Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 3377 253304 253278 2026-08-12T07:08:42Z Maral Dikbikian 4797 253304 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | բնօրինակ անվանում = - | երկիր = Արցախ | պատկեր = Իվանյանի համայնապատկերը.jpg | շրջանի տեսակ = Շրջան (վարչական միաւոր){{!}}Շրջան | շրջան = Ասկերանի շրջան{{!}}Ասկերանի | բնակչութիւն = 1397<ref>[http://pop-stat.mashke.org/nkr-census.htm Արցախի Հանրապետության մարդահաշիվ] {{ref-en}}</ref> | մարդահամարի թուական = 2015 | ազգային կազմ = [[հայեր]] | կրօնական կազմ = [[Հայ Առաքելական Եկեղեցի|Հայ Առաքելական եկեղեցի]] | ժամային գօտի = +4 }} '''Իվանեան,''' համայնք, Արցախի [[Ասկերանի շրջան]]ին մէջ, տեղաբաշխուած է հանրապետութեան կեդրոնական հատուածին մէջ։ Ասկերան շրջակեդրոնէն 6 քմ անդին կը գտնուի, իսկ [[Ստեփանակերտ]]էն` 10 քմ հեռաւորութեան վրայ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, առողջապահական կեդրոն, 198 աշակերտներ կը սորվին միջնակարգ դպրոցի մէջ: Հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն համայնքին մէջ հասանելի են: Կը գործէ 2.5 G բջիջային կապի համակարգ, անլար հեռախօսակապը առկայ է: Համացանցի ծառայութիւնը հասանելի է` ապահովուած WI-FI համացանց կապով: == Անուանում == Գիւղը անուանուած է հայ ռազմական գործիչ, գեներալ-լեյտենանտ, արցախեան ազատամարտի հերոս [[Քրիստափոր Իվանեան]]ի անունով։ == Աշխարհագրութիւն == Համայնքը հարթավայրային է, ունի 1077 8 հա տարածք, որմէ 75. 16 հա գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի: == Տնտեսութիւն == Իվանեան համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 1397 մարդ կը կազմէ, կայ 346 տնտեսութիւն<ref>{{Cite web|url=http://stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|title=ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ|last=|first=|date=|website=http://stat-nkr.am|publisher=|accessdate=|archive-date=2017-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129181343/http://www.stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|dead-url=yes}}</ref>: Իվանեան համայնքի հիւսիս-արեւելքէն կը հոսի Կարկառ գետը: Ջրամատակարարումը պետութեան կողմէ կ'իրականացուի` կեդրոնացուած ինքնահոս եղանակով. համակարգը կը սնուի 1 ակունքով: Համայնքի տարածքին առկայ են 4 աղբիւրներ` Զինուորի, Յոյսի, Շինամէջի եւ Յիշատակի: Ոռոգման ջուրի համար գործած են, այօր չգործող, պարտէզեան երկու ջրհորներ: Համայնքը ապահովուած է ելեկտրային ուժով, առկայ է նաեւ գազամատակարարման համակարգ: == Պատմութիւն== Ինչպէս կը վկայեն, XX դարավերջին եւ [[1950]]-ական թուականներուն կատարուած հնագիտական ուսումնասիրութիւնները (Ռեոսլեր, Կուչնարյովա եւ ուրիշներ) այդտեղ նախկին ժամանակներուն նշանաւոր բնակավայր մը եղած է, որուն պատմութիւնը կը սկսի մ.թ.ա 2-1-ին հազարամեակէն: Խոջալուի կուրգանը կառուցուած է ողորկ գետաքարերէ, որուն մէջ քարարկղ ([[սարկոֆակ]]) էր։ Եղած են պրոնզէ իրեր, թռչուն, մուրճ, մատանի, որուն վրայ թռչունի գլուխ, հագուստներու ու ամաններու զարդարանք, գօտիի թիթեղներու մնացորդներ` նուրբ խորագրութիւններով, ոսկէ զարդարուն կտորներու մնացորդներ, մարգարիտ, որուն վրայ նշաններ (ըստ էութեան արձանագրութիւն, որ Ռեոսլերի կարծիքով մովաբերէն կամ նաբաթերէն է): Գտնուած են նաեւ [[Օբսիդիան|օբսիդիսնէ]] եւ եղջիւրաքարէ պատրաստուած նետերու ծայրեր, գարնելօէ եւ այլ քարերէ բազմաթիւ [[մարգարիտ]]ներ, ուլունքներ, կենդանիի ոսկորներ, կենդանական կմախք, որուն վրայ իբրեւ զարդարանք` պրոնզէ թիթեղ: Ըստ Ռեոսլերի` տեղի բնակիչները կենդանիներուն կը պաշտէին, ինչպէս եգիպտացիները իրենց Ապիսին: Ռեոսլերի կարծիքով` այդտեղ` [[Կուր (գետ)|Կուր]]-[[Արաքս (գետ)|Արաքս]] գետերու միջնամասին, հին ժամանակներուն մշակութային մեծ տէրութիւն մը եղած է:<ref>{{Cite book|title=Ազգագրական հանդես|last=|first=|publisher=Շուշի|year=1895|isbn=|location=|pages=37-39}}</ref> Ռէօսլի պեղած հնագիտական նիւթերու մէկ մասը ժամանակին տեղ գտած է [[Թիֆլիս]]ի Կովկասեան թանգարանին մէջ:<ref>{{Cite book|title=Museum Caukasicum, V,|last=|first=|publisher=Tiflis|year=1902|isbn=|location=|pages=113-114}}</ref> Ներկայիս բնակավայրը կազմուած է երկու թաղամասերէ, որոնք առանձին գիւղեր էին: [[1897]]-ին համառուսաստանեան առաջին ընդհանուր մարդահամարի տուեալներով կը հաստատուի այդ իրողութիւնը: Ս. Սարգսեանի կարծիքով` Խոջալուն հնագոյն Կասակ-Կասալայի ձեւախեղումն է Կասալ-Խասալ-Խաչալ-Խաջալ-Խոջալ անցումներով եւ կը վերաբերի ներկայիս Պատար գետակին, որ Կուսանաց լեռներէն սկզբնաւորուելով, կը հասնի բնակավայրը եւ կը թափի [[Կարկառ (գետ)|Կարկառ]] գետ: == Փոխադրամիջոցը == Համայքային ենթակայութեան ճամբաները ասֆալթապատ են, խիճէ եւ կոպիճէ, չմշակուած կապակցող նիւթերէ: Փոխադրամիջոցային կապը կարգաւորուած է: Ուղեւորափոխադրումները կ'իրականացուին ''Ասկերան-[[Ստեփանակերտ]]-Ասկերան'' թիւ 101 եւ ''[[Նորագիւղ]]-Ստեփանակերտ-Նորագիւղ'' թիւ 118 միջշրջանային կանոնաւոր հանրակառքի երթուղիներով: Գիւղին մօտ կը գտնուի [[Ստեփանակերտի օդակայան]]ը: ==Պատմամշակութային Յուշարձաններ == Կան պատմամշակութային յուշարձաններ` դամբարանադաշտ (մ.թ.ա 2-1-ին հազ) սելճուքեան դամբարան (14-րդ դար), հաշուառուած է 7 յուշարձան: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="150"> Պատկեր:Իվանյան գյուղի մուտքը.jpg|Իվանեան գիւղի մուտքը Պատկեր:Ստեփանակերտի օդանավակայան.jpg|Ստեփանակերտի օդակայան Պատկեր:Իվանյանի դպրոցը.jpg|Իվանեան գիւղի միջնակարգ դպրոցը Պատկեր:Խաղահրապարակ, Իվանյանում.jpg|Խաղահրապարակ, Իվանեանի մէջ Պատկեր:Հերոս Օնիկ Կարոյի Գրիգորյանին նվիրված հուշարձան.jpg|Հերոս Օնիկ Կարօ Գրիգորեանին նուիրուած յուշարձան Պատկեր:Ստեփանակերտի օդանավակայան, Իվանյան.jpg|Ստեփանակերտի օդակայան, Իվանեան Պատկեր:Ծխախոտի հումք, Իվանյան.jpg|Ծխախոտի հումք, Իվանեան Պատկեր:Գյուղի տեսարաններից, Իվանյան.jpg|Գիւղի տեսարաններէն, Իվանեան Պատկեր:Ծխախոտի գործարան, Իվանյան.jpg|Ծխախոտի գործարան, Իվանեան Պատկեր:Կառուցվող շենք, Իվանյան.jpg|Կառուցուող շէնք, Իվանեան Պատկեր:Իվանյանի մանկապարտեզ.jpg|Իվանեանի մանկապարտէզ Պատկեր:Մանկապարտեզ, Իվանյան.jpg|Մանկապարտէզ, Իվանեան Պատկեր:Հուշարձան, Իվանյան.jpg|Յուշարձան, Իվանեան Պատկեր:Տեսարան, Իվանյան.jpg|Տեսարան, Իվանեան Պատկեր:Գինու գործարան, Իվանյան.jpg|Գինիի գործարան, Իվանեան Պատկեր:Գինու գործարանը ներսից, Իվանյան.jpg|Գինիի գործարանը ներսէն, Իվանեան Պատկեր:Իվանյանի համայնապատկերը.jpg|Իվանեանի համայնապատկերը Պատկեր:Աղբյուր, Իվանյան.jpg|Աղբիւր, Իվանեան Պատկեր:Համայնապատկեր, Իվանյան.jpg|Համայնապատկեր, Իվանեան Պատկեր:Մզկիթ, Իվանյան.jpg|Մզկիթ, Իվանեան Պատկեր:Իվանյանի համայնապատկեր.jpg|Իվանեանի համայնապատկեր Պատկեր:Գործարան, Իվանյան.jpg|Գործարան, Իվանեան </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * Հ. Ղահրամանեան Տեղեկատու Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետութեան վարչատարածքային միաւորներու սոցիալ- տնտեսական բնութագիրներու Երեւան Ճարտարագէտ {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Ասկերան շրջանի բնակավայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Իվանեան]] l1mdre7gt9ypapc2lehubudq7juhp87 0 4916 253298 253277 2026-08-12T05:40:17Z Maral Dikbikian 4797 253298 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Յովհաննէս Շաւլիանի | բնագիր ԱԱՀ = ივანე შავლიანი | պատկեր = | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = | ծննդավայր = | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = [[քրիստոնէութիւն]] | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = Աբխազիոյ արքայ | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = [[Ատրներսեհ (Աբխազիոյ արքայ)|Ատրներսեհ]] | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = }} '''Յովհաննէս Շաւլիանի''' (վրաց.՝ ივანე შავლიანი՝ Իոանի Շաւլիանի) [[Աբխազիա|Աբխազիոյ]] թագաւոր [[879]]-[[880]] թուականներուն<ref>Cyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au XIXe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome,‎ 1990, p. 74, 238 et 535.</ref>: Եղած է Շաւլիանի տոհմին առաջին ներկայացուցիչը․ ըստ երեւոյթին, այս մականունը պէտք է ըլլայ սվանական ծագումով։ Նշանաւոր էր որպէս բռնապետ. [[879]] թուականին գահի օրինական ներկայացուցիչ [[Գէորգի Ա.]]-էն խլած էր գահը, ապա իր ժառանգորդը նշանակած էր որդին՝ [[Ատրներսեհ|Ատրներսեհը]]ին<ref>Анчабадзе З. В., Из истории средневековой Абхазии (VI - XVII вв), Сух., 1959</ref>: Իր դիրքն ամրապնդելու համար որդին ամուսնացուցած է վրաց Բագրատունիներէն սերող քաղաքական գործիչ Կուարամ Մամփալիի դստեր հետ։ Հայր եւ որդի Շաւլիանիները, հետեւելով նախորդ թագաւորներու օրինակին, շարունակեցին պայքարը տարածաշրջանին մէջ գերիշխանութեան հասնելու համար<ref>{{Citation|title=Հովհաննես (Աբխազիայի արքա)|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%B8%D5%BE%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D5%BD_(%D4%B1%D5%A2%D5%AD%D5%A1%D5%A6%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%AB_%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1)&oldid=7810023|date=2021-03-14|accessdate=2026-08-12|language=hy}}</ref>։ == Կեանքը<ref>{{Citation|title=John of Abkhazia|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=John_of_Abkhazia&oldid=1358639018|date=2026-06-10|accessdate=2026-08-12|language=en}}</ref> == Աբխազիոյ Ճորճ (Գէորգ) Ա. թագաւորը մեռաւ առանց արու ժառանգորդի․ սակայն արքայական ընտանիքին մէջ տակաւին կային ուրիշ անդամներ, ինչպէս՝ իր եղբօր՝ Տեմեթրիւս (Դիմիտրի) Բ.-ի երկու որդիները, որոնցմէ աւագը Թինենն էր (Չիխայէն), իսկ կրտսերը՝ Բագրատը (ապագայ Աբխազիոյ Բագրատ Ա. թագաւորը), որ Կոստանդնուպոլիս աքսորուած էր։ Շաւլիանի ազնւական գերդաստանի ներկայացուցիչները, որոնք համաձայնութեան եկած էին Ճորճ Ա.-ի այրի թագուհիին հետ, սպաննեցին Թինենը, իսկ Բագրատը «ծովը նետեցին»․ վերջինս ողջ մնաց եւ փախաւ [[Պոլիս|Կոստանդնուպոլիս]]։ Ասոր հետեւանքով՝ Յովհաննէս բռնագրաւեց թագաւորութեան իշխանութիւնը, սակայն մեռաւ գահակալութենէն երկու տարի ալ նուազ ժամանակ անց, եւ իրեն յաջորդեց որդին՝ Ատրներսեհը։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Աբխազիոյ արքաներու ցանկ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թագաւորներ]] qdlygqi0zgjb3gdyv1hjs7u2nkdlctb 0 5260 253301 238563 2026-08-12T06:11:00Z Maral Dikbikian 4797 253301 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Գիւղ | երկիր = Արցախ | շրջանի տեսակ = Շրջան (վարչական միաւոր){{!}}Շրջան | շրջան = Ասկերանի շրջան{{!}}Ասկերանի | շրջանը աղիւսակին մէջ = Ասկերանի շրջան{{!}}Ասկերանի | կեդրոնի բարձրութիւն = Բարձրութիւն ծովու մակարդակէն | բնակչութիւն = 641<ref>[http://pop-stat.mashke.org/nkr-census.htm pop-stat.mashke.org - Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, 2005 թ.] {{ref-en}}</ref> | մարդահամարի թուական = 2015 | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրօնական կազմ = [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] | տեղաբնականուն = շոշեցի | ժամային գօտի = +4 }} '''Շոշ''' (նաեւ Շուշիքենդ), [[Արցախ]]<nowiki/>ի Ասկերանի շրջանի գիւղերէն մէկը։ Կը գտնուի [[Շուշի]] քաղաքէն 4 քմ հարաւ-արեւելք` [[Կարկառ]] գետի աջափնեակին մօտ, [[Ասկերան]]<nowiki/>ի շրջանային կեդրնոնէն 26 քմ., իսկ [[Ստեփանակերտ]]<nowiki/>էն` 8 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան կեդրոնական հատուածին մէջ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, առողջապահական կեդրոն, միջնակարգ դպրոց, ուր կ'ուսանին 68 աշակերտներ (2015-ի տուեալներով): Հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն այս համայնքին հասանելի են: 2.5 G բջիջային կապի համակարգ կը գործէ, անլար հեռախօսակապ առկայ է: Համացանցի ծառայութիւնը հասանելի է` ապահովուած է WI-FI համացանց կապով: == Անուան Ծագում == Շոշը Արցախի բարբառով ''մատաղ ճիւղ'', նաեւ ''ուռուցք'', ''ցցուածք'' կը նշանակէ: Աւելի քան 4.5 հազար տարի առաջ Շոշ կոչուած է շրջապատէն ներանձնացած սեղանանման այն բարձրաւանդակը, որուն վրայ 1752-ին կառուցուած է Շուշի բնակավայրը, եւ 1840-ին քաղաք դարձած է<ref>{{Cite book|title=|last=Խաչատրեան|first=Հ. Վաչագան|publisher=Զանգակ|year=1998|isbn=|location=Երեւան|pages=30}}</ref>: Շուշի տեղանունը նոյն Շոշ անուան ձեւափոխութիւնն է: Քաղաքը իր անուանումը ստացած է այս բարձրաւանդակի անունէն: Գիւղի միւս անուններէն է օրինակ «''Թափանգրադը''»։ Շոշեցիները շատ մաքուր կը մաքրեն թափանը, անոր ալ պատճառով գիւղը ստացած է նաեւ այս անուանումը։ == Պատմութիւն == Գիւղի պատմութիւնը կը սկսի 13-14-րդ դարերուն։ === 13-րդ դար === Գիւղի առաջին բնակիչները [[Արեւմտեան Հայաստան]]<nowiki/>էն եւ [[Պարսկաստան]]<nowiki/>էն եկած են: Անոնք սկիզբը վրաններու եւ գետնափոր տնակներու մէջ ապրած են: Գաղթականներէն ոմանք արհեստաւորներ եղած են` կօշկակար, թիթեղագործ, ոսկերիչ, պայտառ, երկաթագործ, փայտագործ, իսկ ոմանք ալ զբաղած են այգեգործութեամբ, հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Մինչեւ առաջին եկեղեցւոյ կառուցումը, գիւղին մէջ կար 700 ծուխ, բայց որքան եղած է բնակչութեան թիւը մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբը, յայտնի չէ: Յաջորդ տեղեկութիւնը, որ յայտնի է բնակչութեանը թիւի մասին, կը վերաբերի 19-րդ դարու 20-ական թուականներուն, որ կը փաստէ 150 ծուխերու գոյութիւնը<ref>{{Cite book|title=Նշվ.աշխ Մաս Բ|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=244}}</ref>: Գիւղի հին գերեզմանատան տապանագրերուն վրան (13-17 դարեր) միշտ «Շօշոյ» տեղանունը կը կրկնուի<ref>{{Cite book|title=Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական յուշարձաններ|last=Մկրտչեան|first=Շ.|publisher=|year=1980|isbn=|location=Երեւան|pages=147}}</ref>: Փաստօրէն այս իրողութենէն կրնանք հետեւցնել, թէ գիւղը արդէն 13-րդ դարուն անուն ունէր եւ բնակչութիւն եղած է աւելի վաղ ժամանակներէ: Շոշ գիւղին մէջ երկու եկեղեցիներու առկայութիւնը անոր բազմամարդութիւնը կը վկայէ: Գիւղին մէջ պահպանուած են 1458, 1651, 1655 եւ 1712 թուականներու հայերէն վիմագիր արձանագրութիւնները, որոնք վկայած են գիւղին մէջի կեանքի անընդհատականութեան մասին: Երկու եկեղեցիներէն մէկը հիւսիսային եզրի գերեզմանատան մէջ կը գտնուի, ու հին ժամանակներուն հին խաչքարեր եւ կենցաղային քանդակներով տապանաքարեր եղած են: Երկրորդ եկեղեցին գիւղին կեդրոնն է (այժմ վերի թաղ): Անտաշ քարերով կառուցուած այս եկեղեցին յայտնի է Սուրբ Ստեփանոս անունով, մուտքը` հիւսիսէն, որուն ճակատաքարին վրայ կայ վնասուած արձանագրութիւն մը, որ Մ. Բարխուդարեանցի ժամանակ դժուար ընթեռնելի եղած է<ref>{{Cite book|title=Դիւան հայ վիմագրութիւն,պրակ 5|last=Բարխուդարեյան|first=Ս.|publisher=Արցախ|year=1982|isbn=|location=Երեւան|pages=145}}</ref>: Եկեղեցւոյ հիւսիսային մուտքին վրայ գրուած է. {{քաղվածք|''Փոքր ծոթով ու դա... հասայ քեւ Տէր. Ուտարք շինեցաք զՍուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիս յիշատակ հոգոց մերոց եւ ննջեցելոց ի հայրապետութեանտեարն Երեմիայի... եւ ի մերոցս նահանգի աթոռն, որ Ղույ (?) տէր Գրիգոր տէր Դաւիթ եպիսկոպոսաց. ես մեղաւոր... տէր Դաւիթ էրեցս պատճառ յիշ (ատակի) ի Տէր հանդերձ ԺԵ. Քահանայիս, զտէր Առաքել քահանայն յիշեցէք ի Տէր, թվ. ՌՃԴ. Էր, յաղաւթս յիշեցէք: Տէր Յիսուս Քրիստոս ողորմեա ննջեցելոցն:''|}} Առաջին եկեղեցւոյ լուսամուտի մը մէջ, որ կիսատ վնասուած է. {{քաղվածք|''Թվ. ՋԷ. (1458) ես Ղոչ սարկաւագ գոյարեցի (կանգնեցի՞) խաչս ազիզա մաւր իմ''<ref>{{Cite book|title=|last=Բարխուդարյան|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=Արցախ|pages=228}}</ref>:|}} === 18-րդ դար === ==== Սղնախներու Ձեւաւորում ==== 18-րդ դարու առաջին տասնամեակին, երբ սղնախներ կը ձեւաւորուին, կը ձեւաւորուի նաեւ Շոշի սղնախը: Այստեղ կը հաստատուին Աւան եւ Թարխան հարիւրապետները: Եգան (Աւան) եուզպաշին հայ ազգային ազատագրական պայքարի կարկառուն դէմքերէն է: Ան ծնած է 1670-ին Ղարաբաղի Շոշ գիւղին մէջ։ 18-րդ դարու սկզբը ան կը նշանակուի [[իրվան|Շիրվան]]ի մէջ գտնուող միաւորուած խումբերու հրամանատար: 1712-ին ընտանիքով հայրենի գիւղը կը տեղափոխուի` իր հետ խումբ մը շիրուանցիներ բերելով<ref>{{Cite book|title=Իրատես դե ֆակտո|last=|first=|publisher=|year=19 հունիսի,2012|isbn=|location=|pages=}}</ref>: Աւանը եւ Թարխանը ընտրած են Շոշէն քանի մը քիլոմեթր հարաւ գտնուող անառիկ տեղանք եւ ամրացուցած են, որ կոչուած է Շոշի սղնախ եւ այժմ կը գոյատեւէ որպէս [[Սղնախ Համայնք|Սղնախ]] անունով գիւղ: Շոշ գիւղը սղնախ ըլլալու ոչ մէկ յարմարութիւն ունէր եւ ռազմագիտական անբարենպաստ դիրքի վրայ կը գտնուէր, մինչդեռ այդ սղնախը շրջապատի վրայ իշխող, բնականէն դժուարամատչելի վայր մըն էր, ուր վտանգի պահուն շոշեցիները կը հաւաքուէին` անասուններով, ունեցուածքով եւ խիզաններով<ref>{{Cite book|title=Մեծ եւ փոքր սղնախների հարցի շուրջ, Լրաբեր հասարակական գիտութիւնների, թ. 4|last=Արզումանեան|first=Զ.|publisher=|year=1985|isbn=|location=|pages=90}}</ref>: Հայ մելիքները Շոշի մէջ հաւաքուած են եւ [[Ցար|ռուսական ցար]]<nowiki/>ին օգնութեան նպատակով նամակ ուղարկած են, որուն մասին վկայութիւն տուած է 19 Դեկտեմբեր 1725-ի զեկուցագիրի մը մէջ [[Միքայէլ Մատիւշկին|Ժեներալ Մատրիւշկին]]<nowiki/>ը յայտնի է, որ Աւան եուզպաշին, 10.000 հոգի լաւ զինուած մարդիկ հաւաքելով, մնացած է Շոշ սղնախի մէջ եւ բերդ կառուցած է: Այս փաստերը կը վկայեն, որ Աւան հարիւրապետը լիովին գիւղին վրայ կը տիրէր մօտ 4-6 վերստ հեռաւոութեան վրայ գտնուող Շուշի բերդին եւ պաշտպանունակութիւնը ամրապնդած է թուրքերէն<ref>{{Cite book|title=Շոշ եւ Քարագլուխ սղնախների նոյնացման շուրջ. Պատմա-բանասիրական հանդէս, թ. 1-2|last=Չոբանեան|first=Պ.|publisher=|year=1964|isbn=|location=|pages=184}}</ref>: Աւան եուզպաշին 8 օր յամառօրէն պայքար մղած է օսմանեան բանակին դէմ, որ Սարը Մուսթաֆա փաշան կը ղեկավարէր<ref>{{Cite book|title=Արցախի մելիքութիւնները եւ մելիքական տները 17-19 դդ|last=Մաղալեան|first=Ա.|publisher=|year=|isbn=|location=Երեւան|pages=146}}</ref>: 15 Նոյեմբեր 1726-ին ան ռուս հրամանատարին կը հաղորդէ, որ թուրքերը ամբողջ բանակով Շոշ գիւղի վրայ յարձակած են, օգտագործած են հրանօթներ, 8 օր կռուելէ ետք ետ քաշուած են: Այնուհետեւ ան 1729-ին ռազմական օգնութեան նպատակով [[Թարխան Իւզպաշի|Թարխան եուզպաշի]]<nowiki/>ի հետ տեղափոխուած է [[Պաքու]]` սղնախներուն Յովան եւ Աբրամ եուզպաշիներուն ձգելով, որպէսզի պայքարը շարունակեն: Աւան եուզպաշին մահացած է 1734-ին [[Աստրախան]]ի մէջ` 64 տարեկանին: === Վերաբնակեցում === 18-րդ դարուն [[Իրան|Պարսկաստան]]<nowiki/>էն եկած հայերը սկիզբը բնակած են [[Հադրութի Շրջան|Դիզակ]]<nowiki/>ի մէջ, սակայն մեծ թիւ կազմելու պատճառով ստիպուած եղած են Շոշ գիւղի վերի հատուածը տեղափոխուիլ, որ սկիզբէն ''Տուն-Տնատեղ'' կոչուած է: Տեղանքը սակաւաջուր էր, այդ պատճառով բնակիչները ներկայ գիւղի տարածքը իջած են, որ արդէն բնակեցուած էր։ Այնտեղ կար յորդառատ աղբիւր, որ բաւարար էր ամբողջ գիւղի բնակչութեան համար: Պարսկաստանէն եկած հայերը գիւղը իրենց հայրենի քաղաքի անունով կոչած են Շոշ: {{քաղվածք|''Էս շինացեք Հուդրութա թիրափան ըն յէկալ` Մյուլքի բաղ ծյօրական: Ըռըչան մի էրկու հօքիյըն իլյալ, շօռ կյալավ յէկալըն, վէր շինատըղ քըթէնան: Հըսալըն ըստըղ, դինջացալ,տըղէն հավան կացալ: Վէր հըղէյըն իլալ, թա քինին, մըսլըհաթն ըրալ, մի ծառու շօշ տընգալ, հանցու վէր քօչին կյան, տըղը քթէնան: Էս շօշտ էլ շըմալա տուվալ, ծառ տըռալ: Յէտնան ըտահանք յէկալըն ըստըղ տընըվերվալ, շէն շինալ, անումըն էլ էլ շօշ ընուման տիրալ Շոշ/Շուշքենդ''<ref>{{Cite book|title=Արցախի բանահյուսություն|last=Սարգսյան|first=Ա.|publisher=|year=2005|isbn=|location=Երևան|pages=199}}</ref>:|}} Շոշը սկզբնական շրջանին [[Վարանդա գաւառ]]<nowiki/>ի գիւղերէն մէկը եղած է: {{քաղվածք|''Գաւառս Վարընթոյ (Վարանդա), ի գաւղս որ կոչի Շուշոյ''<ref>{{Cite book|title=Դրվագներ հայ ազտագրական մտքի պատմության|last=Ա.|first=Հովհաննիսյան|publisher=գիրք 2|year=1959|isbn=|location=Երևան|pages=24}}</ref>:|}} Փաստօրէն գիւղը պատկանած է մելիք Շահնազարեաններուն, եւ անոնց կալուածներէն մէկը եղած է: 9 Դեկտեմբեր 1827-ի` [[Ցարական Ռուսիա|ցարական կառավարութեան]] ընդունած նոր օրէնքով [[Անդրկովկասի Խորհրդային Դաշնակից Սոցիալիստական Հանրապետութիւն|Անդրկովկաս]]<nowiki/>ը բաժնուեցաւ 5 նահանգներու: Լեռնային Ղարաբաղը մտաւ [[Ելիզավետպոլի նահանգ]]<nowiki/>ի կազմին մէջ։ Ղարաբաղի կեդրոններէն մէկը Շուշօն դարձաւ, որուն մէջ ներառուեցաւ ամբողջ Վարանդան<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ|last=Բաղդասարեան|first=Ն.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=105}}</ref>: Լէոյի վկայութիւններով` Շուշին [[Աւան Հարիւրապետ|Աւան եուզպաշի]]<nowiki/>ի ժամանակ այն ժայռապատ բարձրութեան վրայ կը գտնուէր, որ անկէ ետք ''«Շոշվա ղալա»'' (բերդ) դարձաւ, հետեւաբար այժմ ալ Շոշի գիւղը իր անունը այս բերդէն ստացած է եւ ոչ թէ ինք տուած է բերդին անունը<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ.|last=Լեո|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=267}}</ref>: Սակայն մենք համաձայն չենք [[Լէո]]<nowiki/>յի տուած տեղեկութեան, քանի որ Շոշ գիւղը ունի աւելի հին պատմութիւն, քան Շուշի քաղաքի բերդը: Շոշ գիւղի պատմութիւնը կը սկսի 14-15-րդ դարերէն, իսկ Շուշի քաղաքի բերդը հիմնադրուած է 18-րդ դարուն, երբ սարիջալլիի ցեղի առաջնորդ Փանահը՝ Ղարաբաղ մտաւ եւ հոն հաստատուեցաւ<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ|last=Բալաեան|first=Վ.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=131}}</ref>: Մինչ այդ Շուշիի մէջ ոչ մէկ բնակատեղի չէ եղած: Այստեղի արօտավայրերն ու վարելահողերը պատկանած են Շոշ գիւղի բնակիչներուն, որ արեւելեան ամրոցէն 6 վերստ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուին<ref>{{Cite book|title=Ճանապարհորդութիւն ի մեծն Հայաստան, մաս Ա|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=Տփղիս|year=1842|isbn=|location=|pages=181}}</ref>: Պատմաբաններու մէկ մասը` [[Րաֆֆի]], [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղ. Ալիշան]], [[Մակար Բարխուդարեան|Մ. Բարխուդարեանց]], իրենք եւս հասած են այն կարծիքին, որ Շուշին իր անունը ստացած է Շոշ գիւղէն<ref>{{Cite book|title=Երկեր|last=Ալիշան|first=Ղ.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=109}}</ref><ref>{{Cite book|title=Երկերի ժողովածու|last=Րաֆֆի|first=|publisher=հատոր 9|year=1987|isbn=|location=Երեւան|pages=454}}</ref>: {{քաղվածք| ''Մի կողմից, բերդի կառուցումը առաջ տանելով, մյուս կողմից պատերազմն առաջ մղելով, երկու դաշնակիցները շուտով վերջացրին շինութիւնը եւ Շոշի աւանի հայ բնակիչներին, տեղափոխելով այստեղ, բերդը կոչուեցավ Շոշի կամ Շուշի'':|}} Այս մտքէն կրնանք եզրակացնել, որ գիւղը իր մեծութեան պատճառով աւան կոչուած է: Պատմական սկզբնաղբիւրներուն մէջ Շոշ գիւղի ամենավաղ յիշատակութիւնը կը վերաբերի [[1422]]<nowiki/>ին: Այստեղ արտագրուած [[Աւետարան]]<nowiki/>ի յիշատակարանին մէջ վկայուած է. {{քաղվածք|''Գրեցաւ սուրբ Ավետարանս ձեռամբ յոգնամեղ եւ ապիկար գրչի տէր Մանուելի ի թուականութեանս հայոց ՊՀԷ ի յաշխարհիս աղուանից, ի վիճակս Ամարասայ, ի գեղս Շուշու կոչեցեալ, ընդ հովանեալ սուրբ Աստուածնածինս ի կաթթղիկոսութեան տէր Յոհանիսի:'' |}} Սակայն նշենք, որ այս փաստը կը կեղծուի Բակուր Կարապետեանի կողմէն. {{քաղվածք|''Կատարեցի... զմաքրափայլ Աւետարանս ի փառս նմանե գաւարս Վարընթոց, ի գաւարս, որ կոչի Շուշոյ,... Անդ հովանեաւ սուրբ Աստուծածնին: Գրեցաւ ի թվականութեանս ՌԻԴ'' (1575<ref>{{Cite book|title=Շուշի բերդաքաղաքը|last=Կարապետյան|first=Բ.|publisher=|year=2000|isbn=|location=Երևան|pages=12}}</ref>):|}} Իրականը պէտք է այսպէս ըլլայ. {{քաղվածք|''Ի Փոսա նահանգ (Չուխուր Սաադի կամ Երևանի նահանգ) գաւարս Վարընթոյ (Վարանդա), ի գաւղս որ կոչի Շուշոյ և ընդ հովանեաւ սուրբ Ստեփանոսիս... և ընդ հովանեաւ սուրբ Աստվածածնին''<ref>{{Cite book|title=Շուշի քարեղեն անխոս վկաներ|last=Հարությունյան|first=Հ.|publisher=|year=2013|isbn=|location=Ստեփանակերտ|pages=57}}</ref>:|}} ==== Ապաս Միրզայի Արշաւանք ==== [[1826]]-ին պարսկական բանակը այս անգամ 60 հազարանոց զօրքով Ղարաբաղ կը մտնէ եւ Շուշի բերդը կը պաշարէ, ուր գնդապետ Ռէուտի փոքրաթիւ զօրքերը կը գտնուէին: Երբ Ապաս Միրզան Շուշիի բերդը կը պաշարէ այդ օրը աղքատ կին մը իր ամուսինին հետ ցորեն տարած էր ջրաղացները աղալու: Այդ ջրաղացները Շոշ գիւղի բնակիչներուն կը պատկանէին: Անոնք Իւնոտ գիւղէն մինչեւ Ջաղացի ձորը կ՛երկարէին, որ իր անունը ստացած է քառասուն ջրաղաց ունենալու պատճառով: Սակայն նոյնիսկ այդ ջրաղացները բաւարար չէին գիւղի բնակչութեանը: Այդ ջրաղացներէն միայն Յարամիշեաններու ջրաղացը կանգուն մնացած էր։ Պարսիկ սարուազները անոնց վրայ կը յարձակէին, սակայն կինը մէկ կողմէն քարշ տալով պարկը միւս կողմէն պատերազմելով պարսիկներու հետ սկսած էր Շուշիի բերդը մտնել եւ փրկել իր երեխաներու միակ ապրուստի միջոցը: Այդ կինը պատմութեան մէջ մտած է իր քաջութեան համար: Գիշերը բերդին մէջ գտնուողները գիւղի ջրաղացները կ՛իջնէին ցորենը կ՛աղէին եւ բերդ կը բարձրանային: Այդ է պատճառը, որ Ապաս Միրզան քանի մը անգամ փորձած է վերցնել իր համար ատելի ջրաղացները սակայն գիւղացիներէն Սաֆար եւ Ռոստոմ Թարխանեանները հերոսութեամբ պաշտպանած են: 1826-ին շոշեցիները զօրաւոր կերպով պարսիկներուն ընդդիմացան, դուրս ելան անոնց բանակներուն դէմ, պարսիկներու արեամբ ներկեցին Կարկառ գետը: Անոնք հաւատարմութիւն ցուցաբերեցին Ռուսաց կայսրութեան եւ մեծ պարգեւներու ու գոհունակութեան արժանացան կայսեր կողմէն: Ղարաբաղի մէջ այնպիսի կռուողներ չկային, ինչպէս այս գիւղացնիները<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ Մասն Բ|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=244}}</ref>: Այս տեղեկութիւններէն ետք յաջորդ տուեալները 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն կը պատկանին` գիւղի բնակչութեանը: Առաջին տեղեկութիւններ յայտնողը [[Մակար Բարխուդարեան]]<nowiki/>ը եղած է Եղիշէ աւագ քահանայ Գեղամեանցը, որուն տուեալներուն համաձայն Շուշիի կեդրոնը 350 ծուխ կար<ref>{{Cite book|title=Ուղեգնացական ակնարկներ, գիրք 13|last=Գեղամյանց|first=Ե. (Հայկուհի)|publisher=|year=2010|isbn=|location=Երևան|pages=90}}</ref>: 1892-ին [[Խաչիկ Վարդապետ Դադեան]] շրջած է Ղարաբաղի գիւղերուն մէջ։ Շոշի մէջ ըլլալով, ազգաբնակչութեան մասին տեղեկութիւն տուած է: === 19-20-րդ դարեր === ==== 19-րդ դար ==== 19-րդ դարու 80-90-ական թուականններուն Շոշը իր մեծամասնութեամբ Ղարաբաղի երկրորդ գիւղը կը համարուէր` [[Գետաշէն (Արցախ)|Գետաշէն]]<nowiki/>էն ետք: Գիւղացիները այգեգործութեամբ կը զբաղէին, բանջարաբուծութեամբ եւ գինեգործութեամբ: Գիւղին մէջ զարգացած էր մետաքսագործութիւնը: Ըստ բնակիչ Գառլէն Աւագեանի մեքենագիտական գործարանը գործարկուած է գիւղին մէջ 1873-ին մեծահարուստ Ներսեսովի կողմէ, ուր երեսունէ աւելի մարդ կ՛աշխատէր, որուն մասին կը գրէ նաեւ Աբրամ Կիսիբեկեանը: Աւագեան նաեւ կը տեղեկացնէ այն մասին, որ շոշեցիներ Նիքոլայ, Աւետիս եւ Մկրտիչ Պետրոսեանները Շուշի քաղաքին մէջ ոսկերչական արհեստանոցներ ունէին, որոնց արտադրանքը [[Մոսկուա]]<nowiki/>յի, [[Վարշաւա]]<nowiki/>ձի եւ [[Վլադիկավկազ]]<nowiki/>ի մէջ կը սպառուէր: Շուշիի մէջ գինիի գործարան ունէր Սանթուր Սուլէյմանեանը (Սրչանց): Տարածաշրջանին մէջ մեծ համբաւ ունեցած են շոշեցի թիթեղագործները: Այսօր ալ թիթեղագործ վարպետները յայտնի են Ղարաբաղի մէջ: === Կրթութիւնը 19-20-րդ Դարերուն === Արխիւային փաստաթուղթի մը մէջ կը նշուի, որ մինչեւ 19-րդ դարու 70-ական թուականները Արցախի դէմի որոշ գիւղերուն մէջ, նաեւ Շոշ գիւղին մէջ, եկեղեցական ծխական դպրոց կը գործէր` 15 աշակերտներով: Կան տուեալներ, որ գիւղի Աստուածածին եկեղեցիին կից գործած է դպրոց, ուր կը դասաւանդէր տէր Առաքել քահանան: Հայ եկեղեցական ծխական ու վանական դպրոցներու 1873-ի մէկ ցուցակին մէջ դպրոց ցոյց տրուած է նաեւ Շոշ գիւղի մէջ 41 աշակերտով եւ 1 ուսուցիչով: 19-րդ դարու 70-ական թուականներու վերջերուն, երբ Արցախի ժողովուրդի հասարակական նախաձեռնութիւնը կ՛աշխուժանայ նոր դպրոցներու ստեղծման գործին մէջ, Շոշի հասարակութիւնը եւս խնդրանքով կաթողիկոսին կը դիմէ` ծխական դպրոց բանալու համար: 1884-1885-ներու ուսումնական տարին Գրիգորեան եկեղեցական ծխական դպրոցը կը բացուի` 20 աշակերտով, ուր 1 ուսուցիչ կը դասաւանդէր: 90-ականներու կէսերուն դպրոցը 25 աշակերտ ունէր, 2 բաժանմունք, 1 ուսուցիչ: 1896-ին դպրոցը կը փակուի եւ 1907-1908 ուսումնական տարին կը վերաբացուի: Այս նորաբաց միադասեան երկսեռ դպրոցին մէջ 45 աշակերտ կ՛ուսանէր, որոնցմէ` 15 աղջիկ, ունէր 2 բաժանմունք, 1 ուսուցիչ: 1908-1909-ականներուն դպրոցը 42 աշակերտ ունէր` 25 տղայ, 17 աղջիկ, 1 ուսուցիչ եւ 3 վարժուհի: Դպրոցը կը գոյատեւէր աշակերտներու ուսման վարձով եւ հարուստ շոշեցիներու կողմէ տրուած միջոցներով<ref>{{Cite book|title=Արցախի դպրոցը հին ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը|last=Գրիգորեան Հ.