Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 4 32277 253089 253023 2026-08-01T13:04:30Z Azniv Stepanian 8 253089 wikitext text/x-wiki * Հայ մեծ վարպետ Ռոպերթ Յովհաննիսեան [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] մէջ տեղի ունեցած «Տոլ օփըն 2026» [[Ճատրակ|ճատրակի]] միջազգային մրցաշարքին տիտղոսակիրը դարձած է: * [[Կիպրոսի Հայերը|Կիպրահայ]] համայնքի պետական ներկայացուցիչ Վարդգէս Մահտեսեան ներկայ գտնուած է [[ՄԱԿ]]-ի Ընդհանուր քարտուղար Անթոնիօ Կութերեսի եւ անոր պատուիրակութեան հետ գումարուած հանդիպումին։ * [[Հայաստան|Հայաստանի]] թղթատարութեան ընկերութիւնը՝ «Հայփոստ»ը վերջերս թողարկած է դրոշմաթուղթ մը, որ ձօնուած է անմոռանալի լեզուաբան [[Հրաչեայ Աճառեան|Հրաչեայ Աճառեանի]] ծննդեան 150-ամեայ յոբելեանին։ * 7,1 աստիճան ուժգնութեամբ ուժգին [[Երկրաշարժ|երկրաշարժ]] մը հարուածած է [[Ճափոն|Ճափոնի]] հարաւային Քիուսիու կղզիի Քումամոթօ շրջանը: pbl586zfoi4b3mucucci3766kb0ikf3 0 32280 253096 253040 2026-08-01T14:28:36Z HoMen 269 /* Բաշխում */ 253096 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Ձիթագոյն ծովային կրիայ|image file=Lepidochelys olivacea.jpg|image descr=Ձիթագոյն ծովային կրիայ|image2 file=Lepidochelys olivacea.jpg|image2_caption=|regnum=Ծովային կրիաներ|familia=|latin=Lepidochelys olivacea|author=|wikispecies=|commons=|itis=|ncbi=|range map=|range legend=}} '''Ձիթագոյն ծովային կրիայ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Olive ridley sea turtle, [[Լատիներէն|լատին․]]՝ Lepidochelys olivacea), կ՛անուանուի նաեւ '''Խաղաղականի ծովային կրիայ''' (Pacific ridley sea turtle)․ [[Cheloniidae]] ընտանիքին կրիայի տեսակ ու այդ սեռի երկու կենդանի տեսակներէն մէկն է (միւսը՝ [[Քեմփի ծովային կրիայ|Քեմփի ծովային կրիան]] է)։ Անոր թիւը կը նուազի եւ այդ պատճառով առարկայ է վերականգման ծրագիրի մը։ Անունը կը պարտի իր ձիթագոյն պատեանին։ == Դասաբաշխութիւն == Ձիթագոյն կրիաները առաջին անգամ՝ 1798-ին, նկարագրուած են որպէս ''Testudo mydas minor,'' Ճորճ Ատոլֆ Սաքոուին (Georg Adolf Suckow) կողմէն։ Աւելի ետք, Հայնրիխ Գուլ (Heinrich Kuhl)՝ 1820-ին, զանոնք ''Chelonia multiscutata'' կոչած է եւ 1829-ին [[Եոհան Ֆրիտրիխ վոն Էշորլծ]] (Johann Friedrich von Eschscholtz) անոնց տուած է ''Chelonia olivacea'' անունը։ 1843-ին է անոնք ''Lepidochelys'' ենթասեռ ցանկագրուած են [[Լէոբոլտ Ֆիցինկըր|Լէոբոլտ Ֆիցինկըրին]] կողմէն։ Իսկ 1858-ին է որ Շառլ Ֆրետերիք Ժիռար զանոնք ''Lepidochelys olivacea'' կ՛անուանէ։ Աղբիւրներուն մէջ «''Lepidochelys olivacea'' (Eschscholtz, 1829)» արձանագրուած է, որովհետեւ Էշորլծ առաջինը եղած է, որ նկարագրած է ձիթագոյն կրիան որպէս տարբեր տեսակ։ == Տեղեկութիւններ == Ձիթագոյն ծովային կրիաները իրենց տեսակին երկրորդ ամենէն փոքրերն են։ Իրենց երկարութիւնը կը հասնի մինչեւ 50-75 cm (պատեանին երկարութիւնը՝ 61 cm) կը կշռեն մօտաւորապէս 45-50 քիլօ։ Անոնք կը սնանին [[Հաւախխունջներ|հաւախխունջով]], [[Փշամորթ|փշամորթով]], [[Ծովամայր|ծովամայրով]], [[Ջրիմուռ|ջրիմուռով]] եւ [[Ձուկեր|ձուկերով]]։ == Բաշխում == Այս ցեղի կրիաներուն կը հանդիպինք տաք եւ արեւադարձային ջուրերուն մէջ, ընդհանրապէս [[Հնդկական Ովկիանոս|Հնդկական]], [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական]] [[Ովկիանոս|ովկիանոսներուն]] մէջ՝ [[Հնդկաստան|Հնդկաստանէն]], [[Արաբական Ծով|Արաբական ծովէն]], [[Ճափոն|Ճափոնէն]] եւ [[Միքրոնիզիա]] կղզիներէն մինչեւ հարաւային [[Ափրիկէ]], [[Աւստրալիա]] եւ [[Նոր Զելանտա|Նոր Զիլանտա]], ինչպէս նաեւ յայտնաբերուած են Խաղաղական Ովկիանոսին արեւելեան ափերուն՝ [[Կալաբակոս կղզիներ|Կալաբակոս կղզիներուն]] եւ [[Չիլէ|Չիլէին]], ու դէպի հիւսիս՝ [[Քալիֆորնիոյ ծոց|Քալիֆորնիոյ ծոցը]]։ ինչպէս նաեւ [[Ատլանտեան Ովկիանոս|Ատլանտեան]] [[Ովկիանոս|ովկիանոսին]] մէջ՝ [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] արեւմտեան ափերուն եւ հիւսիսային [[Պրազիլ|Պրազիլիոյ]], [[Սուրինամ|Սուրինամի]], [[Կիանա|Կիանայի]], [[Ֆրանսական Կիանա|Ֆրանսական Կիանայի]] եւ [[Վենեզուելա|Վենեզուելայի]] ափերուն։ Նաեւ, ձիթագոյն ծովային կրիան տեսնուած է [[Քարիպեան ծով|Քարիպեան ծովուն]] ջուրերուն մէջ մինչեւ [[Փուերթօ Ռիքօ|Բուերթօ Ռիքօ]]։ Իսկ [[2016]]-ին, էգ կրիայ մը յայտնաբերուած է [[Իրլանտայի Հանրապետութիւն|Իրլանտային]] ծովափներուն եւ [[Ուելս|Ուելսի]] [[Անկըլսի]] կղզիին ջուրերուն։ [[Պատկեր:Lieux pontes tortue olivatre.png|ձախից|մինի|''Ձիթագոյն ծովային կրիային տարածման եւ բնադրման վայրեր''․ կարմիր կէտեր՝ բնադրման գլխաւոր տեղեր, դեղին կէտեր՝ բնադրման երկրորդական տեղեր]] Շատ հաւանական է թէ ձիթագոյն ծովային կրիաները կը գործածեն մօտաւորապէս 80 երկիրներու ափեր։ Ինչպէս [[Քեմփի ծովային կրիայ|Քեմփի ծովային կրիաները]], իրենք ալ ծանօթ են իրենց իւրայատուկ համաժամանակուած ժամանումին որ ''arribadas'' կը կոչուի․ հազարաւոր էգ ձիթագոյն կրիաներ միասնաբար նոյն ծովափը կը հասնին իրենց հաւկիթները ածելու համար։ == Պահպանում == Դժբախտաբար անոնց թիւը զգալիօրէն նուազած է մարդուն կարգաւ եւ անխնայ որսալուն, ինչպէս նաեւ՝ ծովու արկածներուն պատճառով։ Սակայն, թիւի նուազումի առաջքը առնելու համար լուրջ քայլեր կ՛առնուին միջազգային կազմակերպութիւններու, օրինակ՝ [[Բնութեան Պաահպանութեան Միջազգային