր մոլորակին հետ։ Առաջին անգամ ամերիկեան «Մարիներ 2» տիեզերանաւով այցելուած Արուսեակը կը յայտնաբերուի իբրեւ չափազանց տաք եւ աննպաստ պայմաններ ունեցող մոլորակ։ Հետագայ առաքելութիւնները կը ներառեն 1970-ականներու «Փիոներ Արուսեակ» ծրագիրը եւ «Մակելան» առաքելութիւնը, որ 1980-ականներուն եւ 1990-ականներուն Արուսեակի մակերեւոյթը մանրամասն կը քարտէսագրէ հեռազննման դիտումներով։ Աւելի ուշ, առաքելութիւնները հիմնականօրէն կ'օգտագործեն Արուսեակին մօտի անցումները՝ արեւային համակարգի այլ ուղղութիւններու հասնելու համար անհրաժեշտ ձգողական օժանդակութիւն ստանալու նպատակով։ Հրատը երկար ժամանակ ՆԱՍԱ-ի համար եղած է մեծ հետաքրքրութեան մոլորակ մը, որովհետեւ գիտնականները կը կասկածէին, թէ անիկա անցեալին կրնար կեանք պարունակած ըլլալ՝ «Մարիներ 5» եղաւ ՆԱՍԱ-ի առաջին տիեզերանաւը, որ կ'անցնի Հրատի մօտէն, որուն կը յաջորդեն «Մարիներ 6» եւ «Մարիներ 7»՝ «Մարիներ 9» կը դառնայ առաջին ուղեծրային առաքելութիւնը դէպի Հրատ, 1975-ին արձակուած «Վայքինկ» ծրագիրը 1976-ին կը պսակուի Հրատի մակերեւոյթին վրայ երկու յաջող վայրէջքներով։ Մակերեւութային հետազօտութիւնները կը վերսկսին միայն 1996-ին՝ Հրատի Համաշխարհային Հետազօտիչ ուղեծրային սարքով եւ Հրատի Ուղեցոյցը առաքելութեամբ, որ իրեն հետ կը տանի առաջին Հրատագնացը՝ «Սուժուրնըր»ը։ 2000-ականներու սկիզբը 2001 Հրատ Օտիսէյ ուղեծրային սարքը կը հասնի Հրատ, իսկ 2004-ին կարմիր մոլորակին վրայ վայրէջք կը կատարեն երկու զոյգ Հրատագնացներ՝ «Սփիրիթ» եւ «Օփորչիւնիթի»։ Անոնց կը յաջորդէ 2005-ին «Մարս Ռըքոնեսանս Օրպիթր»ը (Mars Reconnaissance Orbiter) եւ 2007-ին՝ «Ֆենիքս Մարս Լենտըր» (Phoenix Mars Lander)ը։ 2012-ին «Քյուրիոսիթի» Հրատագնացին վայրէջքը ցոյց կու տայ, որ Հրատի ճառագայթման մակարդակները համեմատելի են Միջազգային Տիեզերակայանի պայմաններուն հետ, ինչ որ աւելի իրատեսական կը դարձնէ ապագայ մարդատար հետազօտութիւններու կարելիութիւնը։ Ան նաեւ կը յայտնաբերէ կեանքի համար անհրաժեշտ հիմնական քիմիական բաղադրիչներ։ 2013-ին Հրատի Մթնոլորտի եւ Ցնդող Նիւթերու Զարգացման Առաքելութիւնը (Mars Atmosphere and Volatile Evolution (MAVEN)) կ'ուսումնասիրէ Հրատի վերին մթնոլորտը եւ տիեզերական միջավայրը, իսկ 2018-ին «ԻնՍայթ» (InSight) վայրէջքի սարքը կը հետազօտէ Հրատի ներքին կառուցուածքը։ 2021-ին «Հաստատակամութիւն» Հրատագնացը (Perseverance) վայրէջք կը կատարէ Հրատի վրայ եւ իրեն հետ կը բերէ առաջին արտամոլորակային օդանաւը՝ հեռազննման «Հնարամտութիւն» ուղղաթիռը (Ingenuity)։ ՆԱՍԱ 2004-ին դարձեալ կը վերադառնայ Փայլածուի հետազօտութեան՝ «Մեսենճըր» MESSENGER զննիչով, որ կը ցուցադրէ արեւային առագաստի սկզբունքներու առաջին կիրառութիւնը ուղեծրային ուղղութեան վերահսկման համար։ ՆԱՍԱ 1970-ականներէն սկսեալ նաեւ զննիչներ արձակած է դէպի արեւային համակարգի արտաքին շրջանները։ «Փայոնիր 10» (Pioneer 10) կը դառնայ առաջին զննիչը, որ կ'այցելէ արտաքին մոլորակներ՝ անցնելով Լուսնթագի մօտէն, իսկ «Փայոնիր 11» (Pioneer 11) տուաւ այդ համակարգի առաջին մօտիկ պատկերները։ Երկուքն ալ հետագային կը դառնան առաջին մարդկային ստեղծած առարկաները, որոնք դուրս կու գան արեւային համակարգէն։ «Վոյաճըր» ծրագիրը 1977-ին կ'արձակէ երկու տիեզերանաւեր, որոնք կը կատարեն պատմական անցումներ Լուսնթագի, Երեւակի, Ուրանի եւ Նեփթունի մօտէն՝ շարունակելով իրենց ընթացքը դէպի միջաստղային տարածութիւն՝ [[«Կալիլէօ» տիեզերանաւ|«Կալիլէօ» տիեզերանաւը]], որ կ'արձակուի «STS-34» մաքոքային առաքելութենէն, կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ Լուսնթագի շուրջ ուղեծիր կը մտնէ եւ Եւրոպա արբանեակին վրայ կը յայտնաբերէ ստորգետնեայ ովկիանոսի մը գոյութեան ուժեղ ապացոյցներ։ ՆԱՍԱ-ի, Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան եւ Իտալական Տիեզերական Գործակալութեան համատեղ «Քասինի-Հույկենս» (Cassini-Huygens) առաքելութիւնը կ'ուսումնասիրէ Երեւակ արբանեակի Տիտանը, որ Հրատի եւ Եւրոպայի հետ միասին կը համարուի արեւային համակարգի այն քիչ երկնային մարմիններէն մէկը, որոնք կրնան կեանք պահելու կարելիութիւն ունենալ։ Քասինի կը յայտնաբերէ Երեւակի շուրջ երեք նոր արբանեակներ, իսկ Հույկենս զննիչը յաջողութեամբ կը մտնէ Տիտանի մթնոլորտը։ Առաքելութիւնը ապացոյցներ կը գտնէ Տիտանի վրայ հեղուկ ածխաջրածիններու լիճերու արբանեակին տակ ջրային ովկիանոսի մը գոյութեան մասին՝ աւելի մեծցնելով աստղակենսաբանական հետաքրքրութիւնը։ Վերջապէս, 2006-ին արձակուած «Նիւ Հորայզընս» (New Horizons) առաքելութիւնը կը դառնայ առաջին տիեզերանաւը, որ կ'այցելէ [[Գաճաճ մոլորակը]] եւ Քոյփերի գօտիի խոր շրջանները<ref>[https://arstechnica.com/space/2025/12/nasa-finally-and-we-really-do-mean-it-this-time-has-a-full-time-leader/ Միջմոլորակային հետազօտութիւն]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքիւրի» |- |Անձնակազմ||1 մարդ |- |Զանգուած||1355 Քմ |- |Երկարութիւն||4,04 մ |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89 մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7 մ³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1 օր |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ճեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլտրինի լուսնային ոտնահետքը 20 Յուլիս, 1969-ին իր առած լուսանկարին վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ, Ափոլլօ ծրագիրին գծով կը կատարուին եւս հինգ յաջող տիեզերանաւերու վայրէջքներ Լուսինին վրայ, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագիրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմինի վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին, ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագիրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագիրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * գործուն-բացասական կցման միաւորներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար սարքաւորումներու փորձարկում, * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներու կատարման փորձի կուտակում։ Բացի ատկէ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջ-տիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային տարրալուծարան)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած արհեստագիտական, աստղաֆիզիքական, կենսաբժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկիրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 14 Մայիս 1973-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ՝ Մայիս 1973-էն մինչեւ Փետրուար 1974, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ, թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ, կայան այցելած է երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին, կը բանան չբացուած արեւային մարտկոցը եւ կը վերականգնեն կայանին ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Պինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան կը ժամանէ 28.07.1973-ին եւ ուղեծիրին մէջ կ'անցընէ արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Քարր, Էտուարտ Կիպսըն, Ուիլիըմ Պոուգ) կը մեկնարկէ 16 Նոյեմբեր 1973-ին եւ կը սահմանէ մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ մը՝ 84 օր։ === Սփէյս Շաթլ (1972-2011) === '''Տիեզերական փոխադրամիջոց''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի ծանօթ է իբրեւ՝ Սփէյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Փոխադրամիջոցները տիեզերք կ'արձակուէին հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ «շաթլ»ները յաճախակի կը թռչէին Երկիրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ, անոնք կ'օգտագործին զգալիօրէն աւելի քիչ։ Մարտ 2011-ի տուեալներով, ամէնէն շատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011-ին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը տեղի կ'ունենայ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993-էն Մինչեւ օրս) === '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) իբրեւ բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Քոլումպոս կայանի եւ ճափոնական Կիպօ տարրալուծարանային միաւորին հետ համատեղ։ == Պատկերասրահ == <gallery> File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|«Կապոյտ Մարմար» կոչուող Երկիրին հանրայայտ լուսանկարը, (25 Մարտ, 2007; 13 Յուլիս, 2010;6 Փետրուար, 2022 File:Opportunity's shadow sol 180 (PIA06739).jpg|Հրատի վրայ ինքնաշարժ սարքին ստուերը (3 Օգոստոս, 2004; 4 Փետրուար, 2007;29 Յունիս, 2008; 8 Մայիս, 2011; 29 Մարտ, 2015; 17 Փետրուար, 2019 File:Mammatus clouds regina sk june 2012.JPG|Պարկաձեւ ամպեր (Սասքաչեւանի երկնակամարին վրայ տարածուած մամաթուս ամպեր) (23 Հոկտեմբեր, 2012; 18 Հոկտեմբեր, 2015) File:Eagle nebula pillars.jpg|Մ16․ Աստղածնութեան սիւները (16 Նոյեմբեր, 1995;19 Յունուար, 1997;12 Ապրիլ, 1998; 2 Մայիս, 1999; 24 Սեպտեմբեր, 2000; 26 Հոկտեմբեր, 2003;24 Ապրիլ, 2005;18 Փետրուար, 2007;28 Մարտ, 2010;22 Յուլիս, 2012;24 Ապրիլ, 2016 File:Mars Valles Marineris.jpeg|Մարիներիսի հովիտները: Հրատի Մեծ Կիրճը (16 Յուլիս, 1995; 20 Յուլիս, 1995; 27 Յունիս, 1997; 27 Օգոստոս, 2002; 24 Օգոստոս, 2003; 30 Յուլիս, 2006; 27 Մարտ, 2011; 11 Մայիս, 2014; 24 Մայիս, 2020; 10 Նոյեմբեր File:Roll-cloud.JPG|Գլանաձեւ ամպ մը, Ուրուկուէյ (5 Յունուար, 2010;2 Յունիս, 2013;12 Յունիս, 2016 File:Cat's Eye Nebula.jpg|«Կատուի Աչք» միգամածութիւնը (28 Յունիս, 1995;4 Յուլիս, 1996;2 Օգոստոս, 1997; File:Trifid Nebula.jpg|Եռաբեկ միգամածութիւն (13 Յունուար, 2005; 25 Յուլիս, 2015; 31 Դեկտեմբեր, 2016; 13 Փետրուար, 2020 File:Zeta Oph Runaway Star.jpg|Զեթա Օֆ․ Փախստական աստղ (29 Դեկտեմբեր, 2012;8 Ապրիլ, 2017; 2 Փետրուար, 2020; File:3C75 in Radio+Xray.jpg|3C 75-ի մէջ պարող երկու սեւ խոռոչներ (12 Ապրիլ, 2006;9 Նոյեմբեր, 2008; 14 Մարտ, 2010; 28 Սեպտեմբեր, 2014; 22 Հոկտեմբեր, 2017; File:Fairy of Eagle Nebula.jpg|Արծիւի Միգամածութեան Հեքիաթը (25 Ապրիլ, 2005;21 Օգոստոս, 2011;29 Սեպտեմբեր, 2013;2 Դեկտեմբեր, 2018; 25 Սեպտեմբեր, 2022 Barnard 68.jpg|Մութ նիւթամասնիկային ամպ (23 Յունիս, 2009; 29 Յունուար, 2012; 14 Դեկտեմբեր, 2014; 8 Հոկտեմբեր, 2017; 22 Նոյեմբեր, 2020; 29 Յունուար, 2023 </gallery> == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} gs8z4ht83qrl5nyf2gpinjtmssy2n17 0 15093 253002 252455 2026-07-26T13:07:38Z Xocolatl 14543 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Benjamin Franklin, by Charles Wilson Peale.jpg]] → [[File:Benjamin Franklin, by Charles Willson Peale.jpg]] typo 253002 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պենճամին Ֆրանքլին''' ({{ԱԾ}}): Ամերիկացի քաղաքական գործիչ, դիւանագէտ, գիտնական, գիւտարար, լրագրող, հրատարակիչ։ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու հիմնադիր հայրերէն մէկը։ Պենճամին Ֆրանքլինը միակն է հիմնարար հայրերէն, որ դրած է իր ստորագրութիւնը բոլոր երեք կարեւորագույն պատմական փաստաթղթերուն վրայ, որոնք ԱՄՆ-ի անկախ պետութեան ձեւաւորման որպէս անկախութեան հռչակագիր, ԱՄՆ Սահմանադրութիւն եւ Փարիզեան երկրորդ հաշտութեան պայմանագիր (1783 թ.), որով պաշտօնապէս աւարտեցաւ հիւսիսային Ամերիկայի մէջ 13 բրիտանական գաղութներու՝ Մեծ Բրիտանիայէն անկախութեան համար պատերազմը։ Պենճամին Ֆրանքլինի դիմանկարը պատկերուած է ԱՄՆ Դաշնային պահուստներու համակարգի 100 տոլարնոց թղթադրամին վրայ, 1914 թուականէն։ == Կենսագրութիւն == Պենճամին Ֆրանքլինը ծնած է 1706 թուականի Յունուարի 7-ին Պոսթընի մէջ։ 15-րդ երեխան էր 17 երեխա ունեցող ընտանիքին։ Հայրը Անգլիայէն գաղթած արհեստաւոր Ջոզայա Ֆրանքլինն էր, որ կը զբաղէր օճառի եւ մոմերու պատրաստմամբ։ Ուսում ստացած է ինքնուրոյն։ Հայրը շատ կը ցանկար, որ Ֆրանքլինը դպրոց յաճախէ, սակայն գումարը բաւեց միայն երկու տարուայ համար։ 12 տարեկանէն ան կը սկսի աշխատիլ իր եղբօր՝ Ջեմսի տպագրատան մէջ որպէս աշակերտ․ յետագային տպագրութիւնը անոր հիմնական մասնագիտութիւնն էր երկար տարիներ։ 1726-1728 թուականներուն ապրած է Լոնտոնի մէջ։ 1727 թուականին Ֆիլատելֆիայի մէջ հիմնած է սեփական տպագրատունը։ Հրատարակած է «Փենսիլվանեան թերթ» («Pennsylvania Gazette» 1729-1748), 1732-1758 թուականներուն՝ «Թշուառ Ռիչըրտի ալմանախ» («Poor Richard's Almanack») տարեգիրքը։ 1728 թուականին Պենճամին Ֆրանքլինը կը հիմնէ Ֆիլատելֆիայի արհեստաւորներու եւ առեւտրականներու բանավէճի խմբակ, որ 1743 թուականին վերածուած է ամերիկեան փիլիսոփայութեան կեդրոնի։ 1731 թուականին հիմնած է Ամերիկայի առաջին հանրային գրադարանը, 1743 թուականին՝ ամերիկեան փիլիսոփայութեան կեդրոնը, 1751 թուականին՝ Ֆիլատելֆիայի ակադեմիան, որ հիմքը եղած է Փենսիլվանիայի համալսարանին։ 1737 թուականէն մինչեւ 1753 թուականը եղած է Փենսիլվանիայի, 1753-1774 թուականներուն՝ հիւսիս-ամերիկեան բոլոր գաղութներու փոստապետը։ Ֆրանքլինը 1754 թուականին Ալպանիայի մէջ հրաւիրուած գաղութներու ներկայացուցիչներու առաջին գոնկրէսի նախաձեռնողներէն էր, ուր առաջարկած է գաղութներու միաւորման ծրագիր։ 1757-75 (բացի 1762-65) թուականներուն հիւսիս-ամերիկեան գաղութներու ներկայացուցիչն էր Լոնտոնի մէջ։ Անկախութեան պատերազմը սկսելէն յետոյ վերադարձած է հայրենիք, ընտրուած է 2-րդ մայր-ցամաքային քոնկրէսի անդամ, մասնակցած է 1776 թուականի Անկախութեան հռչակագիրի նախապատրաստման գործին։ 1776 թուականին մեկնած է Ֆրանսա, որպես դեսպան՝ Ամերիկայի եւ Ֆրանսայի միջեւ համաձայնագիրի կնքման նպատակով։ Նպաստած է ԱՄՆ-ի միջազգային դրութեան ամրապնդման եւ ֆրանս-ամերիկեան դաշինքի կնքումին։ 1785 թուականին ընտրուած է Փենսիլվանիա նահանգի Օրէնսդիր ժողովի նախագահ։ Մասնակցած է ԱՄՆ սահմանադրութեան մշակման աշխատանքներուն։ Բազմաթիւ երկիրներու ակադեմիաներու անդամ ընտրուած է, այդ կարգին եւ Ռուսաստանի գիտութիւններու ակադեմիայի (1789 թ. [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Բեթերսպուրկի]] ակադեմիայի, առաջին ամերիկացի անդամ)։ Ան մասոն էր եւ կը մտնէր ամէնամեծ մասոնական «Ինը քոյրեր» խմբակին մեջ։ Ամերիկեան սահմանադրութեան հիմնադիրներէն մէկն է (1787 թ.)