Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 4170 253051 236021 2026-07-31T14:26:50Z Redaktor GLAM 11504 Higher resolution version of image 253051 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Յուշարձան |հայերէն անուանում = Հռոմի Ֆորում |բնօրինակ անուանում = Forum Romanum |Պատկեր = Forum Romanum (16640231981).jpg |նկարագիր = |դիրք = Հռոմ |latd = | latm = | lats = | latNS = |longd = | longm = | longs = | longEW = |coordinates_display = |coordinates_footnotes = |Կը Գտնուի = [[Հռոմ]], [[Իտալիա]] |Կառուցուած է = [[Ք.ա. 8-րդ դար]] |Շինութեան ձեւ = համալիր |Կառուցած է = |Շինարար = |Ներկայ վիճակ = աւերակ }} '''Հռոմի ֆորում''' ({{lang-la|Forum Romanum}}, {{lang-it|Foro Romano}}), ուղղանկիւն հրապարակ [[Հռոմ]]ի կեդրոնը՝ շրջապատուած որոշ նշանաւոր հնադարեան կառավարական շինութիւններու աւերակներով։ Հին քաղաքի բնակիչները այս վայրը սկիզբը կը յիշատակէին որպէս առեւտուրի հրապարակ՝ ''{{lang|la|Forum Magnum}}'' կամ պարզապէս ''{{lang|la|Forum}}'': Անիկա դարեր շարունակ եղած է [[Հռոմ]]ի հասարակական կեանքի՝ Հռոմի յաղթական երթերու եւ ընտրութիւններու, հանրային ելոյթներու, Հռոմի քրէական դատավարութիւններու, [[Կլատիաթորներ|կլատիաթոր]]ական մրցոյթներու եւ առեւտրային յարաբերութիւններու կեդրոնը։ Այստեղ արձաններն ու յուշարձանները կ'անմահացնէին քաղաքի անուանի մարդիկը։ [[Հին Հռոմ]]ի մէջ անիկա կը համարուէր ամենայայտնի հանդիպման վայրը, ինչպէս նաեւ աշխարհի ողջ պատմութեան ընթացքին<ref>Grant, Michael (1970), ''The Roman Forum'', London: Weidenfeld & Nicolson; Photos by Werner Forman, էջ 11.</ref>: Գտնվելով [[Փալատինում (բլուր)|Փալատինում]] եւ [[Կապիթոլիում (բլուր)|Կապիթոլիում]] բլուրներու միջեւ՝ ֆորումը այսօր աւերակ է՝ լի ճարտարապետական բեկորներով եւ անընդմէջ կատարուող հնագիտական պեղումներով, որոնք կը գրաւեն տարեկան աւելի քան 4.5 միլիոն այցելուներու<ref>{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2013/03/11/italia/cronache/la-top-ten-dei-monumenti-piu-visti-primo-il-colosseo-seconda-pompei-SQCygHLbPhGPWnqteamQRJ/pagina.html |title=La Stampa - La top ten dei monumenti più visti Primo il Colosseo, seconda Pompei |publisher=Lastampa.it |date= |accessdate=2014-08-25}}</ref>: Հին քաղաքի ամենահին եւ ամենանշանաւոր կառոյցները կը գտնուէին ֆորումի մօտակայքը։ [[Հռոմի Թագաւորութիւն|Հռոմի թագաւորութեան]] առաջին սրբատեղիներն ու տաճարները կը գտնուէին հարաւարեւելեան հատուածին մէջ։ Ատոնք կը ներառէին հնադարեան նախկին թագաւորական նստավայրը՝ [[Ռեկիա]]ն (ք.ա. 8-րդ դար), եւ [[Վեստայի տաճար]]ը (ք.ա. 7-րդ դար), ինչպէս նաեւ իր շուրջը գտնուող [[Վեստալուհիներու տուն]]ը, որոնք բոլորը վերակառուցուած են [[Հռոմէական կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] հզօրացումէն ետք։ Հիւսիս-արեւմուտքը կը գտնուին այլ հինաւուրց սրբատեղիներ, ինչպիսիք են [[Ումպիլիկուս Ուրպիս]]ը ({{lang-la|Umbilicus Urbis}})` Հռոմի պորտը, եւ [[Վուլկանալ]]ը ({{lang-la|Vulcanal}})՝ [[Վուլկան]] աստուծոյ սրբատեղին, որ կառուցուած է [[Հռոմի հանրապետութիւն|Հռոմի հանրապետութեան]] նախկին [[կոմիցիում]]ի մէջ (հաւաքատեղի, {{lang-la|Comitium}})։ Այստեղ է ձեւաւորուած [[Հռոմի սենատ]]ը, ինչպէս նաեւ հանրապետական կառավարութիւնը։ Այս տարածքին աստիճանաբար յայտնուած են [[սենատ]]ը, կառավարական գրասենեակներ, տրիբունալներ, տաճարներ, յուշարձաններ եւ արձաններ։ Ժամանակի ընթացքին հնադարեան կոմիցիումը փոխարինուեցաւ յարակից աւելի մեծ ֆորումով եւ դատական գործընթացները տեղափոխուեցան նորակառոյց [[Էմիլիայի պազիլիք]] ([[179]])։ 130 տարի ետք [[Յուլիոս Կեսար]]ը կառուցեց [[Յուլիայի պազիլիք]]ը, ինչպէս նաեւ [[Քուրիա Յուլիա]]ն, որոնք կ'ընդգրկէին դատական մարմիններն ու սենատը։ Այս նոր ֆորումը այն ժամանակ կը ծառայէր որպէս վերակենդանացած քաղաքի հրապարակ, ուր աւելի մեծ թիւով հռոմէացիներ կարող էին հաւաքուիլ ինչպէս առեւտրային եւ քաղաքական, այնպէս ալ դատական եւ կրօնական գործերով։ Ի վերջոյ, տնտեսական եւ դատական գործերու մեծ մասը ֆորումէն տեղափոխուեցաւ հիւսիսը գտնուող աւելի ընդարձակ եւ աւելի շքեղ շինութիւններ՝ [[Տրայանոսի հրապարակ|Տրայանոսի ֆորում]] եւ [[Ուլպիայի պազիլիք]]: [[Կոնստանդինոս Ա.]]-ի կառավարման օրերուն կառուցուեցաւ ֆորումի վերջին հսկայական շինութիւնը՝ [[Մաքսենտիոսի պազիլիք]]ը ([[321]])։ Ատորմով ֆորումը կրկին դարձաւ քաղաքական կեդրոն մինչեւ [[Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւն|Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան]] անկումը՝ գրեթէ 2 դար ետք։ ==Նկարագրութիւն== Ի տարբերութիւն Հռոմի աւելի ուշ շրջանի կայսերական հրապարակներու, որոնք կառուցուած են հին յունական քաղաքային հրապարակներու ձեւով, Հռոմի ֆորումը զարգացած է աստիճանաբար եւ մաս առ մաս՝ երկար դարերու ընթացքին<ref>{{cite book|last=|Watkin, David|title=The Roman Forum|url=https://books.google.am/books?id=MGoOoAcg43gC|accessdate=6 մարտի 2010|year=2009|publisher=Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts.|isbn=978-0-674-03341-2|ref=Watkin69}}, էջ 22.</ref>: Չնայած անոր, որ [[Սուլլա]]ն, [[Յուլիոս Կեսար]]ը, [[Օգոստոս Օկտաւիանոս|Օգոստոս]]ն ու այլք փորձած են կարգուկանոն հաստատել այդտեղ, անոնց ատիկա որոշ չափով յաջողած է։ Արդէն կայսերական շրջանին մեծ հասարական կառոյցները, որոնք կուտակուած էին կեդրոնական հրապարակին վրայ, նուազեցուց էին բացօթեայ տարածքը 50 մեթրով՝ հասցնելով 150 մեթրի, իսկ որոշ տուեալներով՝ 75 մեթրով՝ հասցնելով 200 մեթրի։ Ֆորումի երկարութիւնը կը ձգուէր հիւսիս-արեւմուտքէն հարաւ-արեւելք եւ կը տարածուէր [[Կապիտթլիում]] բլուրէն մինչեւ [[Վելիում]] բլուր։ Ֆորումի կայսերական շրջանի պազիլիքները՝ Էմիլիայի պազիլիքը հիւսիսը ըպ Յուլիայի պազիլիքը հարաւը, կ'եզրագծէին անոր երկարութիւնը ու կ'ապահովէին վերջնական տեսքը։ Զուտ ֆորումը կ'ընդգրկէր հրապարակը, զայն շրջապատող շինութիւններն ու երբեմն նաեւ յաւելեալ տարածք ({{lang-la|Forum Adjectum}}), որ կը ձգուի մինչեւ [[Տիտոսի յաղթակամար]]<ref>Grant, ''Op. cit.'', էջ 43.</ref>: Սկիզբը ֆորումի տարածքին ճահճային լիճ էր, ուր կճ լեցուէին մօտակայ բլուրներէն հոսող ջուրերը։<ref name="Stories">{{cite book | title=Stories in Stone from the Roman Forum | author=Lovell, Isabel | year=1904 | էջեր=8–9}}</ref> Անիկա ցամաքեցուած է [[Մեծ կոյուղի]]ի ({{lang-la|Cloaca Maxima}}) միջոցով [[Տարքուինիոս Աւագ]]ի կողմէ։ [[Տիպեր]] գետի վարարումներէն յառաջացած նստուածքի եւ մօտակայ բլուրներու քայքայման արդիւնքի ֆորումի գետինը դարերու ընթացքին անընդհատ բարձրացած է։ Սալայատակներու մնացորդներու պեղումները ցոյց կու տան, որ մօտակայ բլուրներու քայքայման արդիւնքով յառաջացած նստուածքը արդէն կը բարձրացնար մակարդակը հանրապետութեան վաղ շրջանին<ref>{{Cite web|url=http://www.worldsiteguides.com/europe/italy/rome/roman-forum/|title=Roman Forum|website=worldsiteguides.com|accessdate=2016-06-30|archive-date=2016-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623204746/http://www.worldsiteguides.com/europe/italy/rome/roman-forum/|dead-url=yes}}</ref>: Քանի որ կառոյցներու շրջակայ տարածքը կը բարձրանար, բնակիչները պարզապէս ճանապարհները կը սալարկէին մնացորդներու վրայ, քանի որ ատոնք չափազանց շատ էին հեռացնելու համար։ Ֆորումի վերջին տրաւերտինէ սալայատակը, որ դեռ տեսանելի է, կառուցուած է թերեւս Օգոստոս կայսեր օրերուն։ 19-րդ դարի պեղումները բացայայտած են մէկը միւսի վրայ կառուցուած շերտեր։ Պեղումներու ամենախոր շերտը ծովի մակարդակէն բարձր էր ընդամէնը 3.60 մեթր։ Հնագիտական գտածոները ցոյց կու տան, որ այդ մակարդակի վրայ եղած է մարդկային գործունէութիւն՝ յայտնաբերելով կարբոնացուած փայտ։<ref>{{Cite web|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/3136821.pdf?