|first=Հարությունեան Գ.|publisher=|year=2005|isbn=|location=Երեւան|pages=273-274}}</ref>: === Խորհրդային Տարիներ === [[Պատկեր:Գյուղացիները գնում են աշխատանքի, Շոշ.jpg|մինի|Գիւղացիները աշխատանքի երթալու ժամանակ|260x260փքս]] Ինչպէս յայտնի է Լեռնային Ղարաբաղը խորհրդային տիրապետութեան տակ անցած է [[1920]]-ին եւ Շոշ գիւղը մտած է Ստեփանակերտի կազմին մէջ, իսկ 1978-ին Ասկերանի շրջանի ձեւաւորումէն ետք անոր կազմին մէջ: [[Պատկեր:Գյուղացիները թութ թափելուց.jpg|մինի|Գիւղացիները թութ թափելու ժամանակ|238x238փքս]] Հաւաքատնտեսութիւնը կազմակերպուած է 1930-ին: Մասնագիտացուած է անասնապահութեան, բանջարաբուծութեան եւ հացահատիկի մշակութեան ուղղութիւններուն մէջ։ Մեծ եղջերաւոր անասուններու բուծման կէտ ունէր<ref>{{Cite book|title=Արցախ-Ղարաբաղ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն|last=Մելումյան|first=Ս.|publisher=|year=2010|isbn=|location=Երևան|pages=159}}</ref>: 22 Յունիս 1941-ին Գերմանիոյ Խորհրդային միութեան վրայ յարձակումով մը սկսաւ [[Հայրենական Մեծ պատերազմը|Հայրենական Մեծ պատերազմ]]<nowiki/>ը: «Զինապարտներու զօրաշարժի մասին» հրամանագիրի համաձայն` բանակ կը զօրակոչուէին 1905-1918-ականներուն ծնած զինապարտները, 23 Յունիսէն Լեռնային Ղարաբաղի, Հիւսիսային Արցախի եւ այլ շրջաններւ մէջ համընդհանուր զօրահաւաքի աշխատանքներ սկսան: Շոշ գիւղէն բանակ զօրակոչուած է 700 մարդ որմէ ինը՝ մէկ ընտանիքէն: Շոշ [[Ճարտար (քաղաք)|Ճարտար]]<nowiki/>էն ու [[Տող (գիւղ)|Տող]]<nowiki/>էն ետք Ղարաբաղի երրորդ գիւղն էր պատերազմի մասնակիցներու թիւով, ինչ որ անգամ մը եւս կը վկայէ գիւղի մեծութեան մասին: Մեծ հայրենականին Շոշը 216 զոհ տուաւ<ref>{{Cite book|title=Լեռնային Ղարաբաղ|last=Մելքումեան|first=Ս.|publisher=|year=1990|isbn=|location=Երեւան|pages=127}}</ref>, որուն վկան գիւղի մուտքի փոքրիկ պուրակին մէջ 1966-ին կանգուն քարակողմ, սրբատաշ յուշարձան կոթողն է, որուն հեղինակը Սայի Իշխանեանն է: Բազմաթիւ վկայութիւնները ու գիւղի տարածքի հնագոյն գերեզմանաքարերուն վրայ (13-17 դարեր) նշուած «Շոշ» տեղանունը արդէն իսկ կը փաստէ այն իրողութիւնը, որ գիւղը 13-րդ դարուն արդէն անուն ունէր, որմէ պէտք է եզրակացնել, որ գիւղը բնակչութիւն ունեցած է անկէ շատ աւելի վաղ: Կազմաւորման սկիզբն գիւղը մտած է Վարանդա գաւառի մէջ եւ կարեւոր դեր կատարած է ազգային ազատագրական պայքարի կազմակերպման գործին մէջ։ Խորհրդային շրջանին գիւղի հաւաքատնտեսութիւնը եղած է ամենազարգացած տնտեսութիւններէն մէկը [[Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ|ԼՂԻՄ-ի]] մէջ: == Կրթութիւն == [[Պատկեր:Տղամարդիկ հանգստի ժամանակ, Շոշ.jpg|մինի|Տղամարդիկ հանգիստի ժամանակ|303x303փքս]] Դպրոցը բացուած է 1894-ին, այժմ գիւղին մէջ կը գործէ Սարգիս Աբրահամեանի անուան միջնակարգ դպրոցը։ Գիւղի նորակառոյց միջնակարգ դպրոցը կառուցուած է 2004-ին Կայան Հիմնադրամի [[Թորոնթօ|Թորոնթո]]<nowiki/>յի տեղական մարմինի հովանաւորութեամբ եւ Թորոնթոյի հայ համայնքի միջոցներով<ref>{{Cite web |url=http://www.panorama.am/am/education/2012/02/22/shosh-school |title=Գիւղի նորակառոյց դպրոցը/ |accessdate=2018-01-30 |archive-date=2012-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224080834/http://www.panorama.am/am/education/2012/02/22/shosh-school/ |dead-url=yes }}</ref>։ Հիմնադրամի [[Ֆրանսա]]<nowiki/>ի տեղական մարմինի ֆինանսաւորմամբ ալ գիւղին մէջ համայնքային կեդրոն կը կառուցուի<ref>{{Cite web |url=http://mss.nkr.am/home/newsMore.php?id=314 |title=Համայնքային կենտրոն Շոշում |accessdate=2018-01-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231405/http://mss.nkr.am/home/newsMore.php?id=314 |dead-url=yes }}</ref>։ == Տնտեսութիւն == Շոշ` Շուշիքենդ համայանքը լեռնային է ունի 6917.1 հազար տարածք, որմէ 2876.08 հազարը գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի եւ 3686.72 հազարը անտառային հողեր են: Շոշ համայնքի սահմանային գօտիէն Կարկառ գետի վտակը կը հոսի: Շոշի, ինչպէս նաեւ Արցախի նախալեռնային բազմաթիւ գիւղերու այգեգործութեան համակարգին մէջ իւրայատուկ կարեւոր տեղ կը գրաւեն թութի այգիները, որ եկամտաբեր ճիւղ դարձած են: 2004-ին 80 թոն ջրամբար կառուցուած է Շոշի մէջ, բնակիչներուն ջուր ապահովելու համար: Գիւղին մէջ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի կողմէն 9 Յունիս 2015-ին շահագործման յանձնուեցաւ համայնքային կեդրոնը: Կառուցուած եւ կահաւորուած է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի տեղական յանձնախումբի` որուն մէջ մեծ ներդրում ունեցած է ֆրանսաբնակ Մատլէն Վարդանեանը, եւ ԼՂՀ կառավարութեան համաֆինանսաւորմամբ: Համայնքային կեդրոնի կառուցմամբ լուծուեցաւ գիւղապետարանի, մշակոյթի տան եւ առողջապահական կեդրոնի հարցը, ինչպէս նաեւ համայնքը 250 տեղանոց հանդիսութիւններու դահլիճ ունեցաւ: Այս մէկը մեծ նուէր է 667 բնակիչ (ըստ 2016-ի մարդահամարի տուեալներու) ունեցող գիւղին: Ջրամատակարարումը համայնքի կողմէն կ՛իրականացուի` ինքնահոս եղանակով, համակարգը 2 ակունքներէ կը սկսի: Համայնքի տարածքին մէջ առկայ է 16 աղբիւրներ` Լալիկ, Սալ, Օրից, Սոֆյայի, Քռծեն տակէն Ճղացեն, Ծորին, Խըծրկեւին, Ծախլեգ, Տինգո, Ըլալեն, Շղասարեն, Պռպտանեն, Սըվծորին, Լոլակ, Թազա եւ Կըրվերեն: Համայնքը ապահովուած է ելեկտրական ուժով, առկայ է նաեւ կազամատակարարման համակարգ: Համայնքին մէջ կը գործէ առեւտուրի 4 կեդրոն: Համայնքային ենթակայութեան ճանապարհները ասֆալտապատ են, խճէն եւ կոպիճէն, չմշակուած կապակցուող նիւթերէն: == Պատմամշակութային Վայրեր == [[Պատկեր:Խաչքար, Շոշում.jpg|մինի|Խաչքար՝ Շոշի մէջ|190x190փքս]] Գիւղին մէջ կայ երկու եկեղեցի, որոնցմէ մէկը կառուցուած է [[1655]]-ին, իսկ միւսը, որ կառուցուած է [[1454]]-ին՝ կիսաւեր վիճակի մէջ է։ Շոշը յայտնի է իր աղբիւրներով: Ամենահին եւ ամենայայտնի աղբիւրը Լալիկն է, որ կառուցուած է 1866-ին` Բուխան եւ Աւետիս եղբայրներու կողմէն: Աղբիւրի անուան շուրջ կան շարք մը աւանդազրոյցներ, որոնցմէ ամէնէն տարածուածը ներկայացուցած է գիւղի բնակիչ Յաշա Թադեւոսեանը. {{քաղվածք|''Գիւղում բնակուում էր մի ընտանիք, անոնք ունէին մի աղջիկ, որը համր էր։ Օրերից մի օր աղջկան հայրը երազ է տեսնում, որտեղ Աստուած հրեշտակը մօտենում է նրան եւ ասում, որ եթէ ինքը աղբիւր կառուցի, ապա աղջկան լեզուն կը բացուի: Հայրը կառուցում է աղբիւրը, եւ աղջկան լեզուն բացուում է, սակայն աղբիւրի անունը մնում է Լալիկ'':|}} Յայտնի աղբիւրներէն է նաեւ Շաղասարը, Ուքին, Երեց կամ Օրից (1913), Սոփին (1897), Սալը, Քարը, Պրպտանը, շրջապատուած թթի այգիներով` Բադունց, Շիլաքար, Քաչալ Բաբունց, Դեր Միքելանց, Յարամիշանց եւ այլն: Յայտնի վայրերէն են Բդուռուն, Սվածորը, Ծվատեղը, Ճաք քարը, Կարմիր քարը: Շոշը նշանաւոր է կամուրջներով, ամէնէն յայտնին է Ձախլիկ կամ Ճղացաձորի կամուրջը, որ գիւղէն 1 քմ արեւմուտք կը գտնուի` Կարկառ գետի վրայ (17-18 դարեր<ref>{{Cite book|title=Արցախի կամուրջներ|last=Կարապետեան|first=Ս.|publisher=գիրք 12|year=2009|isbn=|location=Երեւան|pages=86}}</ref>): Շոշ գիւղէն 0.5 քմ արեւմուտք` Զառ գետի վրայ տեղակայուած է Ձախլիկ կամուրջը: Ծովու մակերեւոյթէն բարձր է 855 մեթր: Կամրջի թաղի անկիւնաքարերը սրբատաշ քարեր են, իսկ միւս հատուածները շարուած են տեղական անմշակ, կոպտատաշ կրաքարերով եւ կրաշաղախով: Թռիչքը 8.07 մեթր է, անցուղիի լայնութիւնը 306 մեթր, բարձրութիւնը ջուրի մակերեսէն` 5.75 մեթր: Ըստ կատարուած ուսումնասիրութիւններուն այս մէկը 18-րդ դարուն կը պատկանի: 2007-ին կամուրջը վերանորոգուած է: Պատմամշակութային յուշարձաններէն են` Սբ. Աստուածածին եկեղեցին (19-րդ դար), Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին (1655), խաչքարը (17-րդ դար), սրբատեղի Շողասարը (միջնադար), ջրաղացը (19-րդ դար), Ձախլիկ կամուրջը (18-րդ դար), հաշուառուած է 41 յուշարձան: == Բնակչութիւն == Շոշ համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 641 մարդ կը կազմէ, կայ 184 տնտեսութիւն <ref>{{Cite web|url=http://stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|title=ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹԻՒՆ|last=|first=|date=|website=http://stat-nkr.am/|publisher=|accessdate=|archive-date=2017-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129181343/http://www.stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|dead-url=yes}}</ref>: Բնակչութիւնը հիմնականին գիւղատնտեսութեամբ կը զբաղի` անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ: == Փոխադրութիւն == Փոխադրամիջոցային կապը կարգաւորուած է. ուղեւորափոխադրումները կը կատարուին տարանցիկ ԱՀ Ասկերան, [[Մարտունիի Շրջան (Արցախ)|Մարտունի]]<nowiki/>ի եւ [[Հադրութի շրջան]]<nowiki/>ի համայնքներ սպասարկող թիւով 13 միջշրջանային հանրակառք կանոնաւոր երթուղիներով:[[Պատկեր:Գերեզմանաքար, Շոշ.jpg|մինի|Շոշի մէջ Գերեզմանաքար|269x269px]] == Շոշեցիներու Մասնակցութիւնը Արցախեան Պատերազմին == Շոշ գիւղի տղաները իրենց աշխոյժ մասնակցութիւնը ունեցած են [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան պատերազմ]]<nowiki/>ին: 1990-ին Շոշի խումբը կը կազմաւորուի: Խումբի հրամանատար կը նշանակուի Արգամ Յարութիւնեանը: Արդէն Սեպտեմբեր 1991-ին խումբի անդամներու թիւը 3 տասնեակէն կ'անցնէր եւ կը սկսէր ձեւաւորուիլ Շոշի վաշտը: Խումբի կազմաւորման առաջին իսկ օրերէն շոշեցի կամաւորականները Փարամաքիի տեղամասը կը հսկէին, որ անընդհատ կը ռմբակոծուէր Ղուշչիլար թրքաբնակ գիւղի կողմէն: Այս նբատակակէտը Ատրպէյճանական Ղուշչիլար գիւղի ելուզակներէն պաշտպանելու նպատակով Շոշի պաշտպանութեան խորհուրդը շուրջօրեայ հերթապահութիւն կը կազմակերպէ: Ռոլետ Յարութիւնեան որ պատերազի ընթացքին զոհուած է, ամէն օր, իր կեանքը վտանգելով, իր ինքնաշարժով հերթապահներուն Շոշէն Փարմաքի կը հասցնէր<ref>{{Cite book|title=|last=ԼՂ հանրապետութիւն|first=|publisher=|year=17 Յունիս 1995|isbn=|location=|pages=}}</ref>: Արցախեան ազատամարտին յաղթանակին իրենց կեանքը նուիրաբերած են 30 շոշեցիներ: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Ճանապարհ դեպի Շոշ.jpg|Մուտք դէպի Շոշ Շոշի գյուղապետարան.jpg|Գիւղապետարանը Մուտք, Շոշ.jpg|Շոշի ճամբան Դպրոց, Շոշում.jpg|Շոշի դպրոցը Բուժկետ, Շոշում.jpg|Գիւղի առողջապահական կեդրոնը Շոշի եկեղեցին.jpg|Շոշի եկեղեցին Եկեղեցու մուտք, Շոշում.jpg|Շոշ գիւղի եկեղեցւոյ դուռը Հայրենական մեծ պատերազմի Զոհերի հիշատակին նվիրված պատմատախտակ.jpg|Շոշի մէջ պատմատախտակ՝ Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերու յիշատակին նուիրուած Փառք մեծ հայրենականում զոհված Շոշեցի մարտիկներին.jpg|Հայրենական մեծ պատերազմին զոհուած մարտիկներու յիշատակին կոթող Տեսարան վերևից, Շոշ.jpg|Շոշ գիւղի համայնապատկերը </gallery> == Յայտնի Շոշեցիներ == * [[Արսէն Տէրտերեան]] - գրականագէտ, տոքթոր - դասախօս, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ<ref>{{Cite book|title=Շուշիի ռեալականը|last=Յարությունեան|first=Գ.|publisher=|year=2001|isbn=|location=Երեւան|pages=114-115}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ|2}} {{Ասկերանի շրջան}} [[Ստորոգութիւն:14-րդ դարուն հիմնադրուած բնակավայրներ]] g8nai9nx54ooxl6yjb7m8q52hk523z4 253302 253301 2026-08-12T06:43:17Z Maral Dikbikian 4797 253302 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Գիւղ | երկիր = Արցախ | շրջանի տեսակ = Շրջան (վարչական միաւոր){{!}}Շրջան | շրջան = Ասկերանի շրջան{{!}}Ասկերանի | շրջանը աղիւսակին մէջ = Ասկերանի շրջան{{!}}Ասկերանի | կեդրոնի բարձրութիւն = Բարձրութիւն ծովու մակարդակէն | բնակչութիւն = 641<ref>[http://pop-stat.mashke.org/nkr-census.htm pop-stat.mashke.org - Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, 2005 թ.] {{ref-en}}</ref> | մարդահամարի թուական = 2015 | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրօնական կազմ = [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] | տեղաբնականուն = շոշեցի | ժամային գօտի = +4 }} '''Շոշ''' (նաեւ Շուշիքենդ), [[Արցախ]]<nowiki/>ի Ասկերանի շրջանի գիւղերէն մէկը։ Կը գտնուի [[Շուշի]] քաղաքէն 4 քմ հարաւ-արեւելք` [[Կարկառ]] գետի աջափնեակին մօտ, [[Ասկերան]]<nowiki/>ի շրջանային կեդրնոնէն 26 քմ., իսկ [[Ստեփանակերտ]]<nowiki/>էն` 8 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան կեդրոնական հատուածին մէջ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, առողջապահական կեդրոն, միջնակարգ դպրոց, ուր կ'ուսանին 68 աշակերտներ (2015-ի տուեալներով): Հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն այս համայնքին հասանելի են: 2.5 G բջիջային կապի համակարգ կը գործէ, անլար հեռախօսակապ առկայ է: Համացանցի ծառայութիւնը հասանելի է` ապահովուած է WI-FI համացանց կապով: == Անուան Ծագում == Շոշը Արցախի բարբառով ''մատաղ ճիւղ'', նաեւ ''ուռուցք'', ''ցցուածք'' կը նշանակէ: Աւելի քան 4.5 հազար տարի առաջ Շոշ կոչուած է շրջապատէն ներանձնացած սեղանանման այն բարձրաւանդակը, որուն վրայ 1752-ին կառուցուած է Շուշի բնակավայրը, եւ 1840-ին քաղաք դարձած է<ref>{{Cite book|title=|last=Խաչատրեան|first=Հ. Վաչագան|publisher=Զանգակ|year=1998|isbn=|location=Երեւան|pages=30}}</ref>: Շուշի տեղանունը նոյն Շոշ անուան ձեւափոխութիւնն է: Քաղաքը իր անուանումը ստացած է այս բարձրաւանդակի անունէն: Գիւղի միւս անուններէն է օրինակ «''Թափանգրադը''»։ Շոշեցիները շատ մաքուր կը մաքրեն թափանը, անոր ալ պատճառով գիւղը ստացած է նաեւ այս անուանումը։ == Պատմութիւն == Գիւղի պատմութիւնը կը սկսի 13-14-րդ դարերուն։ === 13-րդ դար === Գիւղի առաջին բնակիչները [[Արեւմտեան Հայաստան]]<nowiki/>էն եւ [[Պարսկաստան]]<nowiki/>էն եկած են: Անոնք սկիզբը վրաններու եւ գետնափոր տնակներու մէջ ապրած են: Գաղթականներէն ոմանք արհեստաւորներ եղած են` կօշկակար, թիթեղագործ, ոսկերիչ, պայտառ, երկաթագործ, փայտագործ, իսկ ոմանք ալ զբաղած են այգեգործութեամբ, հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Մինչեւ առաջին եկեղեցւոյ կառուցումը, գիւղին մէջ կար 700 ծուխ, բայց որքան եղած է բնակչութեան թիւը մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբը, յայտնի չէ: Յաջորդ տեղեկութիւնը, որ յայտնի է բնակչութեանը թիւի մասին, կը վերաբերի 19-րդ դարու 20-ական թուականներուն, որ կը փաստէ 150 ծուխերու գոյութիւնը<ref>{{Cite book|title=Նշվ.աշխ Մաս Բ|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=244}}</ref>: Գիւղի հին գերեզմանատան տապանագրերուն վրան (13-17 դարեր) միշտ «Շօշոյ» տեղանունը կը կրկնուի<ref>{{Cite book|title=Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական յուշարձաններ|last=Մկրտչեան|first=Շ.|publisher=|year=1980|isbn=|location=Երեւան|pages=147}}</ref>: Փաստօրէն այս իրողութենէն կրնանք հետեւցնել, թէ գիւղը արդէն 13-րդ դարուն անուն ունէր եւ բնակչութիւն եղած է աւելի վաղ ժամանակներէ: Շոշ գիւղին մէջ երկու եկեղեցիներու առկայութիւնը անոր բազմամարդութիւնը կը վկայէ: Գիւղին մէջ պահպանուած են 1458, 1651, 1655 եւ 1712 թուականներու հայերէն վիմագիր արձանագրութիւնները, որոնք վկայած են գիւղին մէջի կեանքի անընդհատականութեան մասին: Երկու եկեղեցիներէն մէկը հիւսիսային եզրի գերեզմանատան մէջ կը գտնուի, ու հին ժամանակներուն հին խաչքարեր եւ կենցաղային քանդակներով տապանաքարեր եղած են: Երկրորդ եկեղեցին գիւղին կեդրոնն է (այժմ վերի թաղ): Անտաշ քարերով կառուցուած այս եկեղեցին յայտնի է Սուրբ Ստեփանոս անունով, մուտքը` հիւսիսէն, որուն ճակատաքարին վրայ կայ վնասուած արձանագրութիւն մը, որ Մ. Բարխուդարեանցի ժամանակ դժուար ընթեռնելի եղած է<ref>{{Cite book|title=Դիւան հայ վիմագրութիւն,պրակ 5|last=Բարխուդարեյան|first=Ս.|publisher=Արցախ|year=1982|isbn=|location=Երեւան|pages=145}}</ref>: Եկեղեցւոյ հիւսիսային մուտքին վրայ գրուած է. {{քաղվածք|''Փոքր ծոթով ու դա... հասայ քեւ Տէր. Ուտարք շինեցաք զՍուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիս յիշատակ հոգոց մերոց եւ ննջեցելոց ի հայրապետութեանտեարն Երեմիայի... եւ ի մերոցս նահանգի աթոռն, որ Ղույ (?) տէր Գրիգոր տէր Դաւիթ եպիսկոպոսաց. ես մեղաւոր... տէր Դաւիթ էրեցս պատճառ յիշ (ատակի) ի Տէր հանդերձ ԺԵ. Քահանայիս, զտէր Առաքել քահանայն յիշեցէք ի Տէր, թվ. ՌՃԴ. Էր, յաղաւթս յիշեցէք: Տէր Յիսուս Քրիստոս ողորմեա ննջեցելոցն:''|}} Առաջին եկեղեցւոյ լուսամուտի մը մէջ, որ կիսատ վնասուած է. {{քաղվածք|''Թվ. ՋԷ. (1458) ես Ղոչ սարկաւագ գոյարեցի (կանգնեցի՞) խաչս ազիզա մաւր իմ''<ref>{{Cite book|title=|last=Բարխուդարյան|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=Արցախ|pages=228}}</ref>:|}} === 18-րդ դար === ==== Սղնախներու Ձեւաւորում ==== 18-րդ դարու առաջին տասնամեակին, երբ սղնախներ կը ձեւաւորուին, կը ձեւաւորուի նաեւ Շոշի սղնախը: Այստեղ կը հաստատուին Աւան եւ Թարխան հարիւրապետները: Եգան (Աւան) եուզպաշին հայ ազգային ազատագրական պայքարի կարկառուն դէմքերէն է: Ան ծնած է 1670-ին Ղարաբաղի Շոշ գիւղին մէջ։ 18-րդ դարու սկզբը ան կը նշանակուի [[իրվան|Շիրվան]]ի մէջ գտնուող միաւորուած խումբերու հրամանատար: 1712-ին ընտանիքով հայրենի գիւղը կը տեղափոխուի` իր հետ խումբ մը շիրուանցիներ բերելով<ref>{{Cite book|title=Իրատես դե ֆակտո|last=|first=|publisher=|year=19 հունիսի,2012|isbn=|location=|pages=}}</ref>: Աւանը եւ Թարխանը ընտրած են Շոշէն քանի մը քիլոմեթր հարաւ գտնուող անառիկ տեղանք եւ ամրացուցած են, որ կոչուած է Շոշի սղնախ եւ այժմ կը գոյատեւէ որպէս [[Սղնախ Համայնք|Սղնախ]] անունով գիւղ: Շոշ գիւղը սղնախ ըլլալու ոչ մէկ յարմարութիւն ունէր եւ ռազմագիտական անբարենպաստ դիրքի վրայ կը գտնուէր, մինչդեռ այդ սղնախը շրջապատի վրայ իշխող, բնականէն դժուարամատչելի վայր մըն էր, ուր վտանգի պահուն շոշեցիները կը հաւաքուէին` անասուններով, ունեցուածքով եւ խիզաններով<ref>{{Cite book|title=Մեծ եւ փոքր սղնախների հարցի շուրջ, Լրաբեր հասարակական գիտութիւնների, թ. 4|last=Արզումանեան|first=Զ.|publisher=|year=1985|isbn=|location=|pages=90}}</ref>: Հայ մելիքները Շոշի մէջ հաւաքուած են եւ [[Ցար|ռուսական ցար]]<nowiki/>ին օգնութեան նպատակով նամակ ուղարկած են, որուն մասին վկայութիւն տուած է 19 Դեկտեմբեր 1725-ի զեկուցագիրի մը մէջ [[Միքայէլ Մատիւշկին|Ժեներալ Մատրիւշկին]]<nowiki/>ը յայտնի է, որ Աւան եուզպաշին, 10.000 հոգի լաւ զինուած մարդիկ հաւաքելով, մնացած է Շոշ սղնախի մէջ եւ բերդ կառուցած է: Այս փաստերը կը վկայեն, որ Աւան հարիւրապետը լիովին գիւղին վրայ կը տիրէր մօտ 4-6 վերստ հեռաւոութեան վրայ գտնուող Շուշի բերդին եւ պաշտպանունակութիւնը ամրապնդած է թուրքերէն<ref>{{Cite book|title=Շոշ եւ Քարագլուխ սղնախների նոյնացման շուրջ. Պատմա-բանասիրական հանդէս, թ. 1-2|last=Չոբանեան|first=Պ.|publisher=|year=1964|isbn=|location=|pages=184}}</ref>: Աւան եուզպաշին 8 օր յամառօրէն պայքար մղած է օսմանեան բանակին դէմ, որ Սարը Մուսթաֆա փաշան կը ղեկավարէր<ref>{{Cite book|title=Արցախի մելիքութիւնները եւ մելիքական տները 17-19 դդ|last=Մաղալեան|first=Ա.|publisher=|year=|isbn=|location=Երեւան|pages=146}}</ref>: 15 Նոյեմբեր 1726-ին ան ռուս հրամանատարին կը հաղորդէ, որ թուրքերը ամբողջ բանակով Շոշ գիւղի վրայ յարձակած են, օգտագործած են հրանօթներ, 8 օր կռուելէ ետք ետ քաշուած են: Այնուհետեւ ան 1729-ին ռազմական օգնութեան նպատակով [[Թարխան Իւզպաշի|Թարխան եուզպաշի]]<nowiki/>ի հետ տեղափոխուած է [[Պաքու]]` սղնախներուն Յովան եւ Աբրամ եուզպաշիներուն ձգելով, որպէսզի պայքարը շարունակեն: Աւան եուզպաշին մահացած է 1734-ին [[Աստրախան]]ի մէջ` 64 տարեկանին: === Վերաբնակեցում === 18-րդ դարուն [[Իրան|Պարսկաստան]]<nowiki/>էն եկած հայերը սկիզբը բնակած են [[Հադրութի Շրջան|Դիզակ]]<nowiki/>ի մէջ, սակայն մեծ թիւ կազմելու պատճառով ստիպուած եղած են Շոշ գիւղի վերի հատուածը տեղափոխուիլ, որ սկիզբէն ''Տուն-Տնատեղ'' կոչուած է: Տեղանքը սակաւաջուր էր, այդ պատճառով բնակիչները ներկայ գիւղի տարածքը իջած են, որ արդէն բնակեցուած էր։ Այնտեղ կար յորդառատ աղբիւր, որ բաւարար էր ամբողջ գիւղի բնակչութեան համար: Պարսկաստանէն եկած հայերը գիւղը իրենց հայրենի քաղաքի անունով կոչած են Շոշ: {{քաղվածք|''Էս շինացեք Հուդրութա թիրափան ըն յէկալ` Մյուլքի բաղ ծյօրական: Ըռըչան մի էրկու հօքիյըն իլյալ, շօռ կյալավ յէկալըն, վէր շինատըղ քըթէնան: Հըսալըն ըստըղ, դինջացալ,տըղէն հավան կացալ: Վէր հըղէյըն իլալ, թա քինին, մըսլըհաթն ըրալ, մի ծառու շօշ տընգալ, հանցու վէր քօչին կյան, տըղը քթէնան: Էս շօշտ էլ շըմալա տուվալ, ծառ տըռալ: Յէտնան ըտահանք յէկալըն ըստըղ տընըվերվալ, շէն շինալ, անումըն էլ էլ շօշ ընուման տիրալ Շոշ/Շուշքենդ''<ref>{{Cite book|title=Արցախի բանահյուսություն|last=Սարգսյան|first=Ա.|publisher=|year=2005|isbn=|location=Երևան|pages=199}}</ref>:|}} Շոշը սկզբնական շրջանին [[Վարանդա գաւառ]]<nowiki/>ի գիւղերէն մէկը եղած է: {{քաղվածք|''Գաւառս Վարընթոյ (Վարանդա), ի գաւղս որ կոչի Շուշոյ''<ref>{{Cite book|title=Դրվագներ հայ ազտագրական մտքի պատմության|last=Ա.|first=Հովհաննիսյան|publisher=գիրք 2|year=1959|isbn=|location=Երևան|pages=24}}</ref>:|}} Փաստօրէն գիւղը պատկանած է մելիք Շահնազարեաններուն, եւ անոնց կալուածներէն մէկը եղած է: 9 Դեկտեմբեր 1827-ի` [[Ցարական Ռուսիա|ցարական կառավարութեան]] ընդունած նոր օրէնքով [[Անդրկովկասի Խորհրդային Դաշնակից Սոցիալիստական Հանրապետութիւն|Անդրկովկաս]]<nowiki/>ը բաժնուեցաւ 5 նահանգներու: Լեռնային Ղարաբաղը մտաւ [[Ելիզավետպոլի նահանգ]]<nowiki/>ի կազմին մէջ։ Ղարաբաղի կեդրոններէն մէկը Շուշօն դարձաւ, որուն մէջ ներառուեցաւ ամբողջ Վարանդան<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ|last=Բաղդասարեան|first=Ն.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=105}}</ref>: Լէոյի վկայութիւններով` Շուշին [[Աւան Հարիւրապետ|Աւան եուզպաշի]]<nowiki/>ի ժամանակ այն ժայռապատ բարձրութեան վրայ կը գտնուէր, որ անկէ ետք ''«Շոշվա ղալա»'' (բերդ) դարձաւ, հետեւաբար այժմ ալ Շոշի գիւղը իր անունը այս բերդէն ստացած է եւ ոչ թէ ինք տուած է բերդին անունը<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ.|last=Լեո|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=267}}</ref>: Սակայն մենք համաձայն չենք [[Լէո]]<nowiki/>յի տուած տեղեկութեան, քանի որ Շոշ գիւղը ունի աւելի հին պատմութիւն, քան Շուշի քաղաքի բերդը: Շոշ գիւղի պատմութիւնը կը սկսի 14-15-րդ դարերէն, իսկ Շուշի քաղաքի բերդը հիմնադրուած է 18-րդ դարուն, երբ սարիջալլիի ցեղի առաջնորդ Փանահը՝ Ղարաբաղ մտաւ եւ հոն հաստատուեցաւ<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ|last=Բալաեան|first=Վ.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=131}}</ref>: Մինչ այդ Շուշիի մէջ ոչ մէկ բնակատեղի չէ եղած: Այստեղի արօտավայրերն ու վարելահողերը պատկանած են Շոշ գիւղի բնակիչներուն, որ արեւելեան ամրոցէն 6 վերստ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուին<ref>{{Cite book|title=Ճանապարհորդութիւն ի մեծն Հայաստան, մաս Ա|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=Տփղիս|year=1842|isbn=|location=|pages=181}}</ref>: Պատմաբաններու մէկ մասը` [[Րաֆֆի]], [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղ. Ալիշան]], [[Մակար Բարխուդարեան|Մ. Բարխուդարեանց]], իրենք եւս հասած են այն կարծիքին, որ Շուշին իր անունը ստացած է Շոշ գիւղէն<ref>{{Cite book|title=Երկեր|last=Ալիշան|first=Ղ.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=109}}</ref><ref>{{Cite book|title=Երկերի ժողովածու|last=Րաֆֆի|first=|publisher=հատոր 9|year=1987|isbn=|location=Երեւան|pages=454}}</ref>: {{քաղվածք| ''Մի կողմից, բերդի կառուցումը առաջ տանելով, մյուս կողմից պատերազմն առաջ մղելով, երկու դաշնակիցները շուտով վերջացրին շինութիւնը եւ Շոշի աւանի հայ բնակիչներին, տեղափոխելով այստեղ, բերդը կոչուեցավ Շոշի կամ Շուշի'':|}} Այս մտքէն կրնանք եզրակացնել, որ գիւղը իր մեծութեան պատճառով աւան կոչուած է: Պատմական սկզբնաղբիւրներուն մէջ Շոշ գիւղի ամէնավաղ յիշատակութիւնը կը վերաբերի [[1422]]<nowiki/>ին: Այստեղ արտագրուած [[Աւետարան]]<nowiki/>ի յիշատակարանին մէջ վկայուած է. {{քաղվածք|''Գրեցաւ սուրբ Ավետարանս ձեռամբ յոգնամեղ եւ ապիկար գրչի տէր Մանուելի ի թուականութեանս հայոց ՊՀԷ ի յաշխարհիս աղուանից, ի վիճակս Ամարասայ, ի գեղս Շուշու կոչեցեալ, ընդ հովանեալ սուրբ Աստուածնածինս ի կաթթղիկոսութեան տէր Յոհանիսի:'' |}} Սակայն նշենք, որ այս փաստը կը կեղծուի Բակուր Կարապետեանի կողմէն. {{քաղվածք|''Կատարեցի... զմաքրափայլ Աւետարանս ի փառս նմանե գաւարս Վարընթոց, ի գաւարս, որ կոչի Շուշոյ,... Անդ հովանեաւ սուրբ Աստուծածնին: Գրեցաւ ի թվականութեանս ՌԻԴ'' (1575<ref>{{Cite book|title=Շուշի բերդաքաղաքը|last=Կարապետյան|first=Բ.|publisher=|year=2000|isbn=|location=Երևան|pages=12}}</ref>):|}} Իրականը պէտք է այսպէս ըլլայ. {{քաղվածք|''Ի Փոսա նահանգ (Չուխուր Սաադի կամ Երևանի նահանգ) գաւարս Վարընթոյ (Վարանդա), ի գաւղս որ կոչի Շուշոյ և ընդ հովանեաւ սուրբ Ստեփանոսիս... և ընդ հովանեաւ սուրբ Աստվածածնին''<ref>{{Cite book|title=Շուշի քարեղեն անխոս վկաներ|last=Հարությունյան|first=Հ.|publisher=|year=2013|isbn=|location=Ստեփանակերտ|pages=57}}</ref>:|}} ==== Ապաս Միրզայի Արշաւանք ==== [[1826]]-ին պարսկական բանակը այս անգամ 60 հազարնոց զօրքով Ղարաբաղ կը մտնէ եւ Շուշի բերդը կը պաշարէ, ուր գնդապետ Ռէուտի փոքրաթիւ զօրքերը կը գտնուէին: Երբ Ապաս Միրզան Շուշիի բերդը կը պաշարէ այդ օրը աղքատ կին մը իր ամուսինին հետ ցորեն տարած էր ջրաղացները աղալու: Այդ ջրաղացները Շոշ գիւղի բնակիչներուն կը պատկանէին: Անոնք Իւնոտ գիւղէն մինչեւ Ջաղացի ձորը կ'երկարէին, որ իր անունը ստացած է քառասուն ջրաղաց ունենալու պատճառով: Սակայն նոյնիսկ այդ ջրաղացները բաւարար չէին գիւղի բնակչութեանը: Այդ ջրաղացներէն միայն Յարամիշեաններու ջրաղացը կանգուն մնացած էր։ Պարսիկ սարուազները անոնց վրայ կը յարձակէին, սակայն կինը մէկ կողմէն քարշ տալով պարկը միւս կողմէն պատերազմելով պարսիկներու հետ սկսած էր Շուշիի բերդը մտնել եւ փրկել իր երեխաներու միակ ապրուստի միջոցը: Այդ կինը պատմութեան մէջ մտած է իր քաջութեան համար: Գիշերը բերդին մէջ գտնուողները գիւղի ջրաղացները կ'իջնէին ցորենը կ'աղէին եւ բերդ կը բարձրանային: Այդ է պատճառը, որ Ապաս Միրզան քանի մը անգամ փորձած է վերցնել իր համար ատելի ջրաղացները սակայն գիւղացիներէն Սաֆար եւ Ռոստոմ Թարխանեանները հերոսութեամբ պաշտպանած են: 1826-ին շոշեցիները զօրաւոր կերպով պարսիկներուն ընդդիմացան, դուրս ելան անոնց բանակներուն դէմ, պարսիկներու արեամբ ներկեցին Կարկառ գետը: Անոնք հաւատարմութիւն ցուցաբերեցին Ռուսաց կայսրութեան եւ մեծ պարգեւներու ու գոհունակութեան արժանացան կայսեր կողմէն: Ղարաբաղի մէջ այնպիսի կռուողներ չկային, ինչպէս այս գիւղացնիները<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ Մասն Բ|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=244}}</ref>: Այս տեղեկութիւններէն ետք յաջորդ տուեալները 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն կը պատկանին` գիւղի բնակչութեանը: Առաջին տեղեկութիւններ յայտնողը [[Մակար Բարխուդարեան]]<nowiki/>ը եղած է Եղիշէ աւագ քահանայ Գեղամեանցը, որուն տուեալներուն համաձայն Շուշիի կեդրոնը 350 ծուխ կար<ref>{{Cite book|title=Ուղեգնացական ակնարկներ, գիրք 13|last=Գեղամյանց|first=Ե. (Հայկուհի)|publisher=|year=2010|isbn=|location=Երևան|pages=90}}</ref>: 1892-ին [[Խաչիկ Վարդապետ Դադեան]] շրջած է Ղարաբաղի գիւղերուն մէջ։ Շոշի մէջ ըլլալով, ազգաբնակչութեան մասին տեղեկութիւն տուած է: === 19-20-րդ դարեր === ==== 19-րդ դար ==== 19-րդ դարու 80-90-ական թուականններուն Շոշը իր մեծամասնութեամբ Ղարաբաղի երկրորդ գիւղը կը համարուէր` [[Գետաշէն (Արցախ)|Գետաշէն]]<nowiki/>էն ետք: Գիւղացիները այգեգործութեամբ կը զբաղէին, բանջարաբուծութեամբ եւ գինեգործութեամբ: Գիւղին մէջ զարգացած էր մետաքսագործութիւնը: Ըստ բնակիչ Գառլէն Աւագեանի մեքենագիտական գործարանը գործարկուած է գիւղին մէջ 1873-ին մեծահարուստ Ներսեսովի կողմէ, ուր երեսունէ աւելի մարդ կ'աշխատէր, որուն մասին կը գրէ նաեւ Աբրամ Կիսիբեկեանը: Աւագեան նաեւ կը տեղեկացնէ այն մասին, որ շոշեցիներ Նիքոլայ, Աւետիս եւ Մկրտիչ Պետրոսեանները Շուշի քաղաքին մէջ ոսկերչական արհեստանոցներ ունէին, որոնց արտադրանքը [[Մոսկուա]]<nowiki/>յի, [[Վարշաւա]]<nowiki/>ձի եւ [[Վլադիկավկազ]]<nowiki/>ի մէջ կը սպառուէր: Շուշիի մէջ գինիի գործարան ունէր Սանթուր Սուլէյմանեանը (Սրչանց): Տարածաշրջանին մէջ մեծ համբաւ ունեցած են շոշեցի թիթեղագործները: Այսօր ալ թիթեղագործ վարպետները յայտնի են Ղարաբաղի մէջ: === Կրթութիւնը 19-20-րդ Դարերուն === Արխիւային փաստաթուղթի մը մէջ կը նշուի, որ մինչեւ 19-րդ դարու 70-ական թուականները Արցախի դէմի որոշ գիւղերուն մէջ, նաեւ Շոշ գիւղին մէջ, եկեղեցական ծխական դպրոց կը գործէր` 15 աշակերտներով: Կան տուեալներ, որ գիւղի Աստուածածին եկեղեցիին կից գործած է դպրոց, ուր կը դասաւանդէր տէր Առաքել քահանան: Հայ եկեղեցական ծխական ու վանական դպրոցներու 1873-ի մէկ ցուցակին մէջ դպրոց ցոյց տրուած է նաեւ Շոշ գիւղի մէջ 41 աշակերտով եւ 1 ուսուցիչով: 19-րդ դարու 70-ական թուականներու վերջերուն, երբ Արցախի ժողովուրդի հասարակական նախաձեռնութիւնը կ'աշխուժանայ նոր դպրոցներու ստեղծման գործին մէջ, Շոշի հասարակութիւնը եւս խնդրանքով կաթողիկոսին կը դիմէ` ծխական դպրոց բանալու համար: 1884-1885-ներու ուսումնական տարին Գրիգորեան եկեղեցական ծխական դպրոցը կը բացուի` 20 աշակերտով, ուր 1 ուսուցիչ կը դասաւանդէր: 90-ականներու կէսերուն դպրոցը 25 աշակերտ ունէր, 2 բաժանմունք, 1 ուսուցիչ: 1896-ին դպրոցը կը փակուի եւ 1907-1908 ուսումնական տարին կը վերաբացուի: Այս նորաբաց միադասեան երկսեռ դպրոցին մէջ 45 աշակերտ կ'ուսանէր, որոնցմէ` 15 աղջիկ, ունէր 2 բաժանմունք, 1 ուսուցիչ: 1908-1909-ականներուն դպրոցը 42 աշակերտ ունէր` 25 տղայ, 17 աղջիկ, 1 ուսուցիչ եւ 3 վարժուհի: Դպրոցը կը գոյատեւէր աշակերտներու ուսման վարձով եւ հարուստ շոշեցիներու կողմէ տրուած միջոցներով<ref>{{Cite book|title=Արցախի դպրոցը հին ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը|last=Գրիգորեան Հ.