Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 4 19598 253190 252594 2026-08-04T23:39:45Z Կարէն 9021 253190 wikitext text/x-wiki == Անհրաժեշտ յօդուածներ == Բարե՛ւ, ստորեւ կրնաք գտնել յօդուածներու ցանկ մը: Այս յօդուածներուն ներկայութիւնը արեւմտահայերէն ուիքիի վրայ անհրաժեշտ է, իրենց տուն տուէք մեր ուիքիին վրայ եւ գրեցէք իրենց մասին 😃 === Դիցաբանութիւն === * [[պերեդիքսոն]] - [[:en:Peridexion tree]] * [[Հրուդէն]] - [[:hy:Ֆերեյդուն]] - [[:en:Fereydun]] * [[Առասպելական արարած]] - [[:hy:Առասպելական արարած]] - [[:en:Legendary creature]] * [[Հսկայ]] - [[:hy:Հսկա]] - [[:en:Giant]] === Կենդանիներ === * [[գետակինճ]] - [[:hy:Գետակինճեր]] - [[:en:Tapirus]] * [[ռնգեղջիւր]] - [[:hy:Ռնգեղջյուր]] - [[:en:Rhinoceros]] * [[սարեակ]] - [[:hy:Սարյակներ (ընտանիք)]] - [[:en:Starling]] * [[շահէն]] - [[:en:Falco peleigrinoides]] * [[սերմնագռավ]] - [[:hy:Սերմնաքաղ]] - [[:en:Rook (bird)]] * [[սիրամարգ]] - [[:en:Peafowl]] * [[փայտփորիկ]] - [[:en:Woodpecker]] * [[յոպոպ]] - [[:en:Hoopoe]] * [[քնարահաւ]] - [[:en:Lyrebird]] * [[հաւալուսն]] - [[:hy:հավալուսն]] - [[:en:Pelican]] * [[ծովակով]] - [[:hy:Ստելլերյան կով]] - [[:en:Steller's sea cow]] === Երկիրներ === * [[:hyw:Պոզնիա եւ Հերցեկովինա|Պոզնիա եւ Հերցեկովինա]] - [[:hy:Բոսնիա և Հերցեգովինա|Բոսնիա և Հերցեգովինա]] - [[:en:Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]] * [[:hyw:Քամպոճա|Քամպոճա]] - [[:hy:Կամբոջա|Կամբոջա]] - [[:en:Cambodia|Cambodia]] * [[:hyw:Կենդրոնային Ափրիկէի Հանրապետութիւն|Կենդրոնային Ափրիկէի Հանրապետութիւն]] - [[:hy:Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն|Կենտրոնաաֆրիկյան Հանրապետություն]] - [[:en:Central African Republic|Central African Republic]] * [[:hyw:Քոմորեան կղզիներ|Քոմորեան կղզիներ]] - [[:hy:Կոմորյան կղզիներ|Կոմորյան կղզիներ]] - [[:en:Comoros|Comoros]] * [[:hyw:Տոմինիքեան Հանրապետութիւն|Տոմինիքեան Հանրապետութիւն]] - [[:hy:Դոմինիկյան Հանրապետություն|Դոմինիկյան Հանրապետություն]] - [[:en:Dominican Republic|Dominican Republic]] * [[:hyw:Սալվատոր|Սալվատոր]] - [[:hy:Սալվադոր|Սալվադոր]] - [[:en:El Salvador|El Salvador]] * [[:hyw:Էսուաթինի|Էսուաթինի]] - [[:hy:Էսվատինի|Էսվատինի]] - [[:en:Eswatini|Eswatini]] * [[:hyw:Կամպիա|Կամպիա]] - [[:hy:Գամբիա|Գամբիա]] - [[:en:Gambia|Gambia]] * [[:hyw:Կանա|Կանա]] - [[:hy:Գանա|Գանա]] - [[:en:Ghana|Ghana]] * [[:hyw:Կրենատա|Կրենատա]] - [[:hy:Գրենադա|Գրենադա]] - [[:en:Grenada|Grenada]] * [[:hyw:Կինի|Կինի]] - [[:hy:Գվինեա|Գվինեա]] - [[:en:Guinea|Guinea]] * [[:hyw:Կինի-Պիսաու|Կինի-Պիսաու]] - [[:hy:Գվինեա-Բիսաու|Գվինեա-Բիսաու]] - [[:en:Guinea-Bissau|Guinea-Bissau]] * [[:hyw:Կայանա|Կայանա]] - [[:hy:Գայանա|Գայանա]] - [[:en:Guyana|Guyana]] * [[:hyw:Հայիթի|Հայիթի]] - [[:hy:Հայիթի|Հայիթի]] - [[:en:Haiti|Haiti]] * [[:hyw:Հոնտուրաս|Հոնտուրաս]] - [[:hy:Հոնդուրաս|Հոնդուրաս]] - [[:en:Honduras|Honduras]] * [[:hyw:Քիրիպաթի|Քիրիպաթի]] - [[:hy:Կիրիբատի|Կիրիբատի]] - [[:en:Kiribati|Kiribati]] * [[:hyw:Ղրղզստան|Ղրղզստան]] - [[:hy:Ղրղզստան|Ղրղզստան]] - [[:en:Kyrgyzstan|Kyrgyzstan]] * [[:hyw:Մալաուի|Մալաուի]] - [[:hy:Մալավի|Մալավի]] - [[:en:Malawi|Malawi]] * [[:hyw:Մալի|Մալի]] - [[:hy:Մալի|Մալի]] - [[:en:Mali|Mali]] * [[:hyw:Մարշալեան Կղզիներ|Մարշալեան Կղզիներ]] - [[:hy:Մարշալյան կղզիներ|Մարշալյան կղզիներ]] - [[:en:Marshall Islands|Marshall Islands]] * [[:hyw:Մորիթանիա|Մորիթանիա]] - [[:hy:Մավրիտանիա|Մավրիտանիա]] - [[:en:Mauritania|Mauritania]] * [[:hyw:Մաւրիկիոս|Մաւրիկիոս]] - [[:hy:Մավրիկիոս|Մավրիկիոս]] - [[:en:Mauritius|Mauritius]] * [[:hyw:Միքրոնեզիա|Միքրոնեզիա]] - [[:hy:Միկրոնեզիա|Միկրոնեզիա]] - [[:en:Micronesia|Micronesia]] * [[:hyw:Մոնկոլիա|Մոնկոլիա]] - [[:hy:Մոնղոլիա|Մոնղոլիա]] - [[:en:Mongolia|Mongolia]] * [[:hyw:Մոզամպիք|Մոզամպիք]] - [[:hy:Մոզամբիկ|Մոզամբիկ]] - [[:en:Mozambique|Mozambique]] * [[:hyw:Նաուրու|Նաուրու]] - [[:hy:Նաուրու|Նաուրու]] - [[:en:Nauru|Nauru]] * [[:hyw:Նիժեր|Նիժեր]] - [[:hy:Նիգեր|Նիգեր]] - [[:en:Niger|Niger]] * [[:hyw:Փալաու|Փալաու]] - [[:hy:Պալաու|Պալաու]] - [[:en:Palau|Palau]] * [[:hyw:Բաբուա Նոր Կինի|Բաբուա Նոր Կինի]] - [[:hy:Պապուա Նոր Գվինեա|Պապուա Նոր Գվինեա]] - [[:en:Papua New Guinea|Papua New Guinea]] * [[:hyw:Բարակուայ|Բարակուայ]] - [[:hy:Պարագվայ|Պարագվայ]] - [[:en:Paraguay|Paraguay]] * [[:hyw:Բերու|Բերու]] - [[:hy:Պերու|Պերու]] - [[:en:Peru|Peru]] * [[:hyw:Ֆիլիբիններ|Ֆիլիբիններ]] - [[:hy:Ֆիլիպիններ|Ֆիլիպիններ]] - [[:en:Philippines|Philippines]] * [[:hyw:Սան Լուսիա|Սան Լուսիա]] - [[:hy:Սենթ Լյուսիա|Սենթ Լյուսիա]] - [[:en:Saint Lucia|Saint Lucia]] * [[:hyw:Սան Վինսնթ եւ Կրենատիններ|Սան Վինսնթ եւ Կրենատիններ]] - [[:hy:Սենթ Վինսենթ և Գրենադիններ|Սենթ Վինսենթ և Գրենադիններ]] - [[:en:Saint Vincent and the Grenadines|Saint Vincent and the Grenadines]] * [[:hyw:Սան Մարինո|Սան Մարինո]] - [[:hy:Սան Մարինո|Սան Մարինո]] - [[:en:San Marino|San Marino]] * [[:hyw:Սան Թոմէ եւ Բրինսիբի|Սան Թոմէ եւ Բրինսիբի]] - [[:hy:Սան Տոմե և Պրինսիպի|Սան Տոմե և Պրինսիպի]] - [[:en:Sao Tome and Principe|Sao Tome and Principe]] * [[:hyw:Սեյշելեան կղզիներ|Սեյշելեան կղզիներ]] - [[:hy:Սեյշելյան կղզիներ|Սեյշելյան կղզիներ]] - [[:en:Seychelles|Seychelles]] * [[:hyw:Սոմալիա|Սոմալիա]] - [[:hy:Սոմալի|Սոմալի]] - [[:en:Somalia|Somalia]] * [[:hyw:Շրի Լանքա|Շրի Լանքա]] - [[:hy:Շրի Լանկա|Շրի Լանկա]] - [[:en:Sri Lanka|Sri Lanka]] * [[:hyw:Սուրինամ|Սուրինամ]] - [[:hy:Սուրինամ|Սուրինամ]] - [[:en:Suriname|Suriname]] * [[:hyw:Թաճիքստան|Թաճիքստան]] - [[:hy:Տաջիկստան|Տաջիկստան]] - [[:en:Tajikistan|Tajikistan]] * [[:hyw:Արեւելեան Թիմոր|Արեւելեան Թիմոր]] - [[:hy:Արևելյան Թիմոր|Արևելյան Թիմոր]] - [[:en:Timor-Leste|Timor-Leste]] * [[:hyw:Թոկո|Թոկո]] - [[:hy:Տոգո|Տոգո]] - [[:en:Togo|Togo]] * [[:hyw:Թոնկա|Թոնկա]] - [[:hy:Տոնգա|Տոնգա]] - [[:en:Tonga|Tonga]] * [[:hyw:Թրինիտատ եւ Թոպակո|Թրինիտատ եւ Թոպակո]] - [[:hy:Տրինիդադ և Տոբագո|Տրինիդադ և Տոբագո]] - [[:en:Trinidad and Tobago|Trinidad and Tobago]] * [[:hyw:Թուրքմենստան|Թուրքմենստան]] - [[:hy:Թուրքմենստան|Թուրքմենստան]] - [[:en:Turkmenistan|Turkmenistan]] * [[:hyw:Թուվալու|Թուվալու]] - [[:hy:Տուվալու|Տուվալու]] - [[:en:Tuvalu|Tuvalu]] ==== Երկիրներ, որոնք ՄԱԿ-ի անդամ չեն, ոչ ալ դիտորդ ==== * [[Աբխազիոյ Հանրապետութիւն։]] - [[:hy:Աբխազիայի Հանրապետություն]] - [[:en:Abkhazia]] * [[:hyw:Հարաւային Օսիա|Հարաւային Օսիա]] - [[:hy:Հարավային Օսիա|Հարավային Օսիա]] - [[:en:South Ossetia|South Ossetia]] === Պատմական շրջաններ եւ երկիրներ === * [[Ասորեստան]] - [[:hy:Ասորեստան]] - [[:en:Assyria]] * [[Մակեդոնիա]] - [[:hy:Մակեդոնիա (տերմինաբանություն)]] - [[:en:Macedonia (terminology)]] * [[Մարաստան]] կամ Մարք - [[:hy:Մարաստան]] - [[:en:Media (region)]] * [[Ալանք]] - [[:hy:Ալանիա]] - [[:en:Alania]] === Լեզուներ === * [[Մանտարին Չինարէն]] - [[:en:Mandarin Chinese]] * [[Հինտի]] - [[:en:Hindi]] * [[Սպաներէն]] - [[:en:Spanish language]] * [[Պենկալերէն]] - [[:en:Bengali language]] * [[Փորթուկալերէն]] - [[:en:Portuguese language]] * [[Ուրտու]] - [[:en:Urdu]] * [[Ինտոնեզերէն]] - [[:en:Indonesian language]] * [[Մարաթերէն]] - [[:en:Marathi language]] * [[Թելուկերէն]] - [[:en:Telugu language]] * [[Հաուներէն]] - [[:en:Hausa language]] * [[Թամիլերէն]] - [[:en:Tamil language]] * [[Սուահիլերէն]] - [[:en:Swahili language]] * [[Վիեդնամերէն]] - [[:en:Vietnamese language]] * [[Թակալերէն]] - [[:en:Tagalog language]] * [[Փունճապերէն]] - [[:en:Punjabi language]] * [[Քորերէն]] - [[:en:Korean language]] * [[Ճավանեզերէն]] - [[:en:Javanese language]] * [[Կուճարաթերէն]] - [[:en:Gujarati language]] * [[Ամհարերէն]] - [[:en:Amharic]] * [[Քաննատերէն]] - [[:en:Kannada]] * [[Ապխազերէն]] - [[:en:Abkhaz language]] * [[Ալպաներէն]] - [[:en:Albanian language]] * [[Պրեթոներէն]] - [[:en:Breton language]] * [[Պուլկարերէն]] - [[:en:Bulgarian language]] * [[Քաթալաներէն]] - [[:en:Catalan language]] * [[Քորսիքերէն]] - [[:en:Corsican language]] * [[Խրիմի Թաթարերէն]] - [[:en:Crimean Tatar language]] * [[Չեխերէն]] - [[:en:Czech language]] * [[Տանիերէն]] - [[:en:Danish language]] * [[Հոլանտերէն]] - [[:en:Dutch language]] * [[Էսթոներէն]] - [[:en:Estonian language]] * [[ֆիններէն]] - [[:en:Finnish language]] * [[Իսլանտերէն]] - [[:en:Icelandic language]] * [[Իռլանտերէն]] - [[:en:Irish language]] * [[Լադիշերէն]] - [[:en:Latvian language]] * [[Լիդվերէն]] - [[:en:Lithuanian language]] * [[Լիւքսամպուրկերէն]] - [[:en:Luxembourgish]] * [[Մակեդոներէն]] - [[:en:Macedonian language]] * [[Մալթայերէն]] - [[:en:Maltese language]] * [[Նորվեկերէն]] - [[:en:Norweigian language]] * [[Լեհերէն]] - [[:en:Polish language]] * [[Ռոմանշերէն]] - [[:en:Romansh language]] * [[Ռումանիրէն]] - [[:en:Romanian language]] * [[Սերպոխորվաթերէն]] - [[:en:Serbo-Croatian]] * [[Սլովաքերէն]] - [[:en:Slovak language]] * [[Սլովեներէն]] - [[:en:Slovenian language]] * [[Շուետերէն]] - [[:en:Swedish language]] === Երաժշտական Նուագարաններ === * [[Քլարինեթ]] - [[:hy:Կլառնետ|Կլառնետ]] - [[:en:Clarinet|Clarinet]] * [[Աւագափող]] - [[:hy:Ֆլէյտա|Ֆլէյտա]] - [[:en:Flute|Flute]] * [[Հոպոյ]] - [[:hy:Հոբոյ|Հոբոյ]] - [[:en:Oboe|Oboe]] * [[Պասուն]] - [[:hy:Ֆագոտ (երաժշտական գործիք)|Ֆագոտ (երաժշտական գործիք)]] - [[:en:Bassoon|Bassoon]] * [[Թուպա]] - [[:en:Tuba|Tuba]] * [[Թրոմպոն]] - [[:hy:Տրոմբոն|Տրոմբոն]] - [[:en:Trombone|Trombone]] * [[Գալարափող]] - [[:hy:Գալարափող|Գալարափող]] - [[:en:French horn|French horn]] * [[Շեփոր]] - [[:hy:Շեփոր|Շեփոր]] - [[:en:Trumpet|Trumpet]] * [[Շվի]] - [[:en:Shvi]] === CEE Ցանկ === * [[Հայերը Իրաքի Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi_Armenians * [[Հայերը Վրաստանի Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Georgia * [[Հայերը Արժանթինի Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Argentine * [[Հայերը Սուրիոյ Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Syria * [[Հայերը Ուքրանիոյ Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Ukraine * [[Հայերը Աւստրիոյ Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Austria * [[Հայերը Գանատայի Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Canadians * [[Հայերը Աւստրալիոյ Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Australians * [[Հայերը Թուրքիոյ Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Turkey * [[Հայերը Սինկափուրի Մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Singapore * [[Թագնուած Հայեր]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Hidden_Armenians * [[Հայերը Հունգարիոյ մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Hungary * [[Հայերը Միացեալ Թագաւորութեան մէջ]] - https://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_the_United_Kingdom === Կազմակերպութիւններ === * [[ՏՀԶԿ]] - [[:en:|OECD]] * [[Արաբական Լիկա]] - [[:en:Arab League]] * [[Ափրիկեան Միութիւն]] - [[:en:African Union]] * [[Ֆրանսախօսութեան Միջազգային Կազմակերպութիւն]] - [[:en:Organisation internationale de la Francophonie]] * [[Իսլամական Համագործակցութեան Կազմակերպութիւն]] - [[:en:Organisation of Islamic Cooperation]] * [[Հնդկական Ովկիանոսի Յանձնաժողով]] - [[:en:Indian Ocean Commission]] * [[ Փոքր Կղզի Պետութիւններու Դաշինք]] - [[:en:Alliance of Small Island States]] * [[Ազգերու Համագործակցութիւն]] - [[:en:Commonwealth of Nations]] * [[G77]] - [[:en:Group of 77]] * [[Չմիացած Երկիրներու Շարժում]] - [[:en:Non-Aligned Movement]] * [[Ծովային Մետաքսի Ճամբայ]] - [[:en:Maritime Silk Road]] === Հայ անձնաւորութիւններ === * [[Վիգէն Պապիկեան]] - [[:en:Viken Babikian]] * [[Ճօ Մանճանիելօ]] - [[:en:Joe Manganiello]] * [[Լէրի Կակոսեան]] - [[:en:Larry Gagosian]] * [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]] * [[Զաւեն Գույումճեան]] - [[:en:Zaven Kouyoumdjian]] * [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]] * [[Նիքոլ Սապա]] - [[:en:Nicole Saba]] * [[Նշան Տէր Յարութիւնեան]] - [[:ar:نيشان (إعلامي)]] * [[Նուրա Գէւորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]] * [[Սագօ Շահինեան]] - [[:en:Sako Shahinian]] * [[Մարտիկ Չափարեան]] - [[:en:Mardik Tchaparian]] * [[Յակոբ Տոնապետեան]] - [[:en:Agop Donabidian]] * [[Վարդան Ղազարեան]] - [[:en:Vardan Ghazaryan]] * [[Խորէն Աբրահամեան]] - [[:en:Khoren Abrahamyan]] * [[Ալեքսանտր Երիցեան]] - [[:hy:Ալեքսանդր Երիցյան]] * [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]] * [[Ֆրանսիս Վեպեր]] - [[:en:Francis Veber]] * [[Ֆրանսուա Պերլեան]] - [[:en:François Berléand]] * [[Ալեն Պերպերեան]] - [[:en:Alain Berbérian]] * [[Փասքալ Լեժիթիմուս]] - [[:en:Pascal Légitimus]] * [[Մայքըլ Վարդան]] - [[:en:Michael Vartan]] * [[Մարիանա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]] * [[Մաթիո Մատենեան]] - [[:en:Mathieu Madénian]] * [[Ռաֆֆի Շարթ]] - [[:en:Raffy Shart]] * [[Նինա Պերպերովա]] - [[:en:Nina Berberova]] * [[Ֆիլիփ Ճեան]] - [[:en:Philippe Djian]] * [[Ժան-Քլոտ Քեպապճեան]] - [[:en:Jean-Claude Kebabdjian]] * [[Ժաք Հելեան]] - [[:en:Jacques Hélian]] * [[Լեւոն Սայեան]] - [[:en:Lévon Sayan]] * [[Տանիել Ժերարտ]] - [[:en:Danyel Gérard]] * [[Ֆրանսուա Գէորքեան]] - [[:en:François Kevorkian]] * [[Անտրէ Մանուկեան]] - [[:en:André Manoukian]] * [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]] * [[Եսայի Ալթունեան]] - [[:en:Essaï Altounian]] * [[Լեոն Արթիւր Թիւթիւնճեան]] - [[:en:Léon Arthur Tutundjian]] * [[Մելիք Օհանեան]] - [[:en:Melik Ohanian]] * [[Էտուարտ Պալլատուր]] - [[:en:Édouard Balladur]] * [[Ժերարտ Տարմանին]] - [[:en:Gérald Darmanin]] * [[Սարա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]] * [[Արսեն Չաքարեան]] - [[:en:Arsène Tchakarian]] * [[Ալեն Փրոսթ]] - [[:en:Alain Prost]] * [[Էրիք Ասատուրեան]] - [[:en:Éric Assadourian]] * [[Եուրի Ճորքաէֆ]] - [[:en:Youri Djorkaeff]] * [[Ալեն Պողոսեան]] - [[:en:Alain Boghossian]] * [[Տիմիթրի Եաչվիլի]] - [[:en:Dimitri Yachvili]] * [[Սիրիաք Ռիվիերեան]] - [[:en:Cyriaque Rivieyran]] * [[Իտա Ատամոֆ]] - [[:en:Ida Adamoff]] * [[Փաթրիք Տոնապետեան]] - [[:en:Patrick Donabédian]] * [[Անահիտ Տոնապետեան Տեմոփուլոս]] - [[:hy:Անահիտ Տոնապետյան-Դեմոպուլոս]] * [[Սերժ Չուրուք]] - [[:en:Serge Tchuruk]] * [[Ալեն Մանուքեան]] - [[:en:Alain Manoukian]] * [[Ալեն Միքլի]] - [[:en:Alain Mikli]] * [[Ռաֆֆի Հալաճեան]] - [[:en:Rafi Haladjian]] * [[Փոլ-Լուի Արսլանեան]] - [[:en:Paul-Louis Arslanian]] * [[Կլետիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]] * [[Վիք Տարչինեան]] - [[:en:Vic Darchinyan]] * [[Ճորճ Տոնիկեան]] - [[:en:George Donikian]] * [[Պրայըն Կուրճեան]] - [[:en:Brian Goorjian]] * [[Սլավա Գրիգորեան]] - [[:en:Slava Grigoryan]] * [[Ժանօ Թուսունեան]] - [[:en:Jano Toussounian]] * [[Ճոն Քաչոյեան]] - [[:en:John Kachoyan]] * [[Եուրիկ Սարգիսեան]] - [[:en:Yurik Sarkisyan]] * [[Պորիս Պապայեան]] - [[:en:Boris Babayan]] * [[Ալեքսէյ Հեքիմեան]] - [[:en:Alexey Ekimyan]] * [[Կարի Քասփարով]] - [[:en:Garry Kasparov]] * [[Վլատիմիր Յակոբեան]] - [[:en:Vladimir Akopian]] * [[Աշոտ Նադանեան]] - [[:en:Ashot Nadanian]] * [[Վլադիմիր Պաղիրով]] - [[:en:Vladimir Bagirov]] * [[Եւկենի Պետրոսեան]] - [[:en:Yevgeny Petrosyan]] * [[Սերկեյ Ղազարով]] - [[:en:Sergey Gazarov]] * [[Կիորկի Շահնազարով]] - [[:en:Georgy Shakhnazarov]] * [[Ռաֆայել Կապրելեան]] - [[:en:Rafael Kaprelyan]] * [[Սերկեյ Պետրոսեան]] - [[:en:Sergey Petrosyan]] * [[Կարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]] * [[Կարապետ Կարապետեան]] - [[:en:Karapet Karapetyan]] * [[Յարութիւն Խաչադրեան]] - [[:en:Harutyun Khachatryan]] * [[Վաղարշակ Յարութիւնեան]] - [[:en:Vagharshak Harutiunyan]] * [[Յովնաթանեան ընտանիք]] - [[:en:Hovnatanian]] * [[Յակոբ Դաւթեան]] - [[:en:Yakov Davydov]] * [[Վլատիմիր Սարգսեան]] - [[:en:Vladimir Sargsyan]] * [[Աղվան Վարդանեան]] - [[:en:Aghvan Vardanyan]] * [[Արթիւր Յակոբեան]] - [[:en:Arturs Akopjans]] * [[Ալան Մելիքճանեան]] - [[:en:Captain Disillusion]] * [[Պորիս Փարսատանեան]] - [[:en:Boris Parsadanian]] * [[Եուրի Սարգիսեան]] - [[:en:Yuriy Sarkisyan]] * [[Արթեոմ Ֆիլիփոսեան]] - [[:en:Artyom Filiposyan]] * [[Վատիմ Ապրամով]] - [[:en:Vadim Abramov]] * [[Արթիւր Գրիգորեան]] - [[:en:Artur Grigorian]] * [[Անտրեյ Յակոբեանց]] - [[:en:Andrey Akopyants]] * [[Թամարա Խանում]] - [[:en:Tamara Khanum]] * [[Ռալֆ Եիրիկեան]] - [[:en:Ralph Yirikian]] === Ծով === * [[Կասպից ծով]] - [[:hy:Կասպից ծով]] - [[:en:Caspian Sea]] === Բնագիտութիւն === * [[Ժառանգաբանութիւն]] - [[:hy:Գենետիկա]] - [[:en:Genetics]] * [[Լուսասինթեզ]] - [[:hy:Ֆոտոսինթեզ]] - [[:en:Photosynthesis]] * [[Բնահամակարգ]] - [[:hy:Էկոհամակարգ]] - [[:en:Ecosystem]] * [[Կլիմայի փոփոխութիւն]] - [[:hy:Կլիմայի փոփոխություն]] - [[:en:Climate change]] * [[Պարբերական աղիւսակ]] - [[:hy:Պարբերական համակարգ]] - [[:en:Periodic table]] * [[Քուանթային մեքանիկա]] - [[:hy:Քվանտային մեխանիկա]] - [[:en:Quantum mechanics]] * [[Յարաբերականութեան տեսութիւն]] - [[:hy:Հարաբերականության տեսություն]] - [[:en:Theory of relativity]] * [[Ջերմադինամիկա]] - [[:hy:Թերմոդինամիկա]] - [[:en:Thermodynamics]] * [[Էնթրոփիա]] - [[:hy:Էնտրոպիա]] - [[:en:Entropy]] === Թուաբանութիւն եւ արհեստագիտութիւն === * [[Հաւանականութիւն]] - [[:hy:Հավանականություն]] - [[:en:Probability]] * [[Վիճակագրութիւն]] - [[:hy:Վիճակագրություն]] - [[:en:Statistics]] * [[Հանրահաշիւ]] - [[:hy:Հանրահաշիվ]] - [[:en:Algebra]] * [[Թուաբանական վերլուծութիւն]] - [[:hy:Մաթեմատիկական անալիզ]] - [[:en:Calculus]] * [[Արհեստական բանականութիւն]] - [[:hy:Արհեստական բանականություն]] - [[:en:Artificial intelligence]] * [[Կիսահաղորդիչ]] - [[:hy:Կիսահաղորդիչ]] - [[:en:Semiconductor]] === Իմաստասիրութիւն եւ ընկերութիւն === * [[Բարոյագիտութիւն]] - [[:hy:Էթիկա]] - [[:en:Ethics]] * [[Մարդու իրաւունքներ]] - [[:hy:Մարդու իրավունքներ]] - [[:en:Human rights]] * [[Համաշխարհայնացում]] - [[:hy:Գլոբալիզացիա]] - [[:en:Globalization]] === Պատմութիւն === * [[Լուսաւորութեան դարաշրջան]] - [[:hy:Լուսավորության դարաշրջան]] - [[:en:Age of Enlightenment]] * [[Արդիւնաբերական յեղափոխութիւն]] - [[:hy:Արդյունաբերական հեղափոխություն]] - [[:en:Industrial Revolution]] * [[Պաղ պատերազմ]] - [[:hy:Սառը պատերազմ]] - [[:en:Cold War]] * [[Մոնկոլական կայսրութիւն]] - [[:hy:Մոնղոլական կայսրություն]] - [[:en:Mongol Empire]] * [[Ֆրանսական յեղափոխութիւն]] - [[:hy:Ֆրանսիական մեծ հեղափոխություն]] - [[:en:French Revolution]] * [[Յուլիոս Կեսար]] - [[:hy:Հուլիոս Կեսար]] - [[:en:Julius Caesar]] * [[Նափոլէոն Պոնափարթ]] - [[:hy:Նապոլեոն Բոնապարտ]] - [[:en:Napoleon]] === Աշխարհագրութիւն === * [[Ցամաքամաս]] - [[:hy:Մայրցամաք]] - [[:en:Continent]] === Համաշխարհային դէմքեր === * [[Իսահակ Նիւթըն]] - [[:hy:Իսահակ Նյուտոն]] - [[:en:Isaac Newton]] * [[Քարլ Մարքս]] - [[:hy:Կարլ Մարքս]] - [[:en:Karl Marx]] === Աստղագիտութիւն === * [[Գալակտիկա]] - [[:hy:Գալակտիկա]] - [[:en:Galaxy]] * [[Արեւ]] - [[:hy:Արեգակ]] - [[:en:Sun]] * [[Աստղ]] - [[:hy:Աստղ]] - [[:en:Star]] * [[Մեծ պայթիւն]] - [[:hy:Մեծ պայթյուն]] - [[:en:Big Bang]] * [[Ձգողականութիւն]] - [[:hy:Ձգողականություն]] - [[:en:Gravity]] === Մարդու մարմին եւ բժշկութիւն === * [[Մարդու մարմին]] - [[:hy:Մարդու մարմին]] - [[:en:Human body]] * [[Կմախք]] - [[:hy:Կմախք]] - [[:en:Skeleton]] * [[Հակամանրէ]] - [[:hy:Հակաբիոտիկներ]] - [[:en:Antibiotic]] * [[Համավարակ]] - [[:hy:Պանդեմիա]] - [[:en:Pandemic]] * [[Սնուցում]] - [[:hy:Սնուցում]] - [[:en:Nutrition]] === Գիտութիւն === * [[Քիմիական տարր]] - [[:hy:Քիմիական տարր]] - [[:en:Chemical element]] * [[Երկաթ]] - [[:hy:Երկաթ]] - [[:en:Iron]] * [[Ուժ]] - [[:hy:Ուժ]] - [[:en:Force]] * [[Ուժանիւթ]] - [[:hy:Էներգիա]] - [[:en:Energy]] === Կրօնք === * [[Կրօնք]] - [[:hy:Կրոն]] - [[:en:Religion]] * [[Հրէականութիւն]] - [[:hy:Հուդայականություն]] - [[:en:Judaism]] * [[Հնդուականութիւն]] - [[:hy:Հինդուիզմ]] - [[:en:Hinduism]] * [[Ղուրան]] - [[:hy:Ղուրան]] - [[:en:Quran]] * [[Կաթողիկէ Եկեղեցի]] - [[:hy:Կաթոլիկ եկեղեցի]] - [[:en:Catholic Church]] === Ընկերութիւն եւ առօրեայ կեանք === * [[Ընտանիք]] - [[:hy:Ընտանիք]] - [[:en:Family]] * [[Կրթութիւն]] - [[:hy:Կրթություն]] - [[:en:Education]] * [[Սնունդ]] - [[:hy:Սնունդ]] - [[:en:Food]] * [[Քաղաք]] - [[:hy:Քաղաք]] - [[:en:City]] === Արուեստ եւ մշակոյթ === * [[Շարժապատկեր]] - [[:hy:Կինոարվեստ]] - [[:en:Film]] * [[Օփերա]] - [[:hy:Օպերա]] - [[:en:Opera]] === Գրականութիւն === * [[Բանաստեղծութիւն]] - [[:hy:Պոեզիա]] - [[:en:Poetry]] * [[Թատերգութիւն]] - [[:hy:Դրամա]] - [[:en:Drama]] * [[Դիւցազնավէպ]] - [[:hy:Էպոս]] - [[:en:Epic poetry]] === Արհեստագիտութիւն === * [[Համացանց]] - [[:hy:Համացանց]] - [[:en:Internet]] * [[Ծրագրաշար]] - [[:hy:Ծրագրային ապահովում]] - [[:en:Software]] * [[Խելախօս]] - [[:hy:Սմարթֆոն]] - [[:en:Smartphone]] * [[Ընկերային ցանց]] - [[:hy:Սոցիալական ցանց]] - [[:en:Social media]] * [[Հեռախօս]] - [[:hy:Հեռախոս]] - [[:en:Telephone]] * [[Հեռատեսիլ]] - [[:hy:Հեռուստատեսություն]] - [[:en:Television]] * [[Ռոպոթ]] - [[:hy:Ռոբոտ]] - [[:en:Robot]] === Տնտեսութիւն === * [[Դրամատուն]] - [[:hy:Բանկ]] - [[:en:Bank]] * [[Սղաճ]] - [[:hy:Գնաճ]] - [[:en:Inflation]] * [[Առեւտուր]] - [[:hy:Առևտուր]] - [[:en:Trade]] * [[Հարկ]] - [[:hy:Հարկ (պետական)]] - [[:en:Tax]] * [[Պորսա]] - [[:hy:Ֆոնդային բորսա]] - [[:en:Stock exchange]] === Մարզաձեւեր === * [[Ոտնագնդակ]] - [[:hy:Ֆուտբոլ]] - [[:en:Association football]] * [[Պասքեթպոլ]] - [[:hy:Բասկետբոլ]] - [[:en:Basketball]] * [[Ողիմպիական խաղեր]] - [[:hy:Օլիմպիական խաղեր]] - [[:en:Olympic Games]] === Ժամանակ === * [[Ժամ]] - [[:hy:Ժամ]] - [[:en:Hour]] * [[Օր]] - [[:hy:Օր]] - [[:en:Day]] * [[Շաբաթ]] - [[:hy:Շաբաթ]] - [[:en:Week]] * [[Ամիս]] - [[:hy:Ամիս]] - [[:en:Month]] * [[Տարի]] - [[:hy:Տարի]] - [[:en:Year]] * [[Տասնամեակ]] - [[:hy:Տասնամյակ]] - [[:en:Decade]] * [[Հազարամեակ]] - [[:hy:Հազարամյակ]] - [[:en:Millennium]] * [[Տեւողութիւն]] - [[:en:Duration]] * [[Ակնթարթ]] - [[:en:Instant]] * [[Դարաշրջան]] - [[:hy:Դարաշրջան]] - [[:en:Era]] * [[Տարուան եղանակ]] - [[:hy:Տարվա եղանակ]] - [[:en:Season]] * [[Ամսաթիւ]] - [[:hy:Ամսաթիվ]] - [[:en:Calendar date]] * [[Ժամային գօտի]] - [[:hy:Ժամային գոտի]] - [[:en:Time zone]] * [[Յուլեան օրացոյց]] - [[:hy:Հուլյան օրացույց]] - [[:en:Julian calendar]] === Այլ === * [[Օդերեւութախօսութիւն]] - [[:en:Meteorology]] * [[Հանքախօսութիւն]] - [[:en:Mineralogy]] * [[Երկրախօսութիւն]] - [[:en:Geology]] * [[Ուժական գիտութիւն]] - [[:en:Dynamics]] * [[Աճառախօսութիւն]] - [[:en:Chondrology]] * [[Գաւառագրութիւն]] - [[:en:Chorographie]] * [[Ճակատագիտութիւն]] - [[:en:Métoposcopie]] * [[Բնազանցութիւն]] - [[:en:Metaphysics]] * [[Աստեղագիտութիւն]] - [[:en:Astronomy]] * [[Ջրակշռութիւն]] - [[:en:Hydrostatics]] * [[Թաղանթախօսութիւն]] - [[:en:Hyménologie]] * [[Վիմախօսութիւն]] - [[:en:Lithologie]] * [[Բնախօսութիւն]] - [[:en:Physiology]] * [[Իրաւագիտութիւն]] - [[:en:Jurisprudence]] * [[Հայրասպան]] - [[:en:Patricide]] * [[Մայրասպան]] - [[:en:Matricide]] * [[Բեռնարգելք]] - [[:hy:Էմբարգո]] -[[:en:Economic sanctions]] * [[Եղիշէ Չարենցի կեանքի ժամանակագրութիւն]] - [[:hy:Եղիշե_Չարենցի_կյանքի_ժամանակագրություն|Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Մայքրոսոֆթ Ուինտոուզ]] - [[:hy:Մայքրոսոֆթ Վինդոուզ]] - [[:en:Microsoft Windows]] * [[Հարաւային Քալիֆորնիոյ Համալսարան]] - [[:en:University of Southern California]] * [[Ալեն Տըլոն]] - [[:en:Alain Delon]] * [[Տնտեսական Համագործակցութեան եւ Զարգացման Կազմակերպութիւն]] - [[:en:OECD]] * [[Կամալ Ապտել Նասեր]] - [[:en:Gamal Abdel Nasser]] * [[Տուպայ]] - [[:en:Dubai]] * [[Սեւիլիոյ տաճար]] - [[:hy:Սևիլյայի_տաճար|Սևիլյայի տաճար]] - [[:en:Seville_Cathedral|Seville Cathedral]] * [[Օքլընտի Համալսարան]] - [[:en:University of Auckland|University of Auckland]] * [[Պալամանտ Համալսարան]] - [[:en:University of Balamand]] * [[Քուրա, Լիբանան]] - [[:en:Koura District]] * [[Փանամայի ջրանցք]] - [[:en:Panama Canal|Panama Canal]] * [[Հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոս]] - [[:en:Arctic Ocean|Arctic Ocean]] 9saq02gwujx3tcyzpfjg6ma3f7bhxqs 0 32287 253192 253055 2026-08-05T09:11:37Z Maral Dikbikian 4797 253192 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Պորիս Նիքոլայեւիչ Պուկայեւ''' (ռուս. Бори́с Никола́евич Буга́ев, {{ԱԾ}}), ռուս գրող, քննադատ։ Առաւել ծանօթ է իր '''Անտրէյ Պելի''' ({{Lang-ru|Андрей Белый}} Andrei Bely) գրչանունով․ ռուս եւ սովետական վիպասան, խորհրդապաշտ բանաստեղծ, տեսաբան եւ գրական քննադատ էր։ Ան նուիրեալ մարդաբան (անթրոպոսոֆ) մըն էր եւ Ռուտոլֆ Շթայնէրի հետեւորդը։ Անոր «<nowiki/>[[Սեն Փեթերսպուրկ|Փեթերսպուրկ]]<nowiki/>» (Petersburg, 1913/1922) վէպը Վլատիմիր Նապոքովի կողմէ նկատուած է իբրեւ արդիական (մոտեռնիստական) գրականութեան երրորդ մեծագոյն գլուխգործոցը։ Ռուսական գրականութեան ամէնակարեւոր մրցանակներէն մէկը՝ «Անտրէյ Պելիի մրցանակը» (Премия Андрея Белого), կոչուած է անոր անունով։ Անոր բանաստեղծութիւնները վերածուած են երաժշտութեան եւ կատարուած ռուս երգահան-երգիչներու կողմէ<ref>{{Citation|title=Andrei Bely|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrei_Bely&oldid=1362983139|date=2026-07-07|accessdate=2026-08-05|language=en}}</ref>։ == Կեանքը եւ ասպարէզը<ref>{{Citation|title=Andrei Bely|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrei_Bely&oldid=1362983139|date=2026-07-07|accessdate=2026-08-05|language=en}}</ref> == Պորիս Պուկայեւ ծնած է [[Մոսկուա]]՝ երեւելի մտաւորական ընտանիքի մը մէջ։ Հայրը՝ Նիքոլայ Պուկայեւ, ծանօթ մաթեմաթիքոս մըն էր, որ կը նկատուի Մոսկուայի մաթեմաթիքական դպրոցի հիմնադիրը։ Մայրը՝ Ալեքսանտրա Տմիթրիեւնա (ծնեալ՝ Եկորովա), ոչ միայն բարձրահամբաւ մտաւորական էր, այլեւ հասարակութեան մէջ հռչակաւոր գեղեցկուհի մը, որ հանդիսացած էր բազմաթիւ բամբասանքներու առանցքը։ Ան նաեւ դաշնակահարուհի էր եւ Պուկայեւին փոքր տարիքէն տուած է երաժշտական կրթութիւն։ Պատանի Պորիս մեծցած է Արպաթի մէջ, որ Մոսկուայի պատմական շրջաններէն է։ Ան բազմակողմանի զարգացած անձնաւորութիւն մըն էր, որուն հետաքրքրութիւններու ոլորտը կը ընդգրկէր մաթեմաթիքան, կենսաբանութիւնը, քիմիագիտութիւնը, երաժշտութիւնը, փիլիսոփայութիւնը եւ գրականութիւնը։ Պուկայեւ ուսանած է Մոսկուայի Համալսարանին մէջ։ Ան մասնակցած է ինչպէս Խորհրդապաշտական (սիմվոլիստական) շարժման, այնպէս ալ նոր-քանթականութեան ռուսական դպրոցի գործունէութեան։ Պուկայեւ մտերմացած է Ալեքսանտր Պլոքի եւ անոր կնոջ հետ․ ան սիրահարուած էր Պլոքի կնոջ, ինչ որ լարուածութիւն առաջացուց երկու բանաստեղծներուն միջեւ։ Պուկայեւ հրաւիրուած էր անոնց հարսանիքին, սակայն չկրցաւ մասնակցիլ հօր մահուան պատճառով։ Նիքոլայ Պուկայեւ քաջածանօթ էր իր ազդեցիկ փիլիսոփայական էսսէներով, որոնց մէջ ան կը քննադատէր երկրաչափութիւնն ու հաւանականութեան տեսութիւնը եւ կը պաշտպանէր ճշգրիտ վերլուծութեան առաւելութիւնները։ Հակառակ իր հօր մաթեմաթիքական նախասիրութիւններուն (կամ թերեւս ճիշդ անոնց պատճառով), Պորիս Պուկայեւ հրապուրուած էր հաւանականութեան տեսութիւնով եւ յատկապէս էնթրոփիայով՝ հասկացողութիւն մը, որուն ան հաճախ կը անդրադառնայ իր երկերուն մէջ, ինչպէս օրինակ «Քոթիկ Լէթայեւ» գործին մէջ<ref>Janecek, Gerald (1976). "The Spiral as Image and Structural Principle in Andrej Belyj's ''Kotik Lataev''". ''Russian Literature''. '''4''' (4): 357–63. doi:10.1016/0304-3479(76)90010-7.</ref>։ Երիտասարդ տարիքին, Պելիի վրայ մեծ ազդեցութիւն ձգած է փիլիսոփայ Վլատիմիր Սոլովիովի ընտանիքին հետ ծանօթութիւնը, յատկապէս Վլատիմիրի կրտսեր եղբօր՝ Միխայիլի հետ, որ նկարագրուած է անոր «Առաջին հանդիպումը» (1921) ինքնակենսագրական երկար բանաստեղծութեան մէջ․ վերնագիրը կը արտացոլէ Վլատիմիր Սոլովիովի «Երեք հանդիպում» գործը։ Ճիշդ Միխայիլ Սոլովիովն էր, որ Պուկայեւին տուաւ իր «Անտրէյ Պելի» գրչանունը։ Իր կեանքի ուշ շրջանին, Պելի կրած է Ռուտոլֆ Շթայնէրի մարդաբանութեան ազդեցութիւնը եւ դարձած Շթայնէրի անձնական բարեկամը։ Այս փիլիսոփայութեան շուրջ անոր գաղափարները կը ընդգրկէին Վլատիմիր Սոլովիովի փիլիսոփայական հայեացքները Շթայնէրի Հոգեւոր Գիտութեան հետ կապելու փորձերը։ Անոր հիմնական գաղափարներէն մէկն էր «Յաւերժական Իգականը», որ ան կը նոյնացնէր «աշխարհի հոգիին» եւ «վեր-անհատական ես»-ին հետ՝ այն «ես»-ին, որ ընդհանուր է բոլոր անհատներուն համար։ Ան ժամանակ անցուց Զուիցերիոյ, Գերմանիոյ եւ Ռուսաստանի միջեւ՝ յեղափոխութեան շրջանին։ Ան պաշտպանեց պոլշեւիկներու իշխանութեան գալը, իսկ աւելի ուշ իր ջանքերը նուիրեց խորհրդային մշակոյթին՝ ծառայելով Խորհրդային Գրողներու Միութեան Կազմկոմիտէին մէջ։ Ան մահացաւ 53 տարեկանին, Մոսկուայի մէջ։ 1934 Յունուարին Մոսկուայի մէջ գրուած բազմաթիւ բանաստեղծութիւններէն մի քանին ներշնչուած էին Պելիի մահով<ref>Lacqueur, Walter (1963). ''Survey, A Journal of Soviet and East European Studies''. Eastern News Distributors. p.&nbsp;153.</ref>։ == Գրական ասպարէզը եւ ժառանգութիւնը<ref>{{Citation|title=Andrei Bely|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrei_Bely&oldid=1362983139|date=2026-07-07|accessdate=2026-08-05|language=en}}</ref> == <blockquote>Պելի միայնակ չիրականացուց ռուսական արձակի իր բարեփոխումը․ խորհրդապաշտ միւս խոշոր վիպասանները, յատկապէս Ֆեոտոր Սոլոկուպն ու Ալեքսէյ Ռէմիզովը, նոյնպէս իրենց մասնակցութիւնը ունեցան ատոր մէջ։ Սակայն յատկապէս Պելիի ազդեցութեան կարելի է հետեւիլ վաղ խորհրդային շրջանի լաւագոյն գրողներէն մի քանիին՝ Զամեաթինի, Փիլնեակի, Պապելի եւ Անտրէյ Պլաթոնովի գրական ակունքներուն մէջ․․․ Աւելին, Պելիի վէպերը այնպիսի մանրամասնութեամբ կը նախանշեն եւ կը գծագրեն ուշ շրջանի արեւմտեան վէպի թէ՛ զգացողութիւնը, թէ՛ կառուցուածքային հնարքները, որ անոր գործերուն ծանօթ անձ մը, որ առաջին անգամ կը կարդայ Ճոյսի «Ուլիսէս»-ը, Ռոպ-Կրիյէի «Նախանձ»-ը կամ նոյնիսկ Թոմաս Փինչոնի «Ծանրութեան ծիածանը», չի կրնար ձերբազատուիլ այն զգացումէն, որ այդ հեղինակները ինչ-որ կերպ պէտք է որ ճանչնային Պելին, թէեւ բնաւ հաւանականութիւն չկայ, որ ճանչցած ըլլային։ — ''Սայմըն Քարլինսքի, The New York Times, 1974''<ref>Karlinsky, Simon (27 October 1974). "The Silver Dove". ''The New York Times''.</ref></blockquote>Պելի իր գրական ասպարէզը սկսաւ իբրեւ «Սիմֆոնիաներ»-ու հեղինակ, որ 1900-1908 թուականներուն գրուած փորձարարական արձակ գործերու շարք մըն էր։ 1909-ին ան հրատարակեց իր առաջին վէպը՝ «Արծաթէ աղաւնին»։ Ինչպէս քննադատները կը նշեն, անիկա աչքի կը զարնէ իր «սկազ» (ժողովրդական պատմողական) ոճի հնարքներով եւ իր ուրոյն, զարդարուն արձակով, ինչպէս նաեւ «աշխարհակործան աղէտի հմայիչ ու տագնապալի զգացումը որսալու կարողութեամբ»։ Վէպը Պելիի «Արեւելք թէ Արեւմուտք» անաւարտ եռագրութեան առաջին մասն է<ref>Cornwell, Neil; Christian, Nicole (1998). ''Reference Guide to Russian Literature''. Taylor & Francis. ISBN&nbsp;<bdi>9781884964107</bdi>.