Միութիւն]] (IUCN), [[Բնութեան համաշխարհային հիմնադրամ|Բնութեան Համաշխարհային հիմնադդրամ]] (WWF), ինչպէս նաեւ կարգ մը պետութիւններու կողմէ։ <ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lieux_pontes_tortue_olivatre.png Ձիթագոյն ծովային կրիայ]</ref> <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/11534/3292503 (IUCN SSC Marine Turtle - Ձիթագոյն ծովային կրիայ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.org/details/emptyoceanplunde00elli Պարապ ովկիանոսը, Ellis, Richard, 2003․ Marine animals, Endangered species{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.seaturtle.org/mtn/archives/mtn58/mtn58p10b.shtml Ծովային կրիայ, Հարոլտ Տանտի{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://news.mongabay.com/2012/05/jaguar-v-sea-turtle-when-land-and-marine-conservation-icons-collide/ Երբ կը բախին ծովային եւ ցամաքային պահպանութեան խորհրդանիշները․ Jeremy Hance, 16-5-2012{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://oliveridleyproject.org/ Ձիթագոյն ծովային կրիայի պահպանման ծրագիր{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.downtoearth.org.in/wildlife-biodiversity/mass-nesting-of-turtles-begins-at-odisha-s-gahirmatha-75907 Ձիթագոյն էգ կրիաներ խմբովին կ՛ածեն․․․ Ashis Senapati, 11-3-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.worldwildlife.org/species/sea-turtle/olive-ridley-turtle/ WWF․ Ձիթագոյն ծովային կրիայ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.wwf.gr/ta_nea_mas/?200085/Safeguarding-turtles WWF․ Կրիաներու պաշտպանութիւն{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Վտանգուած վիճակի գտնուող տեսակներ]] [[Ստորոգութիւն:Ծայրայեղ վտանգի գտնուող տեսակներ]] iuugo8tb065f9uqfxzknaypqw5u7ywo 0 32320 253090 253088 2026-08-01T13:56:37Z HoMen 269 253090 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 =Flag of Kiribati.svg |դրօշ2 =Flag of Kiribati.svg |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = 147,3 մարդ/քլ² |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ=<br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=Flag of Kiribati.svg|դրօշակի յօդուած=Քիրիպասի դրօշ|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ Gilberts արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Մանրակղզիներ|Մանրակղզեցիները]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Մանրակղզիներ|Մանրակղզեցիներէն]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Փիւնիկի կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ == Քիրիպասիի կղզիներ == Պանապա <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} p7khzkiurcuchjmugb1rpaywf7xl7ec 253091 253090 2026-08-01T14:02:37Z HoMen 269 /* Քիրիպասիի կղզիներ */ 253091 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 =Flag of Kiribati.svg |դրօշ2 =Flag of Kiribati.svg |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = 147,3 մարդ/քլ² |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ=<br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=Flag of Kiribati.svg|դրօշակի յօդուած=Քիրիպասի դրօշ|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ Gilberts արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Մանրակղզիներ|Մանրակղզեցիները]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Մանրակղզիներ|Մանրակղզեցիներէն]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Փիւնիկի կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} kdw3bd4zx3q4nv46y0rv4s37hj55gwh 253092 253091 2026-08-01T14:08:40Z HoMen 269 253092 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 =Flag of Kiribati.svg |դրօշ2 =Flag of Kiribati.svg |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = 147,3 մարդ/քլ² |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ=<br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=Flag of Kiribati.svg|դրօշակի յօդուած=Քիրիպասի դրօշ|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ Gilberts արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիանցիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիանցիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Փիւնիկի կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} b05i253b168v2345yah7w4w3k86i2if 253093 253092 2026-08-01T14:14:03Z HoMen 269 253093 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = 147,3 մարդ/քլ² |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ Gilberts արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիանցիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիանցիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Փիւնիկի կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} njdec14aff9lcyf8gv9a1sry397ec59 253094 253093 2026-08-01T14:20:34Z HoMen 269 253094 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ Gilberts արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիանցիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիանցիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Փիւնիկի կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} l5fwg6ze5ze6dw9512r7bspj05xwuiq 253095 253094 2026-08-01T14:21:45Z HoMen 269 253095 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ «Gilberts» արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Փիւնիկի կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} fx559fjtm5uv1z7n92aw5phjfi6iure 253097 253095 2026-08-01T14:28:38Z HoMen 269 253097 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ «Gilberts» արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Փիւնիկի կղզիներ|Փիւնիկի կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան Փիւնիկի եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Փիւնիկի կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/673281 Ազդակ օրաթերթ․ Հետախուզենք Քիրիպաս Արշիպեղագոսը․․17 Յունուար, 2026, Ծողիկ Տէր Ղուկասեան]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} qveaxolg3xa3gjrbrte36u5ipmbqmwd 253098 253097 2026-08-01T14:34:23Z HoMen 269 /* Աշխարհագրութիւն */ 253098 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ «Gilberts» արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար Ա․Մ․Ն․ եւ Մեծն Բրիտանիոյ կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Ֆինիքս կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծի կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/673281 Ազդակ օրաթերթ․ Հետախուզենք Քիրիպաս Արշիպեղագոսը․․17 Յունուար, 2026, Ծողիկ Տէր Ղուկասեան]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 2y6n31li10ht48g2sjqg9i98rrvqrd1 253099 253098 2026-08-01T14:39:15Z HoMen 269 /* Անկախութեան շրջան */ 253099 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ «Gilberts» արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] եւ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիոյ]] կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Ֆինիքս կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծին կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/673281 Ազդակ օրաթերթ․ Հետախուզենք Քիրիպաս Արշիպեղագոսը․․17 Յունուար, 2026, Ծողիկ Տէր Ղուկասեան]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 29ozyqb8z2duzyyb6r2tng93qvj0bfn 253103 253099 2026-08-01T15:59:23Z HoMen 269 253103 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ «Gilberts» արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] եւ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիոյ]] կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Ֆինիքս կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծին կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/673281 Ազդակ օրաթերթ․ Հետախուզենք Քիրիպաս Արշիպեղագոսը․․17 Յունուար, 2026, Ծողիկ Տէր Ղուկասեան]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի օղակղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոսի երկիրներ]] 2wtke8wzsggl0wd5e3lphu1gi2y9rso 253109 253103 2026-08-02T07:22:56Z HoMen 269 /* Գաղութատիրութեան շրջան */ 253109 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ «Gilberts» արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ Եոհան ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] եւ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիոյ]] կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Ֆինիքս կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծի կղզիներ|Գիծի կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծին կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/673281 Ազդակ օրաթերթ․ Հետախուզենք Քիրիպաս Արշիպեղագոսը․․17 Յունուար, 2026, Ծողիկ Տէր Ղուկասեան]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.larousse.fr%2Fencyclopedie%2Fpays%2FKiribati%2F127549 Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի օղակղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոսի երկիրներ]] 0vp5yzczrxaleg2iwzr66qdrhk7iq9j 0 32321 253100 2026-08-01T15:44:05Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Թարաուա ('''[[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Tarawa)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] օղակղզի եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի]] մայրաքաղաքը, [[Միքրոնիզիա]], կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ Բրիտանական նակխկին գաղթօճա...»: 253100 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Թարաուա ('''[[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Tarawa)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] օղակղզի եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի]] մայրաքաղաքը, [[Միքրոնիզիա]], կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ Բրիտանական նակխկին գաղթօճախին՝ [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ]] եւ Էլիս կղզիներուն հին մայրաքաղքը։ Կ՛ընդգրկէ [[հիւսիսային Թարաուա]]՝ 6 629 բնակիչ եւ [[հարաւային Թարաուա]]՝ 56 399 բնակիչ։ Օղակղզին եղած է [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտին]] վայրը ([[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ համաշխարհային պատերազմին]] ընթացքին)։ == Անուան ստուգաբանութիւն == Թարաուա հին Կիլպըրթերէն լեզուին մէջ ''Te Rawa՝'' այսինքն «Անցքը» (ծովալիճին) կը նշանակէ։ Իսկ ըստ ժողովրդային ստուգաբանութեան, հիմնուած «Nareau»՝ Աստուած-սարդը, Քիրիպասիի առասպելին, երեւելի ''Karawa,'' երկինքը՝ յառաջացած ''Marawa'' Ծովէն, ''Tarawa'' ցամաքէն։ == Տեղեկութիւններ == Թարաուա 500 քլ² տարածութեամբ ծովալիճ մը կ՛ընդգրկէ, որ ովկիանոսին առջեւ լայնօրէն կը բացուի եւ ուրկէ կրնան մեծ եւ լայն նաւեր անցնիլ։ Թէպէտեւ շրջանի բնականօրէն հարուստ է ձուկերով եւ խեցեմորթի ամէն տեսակով, ծավային աղբիւրները պրկուած են ընթարձակ եւ աճող բնակչութեան կողմէն։ Երաշտը յաճախակի է, բայց սովորական/բնական տարիներուն ընթացքին անձրեւի տեղումները բաւարար են պահպանելու համար [[Հացի ծառ|հացի]] ''(Artocarpus altilis),'' [[Բաբայա|բաբայայի]] եւ [[Պանան|պանանի]] ծառերը, ինչպէս նաեւ [[Հնդկընկոյզ|հնդընկոյզի]] եւ ''[[Pandanus]]-''ի ծառերը։ Բնակչութեան թիւը աճ արձանագրած է․ 2020-ին՝ 70 480, իսկ 1990-ին՝ 28 802։ Բնակիչներուն մեծամասնութիւնը [[Միքրոնիզիա|Կիլպըրթացիներ]] (Միքրոնիզիացիներ)։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին, Թարաուան [[Ճափոն|ճափոնը]] գրաուած էր։ Հոն տեղի ունեցաւ [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի արիւնոտ ճակատամարտը]], որ երեք օրուան բուռն կռիւներէ ետք վերջացաւ ամերիկացիներուն յաղթութեամբ։ Պեթիօ կղզիակը գլխաւոր նաւահանգիստն է։ Գլխաւոր օդակայանը Պոնրիքի միջազգային օդակայանն է, որ կը գտնուի համանուն կղզիակին վրայ՝ [[Հարաւային Թարաուա]]։ Քիրիպասիին դրամը աւստրալիական տոլարն է։ <ref>[]</ref> <ref>[]</ref> <ref>[]</ref> <ref>[]</ref> s6ynkc7ix0pkmt04v6illkqkehp319p 253101 253100 2026-08-01T15:52:41Z HoMen 269 253101 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Թարաուա ('''[[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Tarawa)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] օղակղզի եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի]] մայրաքաղաքը, [[Միքրոնիզիա]], կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ Բրիտանական նակխկին գաղթօճախին՝ [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ]] եւ Էլիս կղզիներուն հին մայրաքաղքը։ Կ՛ընդգրկէ [[հիւսիսային Թարաուա]]՝ 6 629 բնակիչ եւ [[հարաւային Թարաուա]]՝ 56 399 բնակիչ։ Օղակղզին եղած է [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտին]] վայրը ([[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ համաշխարհային պատերազմին]] ընթացքին)։ == Անուան ստուգաբանութիւն == Թարաուա հին Կիլպըրթերէն լեզուին մէջ ''Te Rawa՝'' այսինքն «Անցքը» (ծովալիճին) կը նշանակէ։ Իսկ ըստ ժողովրդային ստուգաբանութեան, հիմնուած «Nareau»՝ Աստուած-սարդը, Քիրիպասիի առասպելին, երեւելի ''Karawa,'' երկինքը՝ յառաջացած ''Marawa'' Ծովէն, ''Tarawa'' ցամաքէն։ == Տեղեկութիւններ == Թարաուա 500 քլ² տարածութեամբ ծովալիճ մը կ՛ընդգրկէ, որ ովկիանոսին առջեւ լայնօրէն կը բացուի եւ ուրկէ կրնան մեծ եւ լայն նաւեր անցնիլ։ Թէպէտեւ շրջանի բնականօրէն հարուստ է ձուկերով եւ խեցեմորթի ամէն տեսակով, ծավային աղբիւրները պրկուած են ընթարձակ եւ աճող բնակչութեան կողմէն։ Երաշտը յաճախակի է, բայց սովորական/բնական տարիներուն ընթացքին անձրեւի տեղումները բաւարար են պահպանելու համար [[Հացի ծառ|հացի]] ''(Artocarpus altilis),'' [[Բաբայա|բաբայայի]] եւ [[Պանան|պանանի]] ծառերը, ինչպէս նաեւ [[Հնդկընկոյզ|հնդընկոյզի]] եւ ''[[Pandanus]]-''ի ծառերը։ Բնակչութեան թիւը աճ արձանագրած է․ 2020-ին՝ 70 480, իսկ 1990-ին՝ 28 802։ Բնակիչներուն մեծամասնութիւնը [[Միքրոնիզիա|Կիլպըրթացիներ]] (Միքրոնիզիացիներ)։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին, Թարաուան [[Ճափոն|ճափոնը]] գրաուած էր։ Հոն տեղի ունեցաւ [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի արիւնոտ ճակատամարտը]], որ երեք օրուան բուռն կռիւներէ ետք վերջացաւ ամերիկացիներուն յաղթութեամբ։ Պեթիօ կղզիակը գլխաւոր նաւահանգիստն է։ Գլխաւոր օդակայանը Պոնրիքի միջազգային օդակայանն է, որ կը գտնուի համանուն կղզիակին վրայ՝ [[Հարաւային Թարաուա]]։ Քիրիպասիին դրամը աւստրալիական տոլարն է։ <ref>[https://web.archive.org/web/20100626072239/http://www.kiribatitourism.gov.ki/index.php/aboutkiribati/aboutkiribatioverview Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20211202225308/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-GriPatt.html «A Pattern of Islands», Արթուր Կրիմպլ, 1981{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.banquemondiale.org/fr/news/loans-credits/2011/03/01/kiribati-road-rehabilitation-project Քիրիպասի․ ծրագիրներու իրականացում, 1-3-2011{{ref-fr}}]</ref> == Արտաքին յղումներ == #[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tarawa_Atoll] Թարաուա օղակղզի == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 52w8vikvemgbcnnt0jo60c0dqk2u482 253102 253101 2026-08-01T15:58:10Z HoMen 269 253102 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Թարաուա ('''[[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Tarawa)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] օղակղզի եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի]] մայրաքաղաքը, [[Միքրոնիզիա]], կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ Բրիտանական նակխկին գաղթօճախին՝ [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ]] եւ Էլիս կղզիներուն հին մայրաքաղքը։ Կ՛ընդգրկէ [[հիւսիսային Թարաուա]]՝ 6 629 բնակիչ եւ [[հարաւային Թարաուա]]՝ 56 399 բնակիչ։ Օղակղզին եղած է [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտին]] վայրը ([[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ համաշխարհային պատերազմին]] ընթացքին)։ == Անուան ստուգաբանութիւն == Թարաուա հին Կիլպըրթերէն լեզուին մէջ ''Te Rawa՝'' այսինքն «Անցքը» (ծովալիճին) կը նշանակէ։ Իսկ ըստ ժողովրդային ստուգաբանութեան, հիմնուած «Nareau»՝ Աստուած-սարդը, Քիրիպասիի առասպելին, երեւելի ''Karawa,'' երկինքը՝ յառաջացած ''Marawa'' Ծովէն, ''Tarawa'' ցամաքէն։ == Տեղեկութիւններ == Թարաուա 500 քլ² տարածութեամբ ծովալիճ մը կ՛ընդգրկէ, որ ովկիանոսին առջեւ լայնօրէն կը բացուի եւ ուրկէ կրնան մեծ եւ լայն նաւեր անցնիլ։ Թէպէտեւ շրջանի բնականօրէն հարուստ է ձուկերով եւ խեցեմորթի ամէն տեսակով, ծավային աղբիւրները պրկուած են ընթարձակ եւ աճող բնակչութեան կողմէն։ Երաշտը յաճախակի է, բայց սովորական/բնական տարիներուն ընթացքին անձրեւի տեղումները բաւարար են պահպանելու համար [[Հացի ծառ|հացի]] ''(Artocarpus altilis),'' [[Բաբայա|բաբայայի]] եւ [[Պանան|պանանի]] ծառերը, ինչպէս նաեւ [[Հնդկընկոյզ|հնդընկոյզի]] եւ ''[[Pandanus]]-''ի ծառերը։ Բնակչութեան թիւը աճ արձանագրած է․ 2020-ին՝ 70 480, իսկ 1990-ին՝ 28 802։ Բնակիչներուն մեծամասնութիւնը [[Միքրոնիզիա|Կիլպըրթացիներ]] (Միքրոնիզիացիներ)։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին, Թարաուան [[Ճափոն|ճափոնը]] գրաուած էր։ Հոն տեղի ունեցաւ [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի արիւնոտ ճակատամարտը]], որ երեք օրուան բուռն կռիւներէ ետք վերջացաւ ամերիկացիներուն յաղթութեամբ։ Պեթիօ կղզիակը գլխաւոր նաւահանգիստն է։ Գլխաւոր օդակայանը Պոնրիքի միջազգային օդակայանն է, որ կը գտնուի համանուն կղզիակին վրայ՝ [[Հարաւային Թարաուա]]։ Քիրիպասիին դրամը աւստրալիական տոլարն է։ <ref>[https://web.archive.org/web/20100626072239/http://www.kiribatitourism.gov.ki/index.php/aboutkiribati/aboutkiribatioverview Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://ndhadeliver.natlib.govt.nz/webarchive/20211202225308/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-GriPatt.html «A Pattern of Islands», Արթուր Կրիմպլ, 1981{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.banquemondiale.org/fr/news/loans-credits/2011/03/01/kiribati-road-rehabilitation-project Քիրիպասի․ ծրագիրներու իրականացում, 1-3-2011{{ref-fr}}]</ref> == Արտաքին յղումներ == #[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tarawa_Atoll] Թարաուա օղակղզի #[https://en.wikivoyage.org/wiki/Tarawa] [[Ովկիանիա]]-[[Միքրոնիզիա]]-[[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]]-[[Կիլպըրթ կղզիներ]]-Թարաուա == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քիրիպասի Հանրապետութեան քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Ովկիանիայի քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի օղակղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոսի աւաններ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոս]] kfis6o1lppwr6c2ofn1mpsg68r5hbf5 0 32322 253104 2026-08-01T16:45:46Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Կիլպըրթ կղզիներ''' ([[կիլպըրթերէն]]՝ Tungaru'','' [[Անգլերէն|անգլ''․'']]''՝'' Gilbert Islands)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] կղզեխումբ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Կազմուած է 16 [[Օղակղզի|օղակղզիներէ]] եւ բո...»: 253104 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Կիլպըրթ կղզիներ''' ([[կիլպըրթերէն]]՝ Tungaru'','' [[Անգլերէն|անգլ''․'']]''՝'' Gilbert Islands)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] կղզեխումբ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Կազմուած է 16 [[Օղակղզի|օղակղզիներէ]] եւ բուստային կղզիներէ։ Անոնք Քիրիպասի հանրապետութեան գլխաւոր կղզեխումբն են եւ կը ներառեն [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիայի]] արեւելան մեծ մասը։ == Վարչական == Կիլպըրթ կղզիներուն օղակղզիները կ՛երկարին հիւսիս դէպի հարաւ գիծի վրայ ուղղութեամբ։ Կղզեխումբին տարածութիւնը 264 քլ² է, եւ բնակչութեան թիւը 83 382 է (2005-ի տուեալներ)։ Բնակուած են [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]] նախքան յայտնաբերուին եւրոպացիներէն։ 1765-ին Տոլֆին նաւուն նաւապետը՝ Ճոն Պայրոն, Կիլպըրթ կղզիները կը յայտնաբերէ։ Իսկ կղզիները իրենց անունը առած են Համֆրէյ Կիլպըրթէն երբ ան 1788-ին կղզիները հետազօտեց։ == Պատմութիւն == 27 Մայիս 1892-էն կղզիները, Էլիս կղզիներուն հետ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Բրիտանական կայսրութեան]] մաս կը կազմէին։ 1915-ին բրիտանական գաղթատիրութեան մաս կազմեցին։ 1976-էն մինչեւ 1978 Կիլպըրթ կղզիները անջատուեցան Էլիս կղզիներէն։ 1979-ին անկախացան եւ Պանապային հետ (''Ocean Island)'' կազմեցին [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի պետութիւնը]]՝ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] տասը