|first=Հարությունեան Գ.|publisher=|year=2005|isbn=|location=Երեւան|pages=273-274}}</ref>: === Խորհրդային Տարիներ === [[Պատկեր:Գյուղացիները գնում են աշխատանքի, Շոշ.jpg|մինի|Գիւղացիները աշխատանքի երթալու ժամանակ|260x260փքս]] Ինչպէս յայտնի է Լեռնային Ղարաբաղը խորհրդային տիրապետութեան տակ անցած է [[1920]]-ին եւ Շոշ գիւղը մտած է Ստեփանակերտի կազմին մէջ, իսկ 1978-ին Ասկերանի շրջանի ձեւաւորումէն ետք անոր կազմին մէջ: [[Պատկեր:Գյուղացիները թութ թափելուց.jpg|մինի|Գիւղացիները թութ թափելու ժամանակ|238x238փքս]] Հաւաքատնտեսութիւնը կազմակերպուած է 1930-ին: Մասնագիտացուած է անասնապահութեան, բանջարաբուծութեան եւ հացահատիկի մշակութեան ուղղութիւններուն մէջ։ Մեծ եղջերաւոր անասուններու բուծման կէտ ունէր<ref>{{Cite book|title=Արցախ-Ղարաբաղ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն|last=Մելումյան|first=Ս.|publisher=|year=2010|isbn=|location=Երևան|pages=159}}</ref>: 22 Յունիս 1941-ին Գերմանիոյ Խորհրդային միութեան վրայ յարձակումով մը սկսաւ [[Հայրենական Մեծ պատերազմը|Հայրենական Մեծ պատերազմ]]<nowiki/>ը: «Զինապարտներու զօրաշարժի մասին» հրամանագիրի համաձայն` բանակ կը զօրակոչուէին 1905-1918-ականներուն ծնած զինապարտները, 23 Յունիսէն Լեռնային Ղարաբաղի, Հիւսիսային Արցախի եւ այլ շրջաններւ մէջ համընդհանուր զօրահաւաքի աշխատանքներ սկսան: Շոշ գիւղէն բանակ զօրակոչուած է 700 մարդ որմէ ինը՝ մէկ ընտանիքէն: Շոշ [[Ճարտար (քաղաք)|Ճարտար]]<nowiki/>էն ու [[Տող (գիւղ)|Տող]]<nowiki/>էն ետք Ղարաբաղի երրորդ գիւղն էր պատերազմի մասնակիցներու թիւով, ինչ որ անգամ մը եւս կը վկայէ գիւղի մեծութեան մասին: Մեծ հայրենականին Շոշը 216 զոհ տուաւ<ref>{{Cite book|title=Լեռնային Ղարաբաղ|last=Մելքումեան|first=Ս.|publisher=|year=1990|isbn=|location=Երեւան|pages=127}}</ref>, որուն վկան գիւղի մուտքի փոքրիկ պուրակին մէջ 1966-ին կանգուն քարակողմ, սրբատաշ յուշարձան կոթողն է, որուն հեղինակը Սայի Իշխանեանն է: Բազմաթիւ վկայութիւնները ու գիւղի տարածքի հնագոյն գերեզմանաքարերուն վրայ (13-17 դարեր) նշուած «Շոշ» տեղանունը արդէն իսկ կը փաստէ այն իրողութիւնը, որ գիւղը 13-րդ դարուն արդէն անուն ունէր, որմէ պէտք է եզրակացնել, որ գիւղը բնակչութիւն ունեցած է անկէ շատ աւելի վաղ: Կազմաւորման սկիզբն գիւղը մտած է Վարանդա գաւառի մէջ եւ կարեւոր դեր կատարած է ազգային ազատագրական պայքարի կազմակերպման գործին մէջ։ Խորհրդային շրջանին գիւղի հաւաքատնտեսութիւնը եղած է ամենազարգացած տնտեսութիւններէն մէկը [[Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ|ԼՂԻՄ-ի]] մէջ: == Կրթութիւն == [[Պատկեր:Տղամարդիկ հանգստի ժամանակ, Շոշ.jpg|մինի|Տղամարդիկ հանգիստի ժամանակ|303x303փքս]] Դպրոցը բացուած է 1894-ին, այժմ գիւղին մէջ կը գործէ Սարգիս Աբրահամեանի անուան միջնակարգ դպրոցը։ Գիւղի նորակառոյց միջնակարգ դպրոցը կառուցուած է 2004-ին Կայան Հիմնադրամի [[Թորոնթօ|Թորոնթո]]<nowiki/>յի տեղական մարմինի հովանաւորութեամբ եւ Թորոնթոյի հայ համայնքի միջոցներով<ref>{{Cite web |url=http://www.panorama.am/am/education/2012/02/22/shosh-school |title=Գիւղի նորակառոյց դպրոցը/ |accessdate=2018-01-30 |archive-date=2012-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224080834/http://www.panorama.am/am/education/2012/02/22/shosh-school/ |dead-url=yes }}</ref>։ Հիմնադրամի [[Ֆրանսա]]<nowiki/>ի տեղական մարմինի ֆինանսաւորմամբ ալ գիւղին մէջ համայնքային կեդրոն կը կառուցուի<ref>{{Cite web |url=http://mss.nkr.am/home/newsMore.php?id=314 |title=Համայնքային կենտրոն Շոշում |accessdate=2018-01-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231405/http://mss.nkr.am/home/newsMore.php?id=314 |dead-url=yes }}</ref>։ == Տնտեսութիւն == Շոշ` Շուշիքենդ համայանքը լեռնային է ունի 6917.1 հազար տարածք, որմէ 2876.08 հազարը գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի եւ 3686.72 հազարը անտառային հողեր են: Շոշ համայնքի սահմանային գօտիէն Կարկառ գետի վտակը կը հոսի: Շոշի, ինչպէս նաեւ Արցախի նախալեռնային բազմաթիւ գիւղերու այգեգործութեան համակարգին մէջ իւրայատուկ կարեւոր տեղ կը գրաւեն թութի այգիները, որ եկամտաբեր ճիւղ դարձած են: 2004-ին 80 թոն ջրամբար կառուցուած է Շոշի մէջ, բնակիչներուն ջուր ապահովելու համար: Գիւղին մէջ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի կողմէն 9 Յունիս 2015-ին շահագործման յանձնուեցաւ համայնքային կեդրոնը: Կառուցուած եւ կահաւորուած է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի տեղական յանձնախումբի` որուն մէջ մեծ ներդրում ունեցած է ֆրանսաբնակ Մատլէն Վարդանեանը, եւ ԼՂՀ կառավարութեան համաֆինանսաւորմամբ: Համայնքային կեդրոնի կառուցմամբ լուծուեցաւ գիւղապետարանի, մշակոյթի տան եւ առողջապահական կեդրոնի հարցը, ինչպէս նաեւ համայնքը 250 տեղանոց հանդիսութիւններու դահլիճ ունեցաւ: Այս մէկը մեծ նուէր է 667 բնակիչ (ըստ 2016-ի մարդահամարի տուեալներու) ունեցող գիւղին: Ջրամատակարարումը համայնքի կողմէն կ'իրականացուի` ինքնահոս եղանակով, համակարգը 2 ակունքներէ կը սկսի: Համայնքի տարածքին մէջ առկայ է 16 աղբիւրներ` Լալիկ, Սալ, Օրից, Սոֆյայի, Քռծեն տակէն Ճղացեն, Ծորին, Խըծրկեւին, Ծախլեգ, Տինգո, Ըլալեն, Շղասարեն, Պռպտանեն, Սըվծորին, Լոլակ, Թազա եւ Կըրվերեն: Համայնքը ապահովուած է ելեկտրական ուժով, առկայ է նաեւ կազամատակարարման համակարգ: Համայնքին մէջ կը գործէ առեւտուրի 4 կեդրոն: Համայնքային ենթակայութեան ճանապարհները ասֆալտապատ են, խճէն եւ կոպիճէն, չմշակուած կապակցուող նիւթերէն: == Պատմամշակութային Վայրեր == [[Պատկեր:Խաչքար, Շոշում.jpg|մինի|Խաչքար՝ Շոշի մէջ|190x190փքս]] Գիւղին մէջ կայ երկու եկեղեցի, որոնցմէ մէկը կառուցուած է [[1655]]-ին, իսկ միւսը, որ կառուցուած է [[1454]]-ին՝ կիսաւեր վիճակի մէջ է։ Շոշը յայտնի է իր աղբիւրներով: Ամենահին եւ ամենայայտնի աղբիւրը Լալիկն է, որ կառուցուած է 1866-ին` Բուխան եւ Աւետիս եղբայրներու կողմէն: Աղբիւրի անուան շուրջ կան շարք մը աւանդազրոյցներ, որոնցմէ ամէնէն տարածուածը ներկայացուցած է գիւղի բնակիչ Յաշա Թադեւոսեանը. {{քաղվածք|''Գիւղում բնակուում էր մի ընտանիք, անոնք ունէին մի աղջիկ, որը համր էր։ Օրերից մի օր աղջկան հայրը երազ է տեսնում, որտեղ Աստուած հրեշտակը մօտենում է նրան եւ ասում, որ եթէ ինքը աղբիւր կառուցի, ապա աղջկան լեզուն կը բացուի: Հայրը կառուցում է աղբիւրը, եւ աղջկան լեզուն բացուում է, սակայն աղբիւրի անունը մնում է Լալիկ'':|}} Յայտնի աղբիւրներէն է նաեւ Շաղասարը, Ուքին, Երեց կամ Օրից (1913), Սոփին (1897), Սալը, Քարը, Պրպտանը, շրջապատուած թթի այգիներով` Բադունց, Շիլաքար, Քաչալ Բաբունց, Դեր Միքելանց, Յարամիշանց եւ այլն: Յայտնի վայրերէն են Բդուռուն, Սվածորը, Ծվատեղը, Ճաք քարը, Կարմիր քարը: Շոշը նշանաւոր է կամուրջներով, ամէնէն յայտնին է Ձախլիկ կամ Ճղացաձորի կամուրջը, որ գիւղէն 1 քմ արեւմուտք կը գտնուի` Կարկառ գետի վրայ (17-18 դարեր<ref>{{Cite book|title=Արցախի կամուրջներ|last=Կարապետեան|first=Ս.|publisher=գիրք 12|year=2009|isbn=|location=Երեւան|pages=86}}</ref>): Շոշ գիւղէն 0.5 քմ արեւմուտք` Զառ գետի վրայ տեղակայուած է Ձախլիկ կամուրջը: Ծովու մակերեւոյթէն բարձր է 855 մեթր: Կամրջի թաղի անկիւնաքարերը սրբատաշ քարեր են, իսկ միւս հատուածները շարուած են տեղական անմշակ, կոպտատաշ կրաքարերով եւ կրաշաղախով: Թռիչքը 8.07 մեթր է, անցուղիի լայնութիւնը 306 մեթր, բարձրութիւնը ջուրի մակերեսէն` 5.75 մեթր: Ըստ կատարուած ուսումնասիրութիւններուն այս մէկը 18-րդ դարուն կը պատկանի: 2007-ին կամուրջը վերանորոգուած է: Պատմամշակութային յուշարձաններէն են` Սբ. Աստուածածին եկեղեցին (19-րդ դար), Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին (1655), խաչքարը (17-րդ դար), սրբատեղի Շողասարը (միջնադար), ջրաղացը (19-րդ դար), Ձախլիկ կամուրջը (18-րդ դար), հաշուառուած է 41 յուշարձան: == Բնակչութիւն == Շոշ համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 641 մարդ կը կազմէ, կայ 184 տնտեսութիւն <ref>{{Cite web|url=http://stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|title=ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹԻՒՆ|last=|first=|date=|website=http://stat-nkr.am/|publisher=|accessdate=|archive-date=2017-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129181343/http://www.stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|dead-url=yes}}</ref>: Բնակչութիւնը հիմնականին գիւղատնտեսութեամբ կը զբաղի` անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ: == Փոխադրութիւն == Փոխադրամիջոցային կապը կարգաւորուած է. ուղեւորափոխադրումները կը կատարուին տարանցիկ ԱՀ Ասկերան, [[Մարտունիի Շրջան (Արցախ)|Մարտունի]]<nowiki/>ի եւ [[Հադրութի շրջան]]<nowiki/>ի համայնքներ սպասարկող թիւով 13 միջշրջանային հանրակառք կանոնաւոր երթուղիներով:[[Պատկեր:Գերեզմանաքար, Շոշ.jpg|մինի|Շոշի մէջ Գերեզմանաքար|269x269px]] == Շոշեցիներու Մասնակցութիւնը Արցախեան Պատերազմին == Շոշ գիւղի տղաները իրենց աշխոյժ մասնակցութիւնը ունեցած են [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան պատերազմ]]<nowiki/>ին: 1990-ին Շոշի խումբը կը կազմաւորուի: Խումբի հրամանատար կը նշանակուի Արգամ Յարութիւնեանը: Արդէն Սեպտեմբեր 1991-ին խումբի անդամներու թիւը 3 տասնեակէն կ'անցնէր եւ կը սկսէր ձեւաւորուիլ Շոշի վաշտը: Խումբի կազմաւորման առաջին իսկ օրերէն շոշեցի կամաւորականները Փարամաքիի տեղամասը կը հսկէին, որ անընդհատ կը ռմբակոծուէր Ղուշչիլար թրքաբնակ գիւղի կողմէն: Այս նբատակակէտը Ատրպէյճանական Ղուշչիլար գիւղի ելուզակներէն պաշտպանելու նպատակով Շոշի պաշտպանութեան խորհուրդը շուրջօրեայ հերթապահութիւն կը կազմակերպէ: Ռոլետ Յարութիւնեան որ պատերազի ընթացքին զոհուած է, ամէն օր, իր կեանքը վտանգելով, իր ինքնաշարժով հերթապահներուն Շոշէն Փարմաքի կը հասցնէր<ref>{{Cite book|title=|last=ԼՂ հանրապետութիւն|first=|publisher=|year=17 Յունիս 1995|isbn=|location=|pages=}}</ref>: Արցախեան ազատամարտին յաղթանակին իրենց կեանքը նուիրաբերած են 30 շոշեցիներ: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Ճանապարհ դեպի Շոշ.jpg|Մուտք դէպի Շոշ Շոշի գյուղապետարան.jpg|Գիւղապետարանը Մուտք, Շոշ.jpg|Շոշի ճամբան Դպրոց, Շոշում.jpg|Շոշի դպրոցը Բուժկետ, Շոշում.jpg|Գիւղի առողջապահական կեդրոնը Շոշի եկեղեցին.jpg|Շոշի եկեղեցին Եկեղեցու մուտք, Շոշում.jpg|Շոշ գիւղի եկեղեցւոյ դուռը Հայրենական մեծ պատերազմի Զոհերի հիշատակին նվիրված պատմատախտակ.jpg|Շոշի մէջ պատմատախտակ՝ Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերու յիշատակին նուիրուած Փառք մեծ հայրենականում զոհված Շոշեցի մարտիկներին.jpg|Հայրենական մեծ պատերազմին զոհուած մարտիկներու յիշատակին կոթող Տեսարան վերևից, Շոշ.jpg|Շոշ գիւղի համայնապատկերը </gallery> == Յայտնի Շոշեցիներ == * [[Արսէն Տէրտերեան]] - գրականագէտ, տոքթոր - դասախօս, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ<ref>{{Cite book|title=Շուշիի ռեալականը|last=Յարությունեան|first=Գ.|publisher=|year=2001|isbn=|location=Երեւան|pages=114-115}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ|2}} {{Ասկերանի շրջան}} [[Ստորոգութիւն:14-րդ դարուն հիմնադրուած բնակավայրներ]] 63zxau3mij4q72uqxp37xu0ioh631aj 253303 253302 2026-08-12T07:00:36Z Maral Dikbikian 4797 253303 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Գիւղ | երկիր = Արցախ | շրջանի տեսակ = Շրջան (վարչական միաւոր){{!}}Շրջան | շրջան = Ասկերանի շրջան{{!}}Ասկերանի | շրջանը աղիւսակին մէջ = Ասկերանի շրջան{{!}}Ասկերանի | կեդրոնի բարձրութիւն = Բարձրութիւն ծովու մակարդակէն | բնակչութիւն = 641<ref>[http://pop-stat.mashke.org/nkr-census.htm pop-stat.mashke.org - Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, 2005 թ.] {{ref-en}}</ref> | մարդահամարի թուական = 2015 | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրօնական կազմ = [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] | տեղաբնականուն = շոշեցի | ժամային գօտի = +4 }} '''Շոշ''' (նաեւ Շուշիքենդ), [[Արցախ]]<nowiki/>ի Ասկերանի շրջանի գիւղերէն մէկը։ Կը գտնուի [[Շուշի]] քաղաքէն 4 քմ հարաւ-արեւելք` [[Կարկառ]] գետի աջափնեակին մօտ, [[Ասկերան]]<nowiki/>ի շրջանային կեդրնոնէն 26 քմ., իսկ [[Ստեփանակերտ]]<nowiki/>էն` 8 քմ. հեռաւորութեան վրայ։ Տեղաբաշխուած է հանրապետութեան կեդրոնական հատուածին մէջ։ Համայնքին մէջ կը գործեն գիւղապետարան, մշակոյթի տուն, առողջապահական կեդրոն, միջնակարգ դպրոց, ուր կ'ուսանին 68 աշակերտներ (2015-ի տուեալներով): Հեռուստատեսութիւնը եւ ռատիօն այս համայնքին հասանելի են: 2.5 G բջիջային կապի համակարգ կը գործէ, անլար հեռախօսակապ առկայ է: Համացանցի ծառայութիւնը հասանելի է` ապահովուած է WI-FI համացանց կապով: == Անուան Ծագում == Շոշը Արցախի բարբառով ''մատաղ ճիւղ'', նաեւ ''ուռուցք'', ''ցցուածք'' կը նշանակէ: Աւելի քան 4.5 հազար տարի առաջ Շոշ կոչուած է շրջապատէն ներանձնացած սեղանանման այն բարձրաւանդակը, որուն վրայ 1752-ին կառուցուած է Շուշի բնակավայրը, եւ 1840-ին քաղաք դարձած է<ref>{{Cite book|title=|last=Խաչատրեան|first=Հ. Վաչագան|publisher=Զանգակ|year=1998|isbn=|location=Երեւան|pages=30}}</ref>: Շուշի տեղանունը նոյն Շոշ անուան ձեւափոխութիւնն է: Քաղաքը իր անուանումը ստացած է այս բարձրաւանդակի անունէն: Գիւղի միւս անուններէն է օրինակ «''Թափանգրադը''»։ Շոշեցիները շատ մաքուր կը մաքրեն թափանը, անոր ալ պատճառով գիւղը ստացած է նաեւ այս անուանումը։ == Պատմութիւն == Գիւղի պատմութիւնը կը սկսի 13-14-րդ դարերուն։ === 13-րդ դար === Գիւղի առաջին բնակիչները [[Արեւմտեան Հայաստան]]<nowiki/>էն եւ [[Պարսկաստան]]<nowiki/>էն եկած են: Անոնք սկիզբը վրաններու եւ գետնափոր տնակներու մէջ ապրած են: Գաղթականներէն ոմանք արհեստաւորներ եղած են` կօշկակար, թիթեղագործ, ոսկերիչ, պայտառ, երկաթագործ, փայտագործ, իսկ ոմանք ալ զբաղած են այգեգործութեամբ, հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Մինչեւ առաջին եկեղեցւոյ կառուցումը, գիւղին մէջ կար 700 ծուխ, բայց որքան եղած է բնակչութեան թիւը մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբը, յայտնի չէ: Յաջորդ տեղեկութիւնը, որ յայտնի է բնակչութեանը թիւի մասին, կը վերաբերի 19-րդ դարու 20-ական թուականներուն, որ կը փաստէ 150 ծուխերու գոյութիւնը<ref>{{Cite book|title=Նշվ.աշխ Մաս Բ|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=244}}</ref>: Գիւղի հին գերեզմանատան տապանագրերուն վրան (13-17 դարեր) միշտ «Շօշոյ» տեղանունը կը կրկնուի<ref>{{Cite book|title=Լեռնային Ղարաբաղի պատմաճարտարապետական յուշարձաններ|last=Մկրտչեան|first=Շ.|publisher=|year=1980|isbn=|location=Երեւան|pages=147}}</ref>: Փաստօրէն այս իրողութենէն կրնանք հետեւցնել, թէ գիւղը արդէն 13-րդ դարուն անուն ունէր եւ բնակչութիւն եղած է աւելի վաղ ժամանակներէ: Շոշ գիւղին մէջ երկու եկեղեցիներու առկայութիւնը անոր բազմամարդութիւնը կը վկայէ: Գիւղին մէջ պահպանուած են 1458, 1651, 1655 եւ 1712 թուականներու հայերէն վիմագիր արձանագրութիւնները, որոնք վկայած են գիւղին մէջի կեանքի անընդհատականութեան մասին: Երկու եկեղեցիներէն մէկը հիւսիսային եզրի գերեզմանատան մէջ կը գտնուի, ու հին ժամանակներուն հին խաչքարեր եւ կենցաղային քանդակներով տապանաքարեր եղած են: Երկրորդ եկեղեցին գիւղին կեդրոնն է (այժմ վերի թաղ): Անտաշ քարերով կառուցուած այս եկեղեցին յայտնի է Սուրբ Ստեփանոս անունով, մուտքը` հիւսիսէն, որուն ճակատաքարին վրայ կայ վնասուած արձանագրութիւն մը, որ Մ. Բարխուդարեանցի ժամանակ դժուար ընթեռնելի եղած է<ref>{{Cite book|title=Դիւան հայ վիմագրութիւն,պրակ 5|last=Բարխուդարեյան|first=Ս.|publisher=Արցախ|year=1982|isbn=|location=Երեւան|pages=145}}</ref>: Եկեղեցւոյ հիւսիսային մուտքին վրայ գրուած է. {{քաղվածք|''Փոքր ծոթով ու դա... հասայ քեւ Տէր. Ուտարք շինեցաք զՍուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցիս յիշատակ հոգոց մերոց եւ ննջեցելոց ի հայրապետութեանտեարն Երեմիայի... եւ ի մերոցս նահանգի աթոռն, որ Ղույ (?) տէր Գրիգոր տէր Դաւիթ եպիսկոպոսաց. ես մեղաւոր... տէր Դաւիթ էրեցս պատճառ յիշ (ատակի) ի Տէր հանդերձ ԺԵ. Քահանայիս, զտէր Առաքել քահանայն յիշեցէք ի Տէր, թվ. ՌՃԴ. Էր, յաղաւթս յիշեցէք: Տէր Յիսուս Քրիստոս ողորմեա ննջեցելոցն:''|}} Առաջին եկեղեցւոյ լուսամուտի մը մէջ, որ կիսատ վնասուած է. {{քաղվածք|''Թվ. ՋԷ. (1458) ես Ղոչ սարկաւագ գոյարեցի (կանգնեցի՞) խաչս ազիզա մաւր իմ''<ref>{{Cite book|title=|last=Բարխուդարյան|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=Արցախ|pages=228}}</ref>:|}} === 18-րդ դար === ==== Սղնախներու Ձեւաւորում ==== 18-րդ դարու առաջին տասնամեակին, երբ սղնախներ կը ձեւաւորուին, կը ձեւաւորուի նաեւ Շոշի սղնախը: Այստեղ կը հաստատուին Աւան եւ Թարխան հարիւրապետները: Եգան (Աւան) եուզպաշին հայ ազգային ազատագրական պայքարի կարկառուն դէմքերէն է: Ան ծնած է 1670-ին Ղարաբաղի Շոշ գիւղին մէջ։ 18-րդ դարու սկզբը ան կը նշանակուի [[իրվան|Շիրվան]]ի մէջ գտնուող միաւորուած խումբերու հրամանատար: 1712-ին ընտանիքով հայրենի գիւղը կը տեղափոխուի` իր հետ խումբ մը շիրուանցիներ բերելով<ref>{{Cite book|title=Իրատես դե ֆակտո|last=|first=|publisher=|year=19 հունիսի,2012|isbn=|location=|pages=}}</ref>: Աւանը եւ Թարխանը ընտրած են Շոշէն քանի մը քիլոմեթր հարաւ գտնուող անառիկ տեղանք եւ ամրացուցած են, որ կոչուած է Շոշի սղնախ եւ այժմ կը գոյատեւէ որպէս [[Սղնախ Համայնք|Սղնախ]] անունով գիւղ: Շոշ գիւղը սղնախ ըլլալու ոչ մէկ յարմարութիւն ունէր եւ ռազմագիտական անբարենպաստ դիրքի վրայ կը գտնուէր, մինչդեռ այդ սղնախը շրջապատի վրայ իշխող, բնականէն դժուարամատչելի վայր մըն էր, ուր վտանգի պահուն շոշեցիները կը հաւաքուէին` անասուններով, ունեցուածքով եւ խիզաններով<ref>{{Cite book|title=Մեծ եւ փոքր սղնախների հարցի շուրջ, Լրաբեր հասարակական գիտութիւնների, թ. 4|last=Արզումանեան|first=Զ.|publisher=|year=1985|isbn=|location=|pages=90}}</ref>: Հայ մելիքները Շոշի մէջ հաւաքուած են եւ [[Ցար|ռուսական ցար]]<nowiki/>ին օգնութեան նպատակով նամակ ուղարկած են, որուն մասին վկայութիւն տուած է 19 Դեկտեմբեր 1725-ի զեկուցագիրի մը մէջ [[Միքայէլ Մատիւշկին|Ժեներալ Մատրիւշկին]]<nowiki/>ը յայտնի է, որ Աւան եուզպաշին, 10.000 հոգի լաւ զինուած մարդիկ հաւաքելով, մնացած է Շոշ սղնախի մէջ եւ բերդ կառուցած է: Այս փաստերը կը վկայեն, որ Աւան հարիւրապետը լիովին գիւղին վրայ կը տիրէր մօտ 4-6 վերստ հեռաւոութեան վրայ գտնուող Շուշի բերդին եւ պաշտպանունակութիւնը ամրապնդած է թուրքերէն<ref>{{Cite book|title=Շոշ եւ Քարագլուխ սղնախների նոյնացման շուրջ. Պատմա-բանասիրական հանդէս, թ. 1-2|last=Չոբանեան|first=Պ.|publisher=|year=1964|isbn=|location=|pages=184}}</ref>: Աւան եուզպաշին 8 օր յամառօրէն պայքար մղած է օսմանեան բանակին դէմ, որ Սարը Մուսթաֆա փաշան կը ղեկավարէր<ref>{{Cite book|title=Արցախի մելիքութիւնները եւ մելիքական տները 17-19 դդ|last=Մաղալեան|first=Ա.|publisher=|year=|isbn=|location=Երեւան|pages=146}}</ref>: 15 Նոյեմբեր 1726-ին ան ռուս հրամանատարին կը հաղորդէ, որ թուրքերը ամբողջ բանակով Շոշ գիւղի վրայ յարձակած են, օգտագործած են հրանօթներ, 8 օր կռուելէ ետք ետ քաշուած են: Այնուհետեւ ան 1729-ին ռազմական օգնութեան նպատակով [[Թարխան Իւզպաշի|Թարխան եուզպաշի]]<nowiki/>ի հետ տեղափոխուած է [[Պաքու]]` սղնախներուն Յովան եւ Աբրամ եուզպաշիներուն ձգելով, որպէսզի պայքարը շարունակեն: Աւան եուզպաշին մահացած է 1734-ին [[Աստրախան]]ի մէջ` 64 տարեկանին: === Վերաբնակեցում === 18-րդ դարուն [[Իրան|Պարսկաստան]]<nowiki/>էն եկած հայերը սկիզբը բնակած են [[Հադրութի Շրջան|Դիզակ]]<nowiki/>ի մէջ, սակայն մեծ թիւ կազմելու պատճառով ստիպուած եղած են Շոշ գիւղի վերի հատուածը տեղափոխուիլ, որ սկիզբէն ''Տուն-Տնատեղ'' կոչուած է: Տեղանքը սակաւաջուր էր, այդ պատճառով բնակիչները ներկայ գիւղի տարածքը իջած են, որ արդէն բնակեցուած էր։ Այնտեղ կար յորդառատ աղբիւր, որ բաւարար էր ամբողջ գիւղի բնակչութեան համար: Պարսկաստանէն եկած հայերը գիւղը իրենց հայրենի քաղաքի անունով կոչած են Շոշ: {{քաղվածք|''Էս շինացեք Հուդրութա թիրափան ըն յէկալ` Մյուլքի բաղ ծյօրական: Ըռըչան մի էրկու հօքիյըն իլյալ, շօռ կյալավ յէկալըն, վէր շինատըղ քըթէնան: Հըսալըն ըստըղ, դինջացալ,տըղէն հավան կացալ: Վէր հըղէյըն իլալ, թա քինին, մըսլըհաթն ըրալ, մի ծառու շօշ տընգալ, հանցու վէր քօչին կյան, տըղը քթէնան: Էս շօշտ էլ շըմալա տուվալ, ծառ տըռալ: Յէտնան ըտահանք յէկալըն ըստըղ տընըվերվալ, շէն շինալ, անումըն էլ էլ շօշ ընուման տիրալ Շոշ/Շուշքենդ''<ref>{{Cite book|title=Արցախի բանահյուսություն|last=Սարգսյան|first=Ա.|publisher=|year=2005|isbn=|location=Երևան|pages=199}}</ref>:|}} Շոշը սկզբնական շրջանին [[Վարանդա գաւառ]]<nowiki/>ի գիւղերէն մէկը եղած է: {{քաղվածք|''Գաւառս Վարընթոյ (Վարանդա), ի գաւղս որ կոչի Շուշոյ''<ref>{{Cite book|title=Դրվագներ հայ ազտագրական մտքի պատմության|last=Ա.|first=Հովհաննիսյան|publisher=գիրք 2|year=1959|isbn=|location=Երևան|pages=24}}</ref>:|}} Փաստօրէն գիւղը պատկանած է մելիք Շահնազարեաններուն, եւ անոնց կալուածներէն մէկը եղած է: 9 Դեկտեմբեր 1827-ի` [[Ցարական Ռուսիա|ցարական կառավարութեան]] ընդունած նոր օրէնքով [[Անդրկովկասի Խորհրդային Դաշնակից Սոցիալիստական Հանրապետութիւն|Անդրկովկաս]]<nowiki/>ը բաժնուեցաւ 5 նահանգներու: Լեռնային Ղարաբաղը մտաւ [[Ելիզավետպոլի նահանգ]]<nowiki/>ի կազմին մէջ։ Ղարաբաղի կեդրոններէն մէկը Շուշօն դարձաւ, որուն մէջ ներառուեցաւ ամբողջ Վարանդան<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ|last=Բաղդասարեան|first=Ն.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=105}}</ref>: Լէոյի վկայութիւններով` Շուշին [[Աւան Հարիւրապետ|Աւան եուզպաշի]]<nowiki/>ի ժամանակ այն ժայռապատ բարձրութեան վրայ կը գտնուէր, որ անկէ ետք ''«Շոշվա ղալա»'' (բերդ) դարձաւ, հետեւաբար այժմ ալ Շոշի գիւղը իր անունը այս բերդէն ստացած է եւ ոչ թէ ինք տուած է բերդին անունը<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ.|last=Լեո|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=267}}</ref>: Սակայն մենք համաձայն չենք [[Լէո]]<nowiki/>յի տուած տեղեկութեան, քանի որ Շոշ գիւղը ունի աւելի հին պատմութիւն, քան Շուշի քաղաքի բերդը: Շոշ գիւղի պատմութիւնը կը սկսի 14-15-րդ դարերէն, իսկ Շուշի քաղաքի բերդը հիմնադրուած է 18-րդ դարուն, երբ սարիջալլիի ցեղի առաջնորդ Փանահը՝ Ղարաբաղ մտաւ եւ հոն հաստատուեցաւ<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ|last=Բալաեան|first=Վ.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=131}}</ref>: Մինչ այդ Շուշիի մէջ ոչ մէկ բնակատեղի չէ եղած: Այստեղի արօտավայրերն ու վարելահողերը պատկանած են Շոշ գիւղի բնակիչներուն, որ արեւելեան ամրոցէն 6 վերստ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուին<ref>{{Cite book|title=Ճանապարհորդութիւն ի մեծն Հայաստան, մաս Ա|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=Տփղիս|year=1842|isbn=|location=|pages=181}}</ref>: Պատմաբաններու մէկ մասը` [[Րաֆֆի]], [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղ. Ալիշան]], [[Մակար Բարխուդարեան|Մ. Բարխուդարեանց]], իրենք եւս հասած են այն կարծիքին, որ Շուշին իր անունը ստացած է Շոշ գիւղէն<ref>{{Cite book|title=Երկեր|last=Ալիշան|first=Ղ.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=109}}</ref><ref>{{Cite book|title=Երկերի ժողովածու|last=Րաֆֆի|first=|publisher=հատոր 9|year=1987|isbn=|location=Երեւան|pages=454}}</ref>: {{քաղվածք| ''Մի կողմից, բերդի կառուցումը առաջ տանելով, մյուս կողմից պատերազմն առաջ մղելով, երկու դաշնակիցները շուտով վերջացրին շինութիւնը եւ Շոշի աւանի հայ բնակիչներին, տեղափոխելով այստեղ, բերդը կոչուեցավ Շոշի կամ Շուշի'':|}} Այս մտքէն կրնանք եզրակացնել, որ գիւղը իր մեծութեան պատճառով աւան կոչուած է: Պատմական սկզբնաղբիւրներուն մէջ Շոշ գիւղի ամէնավաղ յիշատակութիւնը կը վերաբերի [[1422]]<nowiki/>ին: Այստեղ արտագրուած [[Աւետարան]]<nowiki/>ի յիշատակարանին մէջ վկայուած է. {{քաղվածք|''Գրեցաւ սուրբ Ավետարանս ձեռամբ յոգնամեղ եւ ապիկար գրչի տէր Մանուելի ի թուականութեանս հայոց ՊՀԷ ի յաշխարհիս աղուանից, ի վիճակս Ամարասայ, ի գեղս Շուշու կոչեցեալ, ընդ հովանեալ սուրբ Աստուածնածինս ի կաթթղիկոսութեան տէր Յոհանիսի:'' |}} Սակայն նշենք, որ այս փաստը կը կեղծուի Բակուր Կարապետեանի կողմէն. {{քաղվածք|''Կատարեցի... զմաքրափայլ Աւետարանս ի փառս նմանե գաւարս Վարընթոց, ի գաւարս, որ կոչի Շուշոյ,... Անդ հովանեաւ սուրբ Աստուծածնին: Գրեցաւ ի թվականութեանս ՌԻԴ'' (1575<ref>{{Cite book|title=Շուշի բերդաքաղաքը|last=Կարապետյան|first=Բ.|publisher=|year=2000|isbn=|location=Երևան|pages=12}}</ref>):|}} Իրականը պէտք է այսպէս ըլլայ. {{քաղվածք|''Ի Փոսա նահանգ (Չուխուր Սաադի կամ Երևանի նահանգ) գաւարս Վարընթոյ (Վարանդա), ի գաւղս որ կոչի Շուշոյ և ընդ հովանեաւ սուրբ Ստեփանոսիս... և ընդ հովանեաւ սուրբ Աստվածածնին''<ref>{{Cite book|title=Շուշի քարեղեն անխոս վկաներ|last=Հարությունյան|first=Հ.|publisher=|year=2013|isbn=|location=Ստեփանակերտ|pages=57}}</ref>:|}} ==== Ապաս Միրզայի Արշաւանք ==== [[1826]]-ին պարսկական բանակը այս անգամ 60 հազարնոց զօրքով Ղարաբաղ կը մտնէ եւ Շուշի բերդը կը պաշարէ, ուր գնդապետ Ռէուտի փոքրաթիւ զօրքերը կը գտնուէին: Երբ Ապաս Միրզան Շուշիի բերդը կը պաշարէ, այդ օրը աղքատ կին մը իր ամուսինին հետ ցորեն տարած էր ջրաղացները աղալու: Այդ ջրաղացները Շոշ գիւղի բնակիչներուն կը պատկանէին: Անոնք Իւնոտ գիւղէն մինչեւ Ջաղացի ձորը կ'երկարէին, որ իր անունը ստացած է քառասուն ջրաղաց ունենալու պատճառով: Սակայն նոյնիսկ այդ ջրաղացները բաւարար չէին գիւղի բնակչութեան: Այդ ջրաղացներէն միայն Եարամիշեաններու ջրաղացը կանգուն մնացած էր։ Պարսիկ սարուազները անոնց վրայ կը յարձակէին, սակայն կինը մէկ կողմէն քաշելով պարկը միւս կողմէն պատերազմելով պարսիկներու հետ սկսած էր Շուշիի բերդը մտնել եւ փրկել իր երեխաներու միակ ապրուստի միջոցը: Այդ կինը պատմութեան մէջ մտած է իր քաջութեան համար: Գիշերը բերդին մէջ գտնուողները գիւղի ջրաղացները կ'իջնէին, ցորենը կ'աղային եւ բերդ կը բարձրանային: Այդ է պատճառը, որ Ապաս Միրզան քանի մը անգամ փորձած է վերցնել իրեն համար ատելի ջրաղացները, սակայն գիւղացիներէն Սաֆար եւ Ռոստոմ Թարխանեանները հերոսութեամբ պաշտպանած են: 1826-ին շոշեցիները զօրաւոր կերպով պարսիկներուն ընդդիմացան, դուրս ելան անոնց բանակներուն դէմ, պարսիկներու արեամբ ներկեցին Կարկառ գետը: Անոնք հաւատարմութիւն ցուցաբերեցին Ռուսաց կայսրութեան եւ մեծ պարգեւներու ու գոհունակութեան արժանացան կայսեր կողմէ: Ղարաբաղի մէջ այնպիսի կռուողներ չկային, ինչպէս այս գիւղացնիները<ref>{{Cite book|title=Նշվ. աշխ Մասն Բ|last=Ջալալեանց|first=Ս.