_=1467130955012|title=Accept Terms and Conditions on JSTOR|website=www.jstor.org|accessdate=2016-06-30}}</ref> Ե՛ւ հանրապետութեան, ե՛ւ կայսերական շրջանին ֆորումի ամենակարեւոր գործառոյթը կը կայանար անոր մէջ, որ անիկա կը ծառայէր որպէս ռազմական շքերթներու (Հռոմի տրիումֆներու), տօնակատարութուններու կիզակետային վայր։ Յաղթած հրամատատարները քաղաք կը մտնէին արեւմտեան [[Յաղթանակի դարպաս]]ով ({{lang-la|Porta Triumphalis}}) եւ յաղթական պտոյտ կը կատարէին Փալատինում բլուրի շուրջ, այնուհետեւ Վելիում բլուրէն [[Վիա Սաքրա]]յով կը հասնէին ֆորում։<ref name="GrantOp">Grant, ''Op. cit.'', էջ 16.</ref> Այստեղէն անոնք կը բարձրանային [[Յուպիտեր (դիցաբանութիւն)|Յուպիտեր]] Օպտիմուս Մաքսիմուսի տաճար՝ Կապիթոլիումի գագաթին։ Այնուհետեւ կը վերադառնային ֆորում՝ հանրութեան համար ճոխ խնճոյքներ կազմակերպելու համար։<ref>{{Cite web|url=http://www.unrv.com/culture/roman-triumph.php|title=Roman Triumph|website=www.unrv.com|accessdate=2016-06-30}}</ref> [[Պատկեր:Roman forum cropped.jpg|900px|մինի|կենտրոն|Հռոմի ֆորում]] ==Պատմութիւն== ===Հռոմի Թագաւորութիւն=== [[File:Rome in 753 BC.png|thumb|250px|Հռոմի քարտէսը [[ք.ա. 753]]-ին (ֆորումը ընդգծուած է).]] Ֆորումի սկզբնական ցածադիր, խոտով ծածկուած ջրատարածքները ցամաքեցուած են ք.ա. 7-րդ դարուն Մեծ կոյուղիի կառուցմամբ, քանի որ աւելի մեծ թիւով մարդիկ սկսան բնակիլ 2 բլուրներուն միջեւ: Ըստ աւանդոյթի՝ ֆորումի ստեղծումը պայմանաւորուած է Փալատինի մէջ բլուրի վրայ իշխող [[Հռոմուլոս]]ի՝ Հռոմի առաջին թագաւորի, եւ իր մրցակիցի՝ Կապիթոլիի բլուրի տիրակալ [[Տիտուս Տատիոս]]ի հաշտութեամբ։ Պայքարէն ետք հաշտութիւնը ձեռք բերուած է [[սապինուհիներ]]ու աղօթքներու շնորհիւ: Գտնուելով 2 բլուրներուն միջեւ՝ անիկա 2 կողմերու հանդիպման վայրը կը հանդիսանար։ Այդտեղ՝ Վուլկանալի մօտ, ըստ պատմութեան, 2 կողմերը վար դրած են իրենց զէնքերը եւ հաշտութիւն կնքած են։<ref>{{cite book |title = The Roman Forum and the Palatine According to the Latest Discoveries |last= Marucchi |first=Horace |publisher=Lefebvre |place=Paris |year = 1906 |էջեր=1–2}}</ref> Ֆորումը կը գտնուէր սապինուհիներու ամրոցի պարիսպներէն դուրս, իսկ մուտքը [[Սաթուրն (դիցաբանութիւն)|Սաթուրն]]ի դարպասէն էր։ Այդ պարիսպները հիմնականօրէն փլուզուած են երկու բլուրներու միացումէն։<ref>{{cite book |title = The Architectural History of the City of Rome | last=Parker| first=John Henry | publisher = Parker and Company| place = Oxford | year = 1881| page = [https://books.google.am/books?id=D_UAvPBgcDUC&pg=PA122&lpg=PA122 122]}}</ref> Սկիզբը ֆորումը կը հանդիսանար կոմիցիումին յարակից բացօթեայ շուկայ, բայց հետագային քաղաքական ելոյթները, քաղաքացիական դատավարութիւնները եւ այլ հասարակական միջոցառումներ սկսան աւելի շատ տարածուիլ ֆորումին մէջ, ուստի աճող բնակչութեան կարիքները հոգալու համար տարբեր հրապարակներ ստեղծուեցան ամբողջ քաղաքին մէջ։ Վարկածներէն մէկուն համաձայն՝ Հռոմի երկրորդ թագաւորը՝ [[Նումա Փոմպիլիոս]]ն (իշխած է ք.ա. 715–673 թուականներուն) հիմք դրած է Վեստայի պաշտամունքին՝ կառուցելով Վեստալուհիներու տունը եւ Վեստայի տաճարը, ինչպէս նաեւ [[Ռեկիա]]ն՝ քաղաքի առաջին թագաւորական պալատը։ Աւելի ուշ [[Տուլլոս Հոստիլիոս]]ը (իշխած է ք.ա. 673–642 թուականներուն) կոմիցիումը տեղափոխեց հին [[Էտրուսկեան տաճար]], ուր կը հաւաքուէր սենատը։ Ան նաեւ վերակառուցեց տաճարը՝ անուանելով [[Կուրիա Հոստիլիոս]], որ աւելի մօտ էր հին էտրուսկեան տնակին, ուր սկզբնական շրջանին կը հաւաքուէր սենատը։ ===Հռոմի Հանրապետութիւն=== [[File:Platner-forum-republic-96 recontructed color.jpg|thumb|245px|left|Հռոմի ֆորումի քարտէսը: Հանրապետական Հռոմի կառոյցները նշուած են կարմիրով, կայսերական Հռոմինը՝ սեւով:]] Հանրապետութեան շրջանին կոմիցիումը թերեւս կը շարունակէր կեդրոնական տեղ զբաղեցնել քաղաքի դատական եւ քաղաքական կեանքին մէջ։<ref>{{cite book |title = Representations: Images of the World in Ciceronian Oratory | last=Vasaly| first=Ann| publisher = University of California Press | place = Berkeley | year = 1996| էջ= [https://books.google.am/books?id=nXJ5d0lvTFMC&pg=PA61 61]| isbn=0-520-07755-5}}</ref> Ինչեւէ, աւելի մեծ հաւաքատեղի ստեղծելու համար սենատը սկսաւ ընդարձակել կոմիցիումի եւ Վեստայի տաճարի միջեւ ինկած բացօթեայ տարածքը՝ գնելով եւ քանդելով մօտակայ առանձնատները։ Որոշ [[հիւպատոս]]ներու կառուցապատման նախագիծերը կ'իրականացուէին կոմիցիումի եւ մօտակայ կեդրոնական հրապարակի վրայ, որ կը վերածուէր ֆորումի։<ref>{{cite book |title = Handbook for Rome and the Campagna | last=Young | first=Norwood, ed.| publisher = John Murray |place = London | year = 1908| page = [https://books.google.am/books?id=SGwPAAAAYAAJ&pg=RA1–PA95 95]}}</ref> Ֆորումի առաջին տաճարները, որոնց կառուցման տարեթիւրը յայտնի են, յառաջացած են ք.ա. 5-րդ դարուն։ Ատոնք են՝ [[Սաթուրնի տաճար]]ը ([[Ք.ա. 497]]) եւ [[Կաստոր եւ Պոլուքս|Կաստորի եւ Պոլուքսի]] տաճարը ([[ք.ա. 484]])։<ref>Richmond, Ian Archibald, et al. (1996), Entry, "Forum Romanum", In: Hornblower, Simon and Antony Spawforth (eds.), ''The Oxford Classical Dictionary'' (3rd ed.), Oxford University Press, էջ 607.</ref> [[Քոնքորտի տաճար]]ը կառուցուած է յաջորդ դարուն զինուորական եւ քաղաքական գործիչ [[Մարքոս Ֆուրիոս Կամիլլոս]]ի կողմէ։ Տրիբուն [[Կայոս Լիցինիոս]]ն առաջինն էր, որ ընդհարուեցաւ էլիտայի հետ ֆորումի պատճառով։ Այդ քայլը կրկնուեցաւ 2 դար ետք [[Կայոս Գրակիոս]]ի կողմէ։<ref>{{cite book |title = Religions of Rome: A History| last=Beard, Mary | author2 = North, John A.; Price, Simon | publisher = Cambridge University Press | place = Cambridge | year = 1998| page = [https://books.google.am/books?id=2rtaTFYuM3QC&pg=PA109 109 (note 139)]| isbn= 0-521-30401-6 }}</ref> Ասով սկիզբ դրուեցաւ օրէնքի մը ({{lang-la|locus popularis}}), ըստ որուն երիտասարդ ազնուականները իրաւունք կը ստանային Ռոստրայէն խօսելու ժողովուրդին հետ։ Գրակիոսին հետեւաբար մեղադրեցին Հին Հռոմի իրենց նախնիներու աւանդոյթները խախտելու համար({{lang-la|mos maiorum}})։ Ք.ա. 318-ին, երբ [[Կայոս Մենիոս]]ը թերեւս [[սենսոր]] էր, ան ֆորումի շրջակայ շինութիւններուն աւելցուց պատշգամներ (մենիանա՝ {{lang-la|maeniana}}), որպէսզի հանդիսատեսը աւելի լաւ տեսնէ այնտեղ կառուցուած ժամանակաւոր փայտէ արենաներուն մէջ տեղի ունեցող խաղերը։ Հռոմի ֆորումին մէջ տեղադրուեցան նաեւ տրիբուններու համար նախատեսուած նստարաններ։ Սկիզբը անոնք կը գտնուէին սենատի կողքին, այնուհետեւ՝ Հռոմի հանրապետութեան ուշ շրջանին, ատոնք տեղադրուեցան [[Պորցիայի պազիլիք]]ի առջեւ: Առաջին պազիլիքները կառուցուած են ֆորումին մէջ [[ք.