</ref>։ Պելիի «Փեթերսպուրկ» (1913/1922) վէպը՝ անաւարտ եռագրութեան երկրորդ մասը, ընդհանուր առմամբ կը նկատուի անոր գլուխգործոցը։ Գիրքը կը կիրառէ արձակի ցնցող եղանակ մը, ուր հնչիւնները հաւասարապէս գոյներ կը արթնցնեն։ Վէպի գործողութիւնները կը տեղի ունենան դարասկիզբի Փեթերսպուրկի եւ 1905-ի Ռուսական Յեղափոխութեան որոշ չափով ջղագրգիռ մթնոլորտին մէջ։ Այնքանով, որքանով կարելի է ըսել, թէ գիրքը ունի դիպաշար (սիւժէ), զայն կարելի է ամփոփել իբրեւ պատմութիւնը անբախտ Նիքոլայ Ափոլոնովիչի՝ ապիկար երիտասարդի մը, որ կը նետուի յեղափոխական քաղաքականութեան մէջ եւ կը ստանայ պետական պաշտօնեայի մը՝ իր սեփական հօր սպանութեան հրահանգը։ Պահ մը, Նիքոլայ Փեթերսպուրկի մառախուղին մէջ կը հետապնդուի Պետրոս Մեծի հռչակաւոր պրոնզէ արձանի ձիուն դոփիւններով։ Կան ուսումնասիրողներ, որոնք ենթադրած են, թէ «Փեթերսպուրկ»-ը կը պարունակէ գաղափարներ Զիկմունտ Ֆրոյտի թերապեւտիկ մեթոտէն․ օրինակ՝ այն եղանակը, որով հոգեվերլուծութիւնը օգտագործուած է իբրեւ Պելիի մեկնողական գործիք գրական քննադատութեան մէջ, ինչպէս նաեւ իբրեւ ստեղծագործութեան աղբիւր<ref>Livak, Leonid (2018). ''A Reader's Guide to Andrei Bely's "petersburg''. Madison: University of Wisconsin Press. p.&nbsp;111. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-299-31930-4</bdi>.</ref>։ Յեղափոխութենէն ետք, Պելի գրեց երկու հոգեբանական-ինքնակենսագրական վէպեր, որոնք մեծապէս ազդուած էին Ռուտոլֆ Շթայնէրի մարդաբանութենէն՝ «Քոթիկ Լէթայեւ» (1918) եւ «Մկրտուած կրակապաշտը» (1921)։ Դ․ Ս․ Միրսքի «Քոթիկ Լէթայեւ»-ը անուանած է «Պելիի ամէնէն ուրոյն եւ ինքնատիպ գործը», մինչդեռ «Մկրտուած կրակապաշտը» Միրսքիի կողմէ կոչուած է «Պելիի գործերէն ամէնաիրապաշտականն ու ամէնազուարճալին»։ Ան գրեց նաեւ «Քրիստոս յարեաւ» (1918) բանաստեղծութիւնը, որուն մէջ կը փառաբանէ Յեղափոխութիւնը, «Կլոսոլալիա»-ն (1917) եւ «Առաջին հանդիպումը» (1921)։ Պելիի վերջին վէպն է «Մոսկուա»-ն (1926–1932)՝ փորձ մը պատկերացում տալու ռուս մտաւորականութեան մասին Առաջին Պատերազմի եւ Ռուսական Յեղափոխութեան ընթացքին։ Անիկա կը տարբերի «Արծաթէ աղաւնին» եւ «Փեթերսպուրկ» գործերէն իր բարդ, բազմակողմանի կերպարներով, որոնք կը կրեն անհատականութեան փոխակերպում։ Անիկա նաեւ կը շարունակէ Պելիի լեզուական փորձարարութիւնները։ «Մոսկուա»-ի առաջին մասը՝ «Մոսկովեան տարօրինակը», անգլերէնով հրատարակուած է 2016-ին, մինչ միւս երկու մասերը դեռ չեն թարգմանուած անգլերէնի։ Պելիի «Ռիթմը իբրեւ դիալեքթիքա «Պրոնզէ հեծեալը» գործին մէջ» էսսէն կը յիշատակուի Նապոքովի «Նուէրը» վէպին մէջ, ուր անիկա նկարագրուած է իբրեւ «ռիթմի մասին կոթողային ուսումնասիրութիւն»։ Ֆեոտորը՝ բանաստեղծը եւ գլխաւոր կերպարը, կը գովաբանէ այն համակարգը, որ Պելի ստեղծած էր յանգաչափերու (iambs) «կէս-շեշտերը» գրաֆիկօրէն նշելու եւ հաշուարկելու համար։ Պելի նկատած էր, որ մեծ բանաստեղծներու ստեղծագործութիւններուն վրայ գծագրուած տրամագիրները յաճախ ունէին ուղղանկիւններու եւ սեղաններու ձեւեր։ Ֆեոտոր, Պելիի գործը բացայայտելէ ետք, նոր տեսանկիւնէ վերընթերցեց իր բոլոր հին քառոտնեայ յանգաչափերը եւ սաստիկ ցաւ ապրեցաւ՝ տեսնելով, որ իր բանաստեղծութիւններուն տրամագիրները պարզապէս հարթ էին եւ բացթողումներով։ Նապոքովի «Նշումներ տաղաչափութեան մասին» էսսէն մեծ մասամբ կը հետեւի Պելիի «Ռուսական քառոտնեայ յանգաչափի նկարագրութիւնը» էսսէին (որ հրատարակուած է «Խորհրդապաշտութիւն» էսսէներու ժողովածուին մէջ)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գրողներ ըստ ազգութեան]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ]] 8q7y4g5wsi3vag5s88ecvjzm4gz7i7w 0 32323 253191 253106 2026-08-05T07:49:39Z Maral Dikbikian 4797 253191 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ալպէրթ Փերսընս''' ({{Lang-en|Albert Parsons}}, {{ԱԾ}}), եղած է ամերիկացի ձախակողմեան թերթի խմբագիր, հռետոր եւ աշխատաւորներու իրաւունքներու պաշտպան<ref>{{Cite web|url=https://horizonweekly.ca/en/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%bd-1-%d5%a8-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b4/|title=Մայիս 1-ը` Աշխատանքի Եւ Աշխատաւորներու Միջազգային Տօն|last=horizon_admin|date=|language=en-US|accessdate=2026-08-01}}</ref>։ Պատանի տարիքին, Ամերիկեան Քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին, Թեքսասի մէջ ծառայած է Ամերիկայի Դաշնակից Նահանգներու (Կոնֆետերասիոն) զինուորական ուժերուն մէջ։ Պատերազմէն ետք դարձած է նախկին ստրուկներու իրաւունքներու պաշտպան, իսկ աւելի ուշ՝ Հանրապետական կուսակցութեան պաշտօնեայ՝ Վերակառուցման շրջանին։ 1873-ին, իր կնոջ՝ Լուսի Փերսընսի հետ փոխադրուած է Շիքակօ եւ աշխատած թերթերու մէջ։ Այնտեղ սկսած է հետաքրքրուիլ աշխատաւորներու իրաւունքներով։ 1884-ին ստանձնած է «Տի Ալարմ» թերթի խմբագրութիւնը։ 1887-ին, Փերսընս Շիքակոյի չորս արմատական առաջնորդներէն մէկն էր, որոնք վիճայարոյց կերպով դատապարտուեցան դաւադրութեան մեղադրանքով եւ կախաղան հանուեցան ոստիկանութեան դէմ տեղի ունեցած ռումբի հարուածէն ետք, որ ծանօթ է որպէս «Հէյմարքէթի դէպք»<ref>{{Citation|title=Albert Parsons|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_Parsons&oldid=1363119382|date=2026-07-08|accessdate=2026-08-05|language=en}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Albert Parsons|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_Parsons&oldid=1363119382|date=2026-07-08|accessdate=2026-08-05|language=en}}</ref> == Փերսընս ծնած է 20 Յունիս 1848-ին, Ալապամայի Մոնթկոմերի քաղաքը<ref>There is a typographical error in the printed edition of Parsons' memoirs. See  for an image of a page of Parsons' autobiography giving his birthdate as June 20 in his own hand.</ref>։ Ան կօշիկի եւ կաշիի գործարանատիրոջ տասը զաւակներէն մէկն էր․ ընտանիքը ծագումով Մէյն նահանգէն էր<ref>Albert R. Parsons, ''Life of Albert R. Parsons: With Brief History of the Labor Movement in America.'' Chicago: Lucy E. Parsons, 1889; pg. 6.</ref>։ Փերսընս իր նախնիները կը նկարագրէր իբրեւ վաղ շրջանի անգլիացի գաղթականներ, որոնցմէ Փերսընս ընտանիքի առաջին ներկայացուցիչները հասած էին Նարականսէթ Ծոց՝ ներկայիս Ռոտ Այլընտ նահանգը, 1632-ին<ref>Parsons, ''Life of Albert R. Parsons,'' pp. 6-7.</ref>։ Մօր կողմէ նախնիներէն՝ Թոմփքինսներէն մէկը, Ամերիկեան Յեղափոխութեան ընթացքին եղած է [[Ճորճ Ուաշինկթըն|Ճորճ Ուաշինկթընի]] հետ եւ մասնակցած՝ Պրենտիուայնի ճակատամարտին։ Ան նաեւ Մասաչուսեցէն զօրավար-մայոր Սամուէլ Հոլտըն Փերսընսի՝ Յեղափոխութեան մէկ այլ սպայի, ինչպէս նաեւ Պանքըր Հիլի ճակատամարտին վիրաւորուած հարիւրապետ Փերսընսի շառաւիղէն էր։ Ծնողները մահացան, երբ ան դեռ փոքր էր եւ տղուն դաստիարակութիւնը ստանձնեց անոր երէց եղբայրը՝ Ուիլիըմ Հենրի Փերսընսը, որ ամուսնացած էր եւ Թեքսասի Թայլըր քաղաքին մէջ «Թայլըր Թելեկրաֆ» փոքր թերթի տէրն էր։ 1850-ականներուն, ընտանիքը Թայլըրէն փոխադրուեցաւ Ճոնսըն Գաւառ՝ երեք տարի ապրելով սահմանամերձ շրջանին մէջ<ref>Parsons, ''Life of Albert R. Parsons,'' pg. 7.</ref>։ Ասկէ ետք, անոնք դարձեալ փոխադրուեցան Թեքսասի Հիլ Քանթրի շրջանը՝ ագարակ հիմնելով Պրազոս գետի հովիտին մէջ։ 1859-ին, 11 տարեկան հասակին, Փերսընս հեռացաւ եղբօր տունէն՝ քրոջ հետ ապրելու համար Թեքսասի Ուէյքօ քաղաքը։ Փերսընս մօտ մէկ տարի յաճախեց դպրոց, ապա թողուց ուսումը՝ աշակերտելու համար «Կալվեսթըն Տէյլի Նիւզ» թերթին մէջ․ հոլովոյթ մը, որ Փերսընս որակած է իբրեւ եօթ տարուան «պայմանագրային ծառայութիւն»՝ տպագրական արհեստը վարժուելու համար։ == Քաղաքացիական պատերազմ եւ Վերակառուցում == 1861-ին Ամերիկեան Քաղաքացիական պատերազմի ծագումը, կամ «ստրկատէրերու ապստամբութիւնը», ինչպէս ինք աւելի ուշ կոչեց զայն, պատճառ դարձաւ, որ Փերսընս ձգէ տպագրիչի աշկերտի կամ թերթ վաճառողի իր գործը։ 13 տարեկանին, Փերսընս կամաւորագրուեցաւ կռուելու Ամերիկայի Դաշնակից Նահանգներու (Կոնֆետերասիոն) կողմը՝ «Լոն Սթար Կրէյզ» անունով ոչ կանոնաւոր զօրամասի մը մէջ։ Փերսընսի առաջին զինուորական գործողութիւնը եղաւ «Մորկան» մարդատար շոգենաւուն վրայ, որ արշաւեց դէպի Մեքսիքական Ծոց՝ կասեցնելու եւ ձերբակալելու զօրավար Տէյվիտ Է․ Թուիկսի ուժերը, որոնք դուրս եկած էին Թեքսասէն դէպի Ուաշինկթըն։ Վերադարձին, Փերսընս փորձեց արձանագրուիլ Կոնֆետերասիոն կանոնաւոր բանակին մէջ, գաղափար մը, որ ծաղրուեցաւ անոր այն ատենուան գործատիրոջ եւ խնամակալին՝ «Կալվեսթըն Տէյլի Նիւզ» թերթի հրատարակիչ Ուիլարտ Ռիչարտսընի կողմէ։ Փերսընս ձգեց իր գործը թերթին մէջ եւ միացաւ Թեքսասի Սապին Փաս շրջանին մէջ շտապով կառուցուած բերդի մը հրետանիի վաշտին, ուր իր երէց եղբայրը հետեւակային վաշտի հրամանատար էր։ Տարի մը շարունակ Փերսընս մասնակցեցաւ զինուորական վարժանքներու եւ ծառայեց իբրեւ «վառոդակիր»՝ թնդանոթաձիգներուն համար։ Իր առաջին ծառայութեան ժամկէտի աւարտէն ետք, Փերսընս հեռացաւ Սապին բերդէն՝ միանալու համար այն եղբօր հեծելազօրին, որ նախապէս զինք Թեքսաս բերած էր՝ Թեքսասի Հեծելազօրի 12-րդ Գունդին, որ ծանօթ էր նաեւ իբրեւ «Փերսընսի Հեծեալ Կամաւորներ»։ Ալպէրթ Փերսընս «ՄաքԻնոլիի Հետախոյզներ»-ու անդամ էր եւ մասնակցեցաւ ճակատամարտերու՝ երեք առանձին արշաւանքներու ընթացքին։ Պատերազմէն ետք, Փերսընս վերադարձաւ Ուէյքօ եւ իր ճորին փոխանակեց 40 աքր (160,000 քմ²) կանգուն ցորենի արտի հետ։ Ան վարձեց նախկին ստրուկներ՝ բերքահավաքին օգնելու համար, եւ բերքի վաճառքէն շահեցաւ բավարար դրամ՝ Ուէյքոյի Համալսարանին մէջ (որ այսօր ծանօթ է որպէս Պէյլոր, մկրտչական անհատական քոլէճ) վեց ամսուան ուսման վարձքը վճարելու համար։ Քոլէճի շրջանէն ետք, Փերսընս հեռացաւ տպագրական արհեստին վերադառնալու համար․ նախ աշխատեցաւ տպարանի մը մէջ, ապա 1868-ին հիմնեց իր սեփական թերթը՝ «Ուէյքօ Սփեքթէյթըր» (Waco Spectator)։ Իր թերթին մէջ Փերսընս որդեգրեց անժողովրդական դիրքորոշում մը՝ ընդունելով անձնատուութեան պայմանները եւ Վերակառուցման միջոցառումները, որոնք ուղղուած էին նախկին ստրուկներու քաղաքական իրաւունքներու ապահովման։ Ասիկա վճռորոշ պահ դարձաւ 20-ամեայ երիտասարդին կեանքին մէջ, ինչպէս ինք աւելի ուշ հիշած է իր հուշերուն մէջ․<blockquote>Ես դարձայ Հանրապետական<ref>In the 19th Century the Republican Party was the political party containing elements which favored a radical restructuring of society, while the Democratic Party was the voice of established order, particularly with respect to race relations in the South. In the 1890s the political orientations of these two organizations flipped, with the Republican Party becoming the voice of solid currency and the interests of domestic manufacturers while the Democratic Party gradually became the voice of the organized labor movement.</ref>, եւ, բնականաբար, ստիպուած էի մտնել քաղաքականութեան մէջ։ Ասոր հետեւանքով ես արժանացայ զինուորական նախկին ծառայակիցներէս շատերու, դրացիներու եւ Քու Քլուքս Քլանի (Ku Klux Klan) ատելութեանն ու արհամարհանքին։ Իմ քաղաքական ասպարէզս լեցուն էր յուզումներով եւ վտանգներով։ Ես ատեան բարձրացայ՝ համոզումներս պաշտպանելու համար։ Երկրի լայն տարածքի վրայ նոր ազատագրուած ստրուկները սկսան զիս ճանչնալ եւ պաշտել իբրեւ իրենց բարեկամն ու պաշտպանը, մինչ միւս կողմէ նախկին ընկերակիցներէս շատեր զիս կը նկատէին քաղաքական հերձուածող եւ դաւաճան։</blockquote>1869-ին, ձգելով տպագրական գործը, Փերսընս պաշտօն ստանձնեց իբրեւ շրջիկ թղթակից եւ գործակալ «Հիւսթըն Տէյլի Թելեկրաֆ» թերթին համար, որուն ընթացքին ալ հանդիպեցաւ Լուսի Էլլա Կոնզալեսին (կամ Ուոլըր)՝ բազմէթնիկ ծագում ունեցող կնոջ մը։ Զոյգը ամուսնացաւ 1872-ին, եւ Լուսի Փերսընս աւելի ուշ ինքնին հռչակաւոր դարձաւ իբրեւ արմատական քաղաքական գործիչ։ 1870-ին, Փերսընս օգտուեցաւ Հանրապետականներու քաղաքական հովանաւորութենէն, երբ նշանակուեցաւ Միացեալ Նահանգներու Ներքին Եկամուտներու փոխ-գնահատող՝ Իւլիսիզ Ս․ Կրանթի վարչակազմի օրով։ Ան նաեւ աշխատեցաւ իբրեւ Թեքսասի Պետական Ծերակոյտի քարտուղար, նախքան Թեքսասի Օսթին (Austin, Texas) քաղաքին մէջ Միացեալ Նահանգներու Ներքին Եկամուտներու գլխաւոր տեղակալ-հաւաքագրող նշանակուիլը, պաշտօն մը, որ վարեց մինչեւ 1873։ 1873-ի ամռան, Փերսընս լայնարձակ ճամբորդութիւններ կատարեց Միացեալ Նահանգներու Միջին-Արեւմուտքի մէջ իբրեւ «Թեքսաս Ակրիկալչըրիսթ» թերթի ներկայացուցիչ՝ ստանալով երկրի մասին աւելի լայն պատկերացում, եւ որոշեց կնոջ հետ հաստատուիլ Շիքակօ։ Այս մեծ քաղաքը փոխադրուելով՝ Փերսընսի կեանքին մէջ սկսաւ նոր գլուխ մը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խմբագիրներ]] cjohignem2g52j7v6jgbtfzn3o1ixis 0 32336 253167 253166 2026-08-04T14:37:02Z HoMen 269 253167 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Ymers Island(js)5.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ}} '''Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ'''․ Ըստ [[Պաշտպանուած եւ պահպանուած տարածքներու համաշխարհային տուեալներ|Պաշտպանուած եւ պահպանուած տարածքներու համաշխարհային տուեալներուն]] ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ World Database on Protected and Conserved Areas), աշխարհի չորս ծագերուն գտնուող ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներուն ցանկին մէջ ցանկագրուած են շրջաններ որոնք աւելի քան 250․000 քլ² կը գրաւեն։ Բոլորն ալ ծովային տարածքներ են, բացի [[Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ|հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակէն]] (մեծ մասը ցամաք է)։ {| class="wikitable sortable" |- ! Շարք ! Անուն ! Երկիր ! Վայր ! data-sort-type="number"| Տարածք (քլ²) ! Տարի ! class="unsortable"| {{abbr|Ref|References}} |- !1 | [[Marae Moana]] | [[Գուք կղզիներ]] | Գուք կղզիներ | 1,976,000 | 2017 | <ref>{{Cite web|title=Cook Islands Marine Park|url=https://www.protectedplanet.net/555624907|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !2 | Ֆրանսական հարաւային տարածքներու ազգային արգելոց | [[Ֆրանսա]] | Ֆրանսական հարաւային եւ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] տարածքներ | 1,600,000 | 2016 | <ref>{{cite web |url=https://www.outre-mer.gouv.fr/emmanuel-macron-annonce-lextension-de-la-reserve-naturelle-des-terres-australes-francaises-la |title=Emmanuel Macron annonce l'extension de la réserve naturelle des Terres australes françaises, la deuxième plus grande au monde |language=fr |publisher=French Overseas Ministry |accessdate=21 February 2022 }}</ref> |- !3 | [[Ռոս ծով|Ռոս ծովային շրջանի պաշտպանուած տարածք]] | [[Անթարքթիքա]] | [[Ռոս ծով]] | 1,550,000 | 2016 | <ref>{{Cite news|last=Slezak|first=Michael|date=2016-10-27|title=World's largest marine park created in Ross Sea in Antarctica in landmark deal|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/28/worlds-largest-marine-park-created-in-ross-sea-in-antarctica-in-landmark-deal|access-date=2020-09-24|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Trade|first=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and|title=Ross Sea region Marine Protected Area|url=https://www.mfat.govt.nz/en/environment/antarctica/ross-sea-region-marine-protected-area/|access-date=2020-09-24|website=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade|language=en-NZ}}</ref> |- !4 | [[Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան]] | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | [[Հաուայ]] եւ [[Միտուէյ օղզկղզի]] | 1,508,846 | 2006 | <ref>{{Cite web|title=Papahanaumokuakea