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=244}}</ref>: Այս տեղեկութիւններէն ետք յաջորդ տուեալները 19-րդ դարու երկրորդ կիսուն կը պատկանին` գիւղի բնակչութեան: Առաջին տեղեկութիւններ յայտնողը [[Մակար Բարխուդարեան]]<nowiki/>ը եղած է Եղիշէ աւագ քահանայ Գեղամեանցը, որուն տուեալներուն համաձայն Շուշիի կեդրոնը 350 ծուխ կար<ref>{{Cite book|title=Ուղեգնացական ակնարկներ, գիրք 13|last=Գեղամյանց|first=Ե. (Հայկուհի)|publisher=|year=2010|isbn=|location=Երևան|pages=90}}</ref>: 1892-ին [[Խաչիկ Վարդապետ Դադեան]] շրջած է Ղարաբաղի գիւղերուն մէջ։ Շոշի մէջ ըլլալով, ազգաբնակչութեան մասին տեղեկութիւն տուած է: === 19-20-րդ դարեր === ==== 19-րդ դար ==== 19-րդ դարու 80-90-ական թուականններուն Շոշը իր մեծամասնութեամբ Ղարաբաղի երկրորդ գիւղը կը համարուէր` [[Գետաշէն (Արցախ)|Գետաշէն]]<nowiki/>էն ետք: Գիւղացիները այգեգործութեամբ, բանջարաբուծութեամբ եւ գինեգործութեամբ կը զբաղէին: Գիւղին մէջ զարգացած էր մետաքսագործութիւնը: Ըստ բնակիչ Գառլէն Աւագեանի մեքենագիտական գործարանը գործարկուած է գիւղին մէջ 1873-ին մեծահարուստ Ներսէսովի կողմէ, ուր երեսունէ աւելի մարդ կ'աշխատէր, որուն մասին կը գրէ նաեւ Աբրամ Կիսիբեկեանը: Աւագեան նաեւ կը տեղեկացնէ այն մասին, որ շոշեցիներ Նիքոլայ, Աւետիս եւ Մկրտիչ Պետրոսեանները Շուշի քաղաքին մէջ ոսկերչական արհեստանոցներ ունէին, որոնց արտադրանքը [[Մոսկուա]]<nowiki/>յի, [[Վարշաւա]]<nowiki/>յի եւ [[Վլադիկավկազ]]<nowiki/>ի մէջ կը սպառէր: Շուշիի մէջ գինիի գործարան ունէր Սանթուր Սուլէյմանեանը (Սրչանց): Տարածաշրջանին մէջ մեծ համբաւ ունեցած են շոշեցի թիթեղագործները: Այսօր ալ թիթեղագործ վարպետները յայտնի են Ղարաբաղի մէջ: === Կրթութիւնը 19-20-րդ Դարերուն === Արխիւային փաստաթուղթի մը մէջ կը նշուի, որ մինչեւ 19-րդ դարու 70-ական թուականները Արցախի դէմի որոշ գիւղերուն մէջ, նաեւ Շոշ գիւղին մէջ, եկեղեցական ծխական դպրոց կը գործէր` 15 աշակերտներով: Կան տուեալներ, որ գիւղի Աստուածածին եկեղեցիին կից գործած է դպրոց, ուր կը դասաւանդէր տէր Առաքել քահանան: Հայ եկեղեցական ծխական ու վանական դպրոցներու 1873-ի մէկ ցուցակին մէջ դպրոց ցոյց տրուած է նաեւ Շոշ գիւղին մէջ, 41 աշակերտով եւ 1 ուսուցիչով: 19-րդ դարու 70-ական թուականներու վերջերուն, երբ Արցախի ժողովուրդի հասարակական նախաձեռնութիւնը կ'աշխուժանայ նոր դպրոցներու ստեղծման գործին մէջ, Շոշի հասարակութիւնը եւս խնդրանքով կաթողիկոսին կը դիմէ` ծխական դպրոց բանալու համար: 1884-1885-ներու ուսումնական տարին Գրիգորեան եկեղեցական ծխական դպրոցը կը բացուի` 20 աշակերտով, ուր 1 ուսուցիչ կը դասաւանդէր: 90-ականներու կէսերուն դպրոցը 25 աշակերտ ունէր, 2 բաժանմունք, 1 ուսուցիչ: 1896-ին դպրոցը կը փակուի եւ 1907-1908 ուսումնական տարին կը վերաբացուի: Այս նորաբաց միադասեան երկսեռ դպրոցին մէջ 45 աշակերտ կ'ուսանէր, որոնցմէ` 15 աղջիկ, ունէր 2 բաժանում, 1 ուսուցիչ: 1908-1909-ականներուն դպրոցը 42 աշակերտ ունէր` 25 տղայ, 17 աղջիկ, 1 ուսուցիչ եւ 3 վարժուհի: Դպրոցը կը գոյատեւէր աշակերտներու ուսման վարձով եւ հարուստ շոշեցիներու կողմէ տրուած միջոցներով<ref>{{Cite book|title=Արցախի դպրոցը հին ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը|last=Գրիգորեան Հ.|first=Հարությունեան Գ.|publisher=|year=2005|isbn=|location=Երեւան|pages=273-274}}</ref>: === Խորհրդային Տարիներ === [[Պատկեր:Գյուղացիները գնում են աշխատանքի, Շոշ.jpg|մինի|Գիւղացիները աշխատանքի երթալու ժամանակ|260x260փքս]] Ինչպէս յայտնի է Լեռնային Ղարաբաղը խորհրդային տիրապետութեան տակ անցած է [[1920]]-ին եւ Շոշ գիւղը մտած է Ստեփանակերտի կազմին մէջ, իսկ 1978-ին Ասկերանի շրջանի ձեւաւորումէն ետք անոր կազմին մէջ: [[Պատկեր:Գյուղացիները թութ թափելուց.jpg|մինի|Գիւղացիները թութ թափելու ժամանակ|238x238փքս]] Հաւաքատնտեսութիւնը կազմակերպուած է 1930-ին: Մասնագիտացուած է անասնապահութեան, բանջարաբուծութեան եւ հացահատիկի մշակութեան ուղղութիւններուն մէջ։ Մեծ եղջերաւոր անասուններու բուծման կէտ ունէր<ref>{{Cite book|title=Արցախ-Ղարաբաղ, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն|last=Մելումյան|first=Ս.|publisher=|year=2010|isbn=|location=Երևան|pages=159}}</ref>: 22 Յունիս 1941-ին Գերմանիոյ Խորհրդային միութեան վրայ յարձակումով մը սկսաւ [[Հայրենական Մեծ պատերազմը|Հայրենական Մեծ պատերազմ]]<nowiki/>ը: «Զինապարտներու զօրաշարժի մասին» հրամանագիրի համաձայն` բանակ կը զօրակոչուէին 1905-1918-ականներուն ծնած զինապարտները, 23 Յունիսէն Լեռնային Ղարաբաղի, Հիւսիսային Արցախի եւ այլ շրջաններւ մէջ համընդհանուր զօրահաւաքի աշխատանքներ սկսան: Շոշ գիւղէն բանակ զօրակոչուած է 700 մարդ, որմէ ինը՝ մէկ ընտանիքէն: Շոշ [[Ճարտար (քաղաք)|Ճարտար]]<nowiki/>էն ու [[Տող (գիւղ)|Տող]]<nowiki/>էն ետք Ղարաբաղի երրորդ գիւղն էր պատերազմի մասնակիցներու թիւով, ինչ որ անգամ մը եւս կը վկայէ գիւղի մեծութեան մասին: Մեծ հայրենականին Շոշը 216 զոհ տուաւ<ref>{{Cite book|title=Լեռնային Ղարաբաղ|last=Մելքումեան|first=Ս.|publisher=|year=1990|isbn=|location=Երեւան|pages=127}}</ref>, որուն վկան գիւղի մուտքի փոքրիկ պուրակին մէջ 1966-ին կանգուն քարակողմ, սրբատաշ յուշարձան կոթողն է, որուն հեղինակը Սայի Իշխանեանն է: Բազմաթիւ վկայութիւնները ու գիւղի տարածքի հնագոյն գերեզմանաքարերուն վրայ (13-17 դարեր) նշուած «Շոշ» տեղանունը արդէն իսկ կը փաստէ այն իրողութիւնը, որ գիւղը 13-րդ դարուն արդէն անուն ունէր, որմէ պէտք է եզրակացնել, որ գիւղը բնակչութիւն ունեցած է անկէ շատ աւելի վաղ: Կազմաւորման սկիզբը գիւղը մտած է Վարանդա գաւառին մէջ եւ կարեւոր դեր կատարած է ազգային ազատագրական պայքարի կազմակերպման գործին մէջ։ Խորհրդային շրջանին գիւղի հաւաքատնտեսութիւնը եղած է ամէնազարգացած տնտեսութիւններէն մէկը [[Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ|ԼՂԻՄ-ի]] մէջ: == Կրթութիւն == [[Պատկեր:Տղամարդիկ հանգստի ժամանակ, Շոշ.jpg|մինի|Տղամարդիկ հանգիստի ժամանակ|303x303փքս]] Դպրոցը բացուած է 1894-ին, այժմ գիւղին մէջ կը գործէ Սարգիս Աբրահամեանի անուան միջնակարգ դպրոցը։ Գիւղի նորակառոյց միջնակարգ դպրոցը կառուցուած է 2004-ին Կայան Հիմնադրամի [[Թորոնթօ|Թորոնթո]]<nowiki/>յի տեղական մարմինի հովանաւորութեամբ եւ Թորոնթոյի հայ համայնքի միջոցներով<ref>{{Cite web |url=http://www.panorama.am/am/education/2012/02/22/shosh-school |title=Գիւղի նորակառոյց դպրոցը/ |accessdate=2018-01-30 |archive-date=2012-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224080834/http://www.panorama.am/am/education/2012/02/22/shosh-school/ |dead-url=yes }}</ref>։ Հիմնադրամի [[Ֆրանսա]]<nowiki/>ի տեղական մարմինի ֆինանսաւորմամբ ալ գիւղին մէջ համայնքային կեդրոն կը կառուցուի<ref>{{Cite web |url=http://mss.nkr.am/home/newsMore.php?id=314 |title=Համայնքային կենտրոն Շոշում |accessdate=2018-01-30 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231405/http://mss.nkr.am/home/newsMore.php?id=314 |dead-url=yes }}</ref>։ == Տնտեսութիւն == Շոշ` Շուշիքենդ համայնքը լեռնային է, ունի 6917.1 հազար տարածք, որմէ 2876.08 հազարը գիւղատնտեսական նշանակութիւն ունի եւ 3686.72 հազարը անտառային հողեր են: Շոշ համայնքի սահմանային գօտիէն Կարկառ գետի վտակը կը հոսի: Շոշի, ինչպէս նաեւ Արցախի նախալեռնային բազմաթիւ գիւղերու այգեգործութեան համակարգին մէջ իւրայատուկ կարեւոր տեղ կը գրաւեն թութի այգիները, որ եկամտաբեր ճիւղ դարձած են: 2004-ին 80 թոն ջրամբար կառուցուած է Շոշի մէջ, բնակիչներուն ջուր ապահովելու համար: Գիւղին մէջ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամին կողմէ 9 Յունիս 2015-ին շահագործման յանձնուեցաւ համայնքային կեդրոնը: Կառուցուած եւ կահաւորուած է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի տեղական յանձնախումբի, որուն մէջ մեծ ներդրում ունեցած է ֆրանսաբնակ Մատլէն Վարդանեանը եւ ԼՂՀ կառավարութեան համաֆինանսաւորմամբ: Համայնքային կեդրոնի կառուցմամբ լուծուեցաւ գիւղապետարանի, մշակոյթի տան եւ առողջապահական կեդրոնի հարցը, ինչպէս նաեւ համայնքը 250 տեղանոց հանդիսութիւններու դահլիճ ունեցաւ: Այս մէկը մեծ նուէր է 667 բնակիչ (ըստ 2016-ի մարդահամարի տուեալներու) ունեցող գիւղին: Ջրամատակարարումը համայնքին կողմէ կ'իրականացուի ինքնահոս եղանակով, համակարգը 2 ակունքներէ կը սկսի: Համայնքի տարածքին մէջ առկայ է 16 աղբիւր` Լալիկ, Սալ, Օրից, Սոֆյայի, Քռծեն տակէն Ճղացեն, Ծորին, Խըծրկեւին, Ծախլեգ, Տինգո, Ըլալեն, Շղասարեն, Պռպտանեն, Սըվծորին, Լոլակ, Թազա եւ Կըրվերեն: Համայնքը ապահովուած է ելեկտրական ուժով, առկայ է նաեւ կազամատակարարման համակարգ: Համայնքին մէջ կը գործէ առեւտուրի 4 կեդրոն: Համայնքային ենթակայութեան ճանապարհները ասֆալտապատ են, խիճէն եւ կոպիճէն, չմշակուած կապակցուող նիւթերէն: == Պատմամշակութային Վայրեր == [[Պատկեր:Խաչքար, Շոշում.jpg|մինի|Խաչքար՝ Շոշի մէջ|190x190փքս]] Գիւղին մէջ կայ երկու եկեղեցի, որոնցմէ մէկը կառուցուած է [[1655]]-ին, իսկ միւսը, որ կառուցուած է [[1454]]-ին՝ կիսաւեր վիճակի մէջ է։ Շոշը յայտնի է իր աղբիւրներով: Ամէնահին եւ ամէնայայտնի աղբիւրը Լալիկն է, որ կառուցուած է 1866-ին` Բուխան եւ Աւետիս եղբայրներուն կողմէ: Աղբիւրի անուան շուրջ կան շարք մը աւանդազրոյցներ, որոնցմէ ամէնէն տարածուածը ներկայացուցած է գիւղի բնակիչ Եաշա Թադեւոսեանը. {{քաղվածք|''Գիւղում բնակուում էր մի ընտանիք, անոնք ունէին մի աղջիկ, որը համր էր։ Օրերից մի օր աղջկան հայրը երազ է տեսնում, որտեղ Աստուած հրեշտակը մօտենում է նրան եւ ասում, որ եթէ ինքը աղբիւր կառուցի, ապա աղջկան լեզուն կը բացուի: Հայրը կառուցում է աղբիւրը, եւ աղջկան լեզուն բացուում է, սակայն աղբիւրի անունը մնում է Լալիկ'':|}} Յայտնի աղբիւրներէն է նաեւ Շաղասարը, Ուքին, Երեց կամ Օրից (1913), Սոփին (1897), Սալը, Քարը, Պրպտանը, շրջապատուած թութի այգիներով` Բադունց, Շիլաքար, Քաչալ Բաբունց, Դեր Միքելանց, Յարամիշանց եւ այլն: Յայտնի վայրերէն են Բդուռուն, Սվածորը, Ծվատեղը, Ճաք քարը, Կարմիր քարը: Շոշը նշանաւոր է կամուրջներով, ամէնէն յայտնին է Ձախլիկ կամ Ճղացաձորի կամուրջը, որ գիւղէն 1 քմ արեւմուտք կը գտնուի` Կարկառ գետի վրայ (17-18 դարեր<ref>{{Cite book|title=Արցախի կամուրջներ|last=Կարապետեան|first=Ս.|publisher=գիրք 12|year=2009|isbn=|location=Երեւան|pages=86}}</ref>): Շոշ գիւղէն 0.5 քմ արեւմուտք` Զառ գետի վրայ տեղակայուած է Ձախլիկ կամուրջը: Ծովու մակերեւոյթէն բարձր է 855 մեթր: Կամուրջի թաղի անկիւնաքարերը սրբատաշ քարեր են, իսկ միւս հատուածները շարուած են տեղական անմշակ, կոպտատաշ կրաքարերով եւ կրաշաղախով: Թռիչքը 8.07 մեթր է, անցուղիի լայնութիւնը 306 մեթր, բարձրութիւնը ջուրի մակերեսէն` 5.75 մեթր: Ըստ կատարուած ուսումնասիրութիւններուն այս մէկը 18-րդ դարուն կը պատկանի: 2007-ին կամուրջը վերանորոգուած է: Պատմամշակութային յուշարձաններէն են` Սբ. Աստուածածին եկեղեցին (19-րդ դար), Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին (1655), խաչքարը (17-րդ դար), սրբատեղի Շողասարը (միջնադար), ջրաղացը (19-րդ դար), Ձախլիկ կամուրջը (18-րդ դար), հաշուառուած է 41 յուշարձան: == Բնակչութիւն == Շոշ համայնքի բնակչութեան թուաքանակը 641 մարդ կը կազմէ, կայ 184 տնտեսութիւն <ref>{{Cite web|url=http://stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|title=ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹԻՒՆ|last=|first=|date=|website=http://stat-nkr.am/|publisher=|accessdate=|archive-date=2017-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129181343/http://www.stat-nkr.am/hy/-2015/-2015|dead-url=yes}}</ref>: Բնակչութիւնը գլխաւորաբար գիւղատնտեսութեամբ կը զբաղի` անասնապահութեամբ եւ հողագործութեամբ: == Փոխադրութիւն == Փոխադրամիջոցային կապը կարգաւորուած է. ուղեւորափոխադրումները կը կատարուին տարանցիկ ԱՀ Ասկերանի, [[Մարտունիի Շրջան (Արցախ)|Մարտունի]]<nowiki/>ի եւ [[Հադրութի շրջան]]<nowiki/>ի համայնքները սպասարկող թիւով 13 միջշրջանային հանրակառք կանոնաւոր երթուղիներով:[[Պատկեր:Գերեզմանաքար, Շոշ.jpg|մինի|Շոշի մէջ Գերեզմանաքար|269x269px]] == Շոշեցիներու Մասնակցութիւնը Արցախեան Պատերազմին == Շոշ գիւղի տղաները իրենց աշխոյժ մասնակցութիւնը ունեցած են [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան պատերազմ]]<nowiki/>ին: 1990-ին Շոշի խումբը կը կազմաւորուի: Խումբի հրամանատար կը նշանակուի Արգամ Յարութիւնեանը: Արդէն Սեպտեմբեր 1991-ին խումբի անդամներու թիւը 3 տասնեակէն կ'անցնէր եւ կը սկսէր ձեւաւորուիլ Շոշի վաշտը: Խումբի կազմաւորման առաջին իսկ օրերէն շոշեցի կամաւորականները Փարամաքիի տեղամասը կը հսկէին, որ անընդհատ կը ռմբակոծուէր Ղուշչիլար թրքաբնակ գիւղի կողմէն: Այս նպատակակէտը ազրպէյճանական Ղուշչիլար գիւղի յելուզակներէն պաշտպանելու նպատակով, Շոշի պաշտպանութեան խորհուրդը շուրջօրեայ հերթապահութիւն կը կազմակերպէ: Ռոլետ Յարութիւնեան, որ պատերազի ընթացքին զոհուած է, ամէն օր, իր կեանքը վտանգելով, իր ինքնաշարժով հերթապահներուն Շոշէն Փարմաքի կը հասցնէր<ref>{{Cite book|title=|last=ԼՂ հանրապետութիւն|first=|publisher=|year=17 Յունիս 1995|isbn=|location=|pages=}}</ref>: Արցախեան ազատամարտին յաղթանակին իրենց կեանքը նուիրաբերած են 30 շոշեցիներ: == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Ճանապարհ դեպի Շոշ.jpg|Մուտք դէպի Շոշ Շոշի գյուղապետարան.jpg|Գիւղապետարանը Մուտք, Շոշ.jpg|Շոշի ճամբան Դպրոց, Շոշում.jpg|Շոշի դպրոցը Բուժկետ, Շոշում.jpg|Գիւղի առողջապահական կեդրոնը Շոշի եկեղեցին.jpg|Շոշի եկեղեցին Եկեղեցու մուտք, Շոշում.jpg|Շոշ գիւղի եկեղեցւոյ դուռը Հայրենական մեծ պատերազմի Զոհերի հիշատակին նվիրված պատմատախտակ.jpg|Շոշի մէջ պատմատախտակ՝ Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերու յիշատակին նուիրուած Փառք մեծ հայրենականում զոհված Շոշեցի մարտիկներին.jpg|Հայրենական մեծ պատերազմին զոհուած մարտիկներու յիշատակին կոթող Տեսարան վերևից, Շոշ.jpg|Շոշ գիւղի համայնապատկերը </gallery> == Յայտնի Շոշեցիներ == * [[Արսէն Տէրտէրեան]] - գրականագէտ, տոքթոր - դասախօս, գիտութեան վաստակաւոր գործիչ<ref>{{Cite book|title=Շուշիի ռեալականը|last=Յարությունեան|first=Գ.|publisher=|year=2001|isbn=|location=Երեւան|pages=114-115}}</ref> * [[Սամուէլ Գրիգորեան]] - բանաստեղծ, թարգմանիչ, հասարակական գործիչ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ|2}} {{Ասկերանի շրջան}} [[Ստորոգութիւն:14-րդ դարուն հիմնադրուած բնակավայրներ]] gw2kd7z8z1c5zzx8jw840krgceqwb3i 0 6233 253299 200001 2026-08-12T05:46:30Z Maral Dikbikian 4797 253299 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրօնական կառոյց}} '''Գանձակի Սուրբ Սարգիս եկեղեցի''', [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|հայկական]] եկեղեցի ներկայիս [[Ազրպէյճան|Ազրպէյճանի Հանրապետութեան]] [[Գանձակ]] քաղաքին մէջ, պատմական [[Մեծ Հայք]]ի [[Ուտիք նահանգ]]ի տարածքին մէջ։ Կը գտնուի Գանձակի Նորաշէն թաղամասի եզրին տարածուած հայկական գերեզմանատան կողքին<ref>Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երեւան, 2004, էջ 56</ref>։ == Պատմութիւն == Յայտնի է, որ եկեղեցին կառուցուած է [[18-րդ դար]]ուն։ Հողաշէն ու անշուք Սուրբ Սարգիս եկեղեցին ուխտատեղիի համբաւ ունէր։ Անոր վերաբերեալ [[1881]] թուականին վերաբերուող վաւերագրերուն մէջ կան որոշ տեղեկութիւններ<ref>Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 56, ց. 6, գ. 66</ref>։ Յայտնի է, որ [[1904]] թուականին վանահայր նշանակուած է Անանիա քահանայ Շիրակունին<ref>«Արարատ», 1904, էջ 738</ref>։ Ըստ [[19-րդ դար|19-րդ դարավերջի]]ու «[[Նոր-Դար|Նոր-Դար»]] պարբերականին, Սուրբ Սարգիս եկեղեցին արդէն [[1890]] թուականին կը գտնուէր խարխուլ դրութեան մեջ<ref>«Նոր-Դար», 1890, N 116, էջ 2</ref>։ 1905-1906 թուականներուն հայ-թրքական կոտորածներէն ետք, եկեղեցին յայտնուած էր աւերակ վիճակի մէջ։ Կառոյցի վերանորոգումը սկսած եւ աւարտած է գանձակեցի Նիկողայոս Ղուկասեանցը։ Վերաօծումը տեղի ունեցաւ 4 Յունիս 1917 թուականին<ref>Հայաստանի ազգային արխիվ, ֆ. 57, ց. 2, գ. 2018, թ. 1</ref><ref>«Մեղու Հայաստանի», 1874, N 19, էջ 3</ref>։ === ԽՍՀՄ շրջան === Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք Սուրբ Սարգիս եկեղեցին վերածուած էր «Ժողովուրդներու բարեկամութեան պալատի» եւ կը գտնուէր քաղաքի 9-րդ նրբանցքին մէջ<ref>Սամվել Կարապետյան, Հյուսիսային Արցախ, Երեւան, 2004, էջ 57</ref>։ === Ազրպէյճանական Հանրապետութիւն (1990-ականներէն) === Ըստ որոշ տեղեկութիւններու, այժմ տաճառը վերանորոգուած է թրքական ոճով եւ կ'օգտագործուի որպէս թանգարան։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գանձակի հայկական տաճարներ]] [[Ստորոգութիւն:Տաճարներ]] s2qbj30tzu1oz8ozx6rw4zi7ouh4p8i 828 8347 253282 235198 2026-08-11T14:06:44Z ShahenWasHere 140 253282 Scribunto text/plain -- settings, may differ from project to project local fileDefaultSize = '267x400px'; local outputReferences = true; -- sources that shall be omitted if any preffered sources exists local deprecatedSources = { Q36578 = true, -- Gemeinsame Normdatei Q63056 = true, -- Find a Grave Q1798125 = true, -- LIBRIS Q15222191 = true, -- BNF Q15241312 = true, -- Freebase Q29861311 = true, -- SNAC Q86999151 = true, -- WeChangEd Q523660 = true, -- International Music Score Library Project by https://ru.wikipedia.org/?diff=107090748 }; -- Ссылки на используемые модули, которые потребуются в 99% случаев загрузки страниц (чтобы иметь на виду при переименовании) local moduleSources = require( 'Module:Sources' ) local WDS = require( 'Module:WikidataSelectors' ); -- Константы local contentLanguageCode = mw.getContentLanguage():getCode(); local p = {}; local config = nil; local formatDatavalue, formatEntityId, formatRefs, formatSnak, formatStatement, formatStatementDefault, formatProperty, getSourcingCircumstances, getPropertyDatatype, getPropertyParams, throwError, toBoolean; local function copyTo( obj, target, skipEmpty ) for k, v in pairs( obj ) do if skipEmpty ~= true or ( v ~= nil and v ~= '' ) then target[k] = v; end end return target; end local function min( prev, next ) if ( prev == nil ) then return next; elseif ( prev > next ) then return next; else return prev; end end local function max( prev, next ) if ( prev == nil ) then return next; elseif ( prev < next ) then return next; else return prev; end end local function getConfig( section, code ) if config == nil then config = require( 'Module:Wikidata/config' ); end; if not config then config = {}; end if not section then return config; end if not code then return config[ section ] or {}; end if not config[ section ] then return nil; end return config[ section ][ code ]; end local function getCategoryByCode( code ) local value = getConfig( 'categories', code ); if not value or value == '' then return ''; end return '[[Category:' .. value .. ']]'; end local function splitISO8601(str) if 'table' == type(str) then if str.args and str.args[1] then str = '' .. str.args[1] else return 'unknown argument type: ' .. type( str ) .. ': ' .. tostring( str ) end end local Y, M, D = (function(str) local pattern = "(%-?%d+)%-(%d+)%-(%d+)T" local Y, M, D = mw.ustring.match( str, pattern ) return tonumber(Y), tonumber(M), tonumber(D) end) (str); local h, m, s = (function(str) local pattern = "T(%d+):(%d+):(%d+)%Z"; local H, M, S = mw.ustring.match( str, pattern); return tonumber(H), tonumber(M), tonumber(S); end) (str); local oh,om = ( function(str) if str:sub(-1)=="Z" then return 0,0 end; -- ends with Z, Zulu time -- matches ±hh:mm, ±hhmm or ±hh; else returns nils local pattern = "([-+])(%d%d):?(%d?%d?)$"; local sign, oh, om = mw.ustring.match( str, pattern); sign, oh, om = sign or "+", oh or "00", om or "00"; return tonumber(sign .. oh), tonumber(sign .. om); end )(str) return {year=Y, month=M, day=D, hour=(h+oh), min=(m+om), sec=s}; end local function parseTimeBoundaries( time, precision ) local s = splitISO8601( time ); if (not s) then return nil; end if ( precision >= 0 and precision <= 8 ) then local powers = { 1000000000 , 100000000, 10000000, 1000000, 100000, 10000, 1000, 100, 10 } local power = powers[ precision + 1 ]; local left = s.year - ( s.year % power ); return { tonumber(os.time( {year=left, month=1, day=1, hour=0, min=0, sec=0} )) * 1000, tonumber(os.time( {year=left + power - 1, month=12, day=31, hour=29, min=59, sec=58} )) * 1000 + 1999 }; end if ( precision == 9 ) then return { tonumber(os.time( {year=s.year, month=1, day=1, hour=0, min=0, sec=0} )) * 1000, tonumber(os.time( {year=s.year, month=12, day=31, hour=23, min=59, sec=58} )) * 1000 + 1999 }; end if ( precision == 10 ) then local lastDays = {31, 28.25, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30, 31}; local lastDay = lastDays[s.month]; return { tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=1, hour=0, min=0, sec=0} )) * 1000, tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=lastDay, hour=23, min=59, sec=58} )) * 1000 + 1999 }; end if ( precision == 11 ) then return { tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=0, min=0, sec=0} )) * 1000, tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=23, min=59, sec=58} )) * 1000 + 1999 }; end if ( precision == 12 ) then return { tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=0, sec=0} )) * 1000, tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=59, sec=58} )) * 1000 + 1999 }; end if ( precision == 13 ) then return { tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=s.min, sec=0} )) * 1000, tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=s.min, sec=58} )) * 1000 + 1999 }; end if ( precision == 14 ) then local t = tonumber(os.time( {year=s.year, month=s.month, day=s.day, hour=s.hour, min=s.min, sec=0} ) ); return { t * 1000, t * 1000 + 999 }; end error('Unsupported precision: ' .. precision ); end --[[ Преобразует строку в булевое значение Принимает: строковое значение (может отсутствовать) Возвращает: булевое значение true или false, если получается распознать значение, или defaultValue во всех остальных случаях ]] local function toBoolean( valueToParse, defaultValue ) if ( valueToParse ~= nil ) then if valueToParse == false or valueToParse == '' or valueToParse == 'false' or valueToParse == '0' then return false end return true end return defaultValue; end --[[ Обрачивает отформатированное значение в тег Принимает: строковое значение, строку с атрибутами (может отсутствовать) Возвращает: строковое значение, значения с блочными тегами остаются блоком, текст встраиваем в строку ]] local function wrapFormatProperty( value, attributes ) local tagName = 'span'; local spacer = ''; if ( string.match( value, '\n' ) or string.match( value, '<t[dhr][ >]' ) or string.match( value, '<div[ >]' ) or string.find( value, 'UNIQ%-%-imagemap' ) ) then tagName = 'div'; spacer = '\n' end return '<' .. tagName .. ' ' .. ( attributes or '' ) .. '>' .. spacer .. value .. '</' .. tagName .. '>'; end --[[ Функция для получения сущности (еntity) для текущей страницы Подробнее о сущностях см. d:Wikidata:Glossary/ru Принимает: строковый индентификатор (типа P18, Q42) Возвращает: объект таблицу, элементы которой индексируются с нуля ]] local function getEntityFromId( id ) local entity; local wbStatus; if id then wbStatus, entity = pcall( mw.wikibase.getEntityObject, id ) else wbStatus, entity = pcall( mw.wikibase.getEntityObject ); end return entity; end --[[ Внутрення функция для формирования сообщения об ошибке Принимает: ключ элемента в таблице config.errors (например entity-not-found) Возвращает: строку сообщения ]] local function throwError( key ) local message = getConfig( 'errors', key ); -- Never call error() with nil: MediaWiki then displays only "unknown error" -- and the key is lost. Fall back to showing the key itself. error( message or ( 'Module:Wikidata error key: ' .. tostring( key ) ) ); end --[[ Функция для получения идентификатора сущностей Принимает: объект таблицу сущности Возвращает: строковый индентификатор (типа P18, Q42) ]] local function getEntityIdFromValue( value ) local prefix = '' if value['entity-type'] == 'item' then prefix = 'Q' elseif value['entity-type'] == 'property' then prefix = 'P' else throwError( 'unknown-entity-type' ) end return prefix .. value['numeric-id'] end -- проверка на наличие специилизированной функции в опциях local function getUserFunction( options, prefix, defaultFunction ) -- проверка на указание специализированных обработчиков в параметрах, -- переданных при вызове local moduleName = options[ prefix .. '-module' ]; local functionName = options[ prefix .. '-function' ]; if moduleName or functionName then -- проверка на пустые строки в параметрах или их отсутствие if not moduleName or not functionName then error( 'Module:Wikidata: ' .. prefix .. '-module = ' .. tostring( moduleName ) .. ', ' .. prefix .. '-function = ' .. tostring( functionName ) .. '. Both must be set, or neither.' ); end -- динамическая загруза модуля с обработчиком указанным в параметре local loaded, formatter = pcall( require, 'Module:' .. moduleName ); if not loaded or formatter == nil then error( 'Module:Wikidata: ' .. prefix .. '-module names Module:' .. moduleName .. ', which does not exist on this wiki.' ); end local fun = formatter[ functionName ]; if fun == nil then error( 'Module:Wikidata: Module:' .. moduleName .. ' has no function named ' .. functionName .. ', which ' .. prefix .. '-function asks for.' ); end return fun; end return defaultFunction; end -- Выбирает свойства по property id, дополнительно фильтруя их по рангу local function selectClaims( context, options, propertySelector ) if ( not context ) then error( 'context not specified' ); end; if ( not options ) then error( 'options not specified' ); end; if ( not options.entity ) then error( 'options.entity is missing' ); end; if ( not propertySelector ) then error( 'propertySelector not specified' ); end; result = WDS.filter( options.entity.claims, propertySelector ); if ( not result or #result == 0 ) then return nil; end if options.limit and options.limit ~= '' and options.limit ~= '-' then local limit = tonumber( options.limit, 10 ); while #result > limit do table.remove( result ); end end return result; end --[[ Функция для получения значения свойства элемента в заданный момент времени. Принимает: контекст, элемент, временные границы, таблица ID свойства Возвращает: таблицу соответствующих значений свойства ]] local function getPropertyInBoundaries( context, entityId, boundaries, propertyIds, selectors ) if (type(entityId) ~= 'string') then error('type of entityId argument expected string, but was ' .. type(entityId)); end local results = {}; if not propertyIds or #propertyIds == 0 then return results; end for _, propertyId in ipairs( propertyIds ) do local selector = selectors[_]; local propertyClaims = mw.wikibase.getAllStatements( entityId, propertyId ); local fakeAllClaims = {}; fakeAllClaims[propertyId] = propertyClaims; local filteredClaims = WDS.filter( fakeAllClaims, selector .. '[rank:preferred, rank:normal]' ); if filteredClaims then for _, claim in pairs( filteredClaims ) do if not boundaries then table.insert( results, claim.mainsnak ); else local startBoundaries = p.getTimeBoundariesFromQualifier( context.frame, context, claim, 'P580' ); local endBoundaries = p.getTimeBoundariesFromQualifier( context.frame, context, claim, 'P582' ); if ( (startBoundaries == nil or ( startBoundaries[2] <= boundaries[1])) and (endBoundaries == nil or ( endBoundaries[1] >= boundaries[2]))) then