ա. 184]]-ին [[Կատոն Աւագ]]ի (Մարքոս Պորկիոս Կատոն) կողմէն։ [[Ֆուլուիայի պազիլիք]]ը կառուցուած է ֆորումի հրապարակի հիւսիսային հատուածին մէջ [[ք.ա. 179]]-ին (անիկա վերակառուցուած եւ վերանուանուած է մի քանի անգամ՝ [[Ֆուլուիայի եւ Էմիլիայի պազիլիք]], [[Փաուլիի պազիլիք]], Էմիլիայի պազիլիք)։ 9 տարի ետք [[Սեմպրոնիոս]]ի պազիլիքը կառուցուեցաւ հարաւային մասին մէջ։<ref name="books.google">{{cite book |title = Italy: Handbook for Travellers | last=Karl Baedeker|publisher = Karl Baedeker | place = Leipzig |year = 1903| page = [https://books.google.am/books?id=uAlBAAAAYAAJ&pg=PA251 251]}}</ref> [[Պատկեր:Forum Comitium.jpg|մինի|Կոմիցիում]] Շատ սովորութիւններ՝ կարեւոր հաւաքներ, ազնուականներու յուղարկաւորութիւններ ու խաղեր, աստիճանաբար կոմիցիումէն տեղափոխուեցան ֆորում։ Յատկապէս նշանակալի էր այսպէս կոչուած ազգային ժողովի ({{lang-la|comitia tributa}}) տեղափոխումը, որ ք.ա. 145-ին կը հանդիսանար քաղաքական կարեւոր գործօն։ [[Ք.ա. 133]]-ին կարեւոր ու աննախադէպ քաղաքական իրադարձութիւններ տեղի ունեցան ֆորումին մէջ, երբ խումբ մեջ սենատորներ այնտեղ սպաննեցին տրիբուն Տիպերիոս Գրակիոսին։<ref>{{Cite web|url=http://www.ancient.eu/article/95/|title=The Brothers Gracchi: The Tribunates of Tiberius and Gaius Gracchus|accessdate=2016-06-30}}</ref> Ք.ա. 80-ական թուականներուն Սուլլայի բռնապետութեան օրերուն հսկայական աշխատանք տարուած է ֆորումին մէջ, հրապարակի մակարդակը բարձրացած է գրեթէ մէկ մեթրով եւ դրուած են մարմարէ սալաքարեր։<ref>Peter Connolly|Connolly, Peter and Hazel Dodge (1998), ''The Ancient City: Life in Classical Athens & Rome'', Oxford University Press, pp 109.</ref> [[Ք.ա. 78]]-ին Կապիթոլին բլուրի վրայ՝ ֆորումի եզրին, այդ տարուան հիւպատոսներուն՝ [[Մարքոս Լեպիտոս Էմիլիոս]]ի եւ [[Քուինտոս Կատուլոս]]ի հրամանով կը կառուցուի վիթխարի [[Տապուլարիում]]ը: [[Ք.ա. 63]]-ին [[Ցիցերոն]]ը իր յայտնի ելոյթի միջոցով ֆորումի Քոնքորտի տաճարին մէջ, կը դատապարտէ դաւադիր [[Կատիլինա]]յի համակիրներուն։ Դատավճիռէն ետք անոնց կը տանին [[Թուլիանում]] ({{lang-la|Tullianum}})՝ մօտակայ բանտ, ուր անոնք պէտք է կրէին իրենց մահապատիժը։<ref>Watkin, ''Op. cit.'', էջ 79.</ref> Ժամանակի ընթացքին կոմիցիումին փոխարինեց Կուրիան։ Հին հեղինակներուն մօտ այլեւս չէին հանդիպեր կոմիցիումն ու ֆորումը կապող գրուածքներ։ [[200]]-ին՝ [[Սեպտիմիոս Սեւերոս]]ի իշխանութեան օրերուն, ֆորումի մէջ տեղի ունեցան երկու թատերական դէպքեր, որոնցմէ ամենայայտնին [[Մարկոս Անթոնիոս]]ի մահախօսականն էր կիսակառոյց ամպիոնէն՝ Ռոստրայէն, Յուլիոս Կեսարի յուղարկաւորման ժամանակ եւ միւսը Կեսարի մարմինի հանրային հրկիզումն էր Ռոստրայի մօտակայքը, ուր անոր զարմիկ [[Օկտաւիանոս Օգոստոս|Օկտաւիանոս]]ը Կեսարի մահէն ետք կառուցեց Կեսարի տաճարը։<ref>Grant, ''Op. cit.'', էջեր 111-112.</ref> Գրեթէ 2 տարի ետք Մարկոս Անթոնիոսը Ռոստրայի վատ համբաւին աւելցուց եւս մէկը՝ հանրութեան ցուցադրելով իր թշնամի Ցիցերոնի կտրուած գլուխն ու աջ ձեռքը։<ref>http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/cicero.html</ref> ===Հռոմէական Կայսրութիւն=== Յուլիոս Կեսարի մահէն եւ ատոր յաջորդող քաղաքացիական պատերազմներէն ետք Օգոստոսը աւարտեց իր մօրեղբօր սկսած գործը՝ ֆորումին տալով իր վերջնական տեսքը։ Ատիկա կը ներառէր հրապարակի հարաւ-արեւելեան վերջնամասը, ուր ան [[ք.ա. 29]]-ին կառուցեց Կեսարի տաճարը եւ [[Օգոստոսի Յաղթակամար]]ը: Ֆորումին մէջ իրականացած է նաեւ կայսրերէն մէկուն սպաննութիւնը։ 69-ին [[Կալբա]]ն դուրս եկած էր իր պալատվն՝ ապստամբներուն հանդիպելու, բայց այնքան թոյլ էր, որ ստիպուած էին զայն տանիլ պատգարակով։ Ֆորումին անոր անմիջապէս դիմաւորեցին իր հակառակորդ [[Օթոն]]ի զինուորները եւ սպաննեցին անոր։ Կայսրութեան սկզբնական շրջանին տնտեսական եւ դատական գործունէութիւնը ֆորումէն տեղափոխուեցաւ հիւսիս։ Տրայանոսի ֆորումի կառուցումէն ետք ([[110]]) այդ գործերը կը կատարուէին [[Ուլպիայի պազիլիք]]ին մէջ։ Սեպտիմիոս Սեւերոսի յաղթակամարի սպիտակ մարմարը աւելցուած է ֆորումի հիւսիս-արեւմտեան վերջնամասին մէջ՝ Կապիթոլիում բլուրի ստորոտին՝ նախկին կոմիցիումի մօտ։ Անիկա կառուցուած է [[203]]-ին՝ ի պատիւ Սեպտիմիոս Սեւերոս կայսեր եւ իր 2 որդիներու՝ [[Հռոմ-պարթեւական պատերազմ (54-64)|հռոմ-պարթեւական պատերազմներ]]ուն տարած յաղթանակի եւ այժմ ֆորումի ամենատեսանելի յուշարձանն է։ [[Դիոկղետիանոս]] կայսրը (իշխած է 284-305 թուականներուն) Հռոմի քաղաքային ենթակառուցուածքներու մեծագոյն կառուցողներէն վերջինն էր եւ ան ֆորումը նոյնպէս կ'ընդգրկէր իր նախագիծերուն մէջ։ Մինչեւ իր իշխանութեան գալը ֆորումին մէջ հիմնականօրէն կը հանդիպէին պատուոյ յուշարձաններ։ Ան վերակառուցեց եւ վերակազմաւորեց զայն՝ վերանորոգելով Սաթուրնի եւ Վեստայի տաճարները եւ Կուրիան։<ref>Connolly, ''Op. cit.'', pp 250-251.</ref> Վերջինս վառած էր, իսկ Դիոկղետիանոսի տարբերակը մինչեւ այսօր կարելի է տեսնել։ [[Կոնստանդինոս Ա.]]-ի իշխանութեան օրերուն՝ [[312]]-ին, աւարտեցաւ [[Մաքսենտիոսի պազիլիք]]ի շինարարութիւնը։ Անիկա կը պահպանէր ֆորումի քաղաքական նշանակութիւնը մինչեւ Արեւմտեան հռոմէական կայսրութեան անկումը 2 դար ետք։ ===Միջին Դարեր=== [[File:Rome- Ruins of the Forum, Looking towards the Capitol.jpg|thumb|right|''Հռոմ, ֆորումի աւերակները (1742)]] 6-րդ դարուն ֆորումի որոշ հին շինութիւններ սկսան վերափոխուիլ քրիստոնէական եկեղեցիներու։ 1 Օգոստոս [[608]]-ին կանգնեցեցաւ [[Ֆոկասի սիւն]]ը՝ հռոմէական յաղթասիւնը, որ կը նուիրուէր հռոմէացի կայսր [[Ֆոկաս]]ին: Անիկա վերջին յուշարձանն էր ֆորումին մէջ։ Արդէն 8-րդ դարուն ֆորումի ամբողջ տարածքը շրջապատուած էր քրիստոնէական եկեղեցիներով, որոնք կը զբաղեցնէին լքուած եւ աւերուած տաճարներու տարածքը։<ref>Marucchi, ''Op. cit.'', pg [https://books.google.am/books?id=5GETAAAAYAAJ&pg=PA9 9].</ref> 8-րդ դարու անանուն ճանապարհորդներէն մէկը արձանագրած է, որ այդ ժամանակ ֆորումը արդէն կը մասնատուէր։ Չնայած միջին դարերուն թերեւս ֆորումի մասին յիշատակումներ կային՝ անոր յուշարձանները հիմնականօրէն անտեսանելի էին եւ այդ տեղանքը աւելի յայտնի էր որպէս Campo Vaccino կամ արօտավայր, որ կը գտնուէր Կապիթոլիում բլուրի եւ [[Կոլիզէում]]ի միջեւ: 8-րդ դարէն ետք ֆորումի կառոյցները ապամոնտաժուեցան, վերադասաւորուեցան եւ սկսան օգտագործուիլ ֆէօտալական աշտարակներ եւ ամրոցներ կառուցելու համար։ 13-րդ դարուն այս վերակառուցուած շինութիւնները քանդուեցան եւ ֆորումի տարածքը դարձաւ աղբանոց։ Ապամոնտաժուած միջնադարեան շինութիւններն ու անտիկ կառոյցները նպաստեցին գետնի մակարդակի բարձրացմանը։<ref>{{cite book |title = Roman and Medieval Art | last=Goodyear| first=W. H. | publisher = Macmillan | place = New York | year = 1899| page = [https://books.google.am/books?id=Y4UVAAAAYAAJ&pg=PA109 109]}}</ref> ===Պեղումներ Եւ Պահպանութիւն=== [[File:Platner-forum-romanum-96-ssh.jpg|thumb|200px|left|Ֆորումի մանրամասն հնագիտական յատակագիծը]] 15-րդ դարավերջի նկարիչները կը նկարէին ֆորումի աւերակները, հնութիւններ հաւաքողները 16-րդ դարուն արձանագրութիւններն կը պատճենէին, իսկ մանրազնին պեղումները