։ Ֆրանքլինը մահացած է 1790 թուականի Ապրիլի 17-ին։ Ֆիլատելֆիայի մէջ անոր թաղման ներկայ գտնուած է շուրջ 20 հազար մարդ։ == Հայեացքներ == Ֆրանքլինի քաղաքական հայեացքներուն մէջ յստակ կ'երեւին մարդու բնական ու անկապտելի իրաւունքներու՝ կեանքի, ազատութեան, սեփականութեան վերաբերեալ աշխարհընկալումը։ Պետութեան հիմք համարելով հասարակական դաշինքը, Ֆրանքլինը նկատած էր, որ կառավարութեան կողմէ զայն խախտելու պարագային, ժողովուրդն իրաւունք ունէր ապստամբելու։ Ֆրանքլին կը դատապարտէր ստրկութիւնը, կը պաշտպանէր ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքները, կողմ էր բոլոր նահանգներու ֆեդերացիային՝ տեղական լայն ինքնավարութեան պահպանումով, համընդհանուր ընտրական իրաւունքին, եւայլն։ Ֆրանքլինն ինքնիրեն կը համարէր դեիստ եւ քրիստոնեայ։<gallery> Պատկեր:Benjamin Franklin Birthplace.jpg|2008 թուականի Մայիսի լուսանկար: Ֆրանքլինի ծննդավայր Պոսթընի մէջ, ուր կը յիշատակուի Ֆրանքլինի կիսանդրիով շէնքի երկրորդ յարկի ճակատին վրայ: </gallery> == Դեսպան Ֆրանսայի մէջ (1776–1785)<ref>{{Citation|title=Benjamin Franklin|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Benjamin_Franklin&oldid=1359732941|date=2026-06-16|accessdate=2026-06-26|language=en}}</ref> == 26 Հոկտեմբեր 1776-ին, Ֆրանքլին Ֆրանսա ուղարկուեցաւ որպէս Միացեալ Նահանգներու լիազօր ներկայացուցիչ։ Ան իրեն հետ որպէս քարտուղար տարաւ իր 16 տարեկան թոռը՝ Ուիլիամ Թեմփըլ Ֆրանքլինը։ Անոնք բնակեցան Փարիզի արուարձաններէն Փասիի (Passy) մէջ գտնուող տան մը մէջ, որ անոնց տրամադրած էր Միացեալ Նահանգներուն սատարող Ժաք-Տոնասիէն Լը Ռէյ տը Շօմոնը (Jacques-Donatien Le Ray de Chaumont)։ Ֆրանքլին Ֆրանսա մնաց մինչեւ 1785 թուականը։ Ան մեծ յաջողութեամբ վարեց իր երկրին գործերը ֆրանսական պետութեան հետ, որուն մէջ կը մտնէին 1778-ին կենսական ռազմական դաշինքի մը ապահովումը, 1783-ի Փարիզի դաշնագիրի ստորագրումը եւ բրիտանացիներու դէմ զանազան գաղտնի գործողութիւններու ղեկավարումը, ներառեալ՝ Ճոն Փոլ Ճոնսի ծովահենային գործունէութիւնը<ref>"The Founding Fathers of American Intelligence" <nowiki>https://www.cia.gov/resources/csi/static/The-Founding-Fathers-of-American-Intelligence-</nowiki></ref>։ Ֆրանսայի մէջ իր գործընկերներուն թուին էր Օնորէ Կապրիէլ Ռիքէթին՝ Միրապոյի կոմսը (Honoré Gabriel Riqueti, comte de Mirabeau)՝ Ֆրանսական յեղափոխութեան գրող, հռետոր եւ պետական գործիչ, որ 1791-ին ընտրուեցաւ Ազգային Ժողովի նախագահ։ 1784 Յուլիսին, Ֆրանքլին հանդիպեցաւ Միրապոյի հետ եւ անանուն նիւթեր տրամադրեց, զորս ֆրանսացին օգտագործեց իր առաջին ստորագրեալ աշխատութեան մէջ, որ կը կոչուէր՝ ''Considerations sur l'ordre de Cincinnatus'' (Խորհրդածութիւններ Սինսինաթուսի կարգին շուրջ)։ Այս հրատարակութիւնը կը քննադատէր Միացեալ Նահանգներու մէջ հաստատուած «Սինսինաթուսի ընկերակցութիւնը»։ Ֆրանքլին եւ Միրապօ զայն կը նկատէին «ազնուականական կարգ», որ անհամատեղելի էր նոր հանրապետութեան հաւասարարական (էկալիտար) գաղափարներուն հետ<ref>"Book of Members, 1780–2010: Chapter F" (PDF). American Academy of Arts and Sciences. Archived (PDF) from the original on October 9, 2022. Retrieved July 28, 2014.</ref>։ Ֆրանսա մնացած տարիներուն ան գործօն էր որպէս որմնադիր (ֆրիմէյսըն)՝ 1779-էն մինչեւ 1781 թուականը ծառայելով որպէս «Les Neuf Sœurs» (Ինը Քոյրեր) օթեակի պատուելի վարպետ։ 1784-ին, երբ Ֆրանց Մեսմերը (Franz Mesmer) սկսաւ հանրայնացնել «կենդանական մագնիսականութեան» իր տեսութիւնը, որ շատերու կողմէ վիրաւորական կը նկատուէր, Լուի ԺԶ-ն յանձնաժողով մը նշանակեց զայն քննելու համար։ Անոր անդամներուն թուին էին քիմիագէտ Անթուան Լաւուազիէն, բժիշկ Ժոզեֆ-Ինեաս Կիյոթէնը աստղագէտ Ժան Սիլվէն Պային եւ Ֆրանքլինը։ Կատարելով «կոյր փորձարկումներ»՝ յանձնախումբը եզրակացուց, որ մեսմերականութիւնը կը թուէր ազդել միայն այն ատեն, երբ ենթակաները ակնկալութիւն ունէին, ինչ որ վարկաբեկեց մեսմերականութիւնը եւ դարձաւ «փլասեպօ»-ի (placebo) ազդեցութեան առաջին մեծ ցուցադրութիւնը, որ այն ժամանակ կը նկարագրուէր որպէս «երեւակայութիւն»։ 1781-ին ան ընտրուեցաւ Արուեստներու եւ Գիտութիւններու Ամերիկեան Ակադեմիայի անդամ։ Ֆրանքլինի ջատագովութիւնը կրօնական հանդուրժողականութեան ի նպաստ Ֆրանսայի մէջ, նպաստեց ֆրանսացի փիլիսոփաներու եւ քաղաքական գործիչներու փաստարկներուն, որոնց արդիւնքով Լուի ԺԶ-ն 1787 Նոյեմբերին ստորագրեց Վերսայի հրովարտակը։ Այս հրովարտակը փաստօրէն չեղեալ յայտարարեց Ֆոնթենպլոյի հրովարտակը, որ ոչ-կաթողիկէներուն կը զրկէր քաղաքացիական կարգավիճակէ եւ իրենց հաւատքը բացայայտօրէն դաւանելու իրաւունքէն<ref>Encyclopedia of the Age of Political Ideals, ''Edict of Versailles (1787)'', downloaded 29 January 2012</ref>։ Ֆրանքլին նաեւ ծառայեց որպէս Ամերիկայի դեսպան Շուէտի մէջ, թէեւ երբեք չայցելեց այդ երկիրը։ Ան բանակցեցաւ դաշնագիրի մը շուրջ, որ ստորագրուեցաւ 1783 Ապրիլին։ 1783 Օգոստոս 27-ին, Փարիզի մէջ, ան ականատես եղաւ աշխարհի առաջին ջրածնային օդապարիկի թռիչքին։ «Լը Կլոպ» (Le Globe) օդապարիկին, որ ստեղծուած էր փրոֆեսէօր Ժաք Շարլի (Jacques Charles) եւ Ռոպէր եղբայրներուն կողմէ, կը հետեւէր հսկայ բազմութիւն մը, երբ այն բարձրացաւ Մարսեան դաշտէն (Champ de Mars, ուր այժմ կը գտնուի Էյֆէլեան աշտարակը)։ Ֆրանքլին այնքան խանդավառուեցաւ, որ նիւթապէս բաժանորդագրուեցաւ յաջորդ ծրագիրին՝ մարդուժով ղեկավարուող ջրածնային օդապարիկի կառուցման համար։ 1783 Դեկտեմբեր 1-ին, Ֆրանքլին նստած էր պատուաւոր հիւրերու համար նախատեսուած յատուկ տարածքին մէջ, երբ օդապարիկը թռիչք առաւ Թիւիլըրիի պարտէզէն (Jardin des Tuileries)՝ Շարլի եւ Նիքոլա-Լուի Ռոպէրի կողմէ ղեկավարուելով։ Ուոլթըր Այզըքսըն կը նկարագրէ ճատրակի խաղ մը Ֆրանքլինի եւ Պուրպոնի դքսուհիին միջեւ. «Դքսուհին քայլ մը կատարեց, որով անզգուշաբար վտանգի տակ դրաւ իր թագաւորը։ Արհամարհելով խաղի կանոնները՝ Ֆրանքլին անմիջապէս վերցուց զայն։ —Ա՛հ,— ըսաւ դքսուհին,— մենք թագաւորները այդպէս չենք վերցներ։ —Ֆրանքլին պատասխանեց իր հռչակաւոր կատակով. —Ամերիկայի մէջ մենք այդպէս կ'ընենք»<ref>Isaacson 2003, p. 372.</ref>։ == Գիտական աշխատանք<ref>{{Citation|title=Benjamin Franklin|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Benjamin_Franklin&oldid=1359732941|date=2026-06-16|accessdate=2026-06-26|language=en}}</ref> == 1756-ին, Ֆրանքլին անդամ դարձած էր Արուեստներու, Արտադրութեանց եւ Առեւտուրի Խրախուսման Ընկերութեան (այժմ՝ Արուեստներու Թագաւորական Ընկերութիւն՝ RSA), որ հիմնադրուած էր 1754-ին։ 1775-ին Միացեալ Նահանգներ իր վերադարձէն ետք, ան դարձաւ Ընկերութեան թղթակից անդամը՝ շարունակելով սերտ կապ պահպանել։ Արուեստներու Թագաւորական Ընկերութիւնը 1956-ին հաստատեց «Պենճամին Ֆրանքլինի մետալ»-ը՝ նշելու համար անոր ծննդեան 250-ամեակը եւ RSA-ի իր անդամակցութեան 200-ամեակը: Բնական փիլիսոփայութեան (որ այսօր ընդհանուր առմամբ կը կոչուի գիտութիւն) ուսումնասիրութիւնը զինք ներգրաւեց իրարու յաջորդող ծանօթներու շրջանակներու մէջ։ Օրինակ՝ Ֆրանքլին Պիրմինկհամի Լուսնային Ընկերութեան (Lunar Society of Birmingham) թղթակից անդամ էր: 1759-ին, Սենթ Էնտրիւզի Համալսարանը (University of St Andrews) անոր շնորհեց պատուաւոր դոկտորի կոչում՝ ի գնահատումն իր իրագործումներուն։ 1759 Հոկտեմբերին, անոր շնորհուեցաւ Սենթ Էնտրիւզի Շրջանի Ազատ քաղաքացիի (Freedom of the Borough) կոչումը։ Ան նաեւ պատուաւոր դոկտորի կոչում ստացաւ Օքսֆորտի Համալսարանին կողմէ 1762-ին։ Այս պատիւներուն պատճառով, անոր յաճախ կը դիմէին որպէս «Տոքթ. Ֆրանքլին»։ 1768-ին, երբ կը բնակէր Լոնտոն, ան հնչիւնային այբուբեն մը մշակեց իր «Նոր այբուբենի մը ծրագիրը եւ ուղղագրութեան բարեփոխուած եղանակը» (A Scheme for a new Alphabet and a Reformed Mode of Spelling) աշխատութեան մէջ։ Այս բարեփոխուած այբուբենը դուրս ձգեց վեց տառեր, որոնք ան աւելորդ կը նկատէր (c, j, q, w, x, եւ y), եւ զանոնք փոխարինեց վեց նոր տառերով՝ այնպիսի հնչիւններու համար, որոնք, ըստ իրեն, սեփական տառ չունէին։ Այս այբուբենը երբեք չընդունուեցաւ, եւ ի վերջոյ ան կորսնցուց իր հետաքրքրութիւնը<ref>Stamp, Jimmy. "Benjamin Franklin's Phonetic Alphabet". ''Smithsonian Magazine''. Retrieved May 11, 2026.