կղզիներէն ութն եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին]] 11 կղզիներէն ութն։ == Մշակոյթին մէջ == Կիլպըրթ կղզիներուն ջուրերուն մէջն է որ հաւանաբար խորտակուած է «Pequod» [[Հերման Մելվիլ|Հերման Մելվիլի]] «<nowiki/>[[Moby-Dick]]<nowiki/>» վէպին մէջ։ <ref>[https://www.letemps.ch/culture/livres/moby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine Moby-Dick․ Անտրէ Գալվել, 12-8-2018]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.letemps.ch%2Fculture%2Flivres%2Fmoby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine Moby-Dick գիրքը, 1-8-2026]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20130930092440/http://www.mfed.gov.ki/wp-content/uploads/2011/05/Census-Report-2010-Volume-1.pdf 2010-ի Քիրիպասիի մարդահամար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներուն անջատումը, W. David McIntyre, 2-12-2017{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.naval-history.net/WW2CampaignsPacific.htm Naval History Homepage-Խաղաղական ովկիանոսին մէջ ռազմական արշաւներ, Ա․Մ․Ն․ եւ դաշնակիցներուն կողմէն, 1941-42{{ref-en}}]</ref> == Աղբիւրներ == [https://www.adb.org/sites/default/files/publication/29734/kiribati-economic-development.pdf Քիրիպասիին քաղաքական եւ տնտեսական զարգացման կարողութիւններ] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ibxvofl8jswn6nj0e3zdqzlppowhnmu 253105 253104 2026-08-01T17:54:21Z HoMen 269 253105 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Կիլպըրթ կղզիներ''' ([[կիլպըրթերէն]]՝ Tungaru'','' [[Անգլերէն|անգլ''․'']]''՝'' Gilbert Islands)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] կղզեխումբ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Կազմուած է 16 [[Օղակղզի|օղակղզիներէ]] եւ բուստային կղզիներէ։ Անոնք Քիրիպասի հանրապետութեան գլխաւոր կղզեխումբն են եւ կը ներառեն [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիայի]] արեւելան մեծ մասը։ == Վարչական == Կիլպըրթ կղզիներուն օղակղզիները կ՛երկարին հիւսիս դէպի հարաւ գիծի վրայ ուղղութեամբ։ Կղզեխումբին տարածութիւնը 264 քլ² է, եւ բնակչութեան թիւը 83 382 է (2005-ի տուեալներ)։ Բնակուած են [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]] նախքան յայտնաբերուին եւրոպացիներէն։ 1765-ին Տոլֆին նաւուն նաւապետը՝ Ճոն Պայրոն, Կիլպըրթ կղզիները կը յայտնաբերէ։ Իսկ կղզիները իրենց անունը առած են Համֆրէյ Կիլպըրթէն երբ ան 1788-ին կղզիները հետազօտեց։ == Պատմութիւն == 27 Մայիս 1892-էն կղզիները, Էլիս կղզիներուն հետ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Բրիտանական կայսրութեան]] մաս կը կազմէին։ 1915-ին բրիտանական գաղթատիրութեան մաս կազմեցին։ 1976-էն մինչեւ 1978 Կիլպըրթ կղզիները անջատուեցան Էլիս կղզիներէն։ 1979-ին անկախացան եւ Պանապային հետ (''Ocean Island)'' կազմեցին [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի պետութիւնը]]՝ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] տասը կղզիներէն ութն եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին]] 11 կղզիներէն ութն։ == Մշակոյթին մէջ == Կիլպըրթ կղզիներուն ջուրերուն մէջն է որ հաւանաբար խորտակուած է «Pequod» [[Հերման Մելվիլ|Հերման Մելվիլի]] «<nowiki/>[[Moby-Dick]]<nowiki/>» վէպին մէջ։ == Գլխաւոր կղզիներ == Կղզեխումբին գլխաւոր կղզիներն են՝ [[Պատկեր:GilbertIslandsPos.png|կենտրոն|մինի|500x500փքս]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="4" |Գլխաւոր Կղզիներն ու անոնց գլխաւոր աւանը |- !Օղակղզի ('''Atoll)''' '''/ կղզի''' !Գլխաւոր աւան !բնակչութեան թիւ (2005) !Կղզիներու նուազագոյն թիւ |- | colspan="4" |Հիւսիսային Կիլպըրթ կղզիներու նախկին վրչ․ շրջան |- |Մագին |Մագին |2 385 |6 |- |Պութարիթր |Թեմանոկունուէա |3 280 |11 |- |Մարագէի |Ռաուանաուի |2 741 |1 |- |Ապայանկ |Թուարապու |5 502 |4-20 |- |Թարաուա |Պեթիօ |45 989 |9+ |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |} <ref>[https://www.letemps.ch/culture/livres/moby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine Moby-Dick․ Անտրէ Գալվել, 12-8-2018]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.letemps.ch%2Fculture%2Flivres%2Fmoby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine Moby-Dick գիրքը, 1-8-2026]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20130930092440/http://www.mfed.gov.ki/wp-content/uploads/2011/05/Census-Report-2010-Volume-1.pdf 2010-ի Քիրիպասիի մարդահամար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներուն անջատումը, W. David McIntyre, 2-12-2017{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.naval-history.net/WW2CampaignsPacific.htm Naval History Homepage-Խաղաղական ովկիանոսին մէջ ռազմական արշաւներ, Ա․Մ․Ն․ եւ դաշնակիցներուն կողմէն, 1941-42{{ref-en}}]</ref> == Աղբիւրներ == [https://www.adb.org/sites/default/files/publication/29734/kiribati-economic-development.pdf Քիրիպասիին քաղաքական եւ տնտեսական զարգացման կարողութիւններ] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8joptac6h9x7n8xfzeoccgmp6y7tdmf 253110 253105 2026-08-02T07:24:41Z HoMen 269 253110 