Marine National Monument|url=https://www.protectedplanet.net/220201|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !5 | Գորալ ծովուն ազգային պուրակ | [[Ֆրանսա]] | [[Նոր Գալետոնիա]] | 1,292,967 | 2014 | <ref>{{Cite web|title=Natural Park of the Coral Sea|url=https://www.protectedplanet.net/555577562|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !6 | Խաղաղականի կղզիներու ժառանգութեան ծովային ազգային յուշարձան | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | Կեդրոնական Խաղաղական ովկիանոս | 1,270,480 | 2009 | <ref>{{Cite web|title=Pacific Remote Islands Marine National Monument|url=https://www.protectedplanet.net/400011|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !7 | Հարաւային Ճորճիայի պաշտպանուած ծովային շրջան | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | [[Հարաւային Ճորճիա]] եւ [[Սանտուիչ կղզիներ]] | 1,240,000 | 2012 | <ref>{{Cite web|title=South Georgia and South Sandwich Islands Marine Protected Area|url=https://www.protectedplanet.net/555547601|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !8 | [[Գորալ ծովուն պուրակ]] | [[Աւստրալիա]] | [[Գորալ ծով]] | 989,836 | 2018 | <ref>{{cite web |url=https://parksaustralia.gov.au/marine/pub/plans/coral-sea-management-plan-2018.pdf |title=Coral Sea Marine Park Management Plan 2018 |access-date=July 15, 2018 |publisher=Parks Australia}}</ref><ref name=ManagementPlan>{{cite web |url=https://parksaustralia.gov.au/marine/pub/plans/coral-sea-management-plan-2018.pdf |title=Coral Sea Marine Park Management Plan 2018 |access-date=July 15, 2018 |publisher=Parks Australia}}</ref> |- !9 | Ֆրանսական հարաւային տարածքներու ազգային արգելոցին շուրջ պաշտպանման գօտի | [[Ֆրանսա]] | Ֆրանսական հարաւային եւ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] տարածքներ | 989,787 | 2017 | <ref>{{cite web |url=https://acap.aq/en/news/latest-news/2747-a-very-large-marine-protected-area-is-created-in-the-southern-ocean-by-france |title=A very large Marine Protected Area is created in the Southern Ocean by France |publisher=Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels |date=24 April 2017 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !10 | Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ | [[Կրինլանտ]] | Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտ | 972,000 | 1974 | <ref>{{Cite web|title=North-East Greenland|url=https://www.protectedplanet.net/2065|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !11 | Steller Sea Lion պաշտպանուած շրջաններ | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | [[Ալասքա (նահանգ)|Ալասքա]] | 869,206 | 2002 | <ref>{{cite web |url=https://alaskafisheries.noaa.gov/fisheries/sslpm |title=Steller Sea Lion Protection Measures |publisher=[[National Marine Fisheries Service]], Alaska Regional Office |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !12 | Բիթգէյրն կղզիներու ծովային արգելոց | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | [[Բիթգէյրն կղզիներ]] | 834,334 | 2016 | <ref>{{Cite web|title=Pitcairn Islands Marine Reserve|url=https://www.protectedplanet.net/555624172|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !13 | Չակոս Արշիպեղագոս | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | Չակոս Արշիպեղագոս | 640,000 | 2010 | <ref>{{Cite web|title=British Indian Ocean Territory Marine Protected Area (Chagos)|url=https://www.protectedplanet.net/555512151|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !14 | Rapa Nui ծովային եւ եզերային պաշտպանուած շրջան | [[Չիլէ]] | Rapa Nui | 579,368 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Rapa Nui|url=https://www.protectedplanet.net/555637336|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !15 | Palau ծովային ազգային ապաստանարան | [[Բալաու]] | Բալաու | 502,538 | 2015 | <ref>{{cite web |url=http://glispa.org/11-commitments/201-palau-national-marine-sanctuary |title=Palau National Marine Sanctuary |publisher=Global Island Partnership |accessdate=15 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Palau National Marine Sanctuary|url=https://www.protectedplanet.net/555622118|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !16 | Kermadec պաշտպանուած ապաստանարան | [[Նոր Զելանտա|Նոր Զիլանտա]] | Գերմատեք կղզիներ | 469,276 | 2007 | <ref>{{cite web |title=Region - Kermadec (FMA10) |url=https://fs.fish.govt.nz/Page.aspx?pk=41&fyk=17 |website=Fisheries Infosite |publisher=Fisheries New Zealand}}</ref> |- !17 | Ascensionի բացարձակ տնտեսական գօտի | [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ թագաւորութիւն]] | Ascensionկղզի | 440,000 | 2019 | <ref>{{Cite web|title=Ascension Exclusive Economic Zone|url=https://www.protectedplanet.net/ascension-exclusive-economic-zone-marine-protected-area|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !18 | [[Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] | [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]] | [[Ֆինիքս կղզիներ]] | 408,250 | 2006 | <ref>{{Cite web|title=Phoenix Islands Protected Area|url=https://www.protectedplanet.net/555512002|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !19 | Trindade եւ Martin Vaz Արշիպեղագոսի միջավայրի պաշտպանման շրջան | [[Պրազիլ]] | Trindade եւ Martin Vaz | 403,848 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Área De Proteção Ambiental Do Arquipélago De Trindade E Martim Vaz|url=https://www.protectedplanet.net/555635930|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !20 | Խաղաղականի կենսոլորտի արգելոց |[[Մեքսիքա|Մեքսիքօ]] | Արեւելեան Խաղաղական | 390,091 | 2016 | <ref>{{cite news |url=http://mexiconewsdaily.com/news/four-protected-areas-announced-in-cancun/ |title=Four protected areas announced in Cancún |publisher=Mexico News Daily |date=6 December 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !21 | Saint Peter եւ Saint Paul Արշիպեղագոսի միջավայրի պաշտպանման շրջան | [[Պրազիլ]] | Saint Peter եւ Saint Paul Արշիպեղագոս | 384,565 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Área De Proteção Ambiental Do Arquipélago De São Pedro E São Paulo|url=https://www.protectedplanet.net/555635931|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !22 | Great Barrier խութի ծովային պուրակ | [[Աւստրալիա]] | Great Barrier խութ | 348,700 | 1981 | <ref>{{cite web|title=Commonwealth Marine Protected Areas by Type (2016) (refer 'Detailed list' tab for 'Great Barrier Reef' breakdown)| url=http://www.environment.gov.au/system/files/pages/761994ab-42cc-4f24-952c-c21221861884/files/com-capad-2016m.xlsx| website=CAPAD 2016|publisher=Australian government|accessdate=2 June 2018}}</ref> |- !23 | Trap/Pot ջուրերու եզերքէն շրջան | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | Արեւմտեան Ատլանտեան ովկիանոս | 336,101 | 1997 | <ref>{{cite web |url=https://www.greateratlantic.fisheries.noaa.gov/educational_resources/gis/data/shapefiles/Offshore_Trap-Pot_Waters_Area/Offshore_Trap-Pot_Waters_Area_METADATA.pdf |title=Offshore Trap/Pot Waters Area |publisher=National Marine Fisheries Service, Greater Atlantic Regional Fisheries Office |date=1 June 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !24 | Tuvaijuittuq ծովային պաշտպանուած շրջան | [[Քանատա]] | Էլիսմեր կղզի | 319,411 | 2019 | <ref>{{Cite web|last=Government of Canada|first=Fisheries and Oceans Canada|date=2019-09-18|title=Tuvaijuittuq Marine Protected Area (MPA)|url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/mpa-zpm/tuvaijuittuq/index-eng.html|access-date=2020-09-24|website=www.dfo-mpo.gc.ca}}</ref> |- !25 | Nazca-Desventuradas ծովային պուրակ | [[Չիլէ|Չիլի]] | Desventuradas կղզիներ | 300,035 | 2016 | <ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Chilean government officially decrees the creation of the Nazca-Desventuradas Marine Park |url=http://oceana.org/press-center/press-releases/chilean-government-officially-decrees-creation-nazca-desventuradas |location=[[Santiago]] |publisher=[[Oceana (non-profit group)|Oceana]] |date=24 August 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nazca-Desventuradas|url=https://www.protectedplanet.net/555624169|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !26 | Cerrado Biosphere արգելոց | [[Պրազիլ]] | Goiás, Maranhão, Piauí, Tocantins, եւ Դաշնակցային շրջան | 296,525 | 1994 | <ref>{{Cite web|date=2019-02-14|title=Cerrado Biosphere Reserve, Brazil|url=https://en.unesco.org/biosphere/lac/cerrado|access-date=2020-09-25|website=UNESCO|language=en}}</ref> |- !27 | Ատլանտիկի կենսոլորտի արգելոց | [[Պրազիլ]] | Atlantic անտառ (15 նահանգներ) | 294,734 | 1993 | <ref>{{Cite web|title=UNESCO - MAB Biosphere Reserves Directory|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=BRA+01&mode=all|access-date=2020-09-25|website=www.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mata Atlântica (including Sao Paulo Green Belt)|url=https://www.protectedplanet.net/67735|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !28 | Pantanal կենսոլորտի արգելոց | [[Պրազիլ]] | Goiás, Mato Grosso, եւ Mato Grosso do Sul | 251,569 | 2000 | <ref>{{Cite web|date=2019-02-15|title=Pantanal Biosphere Reserve, Brazil|url=https://en.unesco.org/biosphere/lac/pantanal|access-date=2020-09-25|website=UNESCO|language=en}}</ref> |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} pqjuor2v1s3w71vb0sbwoilmgug5i3k 253178 253167 2026-08-04T16:20:57Z HoMen 269 253178 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Ymers Island(js)5.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ}} '''Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ'''․ Ըստ [[Պաշտպանուած եւ պահպանուած տարածքներու համաշխարհային տուեալներ|Պաշտպանուած եւ պահպանուած տարածքներու համաշխարհային տուեալներուն]] ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ World Database on Protected and Conserved Areas), աշխարհի չորս ծագերուն գտնուող ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներուն ցանկին մէջ ցանկագրուած են շրջաններ որոնք աւելի քան 250․000 քլ² կը գրաւեն։ Բոլորն ալ ծովային տարածքներ են, բացի [[Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ|հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակէն]] (մեծ մասը ցամաք է)։ {| class="wikitable sortable" |- ! Շարք ! Անուն ! Երկիր ! Վայր ! data-sort-type="number"| Տարածք (քլ²) ! Տարի ! class="unsortable"| {{abbr|Ref|References}} |- !1 | [[Marae Moana]] | [[Գուք կղզիներ]] | Գուք կղզիներ | 1,976,000 | 2017 | <ref>{{Cite web|title=Cook Islands Marine Park|url=https://www.protectedplanet.net/555624907|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !2 | Ֆրանսական հարաւային տարածքներու ազգային արգելոց | [[Ֆրանսա]] | Ֆրանսական հարաւային եւ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] տարածքներ | 1,600,000 | 2016 | <ref>{{cite web |url=https://www.outre-mer.gouv.fr/emmanuel-macron-annonce-lextension-de-la-reserve-naturelle-des-terres-australes-francaises-la |title=Emmanuel Macron annonce l'extension de la réserve naturelle des Terres australes françaises, la deuxième plus grande au monde |language=fr |publisher=French Overseas Ministry |accessdate=21 February 2022 }}</ref> |- !3 | [[Ռոս ծով|Ռոս ծովային շրջանի պաշտպանուած տարածք]] | [[Անթարքթիքա]] | [[Ռոս ծով]] | 1,550,000 | 2016 | <ref>{{Cite news|last=Slezak|first=Michael|date=2016-10-27|title=World's largest marine park created in Ross Sea in Antarctica in landmark deal|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/28/worlds-largest-marine-park-created-in-ross-sea-in-antarctica-in-landmark-deal|access-date=2020-09-24|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Trade|first=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and|title=Ross Sea region Marine Protected Area|url=https://www.mfat.govt.nz/en/environment/antarctica/ross-sea-region-marine-protected-area/|access-date=2020-09-24|website=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade|language=en-NZ}}</ref> |- !4 | [[Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան]] | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | [[Հաուայ]] եւ [[Միտուէյ օղզկղզի]] | 1,508,846 | 2006 | <ref>{{Cite web|title=Papahanaumokuakea Marine National Monument|url=https://www.protectedplanet.net/220201|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !5 | Գորալ ծովուն ազգային պուրակ | [[Ֆրանսա]] | [[Նոր Գալետոնիա]] | 1,292,967 | 2014 | <ref>{{Cite web|title=Natural Park of the Coral Sea|url=https://www.protectedplanet.net/555577562|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !6 | Խաղաղականի կղզիներու ժառանգութեան ծովային ազգային յուշարձան | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | Կեդրոնական Խաղաղական ովկիանոս | 1,270,480 | 2009 | <ref>{{Cite web|title=Pacific Remote Islands Marine National Monument|url=https://www.protectedplanet.net/400011|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !7 | Հարաւային Ճորճիայի պաշտպանուած ծովային շրջան | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | [[Հարաւային Ճորճիա]] եւ [[Սանտուիչ կղզիներ]] | 1,240,000 | 2012 | <ref>{{Cite web|title=South Georgia and South Sandwich Islands Marine Protected Area|url=https://www.protectedplanet.net/555547601|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !8 | [[Գորալ ծովուն պուրակ]] | [[Աւստրալիա]] | [[Գորալ ծով]] | 989,836 | 2018 | <ref>{{cite web |url=https://parksaustralia.gov.au/marine/pub/plans/coral-sea-management-plan-2018.pdf |title=Coral Sea Marine Park Management Plan 2018 |access-date=July 15, 2018 |publisher=Parks Australia}}</ref><ref name=ManagementPlan>{{cite web |url=https://parksaustralia.gov.au/marine/pub/plans/coral-sea-management-plan-2018.pdf |title=Coral Sea Marine Park Management Plan 2018 |access-date=July 15, 2018 |publisher=Parks Australia}}</ref> |- !9 | Ֆրանսական հարաւային տարածքներու ազգային արգելոցին շուրջ պաշտպանման գօտի | [[Ֆրանսա]] | Ֆրանսական հարաւային եւ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] տարածքներ | 989,787 | 2017 | <ref>{{cite web |url=https://acap.aq/en/news/latest-news/2747-a-very-large-marine-protected-area-is-created-in-the-southern-ocean-by-france |title=A very large Marine Protected Area is created in the Southern Ocean by France |publisher=Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels |date=24 April 2017 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !10 | Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ | [[Կրինլանտ]] | Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտ | 972,000 | 1974 | <ref>{{Cite web|title=North-East Greenland|url=https://www.protectedplanet.net/2065|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !11 | Steller Sea Lion պաշտպանուած շրջաններ | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | [[Ալասքա (նահանգ)|Ալասքա]] | 869,206 | 2002 | <ref>{{cite web |url=https://alaskafisheries.noaa.gov/fisheries/sslpm |title=Steller Sea Lion Protection Measures |publisher=[[National Marine Fisheries Service]], Alaska Regional Office |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !12 | Բիթգէյրն կղզիներու ծովային արգելոց | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | [[Բիթգէյրն կղզիներ]] | 834,334 | 2016 | <ref>{{Cite web|title=Pitcairn Islands Marine Reserve|url=https://www.protectedplanet.net/555624172|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !13 | Չակոս Արշիպեղագոս | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | Չակոս Արշիպեղագոս | 640,000 | 2010 | <ref>{{Cite web|title=British Indian Ocean Territory Marine Protected Area (Chagos)|url=https://www.protectedplanet.net/555512151|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !14 | Rapa Nui ծովային եւ եզերային պաշտպանուած շրջան | [[Չիլէ]] | Rapa Nui | 579,368 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Rapa Nui|url=https://www.protectedplanet.net/555637336|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !15 | Palau ծովային ազգային ապաստանարան | [[Բալաու]] | Բալաու | 502,538 | 2015 | <ref>{{cite web |url=http://glispa.org/11-commitments/201-palau-national-marine-sanctuary |title=Palau National Marine Sanctuary |publisher=Global Island Partnership |accessdate=15 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Palau National Marine Sanctuary|url=https://www.protectedplanet.net/555622118|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !16 | Kermadec պաշտպանուած ապաստանարան | [[Նոր Զելանտա|Նոր Զիլանտա]] | Գերմատեք կղզիներ | 469,276 | 2007 | <ref>{{cite web |title=Region - Kermadec (FMA10) |url=https://fs.fish.govt.nz/Page.aspx?pk=41&fyk=17 |website=Fisheries Infosite |publisher=Fisheries New Zealand}}</ref> |- !17 | Ascensionի բացարձակ տնտեսական գօտի | [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ թագաւորութիւն]] | Ascensionկղզի | 440,000 | 2019 | <ref>{{Cite web|title=Ascension Exclusive Economic Zone|url=https://www.protectedplanet.net/ascension-exclusive-economic-zone-marine-protected-area|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !18 | [[Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] | [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]] | [[Ֆինիքս կղզիներ]] | 408,250 | 2006 | <ref>{{Cite web|title=Phoenix Islands Protected Area|url=https://www.protectedplanet.net/555512002|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !19 | Trindade եւ Martin Vaz Արշիպեղագոսի միջավայրի պաշտպանման շրջան | [[Պրազիլ]] | Trindade եւ Martin Vaz | 403,848 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Área De Proteção Ambiental Do Arquipélago De Trindade E Martim Vaz|url=https://www.protectedplanet.net/555635930|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !20 | Խաղաղականի կենսոլորտի արգելոց |[[Մեքսիքա|Մեքսիքօ]] | Արեւելեան Խաղաղական | 390,091 | 2016 | <ref>{{cite news |url=http://mexiconewsdaily.com/news/four-protected-areas-announced-in-cancun/ |title=Four protected areas announced in Cancún |publisher=Mexico News Daily |date=6 December 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !21 | Saint Peter եւ Saint Paul Արշիպեղագոսի միջավայրի պաշտպանման շրջան | [[Պրազիլ]] | Saint Peter եւ Saint Paul Արշիպեղագոս | 384,565 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Área De Proteção Ambiental Do Arquipélago De São Pedro E São Paulo|url=https://www.protectedplanet.net/555635931|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !22 | Great Barrier խութի ծովային պուրակ | [[Աւստրալիա]] | Great Barrier խութ | 348,700 | 1981 | <ref>{{cite web|title=Commonwealth Marine Protected Areas by Type (2016) (refer 'Detailed list' tab for 'Great Barrier Reef' breakdown)| url=http://www.environment.gov.au/system/files/pages/761994ab-42cc-4f24-952c-c21221861884/files/com-capad-2016m.xlsx| website=CAPAD 2016|publisher=Australian government|accessdate=2 June 2018}}</ref> |- !23 | Trap/Pot ջուրերու եզերքէն շրջան | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | Արեւմտեան Ատլանտեան ովկիանոս | 336,101 | 1997 | <ref>{{cite web |url=https://www.greateratlantic.fisheries.noaa.gov/educational_resources/gis/data/shapefiles/Offshore_Trap-Pot_Waters_Area/Offshore_Trap-Pot_Waters_Area_METADATA.pdf |title=Offshore Trap/Pot Waters Area |publisher=National Marine Fisheries Service, Greater Atlantic Regional Fisheries Office |date=1 June 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !24 | Tuvaijuittuq ծովային պաշտպանուած շրջան | [[Քանատա]] | Էլիսմեր կղզի | 319,411 | 2019 | <ref>{{Cite web|last=Government of Canada|first=Fisheries and Oceans Canada|date=2019-09-18|title=Tuvaijuittuq Marine Protected Area (MPA)|url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/mpa-zpm/tuvaijuittuq/index-eng.html|access-date=2020-09-24|website=www.dfo-mpo.gc.ca}}</ref> |- !25 | Nazca-Desventuradas ծովային պուրակ | [[Չիլէ|Չիլի]] | Desventuradas կղզիներ | 300,035 | 2016 | <ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Chilean government officially decrees the creation of the Nazca-Desventuradas Marine Park |url=http://oceana.org/press-center/press-releases/chilean-government-officially-decrees-creation-nazca-desventuradas |location=[[Santiago]] |publisher=[[Oceana (non-profit group)|Oceana]] |date=24 August 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nazca-Desventuradas|url=https://www.protectedplanet.net/555624169|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !26 | Cerrado Biosphere արգելոց | [[Պրազիլ]] | Goiás, Maranhão, Piauí, Tocantins, եւ Դաշնակցային շրջան | 296,525 | 1994 | <ref>{{Cite web|date=2019-02-14|title=Cerrado Biosphere Reserve, Brazil|url=https://en.unesco.org/biosphere/lac/cerrado|access-date=2020-09-25|website=UNESCO|language=en}}</ref> |- !27 | Ատլանտիկի կենսոլորտի արգելոց | [[Պրազիլ]] | Atlantic անտառ (15 նահանգներ) | 294,734 | 1993 | <ref>{{Cite web|title=UNESCO - MAB Biosphere Reserves Directory|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=BRA+01&mode=all|access-date=2020-09-25|website=www.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mata Atlântica (including Sao Paulo Green Belt)|url=https://www.protectedplanet.net/67735|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !28 | Pantanal կենսոլորտի արգելոց | [[Պրազիլ]] | Goiás, Mato Grosso, եւ Mato Grosso do Sul | 251,569 | 2000 | <ref>{{Cite web|date=2019-02-15|title=Pantanal Biosphere Reserve, Brazil|url=https://en.unesco.org/biosphere/lac/pantanal|access-date=2020-09-25|website=UNESCO|language=en}}</ref> |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պահպանպուած ընդարձակ տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանման վտանգուած վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանութիւն]] 3fakjktvikwh1xdvn5uq61tliq5p0ux 253186 253178 2026-08-04T18:03:24Z HoMen 269 253186 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Ymers Island(js)5.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ}} '''Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ'''․ Ըստ [[Պաշտպանուած եւ պահպանուած տարածքներու համաշխարհային տուեալներ|Պաշտպանուած եւ պահպանուած տարածքներու համաշխարհային տուեալներուն]] ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ World Database on Protected and Conserved Areas), աշխարհի չորս ծագերուն գտնուող ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներուն ցանկին մէջ ցանկագրուած են շրջաններ որոնք աւելի քան 250․000 քլ² կը գրաւեն։ Բոլորն ալ ծովային տարածքներ են, բացի [[Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ|հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակէն]] (մեծ մասը ցամաք է)։ {| class="wikitable sortable" |- ! Շարք ! Անուն ! Երկիր ! Վայր ! data-sort-type="number"| Տարածք (քլ²) ! Տարի ! class="unsortable"| {{abbr|Ref|References}} |- !1 | [[Marae Moana]] | [[Գուք կղզիներ]] | Գուք կղզիներ | 1,976,000 | 2017 | <ref>{{Cite web|title=Cook Islands Marine Park|url=https://www.protectedplanet.net/555624907|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !2 | Ֆրանսական հարաւային տարածքներու ազգային արգելոց | [[Ֆրանսա]] | Ֆրանսական հարաւային եւ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] տարածքներ | 1,600,000 | 2016 | <ref>{{cite web |url=https://www.outre-mer.gouv.fr/emmanuel-macron-annonce-lextension-de-la-reserve-naturelle-des-terres-australes-francaises-la |title=Emmanuel Macron annonce l'extension de la réserve naturelle des Terres australes françaises, la deuxième plus grande au monde |language=fr |publisher=French Overseas Ministry |accessdate=21 February 2022 }}</ref> |- !3 | [[Ռոս ծով|Ռոս ծովային շրջանի պաշտպանուած տարածք]] | [[Անթարքթիքա]] | [[Ռոս ծով]] | 1,550,000 | 2016 | <ref>{{Cite news|last=Slezak|first=Michael|date=2016-10-27|title=World's largest marine park created in Ross Sea in Antarctica in landmark deal|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/28/worlds-largest-marine-park-created-in-ross-sea-in-antarctica-in-landmark-deal|access-date=2020-09-24|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|last=Trade|first=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and|title=Ross Sea region Marine Protected Area|url=https://www.mfat.govt.nz/en/environment/antarctica/ross-sea-region-marine-protected-area/|access-date=2020-09-24|website=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade|language=en-NZ}}</ref> |- !4 | [[Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան]] | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | [[Հաուայ]] եւ [[Միտուէյ օղզկղզի]] | 1,508,846 | 2006 | <ref>{{Cite web|title=Papahanaumokuakea Marine National Monument|url=https://www.protectedplanet.net/220201|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !5 | [[Գորալ ծովուն ազգային պուրակ]] | [[Ֆրանսա]] | [[Նոր Գալետոնիա]] | 1,292,967 | 2014 | <ref>{{Cite web|title=Natural Park of the Coral Sea|url=https://www.protectedplanet.net/555577562|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !6 | Խաղաղականի կղզիներու ժառանգութեան ծովային ազգային յուշարձան | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | Կեդրոնական Խաղաղական ովկիանոս | 1,270,480 | 2009 | <ref>{{Cite web|title=Pacific Remote Islands Marine National Monument|url=https://www.protectedplanet.net/400011|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !7 | Հարաւային Ճորճիայի պաշտպանուած ծովային շրջան | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | [[Հարաւային Ճորճիա]] եւ [[Սանտուիչ կղզիներ]] | 1,240,000 | 2012 | <ref>{{Cite web|title=South Georgia and South Sandwich Islands Marine Protected Area|url=https://www.protectedplanet.net/555547601|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !8 | [[Գորալ ծովուն պուրակ]] | [[Աւստրալիա]] | [[Գորալ ծով]] | 989,836 | 2018 | <ref>{{cite web |url=https://parksaustralia.gov.au/marine/pub/plans/coral-sea-management-plan-2018.pdf |title=Coral Sea Marine Park Management Plan 2018 |access-date=July 15, 2018 |publisher=Parks Australia}}</ref><ref name=ManagementPlan>{{cite web |url=https://parksaustralia.gov.au/marine/pub/plans/coral-sea-management-plan-2018.pdf |title=Coral Sea Marine Park Management Plan 2018 |access-date=July 15, 2018 |publisher=Parks Australia}}</ref> |- !9 | Ֆրանսական հարաւային տարածքներու ազգային արգելոցին շուրջ պաշտպանման գօտի | [[Ֆրանսա]] | Ֆրանսական հարաւային եւ [[Անթարքթիքա|Անթարքթիքայի]] տարածքներ | 989,787 | 2017 | <ref>{{cite web |url=https://acap.aq/en/news/latest-news/2747-a-very-large-marine-protected-area-is-created-in-the-southern-ocean-by-france |title=A very large Marine Protected Area is created in the Southern Ocean by France |publisher=Agreement on the Conservation of Albatrosses and Petrels |date=24 April 2017 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !10 | Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտի ազգային պուրակ | [[Կրինլանտ]] | Հիւսիս-արեւելեան Կրինլանտ | 972,000 | 1974 | <ref>{{Cite web|title=North-East Greenland|url=https://www.protectedplanet.net/2065|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !11 | Steller Sea Lion պաշտպանուած շրջաններ | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | [[Ալասքա (նահանգ)|Ալասքա]] | 869,206 | 2002 | <ref>{{cite web |url=https://alaskafisheries.noaa.gov/fisheries/sslpm |title=Steller Sea Lion Protection Measures |publisher=[[National Marine Fisheries Service]], Alaska Regional Office |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !12 | Բիթգէյրն կղզիներու ծովային արգելոց | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | [[Բիթգէյրն կղզիներ]] | 834,334 | 2016 | <ref>{{Cite web|title=Pitcairn Islands Marine Reserve|url=https://www.protectedplanet.net/555624172|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !13 | Չակոս Արշիպեղագոս | [[Միացեալ Թագաւորութիւն]] | Չակոս Արշիպեղագոս | 640,000 | 2010 | <ref>{{Cite web|title=British Indian Ocean Territory Marine Protected Area (Chagos)|url=https://www.protectedplanet.net/555512151|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !14 | Rapa Nui ծովային եւ եզերային պաշտպանուած շրջան | [[Չիլէ]] | Rapa Nui | 579,368 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Rapa Nui|url=https://www.protectedplanet.net/555637336|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !15 | Palau ծովային ազգային ապաստանարան | [[Բալաու]] | Բալաու | 502,538 | 2015 | <ref>{{cite web |url=http://glispa.org/11-commitments/201-palau-national-marine-sanctuary |title=Palau National Marine Sanctuary |publisher=Global Island Partnership |accessdate=15 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Palau National Marine Sanctuary|url=https://www.protectedplanet.net/555622118|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !16 | Kermadec պաշտպանուած ապաստանարան | [[Նոր Զելանտա|Նոր Զիլանտա]] | Գերմատեք կղզիներ | 469,276 | 2007 | <ref>{{cite web |title=Region - Kermadec (FMA10) |url=https://fs.fish.govt.nz/Page.aspx?pk=41&fyk=17 |website=Fisheries Infosite |publisher=Fisheries New Zealand}}</ref> |- !17 | Ascensionի բացարձակ տնտեսական գօտի | [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ թագաւորութիւն]] | Ascensionկղզի | 440,000 | 2019 | <ref>{{Cite web|title=Ascension Exclusive Economic Zone|url=https://www.protectedplanet.net/ascension-exclusive-economic-zone-marine-protected-area|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !18 | [[Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] | [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]] | [[Ֆինիքս կղզիներ]] | 408,250 | 2006 | <ref>{{Cite web|title=Phoenix Islands Protected Area|url=https://www.protectedplanet.net/555512002|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !19 | Trindade եւ Martin Vaz Արշիպեղագոսի միջավայրի պաշտպանման շրջան | [[Պրազիլ]] | Trindade եւ Martin Vaz | 403,848 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Área De Proteção Ambiental Do Arquipélago De Trindade E Martim Vaz|url=https://www.protectedplanet.net/555635930|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !20 | Խաղաղականի կենսոլորտի արգելոց |[[Մեքսիքա|Մեքսիքօ]] | Արեւելեան Խաղաղական | 390,091 | 2016 | <ref>{{cite news |url=http://mexiconewsdaily.com/news/four-protected-areas-announced-in-cancun/ |title=Four protected areas announced in Cancún |publisher=Mexico News Daily |date=6 December 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !21 | Saint Peter եւ Saint Paul Արշիպեղագոսի միջավայրի պաշտպանման շրջան | [[Պրազիլ]] | Saint Peter եւ Saint Paul Արշիպեղագոս | 384,565 | 2018 | <ref>{{Cite web|title=Área De Proteção Ambiental Do Arquipélago De São Pedro E São Paulo|url=https://www.protectedplanet.net/555635931|access-date=2020-09-24|website=Protected Planet}}</ref> |- !22 | Great Barrier խութի ծովային պուրակ | [[Աւստրալիա]] | Great Barrier խութ | 348,700 | 1981 | <ref>{{cite web|title=Commonwealth Marine Protected Areas by Type (2016) (refer 'Detailed list' tab for 'Great Barrier Reef' breakdown)| url=http://www.environment.gov.au/system/files/pages/761994ab-42cc-4f24-952c-c21221861884/files/com-capad-2016m.xlsx| website=CAPAD 2016|publisher=Australian government|accessdate=2 June 2018}}</ref> |- !23 | Trap/Pot ջուրերու եզերքէն շրջան | [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] | Արեւմտեան Ատլանտեան ովկիանոս | 336,101 | 1997 | <ref>{{cite web |url=https://www.greateratlantic.fisheries.noaa.gov/educational_resources/gis/data/shapefiles/Offshore_Trap-Pot_Waters_Area/Offshore_Trap-Pot_Waters_Area_METADATA.pdf |title=Offshore Trap/Pot Waters Area |publisher=National Marine Fisheries Service, Greater Atlantic Regional Fisheries Office |date=1 June 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref> |- !24 | Tuvaijuittuq ծովային պաշտպանուած շրջան | [[Քանատա]] | Էլիսմեր կղզի | 319,411 | 2019 | <ref>{{Cite web|last=Government of Canada|first=Fisheries and Oceans Canada|date=2019-09-18|title=Tuvaijuittuq Marine Protected Area (MPA)|url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/mpa-zpm/tuvaijuittuq/index-eng.html|access-date=2020-09-24|website=www.dfo-mpo.gc.ca}}</ref> |- !25 | Nazca-Desventuradas ծովային պուրակ | [[Չիլէ|Չիլի]] | Desventuradas կղզիներ | 300,035 | 2016 | <ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Chilean government officially decrees the creation of the Nazca-Desventuradas Marine Park |url=http://oceana.org/press-center/press-releases/chilean-government-officially-decrees-creation-nazca-desventuradas |location=[[Santiago]] |publisher=[[Oceana (non-profit group)|Oceana]] |date=24 August 2016 |accessdate=15 October 2017}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nazca-Desventuradas|url=https://www.protectedplanet.net/555624169|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !26 | Cerrado Biosphere արգելոց | [[Պրազիլ]] | Goiás, Maranhão, Piauí, Tocantins, եւ Դաշնակցային շրջան | 296,525 | 1994 | <ref>{{Cite web|date=2019-02-14|title=Cerrado Biosphere Reserve, Brazil|url=https://en.unesco.org/biosphere/lac/cerrado|access-date=2020-09-25|website=UNESCO|language=en}}</ref> |- !27 | Ատլանտիկի կենսոլորտի արգելոց | [[Պրազիլ]] | Atlantic անտառ (15 նահանգներ) | 294,734 | 1993 | <ref>{{Cite web|title=UNESCO - MAB Biosphere Reserves Directory|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=BRA+01&mode=all|access-date=2020-09-25|website=www.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mata Atlântica (including Sao Paulo Green Belt)|url=https://www.protectedplanet.net/67735|access-date=2020-09-25|website=Protected Planet}}</ref> |- !28 | Pantanal կենսոլորտի արգելոց | [[Պրազիլ]] | Goiás, Mato Grosso, եւ Mato Grosso do Sul | 251,569 | 2000 | <ref>{{Cite web|date=2019-02-15|title=Pantanal Biosphere Reserve, Brazil|url=https://en.unesco.org/biosphere/lac/pantanal|access-date=2020-09-25|website=UNESCO|language=en}}</ref> |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պահպանպուած ընդարձակ տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանման վտանգուած վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանութիւն]] 2jeahrl7i5yky67gnbik35iqlc0oo6d 0 32343 253168 2026-08-04T16:01:44Z HoMen 269 Նոր էջ «'''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցա...»: 253168 wikitext text/x-wiki '''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} g3m4hesyo1a3q6yz8icurnaro5eek3s 253169 253168 2026-08-04T16:02:56Z HoMen 269 253169 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} krng78ow19vgcanitl4m5eraq5g0l94 253170 253169 2026-08-04T16:06:19Z HoMen 269 253170 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}} '''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 4hyl5189jd4c54nrbf8sr17gfjyqtpa 253171 253170 2026-08-04T16:12:51Z HoMen 269 253171 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}} [[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]] '''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 1m2hsrt3gn9jj5nogno3yqtx27y9i3j 253172 253171 2026-08-04T16:14:30Z HoMen 269 253172 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}} [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] '''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> [[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} rwx0jhuukal1mjmdxv38lhbkap2pl5l 253173 253172 2026-08-04T16:14:57Z HoMen 269 253173 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}} '''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։[[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> [[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} qia6xjrmezdlb15fmlfzczrpkwq4mtq 253174 253173 2026-08-04T16:15:42Z HoMen 269 253174 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}} '''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։[[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ [[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]] Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} lr50b7yzr3sdcmg9drvtoge7gxsr2jr 253175 253174 2026-08-04T16:16:04Z HoMen 269 /* Պատմական ակնարկ */ 253175 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}}[[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]]'''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։[[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} kcqpyq0l5lhsf3hcezqskk7efqvjh8e 253176 253175 2026-08-04T16:16:55Z HoMen 269 /* Պատմական ակնարկ */ 253176 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}}[[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]]'''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote> == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 26skopp0o53kheszwfqq204ouu2h6ht 253177 253176 2026-08-04T16:17:31Z HoMen 269 253177 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}}'''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote>[[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} lqjaet301g2at94hbw91m9mjk1ajhdd 253179 253177 2026-08-04T16:23:04Z HoMen 269 253179 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Map PMNM 2016.jpg|պարգեւ=Եունեսքոյ - Համաշխարհային Ժառանգութեան Յուշարձան}}'''Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝Papahānaumokuākea Marine National Monument, կ՛արտասանուիˈ pɐpəˈhaːnɐwˈmokuwaːˈkɛjə ''PMNM)․'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] ազգային յուշարձան, արձանագրուած է [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային Ժառանգութեան ցանկին]] մէջ։ 1․500․000 քլ² ովկիանոսի տարածքին ջուրերուն մէջ կ՛ընդգրկէ [[Հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներ|հիւսիս-արեւմտեան Հաուայի կղզիներուն]] տասը կղզիներ եւ օղակղզիներ։ == Պատմական ակնարկ == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] նախագահ Պիլ Քլինթըն, 4 Դեկտեմբեր 2000-ին, 13178 գործադիր հրամանագրով (Executive Order 13178) հիմնադրեց Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոցը։ [[Պատկեր:Sanc1404 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|ձախից|մինի|Ծովային յուշարձանը արեւամուտին]] Նախագահ [[Ճորճ Ու․ Պուշ|Ճորճ Ու․ Պուշն]] էր որ [[2006]]-ին հիմնեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձանը 360․000 քլ² տարածութեամբ։ [[2016]]-ին նախագահ Պարաք Օպամա ընդարձակեց տարածքը մինչեւ Միացեալ Նահանգներու բացառիկ տնտեսական գօտիին սահմանները, զայն վերածելով [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|աշխարհի ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներէն]] մէկը։ [[2025]]-ին, նախագահ [[Ճo Պայտըն|Ճոն Պայտըն]] յուշարձանի տարածքները յայտարարեց Papahānaumokuākea ազգային ծովային արգելոց։ <blockquote>''Ազգային ծովային յուշարձանը (անգլ.՝ National Marine Monument) յատուկ պահպանուող ծովային տարածք է, որ կը ստեղծուի պետութեան ղեկավարին կողմէն։ Ամենէն յայտնի օրինակները կը պատկանին Ա․Մ․Ն․-ին։ Անոնք կը հիմնադրուին նախագահի հրամանագրով՝ համաձայն «Հնութիւններու մասին օրէնքին» (Antiquities Act)։''</blockquote>[[Պատկեր:Albatross birds at Northwest Hawaiian Islands National Monument, Midway Atoll, 2007March01.jpg|մինի|325x325փքս|Հայուայի կղզիներու հիւսիս-արեւմտեան մարջանային (բուստի) խութերու բնապահպանման համակարգի արգելոց․ նկար՝ 2007-ի]] == Բնապահպանում == Ծովային յուշարձանը կը պատսպարէ աւելի քան 7․000 ծովային տեսակներ, որոնցմէ 1/4 Հաուայ կղզիներու բնիկ են։ Կը պաշտպանէ եւ կ՛ապրեցնէ Ա․Մ․Ն․ բուստի խութերուն 70%։ Յուշարձանին սահմանափակ տարածքներուն կ՛աճին բազմազան տեղական բոյսեր՝ առ նուազն 27, ցամաքի թռչուններ եւ անողնայարեր։ Բացի այդ տեղական տեսակներէն, կան նաեւ 21 տեսակի ծովային թռչուններ եւ 4՝ գաղթող աձամերձ թռչուններ։ == Պատկերասրահ == === Բոյսերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM - Hohonu Moana Exploring Deep Waters off Hawaiʻi (31138616970).jpg|Մակերեսային ջուրերու մարջան Պատկեր:Acropora coral ffs.jpg|''Acroporidae'' Պատկեր:Red pencil urchin - Papahānaumokuākea.jpg|''Heterocentrotus mamillatus'' Պատկեր:PMNM - Acropora cytherea - French Frigate Shoals (31289715760).jpg|Acropora Cytherea </gallery> === Ձուկերու տեսակներէն === <gallery> Պատկեր:PMNM red squirrelfish (48770852067).jpg|Hawaiian squirrelfish Պատկեր:Deep Reef Endemic Species Pearl & Hermes Atoll.jpg|Ձախէն աջ՝ Anampses chrysocephalus, Pseudanthias thompsoni, Centropyge potteri, Sargocentron xantherythrum, Chromis hanui, Genicanthus personatus եւ Chaetodon fremblii Պատկեր:Sanc1310 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Կապուտձուկ Պատկեր:Holotype of Tosanoides obama immediately prior to collection.jpg|''Tosanoides obama'' Պատկեր:Reef0747 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Monotaxis grandoculis Պատկեր:Corl0097 (27497432204).jpg|Scorpaenopsis cacopsis </gallery> === Ծովային կրիաներ === <gallery> Պատկեր:Green Sea Turtle (43781715354).jpg|Ծովային կանանչ կրիայ Պատկեր:Green sea turtles at French Frigate Shoals.jpg|․․․ արեւուն երկնցած Պատկեր:PMNM baby green sea turtles (50199588421).jpg|նորածին կանանչ կրիայ </gallery> === Կենդանացուցակ === <gallery> Պատկեր:PMNM - Birds on French Frigate Shoals (27369203434).jpg|կարմրաոտ խօլահաւ Պատկեր:Laysanente (Anas laysanensis), weiblich mit Küken.jpg|Laysanente բադիկ Պատկեր:Papahanaumokuakea marine National Monument, Gallinule, Hawaii.jpg|Հաուայի շամբահաւ Պատկեր:Starr 080531-4714 Lobularia maritima.jpg|Laysan ձկնկուլ Պատկեր:PMNM - Laysan Albatross Mother And Chick (33883108450).jpg|ձկնկուլ եւ նորածինը Պատկեր:Starr-130916-1902-Ipomoea pes caprae subsp brasiliensis-habit with Laysan Finch on guano pile-SE Inland-Laysan (25226152355).jpg|Laysan սարեկիկ Պատկեր:Nihoa finch USFWS.jpg|Nihoa սարեկիկ Պատկեր:PMNM Green Sea Turtles and Masked Boobies (48779188876).jpg|կրայ եւ խօլահաւ Պատկեր:Acrocephalus familiaris -Laysan, Northwestern Hawaiian Islands, USA-8 (1) (cropped).jpg|Nīhoa աղօրաթռչուն </gallery> === Ծովային ստնաւորներ === <gallery> Պատկեր:Anim2619 (34590655782).jpg|Պրիտ կէջ ձուկ (''Balaenoptera edeni'') Պատկեր:Hawaiian monk seals on Midway Atoll (52233909629).jpg|Հայուայի վանափոկ Պատկեր:Sanc1297 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|․․․ ջուրերուն մէջ Պատկեր:PMNM Hawaiian monk seal and green sea turtle cuddling (48770853147).jpg </gallery> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/1326 Եունեսքօ - Papahānaumokuākea{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.papahanaumokuakea.gov/new-news/2021/08/26/expansion/ Papahānaumokuākea ծովային յուշարփանը կ՛ընդարձակուի, 16-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20170202135415/http://www.nytimes.com/2006/06/15/opinion/15roosevelt.html Գանձ կղզիներ, 15 Յունիս 2006, OSHUA S. REICHERT եւ THEODORE ROOSEVELT IV{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/15/science/earth/15hawaii.html?th&emc=th The New York Times Պուշ կ՛ընդարձակէ ծովային յուշարձանը, Անտրիու Ռեվքին]</ref> <ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070515-2.html Նախագահին որոշումը ընդարձակելու ծովային յուշարձանը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/54071 Աշխարհի ամենէն մեծ լիովին պաշտպանուած MPA{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://outremers360.com/planete/barack-obama-veut-creer-la-plus-vaste-aire-marine-protegee-au-monde-aux-iles-hawaii Պարաք Օպամա կը ցանկանայ Հաուայի կղզիներուն ստեղծել աշխարհի ամենամծ պաշտպանուող ծովային տարածքը, Jean-Tenahe FAATAU, 19/06/2016{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պաշտպանուած ծովային տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Պաշտպանուած բնապահպանման տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Պաշտպանուած ընդարձակ տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանման վտանգուած վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանման ընդարձակ տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահմանման վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Բնապահպանում]] [[Ստորոգութիւն:Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան]] qimj7bry5irtfkx7wf7340v80w3yblb 0 32344 253180 2026-08-04T16:46:05Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} Marae Moana կամ '''Գուք կղզիներու ծովային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''{{lang|en|Cook Islands Marine Park}})․'' կը գտնուի [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներուն]] ջուրերուն մէջ։ Տարածութիւնն է 1․9 միլիոն քլ²։ [[Քեվին Իրօ]] միջավայրի մասնագէտը, առաջինն էր որ յղացաւ տարածք...»: 253180 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} Marae Moana կամ '''Գուք կղզիներու ծովային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''{{lang|en|Cook Islands Marine Park}})․'' կը գտնուի [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներուն]] ջուրերուն մէջ։ Տարածութիւնն է 1․9 միլիոն քլ²։ [[Քեվին Իրօ]] միջավայրի մասնագէտը, առաջինն էր որ յղացաւ տարածքը պահպանման պուրակի վերածել (2010)։ Ծովային պուրակի անուանումը, որ ազատ թարգմանութեամբ կը նշանակէ «սուրբ օվկիանոս», ստեղծուած է 2014-ին Թերէորա քոլեջի ուսանող Պուշար Սոլոմոնոյի կողմէն, յետ անուանակոչման մրցոյթի ժամանակ։ Ծովային պուրակը կ՛ընդգրկէ օղակղզիներ, հրաբխային կղզի մը, բարձրաած կրաքարային կղզիներ եւ աւազէ վիմուտք մը։ Կը պատսպարէ բուստի 136 տեսակներ, 600-է աւելի ձուկի տեսակ եւ 21 կիտազգի տեսակ (կէտ ձուկեր եւ դլփիններ)։ Marae Moana պուրակը նաեւ տունն է կրիաներու երեք վտանգուած տեսակներու, թունայի որոշ տեսակներու, ինչպէս նաեւ խութային շանաձուկերու հինգ տեսակներու եւ ովկիանոսի շանաձուկի տեսակներու։ Պուրակը կը պատսպարէ նաեւ բազմաթիւ թռչուններ եւ բոյսեր։ <ref>[]</ref> <ref>[]</ref> fzyktcpiz9uslmtsznhmjxxx2mxj8vz 253181 253180 2026-08-04T16:49:38Z HoMen 269 253181 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} Marae Moana կամ '''Գուք կղզիներու ծովային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''{{lang|en|Cook Islands Marine Park}})․'' կը գտնուի [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներուն]] ջուրերուն մէջ։ Տարածութիւնն է 1․9 միլիոն քլ²։ [[Քեվին Իրօ]] միջավայրի մասնագէտը, առաջինն էր որ յղացաւ տարածքը պահպանման պուրակի վերածել (2010)։ Ծովային պուրակի անուանումը, որ ազատ թարգմանութեամբ կը նշանակէ «սուրբ օվկիանոս», ստեղծուած է 2014-ին Թերէորա քոլեջի ուսանող Պուշար Սոլոմոնոյի կողմէն, յետ անուանակոչման մրցոյթի ժամանակ։ Ծովային պուրակը կ՛ընդգրկէ օղակղզիներ, հրաբխային կղզի մը, բարձրաած կրաքարային կղզիներ եւ աւազէ վիմուտք մը։ Կը պատսպարէ բուստի 136 տեսակներ, 600-է աւելի ձուկի տեսակ եւ 21 կիտազգի տեսակ (կէտ ձուկեր եւ դլփիններ)։ Marae Moana պուրակը նաեւ տունն է կրիաներու երեք վտանգուած տեսակներու, թունայի որոշ տեսակներու, ինչպէս նաեւ խութային շանաձուկերու հինգ տեսակներու եւ ովկիանոսի շանաձուկի տեսակներու։ Պուրակը կը պատսպարէ նաեւ բազմաթիւ թռչուններ եւ բոյսեր։ <ref>[https://www.protectedplanet.net/555624907?site_pid=555624907_1 Գուք կղզիներու խովային պուրակ․ 555624907 SITE ID{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.rte.ie/news/2017/0714/890181-cook-islands-pacific-ocean-reserve/ Գուք կղզիներուն ծովային արգելոցը , 14 Յուլիս 2017{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 45bpxx3rz2hdnypm2ivcuu8644x3xae 253182 253181 2026-08-04T16:50:36Z HoMen 269 253182 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} Marae Moana կամ '''Գուք կղզիներու ծովային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''{{lang|en|Cook Islands Marine Park}})․'' կը գտնուի [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներուն]] ջուրերուն մէջ։ Տարածութիւնն է 1․9 միլիոն քլ²։ [[Քեվին Իրօ]] միջավայրի մասնագէտը, առաջինն էր որ յղացաւ տարածքը պահպանման պուրակի վերածել (2010)։ Ծովային պուրակի անուանումը, որ ազատ թարգմանութեամբ կը նշանակէ «սուրբ օվկիանոս», ստեղծուած է 2014-ին Թերէորա քոլեջի ուսանող Պուշար Սոլոմոնոյի կողմէն, յետ անուանակոչման մրցոյթի ժամանակ։ Ծովային պուրակը կ՛ընդգրկէ օղակղզիներ, հրաբխային կղզի մը, բարձրաած կրաքարային կղզիներ եւ աւազէ վիմուտք մը։ Կը պատսպարէ բուստի 136 տեսակներ, 600-է աւելի ձուկի տեսակ եւ 21 կիտազգի տեսակ (կէտ ձուկեր եւ դլփիններ)։ Marae Moana պուրակը նաեւ տունն է կրիաներու երեք վտանգուած տեսակներու, թունայի որոշ տեսակներու, ինչպէս նաեւ խութային շանաձուկերու հինգ տեսակներու եւ ովկիանոսի շանաձուկի տեսակներու։ Պուրակը կը պատսպարէ նաեւ բազմաթիւ թռչուններ եւ բոյսեր։ <ref>[https://www.protectedplanet.net/555624907?site_pid=555624907_1 Գուք կղզիներու խովային պուրակ․ 555624907 SITE ID{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.rte.ie/news/2017/0714/890181-cook-islands-pacific-ocean-reserve/ Գուք կղզիներուն ծովային արգելոցը , 14 Յուլիս 2017{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պաշտպանուած ծովային պուրակներ]] [[Ստորոգութիւն:Ծովային պուրակներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ծովային պուրակներ]] nvbkz2gulhrgdl4qx94b8rvd9wrmcnf 253187 253182 2026-08-04T18:26:50Z HoMen 269 253187 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|երկիր=Գուք կղզիներ}} Marae Moana կամ [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներու]] ծովային պուրակ ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''{{lang|en|Cook Islands Marine Park}})․'' կը գտնուի [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներուն]] ջուրերուն մէջ։ Տարածութիւնն է 1․9 միլիոն քլ²։ [[Քեվին Իրօ]] միջավայրի մասնագէտը, առաջինն էր որ յղացաւ տարածքը պահպանման պուրակի վերածել (2010)։ Ծովային պուրակի անուանումը, որ ազատ թարգմանութեամբ կը նշանակէ «սուրբ օվկիանոս», ստեղծուած է 2014-ին Թերէորա քոլեջի ուսանող Պուշար Սոլոմոնոյի կողմէն, յետ անուանակոչման մրցոյթի ժամանակ։ Ծովային պուրակը կ՛ընդգրկէ օղակղզիներ, հրաբխային կղզի մը, բարձրաած կրաքարային կղզիներ եւ աւազէ վիմուտք մը։ Կը պատսպարէ բուստի 136 տեսակներ, 600-է աւելի ձուկի տեսակ եւ 21 կիտազգի տեսակ (կէտ ձուկեր եւ դլփիններ)։ Marae Moana պուրակը նաեւ տունն է կրիաներու երեք վտանգուած տեսակներու, թունայի որոշ տեսակներու, ինչպէս նաեւ խութային շանաձուկերու հինգ տեսակներու եւ ովկիանոսի շանաձուկի տեսակներու։ Պուրակը կը պատսպարէ նաեւ բազմաթիւ թռչուններ եւ բոյսեր։ <ref>[https://www.protectedplanet.net/555624907?site_pid=555624907_1 Գուք կղզիներու խովային պուրակ․ 555624907 SITE ID{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.rte.ie/news/2017/0714/890181-cook-islands-pacific-ocean-reserve/ Գուք կղզիներուն ծովային արգելոցը , 14 Յուլիս 2017{{ref-en}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Գորալ ծովուն ազգային պուրակ]] [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պաշտպանուած ծովային պուրակներ]] [[Ստորոգութիւն:Ծովային պուրակներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ծովային պուրակներ]] 9xp6vjr3lyfvo56wlr605pa2dgnarh7 253188 253187 2026-08-04T18:27:36Z HoMen 269 /* Տե՛ս նաեւ */ 253188 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|երկիր=Գուք կղզիներ}} Marae Moana կամ [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներու]] ծովային պուրակ ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''{{lang|en|Cook Islands Marine Park}})․'' կը գտնուի [[Գուք կղզիներ|Գուք կղզիներուն]] ջուրերուն մէջ։ Տարածութիւնն է 1․9 միլիոն քլ²։ [[Քեվին Իրօ]] միջավայրի մասնագէտը, առաջինն էր որ յղացաւ տարածքը պահպանման պուրակի վերածել (2010)։ Ծովային պուրակի անուանումը, որ ազատ թարգմանութեամբ կը նշանակէ «սուրբ օվկիանոս», ստեղծուած է 2014-ին Թերէորա քոլեջի ուսանող Պուշար Սոլոմոնոյի կողմէն, յետ անուանակոչման մրցոյթի ժամանակ։ Ծովային պուրակը կ՛ընդգրկէ օղակղզիներ, հրաբխային կղզի մը, բարձրաած կրաքարային կղզիներ եւ աւազէ վիմուտք մը։ Կը պատսպարէ բուստի 136 տեսակներ, 600-է աւելի ձուկի տեսակ եւ 21 կիտազգի տեսակ (կէտ ձուկեր եւ դլփիններ)։ Marae Moana պուրակը նաեւ տունն է կրիաներու երեք վտանգուած տեսակներու, թունայի որոշ տեսակներու, ինչպէս նաեւ խութային շանաձուկերու հինգ տեսակներու եւ ովկիանոսի շանաձուկի տեսակներու։ Պուրակը կը պատսպարէ նաեւ բազմաթիւ թռչուններ եւ բոյսեր։ <ref>[https://www.protectedplanet.net/555624907?site_pid=555624907_1 Գուք կղզիներու խովային պուրակ․ 555624907 SITE ID{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.rte.ie/news/2017/0714/890181-cook-islands-pacific-ocean-reserve/ Գուք կղզիներուն ծովային արգելոցը , 14 Յուլիս 2017{{ref-en}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Գորալ ծովուն ազգային պուրակ]] [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պաշտպանուած ծովային պուրակներ]] [[Ստորոգութիւն:Ծովային պուրակներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ծովային պուրակներ]] 477g6dmyr552wqa5fiv1nowq3uv8lpb 0 32345 253183 2026-08-04T17:42:00Z HoMen 269 Նոր էջ «'''Գուք կղզիներ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Cook Islands, Գուք կղզիներու Մաօրի լեզուով՝ ''Kūki 'Āirani''), հարաւային [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]], [[Բոլինիզիա]], [[Ովկիանիա]]․ 24 մարջանային (բուստի) օղակղզիներէ եւ հրաբխային կղզիներէ կազմուած կիսանկախ կղզեխումբ։ 1901 թուակա...»: 253183 wikitext text/x-wiki '''Գուք կղզիներ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Cook Islands, Գուք կղզիներու Մաօրի լեզուով՝ ''Kūki 'Āirani''), հարաւային [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]], [[Բոլինիզիա]], [[Ովկիանիա]]․ 24 մարջանային (բուստի) օղակղզիներէ եւ հրաբխային կղզիներէ կազմուած կիսանկախ կղզեխումբ։ [[1901 թուական|1901]]-էն ազատօրէն կապուած [[Նոր Զելանտա|Նոր Զիլանտային]] հետ։ Կը գտնուի Նոր Զիլանտայէն 3․500 քլ դէպի հիւսիս-արեւելք։ Մայրաքաղաքն է [[Ավարուա]]։ Տարածութիւնն է 237 քլ² եւ բնակչութեան թիւը՝ 15 040 (2021-ի մարդահամար)։ == Պատմական ակնարկ == Իրենց անունը առին անգլիացի ծովակալ եւ հետազօտող [[Ճէյմս Գուք|Ճէյմս Գուքէն]] որ կղզին այցելեց յաջորդաբար 1773-ին եւ 1777-ին։ Գուք կղզիները բնակուած են [[1000 թուական|1000]]-ին շուրջ [[Բոլինիզիա|Բոլինիզեացիներէն]], որոնք հաւանաբար [[Թահիթի|Թահիթիէն]] գաղթած են եւ հաստատուած գլխաւորաբար կղզեխումբին [[Ռարոթոնկա]] գլխաւոր կզիին վրայ։ Կղզիները կիսանկախ դարձան [[1965 թուական|1965]]-ին։ [[1986 թուական|1986]]-ին, [[ANZUS]]-ի (կամ ANZUS դաշինք) լուծարումէն ետք, Գուք կղզիները իրենց չէզօքութիւնը յայտարարեցին։ <blockquote>''ANZUS․ Աւստրալիայի, Նոր Զիլանտայի եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ ստորագրուած հաւաքական անվտանգութեան պայմանագիր։''</blockquote> [[1991 թուական|1991]]-ին Ֆրանսային հետ բարեկամութեան՝ տնտեսութեան զարգացման, առեւտուրի եւ ջուրերուն հստկողութեան համաձայնագիր ստորագրեցին։ Սակայն [[1995 թուական|1995]]-[[1996 թուական|1996]] կապերը վաթարացան երբ [[Ֆրանսա]]՝ [[Մուրուրոա]] օղզկղզիին շրջանը վեց կորիզային փորձեր կատարեց։ Վարչակարգը Սահմանադրական թագաւորութիւն է․ Նոր Զիլանտայի մօտ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] թագաւորին ներկայացուցիչը, Գերագոյն յանձնակատարն է։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} o28tss4l83zd4nnsp98i8cnghtxqi66 253184 253183 2026-08-04T17:43:06Z HoMen 269 253184 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Գուք կղզիներ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Cook Islands, Գուք կղզիներու Մաօրի լեզուով՝ ''Kūki 'Āirani''), հարաւային [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]], [[Բոլինիզիա]], [[Ովկիանիա]]․ 24 մարջանային (բուստի) օղակղզիներէ եւ հրաբխային կղզիներէ կազմուած կիսանկախ կղզեխումբ։ [[1901 թուական|1901]]-էն ազատօրէն կապուած [[Նոր Զելանտա|Նոր Զիլանտային]] հետ։ Կը գտնուի Նոր Զիլանտայէն 3․500 քլ դէպի հիւսիս-արեւելք։ Մայրաքաղաքն է [[Ավարուա]]։ Տարածութիւնն է 237 քլ² եւ բնակչութեան թիւը՝ 15 040 (2021-ի մարդահամար)։ == Պատմական ակնարկ == Իրենց անունը առին անգլիացի ծովակալ եւ հետազօտող [[Ճէյմս Գուք|Ճէյմս Գուքէն]] որ կղզին այցելեց յաջորդաբար 1773-ին եւ 1777-ին։ Գուք կղզիները բնակուած են [[1000 թուական|1000]]-ին շուրջ [[Բոլինիզիա|Բոլինիզեացիներէն]], որոնք հաւանաբար [[Թահիթի|Թահիթիէն]] գաղթած են եւ հաստատուած գլխաւորաբար կղզեխումբին [[Ռարոթոնկա]] գլխաւոր կզիին վրայ։ Կղզիները կիսանկախ դարձան [[1965 թուական|1965]]-ին։ [[1986 թուական|1986]]-ին, [[ANZUS]]-ի (կամ ANZUS դաշինք) լուծարումէն ետք, Գուք կղզիները իրենց չէզօքութիւնը յայտարարեցին։ <blockquote>''ANZUS․ Աւստրալիայի, Նոր Զիլանտայի եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ ստորագրուած հաւաքական անվտանգութեան պայմանագիր։''</blockquote> [[1991 թուական|1991]]-ին Ֆրանսային հետ բարեկամութեան՝ տնտեսութեան զարգացման, առեւտուրի եւ ջուրերուն հստկողութեան համաձայնագիր ստորագրեցին։ Սակայն [[1995 թուական|1995]]-[[1996 թուական|1996]] կապերը վաթարացան երբ [[Ֆրանսա]]՝ [[Մուրուրոա]] օղզկղզիին շրջանը վեց կորիզային փորձեր կատարեց։ Վարչակարգը Սահմանադրական թագաւորութիւն է․ Նոր Զիլանտայի մօտ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] թագաւորին ներկայացուցիչը, Գերագոյն յանձնակատարն է։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} bo1fby38bx9kykjisfcrfdyvuw5b9qc 253185 253184 2026-08-04T17:52:41Z HoMen 269 253185 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|բնօրինակ անուանում=Kūki 'Āirani Cook Islands|անուանում=Գուք կղզիներ|երկիր=Գուք կղզիներ}} '''Գուք կղզիներ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Cook Islands, Գուք կղզիներու Մաօրի լեզուով՝ ''Kūki 'Āirani''), հարաւային [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]], [[Բոլինիզիա]], [[Ովկիանիա]]․ 24 մարջանային (բուստի) օղակղզիներէ եւ հրաբխային կղզիներէ կազմուած կիսանկախ կղզեխումբ։ [[1901 թուական|1901]]-էն ազատօրէն կապուած [[Նոր Զելանտա|Նոր Զիլանտային]] հետ։ Կը գտնուի Նոր Զիլանտայէն 3․500 քլ դէպի հիւսիս-արեւելք։ Մայրաքաղաքն է [[Ավարուա]]։ Տարածութիւնն է 237 քլ² եւ բնակչութեան թիւը՝ 15 040 (2021-ի մարդահամար)։ == Պատմական ակնարկ == Իրենց անունը առին անգլիացի ծովակալ եւ հետազօտող [[Ճէյմս Գուք|Ճէյմս Գուքէն]] որ կղզին այցելեց յաջորդաբար 1773-ին եւ 1777-ին։ Գուք կղզիները բնակուած են [[1000 թուական|1000]]-ին շուրջ [[Բոլինիզիա|Բոլինիզեացիներէն]], որոնք հաւանաբար [[Թահիթի|Թահիթիէն]] գաղթած են եւ հաստատուած գլխաւորաբար կղզեխումբին [[Ռարոթոնկա]] գլխաւոր կզիին վրայ։ Կղզիները կիսանկախ դարձան [[1965 թուական|1965]]-ին։ [[1986 թուական|1986]]-ին, [[ANZUS]]-ի (կամ ANZUS դաշինք) լուծարումէն ետք, Գուք կղզիները իրենց չէզօքութիւնը յայտարարեցին։ <blockquote>''ANZUS․ Աւստրալիայի, Նոր Զիլանտայի եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ ստորագրուած հաւաքական անվտանգութեան պայմանագիր։''</blockquote> [[1991 թուական|1991]]-ին Ֆրանսային հետ բարեկամութեան՝ տնտեսութեան զարգացման, առեւտուրի եւ ջուրերուն հստկողութեան համաձայնագիր ստորագրեցին։ Սակայն [[1995 թուական|1995]]-[[1996 թուական|1996]] կապերը վաթարացան երբ [[Ֆրանսա]]՝ [[Մուրուրոա]] օղզկղզիին շրջանը վեց կորիզային փորձեր կատարեց։ Վարչակարգը Սահմանադրական թագաւորութիւն է․ Նոր Զիլանտայի մօտ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] թագաւորին ներկայացուցիչը, Գերագոյն յանձնակատարն է։ <ref>[https://web.archive.org/web/20211025212553/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cook-islands/ Գուք կղզիներ 18-8-2021{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://unctadstat.unctad.org/CountryProfile/GeneralProfile/en-GB/184/index.html UNCTADstat-Գուք կղզիներու ներկայացում{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.mfat.govt.nz/en/countries-and-regions/australia-and-pacific/cook-islands Գուք կղզիներ․ Նոր Զինլանտի արտաքին գործոց նախարարութիւն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.ck/history.htm Գուք կղզիներու