</ref>։ == Ֆրանքլինը մշակոյթի մէջ == === Քանդակագործութիւն === <gallery> Պատկեր:Benjamin Franklin Statue in Lincoln Park.jpg|Ֆրանքլինի արձանը Lincoln Park Chicago-ի մէջ Պատկեր:Statue of Benjamin Franklin (UPenn).JPG|Ֆրանքլինի արձանը Lincoln Park Chicago-ի մէջ </gallery> == Գեղանկարչութիւն == <gallery> Պատկեր:Benjamin Franklin 1767.jpg|'''Պենճամին Ֆրանքլին 1767''' Պատկեր:Benjamin Franklin, by Charles Willson Peale.jpg|'''Պենճամին Ֆրանքլին, գեղանկարիչ՝ Չարլզ Ուիլսըն Բիիլ''' </gallery> == Փոստապետ<ref>{{Citation|title=Benjamin Franklin|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Benjamin_Franklin&oldid=1359732941|date=2026-06-16|accessdate=2026-06-25|language=en}}</ref> == Ամերիկեան առաջին փոստադրոշմը՝ թողարկուած 1847-ին՝ ի պատիւ Ֆրանքլինի։ Անցագիր մը՝ ստորագրուած Գլխաւոր Փոստապետ Բենիամին Ֆրանքլինի կողմէ, Ուիլիամ Կոտարտին իրաւասութիւն կու տար ճամբորդելու ըստ անհրաժեշտութեան՝ փոստային երթուղիները քննելու, տեսչութեան ենթարկելու եւ նամակատարութիւնը պաշտպանելու համար։ Լայնօրէն ճանչցուած իբրեւ տպագրիչ եւ հրատարակիչ՝ Ֆրանքլին 1737-ին նշանակուեցաւ Ֆիլատելֆիոյ փոստապետ՝ վարելով այդ պաշտօնը մինչեւ 1753 թուականը, երբ ան եւ հրատարակիչ Ուիլիամ Հանթըրը (William Hunter) նշանակուեցան Բրիտանական Հիւսիսային Ամերիկայի գլխաւոր փոստապետի տեղակալներ (առաջինը, որոնք վարեցին այս պաշտօնը)։ (Համատեղ նշանակումները այդ ժամանակ սովորական էին քաղաքական պատճառներով)։ Ան պատասխանատու էր բրիտանական գաղութներուն համար՝ Փենսիլուանիայէն դէպի հիւսիս եւ արեւելք, մինչեւ Նիւֆաունտլենտ (Newfoundland) կղզին։ Տեղական եւ արտագնայ նամակներու փոստատուն մը հիմնուած էր Հալիֆաքսի մէջ՝ տեղացի գրենական պիտոյքներու վաճառական Բենիամին Լիի կողմէ, 23 Ապրիլ 1754-ին, բայց ծառայութիւնը անկանոն էր։ Ֆրանքլին Հալիֆաքսի մէջ 9 Դեկտեմբեր 1755-ին բացաւ առաջին փոստատունը, որ կանոնաւոր, ամսական դրութեամբ փոստային ծառայութիւն կը մատուցէր։ Միեւնոյն ժամանակ, Հանթըրը դարձաւ Ուիլիամսպուրկի (Վիրճինիա) փոստային կառավարիչը եւ կը վերահսկէր Անափոլիսէն դէպի հարաւ գտնուող տարածքները։ Ֆրանքլին վերակազմակերպեց ծառայութեան հաշուապահական համակարգը եւ բարելաւեց առաքման արագութիւնը Ֆիլատելֆիոյ, Նիւ Եորքի եւ Պոսթընի միջեւ։ Մինչեւ 1761 թուական, այս արդիւնաւէտութիւնը յառաջացուց գաղութային փոստատան առաջին շահոյթները։ Երբ Նոր Ֆրանսայի հողերը 1763-ին Փարիզի դաշնագիրով զիջեցան բրիտանացիներուն, անոնց տարածքին մէջ ստեղծուեցաւ բրիտանական Քեպեք նահանգը, եւ Ֆրանքլին տեսաւ փոստային ծառայութեան ընդլայնումը Մոնրէալի, Թրուա-Ռիվիէրի, Քեպեք քաղաքի եւ Նիւ Եորքի միջեւ։ Իր պաշտօնավարութեան մեծ մասը ան ապրեցաւ Անգլիոյ մէջ (1757-էն 1762, եւ դարձեալ 1764-էն 1774)՝ իր պաշտօնավարութեան շրջանի մօտաւորապէս երեք քառորդը։ Ի վերջոյ, Ամերիկեան յեղափոխութեան ընթացքին ապստամբներու դատին հանդէպ անոր ունեցած համակրանքը պատճառ դարձաւ, որ ան պաշտօնանկ ըլլայ 31 Յունուար 1774-ին։ 26 Յուլիս 1775-ին, Երկրորդ Մայրցամաքային Քոնկրեսը հիմնեց Միացեալ Նահանգներու Փոստատունը եւ Ֆրանքլինը նշանակեց իբրեւ Միացեալ Նահանգներու առաջին գլխաւոր փոստապետ։ Ան տասնամեակներ շարունակ փոստապետ եղած էր եւ այդ պաշտօնին համար բնական ընտրութիւն էր։ Ան նոր վերադարձած էր Անգլիայէն եւ նշանակուեցաւ Քննիչ Յանձնախումբի նախագահ՝ փոստային համակարգ հիմնելու համար։ Յանձնախումբի զեկոյցը, որ նախատեսեց ամերիկեան 13 գաղութներու համար գլխաւոր փոստապետի նշանակումը, քննարկուեցաւ Մայրցամաքային Քոնկրեսի կողմէ Յուլիս 25-ին եւ 26-ին։ 26 Յուլիս 1775-ին Ֆրանքլին նշանակուեցաւ գլխաւոր փոստապետ՝ առաջինը, որ նշանակուեցաւ Մայրցամաքային Քոնկրեսի օրով։ Անոր աշակերտը՝ Ուիլիամ Կոտարտը, կը կարծէր, որ իր գաղափարները մեծապէս նպաստած են փոստային համակարգի ձեւաւորման, եւ պաշտօնը պէտք է իրեն տրուէր, բայց ան յարգանքով զիջեցաւ զայն Ֆրանքլինին, որ իրմէ 36 տարիով մեծ էր։ Ֆրանքլին, այնուամենայնիւ, Կոտարտը նշանակեց Փոստերու Տեսուչ, անոր տուաւ ստորագրուած անցագիր մը եւ յանձնարարեց քննել ու տեսչութեան ենթարկել տարբեր փոստատուներն ու փոստային երթուղիները՝ ըստ իր հայեցողութեան։ Նորաստեղծ փոստային համակարգը դարձաւ Միացեալ Նահանգներու Փոստատունը՝ համակարգ մը, որ կը շարունակէ գործել մինչեւ այսօր։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ֆրանկլին, Բենջամն}} [[Ստորոգութիւն:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] 7iko5vtjt4l3von4akl4blttp470v03 0 32263 253003 252969 2026-07-27T06:42:37Z Maral Dikbikian 4797 253003 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ռիչըրտ Պըրթըն''' ({{Lang-en|Richard Burton}}, {{ԱԾ}}), բրիտանացի դերասան: 2002 թուականին «BBC»-ին կողմէ կազմակերպուած հարցաթերթիկի արդիւնքներով ճանչցուած է պատմութեան 100 լաւագոյն բրիտանացիներէն մէկը։ Իր մեղմահնչիւն (մելոտիկ) թաւալար (պարիթոն) ձայնով յայտնի Պըրթըն 1950-ականներուն հաստատուեցաւ իբրեւ շէքսփիրեան ակնառու դերասան եւ 1964-ին հանդէս եկաւ Համլէթի յիշարժան մարմնաւորմամբ։ Ան քննադատ Քենէթ Թայնընի կողմէ կոչուեցաւ «Օլիվիէի բնական յաջորդը»։ Այդ սպասումները չարդարացնելու Պըրթընի ընկալուած ձախողութիւնը հիասթափեցուց որոշ քննադատներ եւ գործընկերներ. անոր չափազանց շատ խմելը աւելցուց իր հռչակը՝ իբրեւ մեծ դերասան մը, որ մսխած էր իր տաղանդը։ Այսուհանդերձ, ան լայնօրէն կը համարուի իր սերունդի լաւագոյն դերասաններէն մէկը։ Պըրթըն եօթը անգամ թեկնածու առաջադրուեցաւ «Օսքար» (Academy Award) մրցանակի, բայց երբեք չշահեցաւ։ Ան առաջադրուեցաւ հետեւեալ ֆիլմերու մէջ իր դերակատարումներուն համար՝ «Իմ զարմուհի Ռէյչելը» (1952), «Պատմուճանը» (1953), «Պեքեթ» (1964), «Լրտեսը, որ եկաւ ցուրտէն» (1965), «Ո՞վ կը վախնայ Ուիրճինիա Ուուլֆէն» (1966), «Հազար օրուան Աննան» (1969) եւ «Էքուուս» (1977)։ Ան արժանացաւ բազմաթիւ պարգեւներու, ներառեալ՝ BAFTA, «Ոսկէ Կլոպուս» (Golden Globe) եւ «Կրեմմի» (Grammy) մրցանակներուն։ Ան ստացաւ «Թոնի» մրցանակը՝ երաժշտախաղի լաւագոյն դերասանի անուանակարգին մէջ, «Քամելոթ» (1960) երաժշտախաղին մէջ Արթիւր Թագաւորի մարմնաւորման համար։ 1960-ականներու թուականներու կէսերուն Պըրթըն դարձաւ տոմսարկղային ամենայաջողակ աստղերէն մէկը։ 1960-ականներու վերջաւորութեան ան աշխարհի ամենաբարձր վարձատրուող դերասաններէն մէկն էր՝ ստանալով 1 միլիոն տոլար կամ աւելի վարձատրութիւն, ինչպէս նաեւ համախառն հասոյթէն բաժնեմաս։ Պըրթըն հանրային գիտակցութեան մէջ սերտօրէն կապուած մնաց իր երկրորդ կնոջ՝ Էլիզապէթ Թէյլըրի հետ։ Զոյգին ալեկոծ յարաբերութիւնը՝ երկու անգամ ամուսնացած եւ երկու անգամ ամուսնալուծուած, հազուադէպօրէն դուրս կը մնար լրատուամիջոցներու ուշադրութենէն<ref>{{Citation|title=Richard Burton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Burton&oldid=1364391699|date=2026-07-16|accessdate=2026-07-27|language=en}}</ref><ref>"Richard Burton: Life, 1957–1970". The Official Richard Burton Website. 2012. Retrieved 20 May 2014.