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Կիլպըրթ կղզիներ''' ([[կիլպըրթերէն]]՝ Tungaru'','' [[Անգլերէն|անգլ''․'']]''՝'' Gilbert Islands)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] կղզեխումբ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Կազմուած է 16 [[Օղակղզի|օղակղզիներէ]] եւ բուստային կղզիներէ։ Անոնք Քիրիպասի հանրապետութեան գլխաւոր կղզեխումբն են եւ կը ներառեն [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիայի]] արեւելան մեծ մասը։ == Վարչական == Կիլպըրթ կղզիներուն օղակղզիները կ՛երկարին հիւսիս դէպի հարաւ գիծի վրայ ուղղութեամբ։ Կղզեխումբին տարածութիւնը 264 քլ² է, եւ բնակչութեան թիւը 83 382 է (2005-ի տուեալներ)։ Բնակուած են [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]] նախքան յայտնաբերուին եւրոպացիներէն։ 1765-ին Տոլֆին նաւուն նաւապետը՝ Ճոն Պայրոն, Կիլպըրթ կղզիները կը յայտնաբերէ։ Իսկ կղզիները իրենց անունը առած են Համֆրէյ Կիլպըրթէն երբ ան 1788-ին կղզիները հետազօտեց։ == Նախապատմական շրջան == Կղզիները քանի մը հազարամեակներ՝ առ նուազն 2000-3000 տարիներ, բնակուած են [[Ովկիանիա|Ովկիանիացիներէն]]։ == Պատմութիւն == 27 Մայիս 1892-էն կղզիները, Էլիս կղզիներուն հետ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Բրիտանական կայսրութեան]] մաս կը կազմէին։ 1915-ին բրիտանական գաղթատիրութեան մաս կազմեցին։ 1976-էն մինչեւ 1978 Կիլպըրթ կղզիները անջատուեցան Էլիս կղզիներէն։ 1979-ին անկախացան եւ Պանապային հետ (''Ocean Island)'' կազմեցին [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի պետութիւնը]]՝ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] տասը կղզիներէն ութն եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին]] 11 կղզիներէն ութն։ == Եւրոպացիներուն հետ շփում == Կղզիներուն առաջին անգամ հանդիպեցան՝ [[1606 թուական|1606]],[[Պութարիթարի]] եւ [[Մագին]] կղզիներ․ փորթուկալացի ծովակալ՝ [[Բետրօ Ֆերնանտես տէ Քուէյրոս]]։ [[1765 թուական|1765]], [[Նիքունաու]] կղզի․ բրիտանացի ծովակալ եւ փոխ-նաւապետ՝ [[Ճոն Պայրոն]]։ [[1788 թուական|1788]], [[Գուրիա (օղակղզի)|Գուրիա]], [[Արանուքա]], [[Թարաուա]], [[Ապայանկ]], [[Պութարիթարի եւ Մագին]]․ բրիտանացի ծովակալներ՝ [[Հրամանատար Թոմաս Կիլպըրթ]] եւ [[Հրամանատար Ճոն Մարշալ]]։ [[1820 թուական|1820]], [[Ատամ Եոհան ֆոն Գրաուզընսթերն]] կղզիները «Կիլպըրթ կղզիներ» կը կոչէ, ի պատիւ [[Թոմաս Կիլպըրթ|Թոմաս Կիլպըրթին]]՝ առաջինն էր որ արշիպեղագոսը ճեղքեց [[1788]]-ին։ Իսկ, ֆրանսացի հրամանատար [[Լուի Տիւբերէ]] առաջինը եղաւ որ արշիպեղագոսը քարտէսագրեց ''[[La Coquille (նաւ)|La Coquille]]-''ով (ապա''՝ Astrolabe)'' շրջանաւարկեց երկրագունդը։ == Մշակոյթին մէջ == Կիլպըրթ կղզիներուն ջուրերուն մէջն է որ հաւանաբար խորտակուած է «Pequod» [[Հերման Մելվիլ|Հերման Մելվիլի]] «<nowiki/>[[Moby-Dick]]<nowiki/>» վէպին մէջ։ == Գլխաւոր կղզիներ == Կղզեխումբին գլխաւոր կղզիներն են՝ [[Պատկեր:GilbertIslandsPos.png|կենտրոն|մինի|500x500փքս]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="4" |Գլխաւոր Կղզիներն ու անոնց գլխաւոր աւանը |- !Օղակղզի ('''Atoll)''' '''/ կղզի''' !Գլխաւոր աւան !բնակչութեան թիւ (2005) !Կղզիներու նուազագոյն թիւ |- | colspan="4" |'''Հիւսիսային Կիլպըրթ կղզիներու նախկին վրչ․ շրջան''' |- |[[Մագին (օղակղզի)|Մագին]] |Մագին |2 385 |6 |- |[[Պութարիթարի]] |Թեմանոկունուէա |3 280 |11 |- |[[Մարագէի]] |Ռաուանաուի |2 741 |1 |- |[[Ապայանկ]] |Թուարապու |5 502 |4-20 |- |[[Թարաուա]] |Պեթիօ |45 989 |9+ |- | colspan="4" |'''Կեդրոնական Կիլպըրթ կղզիներու նախկին վրչ․ շրջան''' |- |[[Մէանա]] |Թեպուանկեթուա |1 908 |9 |- |[[Ապեմամա]] |Գարիաթեպիքէ |3 404 |8 |- |[[Գուրիա (օղակղզի)|Գուրիա]] |Թապոնթեպիկէ |1 082 |2 |- |[[Արանուքա]] |Թագաէանկ |1 158 |4 |- |[[Նոնութի]] |Թէուապու |3 179 |12 |- | colspan="4" |'''Հարաւային Կիլպըրթ կղզիներու նախկին վրչ․ շրջան''' |- | |[[Թապիթէուէա]] |Պուարիքի |4 898 |2+ |- |[[Պերու (օղակղզի)|Պերու]] |Թաուպուքինպերու |2 169 |1 |- |[[Նիքունաու]] |Ռունկաթա |1 912 |1 |- |[[Օնոթոա]] |Պուարիքի |1 644 |30 |- |[[Թամանա, Քրիրպասի|Թամանա]] |Պագագա |875 |1 |- |[[Արորաէ]] |Ռորեթի |1 256 |1 |- |'''Կիլպըրթ կղզիներ''' |[[Հարաւային Թարաուա]] |83 382 |117+ |} <ref>[https://www.letemps.ch/culture/livres/moby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine Moby-Dick․ Անտրէ Գալվել, 12-8-2018]</ref> <ref>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.letemps.ch%2Fculture%2Flivres%2Fmoby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine Moby-Dick գիրքը, 1-8-2026]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20130930092440/http://www.mfed.gov.ki/wp-content/uploads/2011/05/Census-Report-2010-Volume-1.pdf 2010-ի Քիրիպասիի մարդահամար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներուն անջատումը, W. David McIntyre, 2-12-2017{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.naval-history.net/WW2CampaignsPacific.htm Naval History Homepage-Խաղաղական ովկիանոսին մէջ ռազմական արշաւներ, Ա․Մ․Ն․ եւ դաշնակիցներուն կողմէն, 1941-42{{ref-en}}]</ref> == Աղբիւրներ == [https://www.adb.org/sites/default/files/publication/29734/kiribati-economic-development.pdf Քիրիպասիին քաղաքական եւ տնտեսական զարգացման կարողութիւններ] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} eeg1ushnc77jx2vf1mtunhvjnvjxykz 0 32323 253106 2026-08-01T19:36:15Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ալպէրթ Փերսընս''' ({{Lang-en|Albert Parsons}}, {{ԱԾ}}), եղած է ամերիկացի ձախակողմեան թերթի խմբագիր, հռետոր եւ աշխատաւորներու իրաւունքներու պաշտպան<ref>{{Cite web|url=https://horizonweekly.ca/en/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%bd-1-%d5%a8-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%...»: 253106 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ալպէրթ Փերսընս''' ({{Lang-en|Albert Parsons}}, {{ԱԾ}}), եղած է ամերիկացի ձախակողմեան թերթի խմբագիր, հռետոր եւ աշխատաւորներու իրաւունքներու պաշտպան<ref>{{Cite web|url=https://horizonweekly.ca/en/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%bd-1-%d5%a8-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4/|title=Մայիս 1-ը` Աշխատանքի Եւ Աշխատաւորներու Միջազգային Տօն|last=horizon_admin|date=|language=en-US|accessdate=2026-08-01}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Ալապամա: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ]] 7dfexs6kpo5grz7x9ma1lkg3zwr370t 3 32324 253107 2026-08-01T23:09:54Z Pathoschild 1628 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 253107 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] ''' <span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span> Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn 2 32325 253108 2026-08-01T23:43:29Z Pathoschild 1628 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 253108 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">{{#babel:ko|en-3|hyw-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]] Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff<!--(I am a Wikidata Admin! <small>([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>)-->, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! <small>([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])</small>). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.</div> 1pzom6azh26q1py28rbnw5wod53ew2b 0 32326 253111 2026-08-02T09:27:29Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մաթիու Քասովից''' ({{Lang-fr|Mathieu Kassovitz}}, {{ԱԾ}}), Ֆրանսացի դերասան, բեմագիր եւ շարժանկարի բեմադրիչ։ Ան իր ստեղծագործական ասպարէզը սկսած է 1978 թուականին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ]] Ստորոգութիւն:Դերասաններ ըստ ազգու...»: 253111 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մաթիու Քասովից''' ({{Lang-fr|Mathieu Kassovitz}}, {{ԱԾ}}), Ֆրանսացի դերասան, բեմագիր եւ շարժանկարի բեմադրիչ։ Ան իր ստեղծագործական ասպարէզը սկսած է 1978 թուականին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Բեմագիրներ]] i26tdrwwgyefajzf7k9l3xpjmdbd9n8 0 32327 253112 2026-08-02T10:05:16Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Տիգրան Տատրեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գեղանկարիչ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Պէյրութ]]։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ]]»: 253112 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Տիգրան Տատրեան''' ({{ԱԾ}}), հայ գեղանկարիչ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Պէյրութ]]։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ]] eprqs96errpa0mdy6p7tpsyl431s1j7 0 32328 253113 2026-08-02T10:19:09Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաք Տըլոր''' ({{Lang-fr|Jacques Lucien Jean Delors}}, {{ԱԾ}}), ֆրանսացի քաղաքական գործիչ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Փարիզ]]։ 1981-1984 թուականներուն նախագահ [[Ֆրանսուա Միթերան|Ֆրանսուա Միթերանի]] կառավարութեան վարած է ելեւմուտքի նախարարի պաշտօնը։ == Ծանօթագրութի...»: 253113 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաք Տըլոր''' ({{Lang-fr|Jacques Lucien Jean Delors}}, {{ԱԾ}}), ֆրանսացի քաղաքական գործիչ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Փարիզ]]։ 1981-1984 թուականներուն նախագահ [[Ֆրանսուա Միթերան|Ֆրանսուա Միթերանի]] կառավարութեան վարած է ելեւմուտքի նախարարի պաշտօնը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Նախարարներ]] p02xz7gs6yv347vik2ekjfex8t15uwt 0 32329 253114 2026-08-02T10:48:51Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կրեթա Կարպօ''' ({{Lang-sv|Greta Lovisa Gustafsson}}, {{ԱԾ}}), շուէտցի դերասանուհի։ Յայտնի դարձած է 1920-1930-ական թուականներուն։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Սթոքհոլմ]]։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ ըստ ազգութեան]] Ստորոգութիւն...»: 253114 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կրեթա Կարպօ''' ({{Lang-sv|Greta Lovisa Gustafsson}}, {{ԱԾ}}), շուէտցի դերասանուհի։ Յայտնի դարձած է 1920-1930-ական թուականներուն։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Սթոքհոլմ]]։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ]] rxwzynwd7axdu7lax7qb90r2kbq385t