table.insert( results, claim.mainsnak ); end end end end if #results > 0 then break; end end return results; end --[[ TODO ]] function p.getTimeBoundariesFromQualifier( frame, context, statement, qualifierId ) -- only support exact date so far, but need improvment local left = nil; local right = nil; if ( statement.qualifiers and statement.qualifiers[qualifierId] ) then for _, qualifier in pairs( statement.qualifiers[qualifierId] ) do local boundaries = context.parseTimeBoundariesFromSnak( qualifier ); if ( not boundaries ) then return nil; end left = min( left, boundaries[1] ); right = max( right, boundaries[2] ); end end if ( not left or not right ) then return nil; end return { left, right }; end --[[ TODO ]] function p.getTimeBoundariesFromQualifiers( frame, context, statement, qualifierIds ) if not qualifierIds then qualifierIds = { 'P582', 'P580', 'P585' }; end for _, qualifierId in ipairs( qualifierIds ) do local result = p.getTimeBoundariesFromQualifier( frame, context, statement, qualifierId ); if result then return result; end end return nil; end local CONTENT_LANGUAGE_CODE = mw.language.getContentLanguage():getCode(); local getLabelWithLang_DEFAULT_PROPERTIES = { "P1813", "P1448", "P1705" }; local getLabelWithLang_DEFAULT_SELECTORS = { 'P1813[language:' .. CONTENT_LANGUAGE_CODE .. ']', 'P1448[language:' .. CONTENT_LANGUAGE_CODE .. ']', 'P1705[language:' .. CONTENT_LANGUAGE_CODE .. ']' }; --[[ Функция для получения метки элемента в заданный момент времени. Принимает: контекст, элемент, временные границы Возвращает: текстовую метку элемента, язык метки ]] local function getLabelWithLang( context, options, entityId, boundaries, propertyIds, selectors ) if (type(entityId) ~= 'string') then error('type of entityId argument expected string, but was ' .. type(entityId)); end if not entityId then return nil; end local langCode = CONTENT_LANGUAGE_CODE; -- name from label local label = nil; if ( options.text and options.text ~= '' ) then label = options.text; else if not propertyIds then propertyIds = getLabelWithLang_DEFAULT_PROPERTIES; selectors = getLabelWithLang_DEFAULT_SELECTORS; end -- name from properties local results = getPropertyInBoundaries( context, entityId, boundaries, propertyIds, selectors ); for _, result in pairs( results ) do if result.datavalue and result.datavalue.value then if result.datavalue.type == 'monolingualtext' and result.datavalue.value.text then label = result.datavalue.value.text; langCode = result.datavalue.value.language; break; elseif result.datavalue.type == 'string' then label = result.datavalue.value; break; end end end if (not label) then label, langCode = mw.wikibase.getLabelWithLang( entityId ); if not langCode then return nil; end end end return label, langCode; end local function formatPropertyDefault( context, options ) if ( not context ) then error( 'context not specified' ); end; if ( not options ) then error( 'options not specified' ); end; if ( not options.entity ) then error( 'options.entity missing' ); end; local claims; if options.property then -- TODO: Почему тут может не быть property? claims = context.selectClaims( options, options.property ); end if claims == nil then return '' --TODO error? end -- Обход всех заявлений утверждения и с накоплением оформленых предпочтительных -- заявлений в таблице local formattedClaims = {} for i, claim in ipairs(claims) do local formattedStatement = context.formatStatement( options, claim ) -- здесь может вернуться либо оформленный текст заявления, либо строка ошибки, либо nil if ( formattedStatement and formattedStatement ~= '' ) then formattedStatement = '<span class="wikidata-claim" data-wikidata-property-id="' .. string.upper( options.property ) .. '" data-wikidata-claim-id="' .. claim.id .. '">' .. formattedStatement .. '</span>' table.insert( formattedClaims, formattedStatement ) end end -- создание текстовой строки со списком оформленых заявлений из таблицы local out = mw.text.listToText( formattedClaims, options.separator, options.conjunction ) if out ~= '' then if options.before then out = options.before .. out end if options.after then out = out .. options.after end end return out end --[[ Функция для оформления утверждений (statement) Подробнее о утверждениях см. d:Wikidata:Glossary/ru Принимает: таблицу параметров Возвращает: строку оформленного текста, предназначенного для отображения в статье ]] local function formatProperty( options ) -- Получение сущности по идентификатору local entity = getEntityFromId( options.entityId ) if not entity then return -- throwError( 'entity-not-found' ) end -- проверка на присутсвие у сущности заявлений (claim) -- подробнее о заявлениях см. d:Викиданные:Глоссарий if (entity.claims == nil) then return '' --TODO error? end -- improve options options.frame = g_frame; options.entity = entity; options.extends = function( self, newOptions ) return copyTo( newOptions, copyTo( self, {} ) ) end if ( options.i18n ) then options.i18n = copyTo( options.i18n, copyTo( getConfig( 'i18n' ), {} ) ); else options.i18n = getConfig( 'i18n' ); end -- create context local context = { entity = options.entity, formatSnak = formatSnak, formatPropertyDefault = formatPropertyDefault, formatStatementDefault = formatStatementDefault } context.cloneOptions = function( options ) local entity = options.entity; options.entity = nil; newOptions = mw.clone( options ); options.entity = entity; newOptions.entity = entity; newOptions.frame = options.frame; -- На склонированном фрейме frame:expandTemplate() return newOptions; end; context.formatProperty = function( options ) local func = getUserFunction( options, 'property', context.formatPropertyDefault ); return func( context, options ) end; context.formatStatement = function( options, statement ) return formatStatement( context, options, statement ) end; context.formatSnak = function( options, snak, circumstances ) return formatSnak( context, options, snak, circumstances ) end; context.formatRefs = function( options, statement ) return formatRefs( context, options, statement ) end; context.parseTimeFromSnak = function( snak ) if ( snak and snak.datavalue and snak.datavalue.value and snak.datavalue.value.time ) then return tonumber(os.time( splitISO8601( tostring( snak.datavalue.value.time ) ) ) ) * 1000; end return nil; end context.parseTimeBoundariesFromSnak = function( snak ) if ( snak and snak.datavalue and snak.datavalue.value and snak.datavalue.value.time and snak.datavalue.value.precision ) then return parseTimeBoundaries( snak.datavalue.value.time, snak.datavalue.value.precision ); end return nil; end context.getSourcingCircumstances = function( statement ) return getSourcingCircumstances( statement ) end; context.selectClaims = function( options, propertyId ) return selectClaims( context, options, propertyId ) end; return context.formatProperty( options ); end --[[ Функция для оформления одного утверждения (statement) Принимает: объект-таблицу утверждение и таблицу параметров Возвращает: строку оформленного текста с заявлением (claim) ]] function formatStatement( context, options, statement ) if ( not statement ) then error( 'statement is not specified or nil' ); end if not statement.type or statement.type ~= 'statement' then throwError( 'unknown-claim-type' ) end local functionToCall = getUserFunction( options, 'claim', context.formatStatementDefault ); return functionToCall( context, options, statement ); end function getSourcingCircumstances( statement ) if (not statement) then error('statement is not specified') end; local circumstances = {}; if ( statement.qualifiers and statement.qualifiers.P1480 ) then for i, qualifier in pairs( statement.qualifiers.P1480 ) do if ( qualifier and qualifier.datavalue and qualifier.datavalue.type == 'wikibase-entityid' and qualifier.datavalue.value and qualifier.datavalue.value['entity-type'] == 'item' ) then table.insert(circumstances, qualifier.datavalue.value.id) end end end return circumstances; end --[[ Функция для оформления одного утверждения (statement) Принимает: объект-таблицу утверждение, таблицу параметров, объект-функцию оформления внутренних структур утверждения (snak) и объект-функцию оформления ссылки на источники (reference) Возвращает: строку оформленного текста с заявлением (claim) ]] function formatStatementDefault( context, options, statement ) if (not context) then error('context is not specified') end; if (not options) then error('options is not specified') end; if (not statement) then error('statement is not specified') end; local circumstances = context.getSourcingCircumstances( statement ); options.qualifiers = statement.qualifiers; local result = context.formatSnak( options, statement.mainsnak, circumstances ); if ( options.qualifier and statement.qualifiers and statement.qualifiers[ options.qualifier ] ) then qualConfig = getPropertyParams( options.qualifier, nil, {}) if options.i18n then qualConfig.i18n = options.i18n end local qualifierValues = {}; for _, qualifierSnak in pairs( statement.qualifiers[ options.qualifier ] ) do local snakValue = context.formatSnak( qualConfig, qualifierSnak ); if snakValue and snakValue ~= '' then table.insert( qualifierValues, snakValue ); end end if ( result and result ~= '' and #qualifierValues ) then if qualConfig.invisible then result = result .. table.concat( qualifierValues, ', ' ); else result = result .. ' (' .. table.concat( qualifierValues, ', ' ) .. ')'; end end end if ( result and result ~= '' and options.references ) then result = result .. context.formatRefs( options, statement ); end return result; end --[[ Функция для оформления части утверждения (snak) Подробнее о snak см. d:Викиданные:Глоссарий Принимает: таблицу snak объекта (main snak или же snak от квалификатора) и таблицу опций Возвращает: строку оформленного викитекста ]] function formatSnak( context, options, snak, circumstances ) circumstances = circumstances or {}; local hash = ''; local mainSnakClass = ''; if ( snak.hash ) then hash = ' data-wikidata-hash="' .. snak.hash .. '"'; else mainSnakClass = ' wikidata-main-snak'; end local before = '<span class="wikidata-snak ' .. mainSnakClass .. '"' .. hash .. '>' local after = '</span>' if snak.snaktype == 'somevalue' then if ( options['somevalue'] and options['somevalue'] ~= '' ) then result = options['somevalue']; else result = options.i18n['somevalue']; end elseif snak.snaktype == 'novalue' then if ( options['novalue'] and options['novalue'] ~= '' ) then result = options['novalue']; else result = options.i18n['novalue']; end elseif snak.snaktype == 'value' then result = formatDatavalue( context, options, snak.datavalue, snak.datatype ); for _, item in pairs(circumstances) do if options.i18n[item] then result = options.i18n[item] .. result; end end else throwError( 'unknown-snak-type' ); end if ( not result or result == '' ) then return nil; end return before .. result .. after; end --[[ Функция для оформления объектов-значений с географическими координатами Принимает: объект-значение и таблицу параметров, Возвращает: строку оформленного текста ]] local function formatGlobeCoordinate( value, options ) -- проверка на требование в параметрах вызова на возврат сырого значения if options['subvalue'] == 'latitude' then -- широты return value['latitude'] elseif options['subvalue'] == 'longitude' then -- долготы return value['longitude'] elseif options['nocoord'] and options['nocoord'] ~= '' then -- если передан параметр nocoord, то не выводить координаты -- обычно это делается при использовании нескольких карточек на странице return '' else -- в противном случае формируются параметры для вызова шаблона {{coord}} -- нужно дописать в документации шаблона, что он отсюда вызывается, и что -- любое изменние его парамеров должно быть согласовано с кодом тут coord_mod = require( "Module:Coordinates" ); local globe = options.globe or '' if globe == '' and value['globe'] then globes = require( 'Module:Wikidata/Globes' ) globe = globes[value['globe']] or '' end local display = 'inline' if options.display and options.display ~= '' then display = options.display elseif ( options.property:upper() == 'P625' ) then display = 'title' end g_frame.args = {tostring(value['latitude']), tostring(value['longitude']), globe = globe, type = options.type and options.type or '', display = display } return coord_mod.coord(g_frame) end end --[[ Функция для оформления объектов-значений с файлами с Викисклада Принимает: объект-значение и таблицу параметров, Возвращает: строку оформленного текста ]] local function formatCommonsMedia( value, options ) local image = value; local caption = ''; if options[ 'caption' ] and options[ 'caption' ] ~= '' then caption = options[ 'caption' ]; elseif options[ 'description' ] and options[ 'description' ] ~= '' then caption = options[ 'description' ]; end if caption ~= '' then caption = wrapFormatProperty( caption, 'class="media-caption" data-wikidata-qualifier-id="P2096" style="display:block;"' ); end if not string.find( value, '[%[%]%{%}]' ) and not string.find( value, 'UNIQ%-%-imagemap' ) then -- если в value не содержится викикод или imagemap, то викифицируем имя файла -- ищем слово imagemap в строке, потому что вставляется плейсхолдер: [[PHAB:T28213]] image = '[[File:' .. value .. '|frameless'; if options[ 'border' ] and options[ 'border' ] ~= '' then image = image .. '|border'; end local size = options[ 'size' ]; if size and size ~= '' then if not string.match( size, 'px$' ) and not string.match( size, 'пкс$' ) -- TODO: использовать перевод для языка вики then size = size .. 'px' end else size = fileDefaultSize; end image = image .. '|' .. size; if options[ 'alt' ] and options[ 'alt' ] ~= '' then image = image .. '|' .. options[ 'alt' ]; end image = image .. ']]'; if caption ~= '' then image = image .. '<br>' .. caption; end if options[ 'local_caption' ] and options[ 'local_caption' ] ~= '' then image = image .. getCategoryByCode( 'media-contains-local-caption' ) end else image = image .. caption .. getCategoryByCode( 'media-contains-markup' ); end if options.entity and options.fixdouble then local page = mw.title.getCurrentTitle() local txt = page:getContent() if txt and txt:match(':' .. value) and mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0) then image = image .. getCategoryByCode( 'media-contains-local-double' ) end end return image end --[[ Fonction for render math formulas @param string Value. @param table Parameters. @return string Formatted string. ]] local function formatMath( value, options ) return options.frame:extensionTag{ name = 'math', content = value }; end --[[ Функция для оформления внешних идентификаторов Принимает: объект-значение и таблицу параметров, Возвращает: строку оформленного текста ]] local function formatExternalId( value, options ) local formatter = options.formatter; if not formatter or formatter == '' then local wbStatus, propertyEntity = pcall( mw.wikibase.getEntity, options.property:upper() ) if wbStatus == true and propertyEntity then local isGoodFormat = false; local statements = propertyEntity:getBestStatements( 'P1793' ); for _, statement in pairs( statements ) do if statement.mainsnak.snaktype == 'value' then local pattern = mw.ustring.gsub( statement.mainsnak.datavalue.value, '\\', '%' ); pattern = mw.ustring.gsub( pattern, '{%d+,?%d*}', '+' ); if ( string.find( pattern, '|' ) or string.find( pattern, '%)%?' ) or mw.ustring.match( value, '^' .. pattern .. '$' ) ~= nil ) then isGoodFormat = true; break; end end end if ( isGoodFormat == true ) then statements = propertyEntity:getBestStatements( 'P1630' ); for _, statement in pairs( statements ) do if statement.mainsnak.snaktype == 'value' then formatter = statement.mainsnak.datavalue.value; break end end end end end if formatter and formatter ~= '' then local link = mw.ustring.gsub( mw.ustring.gsub( formatter, '$1', value ), '.', { [' '] = '%20', ['+'] = '%2b' } ) local title = options.title if not title or title == '' then title = '$1' end title = mw.ustring.gsub( title, '$1', value ) return '[' .. link .. ' ' .. title .. ']' end return value end --[[ Функция для оформления числовых значений Принимает: объект-значение и таблицу параметров, Возвращает: строку оформленного текста ]] local function formatQuantity( value, options ) -- диапазон значений local amount = string.gsub( value['amount'], '^%+', '' ); local lang = mw.language.getContentLanguage(); local langCode = lang:getCode(); local function formatNum( number, sigfig ) sigfig = sigfig or 12 -- округление до 12 знаков после запятой, на 13-м возникает ошибка в точности local mult = 10^sigfig; number = math.floor( number * mult + 0.5 ) / mult; return string.gsub( lang:formatNum( number ), '^-', '−' ); end local out = formatNum( tonumber( amount ) ); if value.upperBound then local diff = tonumber( value.upperBound ) - tonumber( amount ) if diff > 0 then -- временная провека, пока у большинства значений не будет убрано ±0 -- Пробуем понять до какого знака округлять local integer, dot, decimals, expstr = value.upperBound:match( '^+?-?(%d*)(%.?)(%d*)(.*)' ) local prec if dot == '' then prec = -integer:match('0*$'):len() else prec = #decimals end bound = formatNum( diff, prec ) if string.match( bound, 'E%-(%d+)' ) then -- если в экспоненциальном формате digits = tonumber( string.match( bound, 'E%-(%d+)' ) ) - 2 bound = formatNum( diff * 10 ^ digits, prec ) bound = string.sub( bound, 0, 2 ) .. string.rep( '0', digits ) .. string.sub( bound, -string.len( bound ) + 2 ) end out = out .. ' ± ' .. bound end end if options.unit and options.unit ~= '' then if options.unit ~= '-' then out = out .. ' ' .. options.unit end elseif value.unit and string.match( value.unit, 'http://www.wikidata.org/entity/' ) then local unitEntityId = string.gsub( value.unit, 'http://www.wikidata.org/entity/', '' ); if unitEntityId ~= 'undefined' then local wbStatus, unitEntity = pcall( mw.wikibase.getEntity, unitEntityId ); if wbStatus == true and unitEntity then if unitEntity.claims.P2370 and unitEntity.claims.P2370[1].mainsnak.snaktype == 'value' and not value.upperBound and options.siConversion == true then conversionToSIunit = string.gsub( unitEntity.claims.P2370[1].mainsnak.datavalue.value.amount, '^%+', '' ); if math.floor( math.log10( conversionToSIunit )) ~= math.log10( conversionToSIunit ) then -- Если не степени десятки (переводить сантиметры в метры не надо!) outValue = tonumber( amount ) * conversionToSIunit if ( outValue > 0 ) then -- Пробуем понять до какого знака округлять local integer, dot, decimals, expstr = amount:match( '^(%d*)(%.?)(%d*)(.*)' ) local prec if dot == '' then prec = -integer:match('0*$'):len() else prec = #decimals end local adjust = math.log10( math.abs( conversionToSIunit )) + math.log10( 2 ) local minprec = 1 - math.floor( math.log10( outValue ) + 2e-14 ); out = formatNum( outValue, math.max( math.floor( prec + adjust ), minprec )); else out = formatNum( outValue, 0 ) end unitEntityId = string.gsub( unitEntity.claims.P2370[1].mainsnak.datavalue.value.unit, 'http://www.wikidata.org/entity/', '' ); wbStatus, unitEntity = pcall( mw.wikibase.getEntity, unitEntityId ); end end local writingSystemElementId = 'Q8209'; local langElementId = 'Q7737'; local label = getLabelWithLang( context, options, unitEntity.id, nil, { "P5061", "P558", "P558" }, { 'P5061[language:' .. langCode .. ']', 'P558[P282:' .. writingSystemElementId .. ', P407:' .. langElementId .. ']', 'P558[!P282][!P407]' } ); out = out .. ' ' .. label; end end end return out; end local DATATYPE_CACHE = {} --[[ Get property datatype by ID. @param string Property ID, e.g. 'P123'. @return string Property datatype, e.g. 'commonsMedia', 'time' or 'url'. ]] local function getPropertyDatatype( propertyId ) if not propertyId or not string.match( propertyId, '^P%d+$' ) then return nil; end local cached = DATATYPE_CACHE[propertyId]; if (cached ~= nil) then return cached; end local wbStatus, propertyEntity = pcall( mw.wikibase.getEntity, propertyId ); if wbStatus ~= true or not propertyEntity then return nil; end mw.log("Loaded datatype " .. propertyEntity.datatype .. " of " .. propertyId .. ' from wikidata, consider passing datatype argument to formatProperty call or to Wikidata/config' ) DATATYPE_CACHE[propertyId] = propertyEntity.datatype; return propertyEntity.datatype; end local function formatLangRefs( options ) local langRefs = '' if ( options.qualifiers and options.qualifiers.P407 ) then for i, qualifier in pairs( options.qualifiers.P407 ) do if ( qualifier and qualifier.datavalue and qualifier.datavalue.type == 'wikibase-entityid' ) then local langRefEntity = getEntityFromId( qualifier.datavalue.value.id ) if ( langRefEntity and langRefEntity.claims ) then local langRefCodeClaims = WDS.filter( langRefEntity.claims, 'P218' ) if langRefCodeClaims then for _, claim in pairs( langRefCodeClaims ) do if ( claim.mainsnak and claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.type == 'string' ) then local langRefCode = claim.mainsnak.datavalue.value langRefs = langRefs .. '&#8203;' .. options.frame:expandTemplate{ title = 'ref-' ..langRefCode } end end end end end end end return langRefs end local function getDefaultValueFunction( datavalue, datatype ) -- вызов обработчиков по умолчанию для известных типов значений if datavalue.type == 'wikibase-entityid' then -- Entity ID return function( context, options, value ) return formatEntityId( context, options, getEntityIdFromValue( value ) ) end; elseif datavalue.type == 'string' then -- String if datatype and datatype == 'commonsMedia' then -- Media return function( context, options, value ) if options.caption and options.caption ~= '' then options.local_caption = options.caption; elseif options.description and options.description ~= '' then options.local_caption = options.description; end options.caption = '' options.description = '' if options.qualifiers and options.qualifiers.P2096 then for i, qualifier in pairs( options.qualifiers.P2096 ) do if ( qualifier and qualifier.datavalue and qualifier.datavalue.type == 'monolingualtext' and qualifier.datavalue.value and qualifier.datavalue.value.language == contentLanguageCode ) then options.caption = qualifier.datavalue.value.text options.description = qualifier.datavalue.value.text break end end end if options['appendTimestamp'] and options.qualifiers and options.qualifiers.P585 and options.qualifiers.P585[1] then local moment = formatDatavalue (context, options, options.qualifiers.P585[1].datavalue, 'time') if not options.caption or options.caption == '' then options.caption = moment options.description = moment else options.caption = options.caption .. ', ' .. moment options.description = options.description .. ', ' .. moment end end return formatCommonsMedia( value, options ) end; elseif datatype and datatype == 'external-id' then -- External ID return function( context, options, value ) return formatExternalId( value, options ) end elseif datatype and datatype == 'math' then -- Math formula return function( context, options, value ) return formatMath( value, options ) end elseif datatype and datatype == 'url' then -- URL return function( context, options, value ) local moduleUrl = require( 'Module:URL' ) local langRefs = formatLangRefs( options ) if not options.length or options.length == '' then options.length = math.max( 18, 25 - #langRefs ) end return moduleUrl.formatUrlSingle( context, options, value ) .. langRefs end end return function( context, options, value ) return value end; elseif datavalue.type == 'monolingualtext' then -- моноязычный текст (строка с указанием языка) return function( context, options, value ) if ( options.monolingualLangTemplate == 'lang' ) then if ( value.language == contentLanguageCode ) then return value.text; end return options.frame:expandTemplate{ title = 'lang-' .. value.language, args = { value.text } }; elseif ( options.monolingualLangTemplate == 'ref' ) then return '<span class="lang" lang="' .. value.language .. '">' .. value.text .. '</span>' .. options.frame:expandTemplate{ title = 'ref-' .. value.language }; else return '<span class="lang" lang="' .. value.language .. '">' .. value.text .. '</span>'; end end; elseif datavalue.type == 'globecoordinate' then -- географические координаты return function( context, options, value ) return formatGlobeCoordinate( value, options ) end; elseif datavalue.type == 'quantity' then return function( context, options, value ) return formatQuantity( value, options ) end; elseif datavalue.type == 'time' then return function( context, options, value ) local moduleDate = require( 'Module:Wikidata/date' ) return moduleDate.formatDate( context, options, value ); end; else -- во всех стальных случаях возвращаем ошибку throwError( 'unknown-datavalue-type' ) end end --[[ Функция для оформления значений (value) Подробнее о значениях см. d:Wikidata:Glossary/ru Принимает: объект-значение и таблицу параметров, Возвращает: строку оформленного текста ]] function formatDatavalue( context, options, datavalue, datatype ) if ( not context ) then error( 'context not specified' ); end; if ( not options ) then error( 'options not specified' ); end; if ( not datavalue ) then error( 'datavalue not specified' ); end; if ( not datavalue.value ) then error( 'datavalue.value is missng' ); end; -- проверка на указание специализированных обработчиков в параметрах, -- переданных при вызове context.formatValueDefault = getDefaultValueFunction( datavalue, datatype ); local functionToCall = getUserFunction( options, 'value', context.formatValueDefault ); return functionToCall( context, options, datavalue.value ); end local DEFAULT_BOUNDARIES = { os.time() * 1000, os.time() * 1000}; --[[ Функция для оформления идентификатора сущности Принимает: строку индентификатора (типа Q42) и таблицу параметров, Возвращает: строку оформленного текста ]] function formatEntityId( context, options, entityId ) -- получение локализованного названия local boundaries = nil if options.qualifiers then boundaries = p.getTimeBoundariesFromQualifiers( frame, context, { qualifiers = options.qualifiers } ) end if not boundaries then boundaries = DEFAULT_BOUNDARIES; end local label, labelLanguageCode = getLabelWithLang( context, options, entityId, boundaries ) -- определение соответствующей показываемому элементу категории local category = p.extractCategory( context, options, { id = entityId } ) -- получение ссылки по идентификатору local link = mw.wikibase.sitelink( entityId ) if link then -- ссылка на категорию, а не добавление страницы в неё if mw.ustring.match( link, '^' .. mw.site.namespaces[ 14 ].name .. ':' ) then link = ':' .. link end if label and not options.rawArticle then local a = link == label and ('[[' .. link .. ']]') or '[[' .. link .. '|' .. label .. ']]'; if ( contentLanguageCode ~= labelLanguageCode ) then return a .