</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Richard Burton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Burton&oldid=1364391699|date=2026-07-16|accessdate=2026-07-27|language=en}}</ref> == Պըրթըն ծնած է իբրեւ Ռիչըրտ Ուոլթըր Ճենքինս Կրտսեր, 10 Նոյեմբեր 1925-ին, Ուելսի [[Անգլիա|(Անգլիա)]] Կլամորկան նահանգին մէջ։ Ան Ռիչըրտ Ուոլթըր Ճենքինս Աւագի (5 Մարտ 1876 – 25 Մարտ 1957) եւ Էտիթ Մոտ Ճենքինսի (օրիորդական մականունով՝ Թոմաս, 28 Յունուար 1883 – 31 Հոկտեմբեր 1927) ուելսախօս ընտանիքին մէջ ծնած տասնըերեք զաւակներէն 12-րդն էր։ Ճենքինս Աւագը, որուն ընտանիքը զինք «Տետտի Նի» կը կոչէր, ածխահանքի բանուոր էր, իսկ մայրը կ'աշխատէր իբրեւ մատուցողուհի գիւղի «Մայնըրզ Արմզ» պանդոկին մէջ, ուր ալ հանդիպած էր իր ապագայ ամուսնոյն։ Անոնք ամուսնացան առանց Էտիթի ծնողաց հաւանութեան՝ Նիթի արձանագրութեանց գրասենեակին մէջ, 24 Դեկտեմբեր 1900-ին։ Ըստ կենսագիր Մելվին Պրեկի, Ռիչըրտ ըսած է, թէ Տետտի Նին «օրական 12 գաւաթ գարեջուր խմող մարդ» էր, որ երբեմն շաբաթներով կը հեռանար տունէն՝ խմելու եւ մոլեխաղեր խաղալու համար, եւ թէ «ան շատ կը նմանէր ինծի»։ Ճենքինս Աւագը ծանրօրէն այրած էր հանքի պայթիւնէ մը, իսկ անոր հայրը՝ Թոմաս, հանքի արկածէ մը ետք ստիպուած էր անուասայլակ գործածել<ref>Walters, Rob (2006). ''Rogue Males: Richard Burton, Howard Marks and Sir Richard Burton''. Satin. p.&nbsp;59.</ref>։ Ան իր մայրը կը յիշէր իբրեւ «շատ ուժեղ կին» եւ «բաց գոյնի մազերով ու գեղեցիկ դէմքով բարեպաշտ հոգի»։ Ռիչըրտ հազիւ երկու տարեկան էր, երբ մայրը մահացաւ Հոկտեմբեր 31-ին՝ ընտանիքի տասնըերրորդ զաւկին՝ Կրեհեմի ծնունդէն վեց օր ետք։ Էտիթի մահը ծննդաբերական վարակի հետեւանք էր. Ռիչըրտ կը հաւատար, որ անիկա պատահեցաւ «առողջապահական անտեսումի» պատճառով։ Ըստ կենսագիր Մայքլ Մաննի, Էտիթ «ծայրահեղ մաքրասէր էր», սակայն ածխահանքերու փոշիին ենթարկուիլը պատճառ դարձաւ անոր մահուան։ Էտիթի մահէն ետք, Ռիչըրտի աւագ քոյրը՝ Սիսիլիան, որուն ան սիրով «Սիս» կը դիմէր, եւ անոր ամուսինը՝ Էլֆետ Ճէյմսը (նոյնպէս հանքափոր), զինք իրենց խնամքին տակ առին մինչեւ տասնըյօթ տարեկան դառնալը։ Ռիչըրտ կ'ապրէր Սիսի, Էլֆետի եւ անոնց երկու դուստրերուն՝ Մարիանի եւ Ռիանոնի հետ, Փորթ Թոլպոթի արուարձանային Թայպախ շրջանի Քարատոք փողոցի 73 հասցէին գտնուող երեք ննջասենեակնոց կից տան մէջ, զոր Պրեկ կը նկարագրէ իբրեւ «կոշտ, անգլիախօս, ծանր աշխատանքի ու մուրի պոլօրատ քաղաք»<ref>Bragg 1988, pp.&nbsp;7, 10, 11; Munn 2014, p.&nbsp;15.</ref><ref>"A Selection Of Richard Burton Personal Items". The Richard Burton Museum. Archived from the original on 15 April 2016. Retrieved 15 April 2016.</ref>։ Ռիչըրտ իր ամբողջ կեանքին ընթացքին երախտապարտ եւ սիրալիր մնաց Սիսին հանդէպ՝ աւելի ուշ ըսելով. «Երբ մայրս մահացաւ, քոյրս դարձաւ մայրս, եւ աւելի մայր եղաւ ինծի, քան որեւէ մայր կրնար ըլլալ... Ես չափազանց հպարտ էի անմով... ան կը զգար բոլոր ողբերգութիւնները, բացի իրենէն»։ Տետտի Նին երբեմն կը այցելէր իր չափահաս դուստրերու տուները, բայց ընդհանրապէս բացակայ էր։ Ռիչըրտի վաղ կեանքի միւս կարեւոր անձնաւորութիւնն էր իր եղբայրը՝ Իֆորը, որ իրմէ 19 տարիով մեծ էր։ Հանքափոր եւ ռակպիի մարզիկ Իֆորը «տունը կը կառավարէր առածային ամուր ձեռքով»։ Ան նաեւ պատասխանատու էր պատանի Ռիչըրտի մէջ ռակպիի հանդէպ սէր արթնցնելուն համար։ Թէեւ Ռիչըրտ կը խաղար նաեւ քրիքէթ, թենիս եւ սեղանի թենիս, կենսագիր Պրեկ կը նշէ, որ ռակպին անոր ամենամեծ հետաքրքրութիւնն էր։ Ռակպիի մասին Ռիչըրտ ըսած է, թէ ինք «աւելի հաճոյքով Ուելսի հաւաքականին հետ կը խաղար Քարտիֆ Արմզ Փարքի մէջ, քան Համլէթ կը մարմնաւորէր Օլտ Վիքի մէջ»։ Ուելսցի ռակպիի խաղացող Պլետին Ուիլիամզ կը հաւատար, որ Ռիչըրտ «ակնառու կարողութիւններ ունէր իբրեւ մարզիկ»։ Հինգէն ութ տարեկանին Ռիչըրտ ուսանեցաւ «Իսթըրն» նախակրթարանին մէջ, իսկ ութէն տասներկու տարեկանին յաճախեց նոյն դպրոցի տղոց բաժինը։ Ան 1937-ի Մարտին քննութիւն յանձնեց Փորթ Թոլպոթի երկրորդական դպրոց ընդունուելու համար եւ յաջողեցաւ։ Կենսագիր Հոլիս Ալփերթ կը նշէ, որ թէ՛ Տետտի Նին, թէ՛ Իֆորը Ռիչըրտի կրթութիւնը «առաջնահերթ կարեւորութիւն» կը համարէին եւ ծրագրած էին զինք Օքսֆորտի համալսարան ղրկել։ Ռիչըրտ դարձաւ իր ընտանիքի առաջին անդամը, որ երկրորդական դպրոց յաճախեց։ Ան մանկութենէն ունէր խօսելու եւ երգելու գերազանց ձայն՝ նոյնիսկ մրցանակ շահելով «Էյսթետվոտ» (Eisteddfod) արուեստի փառատօնին իբրեւ մանկական սոփրանօ։ Փորթ Թոլպոթի երկրորդական դպրոցին մէջ ուսանելու ընթացքին Ռիչըրտ մեծ հետաքրքրութիւն ցուցաբերեց նաեւ քերթուածներ, ինչպէս նաեւ անգլիական եւ ուելսական գրականութիւն կարդալու հանդէպ։ Ան գրպանի դրամ կը վաստակէր նամակատարութիւն ընելով, ձիու աղբ փոխադրելով եւ թերթեր ցրուելով։ == Անձնական կեանք<ref>{{Citation|title=Richard Burton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Burton&oldid=1364391699|date=2026-07-16|accessdate=2026-07-27|language=en}}</ref> == === Ամուսնութիւններ եւ յարաբերութիւններ === Պըրթըն ամուսնացած էր հինգ անգամ, որոնցմէ երկուքը՝ իրարու յաջորդող, Թէյլըրի հետ<ref>"Richard Burton star unveiled on Hollywood Walk of Fame". BBC. 2 March 2013. Retrieved 8 January 2017.</ref>։ 1949-էն մինչեւ 1963, ան ամուսնացած էր Սիպիլ Ուիլիամզի հետ, որմէ ունեցաւ երկու դուստր՝ Քէյթ (ծնած 1957-ին) եւ Ճեսիքա Պըրթըն (ծնած 1959-ին)։ Այս ամուսնութեան ընթացքին Պըրթըն երկարատեւ սիրային կապ ունեցաւ դերասանուհի Քլէր Պլումի հետ։ Պըրթըն ըսած է կենսագիր Մայքլ Մաննին. «Էլիզապէթէն առաջ միայն երկու կին սիրած եմ. Սիպիլը մէկն էր, Քլէր Պլումը՝ միւսը»<ref>Munn, Michael (2008). ''Richard Burton: Prince of Players''. Skyhorse Publishing. ISBN&nbsp;<bdi>978-1602393554</bdi>.</ref>։ Պըրթընի ամուսնութիւնները Թէյլըրի հետ տեւեցին 15 Մարտ 1964-էն մինչեւ 26 Յունիս 1974, եւ 10 Հոկտեմբեր 1975-էն մինչեւ 29 Յուլիս 1976։ Իրենց առաջին պսակադրութիւնը տեղի ունեցաւ Մոնթրէալի «Ռիթց-Քարլթըն» հիւրանոցին մէջ։ Իրենց ամուսնութեան մասին Թէյլըր յայտարարած է. «Այնքան երջանիկ եմ, որ չէք կրնար հաւատալ։ Այս ամուսնութիւնը յաւերժ պիտի տեւէ»։ Իրենց երկրորդ պսակադրութիւնը տեղի ունեցաւ իրենց ամուսնալուծումէն 16 ամիս ետք՝ Պոթսուանայի Չոպէ ազգային այգիին մէջ։ Թէյլըր եւ Էտտի Ֆիշըր Գերմանիայէն որդեգրած էին դուստր մը՝ Մարիա ՄքՔեոնը (ծնած 1961-ին), որ վերանորդեգրուեցաւ Պըրթընի կողմէ՝ անոր եւ Թէյլըրի ամուսնութենէն ետք։ Պըրթըն նաեւ վերանորդեգրեց Թէյլըրի եւ արտադրիչ Մայք Թոտտի դուստրը՝ Էլիզապէթ Ֆրանսէզ «Լայզա» Թոտտը (ծնած 1957-ին), որ նախապէս որդեգրուած էր Ֆիշըրի կողմէ։ Պըրթընի եւ Թէյլըրի մարմնաւորած յարաբերութիւնը «Ո՞վ կը վախնայ Ուիրճինիա Ուուլֆէն» ֆիլմին մէջ ժողովրդականօրէն նմանցուեցաւ իրենց իրական կեանքի ամուսնութեան։ Պըրթըն համաձայն չէր ուրիշներու հետ Թէյլըրի հռչակաւոր գեղեցկութեան հարցով՝ ըսելով, թէ զինք «աշխարհի ամենագեղեցիկ կինը կոչելը բացարձակ յիմարութիւն է։ Ան ունի հրաշալի աչքեր, բայց ունի կրկնակզակ, չափազանց զարգացած կրծքավանդակ եւ բաւական կարճ ոտքեր»։ 1976-ի Օգոստոսին, Թէյլըրէն իր երկրորդ ամուսնալուծումէն ամիս մը ետք, Պըրթըն ամուսնացաւ բնորդուհի Սուզի Միլլըրի հետ, որ Ֆորմիւլա 1-ի չեմփիոն Ճէյմս Հանթի նախկին կինն էր. ամուսնութիւնը աւարտեցաւ ամուսնալուծութեամբ 1982-ին։ 1983-էն մինչեւ իր մահը՝ 1984-ին, Պըրթըն ամուսնացած էր անկախ արտադրական աջակից Սէլլի Հէյի հետ։ 1974-ին, Թէյլըրէն իր ամուսնալուծման եւ վերամուսնութեան միջեւ ինկած շրջանին, ան կարճ ժամանակով նշանուած էր Եուկոսլաւիոյ Էլիզապէթ Իշխանուհիին հետ<ref>Weinraub, Judith (12 July 1991). "The Princess's Awakening". ''The Washington Post''. Retrieved 3 May 2021.