պատմութիւն{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հարաւային խաղաղական ովկիանոսի կղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական օվկիանոսի կղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի կղզիներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի օղակղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի պահպանման տարածքներ]] g54rshb9ci7tzpm3tlw89p40fh5x6jw 0 32346 253189 2026-08-04T18:35:08Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Գորալ ծովուն ազգային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''Natural Park of the Coral Sea'', [[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ ''Parc naturel de la mer de Corail)․'' [[2014]]-ին հիմնուած ծովային պուրակ [[Նոր Գալետոնիա|Նոր Գալետոնիայի]] (Ֆրանսայի վարչական նահանգ) շուրջ։ [[2017]]-էն, աշխարհի չորրորդ...»: 253189 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Գորալ ծովուն ազգային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''Natural Park of the Coral Sea'', [[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ ''Parc naturel de la mer de Corail)․'' [[2014]]-ին հիմնուած ծովային պուրակ [[Նոր Գալետոնիա|Նոր Գալետոնիայի]] (Ֆրանսայի վարչական նահանգ) շուրջ։ [[2017]]-էն, աշխարհի չորրորդ [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|«ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներ»էն]] է։ Արձանակգրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձաններու]] ցանկին մէջ։ Տարածութիւնն է 1․292․967 քլ²։ Նոր Գալետոնիա Միջազգային Պահպանութիւն կազմակերպութիւնը վերջին տասնամեակին կը համագործակցի Նոր Գալետոնիայի կառավարութեան հետ պուրակին պահպանման եւ զարգացման համար։ 2023-ին համագործակցեցան Նոր Գալետոնիա Միջազգային Պահպանութիւն կազմակերպութիւնը, կառավարութիւնը եւ տեղական շագրգիռ կողմերը, որոշելու պուրակին հետ կապուած ծովային նոր արգելոցներու միջանքներուն համար։ <ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1115 Եունեսքօ - Նոր Գալետոնիայի ծովալիճեր{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://gouv.nc/actualites/19-10-2023/105-000-km2-de-nouvelles-reserves-marines-dans-le-parc-naturel-de-la-mer-de Նոր Գալետոնիայի կառավարութիւն․ 105000 քռ․քլ նոր ծովային արգելոցներ Գորալ ծավային պուրակին մէջ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://gouv.nc/actualites/13-02-2019/la-caledonie-conforte-son-partenariat-avec-conservation-international Նոր Գալետոնիա Միջազգային Պահպանութիւն կազմակերպութիւնը վերջին տասնամեակին կը համագործակցի Նոր Գալետոնիայի կառավարութեան հետ պուրակին պահպանման եւ զարգացման համար{{ref-fr}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} fy2hq6hq017t2xqm1sayuhvx8o7etfg 0 32347 253193 2026-08-05T09:34:55Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Օրոնա օղակղզի''' կամ Հալ կղզի ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Orona atoll ), [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ [[Քանթոն կղզի|Քանթոն կղզիին]] նման, ցամաքի նեղ ժապաւէն մըն է, որ շրջապատուած է 15-20 մ...»: 253193 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Օրոնա օղակղզի''' կամ Հալ կղզի ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Orona atoll ), [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ [[Քանթոն կղզի|Քանթոն կղզիին]] նման, ցամաքի նեղ ժապաւէն մըն է, որ շրջապատուած է 15-20 մ․ խորութեամբ ընդարձակ ծովալիճէ։ Տարածութիւնն է 3․9 քլ², իսկ ծովուն մակերեսէն բարձրագոյն կէտը 9 մ․ է։ Բազմաթիւ անցուղիներ ծովալիճը կը միացնեն ովկիանոսին եւ անոնցմէ զոյգ մը միայն կ՛արտօնեն նաւակի մը ներկայութիւնը։ Քիրիպասի 2006-ին յայտարարեց Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածքը եւ 2008-ին զայն ընդլայնեց։ 425,300 քլ² տարածութեամբ ծովային արգելոցը կ;ընդգրկէ 6 բուստ-օղակղզիներ՝ Օրոնա ներառեալ։ Կղզիին արեւմտեան մասին, ԺԹ․ դարէն հնդկընկոյզներ տնկուած են, որոնք մինչեւ 25 մ․ բարձրութեան կը հասնին։ Pizonia ծառերը կը հասնին մինչեւ 15 մ․ բարձրութիւն։ Արեւելեան մասին ծառեր գոյութիւն չունին, սակայն յայտնաբերուած են քարաշէն «մարոէ»ի աւերակները՝ Բոլինիզիան տաճար, կառուցուած բուստային աւազաքարէ։ Ծովալիճին մէջ եւ խութէն դուրս ձուկերը առատ են։ Կրիաներ յաճախ կ՛այցելեն Օրոնային ջուրերը։ Կան 17 տեսակի ծովային եւ գաղթող թռչուններու տեսակներ, մողէսներու 3 տեսակ, բոլինիզիան առնետներ, ցամաքի խեցգետիներ եւ 50 միջատի տեսակ։ == Պատմական ակնարկ == Կղզին՝ 26 Օգոստոս 1840-ին ծովակալ Չարլս Ուիլքսիին (1773-1843) անունը առած է, երբ USS ''Vincennes'' կղզին այցելեց։ Այս ամերիկյան հետազօտական ​​արշաւախումբին անդամները զարմացան երբ հոն գտան հիւանդ ֆրանսի մը եւ 11 թայիթիցիներ․ անած էրոնք 5 ամիս առաջ այնտեղ էին մնացած՝ կրիաներ որսալու համար, մինչ անոնց նաւը մեկնել էր Սամոա՝ առեւտուրի համար։ Բրիատանական դրօշակը [[1889 թուական|1889]]-ին կղզիին վրայ պարզուեցաւ։ [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] անկախացումով եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի հանրապետութեան]] ստեղծումով, կղզին ստացաւ քիրիպասիան Օրոնա անուանումը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 3b7lq5xepixq7tmfqyapedxrl7d199n 253194 253193 2026-08-05T09:36:49Z HoMen 269 253194 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} [[Պատկեր:ISS008-E-18279hull.jpg|ձախից|մինի|Օրոնա]] '''Օրոնա օղակղզի''' կամ Հալ կղզի ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Orona atoll ), [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ [[Քանթոն կղզի|Քանթոն կղզիին]] նման, ցամաքի նեղ ժապաւէն մըն է, որ շրջապատուած է 15-20 մ․ խորութեամբ ընդարձակ ծովալիճէ։ Տարածութիւնն է 3․9 քլ², իսկ ծովուն մակերեսէն բարձրագոյն կէտը 9 մ․ է։ Բազմաթիւ անցուղիներ ծովալիճը կը միացնեն ովկիանոսին եւ անոնցմէ զոյգ մը միայն կ՛արտօնեն նաւակի մը ներկայութիւնը։ Քիրիպասի 2006-ին յայտարարեց Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածքը եւ 2008-ին զայն ընդլայնեց։ 425,300 քլ² տարածութեամբ ծովային արգելոցը կ;ընդգրկէ 6 բուստ-օղակղզիներ՝ Օրոնա ներառեալ։ Կղզիին արեւմտեան մասին, ԺԹ․ դարէն հնդկընկոյզներ տնկուած են, որոնք մինչեւ 25 մ․ բարձրութեան կը հասնին։ Pizonia ծառերը կը հասնին մինչեւ 15 մ․ բարձրութիւն։ Արեւելեան մասին ծառեր գոյութիւն չունին, սակայն յայտնաբերուած են քարաշէն «մարոէ»ի աւերակները՝ Բոլինիզիան տաճար, կառուցուած բուստային աւազաքարէ։ Ծովալիճին մէջ եւ խութէն դուրս ձուկերը առատ են։ Կրիաներ յաճախ կ՛այցելեն Օրոնային ջուրերը։ Կան 17 տեսակի ծովային եւ գաղթող թռչուններու տեսակներ, մողէսներու 3 տեսակ, բոլինիզիան առնետներ, ցամաքի խեցգետիներ եւ 50 միջատի տեսակ։ == Պատմական ակնարկ == Կղզին՝ 26 Օգոստոս 1840-ին ծովակալ Չարլս Ուիլքսիին (1773-1843) անունը առած է, երբ USS ''Vincennes'' կղզին այցելեց։ Այս ամերիկյան հետազօտական ​​արշաւախումբին անդամները զարմացան երբ հոն գտան հիւանդ ֆրանսի մը եւ 11 թայիթիցիներ․ անած էրոնք 5 ամիս առաջ այնտեղ էին մնացած՝ կրիաներ որսալու համար, մինչ անոնց նաւը մեկնել էր Սամոա՝ առեւտուրի համար։ Բրիատանական դրօշակը [[1889 թուական|1889]]-ին կղզիին վրայ պարզուեցաւ։ [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] անկախացումով եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի հանրապետութեան]] ստեղծումով, կղզին ստացաւ քիրիպասիան Օրոնա անուանումը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} h85ozfahbh7fw4w1pat1e0gkzaewk10 253195 253194 2026-08-05T09:42:18Z HoMen 269 253195 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Օրոնա օղակղզի''' կամ Հալ կղզի ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Orona atoll ), [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ [[Քանթոն կղզի|Քանթոն կղզիին]] նման, ցամաքի նեղ ժապաւէն մըն է, որ շրջապատուած է 15-20 մ․ խորութեամբ ընդարձակ ծովալիճէ։ Տարածութիւնն է 3․9 քլ², իսկ ծովուն մակերեսէն բարձրագոյն կէտը 9 մ․ է։ Բազմաթիւ անցուղիներ ծովալիճը կը միացնեն ովկիանոսին եւ անոնցմէ զոյգ մը միայն կ՛արտօնեն նաւակի մը ներկայութիւնը։ [[Պատկեր:ISS008-E-18279hull.jpg|ձախից|մինի|Օրոնա]]Քիրիպասի 2006-ին յայտարարեց Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածքը եւ 2008-ին զայն ընդլայնեց։ 425,300 քլ² տարածութեամբ ծովային արգելոցը կ;ընդգրկէ 6 բուստ-օղակղզիներ՝ Օրոնա ներառեալ։ Կղզիին արեւմտեան մասին, ԺԹ․ դարէն հնդկընկոյզներ տնկուած են, որոնք մինչեւ 25 մ․ բարձրութեան կը հասնին։ Pizonia ծառերը կը հասնին մինչեւ 15 մ․ բարձրութիւն։ Արեւելեան մասին ծառեր գոյութիւն չունին, սակայն յայտնաբերուած են քարաշէն «մարոէ»ի աւերակները՝ Բոլինիզիան տաճար, կառուցուած բուստային աւազաքարէ։ Ծովալիճին մէջ եւ խութէն դուրս ձուկերը առատ են։ Կրիաներ յաճախ կ՛այցելեն Օրոնային ջուրերը։ Կան 17 տեսակի ծովային եւ գաղթող թռչուններու տեսակներ, մողէսներու 3 տեսակ, բոլինիզիան առնետներ, ցամաքի խեցգետիներ եւ 50 միջատի տեսակ։ == Պատմական ակնարկ == Կղզին՝ 26 Օգոստոս 1840-ին ծովակալ Չարլս Ուիլքսիին (1773-1843) անունը առած է, երբ USS ''Vincennes'' կղզին այցելեց։ Այս ամերիկյան հետազօտական ​​արշաւախումբին անդամները զարմացան երբ հոն գտան հիւանդ ֆրանսի մը եւ 11 թայիթիցիներ․ անած էրոնք 5 ամիս առաջ այնտեղ էին մնացած՝ կրիաներ որսալու համար, մինչ անոնց նաւը մեկնել էր Սամոա՝ առեւտուրի համար։ Բրիատանական դրօշակը [[1889 թուական|1889]]-ին կղզիին վրայ պարզուեցաւ։ [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] անկախացումով եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի հանրապետութեան]] ստեղծումով, կղզին ստացաւ քիրիպասիան Օրոնա անուանումը։ <ref>[https://web.archive.org/web/20191203203818/http://www.phoenixislands.org/ Ֆինիքս կղզիներու պահպանուած տարածք{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20160304030847/http://www.janeresture.com/kiribati_phoenix_group/hull.htm ՖԻնիքս կղզիներ, Օրոնա/Հալ կղզի - Jane Resture, 4-3-2016{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 7devuybbe8h1no0d2hh5riswlxbwj41 253196 253195 2026-08-05T09:43:25Z HoMen 269 253196 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Օրոնա օղակղզի''' կամ Հալ կղզի ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Orona atoll ), [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ [[Քանթոն կղզի|Քանթոն կղզիին]] նման, ցամաքի նեղ ժապաւէն մըն է, որ շրջապատուած է 15-20 մ․ խորութեամբ ընդարձակ ծովալիճէ։ Տարածութիւնն է 3․9 քլ², իսկ ծովուն մակերեսէն բարձրագոյն կէտը 9 մ․ է։ Բազմաթիւ անցուղիներ ծովալիճը կը միացնեն ովկիանոսին եւ անոնցմէ զոյգ մը միայն կ՛արտօնեն նաւակի մը ներկայութիւնը։ [[Պատկեր:ISS008-E-18279hull.jpg|ձախից|մինի|Օրոնա]]Քիրիպասի 2006-ին յայտարարեց Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածքը եւ 2008-ին զայն ընդլայնեց։ 425,300 քլ² տարածութեամբ ծովային արգելոցը կ;ընդգրկէ 6 բուստ-օղակղզիներ՝ Օրոնա ներառեալ։ Կղզիին արեւմտեան մասին, ԺԹ․ դարէն հնդկընկոյզներ տնկուած են, որոնք մինչեւ 25 մ․ բարձրութեան կը հասնին։ Pizonia ծառերը կը հասնին մինչեւ 15 մ․ բարձրութիւն։ Արեւելեան մասին ծառեր գոյութիւն չունին, սակայն յայտնաբերուած են քարաշէն «մարոէ»ի աւերակները՝ Բոլինիզիան տաճար, կառուցուած բուստային աւազաքարէ։ Ծովալիճին մէջ եւ խութէն դուրս ձուկերը առատ են։ Կրիաներ յաճախ կ՛այցելեն Օրոնային ջուրերը։ Կան 17 տեսակի ծովային եւ գաղթող թռչուններու տեսակներ, մողէսներու 3 տեսակ, բոլինիզիան առնետներ, ցամաքի խեցգետիներ եւ 50 միջատի տեսակ։ == Պատմական ակնարկ == Կղզին՝ 26 Օգոստոս 1840-ին ծովակալ Չարլս Ուիլքսիին (1773-1843) անունը առած է, երբ USS ''Vincennes'' կղզին այցելեց։ Այս ամերիկյան հետազօտական ​​արշաւախումբին անդամները զարմացան երբ հոն գտան հիւանդ ֆրանսի մը եւ 11 թայիթիցիներ․ անած էրոնք 5 ամիս առաջ այնտեղ էին մնացած՝ կրիաներ որսալու համար, մինչ անոնց նաւը մեկնել էր Սամոա՝ առեւտուրի համար։ Բրիատանական դրօշակը [[1889 թուական|1889]]-ին կղզիին վրայ պարզուեցաւ։ [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] անկախացումով եւ [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասիի հանրապետութեան]] ստեղծումով, կղզին ստացաւ քիրիպասիան Օրոնա անուանումը։ <ref>[https://web.archive.org/web/20191203203818/http://www.phoenixislands.org/ Ֆինիքս կղզիներու պահպանուած տարածք{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20160304030847/http://www.janeresture.com/kiribati_phoenix_group/hull.htm ՖԻնիքս կղզիներ, Օրոնա/Հալ կղզի - Jane Resture, 4-3-2016{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղականի կղզիներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղականի կղզիներ]] dkwtklteuaxxj2opx57m7pszrv9k3xb 0 32348 253197 2026-08-05T10:22:39Z HoMen 269 Նոր էջ «'''Նիքումարորօ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Nikumaroro), նախկին՝ Կարտնըր կղզի ''Gardner Island,'' [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], արեւմտեան [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ Առատ բուսականութեամբ եւ կեդրոնական մեծ ծովալիճով հեռաւոր, երկայն, եռանկիւնաձ...»: 253197 wikitext text/x-wiki '''Նիքումարորօ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Nikumaroro), նախկին՝ Կարտնըր կղզի ''Gardner Island,'' [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], արեւմտեան [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ Առատ բուսականութեամբ եւ կեդրոնական մեծ ծովալիճով հեռաւոր, երկայն, եռանկիւնաձեւ բուստային օղակղզի մըն է։ Երկայնքը 6 քլ է, իսկ լայնքը 2 քլ պակաս։ Օղակղզիին օղակը ունի երկու նեղ մուտք՝ փակուած լայն խութով, որ մակընթացութեան ընթացքին կը չորնայ։ == Պատմական ակնարկ == ԺԹ․ դարասկիզբին, կղզին ծանօթ էր հետեւեալ անուններով․- Քեմինս կղզի, Քեմիս կղզի, Մոթու Օոնկա, Մօթու Օոնա եւ Մերի Լիթիսիաս կղզի։ Կղզին առաջին անգամ արձանագրած է 1824-ին ծովակալ Գ․ Քեմիս (բրիտանական Eliza Ann կէտ-որսական նաւ 19 Օգոստոս 1840-)։ ին USS ''Vincennes'' նաւը վաւերացուց կղզիին դիրքը եւ զայն նշեց որպէս Կարտնըր կղզի՝ անուն մը որ տրուեցաւ (երկու տարբերակներ կան)՝ * 1825-ին․ Ճոսուա Քոֆինէն, իբրեւ յարգանք ''Ganges'' (1809 whaler) նաւուն սեփականատէր Ա․Մ․Ն․ խորհրդարանի անդամ Կիտէոն Կարտնըրին։ * 1825-ին, երբ կէտ ձուկ որսող նաւավաւ Ճոսուա Կարտնըր առաջին անգամ կղզին տեսաւ ան նոյնպէս նշուած է որպէս ''Ganges'' (1809 whaler) նաւուն նաւապետ։ 1856-ին կղզիին տիրութիւնը պահանջեց CA Williams & Co. of New London, Connecticut ընկերութիւնը, օգտագործելով [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] [[Guano Islands Act]]-ը։ 1892, 28 Մայիսին, կղզիին տիրութիւնը պահանջեց Միացեալ թագաւորութեան կողմէն HMS Curacoa։ Անմիջապէս գործարար Ճոն Արունտելին արտօնութիւն տրուեցաւ հնդկընկոյզներ տնկելու։ Այս ուղղութեամբ 29 կղզեցիներ հոն հաստատուեցան, սակայն այդ գործարկութիւնը ձախողեցաւ։ == Միացեալ թագաւորութիւն եւ Քիրիպասի == === SS Norwich City-ի խորտակում === 29 Նոյեմբերի 1929-ին փոթորկի ժամանակ SS Norwich City-ն՝ 35 հոգի անձնակազմով մեծ, բեռնաթափուած բրիտանական փոքր ռազմանաւը, զարնուեցաւ կղզիին հիւսիս-արեւմտեան կողմը գտնուող խութին։ 1 Դեկտեմբեր 1938-ին, Բրիտանական կղզիներու հետազօտութեան առաում կազմակերոպութեան անդամներ կղզին կը հասնին, ուսումնասիրելու հաւանականութիւնը փոքր օդակայան ստեղծելու։ Տարիներ տեւող աշխատանքները սակայն անյաջող անցան եւ 1965-ին վերջնականօրէն կղզին անբնակ հռչակուեցաւ։ === Քիրիպասի === 1971-ին, Միացեալ թագաւորութիւնը Կիլպըրթ կղզիներուն ինքնիշխանութիւն տուաւ եւ 1979-ին անկախացան։ Նոյն տարին Ա․Մ․Ն․ Կարտնըր կղզիին տիրութենէն հրաժարեցաւ եւ կղզին Նիքումարորօ կոչուեցաւ։ hsxq5bd3304aq2tgw00kamwzv4rredy