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-local-language-label' ) .. category; else return a .. category; end else return '[[' .. link .. ']]' .. category; end end local help = '<span class="wikidata-missing-label" style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap" title="Ուիքիտուեալներու մէջ այս տարրը արեւմտահայերէն պիտակ չունի։ Կրնաք օգնել՝ աւելցնելով տարրին արեւմտահայերէն թարգմանութիւնը։">?</span>' if label then if ( contentLanguageCode == labelLanguageCode ) then return '[[:d:' .. entityId .. '|' .. label .. ']]' .. category; else return '[[:d:' .. entityId .. '|' .. label .. ']]' .. help .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-local-language-label' ) .. category; end end -- сообщение об отсутвии локализованного названия -- not good, but better than nothing return '[[d:' .. entityId .. '|' .. entityId .. ']]' .. help .. getCategoryByCode( 'links-to-entities-with-missing-local-language-label' ) .. category; end --[[ Функция для формирования категории на основе wikidata/config ]] function p.extractCategory( context, options, value ) if ( not options.category or options.nocat ) then return ''; end local propertyId = string.gsub( options.category, '([^Pp0-9].*)$', ''); local wbStatus, claims = pcall( mw.wikibase.getAllStatements, value.id, propertyId ); if ( wbStatus ~= true or not claims ) then return ''; end allClaims = {} allClaims[ propertyId ] = claims claims = WDS.filter( allClaims, options.category ) if not claims then return ''; end for _, claim in pairs( claims ) do if ( claim and claim.mainsnak and claim.mainsnak.datavalue and claim.mainsnak.datavalue.type == 'wikibase-entityid' ) then local catEntityId = claim.mainsnak.datavalue.value.id; local wbStatus, catSiteLink = pcall( mw.wikibase.getSitelink, catEntityId ); if ( wbStatus == true and catSiteLink ) then return '[[' .. catSiteLink .. ']]'; end end end return ''; end -- getting sitelink of a given wiki function p.getSiteLink(frame) local f = frame.args[1] local k = frame.args[2] local entity = mw.wikibase.getEntity( k ) if not entity then return end local link = entity:getSitelink( f ) if not link then return end return link end --[[ Функция для оформления утверждений (statement) Подробнее о утверждениях см. d:Wikidata:Glossary/ru Принимает: таблицу параметров Возвращает: строку оформленного текста, предназначенного для отображения в статье ]] -- устаревшее имя, не использовать function p.formatStatements( frame ) return p.formatProperty( frame ); end --[[ Получение параметров, которые обычно используются для вывода свойства. ]] function getPropertyParams( propertyId, datatype, params ) local config = getConfig(); -- Различные уровни настройки параметров, по убыванию приоритета local propertyParams = {}; -- 1. Параметры, указанные явно при вызове if params then for key, value in pairs( params ) do if value ~= '' then propertyParams[ key ] = value; end end end -- 2. Настройки конкретного параметра if config[ 'properties' ] and config[ 'properties' ][ propertyId ] then for key, value in pairs( config[ 'properties' ][ propertyId ] ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value; end end end -- 3. Указанный пресет настроек if propertyParams[ 'preset' ] and config[ 'presets' ] and config[ 'presets' ][ propertyParams[ 'preset' ] ] then for key, value in pairs( config[ 'presets' ][ propertyParams[ 'preset' ] ] ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value; end end end local datatype = datatype or params.datatype or propertyParams.datatype or getPropertyDatatype( propertyId ); if propertyParams.datatype == nil then propertyParams.datatype = datatype; end -- 4. Настройки для типа данных if datatype and config[ 'datatypes' ] and config[ 'datatypes' ][ datatype ] then for key, value in pairs( config[ 'datatypes' ][ datatype ] ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value; end end end -- 5. Общие настройки для всех свойств if config[ 'global' ] then for key, value in pairs( config[ 'global' ] ) do if propertyParams[ key ] == nil then propertyParams[ key ] = value; end end end return propertyParams; end function p.formatProperty( frame ) local args = frame.args -- проверка на отсутствие обязательного параметра property if not args.property then throwError( 'property-param-not-provided' ) end local override; local propertyId = mw.language.getContentLanguage():ucfirst( string.gsub( args.property, '([^Pp0-9].*)$', function(w) if string.sub( w, 1, 1 ) == '~' then override = w; end return ''; end ) ) args = getPropertyParams( propertyId, nil, args ); if (override) then args[override:match('[,~]([^=]*)=')] = override:match('=(.*)') args['property'] = propertyId end local datatype = args.datatype; -- проброс всех параметров из шаблона {wikidata} и параметра from откуда угодно p_frame = frame while p_frame do if p_frame:getTitle() == mw.site.namespaces[10].name .. ':Wikidata' then copyTo( p_frame.args, args, true ); end if p_frame.args and p_frame.args.from and p_frame.args.from ~= '' then args.entityId = p_frame.args.from; end p_frame = p_frame:getParent(); end args.plain = toBoolean( args.plain, false ); args.nocat = toBoolean( args.nocat, false ); args.references = toBoolean( args.references, true ); -- если значение передано в параметрах вызова то выводим только его if args.value and args.value ~= '' then -- специальное значение для скрытия Викиданных if args.value == '-' then return '' end local value = args.value -- опция, запрещающая оформление значения, поэтому никак не трогаем if args.plain then return value end -- обработчики по типу значения local wrapperExtraArgs = '' if args['value-module'] and args['value-function'] and not string.find( value, '[%[%]%{%}]' ) then local func = getUserFunction( args, 'value' ); value = func( {}, args, value ); elseif datatype == 'commonsMedia' then value = formatCommonsMedia( value, args ); elseif datatype == 'external-id' and not string.find( value, '[%[%]%{%}]' ) then wrapperExtraArgs = wrapperExtraArgs .. ' data-wikidata-external-id="' .. mw.text.encode( value ).. '"'; value = formatExternalId( value, args ); elseif datatype == 'math' then value = formatMath( value, args ); elseif datatype == 'url' then local moduleUrl = require( 'Module:URL' ); if not args.length or args.length == '' then args.length = 25 end value = moduleUrl.formatUrlSingle( nil, args, value ); end -- оборачиваем в тег для JS-функций if string.match( propertyId, '^P%d+$' ) then value = mw.text.trim( value ) -- временная штрафная категория для исправления табличных вставок if ( propertyId ~= 'P166' and string.match( value, '<t[dr][ >]' ) and not string.match( value, '<table >]' ) and not string.match( value, '^%{%|' ) ) then value = value .. getCategoryByCode( 'value-contains-table' ) else value = wrapFormatProperty( value, 'class="no-wikidata"' .. wrapperExtraArgs .. ' data-wikidata-property-id="' .. propertyId .. '"' ); end end -- добавляем категорию-маркер if not args.nocat then local pageTitle = mw.title.getCurrentTitle(); if pageTitle.namespace == 0 then value = value .. getCategoryByCode( 'local-value-present' ); end end return value end if ( args.plain ) then -- вызова стандартного обработчика без оформления, если передана опция plain local callArgs = { propertyId }; if args.entityId then callArgs.from = args.entityId; end return frame:callParserFunction( '#property', callArgs ); end g_frame = frame -- после проверки всех аргументов -- вызов функции оформления для свойства (набора утверждений) return formatProperty( args ) end --[[ Функция оформления ссылок на источники (reference) Подробнее о ссылках на источники см. d:Wikidata:Glossary/ru Экспортируется в качестве зарезервированной точки для вызова из функций-расширения вида claim-module/claim-function через context Вызов из других модулей напрямую осуществляться не должен (используйте frame:expandTemplate вместе с одним из специлизированных шаблонов вывода значения свойства). Принимает: объект-таблицу утверждение Возвращает: строку оформленных ссылок для отображения в статье ]] function formatRefs( context, options, statement ) if ( not context ) then error( 'context not specified' ); end; if ( not options ) then error( 'options not specified' ); end; if ( not options.entity ) then error( 'options.entity missing' ); end; if ( not statement ) then error( 'statement not specified' ); end; if ( not outputReferences ) then return ''; end local references = {}; if ( statement.references ) then local allReferences = statement.references; local hasNotDeprecated = false; local displayCount = 0; for _, reference in pairs( statement.references ) do if ( reference.snaks and reference.snaks.P248 and reference.snaks.P248[1] and reference.snaks.P248[1].datavalue and reference.snaks.P248[1].datavalue.value.id ) then local entityId = reference.snaks.P248[1].datavalue.value.id; if ( not deprecatedSources[entityId] ) then hasNotDeprecated = true; end end end for _, reference in pairs( statement.references ) do local display = true; if ( hasNotDeprecated ) then if ( reference.snaks and reference.snaks.P248 and reference.snaks.P248[1] and reference.snaks.P248[1].datavalue and reference.snaks.P248[1].datavalue.value.id ) then local entityId = reference.snaks.P248[1].datavalue.value.id; if ( deprecatedSources[entityId] ) then display = false; end end end if ( displayCount > 2 ) then if ( options.entity and options.property ) then local moreReferences = '<sup>[[d:' .. options.entity.id .. '#' .. string.upper( options.property ) .. '|[…]]]</sup>'; table.insert( references, moreReferences ); end break; end if ( display == true ) then local refText = moduleSources.renderReference( g_frame, options.entity, reference ); if ( refText ~= '' ) then table.insert( references, refText ); displayCount = displayCount + 1; end end end end return table.concat( references ); end return p 2dkxv84a44ie9q4qmrue9gmuipkyblz 0 32328 253306 253113 2026-08-12T07:20:10Z Maral Dikbikian 4797 253306 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ժաք Տըլոր''' ({{Lang-fr|Jacques Lucien Jean Delors}}, {{ԱԾ}}), ֆրանսացի քաղաքական գործիչ։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Jacques Delors|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacques_Delors&oldid=238436183|date=2026-08-07|accessdate=2026-08-12|language=fr}}</ref> == Ծնած է 20 Յուլիս 1925-ին՝ [[Փարիզ]], եւ մահացած՝ 27 Դեկտեմբեր 2023-ին, նոյն քաղաքին մէջ․ ֆրանսացի քաղաքական գործիչ է։ Արհմիութենական աշխոյժ անդամ (CFTC, ապա՝ CFDT), 1969-էն 1972 աշխատած է կոլական վարչապետ [[Ժաք Շապան-Տելմաս|Ժաք Շապան-Տելմասի]] քով, ապա 1974-ին անդամակցած է Սոցիալիստական Կուսակցութեան։ Հինգ տարի ետք, ան ընտրուած է Եւրոպական խորհրդարանի պատգամաւոր։ 1981-էն 1984 եղած է Տնտեսութեան եւ Ելեւմուտքի նախարար՝ [[Փիէռ Մորուա|Փիէռ Մորուայի]] կառավարութիւններուն մէջ, [[Ֆրանսուա Միթերան|Ֆրանսուա Միթէրանի]] նախագահութեան օրով․ ան նախաձեռնած է «խստամբերութեան շրջադարձը» (tournant de la rigueur), զոր պաշտպանած է երկրի վատթարացած տնտեսական կացութեան դիմաց։ Նաեւ 1983-1984 թուականներուն կարճ ժամանակով եղած է [[Քլիշի|Քլիշիի]] քաղաքապետ։ Մաթինիոնի մէջ Մորուայի յաջորդելու հաւանական թեկնածու նկատուելէ ետք, 1985-էն 1995 եղած է Եւրոպական Յանձնաժողովի նախագահ․ անոր շնորհիւ նպաստած է եւրոյի, Եւրոպական միասնական աքթի, [[Շէնկէնի համաձայնագիր|Շէնկէնի համաձայնագիրի]] եւ [[Էրասմիւս ծրագիր|Էրասմիւս ծրագիրի]] հաստատման։ 1996-ին, «Témoin» ակումբէն ետք, հիմնած է «Notre Europe» (Մեր Եւրոպան) հետազօտական ինստիտուտը, որ ետքը դարձած է Ժաք Տըլորի Ինստիտուտը։ 1995-ի Ֆրանսայի նախագահական ընտրութիւններուն իբրեւ հաւանական յաղթող (ֆաւորի) նկատուած ըլլալով՝ ընդհանուր զարմանքի պատճառ դառնալով հրաժարած է թեկնածութիւն առաջադրելէ։ Անկէ ետք կորսնցուցած է իր ազդեցութիւնը եւ առաջնակարգ պաշտօնի չէ վերադարձած՝ երբեմն դիրքորոշումներ արտայայտելով եւրոպական հարցերու շուրջ։ Ան քաղաքական գործիչ [[Մարթին Օպրի|Մարթին Օպրիի]] հայրն է։ 1981-1984 թուականներուն նախագահ [[Ֆրանսուա Միթերան|Ֆրանսուա Միթերանի]] կառավարութեան վարած է ելեւմուտքի նախարարի պաշտօնը։ == Անձնական կացութիւն<ref>{{Citation|title=Jacques Delors|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacques_Delors&oldid=238436183|date=2026-08-07|accessdate=2026-08-12|language=fr}}</ref> == '''Ծագում''' Ժաք Լիւսիէն Ժան Տըլոր որդին է Լուի Տըլորի՝ Ֆրանսայի Դրամատան դրամահաւաք եւ գործնական կաթոլիկ, ծնունդով Քորէզի Լոնզաք գիւղէն, եւ Ժան Ժոզէֆին Ռիկալի՝ ծնած Փարիզ, քանթալեան ծագումով։ '''Անձնական եւ ընտանեկան կեանք''' Ժաք Տըլոր մեծցած է Փարիզի Մենիլմոնթան թաղամասին մէջ։ 1948-ին ան ամուսնացած է Մարի Լըֆայելի հետ, որ ծնած էր 1923-ին եւ մահացած՝ 2020-ին։ Անոնց դուստրը՝ Մարթին, ծնած է 1950-ին, իսկ որդին՝ Ժան-Փոլ՝ 1953-ին։ Վերջինս մահացած է սպիտակարիւնութենէ 1982 Փետրուարին, 29 տարեկանին։ Ընտանեկան բնակարանը կը գտնուի Իյոն գաւառին մէջ։ Ժաք Տըլոր «LOSC Lille» ֆութպոլի ակումբի ջերմ աջակից էր։ '''Կրթութիւն եւ առաջին պաշտօններ''' Ստանալով նախակրթարանի աւարտական վկայականը («շատ լաւ» նիշով)՝ ան իր միջնակարգ ուսումը ստացած է Փարիզի «Voltaire» երկրորդական վարժարանին, Օրիյաքի «Émile-Duclaux» երկրորդական վարժարանին եւ Քլերմոն-Ֆերանի «Blaise-Pascal» երկրորդական վարժարանին մէջ։ 1943 Հոկտեմբերին, Տըլոր արձանագրուած է Սթրասպուրկի համալսարանի Իրաւաբանութեան ֆաքիւլթէն, որ այդ ատեն տեղափոխուած էր Քլերմոն-Ֆերան։ 1944 Յունուարին, գերմանական զօրքերուն կողմէ համալսարանի գրաւումէն ետք, ան ընդհատած է իր ուսումը։ Ան վերադարձած է Փարիզ եւ իր կարգին մտած Ֆրանսայի Դրամատուն, ուր իր ասպարէզը սկսած է իբրեւ «քարտուղար-խմբագիր» եւ դարձած է Քրիստոնեայ Աշխատաւորներու Ֆրանսական Համադաշնութեան (CFTC) արհմիութենական անդամ։ Դրամատնային բարձրագոյն ուսմանց կեդրոնի (CESB) նախկին ուսանող, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է 1940-ին, ան վարած է սպասարկութեան պետի, ապա Ֆրանսայի Դրամատան տիտղոսագիրերու եւ դրամական շուկայի ընդհանուր տնօրէնի գրասենեակի կցորդի պաշտօնները (1945-1962)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քաղաքական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Նախարարներ]] h0oah345dzzyepivtgz6czke6sfr2gf 0 32350 253305 253229 2026-08-12T07:11:07Z Maral Dikbikian 4797 253305 wikitext text/x-wiki '''Չարիքը''' ({{lang-sv|'''''Ondskan'''''}})՝ շուէտական [[թատերերգութիւն|թատերգական]] եւ [[զգայացունց ժապաւէն|զգայացունց]] [[հեռուստաշարք]] մըն է, որ հանդիսատեսի դատին յանձնուած է 2023 թուականին՝ [[TV4 Play]] [[հոսքային կայան|հեռասփռման կայանէն]]։ Շարքին առաջին եղանակը կը բաղկանայ վեց դրուագներէ։ Գործը արգասիքն է 1981 թուականին լոյս տեսած՝ [[Ժան Կիյու]]յի համանուն [[վէպ]]ին։ [[Էրիք Լէյյոնպորկ]]ն ու [[Տանիէլ Տի Կրատօ]]ն վարած են շարքին բեմադրութիւնը<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.expressen.se/noje/tv-och-streaming/ondskan-tv4-cmore-serie/|title=Guillous ”Ondskan” blir tv-serie på TV4 och C More: ”Storslagen berättelse”|last=Bergqvist|first=Mattias|date=2022-03-30|website=www.expressen.se|language=sv|accessdate=2026-08-09}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.moviezine.se/nyheter/jan-guillous-ondskan-blir-tv-serie-pa-c-more-se-de-forsta-bilderna|title=Jan Guillous "Ondskan" blir tv-serie på C More - se de första bilderna!|last=MovieZine|date=2022-03-30|website=MovieZine.se|language=sv-SE|accessdate=2026-08-09}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.svt.se/kultur/ondskan-blir-tv-serie-20-ar-efter-filmen|title=Ondskan blir tv-serie – 20 år efter filmen|last=Nyheter|first=S. V. T.|date=2022-03-30|website=SVT Nyheter|language=sv|accessdate=2026-08-09}}</ref><ref name=":3">{{Citation|title=Evil (TV Series 2023– ) ⭐ 7.7 {{!}} Drama|url=https://www.imdb.com/title/tt22694968/?ref_=nv_sr_srsg_1|accessdate=2026-08-09|language=en-US}}</ref>։ Շարքին առաջին դրուագը հանդիսատեսի աչքերուն առջեւ փռուեցաւ 11 Օգոստոս 2023-ին՝ "Way Out West" փառատօնի նախօրեակին<ref>{{Cite web|url=https://www.filmtopp.se/nyhet/da-visas-ondskan-pa-way-out-west-gustaf-skarsgard-atervander-i-ny-roll|title=Då visas Ondskan på Way Out West – Gustaf Skarsgård återvänder i ny roll|date=2023-07-31|website=Filmtopp.se|language=sv|accessdate=2026-08-09}}</ref>։ == Նիւթը == Պատմութիւնը կը դառնայ տասնվեցամեայ Էրիք անունով մանչու մը կեանքին շուրջ։ Անոր հասակ առնելն ու դաստիարակութիւնը յատկանշուած են դպրոցական եւ ընտանեկան բռնութիւններով, յատկապէս իր խորթ հօր ձեռամբ։ Սթոքհոլմի իր վարժարանէն վռնտուելով, ան կը ղրկուի Սթիէրնսպէրկի գիշերօթիկ վարժարանը։ Հոն, սակայն, կացութիւնը աւելի վատթար է ու տաժանելի։ Չարագործութիւնը արմատացած է համակարգին մէջ, իսկ աշակերտներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող հալածանքներն ու բռնութիւնները ուղղակիօրէն արտօնուած են դպրոցի տնօրէնութեան կողմէն<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Դերակատարներ == * [[Իսաք Քալմրոթ]] – [[Էրիք Փոնթի]] * [[Թէա Սոֆի Լոշ Նէս]] – Մարիա * [[Րութ Վեկա Ֆեռնանտէզ]] – Քարին Փոնթի * [[Կիւսթաֆ Սքարսկորտ]] – Օքէ Փոնթի * [[Եէնս Հուլթէն]] – Թոսսէ Պէրկ * [[Ալէքսանտր Կիւսթաֆսոն]] – Փիէռ Թանկիւ * [[Քրիսթիան Ֆանտանկօ Սունտկրէն]] - [[Օթթօ Սիլվէրհիէլմ]] * [[Պիէօրն Մոսթէն]] – Լէֆֆլէր * [[Նոննի Արտալ]] – Տահլէն * [[Սիմոն Թարաքքամէքի]] – Եոհան Ս. * [[Սիմոն Նորրթոն]] – Սթիէրնսպէրկի տնօրէն * [[Եաննիքէ Կրութ]] – Շուէտերէնի ուսուցիչ * [[Աքսէլ Մորիսսէ]] – Ուսուցիչ * [[Րալֆ Պէք]] – Լողի ուսուցիչ * [[Արվիտ Սանտ]] – Աֆֆէ * [[Րասմուս Քէլվէնսթամ]] – Աշակերտ * [[Եոնաթան Ֆալք]] – Միլթոն * [[Լէոն Հենզէլ]] – Պերնհարտ Ֆոն Շրանց == Արտադրութիւն == Այս հեռուստաշարքը արտադրուած է Թոպիաս Օսթրէօմի կողմէ՝ "SF Studios"-ի հովանաւորութեամբ, ինչպէս նաեւ «TV4» եւ "C More" կայաններու գործակցութեամբ։ Նկարահանման աշխատանքները սկիզբ առած են 2022 թուականի Ապրիլ ամսուն, [[Լիթուանիա|Լիթուանիոյ]] մայրաքաղաք [[Վիլնիւս]]ի մէջ<ref>{{Cite web|url=https://press.sfstudios.se/post/ondskan-blir-serie-pa-c-more-med-sf-studios-som-producent|title=Ondskan blir serie på C More med SF Studios som producent|last=Pressrum|first=SF Studios Sverige {{!}}|website=press.sfstudios.se|language=sv|accessdate=2026-08-10}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} oems6bzoo9f59v2kypxqw6dw9cbfx5p 4 32379 253281 2026-08-11T14:03:57Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «'''Lua''' թեթեւ սկրիպտային լեզու մըն է, որ [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] ընդլայնումին միջոցով կրնայ ներդրուիլ կաղապարներու մէջ՝ ուիքիի վրայ սկրիպտներ ստեղծելու համար։ Lua-ի ծածկագիրը կը գործածուի <code><nowiki>{{#invoke:}}</nowiki></code> վերլուծիչ գործառոյթին միջոցով։ Scribunto կ'աջակցի Lua 5.1 տարբ...»: 253281 wikitext text/x-wiki '''Lua''' թեթեւ սկրիպտային լեզու մըն է, որ [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] ընդլայնումին միջոցով կրնայ ներդրուիլ կաղապարներու մէջ՝ ուիքիի վրայ սկրիպտներ ստեղծելու համար։ Lua-ի ծածկագիրը կը գործածուի <code><nowiki>{{#invoke:}}</nowiki></code> վերլուծիչ գործառոյթին միջոցով։ Scribunto կ'աջակցի Lua 5.1 տարբերակին։ Ուիքիփետիայի վրայ Lua-ի սկզբնական ծածկագիրը կը պահուի «մոդուլ» կոչուող էջերու վրայ, մոդուլի անուանատարածքին մէջ։ Օրինակ՝ «Example» անունով մոդուլի ծածկագիրը կը գտնուի [[Մոդուլ:Example]] էջին վրայ։ Առանձին մոդուլները կը կանչուին հետեւեալ շարահիւսութեամբ՝ <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>''<nowiki>մոդուլի անուն</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>գործառոյթի անուն</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>ընտրովի պարամետր 1</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>պարամետր 2...</nowiki>''<nowiki>}}</nowiki></code>։ Օրինակ՝ {| class="wikitable" |- ! Ուիքիտեքստ ! Արդիւնք |- | <code><nowiki>{{#invoke:Example|hello}}</nowiki></code> | {{#invoke:Example|hello}} |} == Մոդուլ մը գործարկել == Մոդուլները կը գործարկուին սովորական ուիքի էջերու վրայ՝ <code><nowiki>{{#invoke:}}</nowiki></code> վերլուծիչ գործառոյթին միջոցով։ Անոր շարահիւսութիւնը նման է կաղապարներու շարահիւսութեան, բայց կան քանի մը տարբերութիւններ։ Ամենակարեւորը այն է, որ պարտաւոր էք նշել ''գործառոյթի անուն'' մը։ Գործառոյթը հրահանգներու շարք մըն է, որ կը ստանայ մուտքային արժէքներ, կը մշակէ զանոնք եւ կը վերադարձնէ ելքային արժէք մը։<ref>Կարելի է նաեւ ունենալ բազմաթիւ ելքային արժէքներ, բայց այդպիսի գործառոյթներ սովորաբար նախատեսուած չեն ուիքի էջերէ կանչուելու համար։</ref> Ասիկա շատ նման է կաղապարի մը ըրածին. կու տաք անոր պարամետրեր, ան կը մշակէ զանոնք եւ դուք կը ստանաք արդիւնք մը։ Սակայն մէկ Lua մոդուլի մէջ կրնաք սահմանել բազմաթիւ գործառոյթներ, մինչ մէկ էջի վրայ կրնաք սահմանել միայն մէկ կաղապար։ Ասկէ զատ, չէք կրնար ուղղակիօրէն գործարկել Lua մոդուլ մը. կրնաք գործարկել միայն մոդուլին գործառոյթներէն մէկը։ Մոդուլը գործառոյթներու պարունակիչ մըն է եւ ինքնիրմէ ոչինչ կ'ընէ։ Ուստի գործառոյթի անուն նշելու երկու պատճառ կայ. մոդուլը ինքնիրմէ գործարկելի չէ, եւ առանց գործառոյթի անուան Lua պիտի չգիտնայ թէ ո՛ր գործառոյթը կ'ուզենք գործարկել։ Մոդուլ մը ուիքի էջէ գործարկելու ամենապարզ ձեւը հետեւեալն է՝ <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>''<nowiki>մոդուլի անուն</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>գործառոյթի անուն</nowiki>''<nowiki>}}</nowiki></code> Օրինակ՝ այս ձեւով կրնանք գործարկել [[Մոդուլ:Example]]-ը, որ ունի «hello» անունով գործառոյթ մը։ * <code><nowiki>{{#invoke:Example|hello}}</nowiki></code> → {{#invoke:Example|hello}} === Արգումենտներու գործածութիւնը === Արգումենտները, որոնք նաեւ պարամետր կը կոչուին, մոդուլներուն կը փոխանցուին նոյն ձեւով, ինչպէս կաղապարներուն։ Նկատի առէք սակայն, որ առաջին ուղղահայեաց գիծէն (<code>|</code>) ետք եկող տեքստը միշտ գործառոյթին անունն է. առաջին դիրքային արգումենտը ''երկրորդ'' գիծէն ետք եկող տեքստն է։ <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>''<nowiki>մոդուլի անուն</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>գործառոյթի անուն</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>առաջին դիրքային արգումենտ</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>երկրորդ դիրքային արգումենտ</nowiki>''<nowiki>|</nowiki>''<nowiki>անուանեալ արգումենտ</nowiki>''<nowiki> = </nowiki>''<nowiki>արժէք</nowiki>''<nowiki>}}</nowiki></code> [[Մոդուլ:Example]]-ի մէջ <code>hello_to</code> գործառոյթը կը բարեւէ տարբեր անձեր՝ ըստ առաջին դիրքային արգումենտին։ Կ'աշխատի այսպէս՝ * <code><nowiki>{{#invoke:Example|hello_to|Կատէ}}</nowiki></code> → {{#invoke:Example|hello_to|Կատէ}} * <code><nowiki>{{#invoke:Example|hello_to|Ֆրետ}}</nowiki></code> → {{#invoke:Example|hello_to|Ֆրետ}} [[Մոդուլ:Example]]-ի երրորդ գործառոյթը՝ <code>count_fruit</code>, կը գործածէ <code>bananas</code> եւ <code>apples</code> անուանեալ արգումենտները՝ պանանի եւ խնձորի քանակը հաշուելու համար։ Կրնայ գործարկուիլ այսպէս՝ * <code><nowiki>{{#invoke:Example|count_fruit|apples=3|bananas=4}}</nowiki></code> → {{#invoke:Example|count_fruit|apples=3|bananas=4}} * <code><nowiki>{{#invoke:Example|count_fruit|bananas=5|apples=2}}</nowiki></code> → {{#invoke:Example|count_fruit|bananas=5|apples=2}} Մոդուլներուն մեծ մասը ունի փաստաթղթաւորման էջ մը, որ կը բացատրէ թէ ի՛նչ արգումենտներ կրնան գործածուիլ եւ ի՛նչ ազդեցութիւն կ'ունենան։ === Տեսողական Խմբագրիչի մէջ === Ներկայիս Տեսողական Խմբագրիչը չի թոյլատրեր մոդուլներ կանչել իր միջերեսէն, թէեւ կրնայ խմբագրել արդէն գոյութիւն ունեցող կանչերը։ Հնարաւոր շրջանցում մըն է գործածել <code><nowiki>{{invoke}}</nowiki></code> կաղապարը։ Անոր շարահիւսութիւնը շատ նման է <code>#invoke</code>-ի. առաջին անանուն արգումենտը մոդուլին անունն է, երկրորդը՝ գործառոյթին անունը, իսկ միւս բոլոր արգումենտները կը նշուին սովորական կաղապարներու պէս։ Ասիկա պիտի չաշխատի այն մոդուլներուն համար, որոնք տուեալ կը կարդան զիրենք կանչող կաղապարէն, որովհետեւ կանչող կաղապարը այս պարագային <code><nowiki>{{invoke}}</nowiki></code>-ն է եւ ոչ թէ զայն գործածող էջը։ Ասիկա սակայն բացառիկ պարագայ մըն է, եւ մոդուլներուն մեծամասնութիւնը երկու ձեւով ալ նոյնպէս կ'աշխատի։ == Սկրիպտ խնդրել == Այցելեցէք '''[[Ուիքիփետիա քննարկում:Lua]]''' էջը՝ որոշ գործողութիւն մը կատարող Lua սկրիպտ մը գրելու օգնութիւն խնդրելու համար։ == Պատմութիւն == Ուիքիի սկրիպտային լեզուի հարցը տարիներ շարունակ քննարկուեցաւ։ Նախապէս կաղապարներու տրամաբանութիւնը կը կառուցուէր [[mw:Help:Extension:ParserFunctions|ParserFunctions]]-ի միջոցով, որ արագ դարձաւ դժուարընթեռնելի։ JavaScript-ի եւ Lua-ի միջեւ ընտրութենէն ետք, Թիմ Սթարլինկ գրեց [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] ընդլայնումը՝ Lua-ի նախնական աջակցութեամբ։ Scribunto տեղադրուեցաւ 2012-ին փորձարկումի համար, իսկ 2013-ի Փետրուարին՝ Անգլերէն Ուիքիփետիայի վրայ։ Այնուհետեւ ան հասանելի է Ուիքիմետիայի բոլոր նախագիծերուն, ներառեալ Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիան։ == Lua-ի մասին == Lua սկրիպտային լեզու մըն է, որ կրնայ գործածուիլ տուեալներ վերլուծելու, արտայայտութիւններ հաշուելու եւ արդիւնքները ձեւաւորելու համար՝ գործառոյթներու կամ առարկայակողմնորոշ ծրագրաւորումի միջոցով։ Թէեւ որոշ Lua սկրիպտներ կրնան պարզ մնալ դիւրըմբռնելիութեան համար, Lua կը թոյլատրէ բարդ կառոյցներ՝ ներառեալ աղիւսակներ, դինամիք գործառոյթներ եւ զուգորդական զանգուածներ, ուր ցուցիչները կրնան ըլլալ բառեր, ոչ միայն թիւեր։ Lua կ'աջակցի նաեւ գործառոյթներու ռեկուրսիային, ուստի պէտք է զգուշանալ աւելորդ բարդութենէ, որ ուրիշ գործածողներու համար մոդուլին սպասարկումը դժուար կը դարձնէ։ Ստորեւ վերի օրինակներուն մէջ գործածուած մոդուլին ծածկագիրն է՝ <syntaxhighlight lang="lua" line="1"> local p = {} function p.hello(frame) return "Բարեւ, աշխարհ։" end function p.hello_to(frame) local name = frame.args[1] return "Բարեւ, " .. name .. "։" end function p.count_fruit(frame) local bananas = tonumber(frame.args.bananas) or 0 local apples = tonumber(frame.args.apples) or 0 return "Ես ունիմ " .. bananas .. " պանան եւ " .. apples .. " խնձոր։" end return p </syntaxhighlight> Lua-ի ծածկագիրը էջի մը վրայ ընթեռնելի ձեւով ցուցադրելու համար կը գործածուի <code>&lt;syntaxhighlight lang="lua"&gt;</code> պիտակը։ MediaWiki-ի (եւ հետեւաբար Ուիքիփետիայի) մէջ Lua գործածելու հրահանգներուն համար տե՛ս [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual|Scribunto-ի Lua-ի ձեռնարկը]]։ == Միաւորային փորձարկում == Ուիքիփետիայի Lua սկրիպտներուն համար կան միաւորային փորձարկումի քանի մը շրջանակներ։ Ասոնք խմբագրողին կը թոյլատրեն գործարկել մոդուլը որոշ մուտքային արժէքներով եւ ստուգել թէ սպասուած ելքերը կ'արտադրուին։ Օգտակար են ծրագրային յետընթացներ արագ յայտնաբերելու համար, այսինքն այն պարագաներուն, երբ սկրիպտի փոփոխութիւն մը նոր խնդիրներ կը ստեղծէ կամ հիններ կը բացայայտէ։ Ընդունուած է, որ [[Մոդուլ:Example]]-ի նման մոդուլի մը փորձարկումները կը զետեղուին [[Մոդուլ:Example/testcases]] էջին վրայ եւ կը գործարկուին [[Մոդուլ քննարկում:Example/testcases]] էջին վրայ։ <code>Module:UnitTests</code> այն նախալրացուած ծածկագիրն է, որ կը գործածուի testcases էջ ստեղծելու ատեն։ Փորձարկումները կը գործարկէք՝ <code><nowiki>{{#invoke:Example/testcases|run_tests}}</nowiki></code> զետեղելով քննարկումի էջին վրայ։ <code>Module:ScribuntoUnit</code> ուրիշ լայնօրէն գործածուող շրջանակ մըն է։ == MediaWiki-ի յատուկ յատկութիւնները == Ընդհանրապէս Lua կրնայ մուտք ստանալ միայն <code><nowiki>{{#invoke:}}</nowiki></code>-ին փոխանցուած տեքստային տողերը, ինչպէս նաեւ այն ինչ որ կը բերուի <code>mw.title.new(...):getContent()</code>-ի եւ <code>frame:expandTemplate()</code>-ի միջոցով։ Lua-ի ելքը նախապէս չի մշակուիր, բացի եթէ <code>frame:preprocess()</code> յստակօրէն կանչուի. ասիկա կը նշանակէ, որ ելքին մէջ եղող կաղապարներու կանչերը եւ վերլուծիչ գործառոյթները ճիշդ պիտի չաշխատին։ Բացի ասկէ, էջի մը վրայ եղող ամբողջ Lua-ն սահմանափակուած է պրոցեսորի 10 երկվայրկեան ժամանակով։ Ստանտարտ Lua-ի համեմատ, Scribunto-ի Lua-ն կը զրկուի բազմաթիւ գործառոյթներէ։ === Lua-ի մուտքային սահմանափակումները === Scribunto-ի մէջ Lua-ի ծածկագիրը կը գործարկուի միայն էջին վերլուծութեան պահուն։ Հետեւաբար Lua-ի ստացած միակ մուտքը ''էջի խմբագրումն'' է։ Ան չի կրնար, օրինակ, ստեղծել տուփ մը, որ կը հաշուէ ձեր մուտքագրած թիւին քառակուսի արմատը։ Lua-ի ստացած մուտքը կրնայ ներառել Ուիքիփետիայի որեւէ ներառելի տեքստային էջ։ Ասիկա ''չի'' ներառեր պատկերային նիշքեր (նոյնիսկ .SVG նիշքերը, թէեւ անոնք իրականութեան մէջ տեքստ են), ստորոգութեան մը մէջ ցանկագրուած էջերու ցանկը, ոչ ալ չներառելի սպասարկու էջերու պարունակութիւնը։ === Ուիքիտեքստ === Ներառուած խորագիրները յաճախ կը պարունակեն թաքուն ծածկագիր, ինչպէս «UNIQ5ae8f2aa414ff233-h-3--QINU», որ կրնայ հարկ ըլլալ հեռացնել՝ որպէսզի անոնք ճիշդ վերլուծուին։ Ուիքիյղումները, որոնք կը գործածեն ուղղահայեաց գիծի հնարքը՝ <code><nowiki>[[Ուիքիփետիա:Օգնութիւն| ]]</nowiki></code>, պիտի չաշխատին եթէ վերադարձուին որպէս ելք։ Անոնք պէտք է յստակօրէն գրուին՝ <code><nowiki>[[Ուիքիփետիա:Օգնութիւն|Օգնութիւն]]</nowiki></code>։ Պահպանումէն առաջ կատարուող միւս փոխակերպումները, ինչպէս ստորագրութիւններու փոխարինումը, նոյնպէս պիտի չմշակուին։ Կաղապարներու ներառումները, վերլուծիչ գործառոյթներու կանչերը եւ փոփոխականներու փոխարինումները, այսինքն <code><nowiki>{{...