սկսած են 18-րդ դարուն։ [[1803]]-ին [[Քառլօ Ֆէա]]ն եւեւայլ հնաբաններ սկսան պեղումներ իրականացնել [[Սեպտիմիոս Սեւերոսի յաղթակամար]]ը աղբէն մաքրելու նպատակով, սակայն ամբողջական պեղումներ իրականացուեցան միայն 20-րդ դարի վերջին։ Մի քանի դարերու գտածոները կը ցուցադրուին միասին, քանի որ հռոմէացիները սովորաբար կը կառուցէին նախկին աւերակներու վրայ։ [[Պատկեր:063ViaForiImperiali.jpg|մինի|Via Fori Imperiali]] Ներկայիս հնագիտական պեղումները կը շարունակուին՝ իրականացնելով պարբերական վերականգնումներ։ Ըլլալով քաղաքի կարեւորագոյն զբօսաշրջային կեդրոններէն մէկը՝ կարելի է ոտքով շրջագայիլ ֆորումի հին փողոցներով, որոնք վերականգնած են՝ ստանալով կայսերական շրջանի տեսքը։ [[Ֆորումի թանգարան]]ը կը գտնուի ժամանակակից ճանապարհի ({{lang-la|Via dei Fori Imperiali}}) վերջը` Կոլիզէումի մօտ։ Այս փոքր թանգարանին մէջ կարելի է հանդիպիլ քանդակներու եւ ճարտարապետական նմուշներու ուշագրաւ հաւաքածուներու։ Կը ներկայացուի նաեւ ֆորումը իր նախկին տեսքով եւ կը ցուցադրուին կարճ տեսահոլովակներ տարբեր լեզուներով։ Թանգարան կարելի է մուտք գործել ֆորումէն եւ անիկա կը բացուի 08.30-ին ու կը փակուի մայրամուտէն մէկ ժամ առաջ։ Մուտքը կ'արժէ 12 եւրօ։ ==Ֆորումը Նկարներուն Մէջ== Հռոմի ֆորումը տեսութեան արուեստագէտներու համար դարեր շարունակ ոգեշնչման աղբիւր եղած է։ Յատկապէս նշանաւոր է [[Ճամբատիստա Պիրանեզի]]ն, որ 1748-76 թուականներուն ստեղծած է 135 փորագրանկարներ, ուր մեծ տեղ կը զբաղեցնէր ֆորումը։ Այժմ, սակայն, Պիրանեզիի պատկերած տեսարաններէն ոչ բոլորը հնարաւոր է տեսնել։ Ֆորումի ակնառու նկարիչներէն են [[Մարտէն վան Հեմսկերկ]]ը, [[Պիռօ Լիգորիօ]]ն, [[Կանալետօ]]ն, [[Քլոտ Լոռեն]]ը, [[Ճովաննի Փաօլօ Պանինի]]ն, [[Հուպերտ Ռոպերթ]]ը եւ այլք։ ==Այլ Ֆորումներ Հռոմի Մէջ== [[Պատկեր:S5003381.JPG|մինի|ձախից|Տրայանոսի ֆորումը]] Քաղաքի տարբեր մասերուն մէջ նոյնպէս կային ֆորումներ, որոնց մնացորդները դեռ կարելի է տեսնել այսօր։ Ատոնցմէ ամենակարեւորները կը գտնուին Հռոմի ֆորումի մօտակայքը եւ միասին համալիր մը կը կազմեն։ Ատոնք են՝ [[Կեսարի Ֆորում]]ը ({{lang-la|Forum Iulium}}), [[Օգոստոսի Ֆորում]]ը {{lang-la|Forum Augustum}}, [[Ներուայի Ֆորում]]ը ({{lang-la|Forum Transitorium կամ Forum Nerva}}) եւ [[Տրայանոսի Ֆորում]]ը ({{lang-la|Forum Traiani}})։ [[Մուսոլինի Պենիթօ|Մուսոլինի]]ի ժամանակաշրջանի ճարտարապետները հեռացուցած են միջնադարեան եւ բարոկ շրջանի շերտերը եւ կառուցած են ''[[Via dei Fori Imperiali]]'' փողոցը։ Այլ ֆորումներէն են՝ * ''Forum Boarium''՝ խոշոր եղջարաւոր անասուններու առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի Փալատինում բլուրի եւ Տիպեր գետի միջեւ, * ''Forum Holitorium''՝ խոտաբոյսերու եւ բանջարեղէնի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի Կապիթոլիում բլուրի եւ [[Սերվիոսի պարիսպ]]ի միջեւ, * ''Forum Piscarium''՝ ձուկի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի Կապիթոլիում բլուրի եւ Տիպերի միջեւ՝ ներկայիս Հռոմէական գետտոյի տարածքին, * ''Forum Suarium''՝ խոզի միսի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի [[Մարսեան դաշտ]]ի հիւսիսային հատուածին մէջ, * ''Forum Vinarium''՝ գինիի առեւտուրի համար նախատեսուած, կը գտնուի [[Աւենտինում]] բլուրի եւ Տիպերի միջեւ: Գոյութիւն ունեցած են նաեւ որոշ շուկաներ, սակայն ատոնց մասին սակաւաթիւ եւ ոչ ճշգրիտ տեղեկութիւններու պատճառով ատոնք հնարաւոր չէ գտնել այսօր։<ref>{{cite book|title=A New Topographical Dictionary of Ancient Rome| author= Richardson, L., Jr.| url=https://books.google.am/?id=K_qjo30tjHAC&pg=PA164&lpg=PA164&dq=Forum+cuppedinis#v=onepage&q=Forum%20cuppedinis&f=false| publisher=JHU Press|date= 1992 | isbn= 9780801843006}}</ref> == Ֆորումը Անցեալին Եւ Ներկայիս == {{Ֆոտոշարք|Tabularium 3D.jpg|Tabularium 02.JPG|տեքստ=Տաբուլարիում|color=#D3F8D4|align=left|լ=150}}{{Ֆոտոշարք|Temple of Concord.jpg|Temple-concorde-vestiges.jpg||color=#D3F8D4|align=right||լ=150|տեքստ=Էմիլիայի պազիլիք}}{{Ֆոտոշարք|Basilica Emilia - facade in the Augustean Era 02 (150620052).png|Basilica Aemilia 1 (15051742878).jpg|տեքստ=Քոնքորտի տաճար|color=#D3F8D4|լ=160|align=center}}{{-}}{{Ֆոտոշարք|Restitution temple saturne axonometrie 3.png|SaturntempelRückseite.jpg|տեքստ=Սաթուրնի տաճար|color=#D3F8D4|լ=153|align=left|}}{{Ֆոտոշարք|Temple of Caesar 3D.jpg|Frontansicht Divus Iulius2.jpg||color=#D3F8D4|լ=145|տեքստ=Կեսարի տաճար|align=right}}{{Ֆոտոշարք|Basilica Julia.jpg||RomaForoRomanoBasilicaGiuli.jpg|տեքստ=Յուլիայի պազիլիք|color=#D3F8D4|լ=160|align=center}}{{-}} {{Ֆոտոշարք|Joseph Maie Suares Arc de Septime Sévère Typus Barberinis, 1676..jpg|Arch of Septimius Severus Forum Romanum Rome.jpg|color=#D3F8D4|align=right||լ1=100|լ2=125|տեքստ=Սեպտիմիոս Սեւերոսի յաղթակամար}} {{Ֆոտոշարք|Temple of Vesta 3D.jpg|4584 - Roma - Fori - Tempio di Vesta - Foto Giovanni Dall'Orto - 17-Mar-2008.jpg|տեքստ=Վեստայի տաճար|color=#D3F8D4|լ1=125|լ2=100|align=left|}}{{Ֆոտոշարք|Roman forum sketch up model.png|10947 - Rome - Roman Forum (3504227805).jpg|տեքստ=Հռոմի ֆորում|color=#D3F8D4|լ1=250|լ2=182|align=center}} {{-}} ==Ծանօթագրութիւններ== {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == *[http://www.italyrome.info/foro_romano_3d_eng.php Հռոմի ֆորումի եռաչափ վերականգնում], [http://www.italyrome.info/circomassimo/circo-massimo-3d-eng.php Մեծ կրկէսը],եւ [http://www.italyrome.info/isolatiberina/isola-tiberina-3d-eng.php Տիբեր կղզի] - [http://www.italyrome.info www.italyrome.info] *[http://dlib.etc.ucla.edu/projects/Forum Digital Roman Forum], Հռոմի ֆորումի եռաչափ վերականգնում *[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/Forum_Romanum/_Texts/Huelsen*/home.html Christian Hülsen: The Roman Forum] *[http://sights.seindal.dk/sight/4_Forum_Romanum.html ''Forum Romanum'' (ֆոտո արխիւ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110802074245/http://sights.seindal.dk/sight/4_Forum_Romanum.html |date=2011-08-02 }} *[http://www.euratlas.net/Roma/rome3-3.htm Ֆորումի քարէսզը 100-ին] [[Ստորոգութիւն:Հռոմի յուշարձաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմի հրապարակներ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմի տեսարժան վայրեր]] 8mab24auydt53pzolg8chaq4nxgf2gl 0 32282 253050 253042 2026-07-31T12:49:17Z Maral Dikbikian 4797 253050 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ռիքարտօ Մութի''' ( {{Lang-it|Riccardo Muti}}, {{ԱԾ}}), իտալացի խմբավար<ref>{{Cite web|url=https://archive.aztagdaily.com/archives/20051|title=ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ԻՏԱԼԻՈՅ ՄԷՋ ՆՈՅՆԻՍԿ ՎԵՐՏԻ ԻՐ ԽՕՍՔԸ ՈՒՆԻ - Aztag Daily|website=archive.aztagdaily.com|accessdate=2026-07-31}}</ref><ref>{{Citation|title=Riccardo Muti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Riccardo_Muti&oldid=1362372072|date=2026-07-03|accessdate=2026-07-31|language=en}}</ref>։ Ան «Օրքեսթրա Ճովանիլէ Լուիճի Քերուպինի»ի (Orchestra Giovanile Luigi Cherubini) ներկայ երաժշտական տնօրէնն