</ref>։ 1957-ին Պըրթըն ընդհանուր առմամբ վաստակած էր 82,000 անգլիական ոսկի «Դերասաններու Իշխանը», «Ռանչիփուրի Անձրեւները» եւ «Աղեքսանդր Մեծ» ֆիլմերէն, սակայն յաջողեցաւ պահել միայն 6,000 անգլիական ոսկի անձնական ծախսերու համար՝ այն ատենուան Պահպանողական կառավարութեան սահմանած տուրքերուն պատճառով։ Իր իրաւաբան Ահարոն Ֆրոշի առաջարկին իբրեւ արդիւնք, որպէսզի տեղափոխուի Զուիցերիա, ուր տուրքի դրոյքաչափը աւելի ցած էր, Պըրթըն Սիպիլի հետ 1957-ի Յունուարին տեղափոխուեցաւ Սէլինյի (Զուիցերիա), ուր առանձնատուն մը գնեց։ Բրիտանական կառավարութեան քննադատութիւններուն ի պատասխան՝ Պըրթըն դիտել տուաւ. «Կը հաւատամ, որ ամէն մարդ պէտք է վճարէ զանոնք — բացի դերասաններէն»։ Պըրթըն հոն ապրեցաւ մինչեւ իր մահը։ 1968-ին, Պըրթընի աւագ եղբայրը՝ Իֆոր, Սէլինյիի մէջ Պըրթընի հետ երկարատեւ ոգելից խմիչքի գործածութենէ ետք, սայթաքեցաւ ու ինկաւ՝ կոտրելով վիզը։ Վնասուածքը զինք անդամալուծեց վիզէն վար։ Անոր կրտսեր եղբայրը՝ Կրեհեմ Ճենքինս, ենթադրեց, որ այս դէպքին պատճառով առաջացած մեղաւորութեան զգացումը կրնար պատճառ դառնալ, որ Պըրթըն սկսի չափազանց շատ խմել, յատկապէս 1972-ին Իֆորի մահէն ետք<ref>"Anger at claim Burton was gay". BBC. 10 April 2000. Retrieved 31 August 2009.</ref>։ 1975-ի Փետրուարին իր բարեկամ Տէյվիտ Լուինի հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին, ան ըսաւ, թէ «փորձած է» համասեռամոլութիւնը։ Ան նաեւ ենթադրեց, որ թերեւս բոլոր դերասաններն ալ ծածուկ համասեռամոլներ են, եւ «մենք զայն կը ծածկենք խմիչքով»։ 2000-ին Էլիս Էմպըրնի՝ Էլիզապէթ Թէյլըրի կենսագրութեան մէջ ենթադրուեցաւ, որ Պըրթըն սիրային կապ ունեցած է Օլիվիէի հետ եւ փորձած է հրապուրել Էտտի Ֆիշըրը, թէեւ այս մէկը խստօրէն հերքուեցաւ Պըրթընի կրտսեր եղբօր՝ Կրեհեմ Ճենքինսի կողմէ։ Պըրթըն կը հիանար դերասան եւ թատերագիր Էմլին Ուիլիամզով եւ ներշնչուած էր անկէ։ Ան աշխատանքի ընդունեց անոր որդին՝ Պրուք Ուիլիամզը, իբրեւ իր անձնական օգնականն ու խորհրդատուն, եւ անոր փոքր դերեր տրուեցան որոշ ֆիլմերու մէջ, որոնց մէջ Պըրթըն գլխաւոր դերակատար էր։ === Անձնական հայեացքներ === Քաղաքականապէս, Պըրթըն ցկեանս ընկերվարական (սոցիալիստ) էր, թէեւ երբեք այնքան խորապէս ներգրաւուած չէր քաղաքականութեան մէջ, որքան իր մտերիմ բարեկամը՝ Սթենլի Պէյքըրը։ Ան կը հիանար Դեմոկրատական կուսակցութեան ծերակուտական Ռոպերթ Ֆ. Քենետիով եւ անգամ մը անոր հետ մտած էր սոնէթներ մէջբերելու մրցոյթի մը մէջ<ref>Hawthorne, Mary. "All True Love Must Die: Richard Burton's Diaries". ''The New Yorker''. Condé Nast. Retrieved 21 August 2014.</ref>։ 1972-ին Պըրթըն մարմնաւորեց Լեւոն Տրոցքին «Տրոցքիի սպանութիւնը» ֆիլմին մէջ։ Յաջորդ տարին ան համաձայնեցաւ մարմնաւորել Եոսիփ Պրոզ Թիթոն կենսագրական ֆիլմի մը մէջ, որովհետեւ կը հիանար Եուկոսլաւիոյ առաջնորդով։ Եուկոսլաւիոյ մէջ նկարահանումներու ընթացքին ան հրապարակաւ յայտարարեց, որ ինք համայնավար (քոմիւնիստ) է՝ ըսելով, թէ հակասութիւն չի տեսներ ֆիլմերէն մեծ գումարներ վաստակելու եւ ձախակողմեան հայեացքներ ունենալու միջեւ, որովհետեւ «ի տարբերութիւն դրամատէրերու (քափիթալիստներու), ես ուրիշ մարդիկ չեմ շահագործեր»։ 1974-ի Նոյեմբերին Պըրթընին վերջնականապէս արգիլուեցաւ մասնակցիլ BBC-ի արտադրութիւններուն՝ լրագիրներու մէջ երկու յօդուած գրելուն համար, որոնց մէջ հարցականի տակ կը դնէր Ուինսթըն Չըրչիլի եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին իշխանութեան գլուխ գտնուող ուրիշներու մտային առողջութիւնը։ Պըրթըն յայտնած է, թէ «մոլեգնօրէն» կը ատէր զիրենք՝ մոլորակի վրայ գտնուող բոլոր ճապոնացիները բնաջնջելու ենթադրեալ խոստումին համար։ Այս յօդուածներու հրատարակումը զուգադիպեցաւ Չըրչիլի ծննդեան 100-ամեակին եւ տեղի ունեցաւ այն բանէն ետք, երբ Պըրթըն զինք մարմնաւորած էր դրական լոյսի տակ՝ «Քայլերթ ճակատագրի հետ» ֆիլմին մէջ<ref>Burton, Richard (24 November 1974). "To Play Churchill Is to Hate Him". ''The New York Times''. Retrieved 13 June 2024.</ref>։ Իր կրօնական հայեացքներուն վերաբերեալ, Պըրթըն անաստուած էր՝ ըսելով. «Կը մաղթէի, որ կարենայի հաւատալ որեւէ տեսակի Աստուծոյ, բայց պարզապէս չեմ կրնար»<ref>Richard Burton (2012). Chris Williams (ed.). ''The Richard Burton Diaries''. Yale University Press. p.&nbsp;252. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-300-19231-5</bdi>. Retrieved 30 September 2013. <q>I wish I could believe in a God of some kind but I simply cannot.</q></ref>։ === Առողջական վիճակի վատթարացում եւ մահ === Պըրթըն մահացաւ ուղեղային արիւնահոսութենէ (ինթրասերեպրալ հեմորաժ) 5 Օգոստոս 1984-ին, Զուիցերիոյ Սէլինյի գիւղին մէջ գտնուող իր տան մէջ, 58 տարեկան հասակին։ Թէեւ անոր մահը յանկարծակի էր, անոր առողջական վիճակը քանի մը տարիէ ի վեր վատթարացած էր, եւ ան կը տառապէր վիզի մշտական ու սաստիկ ցաւերէ։ Դեռ 1970-ի Մարտին ան զգուշացուած էր, որ իր լեարդը մեծցած է, իսկ 1981-ի Ապրիլին անոր մօտ ախտորոշուած էին լեարդի փճացում (սիրոզ) եւ երիկամային հիւանդութիւն։ Պըրթըն թաղուեցաւ Սէլինյիի Հին Գերեզմանատան («Vieux Cimetière») մէջ՝ Տիլըն Թոմասի քերթուածներու հաւաքածոյով մը<ref>"Burton Buried". ''Washington Post''. Retrieved 26 November 2018. <q>The casket was adorned with red and white flowers in the shape of a dragon, the national symbol of Wales. Burton's godson Brook Williams, son of Welsh playwright Emlyn Williams, recited poems by Thomas and placed a book of the poet's works on the casket.</q></ref>։ Պըրթըն ձգեց 4.58 միլիոն ԱՄՆ տոլար արժողութեամբ կալուածք (որ համարժէք է 2025-ի շուրջ 14.2 միլիոն տոլարին)։ Կալուածքին մեծ մասը կը բաղկանար անշարժ գոյքէ, երեք երկիրներու մէջ ներդրումներէ եւ արուեստի գործերէ։ Անոր սեփականութեան մեծագոյն մասը կտակուեցաւ իր այրիին՝ Սէլլի Հէյին<ref>"Richard Burton Left A $4.5 Million Estate". ''The New York Times''. 19 November 1984.</ref>։ == Դերասանական վաստակ եւ պարգեւներ<ref>{{Citation|title=Richard Burton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Burton&oldid=1364391699|date=2026-07-16|accessdate=2026-07-27|language=en}}</ref> == Պըրթըն ստացաւ բազմաթիւ պարգեւներ, ներառեալ՝ Բրիտանական Կինոյի Ակադեմիայի (BAFTA) մրցանակ, երկու «Ոսկէ Կլոպուս» (Golden Globe), «Կրեմմի» (Grammy) մրցանակ եւ երկու «Թոնի» մրցանակ (ներառեալ՝ «Թոնի» յատուկ մրցանակ), ինչպէս նաեւ առաջադրուեցաւ «Էմմի» (Primetime Emmy) մրցանակի։ Կինոյի ասպարէզին մէջ ունեցած իր ներդրումներուն համար, Պըրթըն յետմահու ընդգրկուեցաւ «Հոլիվուտի Փառքի Ճանապարհին» վրայ (Hollywood Walk of Fame) 2013-ին՝ շարժանկարի աստղով մը, որ կը գտնուի Հոլիվուտ Պուլվար 6336 հասցէին վրայ։ Թատրոնի ոլորտին մէջ ունեցած իր ներդրումներուն համար, Պըրթըն ընդգրկուեցաւ «Թատրոնի Փառքի Սրահին» մէջ (Theatre Hall of Fame)<ref>"Broadway's Best". ''The New York Times''. 5 March 1985.</ref>։ Հակառակ «Օսքար»-ի (Academy Award) եօթը առաջադրումներուն, Պըրթըն չյաջողեցաւ «Օսքար» շահիլ։ Իր ակնառու ասպարէզին ընթացքին ան ճանչցուած է Շարժանկարի Արուեստից եւ Գիտութեանց Ակադեմիային կողմէ հետեւեալ դերակատարումներուն համար<ref>"All Of Richard Burton's Oscar Nominations (& Who He Lost To)". ''ScreenRant''. 27 February 2023. Retrieved 13 June 2024.