}}</nowiki></code> պարունակող ամէն ինչ, պիտի չմշակուին, ոչ ալ <code>&lt;ref&gt;</code> կամ <code>&lt;nowiki&gt;</code> պիտակները։ Ելքին մէջ նման պիտակներ աւելցնելու համար գործածեցէք <code>frame:extensionTag</code>-ը։ == Փոխարկուած կաղապարներու նշումը == Հաճեցէք զետեղել <code><nowiki>{{Lua}}</nowiki></code> կաղապարը Lua գործածող բոլոր կաղապարներու փաստաթղթաւորման ենթաէջին վրայ։ Ասիկա պիտի օգնէ աւելի լաւ հաղորդելու Lua-ի գործածութիւնը եւ կաղապարներու փոխարկումը։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Special:PrefixIndex/Մոդուլ:]] – Lua մոդուլներու հետեւում * [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual]] – Scribunto-ի Lua-ի ձեռնարկը * [[mw:Manual:Coding conventions/Lua]] – ծածկագրման ընդունուած չափանիշներ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Ուիքիփետիայի մոդուլներ]] [[Ստորոգութիւն:Lua-ի գործածութիւնը Ուիքիփետիայի մէջ]] lfeeg44mqc426avruf7bpw0o1c6aomf 828 32380 253283 2026-08-11T14:11:48Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «--- Example module. -- @module example -- @alias p local p = {} --Ուիքիփետիայի բոլոր Lua մոդուլները պէտք է սկսին փոփոխական մը --սահմանելով, որ պիտի պահէ դուրսէն հասանելի գործառոյթները։ --Այդպիսի փոփոխականները կրնան ունենալ ձեր ուզած անունը եւ կրնան --պարո...»: 253283 Scribunto text/plain --- Example module. -- @module example -- @alias p local p = {} --Ուիքիփետիայի բոլոր Lua մոդուլները պէտք է սկսին փոփոխական մը --սահմանելով, որ պիտի պահէ դուրսէն հասանելի գործառոյթները։ --Այդպիսի փոփոխականները կրնան ունենալ ձեր ուզած անունը եւ կրնան --պարունակել նաեւ զանազան տուեալներ, ոչ միայն գործառոյթներ։ --- Բարեւ աշխարհի գործառոյթ -- @param {Frame} frame ընթացիկ frame-ը -- @return Բարեւ աշխարհ -- @usage {{#invoke:Example|hello}} p.hello = function( frame ) --Աւելցնել գործառոյթ մը «p»-ին։ --Այդպիսի գործառոյթները Ուիքիփետիայի մէջ կանչելի են --#invoke հրահանգով։ --«frame»-ը պիտի պարունակէ այն տուեալները, որոնք --Ուիքիփետիան կը ղրկէ այս գործառոյթին գործարկումի պահուն։ --«hello»-ն ձեր ընտրած անունն է։ Նոյն անունը պէտք է նշուի --մոդուլը գործածելու ատեն։ local str = "Բարեւ, աշխարհ։" --Սահմանել տեղական փոփոխական մը եւ անոր տալ --«Բարեւ, աշխարհ։» արժէքը։ return str --Ասիկա կ'ըսէ, որ դուրս գանք այս գործառոյթէն եւ «str»-ի մէջ եղած --տեղեկութիւնը ետ ղրկենք Ուիքիփետիային։ end -- «hello» գործառոյթին վերջը --- Անուանական բարեւի գործառոյթ -- @param {Frame} frame ընթացիկ frame-ը -- @param {string} frame.args[1] անուն -- @return Անուանական բարեւ -- @usage {{#invoke:Example|hello_to|անուն}} function p.hello_to(frame) -- Աւելցնել ուրիշ գործառոյթ մը local name = frame.args[1] -- Մոդուլին փոխանցուած արգումենտներուն հասնելու համար -- գործածեցէք `frame.args`-ը։ `frame.args[1]`-ը մոդուլին -- տրուած առաջին անանուն պարամետրն է։ return "Բարեւ, " .. name .. "։" -- `..`-ը կը միացնէ տողերը։ Ասիկա պիտի վերադարձնէ -- տրուած անունին համապատասխան բարեւ մը, -- օրինակ՝ «Բարեւ, Ֆրետ։» end --- Պտուղ կը հաշուէ -- @param {Frame} frame ընթացիկ frame-ը -- @param {string} frame.args.bananas պանանի քանակը -- @param {string} frame.args.apples խնձորի քանակը -- @return Խնձորի եւ պանանի քանակը -- @usage {{#invoke:Example|count_fruit|apples=խնձորի քանակ|bananas=պանանի քանակ}} function p.count_fruit(frame) local num_bananas = tonumber(frame.args.bananas) or 0 -- Անուանեալ արգումենտներուն local num_apples = tonumber(frame.args.apples) or 0 -- ({{#invoke:Example|count_fruit|foo=bar}}) -- կը հասնինք `frame.args`-ը անունով -- ցուցիչելով՝ `frame.args["bananas"]`, -- կամ նոյնանշանակ՝ `frame.args.bananas`։ local disp_bananas = num_bananas == 0 and 'ոչ մէկ' or num_bananas local disp_apples = num_apples == 0 and 'ոչ մէկ' or num_apples -- Եռեակ գործողիչները արժէք կը վերագրեն ըստ -- պայմանի մը՝ սեղմ ձեւով։ Հոս `disp_bananas`-ը -- կ'առնէ `'ոչ մէկ'` եթէ `num_bananas`-ը 0 է, -- այլապէս՝ բուն թիւը։ return 'Ես ունիմ ' .. disp_bananas .. ' պանան եւ ' .. disp_apples .. ' խնձոր։' -- Ինչպէս վերը, քանի մը տող կը միացնենք՝ -- տրուած արգումենտներուն վրայ հիմնուած -- նախադասութիւն մը կազմելու համար։ end --- Բախտաւոր թիւի գործառոյթ -- @param {number} a -- @param {string} b -- @return Կը վերադարձնէ թէ a-ն բախտաւոր է -- @usage lucky(թիւ, տող) local function lucky(a, b) -- Կարելի է սահմանել սեփական գործառոյթներ։ Հոս կը սահմանենք «lucky» գործառոյթ մը, որ ունի երկու մուտք՝ a եւ b։ Անունները ձեր ընտրութիւնն են։ if b == 'այո' then -- Պայման․ եթէ b-ն «այո» տողն է։ Տողերը կը պահանջեն չակերտ։ Չմոռնաք աւելցնել «then»։ return a .. '-ը իմ բախտաւոր թիւս է։' -- Եթէ վերի պայմանը կատարուի, կ'արտադրէ «a-ը իմ բախտաւոր թիւս է։»։ Տողերու միացման գործողիչը երկու կէտով կը նշուի։ else -- Եթէ ոչ մէկ պայման կատարուի, այսինքն եթէ b-ն ուրիշ բան է, ելքը կը նշուի յաջորդ տողին վրայ։ «else»-ը «then» չ'առներ։ return a -- Պարզապէս կ'արտադրէ a-ն։ end -- «if» բաժինը պէտք է վերջանայ «end»-ով։ end -- Ինչպէս նաեւ «function»-ը։ --- Name2 -- @param {Frame} frame ընթացիկ frame-ը -- @return Ելք մը function p.Name2(frame) -- Յաջորդ հինգ տողերը գլխաւորաբար դիւրութեան համար են եւ կրնաք գործածել այնպէս ինչպէս են։ Ելքի պայմանները կը սկսին անոնցմէ ետք։ local pf = frame:getParent().args -- Այս տողը կաղապարի պարամետրերը դիւրութեամբ գործածելի կը դարձնէ։ Հաւասարումի նշանը կը գործածուի փոփոխականներ սահմանելու համար։ «pf»-ը կրնաք փոխարինել ձեր ընտրած բառով։ local f = frame.args -- Այս տողը {{#invoke:}}-ի պարամետրերը դիւրութեամբ գործածելի կը դարձնէ։ «f»-ը կրնաք փոխարինել ձեր ընտրած բառով։ local M = tonumber(f[1] or pf[1]) -- f[1]-ը եւ pf[1]-ը, զորս նոր սահմանեցինք, առաջին պարամետրին կը վերաբերին։ Այս տողը զանոնք դիւրութեան համար «M» կը կարճեցնէ։ local m = tonumber(f[2] or pf[2]) -- Երկրորդը կարճցուած՝ «m»։ local l = f.lucky or pf.lucky -- «lucky» անուանեալ պարամետրը կարճցուած է «l»։ Նկատի առէք, որ շարահիւսութիւնը տարբեր է անանուն պարամետրերէն։ if m == nil then -- Եթէ երկրորդ պարամետրը գործածուած չէ։ return 'Առանձին' -- Կ'արտադրէ «Առանձին» տողը, եթէ առաջին պայմանը կատարուի։ elseif M > m then -- Եթէ առաջին պայմանը չկատարուի, այս տողը կը ստուգէ երկրորդ պայման մը․ արդեօք M-ը մեծ է m-էն։ return lucky(M - m, l) -- Եթէ պայմանը կատարուի, տարբերութիւնը կը հաշուուի եւ l-ին հետ կը փոխանցուի մեր սահմանած գործառոյթին։ Ելքը կախեալ է անկէ, թէ l-ը «այո» դրուած է թէ ոչ։ else return 'Դրական եղիր։' end end return p --Բոլոր մոդուլները կը վերջանան՝ իրենց գործառոյթները պարունակող փոփոխականը Ուիքիփետիային վերադարձնելով։ -- Հիմա կրնանք գործածել այս մոդուլը՝ կանչելով {{#invoke: Example | hello }}, -- {{#invoke: Example | hello_to | Ֆրետ }}, կամ {{#invoke:Example|count_fruit|bananas=5|apples=6}}։ -- Նկատի առէք, որ invoke-ի առաջին մասը մոդուլին ուիքիէջին անունն է, -- իսկ երկրորդ մասը՝ ձեր վերադարձուցած փոփոխականին կցուած գործառոյթներէն մէկուն անունը։ -- «print» գործառոյթը արտօնուած չէ Ուիքիփետիայի մէջ։ Ամբողջ ելքը կ'իրագործուի -- Ուիքիփետիային «վերադարձուած» տողերու միջոցով։ 077n3j0zqli93tem6jawwfjopwgx2w3 10 32381 253284 2026-08-11T14:16:00Z ShahenWasHere 140 Էջը վերայղուած է դէպի [[Կաղապար:Hidden begin]] 253284 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Կաղապար:Hidden begin]] 2nedr8a456qhdtqps1frn2bninj04jk 10 32382 253285 2026-08-11T14:16:26Z ShahenWasHere 140 Էջը վերայղուած է դէպի [[Կաղապար:Hidden end]] 253285 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Կաղապար:Hidden end]] bvmt0609lpp2zzsixphtvwcpp9asmu1 10 32383 253286 2026-08-11T14:19:38Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «{{#if: {{NAMESPACE}} ||[[Ստորոգութիւն:Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ]]}}{{#if:{{REVISIONID}}||&ensp;<span class="error" style="font-size:100%; font-weight:normal">(Զգուշացում. ստուգեցէ՛ք ISSN-ը)</span>}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude>»: 253286 wikitext text/x-wiki {{#if: {{NAMESPACE}} ||[[Ստորոգութիւն:Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ]]}}{{#if:{{REVISIONID}}||&ensp;<span class="error" style="font-size:100%; font-weight:normal">(Զգուշացում. ստուգեցէ՛ք ISSN-ը)</span>}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> bumf093npuruqr5alaex2o4qsa4yfso 10 32384 253287 2026-08-11T14:23:07Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «<!-- Documentation for Կաղապար:Please check ISSN. Place categories at the bottom of this page; interwikis go on Wikidata. --> == Գործածութիւն == Այս կաղապարը կը նշէ ISSN մը (International Standard Serial Number՝ պարբերականի միջազգային չափանիշային թիւ), որ թերեւս վաւեր չէ։ Օրինակ՝ <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{ISSN|1234-56789}} {{Please check ISSN}} </syntaxhighlight...»: 253287 wikitext text/x-wiki <!-- Documentation for Կաղապար:Please check ISSN. Place categories at the bottom of this page; interwikis go on Wikidata. --> == Գործածութիւն == Այս կաղապարը կը նշէ ISSN մը (International Standard Serial Number՝ պարբերականի միջազգային չափանիշային թիւ), որ թերեւս վաւեր չէ։ Օրինակ՝ <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{ISSN|1234-56789}} {{Please check ISSN}} </syntaxhighlight> Կաղապարը յօդուածին մէջ որեւէ տեսանելի փոփոխութիւն չ՚ըներ։ Փոխարէնը՝ յօդուածը կ՚աւելցնէ սպասարկման թաքուն ստորոգութեան մը մէջ՝ [[:Ստորոգութիւն:Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ]]։ Խմբագրութեան նախադիտումի ընթացքին կաղապարը ցոյց կու տայ այս զգուշացումը՝ <span class="error" style="font-size:100%; font-weight:normal">(Զգուշացում. ստուգեցէ՛ք ISSN-ը)</span>։ Զգուշացումը կ՚երեւի '''միայն''' նախադիտումի ընթացքին. պահպանուած էջին վրայ ընթերցողը զայն երբեք չի տեսներ։ == Պարամետրեր == Ընտրովի <code>reason</code> պարամետրը կը ծառայէ բացատրելու թէ ինչու ISSN-ը վաւեր չէ։ Օրինակ՝ <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{ISSN|1234-56789}} {{Please check ISSN|reason=Թուանշանները շատ են։}} </syntaxhighlight> Այս պարամետրը որեւէ ելք չ՚արտադրեր եւ ընթերցողին ցոյց չի տրուիր։ Կ՚երեւի միայն յօդուածին սկզբնագիրին մէջ՝ յաջորդ խմբագիրին համար։ <includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|| <!-- Categories below this line --> [[Ստորոգութիւն:Ներտողային յղումներու սրբագրման կաղապարներ]] }}</includeonly> hgxbg1bj5hfuzwukbtawqckmdbrtxmu 10 32385 253288 2026-08-11T14:24:44Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «[https://www.worldcat.org/oclc/{{{1}}} {{{1}}}]<noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude>»: 253288 wikitext text/x-wiki [https://www.worldcat.org/oclc/{{{1}}} {{{1}}}]<noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> oytqowfy9w1fcwvjdbsfd4l7n85qvpi 10 32386 253289 2026-08-11T14:29:58Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «<!-- Documentation for Կաղապար:OCLC search link. Place categories at the bottom of this page; interwikis go on Wikidata. --> == Գործածութիւն == Այս կաղապարը կը ստեղծէ յղում մը՝ WorldCat-ի մէջ տպագիր կամ առցանց հրատարակութիւն մը գտնելու համար, ըստ անոր OCLC-ի հսկիչ թիւին (OCLC Control Number, կրճատ՝ OCN)։ Կրնայ գործածուիլ ուղղակի...»: 253289 wikitext text/x-wiki <!-- Documentation for Կաղապար:OCLC search link. Place categories at the bottom of this page; interwikis go on Wikidata. --> == Գործածութիւն == Այս կաղապարը կը ստեղծէ յղում մը՝ WorldCat-ի մէջ տպագիր կամ առցանց հրատարակութիւն մը գտնելու համար, ըստ անոր OCLC-ի հսկիչ թիւին (OCLC Control Number, կրճատ՝ OCN)։ Կրնայ գործածուիլ ուղղակիօրէն կամ ուրիշ կաղապարներու մէջ։ Երկու պարագային ալ հարկ է որ ընթերցողին յստակ ըլլայ թէ յղումը OCLC-ի որոնումի մը կը տանի։ ; Օրինակ * Գործածութիւն՝ <code><nowiki>{{OCLC search link|22239204}}</nowiki></code> * Յղումին հասցէն՝ <code>https://www.worldcat.org/oclc/22239204</code> * Կ՚երեւի այսպէս՝ {{OCLC search link|22239204}} == Ծանօթութիւն == OCLC-ի թիւը կը գտնուի նաեւ ուրիշ կաղապարներու մէջ՝ գիրքի, հանդէսի, պարբերաթերթի եւ թերթի տեղեկաքարտերուն, ինչպէս նաեւ ծանօթագրութեան կաղապարներուն, <code>oclc</code> պարամետրով։ Օրինակ՝ <code>|oclc=22239204</code>։ <includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|| <!-- Categories below this line --> [[Ստորոգութիւն:Արտաքին յղումներու կաղապարներ|{{PAGENAME}}]] }}</includeonly> 8d78lxwp6us70x9m0dl5t2x0z2fmo0x 10 32387 253290 2026-08-11T14:35:18Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «[[:Ստորոգութիւն:{{PAGENAME:{{{1}}}}}|<!-- -->{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|Ստորոգութիւն:{{PAGENAME:{{{1}}}}}}}<!-- -->]]&nbsp;({{PAGESINCATEGORY:{{PAGENAME:{{{1}}}}}|{{{2|all}}}}})<noinclude> {{Documentation}} </noinclude>»: 253290 wikitext text/x-wiki [[:Ստորոգութիւն:{{PAGENAME:{{{1}}}}}|<!-- -->{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|Ստորոգութիւն:{{PAGENAME:{{{1}}}}}}}<!-- -->]]&nbsp;({{PAGESINCATEGORY:{{PAGENAME:{{{1}}}}}|{{{2|all}}}}})<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 3maqzjmonh59u1orh653jsaaqy07tyy 10 32388 253291 2026-08-11T14:37:06Z ShahenWasHere 140 Էջը վերայղուած է դէպի [[Կաղապար:Category link with count]] 253291 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Կաղապար:Category link with count]] f9vei588hfupxtswk8r7il58ipi4glc 0 32389 253292 2026-08-11T14:39:20Z ShahenWasHere 140 Էջը վերայղուած է դէպի [[Ուիքիմետիա Հիմնադրամ]] 253292 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ուիքիմետիա Հիմնադրամ]] 5r3nv0q107oc5v16bniiuwi2v7pqm96 10 32390 253293 2026-08-11T14:39:48Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «<!-- Documentation for Կաղապար:Clc. Place categories at the bottom of this page; interwikis go on Wikidata. --> == Նկարագրութիւն == <code>{{Clc|...}}</code> կը ստեղծէ յղում մը ստորոգութեան մը, եւ անոր կողքին կը ցուցադրէ ստորոգութեան մէջ եղած էջերուն թիւը։ Թիւը կու գայ <code>PAGESINCATEGORY</code> վերլուծիչի ֆունկցիայէն։ == Գործա...»: 253293 wikitext text/x-wiki <!-- Documentation for Կաղապար:Clc. Place categories at the bottom of this page; interwikis go on Wikidata. --> == Նկարագրութիւն == <code>{{Clc|...}}</code> կը ստեղծէ յղում մը ստորոգութեան մը, եւ անոր կողքին կը ցուցադրէ ստորոգութեան մէջ եղած էջերուն թիւը։ Թիւը կու գայ <code>PAGESINCATEGORY</code> վերլուծիչի ֆունկցիայէն։ == Գործածութիւն == Մէկ պարամետրով՝ * <code><nowiki>{{Clc|ՍՏՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆ}}</nowiki></code> Երկու պարամետրով՝ * <code><nowiki>{{Clc|ՍՏՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆ|ՏԵՍԱԿ}}</nowiki></code> Երկրորդ պարամետրը կ՚որոշէ թէ ի՛նչ կը հաշուուի։ Անոր արժէքները անգլերէն բանալի բառեր են եւ չեն թարգմանուիր՝ * <code>all</code>՝ ամբողջը (լռելեայն) * <code>pages</code>՝ միայն յօդուածները * <code>subcats</code>՝ միայն ենթաստորոգութիւնները * <code>files</code>՝ միայն նիշքերը <code>name</code> պարամետրը կը փոխէ յղումին ցուցադրուող գրութիւնը՝ * <code><nowiki>{{Clc|ՍՏՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆ|name=ԱՆՈՒՆ}}</nowiki></code> <code>Ստորոգութիւն:</code> նախածանցը ընտրովի է։ Կաղապարը կ՚ընդունի թէ՛ նախածանցով, թէ՛ առանց նախածանցի գրուած անունը, ինչպէս նաեւ անգլերէն <code>Category:</code> նախածանցը՝ en-էն ներմուծուած կաղապարներուն համար։ == Օրինակներ == * <code><nowiki>{{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ}}</nowiki></code> &rarr; {{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ}} * <code><nowiki>{{Clc|Ստորոգութիւն:Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ}}</nowiki></code> &rarr; {{Clc|Ստորոգութիւն:Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ}} * <code><nowiki>{{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ|pages}}</nowiki></code> &rarr; {{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ|pages}} * <code><nowiki>{{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ|subcats}}</nowiki></code> &rarr; {{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ|subcats}} * <code><nowiki>{{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ|name=Անվաւեր ISSN}}</nowiki></code> &rarr; {{Clc|Անվաւեր ISSN ունեցող յօդուածներ|name=Անվաւեր ISSN}} == Ծախսատար ֆունկցիա == <code>PAGESINCATEGORY</code> ծախսատար վերլուծիչի ֆունկցիա է։ Ամէն էջ ունի այդպիսի ֆունկցիաներու սահմանաւորուած թիւ, եւ սահմանէն ետք մնացած կանչերը լուռ կերպով կը դադրին աշխատելէ. թիւը պարզապէս չ՚երեւիր։ Եթէ երկար ցանկի մը մէջ թիւերը կէսէն ետք կ՚անհետանան, պատճառը ասիկա է, ոչ թէ կաղապարին սխալ մը։ Ճշգրիտ սահմանը տեսնելու համար՝ նայէ՛ էջին սկզբնագիրին HTML մեկնաբանութիւններուն, ուր կայ <code>Expensive parser function count</code> տողը։ == Տարբերութիւններ en տարբերակէն == * en տարբերակը կը գործածէ <code>Module:String</code>՝ նախածանցը հեռացնելու համար, եւ կը ճանչնայ միայն անգլերէն <code>Category:</code> նախածանցը։ Հոս անոր տեղ կը գործածուի <code>{{PAGENAME:}}</code> կախարդական բառը, որ կը հեռացնէ որեւէ անուանատարածքի նախածանց։ Այսպէսով <code>Module:String</code>-ի կախեալութիւնը կը վերնայ։ * Հետեւանք. եթէ կաղապարին տրուի ուրիշ անուանատարածքի էջ մը, օրինակ <code>Կաղապար:Ինչ որ բան</code>, նախածանցը կը հեռցուի եւ յղումը կ՚երթայ <code>Ստորոգութիւն:Ինչ որ բան</code>։ en տարբերակը զայն անփոփոխ կը ձգէր։ * en-ի վրայ կաղապարին լման անունն է <code>Category link with count</code>, իսկ <code>clc</code>՝ կարճ ձեւը։ Հոս կայ միայն <code>Clc</code>։ <includeonly>{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|| <!-- Categories below this line --> [[Ստորոգութիւն:Ստորոգութեան յղումի կաղապարներ|{{PAGENAME}}]] }}</includeonly> a7vctptq45mzkk41q884935hciy2ceg 0 32391 253294 2026-08-11T14:52:04Z ShahenWasHere 140 Նոր էջ «{{Infobox website | name = Wiktionary | logo = WiktionaryEn.svg | logo_size = 125px | logo_alt = Logo of English Wiktionary, featuring letters from different scripts | logo_caption = Logo of English Wiktionary | screenshot = English Wiktionary 2024.png | caption = Main Page of the English Wiktionary on December 4, 2024 | collapsible = yes | type = [[Dictionary|Online dictionary]] | language = [[Multilingual]] ({{NUMBEROF|active|wiktionary}} active)<ref name="Wikimedia-2" />...»: 253294 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Wiktionary | logo = WiktionaryEn.svg | logo_size = 125px | logo_alt = Logo of English Wiktionary, featuring letters from different scripts | logo_caption = Logo of English Wiktionary | screenshot = English Wiktionary 2024.png | caption = Main Page of the English Wiktionary on December 4, 2024 | collapsible = yes | type = [[Dictionary|Online dictionary]] | language = [[Multilingual]] ({{NUMBEROF|active|wiktionary}} active)<ref name="Wikimedia-2" /> | owner = [[Wikimedia Foundation]] | author = {{ubl|[[Jimmy Wales]]|[[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] community}} | url = {{URL|wiktionary.org}} | commercial = No | registration = Optional | launch_date = {{Start date and age|2002|12|12}} | current_status = Active }} 13ucob9jft8oy8d39yjh0lo3xrgyf86 253295 253294 2026-08-11T15:00:23Z ShahenWasHere 140 253295 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Wiktionary | logo = WiktionaryEn.svg | logo_size = 125px | logo_alt = Logo of English Wiktionary, featuring letters from different scripts | logo_caption = Logo of English Wiktionary | screenshot = English Wiktionary 2024.png | caption = Main Page of the English Wiktionary on December 4, 2024 | collapsible = yes | type = [[Dictionary|Online dictionary]] | language = [[Multilingual]] ({{NUMBEROF|active|wiktionary}} active)<ref name="Wikimedia-2" /> | owner = [[Wikimedia Foundation]] | author = {{ubl|[[Jimmy Wales]]|[[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] community}} | url = {{URL|wiktionary.org}} | commercial = No | registration = Optional | launch_date = {{Start date and age|2002|12|12}} | current_status = Active }}'''Ուիքիբառարանը''' բազմալեզու, ցանցահիմն ծրագիր մըն է, որուն նպատակն է ստեղծել ազատ բովանդակութեամբ բառարան մը՝ մեծ թիւով բնական լեզուներու եւ շարք մը արհեստական լեզուներու եզրերու (ներառեալ բառեր, դարձուածքներ, առածներ, լեզուաբանական վերակազմութիւններ եւ այլն)։ Այս գրառումները կրնան պարունակել սահմանումներ, բացատրող պատկերներ, արտասանութիւններ, ստուգաբանութիւններ, հոլովումներ ու խոնարհումներ, գործածութեան օրինակներ, մէջբերումներ, առնչակից եզրեր եւ եզրերու թարգմանութիւնները այլ լեզուներու, ինչպէս նաեւ այլ յատկութիւններ։ Ան համագործակցաբար կը խմբագրուի կամաւորներու կողմէ ուիքիի ճամբով։ Անոր անունը wiki եւ dictionary բառերու միաձուլումն է։ Ան մատչելի է 198 լեզուով եւ Պարզ Անգլերէնով։ Իր քոյր ծրագիր [[Ուիքիփետիա|Ուիքիփետիային]] նման, Ուիքիբառարանը կը կառավարուի [[Ուիքիմետիա Հիմնարկ|Ուիքիմետիա Հիմնարկին]] կողմէ եւ համագործակցաբար կը գրուի կամաւորներու կողմէ, որոնք կը կոչուին «ուիքիբառարանագիրներ»։ Անոր ուիքի ծրագրային ապահովումը՝ MediaWiki, կը թոյլատրէ, որ կայքէջին հասնող գրեթէ ամէն ոք գրառումներ ստեղծէ եւ խմբագրէ։ Քանի որ Ուիքիբառարանը սահմանափակուած չէ տպագիր տարածքի նկատառումներով, Ուիքիբառարանի լեզուական հրատարակութիւններուն մեծ մասը կը տրամադրէ բազմաթիւ լեզուներէ եզրերու սահմանումներ եւ թարգմանութիւններ, իսկ կարգ մը հրատարակութիւններ կ՚առաջարկեն լրացուցիչ տեղեկութիւններ, որոնք սովորաբար կը գտնուին հոմանշարաններու մէջ։ Ուիքիբառարանի տուեալները յաճախ կը գործածուին բնական լեզուի մշակման զանազան աշխատանքներու մէջ։ == Պատմութիւն եւ զարգացում == Ուիքիբառարանը առցանց դրուեցաւ 12 Դեկտեմբեր 2002-ին՝ Տանիէլ Ալսթընի առաջարկէն եւ Ուիքիփետիայի համահիմնադիր [[Լարի Սենկըր|Լարի Սենկըրի]] գաղափարէն։ 28 Մարտ 2004-ին սկսան առաջին ոչ-[[անգլերէն]] Ուիքիբառարանները՝ [[ֆրանսերէն]] եւ [[լեհերէն]]։ Անկէ ի վեր սկսած են բազմաթիւ այլ լեզուներով Ուիքիբառարաններ։ Ուիքիբառարանը կը հիւրընկալուէր ժամանակաւոր տիրոյթի անունի մը վրայ (wiktionary.wikipedia.org) մինչեւ 1 Մայիս 2004, երբ ան անցաւ ներկայ տիրոյթի անունին։ 2021-ի Յուլիսի դրութեամբ Ուիքիբառարանը իր հրատարակութիւններուն մէջ ունի աւելի քան 30 միլիոն յօդուած (եւ աւելի շատ գրառում)։ Լեզուական հրատարակութիւններէն ամենամեծը անգլերէն Ուիքիբառարանն է՝ աւելի քան 7.5 միլիոն գրառումով, որուն կը հետեւին ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 4.7 միլիոնով, եւ մալկաշերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 3.5 միլիոն գրառումով։ Քառասուներեք Ուիքիբառարան լեզուական հրատարակութիւն իւրաքանչիւրը կը պարունակէ աւելի քան 100,000 գրառում։ Ծրագիրի ամենամեծ լեզուական հրատարակութիւններու սահմանումներէն շատերը ստեղծուած են պոթերու կողմէ, որոնք գրառումներ ստեղծելու ստեղծագործ եղանակներ գտած են, կամ (հազուադէպօրէն) ինքնաշխատօրէն ներածած են հազարաւոր գրառումներ նախապէս հրատարակուած բառարաններէ։ 2007-ին անգլերէն Ուիքիբառարանին մէջ արձանագրուած 18 պոթերէն եօթը հոն ստեղծեցին գրառումներէն 163,000-ը։ Ուրիշ պոթ մը՝ «ThirdPersBot», պատասխանատու էր շարք մը երրորդ դէմքի խոնարհումներու աւելցումին, որոնք սովորական բառարաններու մէջ իրենց սեփական գրառումը պիտի չստանային. օրինակ, ան «smoulders» բառը սահմանեց որպէս smoulder-ի «եզակի երրորդ դէմքի պարզ ներկայ ձեւը»։ Այն 1,269,938 սահմանումներէն, զորս անգլերէն Ուիքիբառարանը կը տրամադրէ 996,450 անգլերէն բառերու համար, 478,068-ը այս տեսակի «ձեւի» սահմանումներ են։ Ասիկա կը նշանակէ, որ նոյնիսկ առանց այդպիսի գրառումներու, անգլերէնի անոր ընդգրկումը զգալիօրէն աւելի մեծ է, քան մեծ միալեզու տպագիր բառարաններունը։ Merriam-Webster-ի Third New International Dictionary-ն, օրինակ, ունի 475,000 գրառում (բազմաթիւ լրացուցիչ ներդրուած գլխաբառերով). Oxford English Dictionary-ն ունի 615,000 գլխաբառ, բայց կ՚ընդգրկէ նաեւ միջին անգլերէնը, որուն համար անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի լրացուցիչ 34,234 բացատրական սահմանում։ Գոյութիւն ունին մանրամասն վիճակագրութիւններ՝ ցոյց տալու համար, թէ զանազան տեսակի քանի գրառում գոյութիւն ունի։ [[File:Wiktionary_growth.