է։ Մութի նախապէս վարած է պաշտօններ [[Ֆլորանս|Ֆլորանսի]] «Մանճիօ Մուզիքալէ»ի (Maggio Musicale), Լոնտոնի «Ֆիլհարմոնիա» նուագախումբի (Philharmonia Orchestra), Ֆիլատելֆիոյ նուագախումբի (Philadelphia Orchestra), Միլանոյի «Թեաթրօ Ալլա Սքալա»յի (Teatro alla Scala), Զալցպուրկի Հոգեգալստեան փառատօնի (Salzburg Whitsun Festival) եւ [[Շիքակօ|Շիքակոյի]] սիմֆոնիք նուագախումբի (Chicago Symphony Orchestra) մէջ։ 2023-ին ան անուանուած է Շիքակոյի պատուակալ երաժշտական տնօրէն (music director emeritus)։ Իբրեւ բեղուն ձայնագրող արուեստագէտ, Մութի ստացած է բազմաթիւ պատիւներ եւ պարգեւներ, ներառեալ երկու «Կրեմմի» (Grammy) մրցանակ։ Ան յատկապէս կապուած է Ճուզէփփէ Վերտիի երաժշտութեան հետ։ Ըլլալով աշխարհի առաջատար խմբավարներէն մէկը, «Bachtrack»-ի 2015-ի հարցախոյզին մէջ երաժշտական քննադատներու կողմէ ան դասուած է իբրեւ աշխարհի հինգերորդ լաւագոյն ապրող խմբավարը<ref>Pullinger, Mark (3 September 2015). "Chailly and the Berliner Philharmoniker: the critics' choice for World's Best Conductor and Orchestra". ''Bachtrack''. Retrieved 6 May 2021.</ref>։ == Մանկութիւն եւ Կրթութիւն<ref>{{Citation|title=Riccardo Muti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Riccardo_Muti&oldid=1362372072|date=2026-07-03|accessdate=2026-07-31|language=en}}</ref> == Մութի ծնած է [[Նափոլի]] (Նէապոլիս), սակայն իր վաղ մանկութիւնը անցուցած է Մոլֆէթթայի մէջ՝ Պարիի մօտ, Իտալիոյ հարաւային Ատրիաթիք ափամերձ Ափուլիա երկար մարզին մէջ։ Իր հայրը՝ Տոմենիքօ, ախտաբան (pathologist) էր Մոլֆէթթայի մէջ, ինչպէս նաեւ՝ սիրողական երգիչ եւ երաժշտութեան մեծ հովանաւոր․ իսկ մայրը՝ Ճիլտա, ինքնամփոփ ու խստապահանջ Նափոլիցի կին մըն էր, որ ունէր հինգ զաւակ<ref>"Muti, la mia infanzia a Molfetta quando in regalo ebbi un violino". ''www.lagazzettadelmezzogiorno.it''. 10 November 2010.</ref><ref>"Riccardo Muti recalls childhood memories of a 'caro nome'". ''www.csosoundsandstories.org''. Archived from the original on 3 October 2022. Retrieved 24 August 2021.</ref>։ Մութի աւարտած է Նափոլիի «Վիթթորիօ Էմանուէլէ Բ.» դասական ճեմարանը (Liceo classico), ապա դաշնամուր ուսանած է «Սան Փիէթրօ ա Մայելլա» պահպանանոցին (Conservatory of San Pietro a Majella) մէջ՝ Վինչենցօ Վիթալէի մօտ, ուր արժանացած է պատուոյ դիպլոմի։ Յետագային, ան ստացած է յօրինման եւ խմբավարութեան դիպլոմ Միլանոյի «Ճուզէփփէ Վերտի» պահպանանոցէն, ուր ուսանած է յօրինող Պրունօ Պէթթինէլլիի եւ խմբավար Անթոնինօ Վոթթոյի մօտ։ Ան յօրինողութիւն ուսանած է նաեւ Նինօ Ռոթայի մօտ, զորս կը նկատէ իր ուսուցիչն ու առաջնորդը (mentor)։ 1867-ին, Միլանոյի մէջ, ան միաձայնութեամբ դատակազմին կողմէ արժանացած է առաջին մրցանակին՝ «Կուիտօ Քանթէլլիի անուան խմբավարներու մրցոյթ»ին, իսկ յաջորդ տարին դարձած է «Մանճիօ Մուզիքալէ Ֆիորենթինօ»ի գլխաւոր խմբավարն ու երաժշտական տնօրէնը՝ պաշտօն մը, որ վարած է տասնմէկ տարի։ == Ասպարէզ<ref>{{Citation|title=Riccardo Muti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Riccardo_Muti&oldid=1362372072|date=2026-07-03|accessdate=2026-07-31|language=en}}</ref> == ==== Վաղ Ասպարէզ ==== 1971 թուականէն ի վեր, ան յաճախակի հրաւիրուած է ղեկավարելու օփերաներ եւ նուագահանդէսներ Զալցպուրկի փառատօնին, ուր յատկապէս ճանչցուած է Մոցարթի օփերաներու իր կատարումներով։ 1972-էն սկսեալ Մութի կանոնաւորաբար ղեկավարած է Լոնտոնի «Ֆիլհարմոնիա» նուագախումբը, իսկ 1973-ին անուանուած է անոր գլխաւոր խմբավարը՝ յաջորդելով Օթթօ Քլեմփերերը<ref>Stephen Moss (31 January 2005). "Enough!". ''The Guardian''. Retrieved 3 June 2007.</ref>։ 1979-ին, Մութի դարձած է Ֆիլատելֆիոյ նուագախումբի երաժշտական տնօրէնն ու գլխաւոր խմբավարը։ 1986-ին ան դարձած է Միլանոյի «Ֆիլարմոնիքա տելլա Սքալա»յի գլխաւոր խմբավարը, որուն հետ 1988-ին ստացած է «Վիոթթի տ'Օրօ» (Viotti d'Oro) մրցանակը եւ շրջագայած Եւրոպայի մէջ։ 1989-ին ան ղեկավարած է Մոցարթի «Տոն Ճովաննի» օփերայի ուղղակի կատարումը, որ ձայնագրուած է DVD-ի վրայ։ 1991-ին, իբրեւ երաժշտական տնօրէն տասներկու տարի ծառայելէ ետք, ան յայտարարած է Ֆիլատելֆիոյ նուագախումբէն իր հրաժարականը, որ ուժի մէջ մտած է 1991–1992 եղանակի աւարտին։ 1995-ին ան եղած է «Օգոստոս 2» (2 Agosto) Յօրինողներու միջազգային մրցոյթի դատակազմի նախագահը։ ==== Պերլին եւ Վիեննա ==== Մութի եղած է Պերլինի Ֆիլհարմոնիքի եւ Վիեննայի Ֆիլհարմոնիքի կանոնաւոր հիւր-խմբավարը։ 1996-ին ան ղեկավարած է Վիեննայի Ֆիլհարմոնիքը Վիեննայի Փառատօնի շաբթուան ընթացքին, ինչպէս նաեւ Ճափոնի, Քորէայի, Հոնկ Քոնկի եւ Գերմանիոյ շրջագայութիւններու ատեն․ ան վերջին անգամ Վիեննայի Ֆիլհարմոնիքին հետ Ճափոն շրջագայած է 2008-ին։ Մութի նաեւ մինչեւ օրս եօթը առիթներով ղեկավարած է նուագախումբի Վիեննայի Նոր Տարուան նուագահանդէսը՝ 1993, 1997, 2000, 2004, 2018, 2021 եւ 2025 թուականներուն<ref>Wiener Philharmoniker (1 January 2024). "The New Year's Concert 2025 will be conducted by Maestro Riccardo Muti". ''Wiener Philharmoniker''. Retrieved 1 January 2024.</ref><ref>Wiener Philharmoniker (1 January 2025). "New Year's Concert 2025 with Riccardo Muti". ''Wiener Philharmoniker''. Retrieved 1 January 2025.</ref>։ ==== Աշխատանքը Օփերայի Մէջ ==== Միլանոյի «Թեաթրօ Ալլա Սքալա»յէն զատ, ուր ան 19 տարի եղած է երաժշտական տնօրէն, Մութի ղեկավարած է օփերային ներկայացումներ Ֆիլատելֆիոյ նուագախումբին հետ, ինչպէս նաեւ բեմադրութիւններ՝ Հռոմի (1969-էն սկսեալ), Ռաւեննայի, Վիեննայի, Լոնտոնի (1977-էն սկսեալ), Միւնիխի (1979-էն սկսեալ) եւ վերջապէս, 2010-ին, Նիւ Եորքի գլխաւոր օփերային թատրոններուն մէջ։ Վիեննայի Պետական Օփերայի հետ իր աշխատանքը ընդգրկած է «Այիտա»ն (Aida)՝ 1973-ին, «Ճակատագրի ուժը» (La forza del destino)՝ 1974-ին, «Նորմա»ն (Norma)՝ 1977-ին, «Ռիկոլէթթօ»ն (Rigoletto)՝ 1983-ին, «Այսպէս կ ընեն բոլորը» (Così fan tutte)՝ 1996-ին եւ 2008-ին, «Տոն Ճովաննի»ն (Don Giovanni)՝ 1999-ին եւ «Ֆիկարոյի ամուսնութիւնը» (The Marriage of Figaro)՝ 2001-ին։ == Անձնական Կեանք<ref>{{Citation|title=Riccardo Muti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Riccardo_Muti&oldid=1362372072|date=2026-07-03|accessdate=2026-07-31|language=en}}</ref> == Մութի ամուսնացած է Մարիա Քրիսթինա Մացցավիլլանիի հետ, որ «Ռաւեննա Փառատօն»ի հիմնադիրն ու տնօրէնն է։ Անոնք ունին երկու տղայ՝ Տոմենիքօ եւ Ֆրանչեսքօ, եւ դուստր մը՝ Քիարա, որ ամուսնացած է դաշնակահար Տէյվիտ Ֆրէյի հետ<ref>"Chiara Muti Swans in Fendi for La Scala's Swan Lake". ''Opera Chic''. 25 July 2013. Retrieved 1 December 2019.</ref>։ 2010-ին Մութի գրած է ինքնակենսագրութիւն մը։ Յաջորդ տարին անիկա թարգմանուած եւ հրատարակուած է անգլերէնով՝ ''«Ռիքարտօ Մութի․ Ինքնակենսագրութիւն․ Նախ Երաժշտութիւնը, Ապա Խօսքերը»'' (''Riccardo Muti: An Autobiography: First the Music, Then the Words'') խորագրով։ «Chicago Tribune»-ի երաժշտական քննադատ Ճոն ֆոն Ռայն Մութիի յուշագրութիւնը բնորոշած է իբրեւ «հրապուրիչ»<ref>von Rhein, John (27 July 2011). "Muti book a compelling saga of a rich life lived in music". ''Chicago Tribune''. Retrieved 9 June 2016.