</ref>. * '''25-րդ «Օսքար» մրցանակաբաշխութիւն.''' Երկրորդական պլանի լաւագոյն դերասան, առաջադրում, «Իմ զարմուհի Ռէյչելը» (1952) * '''26-րդ «Օսքար» մրցանակաբաշխութիւն.''' Լաւագոյն դերասան, առաջադրում, «Պատմուճանը» (1953) * '''37-րդ «Օսքար» մրցանակաբաշխութիւն.''' Լաւագոյն դերասան, առաջադրում, «Պեքեթ» (1964) * '''38-րդ «Օսքար» մրցանակաբաշխութիւն.''' Լաւագոյն դերասան, առաջադրում, «Լրտեսը, որ եկաւ ցուրտէն» (1965) * '''39-րդ «Օսքար» մրցանակաբաշխութիւն.''' Լաւագոյն դերասան, առաջադրում, «Ո՞վ կը վախնայ Ուիրճինիա Ուուլֆէն» (1966) * '''42-րդ «Օսքար» մրցանակաբաշխութիւն.''' Լաւագոյն դերասան, առաջադրում, «Հազար օրուան Աննան» (1969) * '''50-րդ «Օսքար» մրցանակաբաշխութիւն.''' Լաւագոյն դերասան, առաջադրում, «Էքուուս» (1977) 10 Նոյեմբեր 2025-ին, անոր ծննդեան հարիւրամեակին, կապոյտ յուշատախտակներ (blue plaques) բացուեցան Պըրթընի ծննդավայր Փոնթրիտիֆենի մէջ, ինչպէս նաեւ Փորթ Թոլպոթի այն տան վրայ, ուր ան ապրած էր իր օրինական խնամակալին՝ Ֆիլիփ Պըրթընի հետ<ref>Herbert, Danielle (10 November 2025). "'Welsh superstar' Richard Burton honoured in home town". ''BBC''. Retrieved 20 November 2025.</ref>։ == Հասարակութիւն եւ մշակոյթ == 2012-ին Եէյլի համալսարանի հրատարակչութիւնը (Yale University Press) հրատարակեց «Ռիչըրտ Պըրթընի օրագրութիւնները» (The Richard Burton Diaries)։ Քրիս Ուիլիամզի խմբագրած այս գիրքը կը պարունակէր քաղուածքներ 1939-էն 1983 թուականներու միջեւ գրուած օրագրութիւններէ։ 2013-ի «Պըրթըն եւ Թէյլըր» ֆիլմին մէջ Պըրթընը մարմնաւորած է Տոմինիք Ուեսթը՝ Հելենա Պոնհամ Քարթըրի դերակատարութեան դիմաց<ref>"Dominic West and Helena Bonham Carter: being Burton and Taylor". ''The Guardian''. 13 July 2013. Retrieved 4 November 2025.</ref>։ 2025-ին էկրան բարձրացաւ «Պարոն Պըրթըն» բրիտանական կենսագրական տրամա-ֆիլմը, ուր Հէրի Լօթին կը մարմնաւորէ երիտասարդ Ռիչըրտ Պըրթընը, իսկ Թոպի Ճոնզը՝ Ֆիլիփ Պըրթընը<ref>Price, Stephen (4 November 2025). "Mr Burton: Richard Burton biopic debuts on TV this November". ''Nation.Cymru''. Retrieved 14 November 2025.</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ ըստ ազգութեան]] qukkl7gmskxo7l43b3e7rwusyawl32p 0 32270 253000 252997 2026-07-26T12:50:23Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Սեւան Դանիէլեան Մկրեանը տեղափոխեց էջ [[Ճեմինի (տիեզերանաւ)]]էն էջ [[Ճեմինի ծրագիր]] առանց վերայղում ձգելու 252997 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:GeminiPatch.svg|մինի]] '''Ճեմինի ծրագիր''' (անգլ.՝ ''Project Gemini'', IPA՝ /ˈdʒɛmɪni/) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] մարդատար տիեզերական երկրորդ ծրագիրը։ Անիկա կ'իրականանայ ամերիկեան առաջին մարդատար տիեզերական ծրագիրէն՝ [[Մըրքիւրի ծրագիր]]<nowiki/>էն ետք, այն ժամանակ, երբ [[Ափոլլօ ծրագիր]]<nowiki/>ը տակաւին իր նախնական զարգացման փուլին մէջ էր։ Ճեմինի ծրագիրը կը մշակուի 1961-ին եւ կ'աւարտի 1966-ին։ Ճեմինի տիեզերանաւը կը փոխադրէր երկու տիեզերագնացէ բաղկացած անձնակազմ։ 1965 եւ 1966 թուականներուն տասը Ճեմինի անձնակազմեր, ընդհանուր առմամբ՝ տասնվեց տիեզերագնացներ, առաքելութիւններ կ'իրականացնեն Երկիրի ցած ուղեծիրին մէջ (LEO)։ Ճեմինի ծրագիրին գլխաւոր նպատակը այն տիեզերական հնարքներու եւ գործելակերպերու մշակումն էր, որոնք անհրաժեշտ էին Ափոլլօ ծրագիրին՝ մարդը [[Լուսին]] հասցնելու համար։ Այս ծրագիրին շնորհիւ Միացեալ Նահանգները կը յաջողին հասնիլ, ապա նաեւ գերազանցել Խորհրդային Միութիւնը, որ Տիեզերական մրցավազքի առաջին տարիներուն յառաջատար դիրք կը գրաւէր մարդատար տիեզերագնացութեան մարզին մէջ։ [[Պատկեր:Project Gemini Mission Review NASA 1965.webm|ձախից|մինի|Ճեմինի 1965]] Ճեմինիի առաքելութիւնները կը ցուցադրեն գրեթէ 14 օր տեւող թռիչքներ, որոնք աւելի երկար էին, քան Լուսին երթեւեկի համար անհրաժեշտ ութ օրերը։ Անոնք նաեւ կը զարգացնեն տիեզերանաւէն դուրս գործունէութիւն (EVA) իրականացնելու միջոցներ՝ առանց տիեզերագնացները յոգնեցնելու, ինչպէս նաեւ ուղեծրային այնպիսի դիրքափոխութիւններ, որոնք անհրաժեշտ էին այլ տիեզերանաւերու հետ հանդիպման (rendezvous) եւ միացման (docking) համար։ Այս բոլորին շնորհիւ Ափոլլօ ծրագիրը կրնար իր ամբողջ ուշադրութիւնը կեդրոնացնել Լուսինի վայրէջքի հիմնական նպատակին վրայ՝ առանց այս հիմնական կարողութիւնները նորոգ մշակելու անհրաժեշտութեան։ Ճեմինիի բոլոր թռիչքները կ'իրականացուին [[Ֆլորիտա|Ֆլորիտայի]] [[Քէյփ Քենետիի Ռազմաօդային Կայան|Քէյփ Քենետիի Ռազմաօդային Կայանի]] (Cape Kennedy Air Force Station) Թռիչքային Համալիր 19-էն (Launch Complex 19, LC-19)։ Ծրագիրին արձակման հրթիռը Թայթըն II GLV-ն էր, որ փոխուած միջմայրցամաքային հրթիռ մըն էր։ Ճեմինի ծրագիրը առաջինն է թռիչքներու ղեկավարումը կ'իրականացնէ նորակառոյց Առաքելութիւններու Վերահսկման Կեդրոն-էն (Mission Control Center), որ կը գտնուէր Հիւսթընի Մարդատար Տիեզերանաւերու Կեդրոնին մէջ։ Ծրագիրը նաեւ կը գործածէ [[Աճենա թիրախային տիեզերանաւ|Աճենա թիրախային տիեզերանաւը]] (Agena Target Vehicle), որ փոփոխուած «Աթլաս Աճենա» (Atlas-Agena) վերին աստիճանն էր եւ կը ծառայէր ուղեծրային հանդիպման եւ միացման փորձերու համար։ Ճեմինի ծրագիրը սպասարկող տիեզերագնացներու խումբին մէջ կային «Մըրքիւրի Սեւըն» (Mercury Seven), «Տը Նիւ Նայն» (The New Nine) եւ «Տը Ֆորթին» (The Fourteen) խումբերու անդամները։ Ծրագիրի ընթացքին, վարժանքներու ժամանակ տեղի ունեցած օդանաւային աղէտներու հետեւանքով, երեք տիեզերագնաց կը զոհուի, որոնց շարքին էին նաեւ «Ճեմինի 9» առաքելութեան հիմնական անձնակազմի երկու անդամները։ Անոնց փոխարէն առաքելութիւնը կ'իրականացնէ պահեստային անձնակազմը։ Ճեմինի տիեզերանաւը այն աստիճան ամուր եւ յարմարաւէտ կառուցուածք ունէր, որ Միացեալ Նահանգներու Ռազմաօդային Ուժերը ծրագրած էին զայն օգտագործել Մարդատար Ուղեծրային Տարրալուծարան (Manned Orbital Laboratory, MOL) ծրագիրին մէջ, թէեւ այդ նախագիծը հետագային կը չեղարկուի։ Ճեմինիի գլխաւոր նախագծողը՝ Ճիմ Չեմբըրլին, արդէն 1961-ի վերջաւորութեան մշակած էր նաեւ Լուսնային ուղեծիրի եւ Լուսնի մակերեւոյթին վայրէջքի մանրամասն ծրագիրներ։ Ան կը հաւատար, թէ Ճեմինի տիեզերանաւը կրնար Ափոլլօ ծրագիրէն առաջ Լուսնային առաքելութիւններ կատարել եւ աւելի նուազ ծախսով։ Սակայն [[ՆԱՍԱ]]-ի ղեկավարութիւնը այդ ծրագիրները չի հաստատեր<ref>[https://web.archive.org/web/20190314002254/http://americanspacecraft.com/pages/gemini/gem-molb.html Ամերիկեան տիեզերանաւ]</ref>։ 1969-ին [[Լուքաս Պինկհամ]] կ'առաջարկէ «Մեծ Ճեմինի» (Big Gemini) նախագիծը, որ նախատեսուած էր մինչեւ 12 տիեզերագնաց փոխադրելու համար դէպի Ափոլլօյի Կիրառական Ծրագիրին (Apollo Applications Project, AAP) նախատեսուած տիեզերակայանները։ Սակայն այդ ծրագիրին մէջ նիւթական օժանդակութիւն կը ստանայ միայն Սքայլէպ-ը՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին տիեզերակայանը, որ կը գործածէր արդէն գոյութիւն ունեցող տիեզերանաւերն ու սարքաւորումները։ Իբրեւ արդիւնք, «Մեծ Ճեմինի» նախագիծը այլեւս անհրաժեշտ չի համարուիր<ref>[https://www.nytimes.com/2018/10/17/movies/first-man-gemini-nasa.html Ճեմինի տիեզերանաւը]</ref>։ ''Ճեմինի Տիեզերանաւեր՝ զանազան թանգարաններու մէջ.''