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wiktionary_growth.png|ձախից|մինի|250x250փքս|Մեծ թիւով յօդուածներ ստեղծելու համար պոթերու գործածութիւնը կ՚երեւի որպէս «աճի պոռթկումներ» Ուիքիբառարանի ամենամեծ ութ հրատարակութիւններու յօդուածներու թիւի այս գծապատկերին վրայ։ (Տուեալները՝ 2009-ի Դեկտեմբերի դրութեամբ)]] Անգլերէն Ուիքիբառարանը պոթերու վրայ չի հիմնուիր այնքան, որքան կարգ մը այլ հրատարակութիւններ։ Ֆրանսերէն եւ վիեթնամերէն Ուիքիբառարանները, օրինակ, ներածեցին Free Vietnamese Dictionary Project-ի (FVDP) մեծ բաժիններ, որ ազատ բովանդակութեամբ երկլեզու բառարաններ կը տրամադրէ վիեթնամերէնէ եւ վիեթնամերէնի։ Այս ներածուած գրառումները կը կազմեն վիեթնամերէն հրատարակութեան բովանդակութեան գրեթէ ամբողջութիւնը։ Անգլերէն հրատարակութեան նման, ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը ներածած է մօտաւորապէս 20,000 գրառում չինական, ճաբոնական եւ քորէական նշանագիրերու Unihan շտեմարանէն։ Ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը արագօրէն աճեցաւ 2006-ին՝ մեծ մասամբ շնորհիւ պոթերու, որոնք բազմաթիւ գրառումներ կը պատճէնէին հին, ազատ արտօնագիրով բառարաններէ, ինչպէս Dictionnaire de l'Académie française-ի ութերորդ հրատարակութիւնը (1935, շուրջ 35,000 բառ), ինչպէս նաեւ պոթեր գործածելով՝ ֆրանսերէն թարգմանութիւններով բառեր աւելցնելու համար այլ Ուիքիբառարան հրատարակութիւններէ։ Ռուսերէն հրատարակութիւնը աճեցաւ գրեթէ 80,000 գրառումով, երբ «LXbot» կաղապարային գրառումներ աւելցուց (խորագիրներով, բայց առանց սահմանումներու) անգլերէն եւ գերմաներէն բառերու համար։ 2021-ի Յուլիսի դրութեամբ անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի աւելի քան 791,870 բացատրական սահմանում եւ աւելի քան 1,269,938 ընդհանուր սահմանում (ներառեալ տարբեր ձեւերը) միայն անգլերէն գրառումներու համար, իսկ բոլոր լեզուներով՝ ընդհանուր առմամբ աւելի քան 9,928,056 սահմանում։ '''Տարբերանշաններ''' Ուիքիբառարանը պատմականօրէն չէ ունեցած միասնական տարբերանշան իր բազմաթիւ լեզուական հրատարակութիւններուն մէջ։ Կարգ մը հրատարակութիւններ կը գործածեն տարբերանշաններ, որոնք կը պատկերեն «Ուիքիբառարան» եզրին մասին բառարանային գրառում մը՝ հիմնուած անգլերէն Ուիքիբառարանի նախորդ տարբերանշանին վրայ, որ ձեւաւորուած էր MediaWiki-ի մշակող Պրուք Վիպըրի կողմէ։ Քանի որ զուտ գրային տարբերանշան մը պէտք է զգալիօրէն տարբերի լեզուէ լեզու, միասնական տարբերանշան մը որդեգրելու չորս փուլէ բաղկացած մրցոյթ մը կայացաւ Ուիքիմետիա Մեթա-Ուիքիի վրայ՝ 2006-ի Սեպտեմբերէն Հոկտեմբեր։ Կարգ մը համայնքներ որդեգրեցին «Smurrayinchester» անունով ծանօթ օգտատէրին յաղթող աշխատանքը՝ փայտէ սալիկներու 3×3 ցանց մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կրէ նշանագիր մը տարբեր գրահամակարգէ։ Սակայն քուէարկութիւնը չտեսաւ Ուիքիբառարանի համայնքէն այնքան մասնակցութիւն, որքան համայնքի կարգ մը անդամներ կը յուսային, եւ աւելի մեծ ուիքիներէն շարք մը ի վերջոյ պահեցին իրենց գրային տարբերանշանները։ 2009-ի Ապրիլին հարցը վերյարուցուեցաւ նոր մրցոյթով մը։ Այս անգամ «AAEngelman»-ի կողմէ բաց կազմակապ բառարանի մը պատկերումը յաղթեց դէմ առ դէմ քուէարկութեան մը մէջ 2006-ի տարբերանշանին դէմ, բայց նոր տարբերանշանը կատարելագործելու եւ որդեգրելու գործընթացը ապա կասեցաւ։ Յաջորդող տարիներուն կարգ մը ուիքիներ իրենց գրային տարբերանշանները փոխարինեցին երկու աւելի նոր տարբերանշաններէն մէկով։ 2012-ին անգլերէն Ուիքիբառարանի տարբերանշանը գործածող 55 ուիքի ստացան «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին տեղայնացուած տարբերակները։ 2016-ի Յուլիսին անգլերէն Ուիքիբառարանը որդեգրեց այս տարբերանշանի տարբերակ մը։ 4 Յուլիս 2016-ի դրութեամբ 135 ուիքի, որոնք կը ներկայացնեն Ուիքիբառարանի գրառումներուն 61 տոկոսը, կը գործածեն «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին վրայ հիմնուած տարբերանշան, 33 ուիքի (36 տոկոս) կը գործածեն գրային տարբերանշան, իսկ երեք ուիքի (3 տոկոս) կը գործածեն «AAEngelman»-ի 2009-ի ձեւաւորումը։ 8xumqsowe4etbsh6zsy8k81hecjus56 253296 253295 2026-08-11T15:00:50Z ShahenWasHere 140 253296 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Wiktionary | logo = WiktionaryEn.svg | logo_size = 125px | logo_alt = Logo of English Wiktionary, featuring letters from different scripts | logo_caption = Logo of English Wiktionary | screenshot = English Wiktionary 2024.png | caption = Main Page of the English Wiktionary on December 4, 2024 | collapsible = yes | type = [[Dictionary|Online dictionary]] | language = [[Multilingual]] ({{NUMBEROF|active|wiktionary}} active)<ref name="Wikimedia-2" /> | owner = [[Wikimedia Foundation]] | author = {{ubl|[[Jimmy Wales]]|[[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] community}} | url = {{URL|wiktionary.org}} | commercial = No | registration = Optional | launch_date = {{Start date and age|2002|12|12}} | current_status = Active }}'''Ուիքիբառարանը''' բազմալեզու, ցանցահիմն ծրագիր մըն է, որուն նպատակն է ստեղծել ազատ բովանդակութեամբ բառարան մը՝ մեծ թիւով բնական լեզուներու եւ շարք մը արհեստական լեզուներու եզրերու (ներառեալ բառեր, դարձուածքներ, առածներ, լեզուաբանական վերակազմութիւններ եւ այլն)։ Այս գրառումները կրնան պարունակել սահմանումներ, բացատրող պատկերներ, արտասանութիւններ, ստուգաբանութիւններ, հոլովումներ ու խոնարհումներ, գործածութեան օրինակներ, մէջբերումներ, առնչակից եզրեր եւ եզրերու թարգմանութիւնները այլ լեզուներու, ինչպէս նաեւ այլ յատկութիւններ։ Ան համագործակցաբար կը խմբագրուի կամաւորներու կողմէ ուիքիի ճամբով։ Անոր անունը wiki եւ dictionary բառերու միաձուլումն է։ Ան մատչելի է 198 լեզուով եւ Պարզ Անգլերէնով։ Իր քոյր ծրագիր [[Ուիքիփետիա|Ուիքիփետիային]] նման, Ուիքիբառարանը կը կառավարուի [[Ուիքիմետիա Հիմնարկ|Ուիքիմետիա Հիմնարկին]] կողմէ եւ համագործակցաբար կը գրուի կամաւորներու կողմէ, որոնք կը կոչուին «ուիքիբառարանագիրներ»։ Անոր ուիքի ծրագրային ապահովումը՝ MediaWiki, կը թոյլատրէ, որ կայքէջին հասնող գրեթէ ամէն ոք գրառումներ ստեղծէ եւ խմբագրէ։ Քանի որ Ուիքիբառարանը սահմանափակուած չէ տպագիր տարածքի նկատառումներով, Ուիքիբառարանի լեզուական հրատարակութիւններուն մեծ մասը կը տրամադրէ բազմաթիւ լեզուներէ եզրերու սահմանումներ եւ թարգմանութիւններ, իսկ կարգ մը հրատարակութիւններ կ՚առաջարկեն լրացուցիչ տեղեկութիւններ, որոնք սովորաբար կը գտնուին հոմանշարաններու մէջ։ Ուիքիբառարանի տուեալները յաճախ կը գործածուին բնական լեզուի մշակման զանազան աշխատանքներու մէջ։ == Պատմութիւն եւ զարգացում == Ուիքիբառարանը առցանց դրուեցաւ 12 Դեկտեմբեր 2002-ին՝ Տանիէլ Ալսթընի առաջարկէն եւ Ուիքիփետիայի համահիմնադիր [[Լարի Սենկըր|Լարի Սենկըրի]] գաղափարէն։ 28 Մարտ 2004-ին սկսան առաջին ոչ-[[անգլերէն]] Ուիքիբառարանները՝ [[ֆրանսերէն]] եւ [[լեհերէն]]։ Անկէ ի վեր սկսած են բազմաթիւ այլ լեզուներով Ուիքիբառարաններ։ Ուիքիբառարանը կը հիւրընկալուէր ժամանակաւոր տիրոյթի անունի մը վրայ (wiktionary.wikipedia.org) մինչեւ 1 Մայիս 2004, երբ ան անցաւ ներկայ տիրոյթի անունին։ 2021-ի Յուլիսի դրութեամբ Ուիքիբառարանը իր հրատարակութիւններուն մէջ ունի աւելի քան 30 միլիոն յօդուած (եւ աւելի շատ գրառում)։ Լեզուական հրատարակութիւններէն ամենամեծը անգլերէն Ուիքիբառարանն է՝ աւելի քան 7.5 միլիոն գրառումով, որուն կը հետեւին ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 4.7 միլիոնով, եւ մալկաշերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 3.5 միլիոն գրառումով։ Քառասուներեք Ուիքիբառարան լեզուական հրատարակութիւն իւրաքանչիւրը կը պարունակէ աւելի քան 100,000 գրառում։ Ծրագիրի ամենամեծ լեզուական հրատարակութիւններու սահմանումներէն շատերը ստեղծուած են պոթերու կողմէ, որոնք գրառումներ ստեղծելու ստեղծագործ եղանակներ գտած են, կամ (հազուադէպօրէն) ինքնաշխատօրէն ներածած են հազարաւոր գրառումներ նախապէս հրատարակուած բառարաններէ։ 2007-ին անգլերէն Ուիքիբառարանին մէջ արձանագրուած 18 պոթերէն եօթը հոն ստեղծեցին գրառումներէն 163,000-ը։ Ուրիշ պոթ մը՝ «ThirdPersBot», պատասխանատու էր շարք մը երրորդ դէմքի խոնարհումներու աւելցումին, որոնք սովորական բառարաններու մէջ իրենց սեփական գրառումը պիտի չստանային. օրինակ, ան «smoulders» բառը սահմանեց որպէս smoulder-ի «եզակի երրորդ դէմքի պարզ ներկայ ձեւը»։ Այն 1,269,938 սահմանումներէն, զորս անգլերէն Ուիքիբառարանը կը տրամադրէ 996,450 անգլերէն բառերու համար, 478,068-ը այս տեսակի «ձեւի» սահմանումներ են։ Ասիկա կը նշանակէ, որ նոյնիսկ առանց այդպիսի գրառումներու, անգլերէնի անոր ընդգրկումը զգալիօրէն աւելի մեծ է, քան մեծ միալեզու տպագիր բառարաններունը։ Merriam-Webster-ի Third New International Dictionary-ն, օրինակ, ունի 475,000 գրառում (բազմաթիւ լրացուցիչ ներդրուած գլխաբառերով). Oxford English Dictionary-ն ունի 615,000 գլխաբառ, բայց կ՚ընդգրկէ նաեւ միջին անգլերէնը, որուն համար անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի լրացուցիչ 34,234 բացատրական սահմանում։ Գոյութիւն ունին մանրամասն վիճակագրութիւններ՝ ցոյց տալու համար, թէ զանազան տեսակի քանի գրառում գոյութիւն ունի։ [[File:Wiktionary_growth.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wiktionary_growth.png|ձախից|մինի|250x250փքս|Մեծ թիւով յօդուածներ ստեղծելու համար պոթերու գործածութիւնը կ՚երեւի որպէս «աճի պոռթկումներ» Ուիքիբառարանի ամենամեծ ութ հրատարակութիւններու յօդուածներու թիւի այս գծապատկերին վրայ։ (Տուեալները՝ 2009-ի Դեկտեմբերի դրութեամբ)]] Անգլերէն Ուիքիբառարանը պոթերու վրայ չի հիմնուիր այնքան, որքան կարգ մը այլ հրատարակութիւններ։ Ֆրանսերէն եւ վիեթնամերէն Ուիքիբառարանները, օրինակ, ներածեցին Free Vietnamese Dictionary Project-ի (FVDP) մեծ բաժիններ, որ ազատ բովանդակութեամբ երկլեզու բառարաններ կը տրամադրէ վիեթնամերէնէ եւ վիեթնամերէնի։ Այս ներածուած գրառումները կը կազմեն վիեթնամերէն հրատարակութեան բովանդակութեան գրեթէ ամբողջութիւնը։ Անգլերէն հրատարակութեան նման, ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը ներածած է մօտաւորապէս 20,000 գրառում չինական, ճաբոնական եւ քորէական նշանագիրերու Unihan շտեմարանէն։ Ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը արագօրէն աճեցաւ 2006-ին՝ մեծ մասամբ շնորհիւ պոթերու, որոնք բազմաթիւ գրառումներ կը պատճէնէին հին, ազատ արտօնագիրով բառարաններէ, ինչպէս Dictionnaire de l'Académie française-ի ութերորդ հրատարակութիւնը (1935, շուրջ 35,000 բառ), ինչպէս նաեւ պոթեր գործածելով՝ ֆրանսերէն թարգմանութիւններով բառեր աւելցնելու համար այլ Ուիքիբառարան հրատարակութիւններէ։ Ռուսերէն հրատարակութիւնը աճեցաւ գրեթէ 80,000 գրառումով, երբ «LXbot» կաղապարային գրառումներ աւելցուց (խորագիրներով, բայց առանց սահմանումներու) անգլերէն եւ գերմաներէն բառերու համար։ 2021-ի Յուլիսի դրութեամբ անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի աւելի քան 791,870 բացատրական սահմանում եւ աւելի քան 1,269,938 ընդհանուր սահմանում (ներառեալ տարբեր ձեւերը) միայն անգլերէն գրառումներու համար, իսկ բոլոր լեզուներով՝ ընդհանուր առմամբ աւելի քան 9,928,056 սահմանում։ '''Տարբերանշաններ''' Ուիքիբառարանը պատմականօրէն չէ ունեցած միասնական տարբերանշան իր բազմաթիւ լեզուական հրատարակութիւններուն մէջ։ Կարգ մը հրատարակութիւններ կը գործածեն տարբերանշաններ, որոնք կը պատկերեն «Ուիքիբառարան» եզրին մասին բառարանային գրառում մը՝ հիմնուած անգլերէն Ուիքիբառարանի նախորդ տարբերանշանին վրայ, որ ձեւաւորուած էր MediaWiki-ի մշակող Պրուք Վիպըրի կողմէ։ Քանի որ զուտ գրային տարբերանշան մը պէտք է զգալիօրէն տարբերի լեզուէ լեզու, միասնական տարբերանշան մը որդեգրելու չորս փուլէ բաղկացած մրցոյթ մը կայացաւ Ուիքիմետիա Մեթա-Ուիքիի վրայ՝ 2006-ի Սեպտեմբերէն Հոկտեմբեր։ Կարգ մը համայնքներ որդեգրեցին «Smurrayinchester» անունով ծանօթ օգտատէրին յաղթող աշխատանքը՝ փայտէ սալիկներու 3×3 ցանց մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կրէ նշանագիր մը տարբեր գրահամակարգէ։ Սակայն քուէարկութիւնը չտեսաւ Ուիքիբառարանի համայնքէն այնքան մասնակցութիւն, որքան համայնքի կարգ մը անդամներ կը յուսային, եւ աւելի մեծ ուիքիներէն շարք մը ի վերջոյ պահեցին իրենց գրային տարբերանշանները։ 2009-ի Ապրիլին հարցը վերյարուցուեցաւ նոր մրցոյթով մը։ Այս անգամ «AAEngelman»-ի կողմէ բաց կազմակապ բառարանի մը պատկերումը յաղթեց դէմ առ դէմ քուէարկութեան մը մէջ 2006-ի տարբերանշանին դէմ, բայց նոր տարբերանշանը կատարելագործելու եւ որդեգրելու գործընթացը ապա կասեցաւ։ Յաջորդող տարիներուն կարգ մը ուիքիներ իրենց գրային տարբերանշանները փոխարինեցին երկու աւելի նոր տարբերանշաններէն մէկով։ 2012-ին անգլերէն Ուիքիբառարանի տարբերանշանը գործածող 55 ուիքի ստացան «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին տեղայնացուած տարբերակները։ 2016-ի Յուլիսին անգլերէն Ուիքիբառարանը որդեգրեց այս տարբերանշանի տարբերակ մը։ 4 Յուլիս 2016-ի դրութեամբ 135 ուիքի, որոնք կը ներկայացնեն Ուիքիբառարանի գրառումներուն 61 տոկոսը, կը գործածեն «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին վրայ հիմնուած տարբերանշան, 33 ուիքի (36 տոկոս) կը գործածեն գրային տարբերանշան, իսկ երեք ուիքի (3 տոկոս) կը գործածեն «AAEngelman»-ի 2009-ի ձեւաւորումը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 6hu3empmb9jyl22ofixqmdovwv7j1y0 253297 253296 2026-08-11T15:08:00Z ShahenWasHere 140 /* Պատմութիւն եւ զարգացում */ 253297 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Wiktionary | logo = WiktionaryEn.svg | logo_size = 125px | logo_alt = Logo of English Wiktionary, featuring letters from different scripts | logo_caption = Logo of English Wiktionary | screenshot = English Wiktionary 2024.png | caption = Main Page of the English Wiktionary on December 4, 2024 | collapsible = yes | type = [[Dictionary|Online dictionary]] | language = [[Multilingual]] ({{NUMBEROF|active|wiktionary}} active)<ref name="Wikimedia-2" /> | owner = [[Wikimedia Foundation]] | author = {{ubl|[[Jimmy Wales]]|[[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] community}} | url = {{URL|wiktionary.org}} | commercial = No | registration = Optional | launch_date = {{Start date and age|2002|12|12}} | current_status = Active }}'''Ուիքիբառարանը''' բազմալեզու, ցանցահիմն ծրագիր մըն է, որուն նպատակն է ստեղծել ազատ բովանդակութեամբ բառարան մը՝ մեծ թիւով բնական լեզուներու եւ շարք մը արհեստական լեզուներու եզրերու (ներառեալ բառեր, դարձուածքներ, առածներ, լեզուաբանական վերակազմութիւններ եւ այլն)։ Այս գրառումները կրնան պարունակել սահմանումներ, բացատրող պատկերներ, արտասանութիւններ, ստուգաբանութիւններ, հոլովումներ ու խոնարհումներ, գործածութեան օրինակներ, մէջբերումներ, առնչակից եզրեր եւ եզրերու թարգմանութիւնները այլ լեզուներու, ինչպէս նաեւ այլ յատկութիւններ։ Ան համագործակցաբար կը խմբագրուի կամաւորներու կողմէ ուիքիի ճամբով։ Անոր անունը wiki եւ dictionary բառերու միաձուլումն է։ Ան մատչելի է 198 լեզուով եւ Պարզ Անգլերէնով։ Իր քոյր ծրագիր [[Ուիքիփետիա|Ուիքիփետիային]] նման, Ուիքիբառարանը կը կառավարուի [[Ուիքիմետիա Հիմնարկ|Ուիքիմետիա Հիմնարկին]] կողմէ եւ համագործակցաբար կը գրուի կամաւորներու կողմէ, որոնք կը կոչուին «ուիքիբառարանագիրներ»։ Անոր ուիքի ծրագրային ապահովումը՝ MediaWiki, կը թոյլատրէ, որ կայքէջին հասնող գրեթէ ամէն ոք գրառումներ ստեղծէ եւ խմբագրէ։ Քանի որ Ուիքիբառարանը սահմանափակուած չէ տպագիր տարածքի նկատառումներով, Ուիքիբառարանի լեզուական հրատարակութիւններուն մեծ մասը կը տրամադրէ բազմաթիւ լեզուներէ եզրերու սահմանումներ եւ թարգմանութիւններ, իսկ կարգ մը հրատարակութիւններ կ՚առաջարկեն լրացուցիչ տեղեկութիւններ, որոնք սովորաբար կը գտնուին հոմանշարաններու մէջ։ Ուիքիբառարանի տուեալները յաճախ կը գործածուին բնական լեզուի մշակման զանազան աշխատանքներու մէջ։ == Պատմութիւն եւ զարգացում == Ուիքիբառարանը առցանց դրուեցաւ 12 Դեկտեմբեր 2002-ին՝ Տանիէլ Ալսթընի առաջարկէն եւ Ուիքիփետիայի համահիմնադիր [[Լարի Սենկըր|Լարի Սենկըրի]] գաղափարէն։<ref>{{Cite web|url=http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html|title=Wikipedia mailing list archive discussion announcing the opening of the Wiktionary project|date=December 12, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140620100425/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-December/008311.html|archive-date=June 20, 2014|access-date=May 3, 2011|url-status=live}}</ref> 28 Մարտ 2004-ին սկսան առաջին ոչ-[[անգլերէն]] Ուիքիբառարանները՝ [[ֆրանսերէն]] եւ [[լեհերէն]]։<ref>[[mailarchive:wikipedia-l/2001-April/000076.html|Wikipedia mailing list archive discussion from Larry Sanger giving the idea on Wiktionary]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140620072635/http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-April/000076.html|date=June 20, 2014}} – Retrieved May 3, 2011</ref> Անկէ ի վեր սկսած են բազմաթիւ այլ լեզուներով Ուիքիբառարաններ։ Ուիքիբառարանը կը հիւրընկալուէր ժամանակաւոր տիրոյթի անունի մը վրայ (wiktionary.wikipedia.org) մինչեւ 1 Մայիս 2004, երբ ան անցաւ ներկայ տիրոյթի անունին։ 2021-ի Յուլիսի դրութեամբ Ուիքիբառարանը իր հրատարակութիւններուն մէջ ունի աւելի քան 30 միլիոն յօդուած (եւ աւելի շատ գրառում)։<ref>{{Cite web|url=https://www.wiktionary.org/|title=Wiktionary|website=www.wiktionary.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913141733/http://www.wiktionary.org/|archive-date=September 13, 2008|access-date=October 28, 2021|url-status=live}}</ref> Լեզուական հրատարակութիւններէն ամենամեծը անգլերէն Ուիքիբառարանն է՝ աւելի քան 7.5 միլիոն գրառումով, որուն կը հետեւին ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 4.7 միլիոնով, եւ մալկաշերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 3.5 միլիոն գրառումով։ Քառասուներեք Ուիքիբառարան լեզուական հրատարակութիւն իւրաքանչիւրը կը պարունակէ աւելի քան 100,000 գրառում։ Ծրագիրի ամենամեծ լեզուական հրատարակութիւններու սահմանումներէն շատերը ստեղծուած են պոթերու կողմէ, որոնք գրառումներ ստեղծելու ստեղծագործ եղանակներ գտած են, կամ (հազուադէպօրէն) ինքնաշխատօրէն ներածած են հազարաւոր գրառումներ նախապէս հրատարակուած բառարաններէ։ 2007-ին անգլերէն Ուիքիբառարանին մէջ արձանագրուած 18 պոթերէն եօթը հոն ստեղծեցին գրառումներէն 163,000-ը։<ref>[http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=TheDaveBot&dbname=enwiktionary_p TheDaveBot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011064312/http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=TheDaveBot&dbname=enwiktionary_p|date=October 11, 2007}}, [http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=TheCheatBot&dbname=enwiktionary_p TheCheatBot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011064411/http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=TheCheatBot&dbname=enwiktionary_p|date=October 11, 2007}}, [http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=Websterbot&dbname=enwiktionary_p Websterbot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011064313/http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=Websterbot&dbname=enwiktionary_p|date=October 11, 2007}}, [http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=PastBot&dbname=enwiktionary_p PastBot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011064300/http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=PastBot&dbname=enwiktionary_p|date=October 11, 2007}}, [http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=NanshuBot&dbname=enwiktionary_p NanshuBot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011064233/http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=NanshuBot&dbname=enwiktionary_p|date=October 11, 2007}}</ref> Ուրիշ պոթ մը՝ «ThirdPersBot», պատասխանատու էր շարք մը երրորդ դէմքի խոնարհումներու աւելցումին, որոնք սովորական բառարաններու մէջ իրենց սեփական գրառումը պիտի չստանային. օրինակ, ան «smoulders» բառը սահմանեց որպէս smoulder-ի «եզակի երրորդ դէմքի պարզ ներկայ ձեւը»։<ref>[https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=Wiktionary:Statistics/generated&oldid=63135332 Detailed statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723054334/https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=Wiktionary:Statistics/generated&oldid=63135332|date=July 23, 2021}} as of July 21, 2021</ref> Այն 1,269,938 սահմանումներէն, զորս անգլերէն Ուիքիբառարանը կը տրամադրէ 996,450 անգլերէն բառերու համար, 478,068-ը այս տեսակի «ձեւի» սահմանումներ են։ Ասիկա կը նշանակէ, որ նոյնիսկ առանց այդպիսի գրառումներու, անգլերէնի անոր ընդգրկումը զգալիօրէն աւելի մեծ է, քան մեծ միալեզու տպագիր բառարաններունը։ Merriam-Webster-ի Third New International Dictionary-ն, օրինակ, ունի 475,000 գրառում (բազմաթիւ լրացուցիչ ներդրուած գլխաբառերով). Oxford English Dictionary-ն ունի 615,000 գլխաբառ, բայց կ՚ընդգրկէ նաեւ միջին անգլերէնը, որուն համար անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի լրացուցիչ 34,234 բացատրական սահմանում։ Գոյութիւն ունին մանրամասն վիճակագրութիւններ՝ ցոյց տալու համար, թէ զանազան տեսակի քանի գրառում գոյութիւն ունի։ [[File:Wiktionary_growth.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wiktionary_growth.png|ձախից|մինի|250x250փքս|Մեծ թիւով յօդուածներ ստեղծելու համար պոթերու գործածութիւնը կ՚երեւի որպէս «աճի պոռթկումներ» Ուիքիբառարանի ամենամեծ ութ հրատարակութիւններու յօդուածներու թիւի այս գծապատկերին վրայ։ (Տուեալները՝ 2009-ի Դեկտեմբերի դրութեամբ)]] Անգլերէն Ուիքիբառարանը պոթերու վրայ չի հիմնուիր այնքան, որքան կարգ մը այլ հրատարակութիւններ։ Ֆրանսերէն եւ վիեթնամերէն Ուիքիբառարանները, օրինակ, ներածեցին Free Vietnamese Dictionary Project-ի (FVDP) մեծ բաժիններ, որ ազատ բովանդակութեամբ երկլեզու բառարաններ կը տրամադրէ վիեթնամերէնէ եւ վիեթնամերէնի։ Այս ներածուած գրառումները կը կազմեն վիեթնամերէն հրատարակութեան բովանդակութեան գրեթէ ամբողջութիւնը։ Անգլերէն հրատարակութեան նման, ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը ներածած է մօտաւորապէս 20,000 գրառում չինական, ճաբոնական եւ քորէական նշանագիրերու Unihan շտեմարանէն։ Ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը արագօրէն աճեցաւ 2006-ին՝ մեծ մասամբ շնորհիւ պոթերու, որոնք բազմաթիւ գրառումներ կը պատճէնէին հին, ազատ արտօնագիրով բառարաններէ, ինչպէս Dictionnaire de l'Académie française-ի ութերորդ հրատարակութիւնը (1935, շուրջ 35,000 բառ), ինչպէս նաեւ պոթեր գործածելով՝ [[ֆրանսերէն]] թարգմանութիւններով բառեր աւելցնելու համար այլ Ուիքիբառարան հրատարակութիւններէ։ Ռուսերէն հրատարակութիւնը աճեցաւ գրեթէ 80,000 գրառումով, երբ «LXbot» կաղապարային գրառումներ աւելցուց (խորագիրներով, բայց առանց սահմանումներու) անգլերէն եւ [[գերմաներէն]] բառերու համար։<ref>{{Cite web|url=http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=LXbot&dbname=ruwiktionary_p|title=LXbot|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524015303/http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=LXbot&dbname=ruwiktionary_p|archivedate=May 24, 2008|url-status=dead}}</ref> 2021-ի Յուլիսի դրութեամբ անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի աւելի քան 791,870 բացատրական սահմանում եւ աւելի քան 1,269,938 ընդհանուր սահմանում (ներառեալ տարբեր ձեւերը) միայն անգլերէն գրառումներու համար, իսկ բոլոր լեզուներով՝ ընդհանուր առմամբ աւելի քան 9,928,056 սահմանում։<ref>{{Cite web|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=Wiktionary:Statistics&oldid=66261764|title=Wiktionary:Statistics|date=March 29, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306042852/https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=Wiktionary:Statistics&oldid=66261764|archive-date=March 6, 2023|via=Wiktionary|access-date=March 6, 2023|url-status=live}}</ref> === Տարբերանշաններ === Ուիքիբառարանը պատմականօրէն չէ ունեցած միասնական տարբերանշան իր բազմաթիւ լեզուական հրատարակութիւններուն մէջ։ Կարգ մը հրատարակութիւններ կը գործածեն տարբերանշաններ, որոնք կը պատկերեն «Ուիքիբառարան» եզրին մասին բառարանային գրառում մը՝ հիմնուած անգլերէն Ուիքիբառարանի նախորդ տարբերանշանին վրայ, որ ձեւաւորուած էր MediaWiki-ի մշակող Պրուք Վիպըրի կողմէ։<ref>"[[wiktionary:Wiktionary talk:Wiktionary Logo|Wiktionary talk:Wiktionary Logo]]", English Wiktionary, Wikimedia Foundation.</ref> Քանի որ զուտ գրային տարբերանշան մը պէտք է զգալիօրէն տարբերի լեզուէ լեզու, միասնական տարբերանշան մը որդեգրելու չորս փուլէ բաղկացած մրցոյթ մը կայացաւ Ուիքիմետիա Մեթա-Ուիքիի վրայ՝ 2006-ի Սեպտեմբերէն Հոկտեմբեր։ Կարգ մը համայնքներ որդեգրեցին «Smurrayinchester» անունով ծանօթ օգտատէրին յաղթող աշխատանքը՝ փայտէ սալիկներու 3×3 ցանց մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կրէ նշանագիր մը տարբեր գրահամակարգէ։ Սակայն քուէարկութիւնը չտեսաւ Ուիքիբառարանի համայնքէն այնքան մասնակցութիւն, որքան համայնքի կարգ մը անդամներ կը յուսային, եւ աւելի մեծ ուիքիներէն շարք մը ի վերջոյ պահեցին իրենց գրային տարբերանշանները։ 2009-ի Ապրիլին հարցը վերյարուցուեցաւ նոր մրցոյթով մը։ Այս անգամ «AAEngelman»-ի կողմէ բաց կազմակապ բառարանի մը պատկերումը յաղթեց դէմ առ դէմ քուէարկութեան մը մէջ 2006-ի տարբերանշանին դէմ, բայց նոր տարբերանշանը կատարելագործելու եւ որդեգրելու գործընթացը ապա կասեցաւ։<ref>"[[m:Wiktionary/logo/refresh/voting|Wiktionary/logo/refresh/voting]]", Meta-Wiki, Wikimedia Foundation.</ref> Յաջորդող տարիներուն կարգ մը ուիքիներ իրենց գրային տարբերանշանները փոխարինեցին երկու աւելի նոր տարբերանշաններէն մէկով։ 2012-ին անգլերէն Ուիքիբառարանի տարբերանշանը գործածող 55 ուիքի ստացան «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին տեղայնացուած տարբերակները։<ref>[[phab:T139255]]</ref> 2016-ի Յուլիսին անգլերէն Ուիքիբառարանը որդեգրեց այս տարբերանշանի տարբերակ մը։ 4 Յուլիս 2016-ի դրութեամբ 135 ուիքի, որոնք կը ներկայացնեն Ուիքիբառարանի գրառումներուն 61 տոկոսը, կը գործածեն «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին վրայ հիմնուած տարբերանշան, 33 ուիքի (36 տոկոս) կը գործածեն գրային տարբերանշան, իսկ երեք ուիքի (3 տոկոս) կը գործածեն «AAEngelman»-ի 2009-ի ձեւաւորումը։<ref>[[m:Wiktionary/logo#Logo use statistics]].</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} hggjs9enibp58wn8jh50viiukf7c23y 0 32392 253300 2026-08-12T05:58:53Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճոն Ուէյն''' ({{Lang-en|John Wayne}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[դերասան]]։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Ուինթըրսէթ, Իովա։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ]]»: 253300 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճոն Ուէյն''' ({{Lang-en|John Wayne}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[դերասան]]։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Ուինթըրսէթ, Իովա։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ]] 34pf51q0ai8vap2avdz88v0qzyxms1o