</ref>։ == Երկացանկ եւ Ձայնագրութիւններ<ref>{{Citation|title=Riccardo Muti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Riccardo_Muti&oldid=1362372072|date=2026-07-03|accessdate=2026-07-31|language=en}}</ref> == Ֆիլատելֆիոյ նուագախումբին հետ իր ձայնագրութիւնները կ՚ընդգրկեն Պեթհովենի սիմֆոնիաներու ամբողջական շարքը, Պրամսի եւ Սքրիապինի սիմֆոնիաները, Չայքովսքիի եւ Փրոքոֆեւի ընտրեալ գործերը, ինչպէս նաեւ քիչ ճանչցուած գործեր այնպիսի յօրինողներէ, ինչպիսիք են Փուչինին եւ Պուզոնին։ Մութի կը նկատուի Վերտիի օփերաներու աշխարհի մեծագոյն խմբավարներէն մէկը։ Ան նաեւ ղեկավարած է ամէնամեայ օփերային նուագահանդէսային ներկայացումներու շարք մը՝ ներառեալ Վերտիի, Փուչինիի, Մոցարթի եւ Վակների գործերը։ 1992-ին Մութի ղեկավարած է Լեոնքավալլոյի «Պայացներ» (Pagliacci) օփերայի կատարումները Լուչիանօ Փավարոթթիի մասնակցութեամբ։ Այս կատարումներէն պատրաստուած է նաեւ ձայնագրութիւն։ «Լա Սքալա»յի մէջ Մութի աչքի զարնած է Դասական եւ վաղ Ռոմանթիք շրջանի քիչ ճանչցուած գործերու ուսումնասիրութեամբ, ինչպիսիք են Քերուպինիի «Լոտոյիսքա»ն (Lodoiska) եւ Սփոնթինիի «Վեսթալուհին» (La vestale)։ == Ճանաչում<ref>{{Citation|title=Riccardo Muti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Riccardo_Muti&oldid=1362372072|date=2026-07-03|accessdate=2026-07-31|language=en}}</ref> == === Պատուոյ Տիտղոսներ եւ Շքանշաններ === Մութի ստացած է քանի մը պատուոյ տիտղոսներ Իտալիոյ կառավարութենէն․ 1980-ին ան նշանակուած է Իտալիոյ Հանրապետութեան «Արժանաց Առ Մեծ Սպայ» (Grand Officer of the Order of Merit of the Italian Republic), իսկ 1990-ին աստիճանը բարձրացուելով դարձած է նոյն Շքանշանի «Ասպետ Մեծ Խաչ» (Knight Grand Cross)։ 1997-ին ան պարգեւատրուած է Իտալիոյ «Մշակոյթի եւ Արուեստի Արժանաց Մեծ Ոսկէ Մետալ»ով։ Մութի 1981-էն ի վեր Երաժշտութեան Արքայական Ակադեմիայի (Royal Academy of Music) Պատուոյ Անդամ է (Hon RAM)։ 1989-ին Մութի ընտրուած է Ամերիկեան Փիլիսոփայական Ընկերակցութեան անդամ։ 1996-ին ստացած է Փավիայի Համալսարանի պատուոյ դոկտորի տիտղոս։ 2000-ին Մութիին շնորհուած է Բրիտանական Կայսրութեան «Պատուակալ Ասպետ Հրամանատար» (KBE) տիտղոսը։ 13 Հոկտեմբեր 2003-ին Մութիին շնորհուած է Պարսելոնայի Համալսարանի (Universitat de Barcelona) ''honoris causa'' դոկտորի տիտղոս։ 2008-ին Մութի ընտրուած է Ամերիկեան Արուեստից եւ Գիտութիւններու Ակադեմիայի անդամ։ 4 Յունիս 2010-ին, Ֆրանսայի այն ատենուան Առաջին Տիկին Քարլա Պրունի-Սարքոզիի կողմէ, Մութի նշանակուած է Պատուոյ Լեգէոնի «Հրամանատար» (Commander of the Legion of Honour)։ 2011-ին Մութի դարձած է Ռուսիոյ «Բարեկամութեան Շքանշան»ի անդամ։ 2012-ին, Պենեդիկտոս ԺԶ. Պապին կողմէ, Մութիին շնորհուած է Սուրբ Գրիգոր Մեծի Շքանշանի «Ասպետ Մեծ Խաչ» տիտղոսը։ 2013-ին Մութի անուանուած է «EMMA for Peace» երաժշտական հաստատութիւններու ցանցի Պատուակալ Նախագահ։ 20 Յունիս 2014-ին Մութի պատուոյ դոկտորի տիտղոս ստացած է Էվանսթընի Նորթուեսթերն Համալսարանէն (Northwestern University)։ 3 Յուլիս 2016-ին Մութի պարգեւատրուած է Ճափոնի «Ծագող Արեւի Շքանշան»ի 2-րդ կարգի՝ Ոսկէ եւ Արծաթէ Աստղով։ 1 Յուլիս 2018-ին Մութի պարգեւատրուած է Ուքրանիոյ «Արժանաց Շքանշան»ի 3-րդ կարգով։ === Մրցանակներ === * '''2010 «Կրեմմի» Մրցանակներ (2).''' «Լաւագոյն Դասական Ալպոմ» եւ «Լաւագոյն Երգչախումբային Կատարում» անուանակարգերուն մէջ՝ Վերտիի ''«Ռեքվիէմ»'' (Requiem) ստեղծագործութեան ձայնագրութեան համար<ref>"53rd Annual GRAMMY Awards". ''GRAMMY.com''. 28 November 2017.</ref> * '''2011 Պիրկիթ Նիլսոնի Անուան Մրցանակ''' (Birgit Nilsson Prize)<ref>"The Birgit Nilsson Prize 2011 recipient". Archived from the original on 25 July 2011. Retrieved 16 March 2011.</ref> * '''2011 Ասթուրիայի Արքայազնի Մրցանակ'''՝ Արուեստի Բնագաւառէ Ներս (Prince of Asturias Award for the Arts) * '''2018 «Praemium Imperiale»''' Մրցանակ<ref>"Riccardo Muti receives Praemium Imperiale Award". ''Gramophone''. London. 11 July 2018. Retrieved 17 July 2018.</ref> * '''2025 Ռացինկերի Անուան Մրցանակ''' (Ratzinger Prize)<ref>Bordoni, Linda (12 December 2025). "Pope Leo thanks Riccardo Muti for making God's presence resound with beauty". ''Vatican News''. Retrieved 16 December 2025.</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խմբավարներ]] [[Ստորոգութիւն:Խմբավարներ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Իտալացի խմբվարներ]] 4poj7cmf7amxpzwks5daqqlvlhlkb9f 0 32286 253052 2026-07-31T14:45:10Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Ընկերութիւն}} '''Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն''' ([[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ Union internationale pour la conservation de la nature ''UICN'', [[Անգլերէն|անգլ․]]՝ International Union for Conservation of Nature ''IUCN'')․ միջազգային կազմակերպութիւն մըն է, որուն դիրախն է բնութեան պահպանումը եւ բնակա...»: 253052 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ընկերութիւն}} '''Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն''' ([[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ Union internationale pour la conservation de la nature ''UICN'', [[Անգլերէն|անգլ․]]՝ International Union for Conservation of Nature ''IUCN'')․ միջազգային կազմակերպութիւն մըն է, որուն դիրախն է բնութեան պահպանումը եւ բնական հարստութիւններու կայուն գործածութիւնը։ Յատկապէս յայտնի է տեսակներուն [[պահպանման կարգավիճակ]] շնորհելու համար, որ կը յղէ գիտական հանրութեան եւ ապա, կը հրապարակէ վտանգուած տեսակներուն իր [[Կարմիր Գիրք|Կարմիր Ցուցակը]]։ Հիմնուած է 1948-ին Ֆրանսայի Ֆոնթէյնպլօ քաղաքին մէջ։ Այժմ կազմակերպութեան կեդրոնը [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] [[Կլանտ, Զուիցերիա|Կլանտ]] քաղաքն է։ Միացուցած է բազմաթիւ պետութիւններ եւ գործակալութիւններ, 1100-է աւելի Ոչ Կառավարական Կազմակերպութիւններ եւ 10 000-է աւելի մասնագէտ եւ գիտնական։ <ref>[https://iucn.org/about-iucn iucn-Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան մասին, պաշտօնական կայքէջ {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.sciencesetavenir.fr/animaux/biodiversite/il-y-a-70-ans-l-union-internationale-pour-la-conservation-de-la-nature-uicn-voyait-le-jour-en-france_127057 Գիտութիւն եւ Ապագայ․ 70 տարի եւ աւելի, երբ Ֆրանսայի մէջ․․․{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://iucn.org/fr/notre-union/congres-mondial-de-la-nature-de-luicn iucn- Բնութեան համար համաշխարհային վեհաժողով{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://iucncongress2025.org/ iucn- 2025․ համաշխարհային վեհաժողով{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} h03n3hspv4quouefal4cpqv61fix55t 253053 253052 2026-07-31T14:51:52Z HoMen 269 253053 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ընկերութիւն}} '''Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն''' ([[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ Union internationale pour la conservation de la nature ''UICN'', [[Անգլերէն|անգլ․]]՝ International Union for Conservation of Nature ''IUCN'')․ միջազգային կազմակերպութիւն մըն է, որուն դիրախն է բնութեան պահպանումը եւ բնական հարստութիւններու կայուն գործածութիւնը։ Յատկապէս յայտնի է տեսակներուն [[պահպանման կարգավիճակ]] շնորհելու համար, որ կը յղէ գիտական հանրութեան եւ ապա, կը հրապարակէ վտանգուած տեսակներուն իր [[Կարմիր Գիրք|Կարմիր Ցուցակը]]։ Հիմնուած է 1948-ին Ֆրանսայի Ֆոնթէյնպլօ քաղաքին մէջ։ Այժմ կազմակերպութեան կեդրոնը [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] [[Կլանտ, Զուիցերիա|Կլանտ]] քաղաքն է։ Միացուցած է բազմաթիւ պետութիւններ եւ գործակալութիւններ, 1100-է աւելի Ոչ Կառավարական Կազմակերպութիւններ եւ 10 000-է աւելի մասնագէտ եւ գիտնական։ <ref>[https://iucn.org/about-iucn iucn-Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան մասին, պաշտօնական կայքէջ {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.sciencesetavenir.fr/animaux/biodiversite/il-y-a-70-ans-l-union-internationale-pour-la-conservation-de-la-nature-uicn-voyait-le-jour-en-france_127057 Գիտութիւն եւ Ապագայ․ 70 տարի եւ աւելի, երբ Ֆրանսայի մէջ․․․{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://iucn.org/fr/notre-union/congres-mondial-de-la-nature-de-luicn iucn- Բնութեան համար համաշխարհային վեհաժողով{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://iucncongress2025.org/ iucn- 2025․ համաշխարհային վեհաժողով{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Միջազգային Միութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանման կազմակերպութիւններ]] hxc9pqwl6jzk23tcnro91tgg4nbgw0f 253054 253053 2026-07-31T15:03:22Z HoMen 269 253054 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ընկերութիւն|պատկեր=IUCN-Headquarters.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան կեդրոնատեղը|անուանում=Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն|հիմնադրուած է=5 Հոկտեմբեր, 1948|վայր=Կանտ, Նիոն նահանգ, Զուիցերիա|երկիր=Զուիցերիա|տնօրէն=Պռունօ Օպերլ|արդիւնաբերութիւն=կենդանիներու պահպանում|ընդհանուր ակտիւներ=224 161 000 Զուիցերիական ֆրանք (31-12-2024)|սեփական ակտիւներ=31 693 000 Զուիցերիական ֆրանք (31-12-2024)|հասոյթ=196 873 000 Զուիցերիական ֆրանք (31-12-2024)|գործառնական շահոյթ=3 145 000 Զուիցերիական ֆրանք (31-12-2024)|զուտ շահոյթ=196 873 000 Զուիցերիական ֆրանք (31-12-2024)|աշխատողներու թիւ=1 089 մարդ (2024)|դուստր ընկերութիւններ=Եւրոպայի խոշոր մսակերներու համար նախաձեռնութիւն|կայք=iucn.org}} '''Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն''' ([[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ Union internationale pour la conservation de la nature ''UICN'', [[Անգլերէն|անգլ․]]՝ International Union for Conservation of Nature ''IUCN'')․ միջազգային կազմակերպութիւն մըն է, որուն դիրախն է բնութեան պահպանումը եւ բնական հարստութիւններու կայուն գործածութիւնը։ Յատկապէս յայտնի է տեսակներուն [[պահպանման կարգավիճակ]] շնորհելու համար, որ կը յղէ գիտական հանրութեան եւ ապա, կը հրապարակէ վտանգուած տեսակներուն իր [[Կարմիր Գիրք|Կարմիր Ցուցակը]]։ Հիմնուած է 1948-ին Ֆրանսայի Ֆոնթէյնպլօ քաղաքին մէջ։ Այժմ կազմակերպութեան կեդրոնը [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] [[Կլանտ, Զուիցերիա|Կլանտ]] քաղաքն է։ Միացուցած է բազմաթիւ պետութիւններ եւ գործակալութիւններ, 1100-է աւելի Ոչ Կառավարական Կազմակերպութիւններ եւ 10 000-է աւելի մասնագէտ եւ գիտնական։ <ref>[https://iucn.org/about-iucn iucn-Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան մասին, պաշտօնական կայքէջ {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.sciencesetavenir.fr/animaux/biodiversite/il-y-a-70-ans-l-union-internationale-pour-la-conservation-de-la-nature-uicn-voyait-le-jour-en-france_127057 Գիտութիւն եւ Ապագայ․ 70 տարի եւ աւելի, երբ Ֆրանսայի մէջ․․․{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://iucn.org/fr/notre-union/congres-mondial-de-la-nature-de-luicn iucn- Բնութեան համար համաշխարհային վեհաժողով{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://iucncongress2025.org/ iucn- 2025․ համաշխարհային վեհաժողով{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Միջազգային Միութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանման կազմակերպութիւններ]] jzlluvk9uayv0k7ps4hrmwp12jdvtql 0 32287 253055 2026-07-31T19:02:59Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Անտրէյ Պելի''' ({{Lang-ru|Андрей Белый}}, {{ԱԾ}}), ռուս գրող, քննադատ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Մոսկուա]]։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ]]»: 253055 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Անտրէյ Պելի''' ({{Lang-ru|Андрей Белый}}, {{ԱԾ}}), ռուս գրող, քննադատ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Մոսկուա]]։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ]] cjtv9aguni6iahvkl45iblhbfyd4xn6 0 32288 253056 2026-07-31T19:22:11Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ուոլթըր Տիւրանթի''' ({{Lang-en|Walter Duranty}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի-ամերիկացի լրագրող, «Նիւ Եորք Թայմզ»ի թղթակից<ref>{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=«ԵՐԵՒԱՆ» ՊԱՆԴՈԿԻ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԸ|website=www.jamanak.com|accessdate=2026-07-31}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} Ստորոգութիւն:Լրագրողնե...»: 253056 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ուոլթըր Տիւրանթի''' ({{Lang-en|Walter Duranty}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի-ամերիկացի լրագրող, «Նիւ Եորք Թայմզ»ի թղթակից<ref>{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=«ԵՐԵՒԱՆ» ՊԱՆԴՈԿԻ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԸ|website=www.jamanak.com|accessdate=2026-07-31}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Լրագրողներ]] cei0xz1ilbacfp2xh7kemrxn3quytko 10 32289 253057 2026-08-01T00:02:35Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-01]] 253057 wikitext text/x-wiki Catedral de la Encarnación, Málaga, España, 2023-05-19, DD 37-39 HDR.jpg eiy9l078dd4kx64rjk5dojncg94h9oh 10 32290 253058 2026-08-01T00:02:37Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-02]] 253058 wikitext text/x-wiki Gene Autry, NPG 94 39.jpg 5gwo6nv5yd6y9dm8w91qb6ik2vgf1gm 10 32291 253059 2026-08-01T00:02:39Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-03]] 253059 wikitext text/x-wiki Brown booby (Sula leucogaster plotus) male in flight Michaelmas Cay.jpg m99rbshkdt8y5tjwgs3kv5j1w1ilyv0 10 32292 253060 2026-08-01T00:02:40Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-04]] 253060 wikitext text/x-wiki Basilica dei Santi Apostoli (Rome) - Ceiling.jpg 3wjx8a9n3obe5zwodscjt562ccbtxl8 10 32293 253061 2026-08-01T00:02:42Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-05]] 253061 wikitext text/x-wiki Krummhörn, Greetsiel, Windmühlen -- 2025 -- 9837.jpg 8adb5zx33ax7j8llj1fkzpnfl9qotb6 10 32294 253062 2026-08-01T00:02:43Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-06]] 253062 wikitext text/x-wiki Bessen van een Mahonia aquifolium. 17-08-2025. (actm.) 01.jpg 4k795dbse347dg2ojii3yuibuygybah 10 32295 253063 2026-08-01T00:02:45Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-07]] 253063 wikitext text/x-wiki Rain Quail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 13.jpg nyrutwpctz62lpxbea9bk6l4brgta9r 10 32296 253064 2026-08-01T00:02:46Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-08]] 253064 wikitext text/x-wiki 011 Jaguar drinking in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg hhnwcntbxo8hclebaehin2mb9vetaka 10 32297 253065 2026-08-01T00:02:47Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-09]] 253065 wikitext text/x-wiki PO boxes at the historic Chico Post Office (2024)-L1005460.jpg kw5ffc1uuy3kr9znsnxlabhreepuxmj 10 32298 253066 2026-08-01T00:02:48Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-10]] 253066 wikitext text/x-wiki Bust of Germanicus, front - Getty Museum (2021.66).jpg opzlvo0ii2rmjn2majktqy5sx84thys 10 32299 253067 2026-08-01T00:02:50Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-11]] 253067 wikitext text/x-wiki Zona arqueológica de Cantona, Puebla, México, 2013-10-11, DD 43.JPG i0sv6cbkiwf4yhldjc4h4nxzow0we87 10 32300 253068 2026-08-01T00:02:51Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-12]] 253068 wikitext text/x-wiki Gotland Grand National October 2023 12.jpg 53a2frdn9c75ucn6utsg96gkn5nzkk3 10 32301 253069 2026-08-01T00:02:53Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-13]] 253069 wikitext text/x-wiki Desert elephant (Loxodonta africana) spraying sand.jpg 9gnfomf9bjb2cynqei06zunl0ds7x8s 10 32302 253070 2026-08-01T00:02:54Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-14]] 253070 wikitext text/x-wiki Great Blue Heron (Ardea herodias), hunting.jpg go4x1elstfzxufkuhdzhjqa4zbi2xh6 10 32303 253071 2026-08-01T00:02:55Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-15]] 253071 wikitext text/x-wiki Pepino de mar (Holothuria fuscogilva), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-28, DD 119.jpg ddu163qp7hzrd27z28vi3bwvd6boxhg 10 32304 253072 2026-08-01T00:02:57Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-16]] 253072 wikitext text/x-wiki Norderney, Promenade -- 2025 -- 9281.jpg dctss2a49ej34dw3crtjk2yzsktewih 10 32305 253073 2026-08-01T00:02:58Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-17]] 253073 wikitext text/x-wiki Purple beautyberry, October 2015 - Stacking.jpg 86gqsmdva3ud6x22xmt8oht59s23nz1 10 32306 253074 2026-08-01T00:03:00Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-18]] 253074 wikitext text/x-wiki Grandes Heures Anne de Bretagne Saint Luc.jpg hd88lq8lfgywfotb27xkcabph93m8rh 10 32307 253075 2026-08-01T00:03:01Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-19]] 253075 wikitext text/x-wiki Bengal tiger in Sanjay Dubri Tiger Reserve December 2024 by Tisha Mukherjee 11.jpg 03qdap1vva7qp7uhfcqnbvmg76b1u9m 10 32308 253076 2026-08-01T00:03:02Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-20]] 253076 wikitext text/x-wiki Gewone fopzwam (Laccaria laccata). Locatie, Paddenstoelenreservaat. 14-10-2025. (d.j.b).jpg hht9alc80p1u2ohxlp66i6d6wr605ye 10 32309 253077 2026-08-01T00:03:03Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-21]] 253077 wikitext text/x-wiki Hoverfly October 2007-21.jpg efgjb0hlwp85im8qti6eq6yvbmr875m 10 32310 253078 2026-08-01T00:03:05Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-22]] 253078 wikitext text/x-wiki Red Dragon scuplture during River Lee flooding, October 2023.jpg k4pgn6vxs6gh8hic6c83q8cuq5uxcsy 10 32311 253079 2026-08-01T00:03:06Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-23]] 253079 wikitext text/x-wiki Vodno Telecommunication Tower.jpg 19u1if4m0wfj9mx2um4q1lkysbz38i4 10 32312 253080 2026-08-01T00:03:08Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-24]] 253080 wikitext text/x-wiki 016 Ocelot in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg scheer5evtor1or352mbq1qtzqdsdhq 10 32313 253081 2026-08-01T00:03:10Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-25]] 253081 wikitext text/x-wiki Дорога до церкви.jpg pd283nixmcf6wv654a7aj1t9u8rysim 10 32314 253082 2026-08-01T00:03:11Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-26]] 253082 wikitext text/x-wiki Horses grazing at Trunkol meadow, Jammu and Kashmir, India (crop).jpg g8w03i4qht9dme22p2p7ci0eh5dmdn7 10 32315 253083 2026-08-01T00:03:12Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-27]] 253083 wikitext text/x-wiki Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg qb4auokaplhaeoj79ydmnrgufvbggq7 10 32316 253084 2026-08-01T00:03:13Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-28]] 253084 wikitext text/x-wiki Moscow TverZastava Vityaz asv2018-09.jpg 2sczyi2b23ir2ojnjphkb0h3ids8wsl 10 32317 253085 2026-08-01T00:03:15Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-29]] 253085 wikitext text/x-wiki Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg o2ykemkbuccfkujkiek0n8o0kafid6e 10 32318 253086 2026-08-01T00:03:16Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-30]] 253086 wikitext text/x-wiki CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg sv627qp5mo11l6gu9yicpjpn4cy1i5u 10 32319 253087 2026-08-01T00:03:17Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2026-10-31]] 253087 wikitext text/x-wiki Graveyard 27x39 ENGLISH.png hyu8amn3z545k1cx5blnjzzlwzv0jmc 0 32320 253088 2026-08-01T10:16:54Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 =Flag of Kiribati.svg |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշ...»: 253088 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 =Flag of Kiribati.svg |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = 147,3 մարդ/քլ² |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ=<br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=Flag of Kiribati.svg|դրօշակի յօդուած=Քիրիպաի դրօշ|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ Gilberts արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Մանրակղզիներ|Մանրակղզեցիները]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Մանրակղզիներ|Մանրակղզեցիներէն]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երկու վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]] ու [[Գիծի կղզիներ]], * [[Փիւնիկի կղզիներ]]։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ == Քիրիպասիի կղզիներ == rm10lhajypusrihf885015eydh17niv