<gallery widths="185" mode="packed"> Պատկեր:Gemini2x.jpg|''Ճեմինի 2,'' 2006<ref name="USAFSMM-GeminiCapsule">{{cite web|url=http://afspacemuseum.org/displays/GeminiCapsule/|title=Gemini Capsule|date=2017|publisher=Air Force Space and Missile Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215221823/http://afspacemuseum.org/displays/GeminiCapsule/|archive-date=2017-02-15|author=USAF|access-date=2017-12-31|url-status=dead}}</ref> Պատկեր:Gemini3_Capsule.jpg|''Ճեմինի 3,'' 2011<ref>{{cite web|url=https://springmillstatepark.com/gus-grissom-memorial/|title=Gus Grissom Memorial at Spring Mill State Park|website=springmillstatepark.com|access-date=January 2, 2026}}</ref> Պատկեր:Gemini_IV_Capsule.jpg|''Ճեմինի 4,'' 2009<ref>{{cite web|url=https://airandspace.si.edu/collection-objects/capsule-gemini-iv/nasm_A19670209000|title=Capsule, Gemini IV|website=National Air and Space Museum|access-date=January 2, 2026}}</ref> Պատկեր:Gemini_V_Space_Center_Houston.JPG|''Ճեմինի 5,'' 2011 Պատկեր:Gemini_VI-A_Oklahoma_History_Center.JPG|''Ճեմինի 6,'' 2011 Պատկեր:NASM-2002-591.07.jpg|''Ճեմինի 7'' Պատկեր:Gemini_VIII_Capsule.jpg|''Ճեմինի 8,'' 2010 Պատկեր:Gemini_IX-A_Kennedy_Space_Center.JPG|''Ճեմինի 9,'' 2011 Պատկեր:Gemini_X_Capsule.jpg|''Ճեմինի 10,'' 2010 Պատկեր:Gemini_11_capsule_(front)_at_California_Science_Center.jpg|''Ճեմինի 11,'' 2013 Պատկեր:Gemini_XII_Capsule.jpg|''Ճեմինի 12'' , 2010 </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Տիեզերանաւեր]] kxh480rh9e6my2x38s87ss14mnqx7my 0 32271 252999 2026-07-26T12:48:08Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:Apollo program.svg|մինի]] '''Ափոլօ ծրագիրը''' (Apollo Program), որ նաեւ կը կոչուէր «Ափոլլօ նախագիծ'''»''' (Project Apollo), [[ՆԱՍԱ]]-ի ղեկավարած [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] մարդատար տիեզերական ծրագիրն էր, որ 1969-ին առաջին անգամ մարդիկ հասցուցած էր [[Լուսին]]։ Ափո...»: 252999 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Apollo program.svg|մինի]] '''Ափոլօ ծրագիրը''' (Apollo Program), որ նաեւ կը կոչուէր «Ափոլլօ նախագիծ'''»''' (Project Apollo), [[ՆԱՍԱ]]-ի ղեկավարած [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] մարդատար տիեզերական ծրագիրն էր, որ 1969-ին առաջին անգամ մարդիկ հասցուցած էր [[Լուսին]]։ Ափոլլօ ծրագիրը կը ծրագրուի 1960-ին՝ նախագահ [[Տուայթ Դ. Այզընհաուըր|Տուայթ Դ. Այզընհաուըրի]] պաշտօնավարութեան օրերուն, [[Մըրքիւրի ծրագիր|Մըրքիւրի ծրագիրին]] ընթացքին, եւ կ'իրականացուի Ճեմինի ծրագիրէն ետք։ Հետագային, ծրագիրը կը նուիրուի նախագահ [[Ճոն Ֆ. Քենետի|Ճոն Ֆ. Քենետիի]] հռչակած ազգային նպատակին՝ «Մինչեւ այս տասնամեակի աւարտը մարդ մը Լուսին իջեցնել եւ ապահով վերադարձնել [[Երկիր]]<nowiki/>», ինչպէս ան յայտարարած էր 25 Մայիս 1961-ին, Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսին ուղղուած պատմական իր ճառին մէջ։ Քենետիի այս նպատակը կ'իրագործուի Ափոլլօ 11 առաքելութեան ընթացքին, երբ տիեզերագնացներ [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլտրին]] 20 Յուլիս 1969-ին, Լուսինի վրայ վայրէջք կը կատարեն իրենց Լուսնային Վայրէջքանաւով (Lunar Module, LM) եւ կը քալեն Լուսինին վրայ։ Միաժամանակ Մայքըլ Քոլինզ կը մնար Լուսինի ուղեծիրին մէջ՝ Հրամանատարական եւ Ծառայողական Տիեզերանաւին (Command and Service Module, CSM) մէջ։ Երեք տիեզերագնացներն ալ 24 Յուլիսին ապահով կը վերադառնան Երկիր եւ վայրէջք կը կատարեն [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական Ովկիանոսին]] մէջ։ Այս պատմական դէպքին աշխարհի շուրջ 650 միլիոն հոգի հեռատեսիլով կը հետեւի։ Ափոլլօ ծրագիրին յաջորդ հինգ առաքելութիւններն ալ յաջողութեամբ Լուսին կը հասցնեն տիեզերագնացներ։ Ապա՝ Ափոլլօ 17-ն կ'ուղարկուի Դեկտեմբեր 1972-ին։ Ընդհանուր առմամբ, այս վեց Լուսնային առաքելութիւններուն ընթացքին տասներկու հոգի կը քալէ Լուսինին վրայ։ [[Պազ Օլտրի|Պազ Օլտրին]], որ կը տեսնուի Լուսինին վրայ կանգնած պատմական լուսանկարին մէջ, [[Նիլ Արմսթրոնկ|Նիլ Արմսթրոնկի]] հետ կը քալէ Լուսինին վրայ 20-21 Յուլիս 1969-ին՝ Ափոլօ 11 առաքելութեան ընթացքին։ Ափոլլօ 17 առաքելութեան ժամանակ առաջին անգամ լայնօրէն կ'օգտագործուի Լուսնային Շարժակառքը (Lunar Roving Vehicle), որ տիեզերագնացներուն հնարաւորութիւն կու տայ աւելի մեծ տարածութիւններ ուսումնասիրելու։ 1968-ին Ափոլլօ 8 առաքելութեան ընթացքին, տիեզերագնաց [[Ուիլիըմ Անտըրզ|Ուիլիըմ Անտըրզի]] նկարահանած «Երկրածագ» (''Earthrise'') լուսանկարը կը դառնայ տիեզերագնացութեան պատմութեան ամէնէն նշանաւոր պատկերներէն մէկը։ Ափոլլօ ծրագիրը կը գործէ 1961-էն մինչեւ 1972, իսկ առաջին մարդատար թռիչքը կը կատարուի 1968-ին։ Սակայն ծրագիրը ծանր հարուած կը ստանայ 1967-ին, երբ Ափոլլօ 1-ի նախաթռիչքային փորձարկման ընթացքին խցիկին մէջ բռնկած հրդեհը կը զոհէ ամբողջ անձնակազմը։ Առաջին Լուսնային վայրէջքէն ետք, բաւարար քանակութեամբ հրթիռներ եւ տիեզերանաւեր մնացած էին եւս ինը Լուսնային առաքելութիւններ իրականացնելու համար, որոնք նախատեսուած էին ընդարձակ երկրաբանական եւ աստղաֆիզիքական ուսումնասիրութիւններու։ Սակայն նիւթական սահմանափակումներու պատճառով, այդ առաքելութիւններէն երեքը կը չեղարկուին։ Մնացեալ վեց առաքելութիւններէն հինգը յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարէ Լուսինին վրայ։ Միայն Ափոլլօ 13 առաքելութիւնը ստիպուած կ'ըլլայ հրաժարիլ վայրէջքէն, որովհետեւ դէպի Լուսին թռիչքի ընթացքին, [[Թթուածին|թթուածինի]] անօթներէն մէկը պայթի եւ լրջօրէն կը վնասէ հրամանատարական եւ ծառայողական տիեզերանաւը։ Անձնակազմը մեծ դժուարութեամբ կը յաջողի ապահով վերադառնալ Երկիր՝ Լուսնային Վայրէջքանաւը օգտագործելով իբրեւ ժամանակաւոր «փրկանաւ»։ Ափոլլօ ծրագիրը իր արձակումներուն համար կը գործածէր Սաթըրն հրթիռներու ընտանիքը։ Նոյն հրթիռները կը ծառայեն նաեւ Ափոլլոյի Կիրառական Ծրագիրին (Apollo Applications Program), որուն արդիւնքներէն էր Սքայլէպ տիեզերակայանը։ Սքայլէպը 1973-1974 թուականներուն կը հիւրընկալէ երեք մարդատար առաքելութիւն։ 1975-ին կ'իրականանայ նաեւ Ափոլլօ-Սոյուզ Փորձնական Նախագիծը, որ Միացեալ Նահանգներու եւ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] առաջին համատեղ մարդատար առաքելութիւնն էր [[Երկիր|Երկիրի]] ցած ուղեծիրին մէջ։ Ափոլլօ ծրագիրը կ'արձանագրէ մարդատար տիեզերագնացութեան պատմութեան բազմաթիւ կարեւոր յաղթանակներ։ Անիկա մինչեւ օրս միակ ծրագիրն է, որ մարդիկ հասցուցած է Լուսինին վրայ։ Ափոլլօ 8-ն առաջին մարդատար առաքելութիւնն էր, որ դուրս կու գայ Երկիրի ցած ուղեծիրէն եւ ուղեծիր կը մտնէ այլ երկնային մարմինի շուրջ, իսկ Ափոլօ 11-ը առաջին մարդատար առաքելութիւնն էր, որ մարդիկ Լուսինի վրայ վայրէջք կը կատարէ։ Ընդհանուր առմամբ, Ափոլլօ ծրագիրը Երկիր կը բերէ 842 փաունտ (382 քիլոկրամ) լուսնային ապառաժներ եւ հողային նմոյշներ, որոնք զգալիօրէն կը նպաստեն Լուսինին բաղադրութեան եւ երկրաբանական պատմութեան ուսումնասիրութեան։ Ծրագիրը նաեւ հիմք կը դնէ ՆԱՍԱ-ի հետագայ մարդատար տիեզերական գործունէութեան զարգացման, ինչպէս նաեւ կը նպաստէ Ճանսըն Տիեզերական Կեդրոնի եւ Քենետի Տիեզերական Կեդրոնի կառուցման։ Ափոլլօն կը խթանէ նաեւ բազմաթիւ արհեստագիտական բնագաւառներու զարգացումը, ներառեալ՝ օդատիեզերական ելեկտրոնային համակարգերը, հեռահաղորդակցութիւնը եւ համակարգիչներու զարգացումը<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2024/01/lewis-apollo-contributions-press-release-1969.pdf?emrc=bed0c6 Ափոլլոյի լուրերը]</ref>։ Լուսինի առաքելութիւններէն ետք, մարդիկ կրկին Երկիրի ցած ուղեծիրէն դուրս կու գան միայն 2026-ին, երբ [[Արտեմիս 2]] առաքելութիւնը թռիչք կը կատարէ Լուսինին շուրջ՝ Արտեմիս ծրագիրին շրջանակներուն մէջ։ Արտեմիս ծրագիրը կը հիմնադրուի 2017-ին՝ իբրեւ Ափոլլոյի ժառանգորդը, եւ նպատակ ունի 2028-էն ոչ առաջ կրկին մարդիկ իջեցնել Լուսինին վրայ<ref>[https://www.nasa.gov/news-release/nasa-adds-mission-to-artemis-lunar-program-updates-architecture/ Ափոլլօ ծրագիր]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Մարդատար տիեզերական ծրագիր]] 125yp6u8ecalnc3ictfq9tegbplu8pl